----------------------------------------
------------------------                
,,opmerkingen ,,van ,,de ,,bewerker3    
,de tekst in dit bestand wordt          
weergegeven in de originele1            
verouderde spelling4 ,er is geen poging 
gedaan de tekst te                      
moderniseren4                           
,bladzijde-nummering is verwijderd4     
,afgebroken woorden aan het      einde  
van de regel zijn stilzwijgend hersteld4
                                        
,overduidelijke druk- en spelfouten in  
het origineel zijn                      
gecorrigeerd4                           
,in het origineel cursieve tekst is     
weergegeven als cursief4                
,in het boek worden lage en hoge        
aanhalingstekens gebruikt4         ,de  
dubbele aanhalingstekens zijn in dit    
e-boek aangegeven als                   
aanhalingstekens4                       
,in hoofdstuk ,,vii is geprobeerd de    
stand en plaatsing van           beelden
 zo goed mogelijk weer te geven met     

,,ascii-tekens4           ,zie verder de
 html-versie4                           
,aan het eind van dit e-boek volgt een  
overzicht van de                        
aangebrachte correcties4                
,de illustraties zijn beschikbaar bij de
 html-versie van dit        e-boek op   
https3_/_/www4gutenberg4org             
----------------------------------------
------------------------   ,,heraldiek  
,,heraldiek                             
,,door                                  
,j4 ,,godefroy4                         
,,met #chb ,,illustraties4              
,illustratie                            
,,uitgegeven ,,te ,,amsterdam ,,door    
,n4,v4 ,,wed4 ,j4 ,,ahrend  ,,zoon      
,illustratie3 ,graaf van ,henneberg en  
zijn vrouw4  ,bronzen grafplaat in de   
kerk van ,rmhild1  ,duitsche            
,vroeg-,renaissance4     ,decoratieve   
illustratie     ,,de ,,kleuren  ,i4     
,de heraldiek staat met de ornamentiek  
in nauw verband4 ,vele decorateurs1     
teekenaars1 ornamentisten en calligrafen

 hebben dan ook meer dan eens in hun    
leven met wapenschilden en wat daarmee  
in verband staat1 te doen gehad1 zoodat 
een boekje over die hoofdstukken uit de 
wapenkunde1 die voor bovengenoemde      
categorie personen van belang zijn1 in  
deze bibliotheek niet achterwege mag    
blijven4         99       99       99   
99       99  ,de heraldische kleuren    
worden ook emails of tinkturen genoemd1 
en zijn te onderscheiden in3  ,a4       
metalen1 ,b4 kleuren en ,c4 pelswerk4   
,oorspronkelijk waren er #f tinkturen1  
n4l4 #b metalen3 goud en zilver en #d   
kleuren3 rood1 blauw1 zwart en groen4   
,naderhand zijn hieraan nog eenige      
kleuren toegevoegd1 n4l4 natuur- of     
vleeschkleur1 purper1 aschgrauw1        
ijzerkleur1 bruin en oranje4         99 
99       99       99       99  ,goud en 
zilver worden om praktische redenen     
dikwijls vervangen door geel en wit4    
,een goede heraldische gele kleur is    
chromaat4  ,illustratie3 #a #b #c #d #e 
#f #g #h #i  ,rood  keel2 vermiljoen is 

de aangewezen kleur4  ,blauw  azuur2    
kobalt blauw of ultramarijn4  ,zwart    
sabel2 lampe- of ivoorzwart4  ,groen    
sinopel2 emerald- of ,parijsch groen4   
99       99       99       99       99  
,soms werden voor mensch- of dierfiguren
 en voorwerpen natuurlijke kleuren      
gebruikt1 b4v4 voor gelaat en handen    
vleeschkleur4  ,purper1 roodpaars werd  
nooit1 behalve in ,spanje1 als kleur    
voorkomend op het schild benut4         
,aschgrauw1 ijzerkleur en bruin zijn    
vooral in lateren tijd in ,duitschland  
toegepast4  ,de natuurkleuren kwamen in 
de vroegere middeleeuwen niet voor2 ze  
werden vervangen door benaderende       
kleuren1 wat heraldisch beter is4 ,zoo  
werd een leeuw goud of rood1 een adelaar
 zwart of rood1 een visch zilver of     
azuur4 ,vooral aschgrauw1 ijzerkleur en 
bruin maken het wapenteeken onduidelijk1
 en het is daarom goed1 deze later      
toegevoegde kleuren te vermijden4 ,ook  
wat oranje betreft moet worden zorg     
gedragen1 dat ze nch geel1 nch op rood  

gaat gelijken1 maar goed oranje blijft4 
,illustratie3 #aj #aa #ab #ac #ad #ae   
#af #ag #ah         99       99       99
       99       99  ,sterk sprekende    
kleuren1 die reeds op grooten afstand   
zijn te onderscheiden1 dus primaire en  
ongemengd1 zijn hoofdvoorwaarde voor een
 goed heraldisch teeken4 ,zoo waren ook 
de zeer oude wapens gekleurd1 niet1     
omdat men geen andere kleuren kende1    
maar omdat krachtige tegenstellingen1   
alleen door toepassing van primaire     
kleuren1 een vereischte waren4          
,illustratie3 #ai #bj #ba #bb #bc #bd   
#be #bf #bg  ,dat het hierdoor kon      
voorkomen1 dat een adelaar blauw1 een   
leeuw groen werd voorgesteld1 is ook    
volkomen te rechtvaardigen2 dit vond    
meestentijds zijn oorzaak in 't feit1   
dat de verschillende takken van         
eenzelfde familie moesten worden        
onderscheiden4 ,in zoo'n geval werd niet
 de figuur1 b4v4 de leeuw door een      
andere vervangen1 doch eenvoudig door   
een andere kleur gewijzigd2 en          

duidelijkheidshalve was men aangewezen  
op een sprekende heraldische kleur4     
,als hoofdregel geldt verder1 dat geen  
metaal op metaal1 en geen kleur op kleur
 mogen worden gebruikt4 ,toch1 waar     
somtijds bij zeer samengestelde         
wapenteekens afwijking noodzakelijk was1
 is deze afwijking niet altijd          
onheraldisch1 maar niettemin            
ongewenscht1 als ze eenigszins kan      
worden gemeden4  ,zoo mag dus geen roode
 roos op een blauw veld worden          
aangebracht1 evenmin als een gouden     
leeuw op een zilveren veld4  ,purper en 
vleeschkleur zijn onzijdig1 zoodat dus  
b4v4 wel een kop in vleeschkleur op een 
blauw veld mag worden aangebracht4  ,dat
 metalen niet op metaal mogen worden    
aangebracht komt1 omdat deze elkaar     
zouden overschitteren1 waardoor de      
teekening verward zou worden en de      
omtrekken of het silhouet niet goed     
zouden spreken4         99       99     
99       99       99  ,een andere       
toevoeging van lateren tijd is het z4g4 

,pelswerk4 ,hiertoe behoort onder       
anderen het hermelijn2 dit zijn in den  
vorm van een ,latijnsch kruis           
gestyleerde staartjes van het hermelijn1
 van welk dier de vachtjes dienden om   
koningsmantels te voeren4 ,het hermelijn
 komt voor als zwarte figuren op witten 
of zilveren grond4  ,het tegenhermelijn 
is juist omgekeerd1 witte of zilveren   
figuurtjes op zwarten grond4 ,indien    
hermelijn wordt toegepast niet op het   
schild1 dan komt het voor in            
natuurlijken vorm4 ,een ander pelswerk1 
het z4g4 vair komt gevarieerd voor als1 
vair1 tegenvair en paalvair4 ,de kleuren
 zijn steeds blauw en zilver4           
,voornamelijk in ,duitschland komt ook  
nog voor het ,krsch1 een schubbenvormig 
gerangschikt pelswerk4  ,omdat pelswerk 
niet als kleur wordt beschouwd1 kan dus 
kleur op pelswerk of metaal op pelswerk 
worden aangebracht4         99       99 
99       99       99  ,ten slotte is in 
de heraldiek nog veel gebruik gemaakt   
van damasceerwerk1 dit is een zuiver    

ornamentaal ornamentwerk1 dat overigens 
geheel zonder beteekenis is en bij      
wapenbeschrijving nooit wordt genoemd4  
,zoodat het willekeurig kan worden      
aangebracht of weggelaten4              
,illustratie3 #bh #bi #cj #ca  ,voor het
 oorspronkelijke damast1 bestaande uit  
geometrische vlakversieringen1 kwamen   
later ranken en slingers1 krullen en    
arabesken in de plaats4         99      
99       99       99       99  ,waar al 
deze tinkturen dikwijls in zwart en wit 
moeten worden gereproduceerd1 omdat     
gekleurde afbeeldingen te kostbaar zijn1
 is sedert de zeventiende eeuw gebruik  
gemaakt van arceeringen4 ,de oudste     
voorstellingen van kleuren geschiedde   
door het in de vakken plaatsen van de   
voorletters van de kleuren1 maar dit gaf
 aanleiding tot verwarring1 waar in de  
verschillende talen de kleuren          
verschillende benamingen hadden4 ,ook   
andere methoden zijn toegepast1 b4v4    
hemellichaamteekens1 en dagen van de    
week4  ,illustratie3 #cb #cc #cd #ce #cf

 #cg #ch #ci #dj  ,toen echter in #afch 
door ,petra ,sancta een zwarte arceering
 werd bedacht is deze voor alle landen  
als heraldische kleuraanduiding in      
gebruik gekomen4         99       99    
99       99       99  ,op te merken     
valt1 dat deze arceeringen als          
kleuraanduiding ook in lateren tijd zijn
 toegepast voor reliefs en graveeringen 
van zegels etc4 ,kan het nog voor deze  
graveeringen worden toegestaan1 het is  
beslist af te keuren1 ze voor reliefs   
toe te passen4 ,hiervoor dient men om   
kleur te bereiken te zoeken naar meer of
 minder relief4  ,de arceeringen richten
 zich steeds naar de lengte-as van het  
schild1 zoodat dus een vertikale        
arceering1 die rood voorstelt1 in       
scheeven stand kan komen te staan2 en   
dus is de arceering onafhankelijk van de
 richting van het teekenvlak4 ,de       
algemeen geldende arceeringen voor      
kleur1 metaal1 pelswerk en damast zijn  
de volgende3  #a4 ,goud1 gepunteerd4    
#b4 ,zilver1 wit4  #c4 ,rood1 verticaal 

gearceerd4  #d4 ,blauw1 horizontaal     
gearceerd4  #e4 ,zwart1 kruisarceering  
in verticale en in horizontale richting2
 of wel       zwart4  #f4 ,groen1 schuin
 gearceerd1 van boven rechts1 naar      
onderen links       7schuins links74#a  
#g4 ,purper1 schuin gearceerd1 van boven
 links1 naar onderen rechts             
7schuins rechts74  #h4 ,oranje1         
kruisende verticale en schuinsrechtsche 
lijnen4  #i4 ,natuurkleur1 trapvormige  
schuinslinksche lijntjes4  #aj4         
,aschkleur1 afwisselend korte           
horizontale en verticale streepjes4     
#aa4 ,i,jzerkleur1 schuinsrechts- en    
links kruisende lijnen4  #ab4 ,bruin1   
verticale en schuinslinksche lijnen4    
#ac1 #ad1 #ae1 #af4 ,hermelijn en       
tegenhermelijn4  #ag1 #ah4 ,krsch4  #ai1
 #bj1 #ba1 #bb1 #be4 ,oudere vormen van 
damast4  #bc1 #bd1 #bf1 #bg4 ,nieuwere  
vormen van damast4  #bh1 #bi1 #cj4      
,vair1 paalvair en tegenvair4           
,decoratieve illustratie  ,voetnoot #a3 
,zie hoofdstuk #b1 schildindeeling1 voor

 rechts en links in de heraldiek4       
,decoratieve illustratie     ,,de       
,,schildindeeling  ,,ii4   ,in de       
heraldiek beteekenen de namen links en  
rechts juist het omgekeerde van dat1 wat
 er in het dagelijks leven mee bedoeld  
wordt4  ,men is n4l4 gewoon de woorden  
rechts en links te laten slaan op den   
drager van het schild en niet op den    
beschouwer4 ,bij de beschrijving van een
 schild heeft men zich dus in te denken1
 dat men achter het schild staat en dit 
voor de borst draagt4  ,in fig4 #ca is  
dus de zijde ,a4,b4 de rechterkant1 en  
de zijde ,d4,c4 de linkerkant van het   
schild1 terwijl natuurlijk ,a4,d4 en    
,b4,c4 de bovenkant en de onderkant     
blijven4         99       99       99   
99       99  ,door indeeling van het    
schild door lijnen ontstaan velden1 ook 
kwartieren genaamd4  ,in ,fig4 #ca is   
het schild verdeeld in #i kwartieren4   
,no's #a1 #d en #g vormen den           
rechterpaal4       #b1 #e en #h         
paal4       #c1 #f en #i                

linkerpaal4       #a1 #b en #c          
hoofdbalk of hoofd4       #d1 #e en #f  
balk of faas4       #g1 #h en #i        
onderbalk of voet4  ,a4,b4 is de        
rechterflank  ,d4,c4 is de linkerflank4 
,illustratie3 #da #db #dc #dd #de #df   
#dg  ,voorts heeft ieder der #i         
kwartieren een eigen naam1 n4l43  #a    
rechterhoofd of rechterkanton  #b       
middenhoofd  #c  linkerhoofd of         
linkerkanton  #d en #f  rechter- en     
linkerflank  #e  hart4  #g  rechter     
punt1  #h  punt of voet1  #i  linker    
punt4         99       99       99      
99       99  ,bij de omschrijving van de
 wapens1 blasoeneeren genoemd1 wat      
gewoonlijk geschiedt in heraldische     
terminologie1 worden de voornaamste     
plaatsen van het schild het eerst       
genoemd4 ,de voornaamste plaats is het  
hart4 ,vervolgens zijn de kwartieren    
boven en rechts in deze volgorde te     
noemen4 ,eerst wordt dus het hart1 en   
daarna de rand beschreven4 ,als         
eereplaats geldt kwartier #a4           

