,,beg9sel5 ,,d] ,,di]kunde1 ,door ,pr(4 ,dr4 ,j4 ,ritzema ,bos1 ,directeur van het ,phytopa?ologis* ,laboratorium ,willie ,commel9 ,s*olt5 te ,am/]dam4 ,twe$e druk4 ,te ,gron+5 bij ,j4 ,b4 ,wolt]s1 #aijb4 ,/oomdrukk]ij van ,j4 ,b4 ,wolt]s4 ,,voorb]i*t ,,van ,,d5 ,,e]/5 ,,druk4 ,dit deeltje geeft e5 ze] beknopt ov]zi*t van het geheele di]5rijk2 het beh&elt sle*ts die klass5 iets uitvo]ig]1 welke voor d5 l&b\w] van belang zijn1 dat zijn tr\w5s dezelfde klass51 welke gewoonlijk ook niet-l&b\w]s het mee/ int]esse]5 7zoogdi]51 vogels1 insekt574 ,ik v]tr\w dat mijn w]kje ook aan ,uitgebreid-lag]e en aan sommige ,middelb>e ,s*ol5 te gebruik5 zal zijn1 hoewel ik bij de sam5/ell+ ervan 9 de e]/e plaats de lag]e takk5 van het ,l&b\wond]wijs op het oog _h4 ,natuurlijk kan dit boekje aan ,w9t]cursuss5 niet geheel word5 doorgew]kt2 d5 ond]wijz]1 die het mo*t will5 gebruik51 blijve de keus van wat hij wil beh&el54 ,de belangrijk/e s*adelijke di]5 word5 9 deze ,beg9sel5 d] ,di]kunde sle*ts g5oemd2 zij zull5 9 e5 afzond]lijk boekje nad] word5 beh&eld4 ,de le] van de lev5sv]ri*t+5 d] di]5 v9dt1 te gelijk met die d] plant51 9 e5 &] deeltje e5e uitvo]ig] besprek+4 ,wag5+51 ,octob] #ahid4 ,j4 ,ritzema ,bos4 ,,voorb]i*t ,,van ,,d5 ,,twe$5 ,,druk4 ,bij de bew]k+ van d5 twe$5 druk heb ik uit dit deeltje enkele ond]w]p5 weggelat51 die me] eig5a>dig ?uis behoor5 9 het deeltje ov] d5 b\w en het lev5 d] di]51 9 't bijzond] d] huisdi]51 welk deeltje 9 het volg5de ja> zal v]s*ijn54 ,da>5teg5 is iets nad] uitgeweid ov] de lev5sges*i$5is van ond]s*eid5 di]soort51 en is het aantal afbeeld+5 aanzi5lijk uitgebreid4 ,het komt mij voor dat door de aangebra*te wijzig+5 het boekje 9 bruikba>heid is toeg5om51 zo[el met het oog op het ,l&b\wond]wijs als met het oog op het ond]wijs aan gewone ,uitgebreid-lag]e en ,middelb>e s*ol54 ,am/]dam1 ,septemb]1 #aija4 ,j4 ,ritzema ,bos4 ,,inh\d4 ,blz4 ,i4 ,beknopt ov]zi*t van d5 b\w en de lev5sv]ri*t+5 van het di] #a-bi ,,ii4 ,rangs*ikk+ en b5oem+ d] di]5 #bi-cb ,,iii4 ,ov]zi*t van de v]s*ill5de groep5 van het di]5rijk #cb ,i4 ,gew]velde ,di]5 #cb ,i4 ,zoogdi]5 #dc-hf ,,ii4 ,vogels #hf-aai ,,iii4 ,kruip5de di]5 #aai-abb ,,iv4 ,amphibin #abb-abf ,v4 ,viss*5 #abf-abg ,,ii4 ,gel$e ,di]5 #abg-acj ,i4 ,insekt5 #acj-afg ,,ii4 ,duiz5dpoota*tig5 #afg ,,iii4 ,sp9a*tig5 #afg-afi ,,iv4 ,s*aaldi]5 #afi ,,iii4 ,worm5 #afi-agg ,,iv4 ,weekdi]5 #agg-ahj ,v4 ,/ekelhuidig5 #ahj ,,vi4 ,holt$i]5 #aha ,,vii4 ,protozon #ahb ,i4 ,,beknopt ,,ov]zi*t ,,van ,,d5 ,,b\w ,,en ,,de ,,lev5sv]ri*t+5 ,,van ,,het ,,di]4 ,tuss*5 de v]s*ill5de di]5 be/aat groot ond]s*eid2 m5 v]gelijke sle*ts met elka> e5 pa>d1 e5 koolwitje1 e5e slak en e5' blo$zuig]4 ,wanne] ik hi] e5 d5kbeeld wil gev5 van d5 li*aamsb\w van e5 di]1 dan heb ik da>bij vooral op 't oog het li*aam van d5 m5s* en dat van de huiszoogdi]51 zooals pa>d en rund4 ,het li*aam van m5s*1 pa>d en rund be/aat uit ho(d 7kop71 hals1 romp en l$emat54 ,de bov5/e l$emat5 heet5 bij d5 m5s* arm51 de b5$5/e be554 ,bij pa>d en rund1 die op alle vi] l$emat5 gaan1 spreekt m5 natuurlijk niet van bov5/e en b5$5/e1 ma> van voor/e en a*t]/e l$emat52 bij 't pa>d sprek5 l&b\w]s en pa>d5liefhebb]s van voorbe55 en a*t]be552 de l$emat5 van het rund noemt m51 ev5 als die van de &]e di]51 voorpoot5 en a*t]poot54 ,de l$emat5 be/aan1 van buit5 na> b9n51 uit huid1 vlees* en be5d]54 ,aan het ho(d1 d5 hals en d5 romp kan m5 ev5e5s huid1 vlees* en be5d]5 ond]s*eid52 ma> deze omsluit5 gezam5lijk e5e holte1 de li*aam%olte1 die we] v]s*ill5de li*aamsdeel5 7organ57 bevat1 welke niet ov]al met d5 uit huid1 vlees* en be5d]5 be/a&5 li*aamsw& zijn v]bond54 ,hi]nev5s is 9 fig4 #a e5e ov]langs*e doorsn$e door d5 romp1 9 s*ets1 afgebeeld4 ,de huid is er door e5e /reep aang$uid1 het vlees* en de inw5dig geleg5 vliez5 zijn ge/reept1 t]wijl de be5d]5 zw>t zijn aang$uid4 ,de laat/g5oemde deel5 7huid1 vlees*1 be5d]57 vorm5 te zam5 d5 li*aamsw&4 ,deze w& omsluit aan de buikzijde e5e li*aam%olte 7,o71 welke bij d5 m5s*1 het rund en het pa>d we] door het zoog5oemde midd5rif 7,mr71 als door e5 tuss*5s*ot1 9 twee holt51 bor/holte en buikholte1 is +$eeld4 ,9 de bor/holte 7,boh7 bev9d5 zi* de long5 en het h>t1 ook de slokd>m 7het bov5/e g$eelte van het d>mkanaal74 ,de buikholte 7,bkh7 bevat de re/ van het vele mal5 he5 en we] gebog5 d>mkanaal1 't welk zi* op e5e bepaalde plaats v]wijdt en aldus de maag 7,m7 vormt2 ook v9dt m5 9 de buikholte v]s*ill5de met d5 d>m sam5hang5de deel51 als de lev]1 v]d] o4a4 de ni]5 en de milt4--,bor/- en buikholte word5 aan h>e rugzijde door de w]velkolom ( ruggegraat begr5sd1 welke uit vele platte be5/ukk51 de w]vels1 be/aat4 ,de bov5/e w]vel draagt d5 s*$el1 welke de s*$elholte insluit2 deze zet zi* voort 9 de reeks w]velholt51 die 9 de v]s*ill5de w]vels aanwezig zijn4 ,de v]s*ill5de w]velholt5 vorm5 te zam5 de ruggem]g%olte4 ,s*$elholte en ruggem]g%olte vorm5 eig5lijk met elk&] n geheel1 nl4 e5e li*aam%olte aan de rugzijde 7fig4 #a1 ,a71 9 teg5/ell+ van de li*aam%olte aan de buikzijde 7fig4 #a1 ,o71 wa>van bov5 sprake 04 ,de li*aam%olte aan de rugzijde bevat de h]s55 en het ruggem]g 7fig4 #a1 ,,cz74 ,zie ook fig4 #b en de v]kl>+4 ,ik ga ?ans de voornaam/e deel5 des li*aams i$] afzond]lijk besprek54 ,voore]/ beh&el ik de be5d]51 die te zam5 e5 geheel vorm51 dat wij het g]aamte ( skelet noem5 7fig4 #c1 #aj en #aa74 ,de z van het skelet wordt gevormd door de w]velkolom ( ruggegraat1 die uit platte be5/ukk51 de zoog5oemde w]vels1 is sam5ge/eld4 ,elke w]vel be/aat 9 ho(dzak5 uit de volg5de deel53 #a4 het w]velli*aam 7fig4 #d4 a71 't welk na> de buikzijde geke]d is1 #b4 d5 boog1 die geplaat/ is als e5e poort op het w]velli*aam1 en zi* met zijn5 top na> de rugzijde des di]s ke]t4 ,deze boog omgeeft de w]velholte4 ,op het midd5 van d5 boog bev9dt zi* het dor5vormige uit/eeksel 7c71 t]wijl na> l9ks en re*ts de dw>suit/eeksels 7b7 zi* uit/rekk52 en e5 pa> gel$+suit/eeksels di55 voor de v]b9d+ met d5 volg5d5 w]vel1 zooals e5 &] pa> gel$+suit/eeksels voor de v]b9d+ met d5 vorig5 w]vel di5/ do54 ,de v]s*ill5de w]vels zijn n 9 grootte n 9 b\w ond]l+ ongelijk4 ,ond] d5 s*$el v9dt m5 voore]/ e5 aantal halsw]vels2 vooral bij d5 m5s* zijn deze betrekkelijk kle94 ,m5 v9dt bij d5 m5s*1 het pa>d en het rund1 en bij de v]d]e zoog5oemde zoogdi]5 e5 zev5tal halsw]vels2 hoe lang] de hals is1 des te lang] zijn de halsw]vels2 hun getal is altijd zev54 ,deze w]vels zijn gewoonlijk tamelijk bewegelijk met elk&] v]bond54 ,op de halsw]vels volg5 de ruggew]vels1 aan welke de ribb51 bewegelijk gele$ zijn4 ,de m5s* heeft twaalf ruggew]vels en dus ook twaalf pa> ribb52 bij de v]s*ill5de zoogdi]5 is dit getal niet ev5 groot4 ,bij de zoogdi]51 welke op alle vi] poot5 gaan en e5 dikk51 zw>5 kop hebb51 zooals bij het rund en het pa>d1 zijn de ruggew]vels1 vooral de voor/e1 van ze] groote dor5uit/eeksels voorzi54 7,fig4 #aj bij s1 fig4 #aa bij ,rw74 ,aan deze dor5uit/eeksels is e5 taaie1 ela/is*e b& beve/igd1 die zi* uit/rekt tot de voor/e halsw]vels en het a*t]ho(d1 en die d5 kop helpt drag54 ,op de plaats1 welke m5 bij onze huisdi]5 de s*(t noemt1 v9dt m5 deze lange dor5uit/eeksels d] voor/e ruggew]vels4--,op de ruggew]vels volg5 de l5dew]vels1 bij d5 m5s* t5 getale van vijf aanwezig4 ,de w]vels word5 bij d5 m5s* van bov5 na> b5$5 toe geleidelijk dikk] en /evig]1 zoodat de l5dew]vels /evig] zijn dan de ruggew]vels en deze we] dan de halsw]vels4 ,dit feit v9dt zijne v]kl>+ 9 de om/&igheid dat de halsw]vels alle5 het ho(d te drag5 hebb51 t]wijl de volg5de w]vels des te me] moet5 drag51 na>mate zij lag] geleg5 zijn4 ,hals-1 rugge- en l5dew]vels zijn t5 opzi*te van elka> bewegelijk4 ,op de l5dew]vels e*t] volg5 bij d5 m5s* vijf onbewegelijk met elka> v]bond5 w]vels1 die te zam5 het heiligbe5 ( kruisbe5 vorm51 en wa>aan de heupbe5d]5 onbewegelijk zijn va/gegroeid4 ,het aantal w]vels1 't welk aan de sam5/ell+ van het heiligbe5 meew]kt1 is ook al we] niet bij alle zoogdi]5 ev5 groot4 ,de ruggem]g%olte en het da>9 aanwezige ruggem]g /rekk5 zi* uit tot 9 d5 e]/5 heiligbe5w]vel2 9 ge5 geval bev9dt zi* dit laat/e 9 de laat/e heiligbe5w]vels1 en ook niet 9 de da>op volg5de /a>tw]vels4 ,van deze laat/5 zijn er bij d5 m5s* vi]1 die e*t] ze] kle9 zijn en alle5 uit e5 w]velli*aampje be/aan2 zij vorm5 te zam5 e5 na> vor5 gebog5 be5/ukje1 't welk ond] d5 naam /uit- ( /a>tbe5 bek5d is4 ,bij vele zoogdi]5 zijn er e5 groot] aantal /a>tw]vels1 die te zam5 d5 bewegelijk5 /a>t vorm51 9 welk5 zi* e*t] het ruggem]g niet voortzet4 ,gelijk re$s bov5 w]d gezegd1 