,illustratie3 #dh #di #ej #ea #eb #ec   
#ed #ee #ef         99       99       99
       99       99  ,het aantal         
kwartieren1 waarin een schild wordt     
verdeeld is verschillend4 ,het meest    
voorkomend is de kwartilleering1 fig4   
#dj4  ,ook komen voor schilden met  fig4
 #dd1 zes kwartieren en acht kwartieren1
  fig4 #de1 tien kwartieren1  fig4 #df1 
twaalf kwartieren en zestien kwartieren1
  fig4 #dg1 twintig kwartieren4  ,de in 
de kwartieren geschreven cijfertjes     
geven de volgorde aan van de            
blasoeneering4  ,verder noemt men de    
schilden als in  fig4 #cb1 gedeeld1     
#cc1 doorsneden1    #cd1 geschuind      
7boven rechts naar links onder71    #ce1
 links geschuind 7van boven links naar  
onderen rechts71    #cf1 dubbel gedeeld1
    #cg1 dubbel doorsneden1    #ch1     
dubbel geschuind1    #ci1 dubbel links  
geschuind1    #dj1 gekwartilleerd1      
#da1 schuin gekwartilleerd1    #db1     
gegeerd4  ,dikwijls komt het voor1 dat  
juist op het hart van het schild een    

kleiner schild1 juist van den vorm van  
het groote1 is geplaatst4 ,het groote   
schild noemt men dan hoofd- of          
rugschild2 het kleine schild wordt      
hartschild genoemd4 ,is er juist        
tusschen deze twee schilden een derde   
geplaatst1 dan noemt men dit het        
middenschild 7fig4 #dc74  ,meer dan drie
 op elkaar geplaatste schilden komen    
niet voor4  ,het gedeelde schild1 dat   
ook veel voorkomt1 symboliseerde b4v4 de
 vereeniging van twee geslachten2 het   
wapen van den man werd dan rechts1 het  
wapen van de vrouw links geplaatst4     
,niet altijd geschiedt de indeeling van 
het schild volgens rechte lijnen2 ook   
gebroken en gebogen lijnen vinden bij de
 verdeeling hun toepassing4 ,de         
voornaamste lijnen zijn3  fig4 #dh de   
gekanteelde lijn 7getinneerde71    #di  
de schuin gekanteelde lijn1    #ej de   
gegolfde lijn1    #ea de tanden lijn1   
#eb de hoekige lijn 7groote tanden71    
#ec de zigzag lijn 7#c groote tanden71  
#ed de geschulpte lijn1    #ee de       

uitgeschulpte lijn1    #ef de wolklijn4 
,decoratieve illustratie     ,,de       
,,schildvorm  ,,iii4   ,het wapenschild 
diende oorspronkelijk tot dekking tegen 
zwaardslagen1 pijlen en lansstooten4 ,de
 vorm van het schild is zeer            
uiteenloopend en hangt voornamelijk af  
van den tijd1 waarin het ontstond4 ,de  
vroeger gangbare namen3 ,fransche1      
,duitsche1 of ,engelsche schilden in    
verband met den vorm zijn onjuist1 omdat
 de vorm gelijktijdig voor alle landen  
dezelfde was4 ,in de vroege middeleeuwen
 diende het schild dus voor practische  
doeleinden in den strijd en was de vorm 
met de praktijk in overeenstemming4     
,zoodra echter de schilden zuiver       
heraldisch werden1 waren ze gevormd     
volgens decoratieve beginselen4  ,deze  
decoratieve beginselen in de heraldiek  
eischen dat voldaan wordt aan3  #a4     
duidelijkheid van het beeld1 waardoor   
#b4 doeltreffende schildvorm            
noodzakelijk is en1 in overeenstemming  
met       de kunsthistorie  #c4 de      

juiste stijl wordt in 't oog gehouden4  
99       99       99       99       99  
,een compleet heraldisch wapen bestaat  
uit minstens het schild en een helm1 die
 daarop is aangebracht4 ,kan de helm    
desnoods nog gemist worden1 het schild  
als belangrijkste onderdeel kan niet    
worden weggelaten4 ,in strijd nu met    
stijl zou zijn een ,gothisch            
driehoekschild op een ,rococo gebouw1 of
 een pothelm op een ,renaissance schild4
  ,illustratie3 #fh  ,voorts is niet    
ieder beschilderd schild een heraldisch2
 de figuur moet steeds in nauw verband  
staan met den schildvorm4  ,de oude     
,middeleeuwsche wapenschilden waren van 
hout gemaakt1 en overtrokken met leer1  
geolied linnen1 perkament of met        
pelswerk1 waarop de wapenfiguur in      
uitgeknipte metalen platen was          
aangebracht4 ,moest de wapenfiguur in   
kleur op den metalen grond komen1 dan   
werd het schild met een dunne metalen   
laag bekleed en de gekleurde figuur     
daarop in uitgeknipt leer of pelswerk   

aangebracht4 ,terwijl later de gedeelten
 van metaal ook wel door kleur werden   
vervangen4 ,eerst veel later ontstonden 
geheel metalen schilden4  ,het gebruik  
van wapenschilden is al zeer oud2 de    
klassieke strijders dekten er zich mee  
tegen pijlpunten4 ,voor de heraldiek    
echter beginnen de schilden van         
beteekenis te worden in de #ab;e eeuw4  
,illustratie3 #eg #eh #ei #fj #fa #fb   
#fc #fd  ,in den strijd of bij          
tournooien1 waar de zwaar geharnaste    
ridder onkenbaar was1 werd het          
herkenningsteeken1 het wapen1 op de     
meest in 't oogloopende plaats          
aangebracht4 ,als bij uitstek daarvoor  
geschikt1 werd spoedig het schild als   
die plaats aangewezen1 daar dit naar    
alle zijden tot dekking werd gericht en 
geheven4 ,door het wapenteeken werden   
rang en geslacht aan tegenstanders of   
toeschouwers kenbaar gemaakt4  ,het     
schild werd aan een band of bandelier om
 den hals gedragen1 terwijl bovendien   
aan den binnenkant nog een handriem was 

aangebracht1 waarmede het door de       
linkerhand verplaatsbaar was4  ,de      
oudste schilden zijn driehoekig van     
vorm2 ze waren in gebruik in de #ab;e   
eeuw en in de eerste helft van de #ac;e 
eeuw4 ,aanvankelijk zeer hoog en puntig1
 waren slechts de randen van metalen    
banden voorzien1 en had het schild nog  
slechts zelden een kenmerkende          
wapenfiguur4 ,de hoogte was             
manslengte1 dus #a4bj ,meter hoogte bij 
#j4fj ,m4 boven breedte4 ,spoedig echter
 vermindert deze hoogte tot  manslengte1
 b4v4 #j4ge_/j4fj ,m4  ,illustratie3 #fe
 #ff #fg  ,in de tweede helft van de    
#ac;e eeuw en in het begin van de #ad;e 
wordt de driehoek bijna gelijkzijdig1 en
 leent zich uitstekend voor van onderen 
smaller wordende beelden4 7fig4 #eg en  
fig4 #fe74  ,gedurende de #ad;e eeuw    
komen bovendien de halfronde schilden   
voor1 met rechte zijkanten en aan den   
onderkant afgesloten door een halven    
cirkel4 ,deze uitsluitend heraldische   
schilden leenen zich goed voor          

samengestelde wapens1 evenals de        
eveneens uitsluitend heraldische1 van   
onder halfcirkelvormige1 maar met       
toegespitste punt voorziene1 schilden4  
,deze1 uit de #ae;e eeuw afkomstig1 en  
algemeen toegepast in de #af;e eeuw1    
zijn nooit praktisch gebruikt4  ,tegen  
het einde van de #ad;e eeuw wordt op de 
tournooien gebruik gemaakt van ren-1 of 
steekschilden1 die in vorm gelijken op  
de halfronde schilden1 maar die         
bovendien aan den rechterflank van een  
driekwart cirkelvormige insnijding zijn 
voorzien1 waarin de lans kon worden     
gelegd1 en waardoor de rechterhand1     
waarmede de lans gevoerd werd1 beter was
 beschermd4 ,dit schild is alweer veel  
kleiner1 ongeveer #a_/e manslengte4     
,illustratie3 #fi  ,de overige          
schildvormen1 welke in de heraldiek     
voorkomen1 behooren uitsluitend tot de  
periode van de decoratieve heraldiek1 en
 vinden eerst hun toepassing vanaf de   
#ae;e eeuw4 ,dan verdwijnen de oude     
praktische vormen door het aanbrengen   

van insnijdingen en uitschulpingen1 die1
 opgerold en omgebogen aanleiding geven 
tot het ontstaan van de cartouche       
schilden1 die in het ,renaissance       
tijdperk tehuis behooren4  ,illustratie3
 #gj  ,de voornaamste verdere vormen    
zijn dan nog3 het schild met accoladen  
boven en onder1 #af;e eeuw2 het         
cartouche schild2 het ,italiaansche     
schild1 dat1 van boven breed1 naar      
onderen spits toe loopt1 van            
symmetrische uitschulpingen is voorzien1
 en dat van den beginne af aan een      
versierden voet en bovenrand kreeg4     
,verder3 het ,rococoschild1 dat1 hoewel 
geheel afwijkend van elken praktischen  
vorm1 niettemin volkomen verdedigbaar is
 uit een oogpunt van stijl1 evenals de  
ellipsvormige1 cirkelvormige en         
amandelvormige schilden uit den         
,baroktijd en den stijl ,louis ,,xvi4   
,illustratie3 #ga #gb  ,goede           
wapenfiguren zijn echter moeilijk op    
deze schildvormen aan te brengen1 vooral
 waar de heraldische schilden de meest  

willekeurige vormen verkregen4  ,ten    
slotte noemen we nog het ruitvormige    
schild1 dat uitsluitend bestemd was voor
 wapens van vrouwen1 en soms nog omgeven
 was door een geknoopt liefdekoord4     
,natuurlijk was ook dit schild zuiver   
heraldisch1 en werden door vrouwen de   
schilden niet praktisch gebruikt4  ,toch
 hadden vrouwen grooten invloed op de   
ontwikkeling van de heraldiek1 daar hun 
tegenwoordigheid bij de steekspelen en  
tournooien door de ridders zeer         
gewenscht werd4         99       99     
99       99       99  fig4 #eg4 ,schild 
uit de #ab;e eeuw4    #eh4 ,schild uit  
het begin van de #ac;e eeuw4    #ei4    
,halfrond schild1 uit de #ae;e eeuw4    
#fj4 ,renschild1 #ae;e eeuw4    #fa4    
,schildvorm uit de #af;e eeuw4          
,illustratie3 #gc    #fb4 ,schildvorm   
uit de #aste helft van de #af;e eeuw4   
#fc4 ,ruitvormig schild 7vrouwen        
schild74    #fd4 ,rococo schildvorm4    
#fe4 ,constructie van een               
vroeg-,gothisch schild4 ,a en ,b zijn de

       middelpunten van de bogen1 die de
 zijden van het schild vormen4    #ff4  
,iets latere schildvorm4    #fg4 ,de    
middelpunten van de bogen liggen weer in
 ,a en ,b1 evenals       in fig4 #ff4   
,fig4 #fe1 #ff en #fg leenen zich       
uitstekend voor het       aanbrengen van
 heraldische figuren4    #fh4 ,heel     
vroege schildvormen1 #aste helft #ac;e  
eeuw4 ,teekening van       een verguld  
koperen schaal1  met nillo-ornament1    
z4g4       ,limousiner werk4 ,schildvorm
 als fig4 #ff4    #fi4 ,fragment van een
 grafsteen te ,spiers1 uit het jaar     
#achf4       ,schildvorm als in fig4    
#fg4    #gj4 ,renaissance schild1 van   
den vorm van een renschild4 ,naar een   
teekening uit den tijd van ,albrecht    
,drer1 #aste helft van de       #af;e   
eeuw4    #ga en #gb4 ,twee cartouche    
schildvormen van ,jost ,amman1 uit zijn 
tournooiboek1 7#aeff74 ,wapen van       
,heilbronn1 en eenvoudige               
cartouche4 ,naar houtsneden4    #gc4    
,wapens van een doopdoek uit #afdg4     

,borduurwerk4  ,decoratieve illustratie 
,decoratieve illustratie     ,,iv4      
,herautsstukken4   ,de heraldische      
figuren1 waarmede het schild versierd   
werd1 waren gewoonlijk direct op 't     
schild geverfd2 soms ook waren ze       
verkregen door de figuren uit te knippen
 van stijf gemaakt of gepapt linnen1 dat
 zoodanig op 't schild werd vastgehecht1
 dat relief ontstond4 ,vooral de        
,middeleeuwsche schildververs te ,keulen
 en ,maastricht waren beroemd4  ,in de  
heraldische terminologie noemt men het  
aanbrengen van figuren op het schild3 't
 schild beladen met figuren4 ,men heeft 
nu twee hoofdgroepen van figuren1       
waarmede een schild kan zijn beladen1   
n4l4 heraldische stukken1 herauts- of   
heroldstukken genaamd1 en heraldische   
beelden of gewone figuren1 die ontleend 
zijn aan het plant-1 dier-1 of          
delfstoffenrijk4  ,de belading van de   
schilden met herautsstukken is voor den 
decorateur zeker minder interessant dan 
de belading met de gewone figuren2      

evenwel1 ze is even belangrijk en kennis
 ervan is noodzakelijk voor hem1 die    
heraldische versieringen heeft te maken4
  ,onder de stukken rangschikt men alle 
figuren1 die hun begrenzing hebben in de
 randen van het schild zelf4 ,het zijn  
geometrische figuren1 die ontstaan zijn 
door geometrische indeeling van rechte  
en gebogen lijnen1 die raken aan den    
schildrand1 en die dus het geheele veld 
verdeelen4 ,de gewone figuren           
daarentegen zijn steeds vrij van den    
schildrand4 ,zoodat een kruis kan zijn  
een herautsstuk1 maar ook een gewoon    
figuur4 ,het aantal herautsstukken is   
onbegrensd4 ,wij zullen hier alleen de  
meest voorkomende en de mooiste         
behandelen1 ook al komen de laatste niet
 zooveel voor4  ,illustratie3 #gd #ge   
#gf #gg #gh #gi #hj #ha #hb  ,tot de    
herautsstukken behooren ook de in de    
,nederlandsche heraldiek niet           
voorkomende onverdeelde schilden1 dus   
een schild b4v4 uitsluitend van goud1   
zilver1 azuur1 keel1 etc4 ,daar de      

bespreking van de herautsstukken        
overigens het best gaat met behulp van  
afbeeldingen1 zullen we eenvoudig een   
serie hiervan blasoeneeren1 waarbij dus1
 zoo als 't behoort1 rechtsboven het    
eerst wordt genoemd4  ,illustratie3 #hc 
#hd #he #hf #hg #hh #hi #ij #ia   ,a4   
,herautsstukken1 ontstaan door          
uitsluitend verticale indeeling4 7,het  
schild is gespleten of gepaald74        
,hierbij wordt een veld genoemd naar het
 aantal lijnen dat de splijting         
bewerkstelligt1 b4v4 is het schild drie 
maal gespleten1 dan zijn er #c          
splijtlijnen die het schild in #d velden
 splijten4 ,bij een even getal          
splijtlijnen gebruikt men het woord     
paal1 zoodanig1 dat b4v4 een door #f    
lijnen gespleten schild1 dat dus zes    
maal gespleten is1 wordt benoemd naar de
 helft van 't aantal splijtlijnen in    
verband met de paal3 dus een zesmaal    
gespleten schild is beladen met drie    
palen2 een viermaal gespleten schild is 
beladen met twee palen1 etc4 ,verder kan

 een paal voorkomen uitgebogen naar     
rechts of uitgebogen naar links2 verkort
 naar het hoofd of naar den voet en     
gepunt naar het hoofd of naar den voet4 
,illustratie3 #ib #ic #id #ie #if #ig   
#ih #ii #ajj  ,de blasoeneering van de  
schilden is dus als volgt3  fig4 #gd4   
,gespleten1 zwart en zilver4  fig4 #ge4 
,op blauw een zilveren paal4  fig4 #gf4 
,driemaal gespleten rood en goud4  fig4 
#gg4 ,een roode rechterpaal op zilver4  
fig4 #gh4 ,in zilver een zwarte staaf4  
fig4 #gi4 ,in zilver twee roode palen4  
fig4 #hj4 ,vijfvoudig gespleten zilver  
en groen4  fig4 #ha4 ,op goud een roode 
gepunte paal4  fig4 #hb4 ,in zilver een 
tweelingpaal van zwart4  ,deze laatste  
is ontstaan door op een zwarten paal een
 smalleren aan te brengen van de kleur  
van het veld4  ,illustratie3 #aja #ajb  
#ajc #ajd #aje #ajf #ajg #ajh #aji   ,b4
 ,herautsstukken1 ontstaan door         
uitsluitend horizontale indeeling4 7,het
 schild is gedeeld of gefaast74  fig4   
#hc4 ,gedeeld van zilver en rood4  fig4 

#hd4 ,in zwart twee gouden balken4  fig4
 #he4 ,in zilver een roode balk4  fig4  
#hf4 ,een blauw hoofd op goud4  fig4    
#hg4 ,op zilver een zwarte band4  fig4  
#hh4 ,groen met zilveren punt4  fig4    
#hi4 ,vijfmaal gedeeld1 zwart en zilver4
  fig4 #ij4 ,driemaal gedeeld zilver en 
rood4  fig4 #ia4 ,op zilver een roode   
voet4  ,illustratie3 #aaj #aaa #aab #aac
 #aad #aae #aaf #aag #aah   ,c4         
,herautsstukken1 ontstaan door          
indeeling1 uitsluitend van horizontale  
en vertikale rechte lijnen gecombineerd4
  fig4 #ib4 ,gekwartileerd              
7gevierendeeld7 van goud en blauw4  fig4
 #ic4 ,gespleten en halfgedeeld van     
zilver1 blauw en goud4  fig4 #id4 ,half 
gespleten en gedeeld1 van zwart en rood1
 boven zilver4  fig4 #ie4 ,gedeeld en   
tweemaal gespleten1 blauw en zilver4    
fig4 #if4 ,gespleten en driemaal        
gedeeld1 rood en zilver4  fig4 #ig4     
,geschaakt in negen velden1 zwart en    
zilver4  fig4 #ih4 ,geschaakt1 zwart en 
zilver4 ,indien het schaakbord ontstaat 

door       vele splijt- en deellijnen1  
wordt het aantal velden niet genoemd4   
fig4 #ii4 ,gekwartileerd2 goud met in   
blauw en zilver gespleten tweede        
kwartier en in zilver en blauw gespleten
 derde kwartier4  fig4 #ajj4 ,blauw1 met
 verschoven zilveren paal4              
,illustratie3 #aai #abj #aba #abb #abc  
#abd #abe #abf #abg  ,verscheidene van  
deze herautsstukken komen in de         
,nederlandsche heraldiek niet voor1     
terwijl wij ook geen afzonderlijke      
benamingen ervoor hebben4 ,dit laatste  
vindt zijn oorzaak in 't feit1 dat bij  
de blasoeneering meestal de ,fransche   
taal werd gebruikt4         99       99 
99       99       99  fig4 #aja4        
,gespleten1 viermaal gedeeld goud en    
blauw4  fig4 #ajb4 ,een zilveren vrij   
kwartier op zwart4 ,is dit vrije        
kwartier       klein1 dan spreekt men   
van kanton4  fig4 #ajc4 ,in blauw een   
gouden kanton4  fig4 #ajd4 ,in rood een 
zilveren kruis4  fig4 #aje4 ,in zilver  
een zwarte getinneerde punt4  fig4 #ajf4

 ,trapvormig1 schuins gedeeld blauw en  
zilver4  fig4 #ajg4 ,getinneerde balk1  
rood en zilver4  fig4 #ajh4 ,met n      
rechte trede gedeeld1 zilver en rood4   
fig4 #aji4 ,driemaal gespleten van      
zilver en zwart1 en driemaal half       
gedeeld van rood en goud4  ,illustratie3
 #abh #abi #acj #aca #acb #acc #acd #ace
 #acf  ,zooals we vroeger zagen is fig4 
#ajd een herautsstuk1 omdat het kruis de
 randen van het schild tot grens heeft4 
,ook bij deze figuren zijn er1 die      
weinig voorkomen2 evenwel1              
volledigheidshalve hebben we ze         
besproken4 ,bovendien hebben ze hun nut1
 omdat men door deze verschillende      
voorbeelden tevens leert beschrijven4   
,illustratie3 #acg #ach #aci #adj #ada  
#adb #adc #add #ade   ,d4 ,overige      
,herautsstukken4  fig4 #aaj4 ,geschuind 
van goud en groen4  fig4 #aaa4 ,links   
geschuind van zilver en blauw4  fig4    
#aab4 ,een rechter geschuind hoofd1 van 
zwart en goud4  fig4 #aac4 ,in zilver   
een schuine linker voet van rood4  fig4 

#aad4 ,op rood een gouden band4  fig4   
#aae4 ,gebaard1 van #f stukken1 blauw en
 zilver4  fig4 #aaf4 ,vijfmaal          
schuinslinks gedeeld van rood en zilver4
  fig4 #aag4 ,geruit1 van blauw en      
zilver4  fig4 #aah4 ,andreaskruis1 van  
zwart en zilver4  fig4 #aai4 ,schuin    
gevierendeeld1 van blauw en zilver4     
fig4 #abj4 ,geschuind en half links     
geschuind van zilver1 rood en goud4     
,illustratie3 #adf #adg #adh #adi  fig4 
#aba4 ,links geschuind en vijf maal     
geschuind van zilver en zwart4  fig4    
#abb4 ,op zilver een zwarte baar4  fig4 
#abc4 ,rood1 met gaffel van zilver4     
fig4 #abd4 ,op zwart een zilveren keper4
  fig4 #abe4 ,blauw1 zilver gekeperd4   
fig4 #abf4 ,van zwart met punt 7pile7   
van goud4  fig4 #abg4 ,van blauw met    
punt 7pointe7 van zilver4  fig4 #abh4   
,een gekoust schild1 zwart en zilver4   
fig4 #abi4 ,een gekapt schild1 zilver en
 blauw4  fig4 #acj4 ,een links omvat    
veld1 van rood en zilver4  fig4 #aca4   
,een schild met turven 7boven7 en       

blokken 7onder74  fig4 #acb4 ,van       
zilver1 met latwerk van blauw4  fig4    
#acc4 ,bekleed schild van zwart en      
zilver4  fig4 #acd4 ,schild met         
boordsel2 groen met boordsel van zilver4
  fig4 #ace4 ,schild met zoom4  fig4    
#acf4 ,schild met flanken1 blauw en     
zilver4  fig4 #acg4 ,rood1 met zilveren 
geer4  fig4 #ach4 ,spits geruit van     
blauw en zilver4  fig4 #aci4 ,van zwart 
met een zilveren punt1 bandswijs van uit
 den linker       benedenhoek4  fig4    
#adj4 ,van zilver1 met dubbel           
getinneerde faas van rood en bastaard   
balk van zwart over alles4  fig4 #ada4  
,een schild met besnoeide baar4  fig4   
#adb4 ,een gouden schild met barensteel 
in 't hoofd4  fig4 #adc4 ,faaswijs      
gegolfd1 rood en zilver4  fig4 #add4    
,spiraalvormig gedeeld van blauw en     
goud4  fig4 #ade4 ,schuin gekwartileerd 
volgens een klaverblad1 zilver en zwart4
  fig4 #adf4 ,wapen van ,utrecht4       
,geschuind van zilver en rood4 ,tevens  
voorbeeld van damast4  fig4 #adg4  fig4 

#adh4  ,een tweetal cartouche-wapens1   
evenals fig4 #adf       herautsstukken4 
,fig4 #adg is het wapen van ,artois1    
onder ,karel       van ,bourgondi4  fig4
 #adi4 ,wapen van ,oldenburg4           
,herautsstuk1 in goud twee roode balken4
  ,decoratieve illustratie              
,decoratieve illustratie     ,v4        
,,heraldische ,,bijteekens ,,of         
,,breuken4   ,alleen de oudste zoon van 
het huis is gerechtigd het              
oorspronkelijke wapen te dragen1 en alle
 jongere zoons en takken van een huis   
zijn genoodzaakt het op kenbare wijze te
 wijzigen4 ,deze verandering in het     
wapen geschiedde door kenteekenen1 die  
bijteekens of meestal breuken worden    
genaamd4 ,deze veranderingen geschiedden
 door3  #a4 ,kleur4 ,de kleuren van de  
stukken werden gewisseld of vervangen   
door andere4 ,is b4v4 het volle wapen   
een roode leeuw op gouden grond1 dan kan
 b4v4 een zijlinie van het geslacht     
voeren een gouden leeuw op rooden grond1
 of zelfs een zwarten leeuw op zilveren 

grond4  #b4 ,door verandering in den    
stand van het stuk2 b4v4 een klimmende  
leeuw kan gewijzigd worden in een       
staanden leeuw1 terwijl de kleuren      
dezelfde blijven4  #c4 ,vermeerdering   
van het aantal stukken4 ,b4v4 als de    
hoofdstam drie lelies voert1 kan een    
zijtak er vijf voeren4  #d4 ,weglating  
of verplaatsing van de stukken4  #e4    
,verdeeling van het schild4             
,illustratie3 #aej #aea #aeb #aec #aed  
#aee #aef #aeg #aeh #aei #afj #afa #afb 
#afc #afd #afe #aff #afg  ,een voorbeeld
 van toegevoegd stuk is de barensteel   
7fig4 #adb72 dit is een horizontale balk
 met #c tot #i vertikaal afhangende     
verkorte palen4 ,deze vertikale         
gedeelten waren oorspronkelijk          
rechthoekig1 later werden ze verfraaid  
en schuin en zwaluwstaartvormig         
afgesneden4 ,ze is over het bestaande   
stuk of over de bestaande stukken       
aangebracht1 en wordt ook tournooikraag 
genoemd4 ,vorstelijke personen breken   
tegenwoordig uitsluitend met den        

barensteel1 terwijl van de niet         
vorstelijke personen alleen de oudste   
zoon den barensteel voert4 ,alle andere 
familieleden voegen ter onderscheiding  
toe b4v4 een ster1 een halve maan1 een  
ring1 een roos1 een lelie1 boordsel4    
,dit is wel de beste manier1 omdat de   
andere wijzen van breken aan het euvel  
mank gaan1 dat b4v4 de kleur niet       
karakteristiek meer kan gewijzigd worden
 bij een talrijke familie1 of dat bij   
een groot aantal figuren een toevoeging 
of weglating van een zelfde figuur niet 
spoedig in 't oog valt4  ,de plaats van 
den barensteel is gewoonlijk zwevend in 
het schildhoofd1 op de eereplaats even  
boven het hart of rakend aan den        
bovenrand van het schild4 ,de kleur     
wijkt af van de schildkleur1 doch is1   
evenals alle andere bijteekens1 niet    
gebonden aan de heraldische wetten ten  
opzichte van kleur op metaal en         
omgekeerd4 ,er bestaan b4v4 ook         
gekleurde barensteelen op gekleurde     
schilden4  ,fig4 #adj geeft den         

bastaardbalk1 als teeken van onechte    
geboorte4 ,men verwarre dezen balk      
vooral niet met den familiebalk1 die in 
tegenovergestelde richting loopt1 n4l4  
van rechts boven naar links onder1 en   
die door zij- of jongere takken wordt   
gevoerd1 b4v4 verre bloedverwanten of   
neven van den drager van het wapen4     
,meestal wordt de bastaardbalk echter   
klein en verkort gedragen1 omdat niemand
 er prijs op stelde te toonen dat hij   
buitenechtelijk geboren was4 ,bovendien 
werd de bastaardbalk ook wel versierd om
 hem zooveel mogelijk onkenbaar te      
maken4 ,de plaats van den bastaardbalk  
is steeds in het hart van het schild4   
,in ,engeland geldt nog heden de        
volgende heraldische regel4  ,de oudste 
zoon voert bij het leven zijns vaders   
den barensteel1 de tweede zoon een halve
 maan1 de derde een #e-stralige ster1 de
 vierde een maarle1 de vijfde een ring1 
de zesde een lelie1 de zevende een      
vijfbladige roos1 de achtste een        
ankerkruis1 de negende een dubbel       

vierblad4 ,zoover wordt deze regeling   
doorgevoerd1 dat de oudste zoon van den 
tweeden zoon een barensteel droeg op een
 halve maan1 en de vierde zoon van den  
zevenden zoon een maarle op een #e      
bladige roos4  ,illustratie3 #afh #afi  
#agj #aga #agb #agc  ,in ,duitschland   
bepaalde men zich gewoonlijk tot        
verandering van kleur of verandering van
 het heele kleinood4  ,decoratieve      
illustratie     ,decoratieve illustratie
     ,,vi4 ,,heraldische ,,beelden4     
,we zijn nu gekomen aan een der voor den
 ontwerper meest interessante           
hoofdstukken van de heraldiek1 n4l4 aan 
dat van de ,heraldische beelden1 die    
ontleend zijn aan de natuur1 aan        
gebruiksvoorwerpen of aan de fantasie4  
,kortom1 alle heraldische beelden1 die  
niet onder zijn te brengen bij het      
hoofdstuk herautsstukken4 ,het groote   
onderscheid tusschen beide groepen is   
dan ook1 dat de laatstgenoemde hun      
grenzen hebben in den schildrand1 en    
eerstgenoemde geheel vrij liggen of     