zijn aan de ruggew]vels de ribb5 bewegelijk v]bond54 ,de m5s* heeft1 er e5 twaalftal p>54 ,i$]e rib be/aat uit e5 a*t]/e g$eelte1 dat uit be5 en e5 voor/e g$eelte1 dat uit kraakbe5 be/aat4 ,van de voor/e ribb5 7de zoog5oemde w>e ribb57 is het kraakbe5g$eelte bewegelijk aan 't bor/be5 v]bond52 de a*t]/e 7vals*e7 ribb5 zitt5 niet aan 't bor/be5 va/4 ,de m5s* heeft zev5 pa> w>e1 vijf pa> vals*e ribb54 ,aan het skelet van het ho(d ond]s*eidt m5 d5 s*$el en het aangezi*tsskelet4 ,de e]/e omsluit de s*$elholte1 welke de h]s55 bevat4 ,m5 ond]s*eidt aan het s*$eldak3 twee voorho(dsbe5d]51 die e*t] bij d5 m5s* tot n be5 7fig4 #e1 g1 fig4 #f1 ,f7 aann gegroeid zijn1 twee w&- ( kru9be5d]5 7f2 ,pr71 twee slaapbe5d]5 7e7 en het uit v]s*eid5 /ukk5 sam5gegroeide a*t]ho(dsbe5 7d2 ,o71 wa>9 zi* het a*t]ho(dsgat bev9dt1 aan we]skant5 wa>van m5 e5' gel$+sknobbel aantreft1 welke beide knobbels het ho(d op e5 tweetal gel$+svlakt5 van d5 bov5/5 halsw]vel kunn5 do5 beweg54 ,door het a*t]ho(dsgat he5 hangt het ruggem]g met de h]s55 sam54--,de ond]zijde van de s*$elholte wordt begr5sd1 behalve door het a*t]ho(dsbe51 door het wiggebe5 7fig4 #f1 ,s7 met zijne aanhangsel51 alsm$e1 bov5 de neu%olte1 door het zeefbe5 7fig4 #f ,e74 ,het aangezi*tsskelet be/aat uit de be5d]51 die d5 mond omgev51 en omsluit v]d]1 t5 deele 9 v]b9d+ met e5ige be5d]5 van d5 s*$el1 de oogholt5 en de neu%olte4 ,m5 v9dt da>aan voore]/ twee bov5kaaksbe5d]5 en het tuss*5kaaksbe5 7fig4 #cf1 ,tkb474 ,het laat/e 7wa>9 de snijt&5 geplaat/ zijn7 is bij d5 m5s* met de beide bov5kaaksbe5d]5 7wa>9 de hoekt&5 en de kiez5 zitt57 tot n enkel be5/uk1 de bov5kaak 7fig4 #e1 b71 v]groeid2 bij de mee/e zoogdi]5 7bijv4 pa>d en hond2 fig4 #cc en #cf7 blijft het tuss*5kaaksbe5 altijd van het bov5kaaksbe5 door e5' naad ges*eid54 ,v]d] be/aat het aangezi*tsskelet uit de neusbe5d]5 7a71 de traanbe5d]51 het ploegs*a>be51 de neuss*elp5 7inw5dig 9 de neu%olte v]s*ol571 het neusmidd5s*ot1 de jukbe5d]51 het v]hemeltebe5 en het ond]kaaksbe5 7c71 welk laat/e be5 ook oorspronkelijk uit twee gelijke helft5 be/ond4 ,de bov5/e 7voor/e7 en b5$5/e 7a*t]/e7 l$emat5 zijn geheel na> hetzelfde plan geb\wd2 zij be/aan dus uit gelijksoortige deel54 ,het laat zi* gemakkelijk inzi51 dat de beide p>5 l$emat5 me] op elka> gelijk51 na>mate zij me] voor de zelfde v]ri*t+5 di554 ,bij 't rund en het pa>d1 wa> de beide p>5 l$emat5 9 di5/ van de voortbeweg+ zijn1 is dan ook hunne ond]l+e ov]e5kom/ groot] dan bij d5 m5s*1 wa> het e5e pa> voor grijp51 het &]e voor loop5 di5t2 bij d5 vogel1 wa> het bov5/e pa> voor vlieg51 het b5$5/e pa> voor loop5 is +]i*t1 is de ov]e5kom/ nog m9d] groot4 ,aan de beide p>5 l$emat5 ond]s*eidt m5 voore]/ twee sam5voeg+5 van be5d]5 7gordels van be5d]571 welke ze aan het skelet van d5 romp va/he*t54 ,m5 noemt deze be5gordels3 s*\d]gordel en bekk5gordel2 zij be/aan beide uit drie be5d]54 ,9 de volg5de tabel v]meld ik aan de l9k]h& de deel5 van d5 arm des m5s*5 met de be5d]51 welke ze sam5/ell52 aan de re*t]zijde heb ik die deel5 van het skelet van 't be5 geplaat/1 welke met de b$oelde deel5 van 't armskelet te v]gelijk5 zijn4 ,arm4 ,be54 ,i4 ,s*\d]gordel1 be/a&e uit3 ,i4 ,bekk5gordel1 be/a&e uit3 ,s*\d]blad1 ,heupbe51 ,sleutelbe51 ,s*aambe51 ,rav5beksuit/eeksel4 ,zitbe54 ,,ii4 ,opp]>m3 ,,ii4 ,bov5be53 ,opp]>mbe54 ,dijbe54 ,,iii4 ,b5$5>m3 ,,iii4 ,b5$5be53 ,ellepijp1 ,s*e5be51 ,spaakbe54 ,kuitbe54 ,,iv4 ,h&3 ,,iv4 ,voet3 #b rij5 h&wortelbe5d]54 #b rij5 voetwortelbe5d]54 ,e5e rij middelh&sbe5d]54 ,e5e rij middelvoetsbe5d]54 #e v+]s1 i$] be/a&e uit #e te551 i$] be/a&e drie v+]kootjes1 behalve uit drie te5kootjes1 de duim1 die uit twee kootjes behalve de groote te51 be/aat4 die uit twee kootjes be/aat4 ,de v]s*ill5 tuss*5 arm en be5 des m5s*5 v9d5 hunne v]kl>+ 9 het v]s*ill5de gebruik1 dat ervan wordt gemaakt4 ,de be5d]5 van de be551 die d5 geheel5 romp moet5 drag51 zijn /evig] en dikk]1 ma> m9d] bewegelijk aan elka> v]bond51 dan het geval is met die van de arm51 welke bij d5 m5s* tot grijp5 zijn +]i*t4 ,vooral is de bekk5gordel met het skelet van d5 romp veel /evig]1 ma> ook veel m9d] bewegelijk v]bond5 dan de s*\d]gordel4 ,heupbe51 zitbe5 en s*aambe5 to* zijn met elk&] tot n be5/uk v]groeid2 en da> wa> deze drie be5d]5 sam5kom51 bev9dt zi* de holte 7de gewri*tspan71 wa>9 de bov5/e knobbel 7de gewri*tsknobbel7 van het dijbe5 kan draai5 7fig4 #c74 ,v]d] zijn de heupbe5d]5 met het heiligbe5 tot e5 onbewegelijk /uk v]groeid4 ,dit heiligbe5 vormt met de aan we]skant5 da>van geplaat/e heup-1 zit- en s*aambe5d]51 het bekk51 aldus g5oemd1 omdat deze be5d]5 a4 h4 w4 e5 bekk5 7kom ( s*otel7 vorm51 wa>9 bij 't /aan en 't zitt5 de +ew&5 van d5 m5s* ru/54 ,bij de di]51 die op vi] l$emat5 gaan1 ru/5 de +ew&5 niet 9 dit bekk51 v&r ook de &]e vorm d] bekk5be5d]54 ,bepaaldelijk de heup- ( d>mbe5d]5 zijn bijv4 bij pa>d en rund langw]pig1 niet s*otelvormig 7v]gelijk fig4 #c met fig4 #aj en #aa74 ,en dat de naam zitbe5 voor deze di]5 eig5lijk ze] ongepa/ is1 spr+t 9 het oog4 ,de s*\d]blad5 7fig4 #g1 b7 zijn 9 't algeme5 platte be5/ukk51 die los op de rugzijde d] ribb5 geleg5 zijn1 en er alle5 door de omgev5de spi]5 teg5aan word5 g$rukt4 ,ov] het s*\d]blad loopt e5e v]hev5heid1 e5 kam4 ,e5 uit/eeksel van het s*\d]blad is bewegelijk aan het sleutelbe5 beve/igd1 dat op zijne beurt we] bewegelijk v]bond5 is met het bor/be54 ,di*t bij de plaats1 wa> het sleutelbe5 aan 't bor/be5 gele$ is1 bev9dt zi* e5e e5igsz9s uitgeholde vlakte1 wa>9 de bov5/e knobbel 7de gel$+sknobbel7 van het opp]>mbe5 draai5 kan4 ,het rav5beksuit/eeksel is e5 be5/ukje1 dat bij d5 m5s* van we9ig ( ge5 beteek5is is2 bij de vogels is het groot]4 ,da> het opp]>mbe5 kan draai5 t5 opzi*te van het s*\d]blad1 en dit laat/e t5 opzi*te van het sleutelbe5 bewegelijk is1 het sleutelbe5 ev5ze] t5 opzi*te van het bor/be51 het bor/be5 t5 opzi*te van de ribb51 t]wijl de ribb5 aan e5 bewegelijk g$eelte van de w]velkolom bewegelijk v]bond5 zijn1--zoo is het gemakkelijk g5oeg 9 te zi51 dat de arm veel bewegelijk] aan d5 romp beve/igd is dan het be54 ,ook bij de vi]voetige di]5 zijn de a*t]/e l$emat5 veel va/] met d5 romp v]bond5 dan de voor/e2 bij vel51 zooals bij pa>d en rund1 is zelfs ge5 sleutelbe5 aanwezig4 ,wl gaan deze di]5 op de beide p>5 l$emat51 ma> het a*t]/e pa> wordt to* bepaaldelijk gebruikt om de voortbeweg+ tot /& te do5 kom51 t]wijl het voor/e pa> me] di5t1 om er op te ru/54 7,d5k bijv4 aan e5 pa>d1 dat e5' zw>5 la/ teg5 e5e hoogte optrekt67 ,die vi]voetige di]soort51 welke met hunne voor/e l$emat5 iets moet5 aangrijp5 ( opli*t51 hebb5 wl sleutelbe5d]52 zoo bijv4 de mol1 die met de voorpoot5 a>de v]plaat/4 ,bij d5 m5s* kan het spaakbe5 om de ellepijp draai54 ,de ellepijp 7fig4 #c1 f7 is het be51 dat aan zijn a*t]e9de 9 e5' knobbel 7de elleboog7 e9digt2 het spaakbe5 7g7 is het dik/ aan het uite9de vlak bij de h&1 en de h& is er dan ook aan beve/igd1 zoodat1 wanne] het spaakbe5 zi* draait1 de geheele h& wordt omgeke]d4 ,het plotsel+e omdraai5 van de h& maakt dit li*aamsdeel voor het aangrijp5 van de mee/ v]s*ill5de voorw]p5 ges*ikt]4 ,het spreekt e*t] van zelf1 dat e5e d]gelijke bewegelijkheid van d5 voet1 door draai+ van 't kuitbe5 om 't s*e5be51 niet alle5 voor niets nuttig z\ zijn1 ma> zelfs ze] s*adelijk voor het go$ ne]zett5 van d5 voet4 ,bij de vi]voetige di]51 die hunne voorpoot5 niet gebruik5 om te grijp51 is dan ook het spaakbe5 niet om de ellepijp draaiba>2 zelfs zijn bij vele di]5 deze twee be5d]5 voor e5 deel aan elk&] va/gegroeid4 ,op de plaats1 wa> het dijbe5 en de be5d]5 van het b5$5be5 aan elka> v]bond5 zijn1 v9dt m5 de knies*ijf1 niet sle*ts bij d5 m5s*1 ma> ook bij alle di]5 van gelijksoortig5 li*aamsb\w4 ,op de plaats1 wa> bov5- en b5$5>m aan elk&] v]bond5 zijn1 wordt ge5 d]gelijk be5/uk aangetr(f54 ,aan d5 m5s*elijk5 voet zijn de te55 kort1 de middelvoetsbe5d]5 en voetwortelbe5d]5 lang2 van deze laat/5 is er e51 nl4 het hielbe51 bijzond] /]k na> a*t]5 gegroeid4 ,op deze wijze wordt het ond]/eun+svlak van d5 voet groot en deze dus ges*ikt] om er op te /aan4 ,aan de h& zijn da>5teg5 de v+]s 9 v]h\d+ tot de &]e deel5 bijzond] lang2 da>door zijn zij voor grijp5 bet] ges*ikt4 ,vooral ook is dit het geval doordat de punt van d5 duim teg5 de v+]spits5 kan word5 gebra*t4 ,bij de ap51 die zo[el met de voet5 als met de h&5 grijp51 zijn de kootjes d] te55 bijzond] lang1 en de groote te5 kan er teg5 de topp5 d] &]e te55 word5 gebra*t4 ,het aantal v+]s en te55 is bij de zoogdi]5 hoog/5s vijf2 bij vele di]5 e*t] is het kle9]4 ,het pa>d