slechts gedeeltelijk den schildrand     
raken4  ,zijn de herautsstukken         
geometrische of geconstrueerde figuren1 
de heraldische beelden vereischen van   
den teekenaar groote vaardigheid en     
handigheid in het styleeren4 ,hoewel er 
regelen bestaan1 die niet uit het oog   
mogen worden verloren1 is de teekenaar  
toch niet zoodanig aan strenge wetten en
 regels gebonden1 dat hij niet eenige   
vrijheid zou hebben om1 waar de stijl of
 de omgeving zulks gebieden1 hiervan een
 weinig af te wijken4  ,een eerste eisch
 is natuurlijk weder3 duidelijkheid4    
,een gevolg hiervan is1 dat tijdens de  
,gothiek de heraldische beelden niet    
naturalistisch werden voorgesteld1 maar 
gechargeerd en gestyleerd4 ,eerst       
tijdens de ,renaissance kwam het        
afbeelden van b4v4 naturalistische      
dieren- en menschfiguren in gebruik4    
,dit terugbrengen van natuurvormen tot  
een bepaalden stijl1 zooals zoo dikwijls
 wordt gevraagd1 is niet terstond te    
leeren4 ,vaardigheid hierin wordt       

verkregen door dikwijls goede           
voorbeelden uit de verschillende        
stijlperioden te bekijken4 ,de fraaiste 
en meest tot bestudeering aanbevolen    
heraldische beelden zijn afkomstig uit  
de #ac;e1 #ad;e en #ae;e eeuw4          
,illustratie3 #agd #age #agf #agg #agh  
#agi  ,naderhand heerschte in de        
heraldiek te veel het naturalisme1      
waardoor het karakteristieke van het    
heraldische beeld1 en daardoor van het  
geheele wapen1 verloren ging4 ,wat wel  
te verklaren is overigens1 omdat de     
practische waarde van het schild als    
zoodanig verloren ging4  ,illustratie3  
#ahj #aha  ,de volgende hoofdregels     
gelden voor de heraldische beelden3  #a4
 ,de figuur vulle zooveel mogelijk het  
geheele veld en sta in juiste verhouding
 tot de fond4  #b4 ,de figuur kan ook   
zijn een onderdeel van een voorstelling1
 b4v4 een lichaamsdeel4  #c4 ,de figuur 
kan gecombineerd worden met andere      
figuren en ook met herautsstukken4      
,illustratie3 ,fig4 #ahb4  #d4 ,het     

heraldische beeld moet zooveel mogelijk 
zijn een vlakversiering1 dat wil zeggen 
een vlakke figuur1 in omtrek1 ingevuld  
door een vlakke kleur4 ,vermijding van  
schaduw is daarom aanbevolen4  #e4 ,het 
heraldisch beeld behoort te worden      
voorgesteld in den stijl van het wapen  
en de omgeving1 waarin of waarop het is 
aangebracht4   ,a4 ,het kruis4  ,het    
kruis is een der veelvuldig toegepaste  
heraldische beelden2 zinnebeeld van den 
,ghristelijken godsdienst1 is het       
dikwijls tijdens de kruistochten1 toen  
dus ook het praktisch nut van het schild
 zeer groot was1 aangenomen als         
wapenteeken4  ,in zijn eenvoudigsten    
vorm komt het kruis voor als kruis en   
als schuinkruis4 ,we zagen het kruis als
 zoodanig reeds voorgesteld bij de      
herautsstukken4 ,waar de kruisridders   
uit alle christelijke landen optrokken1 
kon verwarring niet uitblijven2 daarom  
werd getracht den kruisvorm zooveel     
mogelijk te varieeren door veranderde   
plaatsing op het schild of door         

verandering van de armen van het kruis4 
,een zeer belangrijke plaats is nog het 
hart van het kruis1 dat ook voor        
talrijke varianten geschikt is4  ,de    
kruizen1 waarvan de armen hun beindiging
 vinden in den schildrand1 behooren1    
mits ze niet vervormd zijn1 tot de      
herautsstukken4 ,zijn de armen verkort  
of vervormd1 dan behooren ze tot de     
heraldische beelden4 ,het totaal aantal 
verschillende kruizen bedraagt ongeveer 
#cjj1 welk groot aantal door ons hier   
niet kan worden behandeld4  ,de         
voornaamste vormen evenwel1 die ook     
overigens voor een ontwerper of         
teekenaar van belang zijn1 daar ze vaak 
ook in de symboliek werden en worden    
toegepast1 laten we hier volgen3  ,fig4 
#aej4 ,het ,latijnsch kruis of          
lijdenskruis2 een kruis met #c verkorte 
armen1 waarvan alleen de onderste       
verlengd is4  ,fig4 #aea4 ,st4          
,anthoniekruis4 ,de bovenste arm        
ontbreekt4  ,fig4 #aeb4 ,het            
krukkenkruis1 waarvan de armen door ,st4

 ,antoniekruizen worden gevormd4  ,fig4 
#aec4 ,het ,jeruzalemsch kruis4 ,goud op
 een zilveren veld1 dus hier is         
gezondigd tegen de regelen van de       
heraldische tinkturen4  ,fig4 #aed4     
,geboord kruis4 ,de rand is aangebracht1
 om in een geval als boven geen kleur op
 kleur te krijgen4  ,fig4 #aee4 ,het    
ankerkruis1 eindigende in twee omgebogen
 punten2 varianten hierop zijn het      
klaverbladkruis en het leliekruis1      
waarvan de punten eindigen in           
klaverbladen of lelin4  ,illustratie3   
#ahc  ,fig4 #aef4 ,patriarchale kruis   
met #b of #c horizontale armen1 die naar
 onderen in lengte toenemen4  ,fig4     
#aeg4 ,het ,maltheser kruis1 vaak ook   
met een vergroot hart1 van de ,maltheser
 of ,johanniter orde1 steeds wit op     
rood4 ,oorspronkelijk droegen de ridders
 van deze orde op een zwarten mantel een
 wit kruis4 ,de ridders van de ,duitsche
 orde droegen op een witten mantel een  
zwart kruis4  ,fig4 #aeh4 ,het          
hakenkruis4 ,dit kruis is afkomstig van 

veel vroeger datum dan ,christus'       
geboorte en o4 a4 reeds als teeken van  
de eeuwigheid in gebruik bij de oude    
,indische volksstammen4 ,terwijl        
eveneens de oude ,noorsche volkeren aan 
dit teeken eenzelfde beteekenis         
hechtten4  ,fig4 #aei4 ,het ,grieksche  
kruis1 volgens welk grondplan ook       
dikwijls nog in de ,middeleeuwen kerken 
werden gebouwd1 in tegenstelling met den
 gewonen basiliekvorm1 die een          
,latijnsch kruis tot grondplan had4 ,wit
 op veld van azuur4  ,fig4 #afj4 ,kruis 
met een vergroot hart4  ,fig4 #afa4     
,kruis met uitgebroken hart4  ,fig4     
#afb4 ,kruis gevormd van ruiten4  ,fig4 
#afc4 ,geklaverd kruis4  ,fig4 #afd4    
,geledigd kruis4 ,hiervan is als 't ware
 alleen de smalle rand blijven staan4   
,fig4 #afe4 ,gepunt kruis4 ,ontstaan uit
 het houten kruis1 dat met de punt in de
 aarde werd gestoken4  ,fig4 #aff4      
,geschaakt kruis4  ,fig4 #afg4          
,herkruist kruis4  ,voor de verdere     
kruizen zie men de herautsstukken4      

99       99       99       99       99  
,tenslotte merken we nog op1 dat        
eenzelfde kruis in verschillende        
tinkturen nog kan worden benoemd naar de
 nationaliteit3 b4v4 een ,grieksch kruis
 is wit op azuur2 een ,engelsch kruis of
 ,st4 ,georgekruis is wit op rood4      
,terwijl verder het ,duitsche kruis is  
sabel op zilver en het ,fransche kruis  
eindigt in lelin inplaats van in        
klaverblaadjes4   ,b4 ,de               
,mensch-figuur4  ,dikwijls werd in de   
heraldiek van de menschfiguur gebruik   
gemaakt4 ,zij is dan voorgesteld in     
verschillende houdingen1 kleeding en    
bezigheden2 mannen1 zoowel als vrouwen  
uit alle standen1 en in 't bijzonder    
zulke1 die iets kenmerkends hebben1 b4v4
 koningen1 ridders1 monniken1 negers1   
jonkvrouwen1 wildemannen 7naakt1 met een
 bladerenkrans om de lendenen1 en geheel
 behaard71 heiligen en ook ,turken4     
,illustratie3 #ahd #ahe #ahf #ahg #ahh  
#ahi  ,is de geheele menschfiguur       
toegepast1 dan is deze gewoonlijk en    

face geplaatst1 zoodat deze in dezelfde 
richting kijkt als de drager van het    
schild4 ,de figuur staat1 zit 7b4v4 de  
,h4 ,maagd7 of knielt4  ,gedeelten van  
de menschfiguur1 die ook worden         
toegepast zijn3 't hoofd1 dat meestal   
naar rechts gewend is1 en zelden        
aanziend2 het oog1 dat nooit van        
terzijde gezien1 maar steeds in         
vooraanzicht geteekend werd2 de arm1 die
 naar de gedeeltelijke bedekking van    
kleeding is te herkennen als die b4v4   
van een ridder1 als ze geharnast is2    
bovendien is het meest een rechterarm1  
die iets in de hand gekneld houdt4  ,de 
hand zelve komt n afzonderlijk voor en  
ook als twee in elkaar geslagen handen1 
als teeken van broederschap4 ,zie fig4  
#fi4  ,het hart staat vertikaal1 evenals
 de beenen1 die overigens meestal       
gebogen zijn in de knie1 en #c in getal1
 onderling verbonden of afzonderlijk4   
,ook het doodshoofd en twee gekruiste   
doodsbeenderen komen voor2 de           
symbolische beteekenis hiervan is bekend

 genoeg4  ,vaker komen de onderdeelen   
van den mensch voor in verbinding met   
diervormen1 maar deze heraldische       
beelden behooren tot de fantastische4   
,menschelijke lichaamsdeelen kunnen     
bovendien nog op twee verschillende     
wijzen worden voorgesteld1 en wel als   
afgescheurd1 in welk geval er nog lappen
 huid aan zijn blijven vast zitten1 en  
als afgesneden1 in welk geval de        
snijlijn recht is4 ,zie fig4 #agd en    
#age4  ,illustratie3 #aij #aia #aib #aic
 #aid #aie  ,fig4 #afh4 ,hoofd1         
aanziend4  ,fig4 #afi4 ,man1 zich met de
 rechterhand een zwaard in de borst     
stekend4  ,fig4 #agj4 ,van zilver1 met  
#c ,moorenhoofden van purper4  ,fig4    
#aga4 ,drie geharnaste en gespoorde     
beenen1 in 't hart samengevoegd         
met de dijen4  ,fig4 #agb a4 ,een hart  
in 't rechter kwartier4 b4 ,een oog in  
't linker       kwartier4 c4 ,een       
geopende binnenhand in de punt4  ,fig4  
#agc4 ,een geharnaste arm1 een ring     
houdend4  ,fig4 #agd4 ,een afgerukt     

been4  ,fig4 #age4 ,in azuur drie       
afgesneden zilveren knien4  ,fig4 #agf4 
,borstbeeld4  ,fig4 #agg4 ,doodshoofd   
met gekruiste beenderen4  ,fig4 #agh4   
,in rood een zilveren hoofd van ter     
zijde1 rechts gewend1 met               
lauwerkrans van sinopel4  ,fig4 #agi4   
,mensch-figuur4  ,fig4 #ahj4 ,geharnaste
 ridders4  ,fig4 #aha4 ,geharnast       
ruiter1 teekening van ,albrecht ,drer4  
,fig4 #ahb4 ,st4 ,joris1 voorgesteld als
 een geharnast ridder1 7midden #af;e    
eeuw7 door ,hans ,burgmayer4  ,fig4     
#ahc4 ,menschelijke lichaamsdeelen als  
heraldische motieven4       ,grafsteen  
te ,salzburg  #aebh4   ,c4 ,dieren4  ,in
 de heraldiek zijn velerlei soort dieren
 toegepast geworden2 bovendien werd     
variatie aangebracht in den stand of    
door samenvoeging van meerdere          
exemplaren2 ook onderdeelen als koppen1 
nagels etc41 zelfs onthoofde dieren     
komen voor4  ,voor de afzonderlijke     
lichaamsdeelen geldt het zelfde1 wat    
gezegd is voor de menschelijke          

lichaamsdeelen3 ze kunnen zijn afgerukt 
en afgesneden4 ,een kop kan zijn in     
profiel of aanziend1 terwijl hij vaak is
 gekroond1 of rust op een halsband4  ,de
 meest kenmerkende stand van het dier is
 tevens de meest heraldische stand2 zoo 
is een leeuw 't best in z'n karakter    
afgebeeld als hij klimmend is           
voorgesteld met dreigend opgeheven      
klauwen4 ,zijn natuurlijke wapens als   
tanden en klauwen krijgen een           
gechargeerd karakter2 hierdoor spreekt  
de geheele figuur meer4  ,elke kleur kan
 voor de dieren worden gebruikt2 't best
 is echter de bij de natuurkleur het    
meest passende tinktuur4 ,we hebben dit 
op blz4 #g reeds besproken onder het    
hoofdstuk3 kleuren4  ,wat den stand     
betreft kunnen de viervoetige dieren    
worden voorgesteld b4v4 als klimmend1   
loopend1 zittend1 springend1 liggend1   
stappend1 staand1 hardloopend1          
neerspringend1 zwemmend etc4  ,verder is
 't mogelijk variatie aan te brengen    
door de dieren te maken3 gekroond1      

geklauwd1 getongd1 gehalsband1 aanziend1
 afgewend1 omgewend en verminkt4  ,in   
den regel worden de viervoeters         
afgebeeld gezien van terzijde1 dus en   
profil1 en zijn dan 7meestal7 naar      
rechts gewend2 of naar links gewend of  
aanziend als deze minder algemeene stand
 nadrukkelijk is voorgeschreven4   ,d4  
,de leeuw4  ,van alle viervoetige dieren
 komt de leeuw het meest voor4 ,reeds in
 ons land is hij als wapenbeeld         
toegepast in de #b;e helft van de #ab;e 
eeuw door den hertog van ,brabant en de 
graven van ,holland en van ,vlaanderen4 
,ook in ,duitschland is het gebruik van 
den leeuw zeer oud4  ,de wijze van      
voorstelling is zeer verschillend4 ,de  
oudste leeuwen hebben een spitsen kop en
 een geopenden muil1 zonder tong of     
tanden4 ,het lichaam is bij de heupen   
zeer smal1 bij de borst wat breeder4    
,manen en haren worden nooit            
gedetailleerd4 ,de normale stand is     
klimmend1 waarbij de leeuw recht        
overeind staat1 gereed als 't ware om   