heeft sle*ts n5 v+] aan i$] d] l$emat5 7fig4 #aj72 het rund twee 7fig4 #aa7 met nog twee uit]/ kle9 geblev5 te5tjes da>a*t]2 het v>k5 heeft aan elk5 poot twee groote en twee kle9]e te55 7fig4 #bi72 de hond heeft vijf te55 aan de a*t]poot51 vi] aan de voorpoot5 7fig4 #h74 ,de m5s* gaat op zijne geheele voetzool2 sommige &]e di]51 zooals hond en kat1 alle5 op de te55 7fig4 #h72 we] &]e1 zooals pa>d1 rund en v>k51 loop5 op d5 top d] te55 7fig4 #aj1 #aa74 ,bij d5 m5s* v9dt m5 e5 groot g$eelte van de rugzijde d] v+]s en te55 met e5e hor5a*tige bekle$+ b$ekt1 welke m5 d5 nagel noemt2 is zoo'n nagel niet 7zooals bij d5 m5s* en d5 mol7 plat en aan het uite9de /omp1 ma> da>5teg5 zijdel+s sam5g$rukt en aan 't voore9de spits 7fig4 #ci71 dan spreekt m5 van e5' klauw 7hond1 kat1 konijn74 ,bij de di]51 welke op d5 top d] te55 gaan1 /rekt zi* de hor5bekle$+ van het laat/e kootje niet sle*ts ov] de rugzijde ma> ook ov] d5 top d] te55 uit1 di5 zij als e5 s*o5 omkle$t 7fig4 #i72 m5 spreekt dan van e5' hoef 7pa>d1 rund1 v>k574 ,to* noemt de l&b\w] de hoev5 d] rund]51 s*ap5 en v>k5s mee/al klauw54 7,zoo noemt m5 e5e ziekte1 die d5 top d] te55 aanta/1 het klauwze]47 ,bij v]s*eid5 di]5 7zooals rund1 pa>d1 v>k57 zijn het opp]>mbe5 en het dijbe5 9 d5 romp opg5om51 zoodat de uitw5dig zi*tb>e l$emat5 dez] di]5 moet5 word5 v]gelek5 met die g$eelt5 van m5s*5>m en be51 welke beg9n5 met b5$5>m en b5$5be54 ,v]gelijkt fig4 #c met fig4 #aj en fig4 #aa4 ,ik wil da> nog bijvoeg51 dat m5 aan de voor/e l$emat5 van pa>d1 rund1 s*aap en v>k5 het gewri*t bij de h&wortelbe5d]5 7natuurlijk onjui/7 noemt3 de voorknie2 dat m5 het hielbe5 met d5 naam hak be/empelt1 dat m5 de middelh&sbe5d]5 en middelvoetsbe5d]5 pijp5 noemt4 ,bij het pa>d1 dat aan elk be5 sle*ts ne pijp en n' te5 heeft1 v9dt m5 a*t] deze pijp twee dunne middelvoetsbe5tjes1 wa>aan ge5e te55 beve/igd zijn2 deze laat/e middelvoetsbe5tjes noemt m5 griffelbe5tjes4 7,fig4 #aj1 a*t] mh2 fig4 #cj47 ,uit hetge5 wij bov5 besprak51 volgt re$s dat de be5d]5 op ze] v]s*ill5de wijze aan elk&] kunn5 zijn beve/igd4 ,sommige be5d]5 zijn zoodanig aan elka> va/gegroeid1 dat zelfs ge5 naad me] te zi5 is2 dit is bij d5 m5s* met de beide voorho(dsbe5d]5 het geval1 ook met het bov5kaaks- en het tuss*5kaaksbe54 ,&]e be5d]5 v]toon5 op de plaats van aanngroei+ e55 naad 7de mee/e s*$elbe5d]5 van d5 m5s*2 tuss*5kaaksbe5 en bov5kaaksbe5 van het pa>d47 ,twee be5d]5 kunn5 v]d] op ze] v]s*ill5de wijze bewegelijk met elk&] v]bond5 zijn4 ,voore]/ kan zi* tuss*5 de beide be5d]5 bev9d5 e5e e5igsz9s ve]kra*tige1 rekb>e massa1 die sle*ts e5e g]+e beweg+ v]oorlo(t4 ,zoo zijn twee op elka> volg5de w]vels door kraakbe5 met elk&] v]bond54--,zijn twee be5d]5 niet &]s dan met e5 ze] rekba> b&je aan elk&] va/gehe*t1 dan is de ond]l+e bewegelijkheid groot]2 en dan spreekt m5 van e5 gewri*t4 ,m5 ond]s*eidt s*>ni]gewri*t5 en kogelgewri*t54 ,bij de e]/b$oelde wijze van v]b9d+ kan het e5e be5 zi* t5 opzi*te van het &]e tamelijk vrij beweg51 ma> /e$s sle*ts 9 n vlak1 zooals het e5e be5 van e5' pass] zi* kan beweg5 t5 opzi*te van het &]e4 ,z is het opp]>mbe5 v]bond5 aan de be5d]5 van d5 b5$5>m1 en het dijbe5 aan die van het b5$5be54--,kan het ne be5 t5 opzi*te van het &]e 9 all]lei ri*t+5 draai51 dan spreekt m5 van e5e v]b9d+ door middel van e5 kogelgewri*t4 ,het e5e be5 v]toont dan e5e ui?oll+1 die m5 de pan van 't gewri*t noemt4 ,da>9 kan zi* de kegelvormige knobbel1 wa>9 het twe$e be5 e9digt1 rondbeweg54 ,z is de v]b9d+ van het dijbe5 met de be5d]5 van d5 bekk5gordel2 z ook die van het opp]>mbe5 met het s*\d]blad4 ,het be5vlies1 dat elk /uk be5 als e5 dun vliesje bekle$t1 v]&]t op de plaats1 wa> het ne be5 met het &]e v]bond5 is1 9 e5' /evig51 niet ze] rekb>5 b& 7beursb&71 die de beide be5d]5 bij elka> h\dt4 ,de b9n5/e laag van dez5 beursb& s*eidt e5e vloei/( af1 die de kraakbe5a*tige b9n5bekle$+ van de gewri*tspan zo[el als die van de gewri*t%olte b$ekt1 aldus de beweg+ gemakkelijk] maakt en afslijt+ voorkomt4 ,m5 kan dus zegg51 dat het gewri*t wordt gesme]d4 ,de be5d]5 zijn gewoonlijk omgev5 door vlees*4 ,dit laat/e be/aat uit v]s*ill5de /ukk51 die door e5e rekb>e1 taaie massa met elk&] v]bond5 zijn4 ,de v]s*ill5de /ukk5 noemt m5 spi]52 elke spi] be/aat we] uit e5 ze] groot aantal draadvormige deel51 die m5 spi]vezels noemt1 en die alle 9 de l5gt]i*t+ van de spi] loop54 ,e5 spi]vezel heeft het v]mog5 zi* sam5 te trekk51 d4 i4 plotsel+ kort] en tev5s dikk] te word54 ,wanne] nu alle vezels van e5e spi] zi* te gelijk sam5trekk51 dan wordt de geheele spi] kort] en dikk]4 ,door ha> v]mog51 zi* sam5 te trekk5 en te ontspann51 kan e5e spi] we] &]e deel5 9 beweg+ br5g54 ,de mee/e spi]5 zijn nam5lijk met h>e beide uite9d5 aan li*aamsdeel5 beve/igd1 die zij door h>e sam5trekk+ 9 beweg+ br5g54 ,m5 ond]s*eidt huidspi]5 en skeletspi]51 alna>mate de spi]5 aan de huid 7met het e5e e9de ook wel aan h>5 ( ve]57 ( aan de be5d]5 zijn va/gehe*t4 ,de dikke spi]laag1 wa>van de egel gebruik maakt1 wanne] hij zi* sam5balt1 is e5e /]k ontwikkelde huidspi]4 ,zoo zijn het ook huidspi]51 door welk] sam5trekk+ e5 vogel zijne ve]5 opri*t4 ,er zijn vele di]51 zooals slakk51 insekt5 en worm51 die1 da> zij ge5e be5d]5 hebb51 ge5e &]e dan huidspi]5 bezitt54 ,e5e skeletspi] is met h>e beide uite9d5 aan e5 be5 v]bond54 ,als nu zoo'n skeletspi] zi* sam5trekt1 dan wordt het mee/ bewegelijke be5 na> het m9d] bewegelijke toe bewog54 ,wij will5 de w]k+ van e5e skeletspi] duidelijk mak51 door e5e bepaalde spi] als voorbeeld te nem54 ,9 fig4 #ab zijn het opp]>mbe5 van d5 m5s* en de b5$5>m afgebeeld4 ,alle rondom d5 opp]>m geleg5 spi]5 zijn wegg5om5 op ne spi] na4 ,deze1 9 nev5sga&e fig4 ,a door #b afgebeeld1 is 9 ha> midd5 het dik/ en loopt aan h>e uite9d5 9 dunne g$eelt5 uit1 die bov5di5 &]s van gea>dheid zijn dan de eig5lijke spi]4 ,m5 noemt deze dunne uite9d51 wa>mee e5e spi] aan de be5d]5 beve/igd is1 de pez54 7,de spi] #b e9digt van bov5 9 twee pez51 van b5$5 9 ne pees47 ,t]wijl nu de spi] uit vele fijne vezels be/aat1 die het eetb>e vlees* vorm51 zijn de pez5 opgeb\wd uit e5e ze] taaie /(1 die bij kok+ 9 lijm kan ov]gaan4 ,sle*ts het vleezige g$eelte van e5e spi] bezit het v]mog51 zi* sam5 te trekk51 d4 i4 kort] en tev5s dikk] te word54 7,v]gelijk m' met m 9 ,b en met #b 9 ,a47 ,door deze sam5trekk+ wordt het e5e be5 met al wat da>mee 9 v]b9d+ /aat1 na> het &]e be5 toe bewog52 de be5d]5 van d5 b5$5>m word5 da>bij 9 het gewri*t c 7fig4 #ab ,b7 g$raaid4 ,dit gewri*t is e5 s*>ni]gewri*t1 zoodat de be5d]5 van d5 b5$5>m na> die van d5 bov5>m toe word5 bewog5 als het e5e be5 van e5' pass] na> het &]e4--,er zijn spi]51 die niet aan de huid ( aan be5d]5 zijn beve/igd2 dat zijn de zoog5oemde holle spi]51 die 9 zi* zelv5 t]ugke]51 en dus e5e holte omsluit54 ,e5e zoodanige spi] kan door h>e sam5trekk+ de b9n5 die holte aanwezige voorw]p5 7va/e li*am5 ( vloei/(f57 voortbeweg54 ,zoo beweg5 de holle spi]51 die 9 d5 w& van d5 slokd>m aanwezig zijn1 brokk5 spijs van de keelholte na> de maag2 zoo zorg5 de holle spi]5 van d5 h>tw& voor de voortbeweg+ van het blo$4 ,de beweg+51 welke door spi]5 word5 9 't lev5 g]oep51 ond]s*eidt m5 9 willekeurige en onwillekeurige beweg+54 ,onwillekeurig noemt m5 ze1 wanne] zij buit5 d5 wil om tot /& kom51 zooals de beweg+5 d] spi]w&5 van het h>t1 wa>door het blo$ door 't li*aam wordt voortge/uwd4 ,willekeurig noemt m5 die beweg+51 welke ond] d5 invlo$ van d5 wil ges*i$54 ,wil m5 aan e5e spi] het v]mog5 van zi* sam5 te trekk5 ontnem51 dan is het jui/ niet noodig1 dat m5 de spi] zelve bele$igt4 ,i$]e spi] /aat met e5e z5uw 9 v]b9d+1 die h>e fijne v]takk+5 z5dt na> al de v]s*ill5de spi]vezels1 wa>uit de spi] be/aat4 ,snijdt m5 deze z5uw door1 dan heeft de spi] dadelijk het v]mog5 om zi* sam5 te trekk5 v]lor54 ,de z5uw nu heeft h>5 oorsprong bij d5 m5s* en bij vele &]e di]5 9 de h]s55 ( het ruggem]g4 ,wij kunn5 dus zegg53 de spi] v]lie/ het v]mog5 om zi* sam5 te trekk51 wanne] de v]b9d+ tuss*5 ha> zelve en het ruggem]g ( de h]s55 op de e5e ( &]e plaats door doorsnijd+ van de z5uw wordt opgehev54 ,de oorzaak van de beweg+ d] spi] ligt dus 9 het ruggem]g ( de h]s554 ,er komt 9 de laat/g5oemde li*aamsdeel5 e5e v]&]+ tot /&--van welk5 a>d deze is1 wet5 wij niet--1 die zi* door de z5uw na> de spi] voortbeweegt en de sam5trekk+ van deze laat/e v]oorzaakt4 ,wij kunn5 ons van wat er 9 dez5 plaatsgrijpt1 de volg5de voor/ell+ mak5 7fig4 #ac73 9 de h]s55 ( het ruggem]g wordt als 't w>e la/ gegev5 tot het volvo]5 van e5e beweg+2 die la/ wordt ov]gese9d door