aan te vallen4  ,illustratie3 #aif #aig 
#aih #aii #bjj #bja #bjb #bjc #bjd  ,de 
oude styleering is zeer eigenaardig2    
aangezien de leeuw aan de heraldici niet
 bekend was1 moesten deze afgaan op van 
hooren zeggen1 en de meest gruwelijke   
eigenschappen1 die het verscheurende    
dier werden toegeschreven1 werden       
overdreven voorgesteld4 ,zoodat         
eigenlijk de oudste leeuwen heel weinig 
lijken op een werkelijken leeuw1 maar   
niettemin echt leeuwerig deden met hun  
vurig krullende tong1 hun groote1 wijd  
uitgespreide klauwen1 opengesperden muil
 en woeste oogen1 waaraan een           
menschelijke uitdrukking werd gegeven4  
,illustratie3 #bje #bjf #bjg #bjh #bji  
#baj  ,de staart van den leeuw wordt    
voorgesteld als zijnde naar boven       
gericht1 terwijl het uiteinde1 bestaande
 uit een zwaren bos haar1 naar de rug   
van het dier is toegekeerd1 terwijl vaak
 ook juist in 't midden van den staart  
een haarkwast werd aangebracht1 een     
zuiver ornamentaal toevoegsel4 ,uit dit 

toevoegsel ontspringt soms nog een      
tweede staart1 waarnaar de staart       
gespleten wordt genoemd4  ,bij de       
blasoeneering komt dit gespleten zijn   
niet in aanmerking2 dezelfde leeuw kan  
voor hetzelfde wapen enkelvoudig zijn of
 gespleten1 zonder dat dit invloed      
heeft4  ,in den beginne worden de       
klauwen klaverbladvormig voorgesteld1   
terwijl hier onder nog een met een nagel
 gewapende teen werd aangebracht4  ,de  
kleur van den leeuw is meestal goud of  
rood1 minder vaak zwart en zeer zelden  
blauw4 ,de nagels en tanden zijn anders 
gekleurd2 is de leeuw van metaal1 dan   
zijn de nagels rood of blauw2 is de     
leeuw gekleurd1 dan zijn de nagels      
metaal2 altijd verschillen de wapens van
 het dier van de kleur van het veld4    
,ook de oogen zijn f van zilver1 f1 bij 
een metalen leeuw1 van kleur4  ,in de   
vroege wapens staat de leeuw met z'n    
lichaamsas vertikaal2 z'n lichaamsas    
valt dan samen met die van het schild4  
,gevolg van het vereischte3 het         

driehoekige schildoppervlak zooveel     
mogelijk regelmatig te vullen met       
ornament4 ,vooral in ,duitschland is dit
 het geval4 ,later1 in de #ae;e eeuw1   
krijgt de leeuw een meer voorovergebogen
 stand4  ,de volkomen beharing van de   
oudste leeuwen verandert later in een   
plaatselijke beharing van manen1 staart 
en onderzijde van buik en pooten4  ,de  
lijnenschema's fig4 #aif1 fig4 #aig en  
fig4 #aih geven de construkties aan voor
 een ,romaanschen1 ,gothischen en       
,renaissance leeuw4  ,fig4 #ahd4        
,gekroonde klimmende leeuw1 geklauwd en 
getongd4  ,fig4 #ahe4 ,staande leeuw4   
,fig4 #ahf4 ,stappende of geluipaarde   
leeuw4  ,fig4 #ahg4 ,liggende leeuw4    
,fig4 #ahh4 ,omziende leeuw4  ,fig4     
#ahi4 ,omgewende leeuw1 baarswijs       
geplaatst4  ,fig4 #aij4 ,neerspringende 
leeuw1 bandswijs geplaatst4  ,fig4 #aia4
 ,onthoofde leeuw4  ,fig4 #aib4         
,opkomende leeuw4  ,fig4 #aic4 ,ontlede 
leeuw4  ,fig4 #aid4 ,leeuw1 in 't hoofd 
uitkomend1 aan de punt opkomend4  ,fig4 

#aie4 ,welpen4 ,indien meer dan twee    
leeuwen in n veld voorkomen1 noemt men  
ze welpen4  ,fig4 #aif4 ,lijnschema voor
 een ,romaanschen leeuw4  ,fig4 #aig4   
,gothischen leeuw4  ,fig4 #aih4         
,renaissance leeuw4  ,in fig4 #aif is   
duidelijk te zien1 hoe de stand van de  
pooten in nauw verband staat met den    
driehoekigen schildvorm4  ,fig4 #aii4   
#ae;e eeuwsche leeuw1 met een golvende  
lichaamsas4  ,fig4 #bjj4 #ad;e eeuwsche 
leeuw1 met een vertikale lichaamsas4    
,fig4 #bja4 ,springende leeuw4  ,fig4   
#bjb4 ,zittende leeuw4  ,fig4 #bjc4     
,gehoonde leeuw1 d4 w4 z4 ontdaan van   
tong1 tanden1 klauwen en staart4  ,fig4 
#bjd4 ,gesplitstaarte leeuw4  ,bij      
plaatsing van meer dan n roofdier 7b4v4 
leeuw7 op een schild1 zijn ze altijd    
afgewend1 omdat ze anders zouden        
vechten2 deze stand komt niettemin soms 
voor4   ,e4 ,de luipaard4  ,de luipaard 
wordt voorgesteld als een loopende      
leeuw1 met dit onderscheid evenwel1 dat 
de kop aanziend is4 ,in dezen stand is  

steeds de binnenste 7voor den           
aanschouwer7 voorpoot opgeheven en de   
binnen achterpoot naar voren geplaatst4 
,de staart is horizontaal teruggeslagen 
over den rug4 ,voor de rest is het      
lichaam als van een leeuw4 ,dit dier in 
verticalen stand wordt een geleeuwden   
luipaard genoemd1 in tegenstelling weer 
met een loopend zijwaarts ziend dier1   
dat een geluipaarde leeuw wordt genoemd4
 ,dikwijls ook wordt geen onderscheid   
gemaakt tusschen een luipaard en een    
geluipaarden leeuw2 bovendien bestond in
 de oude heraldische kunst dit          
onderscheid in 't geheel niet en stelde 
men luipaard en leeuw op dezelfde wijze 
voor4 ,waarschijnlijk ook omdat terwille
 van de ruimte bij een driehoekig       
schild1 bij toepassing van meerdere     
leeuwen deze boven elkaar moesten worden
 geplaatst en dan loopend4  ,de pluim   
van den staart behoort naar buiten te   
wijzen4 ,overigens gelden dezelfde      
bepalingen als die1 welke genoemd zijn  
bij den leeuw3  ,fig4 #bje4 zwart1 met  

drie luipaards van goud4  ,fig4 #bjf4   
,geleeuwde luipaard4  ,fig4 #bjg4       
,geluipaarde leeuwen op ,duitsch        
cartouche schild4  ,fig4 #bjh4          
,luipaard1 stappend4  ,illustratie3 #baa
 #bab #bac #bad #bae #baf #bag #bah #bai
 #bbj  ,illustratie3 #bba #bbb #bbc #bbd
 #bbe #bbf #bbg #bbh #bbi #bcj #bca     
,f4 ,de adelaar4  ,wat de leeuw voor    
viervoeters beteekent in de heraldiek is
 de adelaar voor de vogels3 beide       
koningen in hun rijk1 door moed en      
kracht uitmuntend4 ,de adelaar is1 meer 
nog dan de leeuw1 geheel verworden tot  
ornament1 zoodat alleen de conventie    
hier nog direct den adelaar in doet     
herkennen4 ,het lichaam van voren gezien
 7buikzijde7 draagt een kop en profil   
naar rechts gewend1 met geopenden       
krommen snavel1 uitgestoken gekrulde    
tong en woest blikkende oogen4 ,de      
vleugels zijn uitgespreid z1 dat de     
uiteinden der afwisselend smalle en     
breede1 licht gebogen veeren met de     
punten op een boog liggen2 deze veeren  

van iederen vleugel zijn #c-ab in getal1
 7in de oudste tijden het kleinste      
aantal7 en symmetrisch geplaatst2 ze    
worden naar onderen langer1 dus juist   
omgekeerd als bij het levende dier4 ,de 
gekrulde staart1 uit weinig symmetrisch 
geplaatste gekrulde veeren bestaand1    
eindigt in een punt1 soms in een lelie4 
,de pooten worden zeer krachtig en      
buiten verhouding groot voorgesteld en  
zijn zijdelings gericht2 soms omknellen 
ze voorwerpen1 b4v4 een bol en een      
scepter4 ,het aantal teenen is drie naar
 buiten en n naar binnen gericht4  ,de  
adelaars in de oude heraldiek hebben aan
 weerszijden twee gekrulde veeren aan   
den hals2 in de latere heraldiek        
vermeerdert dit aantal4 ,de veeren1 die 
het lichaam bedekken1 zijn als spitse   
punten geteekend1 met een ribbe4  ,de   
adelaar met n kop heet koninklijk4 ,de  
adelaar met twee van elkaar gewende     
koppen wordt keizerlijk genaamd1 doch   
behoort onder de rubriek fantastische   
beelden4  ,ook deelen van het dier      

worden toegepast1 b4v4 een klauw        
7grijpend7 of twee vleugels1 met de     
ruggen naar elkaar gewend 7vlucht       
genaamd74 ,de adelaar wordt arendsvogel 
genoemd1 als hij van bek en pooten      
beroofd is4 ,de kleur is meestal zwart1 
soms rood of zilver4  ,fig4 #bji4       
,adelaar1 naar ,michal ,ostendorfer4    
,houtsnede uit #aedj4  ,fig4 #baj4      
,dubbele adelaar1 naar een ,duitsch     
meester4 ,houtsnede uit #aejg           
7fantastisch beeld74  ,fig4 #baa4 #ae;e 
eeuwsche adelaar van het ,sebaldusgraf  
te ,neurenberg4  ,fig4 #bab en #bac4    
,als fig4 #baa1 door ,peter ,vischer4   
,fig4 #bad4 ,drie afgerukte             
adelaarskoppen4  ,fig4 #bae4            
,arendsvogels1 steeds meer dan n in     
aantal1 zonder pooten en snavel4  ,fig4 
#baf4 ,lijnschema voor een ,gothischen  
adelaar4  ,fig4 #bag4 ,lijnschema voor  
een ,renaissanceadelaar4  ,fig4 #bah4   
,romaansche adelaar4  ,fig4 #bai4       
,streng gestyleerde adelaar uit de #ac;e
 eeuw4  ,fig4 #bbj4 ,tweekoppige        

adelaar1 naar een ,duitsch meester      
7fantastisch beeld74 ,titelblad uit     
,zwaben4   ,g4 ,andere dieren4          
,veelvuldig komen verder voor3  ,tijger 
en panter1 producten van de fantasie2 de
 beer1 meestal zwart met wapens van rood
 of goud2 de ever1 zwart2 de wolf1 kleur
 rood met neerhangenden staart en naar  
voren gerichte ooren2 de vos1 kleur     
zwart1 rood of zilver meestal1 en met   
opgerichten pluimvormigen staart2 het   
hert1 springend of trotsch              
voortschrijdend1 dragend een gewei met  
zes takken1 drie aan elken hoorn2 de    
bok1 meestal steenbok met naar achter   
omgebogen gegroefde hoorns2 de ram1 met 
bijna cirkelvormig gebogen hoorns2 het  
schaap2 het ,paaschlam1 vaak met nimbus 
en kruis voorzien2 de stier1 stootend of
 klimmend 7woedend72 de os2 de koe2 het 
paard 7hengst7 met vliegenden staart en 
manen en zonder teugels1 zadel of       
stijgbeugels2 de hond1 meestal zwart of 
zilver en van de soort hazewind2 de     
brak1 een hond met hangende ooren en    

dikwijls voorzien van een met scherpe   
punten gewapenden halsband2 het         
stekelvarken2 de ezel2 de olifant2 de   
haan1 in gevechtshouding1 met sprekenden
 kam en weinig gestyleerde staartveeren2
 de uil2 de raaf2 de valk1 met kap en   
belletjes en kruk2 de meeuw1 de eend2 de
 zwaan2 de zwaluw2 de ooievaar1 staand  
op n poot en in den anderen b4v4 een    
steen houdend2 de reiger1 met           
ingetrokken hals en een gekrulde veer   
achter aan den kop2 de pauw1 pronkend2  
de duif2 de papegaai2 de merels1        
vogeltjes zonder pooten en snavel1      
vooral in ,frankrijk2 de dolfijn1       
evenals de bot1 de zalm en andere       
visschen1 die gebogen1 zwemmend1        
gepaard1 stijgend1 gevind1 geschubd etc4
 kunnen zijn2 de kreeft1 rood1 dus      
gekookt2 de hagedis2 de slang1 blauw1   
groen of zilver2 de zeester2 de schelp2 
en minder veelvuldig voorkomend nog tal 
van andere dieren4  ,illustratie3 #bcb  
#bcc #bcd #bce #bcf #bcg #bch #bci #bdj 
,fig4 #bba4 ,hert4  ,fig4 #bbb4 ,brak4  

,fig4 #bbc4 ,beer4  ,fig4 #bbd4         
,brakskop4  ,fig4 #bbe4 ,paaschlam4     
,fig4 #bbf4 ,ever1 wild zwijn4  ,fig4   
#bbg4 ,wolf4  ,fig4 #bbh4 ,paard1 links 
gewend op ,duitsch cartoucheschild4     
,naar ,jost ,amman4  ,fig4 #bbi4 ,bok4  
,fig4 #bcj4 ,haas4  ,fig4 #bca4 ,koe4   
,fig4 #bcb4 ,vlucht4  ,fig4 #bcc4       
,arendsklauw4  ,fig4 #bcd4 ,haan4  ,fig4
 #bce4 ,zwaan4  ,fig4 #bcf4 ,raaf4      
,fig4 #bcg4 ,maarlen1 zonder pooten of  
bek en steeds en profil4  ,fig4 #bch4   
,uilen4  ,fig4 #bci4 ,pauw4  ,fig4 #bdj4
 ,halve vlucht4  ,fig4 #bda4 ,adelaars4 
,fig4 #bdb4 ,phoenix of ,phenix1 een    
fabelachtige vogel1 die1 onsterfelijk1  
uit een brandenden stapel takken        
verrijst4  ,fig4 #bdc4 ,duif1 naar      
rechts gewend4 ,teeken van vrede4  ,fig4
 #bdd4 ,olifant1 stappend2 dragend een  
toren met #d kanteelen en twee          
boogschutters4  ,fig4 #bde4 ,mercurius- 
of aesculaapstaf4  ,fig4 #bdf4 ,slang1  
tweemaal geknoopt4  ,fig4 #bdg4         
,visschen4  ,fig4 #bdh4 ,kreeft4  ,fig4 

#bdi4 ,drie bijen4  ,fig4 #bej4         
,gekwartilleerd2 in blauw drie gouden   
lelin in het eerste en vierde kwartier  
en in het tweede en derde van blauw een 
dolfijn in goud4  ,fig4 #bea4 ,schelpen4
 ,boven buiten-1 beneden binnenaanzicht4
  ,fig4 #beb4 ,dolfijn1 rechts gewend4  
,h4 ,de ,plant en hare onderdeelen4     
,reeds in de oude heraldiek leverde het 
plantenrijk een groot aantal der        
benoodigde heraldische beelden2 boomen1 
takken1 bloemen1 bladeren en vruchten   
werden veelvuldig gebruikt4  ,de boom   
staat meestal f met de wortels in een   
berg 7schildvoet71 of is uitgerukt2 de  
stam staat paalswijs en is voorzien van 
weinig symmetrisch geplaatste takken met
 naar verhouding buiten proportie groote
 bladeren1 die1 de soort kenmerkend1    
zijn gestyleerd4 ,soms ook komt een boom
 zonder bladeren voor4 ,de kleur van de 
bladeren is groen2 de stam is gewoonlijk
 zwart of bruin4  ,het meest komen voor 
de eik2 de linde2 de denneboom2 de      
pijnboom2 de cypres2 de palm2 de berk4  

,de linde heeft hartvormige bladeren1 de
 den wordt voorgesteld als een kegel op 
een stam en de berk heeft een zilveren  
stam met groen loof4  ,illustratie3 #bda
 #bdb #bdc #bdd #bde #bdf #bdg #bdh #bdi
 #bej #bea #beb  ,ook takken komen voor1
 soms meerdere op een schild en voorzien
 van bladeren2 bovengenoemde boomsoorten
 leveren de voorbeelden1 terwijl ook nog
 veelvuldig klaverbladeren en           
laurierbladeren worden toegepast4 ,het  
klaverblad heeft steeds een steel2      
zonder dezen heet het drieblad4 ,van de 
bloemen zijn de roos en de lelie de     
meest in de heraldiek gewilde4  ,de     
roos1 van boven gezien1 is de wilde     
roos1 met #e hartvormige of slechts even
 aan den rand ingebogen bloembladeren1  
van rood1 goud of zilver1 en            
waartusschen #e spitse groene           
kelkbladeren4 ,het hart is van goud4    
,gevulde rozen hebben meer dan n        
bladlaag4  ,illustratie3 #bec #bed #bee 
#bef #beg #beh #bei #bfj #bfa  ,de lelie
 is gestyleerd in den bekenden          

,franschen lelievorm 7fleur de lis74    
,reeds in #aagi komt ze voor in het     
,fransche wapen 7vanwaar de naam        
,francica74 ,van de #c bladeren1 die in 
't midden door een band worden          
saamgehouden1 is het middenste onder en 
boven toegepunt2 de beide buitenste     
boven en onder naar buiten omgebogen4   
,het deel onder den band is een         
verkleinde herhaling van het deel boven 
den band1 terwijl het eerstgenoemde deel
 somwijlen ook alleen1 zonder het tweede
 deel1 voorkomt4 ,een afwijkende vorm is
 de ontloken lelie4  ,andere vaak       
voorkomende bloemen zijn nog3 de        
zonnebloem1 de papaver1 de distel1 het  
viooltje1 de korenbloem etc4  ,ten      
slotte zijn nog te noemen de vruchten1  
meestal hangend aan een tak met         
bladeren1 als daar zijn3 appel1 pijn- en
 denneappel2 granaatappel1 eikel1 druif1
 korenaar1 korenschoof4  ,illustratie3  
#bfb #bfc #bfd #bfe #bff #bfg #bfh #bfi 
#bgj #bga #bgb  ,fig4 #bec1 #bed1 #bee  
en #bef4 ,verschillende heraldische     

rozen4  ,fig4 #beg1 #beh4 ,lelin met    
gevulden voet4  ,fig4 #bei4 ,lelie      
zonder voet4  ,fig4 #bfj4 ,ontloken     
lelie4  ,fig4 #bfa4 ,rozetak4  ,fig4    
#bfb4 ,laurier1 uitgerukt 7wortels      
zichtbaar74 ,meest van groen4  ,fig4    
#bfc4 ,wijndruif2 klaverblad2 hulst4    
,fig4 #bfd4 ,peer2 eikel2 denappel4     
,fig4 #bfe4 ,bloem en granaatappel4     
,fig4 #bff4 ,eikel met bladerentak4     
,fig4 #bfg4 ,drie denappels4  ,fig4     
#bfh4 ,eiketakken4  ,fig4 #bfi4         
,denappel1 wapen van ,augsburg1 door    
,jost ,amman4  ,fig4 #bgj4 ,lindeboom1  
op ruitschild4  ,fig4 #bga4 ,uitgerukte 
eikeboom4 ,italiaansch1 #adgi4  ,fig4   
#bgb4 ,lelie1 van een relief uit        
,beieren4   ,i4 ,fantastische beelden4  
,deze worden gevormd door               
samenstellingen van mensch en dier of   
van dieren onderling1 en ontstonden uit 
sagen en overlevering1 en grootendeels  
ook door de kruistochten4  ,de dubbele  
adelaar heeft twee van elkaar afgewende 
koppen4  ,reeds in de oud-,egyptische en

 ,assyrische kunst1 dus lang voor       
,christus' geboorte1 kwam dit           
fantastische dier voor2 in de heraldiek 
echter sedert de #ac;e en #ad;e eeuw4   
,als het ,duitsche ,rijkswapen dateert  
het uit het begin van de #ae;e eeuw1    
tijdens keizer ,sigmund4 ,in later tijd 
werd de dubbele adelaar gekroond1 en    
werden de klauwen voorzien van scepter  
en zwaard1 en rijksappel4  ,de          
gevleugelde leeuw1 een leeuw met        
vleugels4  ,de griffioen of grijpvogel1 
het bovendeel van een adelaar gezet op  
een onderlichaam van een leeuw1         
gevleugeld1 met een opgerichten staart  
of den staart tusschen de achterpooten  
door onder de buik4  ,de centaur1 half  
paard1 half mensch4  ,de draak1 een     
reptiel met vleermuizenvleugels1 vuur   
spuwend uit den grooten geopenden muil  
en neusgaten1 met twee adelaars- of     
leeuwenklauwen en een gekamden1 in      
weerhaken eindigenden staart4  ,de      
weerwolf2 de salamander2 de zeeleeuw4   
,de meermin1 een naakte vrouw met       

vischstaart2 de meerman4  ,de melusine1 
een gekleede1 gekroonde vrouw1 wier     
lichaam onder de borst overgaat in #b   
vischstaarten1 die ze met beide handen  
vasthoudt4 7#ab;e eeuw1 wapen van       
,palermo74  ,illustratie3 #bgc #bgd #bge
 #bgf #bgg #bgh #bgi #bhj #bha #bhb #bhc
  ,de ,eenhoorn4 ,een springend paard   
met gespleten hoeven1 leeuwenstaart en  
rechten1 doch gedraaiden hoorn voor het 
voorhoofd4  ,de ,harpy1 een adelaar met 
vrouwenbuste1 7hoofd1 hals en borst74   
,fig4 #bgc4 ,meermin of ,melusine1 met  
twee staarten2 zie ook fig4 #bha4  ,fig4
 #bgd4 ,zeeleeuw1 combinatie van leeuw  
en visch4  ,fig4 #bge4 ,eenhoorn4  ,fig4
 #bgf4 ,grijpvogel1 klimmend4 ,kop en   
vleugels van een adelaar4  ,fig4 #bgg4  
,draak2 oude houtsnede4  ,fig4 #bgh4    
,draak1 twee adelaarsklauwen4           
,gevleugeld reptiel4  ,illustratie3 #bhd
 #bhe #bhf #bhg #bhh #bhi #bij #bia #bib
 #bic #bid #bie #bif #big #bih #bii #cjj
 #cja  ,fig4 #bgi4 ,eenhoorn1 in twee   
kleuren2 fragment van een ,italiaansch  

wapen4  ,fig4 #bhj4 ,wapen van          
,neurenberg2 combinatie van jonkvrouw en
 adelaar1 ,harpij4  ,fig4 #bha4 ,sirene2
 eindigt in vischstaart4  ,fig4 #bhb4   
,lintworm2 drakenkop1 slangenlichaam en 
vischstaart4  ,fig4 #bhc4 ,panter4      
,zonder vleugels1 lijkend op grijpvogel4
   ,j4 ,hemellichamen en elementen4  ,de
 zon wordt voorgesteld als een          
zestienstralige schijf met een gelaat en
 face4 ,deze zijn vaak afwisselend recht
 en vlammend gebogen4 ,de kleur is goud4
 ,in de oude heraldiek heet de zon in   
den rechterbovenhoek opgaand1 in den    
linkerbovenhoek ondergaand4  ,de maan is
 een zilveren1 naar links of rechts     
gekeerde sikkel2 ook kunnen de punten   
naar boven of naar beneden wijzen4      
,voorzien van een gelaat1 is dit in     
profiel en van goud4  ,de sterren zijn  
#e-puntig 7,fransch1 ,italiaansch en    
,engelsch7 of #f-puntig en #h-puntig    
7,duitsch1 ,nederlandsch74 ,steeds wijst
 de punt naar boven4 ,als komeet heeft  
de staart een andere tinktuur4  ,verder 

komt de aarde voor als wereldbol met    
equator 7niet in de oude heraldiek72 de 
regenboog1 een gebogen balk van rood1   
goud en blauw2 de wolken1 zie fig4 #ef1 
zijn blauw of zilver2 de bliksem1 nooit 
zigzagvormig maar als een van boven     
komende bundel stralen of vlammen2      
voorts golven 7blauw en zilver72 bergen1
 drie- en zesberg2 grasveld1 zee of     
rivier4  ,fig4 #bhd1 #bih4 ,zon4  ,fig4 
#bhe4 ,maan en sterren4  ,fig4 #bhf4    
,golven4   ,k4 ,gebouwen1               
gebruiksvoorwerpen etc4  ,onder deze    
rubriek worden heel veel voorwerpen     
gerangschikt1 waarvan men nu naam nch   
beteekenis meer kent4 ,toch heeft men   
zich te beperken bij toepassing van     
producten uit de moderne industrie1 daar
 heraldische beelden uit deze rubriek   
een bepaald karakter behooren te dragen2
 terwijl toch geen bepaalde regels voor 
die vormgeving zijn vast te stellen4    
,bij de bestudeering van de oude        
heraldiekprenten merken we op1 dat vele 
voorwerpen1 die niet direct herkenbaar  

zijn1 verband houden met den naam van   
den schilddrager4  ,de voorwerpen zijn  
te verdeelen in een aantal rubrieken1   
b4v4  a4 gebouwen1 schepen4  b4 wapens  
en oorlogswerktuigen4  c4 werktuigen en 
voorwerpen1 betrekking hebbend op jacht1
 vischvangst1       landbouw en         
veeteelt4  d4 kleeding4  e4             
muziekinstrumenten1 huisraad1 religieuse
 voorwerpen etc4  ,alle te geven is     
ondoenlijk4 ,bepalen we ons tot         
beschrijving van enkele4  ,illustratie3 
#cjb #cjc #cjd #cje #cjf #cjg #cjh #cji 
#caj #caa #cab #cac #cad #cae #caf      
,fig4 #bhg4 ,handschoen4  ,fig4 #bhh4   
,hoed of muts4  ,fig4 #bhi4 ,vuurslag4  
,fig4 #bij4 ,eg4  ,fig4 #bia4 ,gesp en  
ring4  ,fig4 #bib4 ,weerhaken4  ,fig4   
#bic4 ,zwaard4  ,fig4 #bid4 ,voetangel4 
,fig4 #bie4 ,sleutels 7zie fig4 #cjc74  
,fig4 #bif4 ,wiel of rad4  ,fig4 #big4  
,letter4  ,fig4 #bih4 ,zie onder ,j4    
,fig4 #bii4 ,schaats1 viool4  ,fig4     
#cjj4 ,molenijzer4  ,fig4 #cja4         
,monogrammen4  ,fig4 #cjb4 ,toren4      

,fig4 #cjc4 ,sleutels4  ,fig4 #cjd4     
,standaard4  ,fig4 #cje4 ,schaar4  ,fig4
 #cjf4 ,jachthoorn4  ,fig4 #cjg4        
,wolfshaken4  ,fig4 #cjh4 ,ketelhaak4   
,fig4 #cji4 ,schaakstuk4  ,fig4 #caj4   
,poort4  ,fig4 #caa4 ,hakmes4  ,fig4    
#cab4 ,karbonkel4  ,fig4 #cac4 ,kan4    
,fig4 #cad4 ,lansen4  ,fig4 #cae4       
,wereldbol4  ,fig4 #caf4 ,paalswijs in  
blauwe en zilveren degen1 dragend op de 
punt       een gouden kroon en vergezeld
 van twee lelin van hetzelfde4 ,wapen   
van ,jeanne d',arc4  ,verder komen      
veelvuldig voor3  ,kasteel1 met tinnen  
en torens2 poort of valdeur2 kerk1 in   
zij- of vooraanzicht met #b tot #d      
torens en hooge vensters2 molen2        
schip-brug2 palissade2 piek2 knots2     
dolk2 stormram2 vaandel2 weerhaak2 pijl 
en boog2 strijdbijl2 schild2 vuurwapen2 
stompe vogelpijl2 molensteen2 zeis2     
sikkel2 ploegijzer2 hoefijzer2 gordel2  
kroon2 harnas2 harp2 luit2 hamer2 bijl2 
stoel2 anker2 ballen en ringen2 schakel 
7onderdeel van de ketting van de        

guldenvlies orde72 muuranker2           
herdersstaf2 altaar2 bisschopsstaf2     
bijbel2 wierookvat2 kandelaber2 etc41 te
 veel om op te noemen of af te beelden4 
,voorwerpen uit de moderne techniek en  
kunstnijverheid zijn zooveel mogelijk te
 vermijden en te vervangen door oude    
symbolen4  ,decoratieve illustratie     
,decoratieve illustratie     ,,vii4     
,,stand ,,en ,,plaatsing ,,van ,,de     
,,beelden4   ,somtijds worden er        
verscheidene van dezelfde figuren op n  
schild geplaatst4 ,is 't aantal         
onbepaald groot1 dan luidt de term      
bestrooid of bezaaid4 ,de beelden1 b4v4 
kruizen1 adelaars1 leeuwen1 lelies zijn 
dan even groot4 ,geordineerd heeten de  
beelden1 als het aantal bepaald is2 in  
dit geval is ook de plaats bepaald4     
,staat er n beeld op het veld1 dan is de
 plaats in 't midden2 de eigen vorm van 
het beeld geeft dan de richting         
paalswijs of faaswijs aan4 ,dus een     
zwaard staat b4v4 in 't midden1         
paalswijs4 ,twee beelden staan naast    