de z5uw he5 en wordt da>na door de spi] tot uitvo]+ gebra*t4 ,h]s55 ( ruggem]g zijn dus a4 h4 w4 het middelpunt 7het c5trum71 wa>van het bevel tot beweg+ uitgaat2 m5 noemt ze middelpuntsdeel5 ( c5trale deel5 van het z5uw/elsel4 ,de z5uw51 welke van de c5trale deel5 na> de spi]5 loop51 heet5 beweg+sz5uw54 ,er be/aat e*t] nog e5e &]e soort van z5uw51 die m5 gewa>word+sz5uw5 noemt4 ,deze ontspr+5 9 de z9tuig5 7huid1 tong1 neus1 oor1 oog7 en geleid5 de indrukk51 die zij door tuss*5kom/ van deze z9tuig5 uit de omgev+ opnem51 na> de middelpuntsdeel5 van het z5uw/elsel toe1 wa> zij tot bewu/zijn kom54 ,als er e5 voorw]p1 wa>van li*t uit/raalt1 vr ons oog /aat1 dan zi5 wij het4 ,wij zi5 het met ons oog1 zoo zegt m5 gewoonlijk2 ma> eig5lijk is dat onjui/2 wl di5t het oog om de li*t9drukk5 van buit5 op te nem52 ma> het eig5lijke zi5 ges*i$t niet met het oog4 ,aan d5 a*t]kant komt uit het oog de gezi*tsz5uw te voors*ijn1 die na> de h]s55 loopt4 ,snijdt m5 deze z5uw door1 dan is het met het zi5 g$aan1 hoewel het oog zelf onges*ond5 is geblev54 ,de indruk1 di5 het v]li*te voorw]p op het oog maakt1 wordt door de gezi*tsz5uw na> de h]s55 ov]gebra*t en komt dr tot bewu/zijn4 ,hoe dat ges*i$t1 is ons e5 raadsel4 ,de huid 7fig4 #ac7 is uit twee lag5 sam5ge/eld2 de buit5/e laag is de opp]huid1 die blo$loos is1 zooals duidelijk blijkt1 als m5 zi* op e5e plaats snijdt1 wa> zij bijzond] dik is 7eelt ond] de voet51 aan de b9n5zijde d] h&574 ,ond] de opp]huid is de blo$roode le]huid geleg51 aldus gekleurd door het vele blo$1 hetwelk er doorhe5 /roomt4 7,van de le]huid maakt m5 le]74 ,9 deze le]huid v9dt m5 de uite9d5 van z5uw54--,raakt m5 de opp]huid van e5' d] v+]s met e5 ( &] voorw]p aan1 dan voelt m5 dat zij wordt aang]aakt1 en tev5s v]neemt m51 hoe de vorm en de w>mtegraad van dit voorw]p zijn4 ,ma> snijdt m5 de z5uw door1 die van d5 v+] na> het ruggem]g loopt1 dan voelt m5 de aanrak+ van e5 voorw]p niet me]4 ,de indruk1 di5 e5 voorw]p op de huid teweeg br5gt1 wordt dus door de z5uw5 voortgeleid na> het ruggem]g1 en komt da> tot bewu/zijn2 hoe--dat wet5 wij alwe] niet4 ,uit het bov5/a&e zi5 wij dat de voorw]p5 buit5 ons zoodanig op ons inw]k51 dat wij hunne aanwezigheid v]nem51 dat hunne aanwezigheid bij ons tot bewu/zijn komt4 ,zoodanige inw]k+ van de voorw]p5 op ons noem5 wij 9 't algeme5 gewa>word+4 ,deze kan bij d5 m5s* en ook bij de huisdi]5 op vijf v]s*ill5de wijz5 tot /& kom53 door voel51 proev51 ruik51 hoor5 en zi54 ,m5 noemt het gevoel1 d5 smaak1 d5 reuk1 het gehoor en het gezi*t de vijf z9n5 van d5 m5s*4 ,vele di]5 hebb5 m9d] z9n52 bij zulke di]5 w]kt de omgev+ op m9d] dan vijf v]s*ill5de wijz5 94 ,de l9tworm bijv4 is bl9d4 ,de z5uw51 welke de indrukk51 die de buit5w]eld op ons maakt1 na> h]s55 en ruggem]g voortgeleid51 noemt m5 gewa>word+sz5uw54 ,m5 mag dus wel de h]s55 en het ruggem]g de middelpuntsdeel5 ( c5trale deel5 van het z5uw/elsel noem51 want zij zijn het middelpunt1 wa>he5 de van de buit5w]eld ontvang5 indrukk5 word5 voortgeleid1 en van welke ook tev5s de aanleid+ tot elke spi]beweg+ uitgaat4 ,9 de beweg+sz5uw5 ges*i$t1 blijk5s het bov5/a&e1 de voortgeleid+ 9 e5' z91 precies teg5ge/eld aan di51 wa>9 deze plaatsgrijpt 9 de gewa>word+sz5uw54 ,fig4 #ac geeft e5e s*ets van e5e doorsn$e dw>s door 't li*aam van e5 di]4 ,v]gel4 de v]kl>+4 ,hoe de ond]s*eid5 deel5 van 't z5uw/elsel t5 opzi*te van elka> ligg51 is 9 fig4 #ad te zi51 wa> het z5uw/elsel van d5 hond is voorge/eld4 ,m5s*5 en di]51 die ge5 spijs opnem51 v]m9d]5 9 li*aamsgewi*t4 ,dit komt da> v&aan1 dat e5ige /(f5 het li*aam f als gass5 7koolzuur door de long57 f als vloei/(f5 7ur9e door de ni]51 zweet door de zweetkli]57 v]lat51 zond] dat voor die /(f5 iets &]s 9 plaats komt4 ,op d5 duur z\ e5 m5s*elijk ( di]lijk li*aam het niet ui?\d5 zond] opnem+ van nieuwe /(f54 ,de /(f51 welke opg5om5 word51 noemt m51 alna>mate zij va/ ( vloeiba> zijn1 spijz5 ( drank54 ,deze spijz5 en drank51 welke met we9ig uitzond]+5 7z\t51 wat]7 uit het di]5rijk ( het plant5rijk afkom/ig zijn1 kunn5 e*t] niet als zoodanig de plaats innem5 d] voortdur5d v]dwijn5de li*aams/(f54 ,t5 e]/e bevatt5 zij /(f51 die 9 't li*aam 9 't geheel niet bruikba> zijn1 en die met de uitw]psel5 word5 v]wijd]d4 ,ma> ook de bruikb>e zelf/&igh$5 word5 9 de plant5 en di]5 voor 't me]5deel niet 9 zoodanig5 vorm aangetr(f51 9 welk5 zij dadelijk kunn5 word5 gebruikt4 ,de spijsv]t]+ nu di5t om de spijz5 voor het li*aam bruikba> te mak5 en tev5s om de onbruikb>e /(f5 af te zond]5 van de wl bruikb>e1 en ze da>na uit het li*aam te v]wijd]54 ,deze spijsv]t]+ grijpt 9 het d>mkanaal plaats4 ,het d>mkanaal is e5e buis1 die op v]s*ill5de plaats5 e5e ze] v]s*ill5de wijdte heeft1 doorgaans 9 all]lei bo*t5 en w9d+5 9 de li*aam%olte geleg5 is en zi* van d5 mond tot de a>sop5+ uit/rekt4 ,t]wijl de spijz5 9 het d>mkanaal zijn1 word5 er v]s*ill5de vo*t5 7v]t]+svloei/(f51 zooals speeksel1 maagsap1 gal1 enz47 mee v]m5gd1 welke er de bruikb>e /(f5 uittrekk5 en deze 9 d5 v]eis*t5 vorm omzett54 ,zoodanige inw]k+ van vo*t5 kan des te bet] ges*i$51 na>mate de spijz5 9 kle9]e /ukk5 v]deeld zijn4 ,voor het fijnmak5 d] spijz5 di55 bij de zoogdi]5 de t&52 bij de vogels di5t da>voor e5e bepaalde afdeel+ van het d>mkanaal 7de spi]maag71 welke aan de b9n5zijde met h>de1 s*]pe lij/5 bekle$ is4 ,zoolang de vo$5de /(f51 al zijn zij ook 9 e5' volkom5 ges*ikt5 vorm gebra*t1 9 d5 d>m blijv51 bat5 zij het li*aam niets4 ,imm]s het v]lies van li*aamszelf/&igheid grijpt 9 alle deel5 des li*aams plaats1 en het is dus noodzakelijk dat de vo$+s/(f5 na de v]t]+ 9 e5' toe/el word5 gebra*t1 die ze na> alle deel5 des li*aams he5 vo]t4 ,deze toe/el wordt de blo$somlooptoe/el g5oemd4 ,de blo$somlooptoe/el is gevuld met blo$1 e5e ongeve] kleurlooze vloei/(1 die e5 uit]/ groot aantal ze] kle9e roode s*ijfjes 7de blo$li*aampjes7 bevat1 en da>door rood gekleurd is4 ,9 het blo$ word5 de vo$+/(f5 uit d5 d>m opg5om54 ,het blo$ /roomt door het li*aam he5 door e5e m5igte buiz54 ,9 de natuurwet5s*app5 is m5 gewoon1 buiz5 met d5 naam van vat5 te be/empel54 ,wij sprek5 dus ook van blo$vat51 wanne] wij de buiz5 b$oel51 wa>door het blo$ 9 't li*aam /roomt4 ,deze blo$vat5 v]takk5 zi* h]haaldelijk1 tot uit hunne v]takk+5 e9delijk de mikroskopis* kle9e ha>vat5 7 capillair57 ont/aan4 ,met uitzond]+ van de opp]huid en de deel51 welke zi* uit deze vorm5 7h>51 ve]51 s*ubb571 v9dt m5 9 elk deel des li*aams ha>vat54 ,deze hebb5 uit]/ dunne w&51 wa>door gemakkelijk v]s*ill5de vo$+s/(f5 he5trekk51 welke te go$e kom5 aan die kle9e deeltjes des li*aams1 welke tuss*5 de ha>vat5 zijn geleg54 ,het ho(dw]ktuig voor de beweg+ van het blo$ is het h>t1 e5 v]wijd en van dikke1 sam5trekb>e w&5 voorzi5 g$eelte van d5 blo$somlooptoe/el4 ,door sam5trekk+ van de holle spi]5 9 d5 h>tw& wordt het blo$ uit het h>t gep]/2 het /roomt dan door e5e buis 7de slagad]7 weg1 die zi* 9 v]s*ill5de takk5 split/1 welke laat/5 zi* we] splits51 enz4 enz41 zoodat t5 slotte de ha>vat5 ont/aan4 ,uit de v]e5ig+ van de ha>vat5 word5 we] ad]takjes gevormd1 die zi* tot e5e ad] 7( tot e5 pa> ad]s7 v]e5ig51 welke het blo$ we] na> 't h>t t]ugvo]54 ,hetzelfde blo$ /roomt dus voortdur5d door 't li*aam rond1 en m5 mag dus met re*t sprek5 van e5' blo$somloop 7circulatie74 ,9 fig4 #af is e5e voor/ell+ gegev5 van e5' zoo e5v\dig mogelijk +]i*t5 blo$somlooptoe/el4 ,da> het blo$ g$ur5de zijn5 omloop aan de v]s*ill5de deel5 des li*aams e5 deel van zijne vo$+s/(f5 afgeeft1 z\ het op d5 duur voor de vo$+ des li*aams onbruikba> word51 wanne] het ge5e nieuwe vo$+s/(f5 uit d5 d>m opnam4 ,ma> nog om &]e r$5 z\ het blo$1 en wel ze] spo$ig1 onbruikba> word52 dit z\ nl4 het geval zijn1 wanne] het niet g]egeld door de long5 en de ni]5 en langs de 9 de huid geleg5 zweetkli]5 /roomde4 ,het is algeme5 bek5d1 dat e5 m5s* ( di] zond] lu*t--( eig5lijk zond] e5e bepaalde 9 de lu*t aanwezige gassoort1 de zuur/(1--niet kan lev54 ,deze zuur/( moet tot 9 de kle9/e li*aamsdeel5 kunn5 doordr+52 en door d5 blo$/room wordt zij dan ook ov]al he5 gevo]d4 ,de s*eikunde le]t1 dat v]br&+ van e5e /( niets &]s is dan h>e v]b9d+ met zuur/(1 wa>door e5e geheel nieuwe /( gevormd wordt4 ,9 alle deel5 nu van 't li*aam grijpt e5e v]b9d+ van li*aamszelf/&igheid met zuur/( plaats1 m4 a4 w4 e5e v]br&+ ( oxydatie2 e*t] e5e zoodanige1 wa>bij ge5 vlam ont/aat1 hoewel er to* wel degelijk w>mte bij ontwikkeld wordt4 ,zij is de bron d] di]lijke w>mte1 die wij bij d5 m5s* en bij vele di]5 gemakkelijk draan m]k51 dat deze e5e temp]atuur hebb51 hoog] dan die d] omgev+4 ,ma> niet alle5 wordt door deze v]br&+1 die 9 alle deeltjes van 't di]lijke li*aam plaatsgrijpt1 w>mte opgewekt4 ,m5 weet dat e5e /oomma*9e1 zoolang er /e5kol5 9 word5 gebr&1 niet sle*ts w>mte ontwikkelt1 ma> ook arbeid kan v]ri*t52 en hoe me] /e5kol5 er word5 v]br&1 des te me] arbeid kan er word5 v]ri*t4 ,die arbeid komt ne] op het v]plaats5 van voorw]p54 ,ook het di]lijk li*aam v]ri*t arbeid2 bijv4 als e5 di] e5e la/ voortsleept1 ma> ook als het zi* e5v\dig van de e5e plaats na> de &]e begeeft4 ,het di]lijke li*aam wordt tot deze arbeidsv]ri*t+ 9 /aat ge/eld door de v]br&+1 welke da>b9n5 plaatsgrijpt4 ,wanne] nu het blo$ na> e5 bepaald li*aamsdeel /roomt en zi* uit de slagad]takjes 9 de ha>vat5 begeeft1 dan trekk5 door de w&5 dez] laat/e niet sle*ts vo$+s/(f5 he51 ma> ook zuur/(4 ,wanne] nu e*t] het blo$ uit de ha>vat5 9 de ad]s ov]gaat en aldus het b$oelde li*aamsdeel we] v]laat1 dan is het niet alle5 arm] aan vo$+s/(f51 ma> ook arm] aan zuur/( geword52 om bij e5e volg5de rond/room+ de li*aamsdeel5 behoorlijk van zuur/( en vo$5de /(f5 te voorzi51 bevat het da>van veel te we9ig4 ,da>5teg5 heeft het blo$1 als het uit de ha>vat5 van e5 li*aamsdeel we] 9 de ad]5 t]ugke]t1 v]s*ill5de /(f5 opg5om51 die da> door de v]br&+ d] li*aamszelf/&igh$5 ont/aan zijn4 ,deze oxydatieprodukt5 7v]gelijkba> met de gass5 en de as*1 welke bij de v]br&+ van /e5kool 9 e5e /oomma*9e ont/aan7 kunn5 op d5 duur niet blijv5 9 de li*aamsdeel51 wa>9 zij gevormd w]d52 zij z\d5 da> langzam]h& e5e veel te groote ruimte gaan innem52 en bov5di5 zijn sommige van deze /(f5 s*adelijk voor het li*aam4 ,het blo$1 dat langs de li*aamsdeel5 /roomt1 neemt de da> ont/ane oxydatieprodukt5 da>uit op4 ,als het nu lat] door de long5 wordt bewog51 s*eidt het koolzuur en wat] uit1 welke /(f5 9 gas- en dampvorm het li*aam v]lat52 tev5s voorziet het zi* da> van nieuwe zuur/(4 ,als het blo$ door de ni]5 en langs de zweetkli]tjes /roomt1 geeft het de vloeib>e en de da>9 opgelo/e va/e oxydatieprodukt5 af1 welke 9 't li*aam ont/aan zijn4 ,de vloei/( 7met va/e /(f5 er 9 opgelo/71 welke de ni]5 afzond]51 heet ur9e2 die1 welke de zweetkli]tjes van zi* gev51 zweet4 ,bov5 zei ik1 dat het blo$ 9 de long5 e5 deel zijn] v]br&+sprodukt5 kwijtraakt1 t]wijl het da>5teg5 nieuwe zuur/( opneemt4 ,de 9 de long5 aanwezige lu*t wordt da>door arm] aan zuur/(1 rijk] aan koolzuur2 zij z\ dus op d5 duur onges*ikt word5 om opnieuw zuur/( aan het blo$ af te /aan1 w>e het niet dat telk5s door de ademhal+sbeweg+5 nieuwe zuur/( 9 de long5 w]d gebra*t4 ,de +eademde lu*t tre$t door d5 neus ( d5 mond b9n5 en komt door de keel he5 9 de lu*tpijp1 wa>van het bov5/e1 v]wijde g$eelte het /rott5ho(d heet4 ,9 de bor/holte aangekom51 split/ de lu*tpijp zi* 9 twee takk51 van welke er na> i$]e long n gaat4 ,de long5 zijn bij de viss*5 door kieuw5 v]vang52 &]e di]5 hebb5 nog we] &]e toe/ell5 voor de opnem+ van zuur/(4 ,de toe/ell51 die voor de opnem+ van zuur/( di551 word5 ademhal+/oe/ell5 g5oemd4 ,da> 9 't li*aam voortdur5d v]br&+ van li*aamszelf/&igheid plaatsgrijpt1 dus voortdur5d /(f5 aan 't li*aam ontnom5 word51 moet het li*aam wel 9 gewi*t afnem51 zoolang het gel$5 v]lies niet we] door de opnem+ van spijz5 g$ekt wordt4 ,fig4 #ae geeft e5e voor/ell+ van de spijsv]t]+s-1 blo$somloops- en ademhal+sorgan5 9 hunn5 ond]l+5 sam5hang4 ,zie de v]kl>+4 ,9 fig4 #ag is e5 hond afgebeeld1 welks bor/- en buikholte geop5d zijn4 ,m5 kan dus da> de mee/e li*aamsdeel51 welke bov5 w]d5 besprok51 zi5 ligg54 7,v]gel4 de v]kl>+74 ,9 het li*aam van e5 di] grijp51 blijk5s hetge5 bov5 w]d meeg$eeld1 all]lei w]k+5 ( v]ri*t+5 plaats2 de li*aamsdeel51 welke deze v]ri*t+5 do5 tot /& kom51 kan m5 dus w]ktuig5 (1 met e5 vreemd woord1 organ5 noem54 ,e5 di] en e5e plant noemt m5 e5 bew]ktuigd li*aam ( e5 organisme1 omdat hun li*aam uit w]ktuig5 ( organ5 be/aat4 ,/e55 zijn onbew]ktuigde li*am54 ,,ii4 ,,rangs*ikk+ ,,en ,,b5oem+ ,,d] ,,di]54 ,wel zijn ge5 twee di]5 volkom5 aan elk&] gelijk2 ma> to* zijn er1 die zoo we9ig van elka> v]s*ill51 dat m5 hun d5zelfd5 naam geeft4 ,zulke di]5 noemt m5 di]5 van dezelfde soort4 ,di]51 die wel zveel van elk&] v]s*ill51 dat m5 ze tot v]s*ill5de soort5 moet br5g51 ma> die to* 9 de mee/e1 en wel 9 gewi*tige k5m]k5 ov]e5/emm51 br5gt m5 tot hetzelfde gesla*t4 ,haas en konijn1 pa>d en ezel1 bonte kraai en roek zijn v]s*ill5de soort5 van hetzelfde gesla*t4 ,ik sprak da> van gewi*tige k5m]k54 ,dat niet alle k5m]k5 d] di]5 van ev5veel wa>de zijn1 ligt voor de h&4 ,e5 k5m]k1 ontle5d aan het t&/elsel van e5 di]1 is e5 gewi*tig] k5m]k dan e51 dat ontle5d is aan de kleur d] va*t2 want uit het t&/elsel kan m5 veel afleid5 omtr5t het vo$sel en dus ook we] omtr5t d5 v]d]5 li*aamsb\w van het di]1 t]wijl m5 uit de kleur d] va*t niet veel kan afleid54 ,niet alle5 de me]d]e ( m9d]e belangrijkheid1 ook de me]d]e ( m9d]e /&va/igheid van e5e eig5s*ap komt bij de rangs*ikk+ d] di]5 en plant5 9 aanm]k+4 ,zoo kan soms de kleur d] va*t voor de rangs*ikk+ van me] beteek5is zijn dan 9 &]e gevall54 ,bij alle h]melijn5 ( groote wezels is de punt van d5 /a>t zw>t gekleurd2 bij alle kle9e wezels is zij gekleurd als de ov]ige deel5 des li*aams1 nl4 roodbru94 ,bij deze di]5 is dus de kleur e5 ze] /&va/ig k5m]k2 t]wijl bijv4 bij de di]soort pa>d de kleur vol/rekt niet /&va/ig is en niet als k5m]k d] soort mag geld54 ,bov5 zei ik1 dat m5 twee v]s*ill5de soort5 van di]51 welke 9 de mee/e en wel 9 belangrijke k5m]k5 ov]e5/emm51 9 n gesla*t v]e5igt4 ,gesla*t51 die we] veel ov]e5kom/ met elk&] v]toon51 br5gt m5 9 dezelfde familie4 ,de kle9e wezel en de groote wezel zijn v]s*ill5de soort5 van hetzelfde gesla*t2 d5 boomm>t] en d5 /e5m>t] br5gt m5 ev5e5s 9 n gesla*t1 ma> 9 e5 &] dan dat1 wa>9 m5 de beide wezels bijnvoegt4 ,to* gelijk5 de wezels en de m>t]s we] zooveel op elk&]1 dat m5 het wezelgesla*t en het m>t]gesla*t 9 dezelfde familie1 die d] ,m>t]a*tig51 v]e5igt4 ,familin1 die 9 vele punt5 van h>5 li*aamsb\w met elk&] ov]e5/emm51 v]e5igt m5 9 dezelfde orde4 ,zoo vorm5 de familie d] ,m>t]a*tig51 die d] ,kata*tig51 die d] ,honda*tig5 en nog e5ige &]e familin te zam5 de orde d] ,ro(di]54 ,v]s*ill5de ord51 die ond]l+ tamelijk veel gelijk5is v]toon51 br5gt m5 tot ne klasse4 ,ro(di]51 ,h]kauw5de di]51 ,knaagdi]5 zijn v]s*ill5de ord5 van de klasse d] ,zoogdi]54 ,ro(vogels1 ,duiv51 ,ho5d]a*tig51 enz4 zijn v]s*ill5de ord5 van de klasse d] ,vogels4 ,vogels en ,zoogdi]5 beid5 hebb5 e5 inw5dig skelet1 wa>van de w]velkolom de z is1 aan welke de &]e deel5 beve/igd zijn2 ook 9 &]e opzi*t5 blijkt1 dat deze twee klass5 a4 h4 w4 na> het zelfde plan zijn geb\wd2 en m5 br5gt h5 da>om tot dezelfde ho(dafdeel+1 nl4 die d] ,gew]velde di]52 t]wijl de slak tot de ho(dafdeel+ d] ,weekdi]51 de duiz5dpoot tot die d] ,gel$e di]5 wordt gebra*t4 ,m5 v]deelt dus het ,di]5rijk 9 ,ho(dafdeel+51 deze 9 ,klass51 die m5 we] 9 ,ord5 indeelt2 t]wijl de ord5 we] uit ,familin1 deze uit ,gesla*t5 en de gesla*t5 uit ,soort5 zijn sam5ge/eld4 ,di]5 van dezelfde soort1 welke door me] ( m9d] /&va/ige k5m]k5 van elk&] ond]s*eid5 zijn1 br5gt m5 tot v]s*ill5de ,rass54 ,v]s*il 9 de /reek1 wa> de di]5 e5] soort zi* oph\d51 is oorzaak van 't ont/aan van zoog5oemde geographis*e rass5 7poolvos en onze inl&s*e vos72 v]s*il 9 de wijze1 wa>op de m5s* op h5 inw]kt1 doet bij de huisdi]5 kultuurrass5 ont/aan4 7,n$]l&s* vee en ,durhamvee74 ,v]s*eid5 di]soort5 zijn algeme5 bek5d1 al?ans wat ha> uit]lijk aangaat2 zulke soort5 hebb5 e5e ,n$]l&s*e b5am+4 ,&]e1 vooral kle9e di]soort5 en ui!ems*e1 hebb5 zoodanige b5am+ niet2 want het volk k5t ze niet4 ,m5 z\ dus voor al zulke di]soort5 e55 nieuw5 ,n$]l&s*5 naam moet5 b$5k54 ,ma> nu heeft de ,zwe$s*e natuurond]zoek] ,l9n het gebruik +evo]d1 aan i$]e di]soort en aan i$]e plant5soort e5e ,latijns*e 7e5e zoog5oemde wet5s*appelijke7 b5am+ te gev54 ,da>door kunn5 de di]- en plantkundig5 uit de v]s*ill5de /rek5 d] w]eld elk&] v]/aan1 zond] dat zij g$wong5 zijn1 de nam5 aan te le]5 9 alle tal51 wa>9 ov] di]- en plantkunde wordt ges*rev54 ,bov5di5 hebb5 de nam5 van ,l9n nog dit voordeel1 dat zij tev5s a&uid51 ( twee wez5s al dan niet tot n gesla*t behoor54 ,ev5als i$] m5s* m9/5s twee nam5 draagt3 e5' vrnaam en e5' famili5aam1 zoo krijgt ook i$]e di]soort twee nam54 ,de e]/e is de gesla*tsnaam2 dez5 hebb5 alle di]5 van hetzelfde gesla*t met elk&] geme52 de twe$e is de soortnaam1 die alle5 aan de di]5 van dezelfde soort toekomt4 ,dikwijls duidt deze laat/e naam e5 9 't oog vall5d k5m]k van de di]soort aan4 ,e5 voorbeeld4 ,haas en konijn br5gt m5 9 't