elkaar 441 in bijzondere gevallen boven 
elkaar 34 ,drie beelden staan 1         
geschreven #b-a2 in bijzondere gevallen 
of 444 of 4 ,vier beelden staan 332 zijn
 er #e dan is de rangschikking 331      
geschreven #b-b-a4 ,soms ook  7#a-c-a7  
of 33 7#b-a-b7 in den vorm van het      
,andreaskruis4 ,zes beelden staan '3' en
 zeven 334 ,de plaatsing is dus         
geordineerd door den schildvorm4        
,vergezeld noemt men een groot beeld1   
waaromheen kleinere zijn gerangschikt4  
,zie b4v4 fig4 #aec en #cac4 ,belegd is 
b4v4 een paal1 waarop sterren zijn      
aangebracht4 ,verder kunnen de beelden1 
indien er meer dan n is geplaatst op het
 veld1 zijn o4 a4 afgewend1             
tegengekeerd1 gelijkgewend1 etc4        
,decoratieve illustratie     ,,viii4    
,,de ,,helm4  ,helmkroon1 kussen1       
helmkleed1 wrong en penning4   ,reeds in
 de grijze oudheid beschermden de       
strijders zich het hoofd tegen          
zwaardslagen door een helm4 ,sedert de  
#ab;e eeuw dient de helm ook tot        

aanbrenging van heraldische             
versierselen4 ,de helm leent zich uit   
den aard der zaak minder goed tot       
versiering van wapens van steden en     
vereenigingen en van vrouwen4 ,toch komt
 de helm ook op deze wapens voor4       
,behalve de pothelm kan iedere helm tot 
heraldische versiering dienen2          
voornamelijk echter de tornooi- en de   
steekhelm1 die dan nog met het kleinood 
worden verfraaid4  ,de oudste helm is de
 pothelm 7fig4 #cah71 bijna             
cylindervormig1 alleen aan den          
gezichtskant flauw uitgebogen en van een
 neus voorzien4 ,de helmtop is plat1    
later kegelvormig verhoogd2 op          
oogshoogte zit een gleuf en op          
mondhoogte zijn gaatjes voor ademhaling 
aangebracht4 ,onder den helm is een     
bassinet aangebracht1 met afhangende    
malin 7weefwerk als 't ware van metalen 
schakeltjes72 op het bassinet of        
bekkeneel lagen kussentjes1 om de slagen
 op den zeer zwaren helm te breken4 ,de 
helm rust op de schouders1 weegt        

gewoonlijk meer dan #e ,k4,g4 en is     
zwart1 met verguld of verzilverd beslag4
 ,deze helmvorm wordt in de heraldiek   
zeer zelden gebruikt4  ,illustratie3    
#cag #cah #cai #cbj #cba #cbb #cbc #cbd 
#cbe #cbf #cbg #cbh #cbi #ccj #cca  ,in 
de #ae;e eeuw wordt de salade of renhoed
 7fig4 #ccj7 gebruikt1 met een lang     
staartstuk in den nek4 ,deze komt in de 
heraldiek niet voor1 daar hij diende    
voor oorlogsgebruik4 ,op tornooien werd 
de in de heraldiek gebruikte steekhelm  
7fig4 #cbe7 sedert de #ae;e en #af;e    
eeuw gebruikt4 ,deze weegt  #bj ,k4,g41 
maar rust op schouders1 borst en rug1   
daar hij bevestigd is aan borst- en     
schouderplaten van het harnas4 ,de      
kijksleuf sprong ver naar voren uit1 en 
leverde daardoor minder gevaar op voor  
de oogen4 ,nog sierlijker is de         
tornooihelm 7fig4 #cca74 ,de kijksleuf  
hiervan was aanmerkelijk verwijd en werd
 beschermd door vertikaal uitgebogen    
stangen4 ,deze constructie was mogelijk1
 omdat deze helmvorm diende in den      

strijd met het stompe zwaard1 en niet in
 een lansgevecht4 ,in de #b;e helft van 
de #ae;e eeuw wordt tusschen de         
vertikale stangen een horizontale       
aangebracht ter versterking1 zoodat een 
tralinrooster ontstond4 ,inwendig werd  
de helm donkerrood gevoerd 7fig4        
#ccb-cdb74  ,de ,bourgondische helm     
7fig4 #cbi7 heeft geen staartstuk1 een  
beweegbaar vizier en vast kinstuk4 ,deze
 helm sluit van terzijde1 terwijl men   
bovengenoemde helmen allen over het     
hoofd liet zakken4  ,slechts de pothelm 
7#ac;e en #ad;e eeuw71 de steekhelm     
7#ae;e en #af;e eeuw7 en de tornooihelm 
7#b;e helft #ae;e eeuw7 worden in de    
heraldiek gebruikt4  ,de helm van       
regeerende vorsten is van goud1 van     
prinsen dito1 maar met minder tralin4   
,hertogen hebben zilveren helmen met    
goud versierd4 ,verder kunnen helmen nog
 zijn van zilver en van gepolijst staal4
 ,ook helmen duiden dus een rang aan4   
,de helm staat steeds vertikaal op het  
schild2 helt dit laatste1 dan staat de  

helm op den bovenhoek4 ,het schild is   
steeds iets hooger dan de helm1 die en  
face of gedeeltelijk gedraaid kan staan4
 ,het helmteeken draait met den helm    
mede2 de onderrand rust steeds op den   
bovenrand van het schild4 ,helmen kunnen
 in aantal op het schild voorkomen4 ,hoe
 meer helmen hoe kleiner ze worden4     
,vrouwenwapens vertoonen uit den aard   
der zaak geen helm2 evenmin als die der 
geestelijken1 die den helm vervangen    
door mijter en kromstaf4 ,soms echter1  
om aan te toonen dat ze het geloof      
verdedigen1 voeren ze bovendien een helm
 en een zwaard4 ,zie fig4 #cdd en #cej4 
,fig4 #cag4  ,fig4 #cah4  ,pothelmen4   
,fig4 #cai4  ,fig4 #cbj4  ,voor en      
zijaanzicht van een pothelm4  ,fig4     
#cba4 ,bassinet4  ,fig4 #cbb4           
,bourgondische helm4  ,fig4 #cbc4       
,overgangsvorm van pothelm en steekhelm4
  ,fig4 #cbd4 ,fransche salade4  ,fig4  
#cbe4 ,steekhelm4  ,fig4 #cbf4          
,steekhelm van boven gezien4  ,fig4     
#cbg4 ,vizierhelm4  ,fig4 #cbh4         

,steekhelm4  ,fig4 #cbi4 ,bourgondische 
helm4  ,fig4 #ccj4 ,salade of renhoed4  
,fig4 #cca4 ,tornooihelm4  ,de overgang 
van helm naar helmteeken wordt gevormd  
door een helmkroon 7fig4 #cce71 die     
steeds zeer eenvoudig is1 en waarvan de 
punten eindigen in ,gothische           
bladvormen1 lelin of klaverbladeren4 ,ze
 diende oorspronkelijk om de verbinding 
van helm en helmteeken onzichtbaar te   
maken en bestond aanvankelijk uit een   
geel geschilderden rand4  ,de helmkroon 
duidt in geen geval eenigen rang of     
stand aan1 zooals de rangkroon4  ,een   
kussen vindt soms plaats onder een      
wapenbord2 het is steeds vierkant en van
 kwasten op de hoeken voorzien4  ,de    
wrong 7fig4 #cfh7 is een ringvormig     
kussen1 omwonden met een lint in de     
kleuren van het schild1 welk lint aan de
 achterzijde eindigt in een strik met   
wapperende einden4 ,ze vervangt de      
helmkroon en diende om slagen te breken4
 ,het helmkleed 7fig4 #ccb-cdb7 was een 
lap stof1 die1 over den helm gelegd1    

diende tot wering van de zonnestralen1  
die den metalen helm gloeiend zouden    
maken2 het hangt naar de achterzijde en 
aan de zijden naar beneden af en behoort
 bij het wapen4 ,oorspronkelijk een     
rechte lap stof1 werd het helmkleed1 dat
 uitsluitend op tornooien werd gebruikt1
 spoedig uitgesneden in bladvormige     
lobben1 om vernieling en gehavendheid in
 den strijd te verbergen2 bovendien     
waren binnen- en buitenzijde            
verschillend van kleur2 nooit evenwel   
was de kleur metaal en steeds zijn de   
bladuiteinden gestyleerd in strakke     
lijnen1 nooit slap neerhangend4 ,het    
helmkleed ontspringt onder de wrong4 ,de
 oudste helmkleeden zijn het minst      
uitgesneden 7fig4 #gj1 #adi en #ahc74   
,de penning behoort niet bij den helm en
 kan worden toegepast of worden         
weggelaten4 ,het is een munt1 die aan   
een koord om den hals van den helm is   
gehangen en sedert de #ae;e eeuw is     
toegepast4  ,decoratieve illustratie    
,decoratieve illustratie     ,,ix4      

,,helmteekens4   ,het helmteeken is een 
heraldisch sieraad1 even hoog of hooger 
dan de helm zelf 7in verband met het    
gewicht72 het is erfelijk en            
onafscheidelijk aan den helm verbonden1 
zoodat een enkele helm geen wapenhelm   
is4 ,de voorstelling houdt meestal      
verband met het wapenbeeld1 ook wat     
kleur betreft4 ,het eerst wordt het     
helmteeken toegepast op den pothelm2 ter
 bevestiging dienden gaatjes1 zooals    
fig4 #cbf aantoont4  ,hoorns komen veel 
als sieraad voor2 ze zijn eenvoudig als 
een halve maan gebogen1 of dubbel       
gebogen4 ,zie fig4 #cci en fig4 #cdb2 de
 eerste vorm is de oudste4 ,hoorns met  
open ringvormige einden noemt men       
trompen 7deze naam houd echter geen     
verband met een olifantsslurf72 ze komen
 sedert de #ae;e eeuw voor4 ,hoorns     
worden versierd met bladeren1           
schelletjes1 vlaggetjes of platte       
stukjes blik1 die bij 't bewegen een    
rinkelend geluid geven2 bovendien zijn  
ze gekleurd als het schild2 dus b4v4    

geschaakt4  ,ook hertenhoorns of geweien
 7fig4 #ccf7 komen voor1 maar zeldzaam4 
,een voorbeeld is het wapen van ,oranje1
 met gouden gewei4 ,tusschen de hoorns  
is vaak een dier geplaatst1 b4v4 een    
griffioen1 een leeuw1 etc4  ,vluchten   
zijn niet-naturalistische kunstmatige   
adelaarsvluchten1 van leer of dun hout  
of blik vervaardigd2 f evenwijdig aan de
 schouders van den helm afstaand1 f als 
een kam loodrecht op de richting van de 
schouders over den helm afloopend 7zie  
fig4 #cch1 #cdh74 ,steeds paarsgewijs   
komen ze voor en heeten open of gesloten
 vlucht4  ,illustratie3 #ccb #ccc #ccd  
#cce #ccf #ccg #cch #cci #cdj #cda #cdb 
,wapenborden dienden voor beschildering 
met herautsstukken1 die niet plastisch  
af te beelden zijn4 ,het waren          
beschilderde planken1 met versieringen  
aan de kanten en op de hoeken1 rustend  
meestal op een op den helm liggend      
kussen4  ,illustratie3 #cdc #cdd #cde   
#cdf #cdg #cdh #cdi #cej #cea           
,vederbossen zijn bundels ganze-1 hane-1

 pauwe- of struisveeren4 ,ze zijn       
meestal in beschilderde kokers vereenigd
 7fig4 #cea7 of komen direct uit een    
wapenkroon 7fig4 #cce74 ,pauweveeren    
wijzen oorspronkelijk op hooge geboorte2
 struisveeren zijn uit lateren tijd4    
,hoeden1 mutsen en mijters komen        
dikwijls boven schilden voor1 zonder    
helm4 ,ook vlaggen 7fig4 #gc7 en planten
 7fig4 #ccc en #ccd7 worden dikwijls    
gebruikt4  ,menschen en dieren komen    
voor in hun geheel of als deelen4 ,zie  
fig4 #fi1 #ahj1 #ccg1 #cda1 #cdf en     
#cdi4  ,rompen zijn meestal voorgesteld 
zonder armen en voeten4 ,bloemen of     
andere voorwerpen nemen de plaats in van
 de armen1 terwijl de romp overgaat in  
het dekkleed4 ,het hoofd is vaak met    
aller hande vreemde mutsen versierd1    
terwijl mannen meestal een baard en     
vrouwen eigenaardig en opgemaakt        
versierd haar dragen4 ,ook borstbeelden 
met armen zijn nog goed heraldisch 7fig4
 #cda74 ,voorts komen voor adelaar1     
leeuw1 brak1 zwaan1 eenhoorn1 lelie1    

roos etc4  ,in 't algemeen is men       
tamelijk vrij in de voorstelling van het
 helmteeken1 zooals uit de fig4 #ccb-cea
 is te zien4 ,alleen moet het steeds    
verbonden zijn aan den helm en niet1    
zooals b4v4 in ,frankrijk1 er boven     
zweven4         99       99       99    
99       99  ,fig4 #ccb1 #ccc1 #ccd1    
#cce1 #ccf4 ,helmteekens1 naar ,hans    
,burgkmair4  ,fig4 #ccg4 ,helmteeken1   
naar ,israel van ,meckeren4  ,fig4 #cch4
 ,heele vlucht4  ,fig4 #cci4 ,hoorns4   
,fig4 #cdj4 ,bandvormig helmkleed4      
,fig4 #cda4 ,helmteeken1 naar een       
,duitschen graveur4  ,fig4 #cdb4        
,hoorns1 versierd met bladeren4  ,fig4  
#cdc4 ,bisschopshoed1 groen met #b  #f  
kwasten4 ,van een boekband4  ,fig4 #cdd4
 ,helmteeken1 naar gravure van ,michael 
,wohlgemuth4  ,fig4 #cde4               
,aartsbisschopshoed1 groen met #b  #aj  
kwasten4  ,fig4 #cdf4 ,zittende leeuw   
tusschen twee trompen4  ,fig4 #cdg4     
,pauselijke tiara4  ,fig4 #cdh4 ,vlucht 
van terzijde4  ,fig4 #cdi4 ,hoorns in   

plaats armen4  ,fig4 #cej4              
,bisschopsmuts1 naar ,hans ,burgkmair4  
,fig4 #cea4 ,veerenkoker4  ,illustratie3
 #ceb #cec #ced #cee #cef #ceg #ceh #cei
 #cfj #cfa #cfb #cfc #cfd #cfe #cff #cfg
 #cfh #cfi #cgj #cga   ,kronen1 mutsen1 
emblemen1 orden4  ,soms wordt de helm   
vervangen door een kroon1 die den rang  
aanduidt van den eigenaar van het wapen4
 ,oorspronkelijk waren de dragers alleen
 koningen1 die in werkelijkheid bij     
officieele plechtigheden de kroon ook   
droegen als hoofddeksel4 ,tegenwoordig  
voert hoogere en lagere adel eveneens   
een kroon1 wel te onderscheiden van de  
helmkronen4  ,de ,duitsche keizerskroon 
is zeer verschillend van teekening4 ,de 
oudere vorm1 fig4 #ced1 vertoont een    
haarband1 versierd met email en         
edelgesteenten2 hierop rusten           
bladvormige versierselen1 z4g4 fleurons2
 de kroon wordt naar boven afgesloten   
door een kap1 in #b helften gedeeld1    
waar tusschen een beugel van voren naar 
achteren loopt1 die den rijksappel      