zelfde gesla*t3 ,lepus4 ,nu is de ,latijns*e naam van d5 haas3 ,lepus timidus 7timidus vreesa*tig72 die van 't konijn3 ,lepus cuniculus 7cuniculus konijn74 ,de ,n$]l&s*e b5am+5 van di]5 en plant5 kunn5 aanleid+ tot v]w>r+ ( tot groot5 la/ gev54 ,ze] v]s*ill5de di]soort5 to* word5 soms met d5 zelfd5 naam aang$uid1 ( al?ans met zoodanige nam51 dat m51 op d5 naam afga&e1 z\ me551 dat zij tot hetzelfde gesla*t moe/5 word5 g]ek5d4 ,de hazelworm is e5e soort van hag$isa*tig di]2 de zijdeworm is e5 onvolwass5 vl9d]2 de grauwe worm 7( emelt7 e5 onvolwass5 langpootmug2 de reg5worm1 de spoelworm1 de l9tworm behoor5 tot v]s*ill5de groep5 van de ho(dafdeel+ d] ,worm54 ,wat m5 9 de e5e /reek glaz5mak]s noemt1 noemt m5 9 e5e &]e /reek kor5b\t51 eld]s we] dond]bolk51 pui/5bijt]s1 wratt5bijt]s1 enz4 ,de na*tzwaluw heet geit5melk]1 s*ap5melk]1 vlieg5de pad1 vlieg5de kikvors*1 na*tratel1 enz4 ,het is moeielijk1 om van de di]- en plant5soort5 alle plaatselijke en prov9ciale nam5 te k5n54 ,om zoo nauwkeurig mogelijk aan te gev51 welke di]- ( plant5soort m5 bij e5e besprek+ b$oelt1 v]meldt m5 naa/ de ,n$]l&s*e b5am+ ook d5 wet5s*appelijk5 naam4 ,,iii4 ,,ov]zi*t ,,van ,,de ,,v]s*ill5de ,,groep5 ,,van ,,het ,,di]5rijk4 ,m5 v]deelt het ,di]5rijk gewoonlijk 9 zev5 ho(dafdeel+51 nl4 ,i4 ,gew]velde di]51 ,,ii4 ,gel$e di]51 ,,iii4 ,worm51 ,,iv4 ,weekdi]51 ,v4 ,/ekelhuidig51 ,,vi4 ,holt$i]5 ( ,coel5t]at51 ,,vii4 ,protozon4 ,,ho(dafdeel+ ,i4 ,,gew]velde ,,di]54 ,het li*aam van e5 ,gew]veld di] is tweezijdig symmetris*1 d4 i4 het kan door n vlak 9 twee deel5 word5 v]deeld1 die elka>s spiegelbeeld zijn1 dus uitw5dig elk&] volkom5 gelijk51 met di5 v]/&e1 dat wat bij de e5e helft aan d5 l9k]kant geleg5 is1 bij de &]e helft aan de re*t]zijde ligt1 enz4 7,er zijn di]51 wa> het li*aam door me] vlakk5 9 twee helft5 kan word5 v]deeld1 welke elka>s spiegelbeeld zijn4 ,dit is o4a4 het geval bij de zee/]1 fig4 #ah4 ,bij zulke di]5 v9dt m5 e5 zek] aantal1 hi] #e1 gelijke deel5 /raalsgewijs rondom e5 middelpunt gegroepe]d4 ,m5 spreekt dan van /raalsgewijze symmetrie74 ,bij ze] jonge ,gew]velde di]51 me] nog bij di]51 welke nog bezig zijn1 zi* b9n5 't ei te ontwikkel51 v9dt m5 tweezijdige symmetrie 9 alle deel5 des li*aams1 uitw5dige en inw5dige4 ,de uitw5dige vorm van het li*aam blijft altijd tweezijdig symmetris*1 met uitzond]+ sle*ts van de platviss*5 7s*ol1 fig4 #ai72 de inw5dige organ5 hebb5 bij het volwass5 di] hunne symmetris*e ligg+ m9 ( me] v]lor54 ,9 't li*aam van e5 ,gew]veld di] bev9dt zi* als z e5e uit w]vels be/a&e w]velkolom1 welke de ruggem]g%olte omsluit 7fig4 #a74 ,ev5als de ruggem]g%olte 9 het skelet van d5 kop tot e5e s*$elholte zi* v]wijdt1 zoo gaat ook het 9 de ruggem]g%olte beslot5e ruggem]g b9n5 de s*$elholte 9 de h]s55 ov]4 ,behalve de li*aam%olte aan de rugzijde1 welke de c5trale deel5 van het z5uw/elsel omsluit1 is er nog aan de buikzijde e5e li*aam%olte aanwezig1 welke bij de zoogdi]5 door het midd5rif 9 tween is g$eeld1 nl4 9 de bor/- en de buikholte 7fig4 #a1 #b74 ,9 deze li*aam%olte aan de buikzijde zijn 9 ho(dzak5 geleg5 de organ5 van de ademhal+1 d5 blo$somloop1 de v]t]+ en de uits*eid+4 7,bij alle &]e ho(dafdeel+5 van het di]5rijk zijn de c5trale deel5 van het z5uw/elsel 9 dezelfde li*aam%olte geleg5 als de zooev5 g5oemde organ574 ,met de w]velkolom zijn v]s*ill5de be5d]5 v]bond51 die voor de va/he*t+ van spi]5 di554 ,deze be5d]5 vorm5 te zam5 het skelet2 het bezit van zoo'n skelet ( g]aamte behoort tot de 't mee/ 9 het oog vall5de k5m]k5 van e5 ,gew]veld di]4 ,de di]5 van deze ho(dafdeel+ hebb5 nooit me] dan vi] l$emat52 sommige 7bijv4 walviss*57 hebb5 er twee1 &]e 7slang57 9 't geheel ge5e4 ,hun blo$ is rood1 t]wijl dat van de v]teg5woordig]s d] mee/e &]e di]groep5 kleurloos is4 ,ik moet nog nad] sprek5 ov] de wijze1 wa>op de blo$somloop bij de ond]s*eid5 ,gew]velde di]5 plaatsgrijpt4 ,bij ge5 enkele di]soort uit deze groep is het h>t van zoo e5v\dig5 b\w als fig4 #bj aangeeft4 ,aan e5e zoodanige inri*t+ van het h>t z\d5 dan ook groote bezw>5 v]bond5 zijn4 ,e5 ho(dbezwa> z\ wel dit zijn1 dat op het oog5blik1 wa>op het blo$ het h>t v]laat1 ge5 nieuw blo$ 9 dit orgaan kan word5 opg5om51 omdat het sam5getrokk5 is2 da>door moet de blo$/room 9 de ad]5 /il/aan4 ,bij alle ,gew]velde di]5 nu is dit bezwa> drdoor wegg5om51 dat op de plaats1 wa> de ad] 9 het h>t uitmondt1 zi* e5e opzwell+1 e5e uitzett+ van deze ad] bev9dt1 wa>9 het blo$ zi* kan ophoop51 zoolang de sam5trekk+ van het h>t duurt 7fig4 #ba74 ,wanne]--'t ge5 bij vele di]5 het geval is--het blo$ uit het li*aam door twee ( me] ad]s na> 't h>t t]ugke]t1 dan hebb5 deze ad]s gezam5lijk ne opzwell+4 ,de w& van deze opzwell+ is van spi]5 voorzi52 dit is nuttig1 om het da>9 bevatte blo$ snel na> het eig5lijke h>t te v]vo]51 to* kunn5 blijkba> dunne spi]5 hi] voldo5de zijn2 t]wijl de w& van het eig5lijke h>t1 van wa>uit het blo$ door 't geheele li*aam gep]/ wordt1 veel dikk] moet zijn4 ,da> de hi] b$oelde opzwell+1 ev5als het eig5lijke h>t1 9 't bezit is van spi]w&51 bes*\wt m5 ha> als e5 deel van het h>t2 m5 noemt ha> de voorkam] ( d5 boezem van het h>t1 t]wijl het eig5lijke h>t d5 naam van de kam] krijgt4 ,het is duidelijk dat er e5e tamelijk wijde op5+ tuss*5 boezem en kam] moet zijn 7fig4 #ba71 opdat al het blo$ dadelijk na de ontspann+ d] kam]w&5 uit d5 boezem 9 de kam] kunne tr$52 want alle5 op deze wijze kan e5e g]egelde blo$/room+ zond] opon?\d plaatsv9d54 ,ma> als er e5e wijde op5+ tuss*5 boezem en kam] be/aat1 dan is e5 enkele klep niet ges*ikt om g$ur5de de sam5trekk+ d] kam]w&5 het blo$ te v]h9d]51 9 d5 boezem te g]ak52 zoo'n klep z\ ze] groot moet5 zijn en dan #ao4 te v] 9 de kam] op slaan1 #bo4 veel kans hebb51 zi* te buig51 en aldus ge5e voll$ige afsluit+ te vorm54 ,da>om zijn er op de gr5s tuss*5 boezem en kam] twee ( drie klepp5 aanwezig1 welke--om het te v] doorslaan te voorkom5--door e5 aantal peesa*tige draadjes aan d5 w& d] kam] beve/igd zijn 7fig4 #ba74 ,opdat het blo$1 't welk 9 de slagad] gep]/ is1 niet g$ur5de de ontspann+ van de w&5 d] kam] 9 deze laat/e t]ugke]e1 v9dt m5 klepp5 ook op de plaats1 wa> de slagad] uit het h>t te voors*ijn tre$t 7fig4 #bb74 ,bij de viss*5 v9dt m5 e5 h>t1 dat 9 alle ho(dzak5 met het bov5bes*rev5e ov]e5/emt1 wa> e*t] de boezem vr en bov5 de kam] ligt 7fig4 #bb74 ,de blo$somloop van de viss*5 e*t] wordt door het 9 fig4 #bb afgebeelde s*ema niet jui/ we]gegev54 ,bij zijne beweg+ door 't li*aam heeft het blo$ e5 groot deel van zijne zuur/( v]lor5 7vgl4 bl4 #bf72 het moet dus1 als het 9 't h>t is t]uggeke]d1 e]/ we] nieuwe zuur/( opnem51 vr het ges*ikt is1 d5 to*t door 't li*aam op nieuw te aanva>d54 ,dit nu ges*i$t bij de viss*5 op deze wijze1 dat het uit de kam] uittr$5de zuur/(>me blo$ e]/ door de kieuw5 /roomt4 7,vgl fig4 #bc4 wa> m5 9 plaats van longslagad] en longha>vat5 leze3 kieuwslagad] en kieu:a>vat574 ,deze kieuw5 be/aan uit e5 groot aantal kle9e1 dunw&ige huiduit/ulp+51 die 9 regelmatige reeks5 aan bepaalde be5/ukk5 van het kopskelet 7de kieuwbog57 va/zitt54 ,het zuur/(>me blo$1 dat uit de h>tkam] uittre$t en door v]s*ill5de slagad]v]takk+5 de kieuwplaatjes b]eikt1 neemt1 t]wijl het de ha>vat5 dez] kieuwplaatjes door/roomt1 nieuwe zuur/( op uit het zuur/(h\d5de wat]1 't welk zi* voortdur5d rondom de kieuwplaatjes beweegt4 ,er wordt voortdur5d e5 /room van v]s* wat] door d5 mond opg5om51 en re*ts en l9ks door de kieuwsplet5 we] na> buit5 gelat54 ,zal e5 vis* blijv5 lev51 dan is het noodig1 dat het wat]1 wa>9 deze zi* oph\dt1 zuur/( bevat2 9 uitgekookt 7zuur/(loos7 wat] /]ft de vis*4 ,het blo$ is1 nadat het 9 de kieuw5 nieuwe zuur/( heeft opg5om51 opnieuw voor de voortbeweg+ door 't li*aam ges*ikt geword52 uit de ha>vat5 d] kieuw5 /roomt het 9 groot]e vat51 welke zi* telk5s tot we] groot]e vat5 v]e5ig51 totdat e9delijk e5 enkel vat ont/aat1 dat het nu we] zuur/(rijke blo$ na> alle3 deel5 van het li*aam vo]t4 ,bij de hi] bes*rev5 inri*t+ moet het h>t het blo$ door twee v]s*ill5de /elsels van ha>vat5 voortbeweg51 nl4 door dat van de kieuw5 en door dat van het li*aam 7fig4 #bc74 ,dit gaat e*t] niet zoo gemakkelijk1 wijl het blo$ 9 de fijne ha>vat5 veel we]/& ond]v9dt4 ,het blo$ v]lie/ dus 9 het e]/e ha>vat5net 7dat d] kieuw57 e5 go$ deel van zijne snelheid2 de blo$/room+ door 't li*aam grijpt dus ze] langzaam plaats4 ,en aangezi5 het blo$ de zuur/( bevat1 die de v]s*ill5de li*aamsdeel5 noodig hebb51 wordt bij de viss*5 9 e5' bepaald5 tijd sle*ts we9ig zuur/( door de li*aamsdeel5 he5 gevo]d2 er grijpt dus 9 de v]s*ill5de li*aamsdeel5 sle*ts we9ig oxydatie plaats1 dus er wordt we9ig w>mte 9 het li*aam van e5' vis* ontwikkeld1 en deze is sle*ts tot g]+e arbeidsproductie 9 /aat4 ,e5e snell]e beweg+ van het blo$ wordt bij de ov]ige ,gew]velde di]5 da>door mogelijk gemaakt1 dat bij h5 9 de blo$baan tuss*5 het ha>vat5net 9 de ademhal+sorgan5 7hi]3 long51 fig4 #be1 lo7 en dat 9 het li*aam 7li7 e5 twe$e h>t is geplaat/1 en wel e51 dat 9 alle opzi*t5 aan het bov5bes*rev5e 9 b\w gelijk is4 ,het e]/e h>t1 't welk met het vis*h>t te v]gelijk5 is 7het ge/reepte 9 fig4 #be71 neemt 7door ,ha7 het zuur/(>me blo$ op1 't welk uit de v]s*ill5de deel5 des li*aams t]ugke]t1 en p]/ het door de ha>vat5 d] long51 wa> het we] rijk wordt aan zuur/(4 ,uit de long5 begeeft zi* nu het blo$ na> de voorkam] van het twe$e h>t 7het wit gelat5e72 van da> wordt het na> de kam] van datzelfde h>t1 en van hi] uit door e5e slagad] 7,ao7 na> de v]s*ill5de deel5 des li*aams gep]/2 en nadat het1 aldus zijne di5/5 g$aan heeft1 ke]t het 9 d5 boezem van het e]/e h>t 7,b7 t]ug4 ,zoo krijgt de blo$/room1 die 9 de ha>vat5 d] long5 zijne snelheid voor e5 go$ deel _h v]lor51 door de sam5trekk+ van de w&5 d] kam] van het twe$e h>t1 nieuwe snelheid t]ug4 ,e5e snell]e blo$/room+ heeft snell]e oxydatie 9 't li*aam t5gevolge1 dus me] w>mteontwikkel+ en me] arbeidsproductie4 ,de beide h>t5 w]k5 i$] voor zi*2 ma> zij ligg5 naa/ elk&]1 en wel de beide boezems teg5 elka> en de beide kam]s teg5 elka>4 ,ook zijn de w&5 d] beide boezems en die d] beide kam]s aan elk&] va/gegroeid4 ,m5 spreekt da>om niet van twee h>t51 ma> van n h>t1 dat uit twee helft5 be/aat2 dit is ook jui/]4 ,de re*t] h>!lft 7fig4 #be1 ,b4,k7 is die1 welke het zuur/(>me blo$1 dat uit het li*aam is t]uggeke]d1 opneemt en het na> de long5 p]/2 de l9k] h>!lft 7,b',k'7 ontvangt het uit de long5 t]ug/room5de1 zuur/(rijk geword5 blo$ en p]/ het door 't li*aam4 ,uit het bov5/a&e zal duidelijk zijn1 wa>om m5 het h>t van e5' vis* moet v]gelijk5 met de re*t] h>!lft van d5 m5s*4 ,bij de zoog5oemde kruip5de di]5 7slang51 hag$iss57 zijn de beide h>!lft5 niet volkom5 van elk&] ges*eid52 want 9 d5 w& tuss*5 de l9k] en de re*t] kam] bev9dt zi* e5e op5+4 ,da>door v]m5gt zi* het zuur/(>me blo$ d] re*t] h>!lft met het zuur/(rijke blo$ d] l9k] h>!lft2 en deze v]m5g+ grijpt 9 des te /]k] mate plaats1 na>mate de op5+ 9 d5 w& tuss*5 de beide kam]s groot] is4 ,bij de kruip5de di]5 /roomt er dus blo$ na> de long51 dat nog betrekkelijk veel zuur/( bevat2 en door het li*aam /roomt blo$1 dat op v]r5a niet zoo rijk is aan zuur/( als het blo$1 't welk bij de zoogdi]5 door het li*aam gaat4 ,di5t5gevolge is #ao4 de ademhal+ m9d] kra*tig bij de kruip5de di]5 dan bij de zoogdi]51 #bo4 de oxydatie 9 de v]s*ill5de deel5 des li*aams bij de e]/g5oemd5 zwakk] dan bij de laatsg5oemd51 en dus zijn ook de w>mteontwikkel+ en de arbeidsproduktie er m9d] /]k4 ,bij de amphibin 7kikvors*51 salam&]s7 is de op5+ 9 d5 w& tuss*5 de beide h>tkam]s bijzond] groot2 soms zijn van di5 w& nog sle*ts kle9e ov]s*ott5 aanwezig1 soms zelfs ontbreekt hij geheel4 ,9 nog /]k]e mate dan bij de kruip5de di]5 moet dus bij de amphibin v]m5g+ van zuur/(rijk en zuur/(>m blo$ plaatsgrijp54 ,m5 is gewoon1 de ,gew]velde di]5 te v]deel5 9 w>mblo$ige en k\dblo$ige4 ,ond] w>mblo$ige di]5 v]/aat m5 dezulke1 bij welke de li*aam/emp]atuur /&va/ig 7con/ant7 is1 d4 i4 altijd ongeve] dezelfde blijft4 ,deze /&va/ige li*aam/emp]atuur is bij de e5e di]soort iets hoog] dan bij de &]e1 bijv4 bij de koe ongeve] #ch ,c41 bij d5 m5s* #cg1e4 ,( nu de temp]atuur d] omgev+ rij/ ( daalt1 dat heeft ge5 m]kb>5 invlo$ op de li*aam/emp]atuur van het di]4--,ond] k\dblo$ige di]5 v]/aat m5 di]51 welk] li*aam/emp]atuur 9 gewone om/&igh$5 gelijk is aan die van de omgev+4 ,de zoogdi]5 en vogels zijn w>mblo$ig1 de kruip5de di]51 amphibin en viss*5 zijn k\dblo$ige ,gew]velde di]54 ,alle di]51 welke niet tot de ho(dafdeel+ d] ,gew]veld5 behoor51 zijn k\dblo$ig4 ,re$s bov5 w]d erop gewez51 dat de bron 7al?ans de ho(dbron7 d] di]lijke w>mte geleg5 is 9 de oxydatie1 welke 9 alle doel5 des li*aams plaatsgrijpt4 ,teg5ov] deze bron van w>mte /aan e*t] oorzak5 van w>mtev]lies3 #ao geleid+ en uit/ral+1 wa>bij de w>mte zi* aan &]e li*am5 me$eelt en deze 9 temp]atuur doet /ijg51 #bo v]damp+1 wa>bij de w>mte wordt gebruikt om wat] 9 wat]damp te v]&]54 ,dit laat/e ges*i$t 9 de long5 en aan de opp]vlakte van de huid4 ,wij adem5 wat]damp uit en zond]5 zweet af1 dat v]dampt4 ,hoe hoog] nu de temp]atuur van de omgev+ wordt1 des te me] zweet wordt er gevormd1 des te me] wat] wordt er aan de huidopp]vlakte 9 wat]damp v]&]d1 des te me] w>mtev]lies grijpt er plaats4 ,v&a> dat het /ijg5 van de temp]atuur d] omgev+ ge5' hoog]5 w>mtegraad van het li*aam e5s zoogdi]s ( vogels teweeg br5gt4 ,bij de kruip5de di]5 en amphibin is de w>mteontwikkel+ 9 't li*aam g]+] dan bij de zoogdi]5 en vogels t5 gevolge van de v]m5g+ van zuur/(>m en zuur/(rijk blo$ 7vgl4 bl4 #dj72 bij de viss*5 is zij g]+] t5 gevolge van de langzam]e /room+ van het blo$ 7bl4 #ch74 ,bij all5 is de w>mteontwikkel+ z g]+1 dat het w>mtev]lies 7door geleid+1 uit/ral+ en v]damp+7 er gewoonlijk teg5 opweegt4 ,v&a> dat de li*aam/emp]atuur van de k\dblo$ig5 gewoonlijk niet hoog] is dan die van de omgev+4 ,ma> neemt m5 de oorzak5 van w>mtev]lies weg1 dan /ijgt de li*aam/emp]atuur4 ,zoo bijv4 wanne] m5 e5e m5igte lev5de viss*5 bij elka> 9 e5' zak pakt4 ,zoo zijn er enkele slang51 die ha> li*aam rondom h>e ei]5 tot e5 kluw5 9nroll51 en aldus door v]kle9+ van het w>mteuit/ral+sopp]vlak e5e temp]atuur voortbr5g51 hoog g5oeg om deze ei]5 uit te bro$54 7,n4,b4 hooge temp]atuur 9 bij5korv547 ,er zijn w>mblo$ige di]51 die ond] d5 invlo$ van e5e ze] k\de omgev+1 tot d5 rang van k\dblo$ig5 afdal54 ,dit zijn de zoog5aamde w9t]slap]s1 zooals vle]muiz51 egel1 m>mot4 ,deze hebb5 dan e5e li*aam/emp]atuur1 gelijk aan die d] omgev+2 zij zijn g$ur5de d5 w9t]slaap ze] we9ig gevoelig en hebb5 dan e5e uit]/ trage /(wissel+4 ,/ijgt de temp]atuur van de omgev+ tot bov5 e5 bepaald m9imum1 dan leeft de w9t]slap] we] op1 en zijne li*aam/emp]atuur /ijgt 9 we9ig tijds van enkele grad5 bov5 #j tot #ce-ch ,c4 ,wij v]deel5 de ,ho(dafdeel+ d] ,gew]velde ,di]5 9 vijf klass54 ,w>mblo$ig zijn3 ,klasse ,i ,zoogdi]51 ,klasse ,,ii ,vogels2 k\dblo$ig3 ,klasse ,,iii ,kruip5de di]51 ,klasse ,,iv ,amphibin1 ,klasse ,v ,viss*54 ,,klasse ,i4 ,,zoogdi]54 ,zoogdi]5 zijn w>mblo$ige gew]velde di]51 die gewoonlijk met h>5 bekle$ zijn en lev5de jong5 t] w]eld br5g51 welke zij na de geboorte e5' tijd lang zoog51 tot welk doel de wijfjes aan d5 buik1 aan de bor/ ( aan deze beide li*aamsdeel5 melkkli]5 hebb51 die melk afzond]54 ,wanne] hi] de ho(dpunt5 uit d5 li*aamsb\w d] ,zoogdi]5 nad] t] sprake kom51 dan kan voor vele zak5 word5 v]wez5 na> hetge5 9 ,ho(d/uk ,i 7bl4 #a-bi7 ov] d5 b\w van het di]lijke li*aam is meeg$eeld2 want da> 0 vooral op het li*aam van d5 m5s* en de v]d]e ,zoogdi]5 het oog geve/igd4 ,bepaaldelijk wat d5 b\w van het skelet betreft1 zij na> bl4 #e v]wez54 ,sle*ts op enkele punt5 wil ik hi] wijz54 ,de s*$el is bij alle ,zoogdi]5 na> ev5r$igheid veel kle9] dan bij d5 m5s*2 de aangezi*tsbe5d]51 met "n de kaakbe5d]51 e*t] zijn veel groot]4 7,vgl4 fig4 #e met fig4 #cc74 ,het aantal halsw]vels b$raagt bij de ,zoogdi]5 zev52 van de &]e soort5 van w]vels v9dt m5 bij de ond]s*eid5 ,zoogdi]5 e5 v]s*ill5d getal4 ,het aantal te55 7v+]s7 b$raagt aan elk5 poot hoog/5s #e2 het is e*t] bij vele ,zoogdi]5 g]+]4 ,zoo ontbreekt de duim aan d5 a*t]poot van d5 hond en aan alle poot5 van het v>k52 t]wijl bij het neu%oorndi] drie1 bij rund en s*aap 7fig4 #bh7 sle*ts twee te55 aan elk5 poot tot voll$ige ontwikkel+ zijn gekom51 en het pa>d 7fig4 #cj7 aan i$] be5 sle*ts ne te5 heeft4 ,behalve de tot normale ontwikkel+ gekom5 te55 kom5 bij sommige ,zoogdi]5 nog ze] kle9e te55 voor1 die d5 grond niet rak52 zoo hebb5 de h]t5 a*t] de twee fl9k ontwikkelde nog twee kle9e 7rudim5taire7 te554 ,ook bij 't v>k5 7fig4 #bi7 zijn de twee voor/e 7middel/e7 te55 groot] dan de twee a*t]/e 7buit5/e74 ,het aantal middelvoets-7middelh&s7-be5d]5 is 9 't algeme5 gelijk aan het aantal te553 aan i$] middelh&sbe5 is n te5 beve/igd4 ,to* zijn op dez5 regel uitzond]+53 het pa>d heeft n /evig middelvoetsbe5 7pijp71 wa>aan e5 te5 va/ zit1 en da>a*t] twee dunne middelvoetsbe5d]5 7griffelbe5tjes1 fig4 #cj71 welke ge5e te55 drag54--,bij het rund1 het s*aap en de geit zijn aan elk5 poot twee te551 die natuurlijk i$] aan e5 middelvoetsbe5 v]bond5 zijn2 