draagt4  ,de tegenwoordige ,duitsche    
keizerskroon1 fig4 #ceh1 wijkt in vorm  
belangrijk af4 ,ze bestaat uit #d groote
 en #d kleine platen2 van de groote     
loopen #d beugels naar den top samen1   
dragend den rijksappel4 ,beide kronen   
hebben aan weerszijden linten4  ,de     
koningskroon is een haarband1 met       
fleurons versierd2 #e beugels komen     
samen in den top2 tusschen de #e        
zichtbare fleurons zijn #e paarlen      
geplaatst1 terwijl ook de beugels1 die  
den rijksappel dragen1 met paarlen zijn 
versierd4 ,in 't hart van iedere fleuron
 staat een roode steen4 ,de kroon is van
 goud1 de wereldbol blauw4 ,afwijkende  
vormen zijn o4 a4 de ,hongaarsche en de 
,boheemsche koningskroon4               
,groothertogen dragen een gevoerde      
koningskroon4 ,de overige adel draagt in
 alle landen niet dezelfde kronen4 ,de  
voornaamste kronen zijn verder die van  
den3 hertog1 vorst of prins1 markies1   
graaf1 burggraaf1 baron1 ridder en      
edelman4 ,voor de verschillende         

gebruikelijke kroonvormen raadplege men 
de fig4 #ceb-cga4  ,ook hoeden en mutsen
 wijzen op een rang en worden ook       
werkelijk gedragen4  ,hertogen- en      
vorstenhoeden zijn oorspronkelijk van   
purper1 met1 inplaats van haarband1 een 
hermelijnen omslag4 ,de ,doge van       
,veneti droeg een phrygische            
vrijheidsmuts met haarband en n         
dwarsbeugel4 ,zie fig4 #cga4  ,de ,paus 
draagt de tiara1 een hooge1 witte muts1 
met uitgebogen zijden1 omgeven door #c  
boven elkaar geplaatste kronen en op den
 top den rijksappel2 #b banden bevinden 
zich aan weerszijden4 ,fig4 #cdg4  ,een 
bisschop draagt een mitra of mijter2 de 
muts is even boven den haarband in #b   
helften gespleten z1 dat er tusschen een
 segment uitvalt4 ,met #b banden aan    
weerszijden is verder de mijter rijk    
versierd1 fig4 #cej4  ,een kardinaal    
draagt een rooden platten hoed met #ae  
roode kwasten aan weerszijden afhangend 
7totaal dus #cj74 ,elke groep is van    
boven af in aantal gerangschikt #a1 #b1 

#c1 #d1 #e4  ,illustratie3 ,fig4 #cgb   
,fig4 #cgc  ,een patriarch draagt een   
dito hoed1 doch alles in 't groen4  ,een
 bisschop draagt soms1 inplaats van een 
mijter1 een hoed als boven1 n4l4 de     
aartsbisschop een groenen met #aj       
kwasten1 een bisschop een groenen met #f
 kwasten4 ,de lagere geestelijkheid     
draagt zwarte hoeden met #f tot #b      
kwasten4  ,emblemen zijn                
waardigheidsteekens of zinnebeelden van 
bepaalde personen en niet erfelijk4 ,ze 
worden om of achter het schild          
geplaatst4  ,de paus gebruikt hiervoor  
#b gekruiste sleutels 7fig4 #cdg71 een  
aartsbisschop een #b armig kruis 7fig4  
#cdc74 ,andere emblemen zijn b4v4 een   
kromstaf en zwaard gekruist1 een        
maarschalkstaf1 ankers voor admiralen1  
etc4  ,andere voorkomende               
waardigheidsemblemen zijn nog de        
ridderorden1 eveneens 7op een zeer      
zeldzame uitzondering na1 b4v4 de       
stichters der orde7 niet erfelijk4 ,als 
versiering van het wapen worden ze      

toegepast als schildhoofd1 kwartier of  
bijschild2 het laatste was een klein1   
aan den bovenhoek van het schild        
bevestigd schildje4  ,enkele der        
voornaamste orden zijn3  ,de ,maltheser 
of ,johanniterorde1 gesticht #ajij1     
insigne een zilveren ,maltheserkruis4   
7,zie fig4 #aeg74  ,de ,duitsche orde1  
een zwart kruis met zilveren randen4    
,de ,orde van het gulden vlies1 in #adbi
 gesticht door den hertog van           
,bourgondi2 een gouden ramsvel aan een  
ketting van vuursteenen en vuurslagen1  
om het schild gehangen4 ,het devies is3 
,praetium non vile laborum 7een niet    
geringe prijs voor wat volbracht werd74 
7,fig4 #cgi74  ,de orde van de          
,tempeliers 7nu opgeheven74  ,de        
zwanenorde2 de orde ,van het heilige    
graf4  ,de orde van den kouseband1      
spreuk3 ,hony soit qui mal y pense4     
,oorspronkelijk alleen een donkerblauw  
fluweelen band met gouden rand en       
bovenstaand devies4  ,de orde van den   
,deenschen olifant1 hangende aan een    

keten van olifanten4  ,in ,frankrijk    
treft men nog dikwijls om               
vrouwenschilden 7ruitvormig7 een        
gewonden koord aan1 met liefdeknoopen4  
,tegenwoordig heeft ieder land          
ordeteekens4 ,de oudste zijn echter de  
voornaamste1 en werden en worden alleen 
door oude adellijke geslachten gedragen4
  ,de deviesen hier boven genoemd1 zijn 
wapen- of lijfspreuken1 meestal in      
oud-,fransche taal of in ,latijn4 ,ze   
zijn kort en krachtig4 ,lijfspreuken    
zijn niet erfelijk4 ,wapenspreuken      
behooren aan een geslacht4 ,meestal is  
de spreuk op een onder het wapen        
slingerend lint aangebracht4 ,soms staan
 wapenspreuken in verband met1 d4 w4 z4 
zij zijn afgeleid van den naam van het  
geslacht4  ,fig4 #ceb4 ,hongaarsche     
koningskroon4  ,fig4 #cec4 ,boheemsche  
koningskroon4  ,fig4 #ced4 ,oude        
,duitsche keizerskroon4  ,fig4 #cee4    
,tegenwoordige koningskroon4  ,fig4     
#cef4 ,hertogshoed4  ,fig4 #ceg4        
,groothertogkroon1 roode voering4  ,fig4

 #ceh4 ,duitsche keizerskroon4  ,fig4   
#cei4 ,vorstenhoed4  ,fig4 #cfj4        
,gravenkroon1 met #i paarlen zichtbaar4 
,fig4 #cfa4 ,gravenhoed4  ,fig4 #cfb4   
,koningskroon4  ,fig4 #cfc4             
,baronnenkroon1 #g paarlen zichtbaar4   
,fig4 #cfd4 ,markiezenkroon4  ,fig4     
#cfe4 ,fransche baronnenkroon4  ,fig4   
#cff4 ,stedenkroon4 ,geen rangkroon4    
,fig4 #cfg4 ,kroon ter versiering1 voor 
dieren4  ,fig4 #cfh4 ,wrong4  ,fig4     
#cfi4 ,ridderkroon1 #e paarlen          
zichtbaar4  ,fig4 #cgj4 ,ouderwetsche   
kroon1 geen rangkroon4  ,fig4 #cga4     
,muts van den ,doge van ,veneti4        
,schildhouders en ,wapententen4         
,schildhouders komen eerst sedert de    
#ad;e eeuw voor4 ,ze staan naast of     
achter 't schild1 bewaken en steunen dit
 en zien er naar1 kijken den beschouwer 
aan of kijken afgewend als er twee zijn4
 ,overigens zijn voor de toepassing geen
 vaste regels te geven4 ,het meest      
gebruikelijk zijn3 engelen 7staand1     
knielend71 menschen1 wildemannen en     

wildevrouwen1 eenhoorns1 leeuwen en     
griffioenen4 ,vogels1 hoewel voor dit   
doel toegepast1 leenen zich minder goed4
 ,de schildhouders houden het wapen met 
de handen of voorpooten vast en zijn    
soms gewapend4 ,b4v4 de wilde mannen met
 een knots4  ,illustratie3 #cgd #cge    
#cgf #cgg #cgh #cgi #chj #cha  ,een     
schildhouder staat naast het schild of  
er achter1 en kan ook #b wapenschilden  
vasthouden 7bij huwelijk74  ,twee       
schildhouders zijn van dezelfde of van  
verschillende soort1 en staan soms in   
verband met den geslachtsnaam 7beer1    
geslacht ,orsini74  ,vele landen hebben 
tegenwoordig de schildhouders           
vastgesteld1 b4v4 ,nederland gekroonde  
leeuwen4  ,wapenmantels komen sedert de 
#ag;e eeuw voor1 het eerst in           
,frankrijk4 ,het zijn aan de hoeken en  
in 't midden boven 't wapen opgenomen   
draperien1 die geheel achter 't schild  
hangen1 zuiver decoratief1 en van franje
 en koorden met kwasten voorzien4 ,boven
 het in 't midden opgenomen gedeelte    

staat de rangkroon4 ,in dit geval heet  
de draperie wapenmantel4 ,staat alles   
wat op 't schild betrekking heeft vr de 
draperie1 dan noemt men deze wapentent4 
,alleen vorstelijke personen voeren een 
wapenmantel4  ,deze is purper1 rood of  
blauw1 bezaaid b4v4 met lelies1 leeuwen 
of adelaars en gevoerd met hermelijn4   
,fig4 #cgb4 ,compleet wapen1 met        
wildemannen als schildhouders1 naar een 
,fransch meester4  ,fig4 #cgc4 ,compleet
 wapen1 met leeuwen als schildhouders1  
naar een ,duitsch meester4  ,fig4 #cgd4 
,schildhouder1 naar ,hans ,burgkmair4   
,fig4 #cge4 ,renaissance schildhouder1  
naar ,albrecht ,drer4  ,fig4 #cgf4      
,schildhouder1 naar een onbekend        
meester4  ,fig4 #cgg4 ,drukkersmerk1    
naar ,alexander ,minutiano4  ,fig4 #cgh4
 ,wapentent4  ,fig4 #cgi4 ,ordeteeken   
van het gulden vlies2 #b verschillende  
stylaties4  ,fig4 #chj4 ,knoopenkoord of
 ,liefdekoord4  ,fig4 #cha4 ,orde van   
het ,heilige graf4         99       99  
99       99       99  ,ten slotte       

verwijzen we hen1 die een meer          
uitgebreide studie van de heraldiek     
willen maken1 dan we hier geven1 naar   
het uitmuntende werk van ,jan ,h4       
,junius3 ,heraldiek4  ,decoratieve      
illustratie     ,,inhoud                
,blz4       ,i4 ,kleuren                
#e      ,,ii4 ,schildindeeling          
#ac     ,,iii4 ,schildvorm              
#ag      ,,iv4 ,herautstukken           
#bf       ,v4 ,heraldische bijteekens of
 breuken          #cg      ,,vi4        
,heraldische beelden                    
#da          ,a4 ,het kruis             
#de          ,b4 ,de ,menschfiguur      
#dg          ,c4 ,dieren                
#ej          ,d4 ,de leeuw              
#ea          ,e4 ,de luipaard           
#ee          ,f4 ,de adelaar            
#eg          ,g4 ,andere dieren         
#eh          ,h4 ,de plant en hare      
onderdeelen            #fj          ,i4 
,fantastische beelden                   
#fd          ,j4 ,hemellichamen en      
elementen              #ff          ,k4 

,gebouwen1 gebruiksvoorwerpen etc4      
#fg     ,,vii4 ,stand en plaatsing van  
de beelden          #gj    ,,viii4 ,de  
,helm                                   
#ga      ,,ix4 ,helmteekens             
#ge          ,kronen1 mutsen1 emblemen1 
orden            #gi                    
,schildhouders en wapententen           
#hc                                     
----------------------------------------
---                                     
,,opmerkingen ,,van ,,de ,,bewerker3    
,de volgende correcties zijn in de tekst
       aangebracht3                     
,bron 7,b37 -- ,correctie 7,c37         
,b3 biblotheek niet achterwege          
,c3 bibliotheek niet achterwege         
,b3 als kleur aanduiding ook in         
,c3 als kleuraanduiding ook in          
,b3 ,hermelijn en tegen hermelijn       
,c3 ,hermelijn en tegenhermelijn        
,b3   linkerpaal1                       
,c3   linkerpaal4                       
,b3   #db1 gegeerd1                     
,c3   #db1 gegeerd4                     

,b3 gericht en geheven ,door            
,c3 gericht en geheven4 ,door           
,b3 fig4 #aje4 ,trapvormig1             
,c3 fig4 #ajf4 ,trapvormig1             
,b3 verschillende kruisen bedraagt      
,c3 verschillende kruizen bedraagt      
,b3 ,fig1 #aeb1 ,het                    
,c3 ,fig4 #aeb4 ,het                    
,b3 ,illustratie3                       
,c3 ,illustratie3 #ahc                  
,b3 onderen in lengte toenemen1         
,c3 onderen in lengte toenemen4         
,b3 in tegenstellig met den             
,c3 in tegenstelling met den            
,b3 ,fig4 #aff1 ,geschaakt kruis4       
,c3 ,fig4 #aff4 ,geschaakt kruis4       
,b3 ,augsburg1 door ,jost ,amman1       
,c3 ,augsburg1 door ,jost ,amman4       
,b3 begin van de #ae eeuw1 tijdens      
,c3 begin van de #ae;e eeuw1 tijdens    
,b3 ,nig4 #cca4 ,tornooihelm4           
,c3 ,fig4 #cca4 ,tornooihelm4           
,b3 sieraad1 evenhoog of hooger         
,c3 sieraad1 even hoog of hooger        
,b3 burggraaf1 baron ridder en          

,c3 burggraaf1 baron1 ridder en         
,b3 ,hertogen en vorstenhoeden          
,c3 ,hertogen- en vorstenhoeden         
,b3 om vrouwen schilden 7ruitvormig7    
,c3 om vrouwenschilden 7ruitvormig7     
,b3 door oude adelijke geslachten       
,c3 door oude adellijke geslachten      
,b3 voeren een wapenmantel2             
,c3 voeren een wapenmantel4             
,b3 bezaaid b4v1 met lelies1            
,c3 bezaaid b4v4 met lelies1            
----------------------------------------
---