ma> de beide middelvoetsbe5d]5 van d5zelfd5 poot zijn aan elk&] va/gegroeid 7fig4 #bh74--,wat betreft de wijze1 wa>op de v]s*ill5de ,zoogdi]5 hunne voet5 op d5 grond ne]zett51 kan ik v]wijz5 na> bl4 #ab4 ,de t&5 zijn bij de ,zoogdi]5 9 de kaakbe5d]5 +eplant1 en wel 9 bepaalde ui?oll+51 welke m5 t&kass5 noemt4 ,d5 b\w van e55 zoogdi]t& kan m5 uit fig4 #ca le]5 k5n54 ,m5 ond]s*eidt aan zoo'n t& 9 de e]/e plaats de zoog5oemde t&holte 7p71 welke e*t] bij het lev5de di] opgevuld is met e5e massa1 die blo$vat5 en z5uw5 bevat4 ,deze holte wordt door het t&be5 7d7 omgev51 e5e h>de /(1 wa>uit het groot/e g$eelte van d5 t& be/aat4 ,het nog h>d]e email ( glazuur 7e7 b$ekt bij d5 m5s* en bij vele &]e ,zoogdi]5 de geheele t&kroon1 d4 i4 dat g$eelte van d5 t&1 hetwelk uit het t&vlees* te voors*ijn komt4 ,de t&wortel1 d4 i4 het g$eelte van d5 t&1 dat 9 het kaakbe5 is +eplant1 is met het zoog5oemde cem5t 7c7 aan d5 w& d] t&kas va/gehe*t4 ,sommige t&5 hebb5 n' wortel1 &]e hebb5 er me]4 ,alle t&51 van welke de kroon ov] h>e gans*e opp]vlakte met glazuur b$ekt is1 noemt m5 b$ekte t&52 er zijn e*t] ,zoogdi]51 bij welke sommige d] t&5 7vooral de kiez57 aan hunne kroonvlakte voor e5 groot deel uit t&be5 be/aan1 en wa> sle*ts op bepaalde plaats5 79 d5 vorm van plooi57 glazuur ov] de opp]vlakte v]breid is4 ,zulke geplooide kiez5 v9dt m5 alle5 bij de plant5et5de ,zoogdi]52 ma> da>ov] nad] 7fig4 #cb74 ,m5 ond]s*eidt na> d5 vorm en na> de plaats1 wa> zij 9 de kak5 gezet5 zijn1 bij hetzelfde ,zoogdi] drie soort5 van t&51 nl4 de snijt&51 de hoekt&5 en de maalt&5 ( kiez54 ,de snijt&5 di55 9 't algeme5 om het vo$sel af te bijt52 zij hebb5 e5e s*]pe kroonvlakte4 ,de snijt&5 d] bov5kaak zijn 9 het tuss*5kaaksbe5 7fig4 #cc1 #cf7 +eplant2 die d] ond]kaak /aan da> teg5ov] 9 het ond]kaaksbe54 ,de hoekt&5 7fig4 #cf1 h7 zijn aan hunne kroonvlakte puntig2 zij zijn dan ook vooral groot bij di]51 die zi* met &]e di]5 vo$51 en di55 om d] prooi /ukk5 vlees* uit het li*aam te s*eur54 ,groote hoekt&5 v9dt m5 bijv4 bij leeuw1 kat1 wezel2 t]wijl de plant5et]s kle9e ( 9 't geheel ge5e hoekt&5 hebb5 7fig4 #cc3 pa>d2 rund2 konijn74 ,de hoekt&5 d] bov5kaak zitt5 9 het bov5kaaksbe51 dr wa> dit aan het tuss*5kaaksbe5 gr5/4--,op de hoekt&5 volg5 de kiez51 die di55 om de spijz5 zoodanig 9 fijn]e /ukk5 te v]deel51 dat de v]t]+svo*t5 er gemakkelijk op kunn5 inw]k54 7,vgl4 bl4 #bd74 ,bij de vlees*et]s is het voldo5de dat de opg5om5 spijs 9 /ukjes wordt geknipt2 bij de plant5et]s e*t] z\ op deze wijze de spijsv]t]+ niet g5oeg word5 voorb]eid4 ,de planta>dige spijs to* kan 7om r$551 welke lat] zull5 word5 uitngezet7 alle5 dn go$ word5 v]te]d1 als zij geheel fijngemal5 is4 ,de plant5et]s beweg5 hunne ond]kaak niet op en ne]1 ma> van de re*t]zijde na> de l9k] en omgeke]d4 ,zoo word5 dus bij 't kauw5 de platte kroonvlakt5 d] geplooide kiez5 van de ond]kaak ov] die van de bov5kaak gewrev51 t]wijl tuss*5 deze kroonvlakt5 zi* de spijz5 bev9d54 ,da> het glazuur h>d] is dan het t&be51 slijt het laat/e me] af1 en de kroonvlakt5 d] kiez5 v]toon5 aldus bij de plant5et]s al spo$ig hoog] uit/ek5de lij/5 van glazuur2 da>door word5 de kiez5 voor het fijnmal5 van spijz5 /e$s ges*ikt]4 7,d5kt aan mol5/e5567 ,de snijt&5 en hoekt&51 welke de jonge di]5 bij de geboorte hebb5 ( kort]5 ( lang]5 tijd da>na krijg51 word5 na v]loop van zek]5 tijd door &]e t&5 v]vang54 ,m5 drukt dit uit door te zegg53 de snijt&5 en hoekt&5 wissel54 ,die1 welke 't e]/ v]s*ijn51 heet5 melkt&52 de lat] kom5de noemt m5 blijv5de t&54 ,van de kiez5 wissel5 deg5e1 welke 't naa/ aan de hoekt&5 gr5z52 de v]d] v]wijd]de wissel5 niet4 ,de e]/ b$oelde noemt m5 vals*e1 de laat/b$oelde w>e kiez5 7fig4 #cf74 ,het aantal t&5 van v]s*ill5de soort is bij de ond]s*eid5 zoogdi]soort5 op v]re na niet gelijk4 ,m5 drukt dit aantal uit door e5e zoog5oemde t&=mule1 wa>9 m5 doorgaans sle*ts de helft van het aantal t&5 ops*rijft1 beg9n5de met de midd5/e snijt&54 ,m5 trekt e5e /reep en s*rijft bov5 deze het halve getal t&5 9 de bov5kaak1 er ond] het halve getal t&5 9 de ond]kaak4 #b #a #e ,t&=mule van d5 m5s* --------- #b #a #e #j #j #f het rund --------- #d #j #f #c 7#a7 #f het pa>d --------- #c 7#a7 #f #c #a #f d5 hond --------- #c #a #g ,door de bov5/a&e t&=mule van het rund wordt uitg$rukt1 dat dit di] 9 de bov5kaak ge5e1 9 de ond]kaak #h snijt&5 heeft1 9 bov5- no* b5$5kaak hoekt&5 bezit1 en aan elk5 kant 9 i$]e kaak #f kiez54 ,door het tuss*5 haakjes plaats5 d] hoekt&5 van het pa>d 7zie bov57 wordt aang$uid1 dat deze kunn5 voorkom5 7bij d5 h5g/ is dit het geval71 ma> dat zij ook kunn5 ontbrek54 ,bij de mee/e ,zoogdi]5 hebb5 de t&5 e5' bep]kt5 groei1 d4 i4 zij zijn op e5' bepaald5 tijd volgroeid en blijv5 dan zooals ze w>51 tot zij uitvall54 ,bij sommige di]soort5 e*t] kom5 t&5 voor1 die g]egeld doorgaan met groei52 zoo is het ge/eld met de snijt&5 van konijn51 ratt5 en pa>d51 ook met de zoog5oemde slagt&5 van olifant5 en walruss51 en met de hoekt&5 d] v>k5s4 ,9 vele gevall5 7konijn51 ratt51 pa>d57 e*t] is de slijtage aan de kroonvlakte zoo groot1 dat nietteg5/a&e hunn5 voortdur5d5 groei1 de t&5 niet groot] word54 ,wa> ge5 slijtage van de t&5 teg5 elk&] is 7walrus1 olifant1 v>k571 da> nem5 deze /e$s 9 l5gte toe4-- ,m5 ond]s*eidt de klasse d] ,zoogdi]5 9 de volg5de ord51 welke hi] e*t] niet alle nad] word5 beh&eld3 #a4 ,m5s*51 #b4 ,ap51 #c4 ,ro(di]51 #d4 ,insekt5et]s1 #e4 ,vle]muiz51 #f4 ,knaagdi]51 #g4 ,e5hoevig51 #h4 ,dikhuidig5 ( ,veelhoevig51 #i4 ,h]kauw]s ( ,tweehoevig51 #aj4 ,walviss*51 #aa4 ,t&elooze di]51 #ab4 ,buideldi]51 #ac4 ,vogelbekdi]54 ,orde #a1 #b1 #aj1 #aa1 #ab en #ac blijv5 hi] buit5 besprek+4 ,orde ,ro(di]54 ,9 i$]e kaak bev9d5 zi* zes betrekkelijk kle9e snijt&51 en aan i$]5 kant van deze e5 groote1 s*]pe hoekt& 7fig4 #cd1 #cf74 ,de vals*e kiez5 7bl4 #dg7 en de e]/e d] w>e kiez5 7de zoog5oemde s*eurkies7 zijn 9 /]ke mate zijdel+s sam5g$rukt1 zoodat h>e kroonvlakte s*]p is 7fig4 #ch72 ook zijn zij aan h>e geheele opp]vlakte met glazuur ov]dekt4 ,da> nu de ond]kaak small] is dan de bov5kaak en zi* uitsluit5d op en ne] kan beweg51 niet he5 en we]1 zoo snijd5 de s*]pe r&5 d] kron5 van de vals*e kiez5 en met "n d] s*eurkiez5 van de ond]kaak langs die van de da>teg5ov] /a&e kiez5 d] bov5kaak2 en alles wat da>tuss*5 komt1 wordt als met e5e s*a> /ukgeknipt4 ,a*t] de s*eurkies /aan gewoonlijk nog e5e ( twee &]e w>e kiez51 welk] kroonvlakte e*t] niet s*]p1 ma> hobbelig is1 ongeve] als die van de kiez5 van d5 m5s* 7fig4 #ch1 knk72 zij di55 dan ook niet om de spijz5 /uk te knipp51 ma> me] om ze te v]morzel54 ,bij die ro(di]51 welke voor 't v]sl9d5 van di]5 het mee/ volkom5 zijn +]i*t 7kat1 leeuw71 is het aantal knobbelkiez5 g]+ ( ontbrek5 deze zoo go$ als geheel2 da>door kom5 de s*eurkiez51 welke vooral voor 't /uk knipp5 d] prooi moet5 di551 di*t] bij 't gel$+sgewri*t d] beide kak5 te /aan1 zoodat die van de bov5kaak met des te me] kra*t langs die van de ond]kaak knipp54 ,korte kak5 zijn dus e5 k5m]k van de 't be/ voor ro( +]i*te ro(di]54 ,natuurlijk zijn ook de wangspi]51 die de ond]kaak beweg51 bij de di]5 dez] orde ze] /evig1 en is het di] des te bet] voor ro( ges*ikt1 na>mate zij me] ontwikkeld zijn4 ,e5 korte1 ronde kop is dus k5m]k5d voor e5 deugdelijk ro(di]4 ,de klauw5 zijn vooral bij sommige familin bijzond] s*]p4 ,de ro(di]5 zijn /evig geb\wd1 beweg5 zi* snel1 ruik5 en zi5 s*]p4 ,m5 kan de ro(di]5 9 twee ond]ord5 v]deel53 #ao4 die d] l&ro(di]51 #bo4 die d] ze]o(di]54 ,tot de laat/51 welke ik hi] niet nad] beh&el1 behoor5 de robb5 en walruss54 ,tot de e]/5 o4 a4 de familin d] kata*tig51 d] honda*tig51 d] m>t]a*tig51 d] b]54 ,familie d] kata*tig54 ,fl9k geb\wde ro(di]51 met groote hoekt&5 en s*eurkiez51 met twee vals*e kiez5 9 i$]e helft van i$]e kaak 7fig4 #cd71 t]wijl 9 de bov5kaak e5 ze] kle9e1 9 de ond]kaak 9 't geheel ge5 knobbelkies aanwezig is4 ,tong als e5 rasp1 met hor5a*tige uit/eekseltjes bezet4 ,de kata*tig5 zijn te5gang]s1 d4 i4 zij gaan alle5 op de te55 7bl4 #ab74 ,op de volg5de wijze bew>5 zij hunne s*]pe klauw5 voor afslijt+4 ,het laat/e kootje1 wa>op de klauw beve/igd is 7fig4 #ci1 #c71 is 9 d5 ru/toe/& opgeli*t1 en wordt 9 dez5 /& geh\d5 door e5' ela/is*5 b&1 die na> het twe$e v+]kootje 7#b7 loopt4 ,wil de kat h>e klauw5 gebruik51 dan trekt zi* e5e /evige buigspi] sam51 wa>door de klauw ne]wa>ts wordt gebog51 zoodat zij e]/ nu van ond] de va*t te voors*ijn komt4--,de kata*tig5 hebb5 e5e ze] buigzame1 bewegelijke ruggegraat1 die hun bij 't klimm5 en bij 't spr+5 van hooge voorw]p5 af te /ade komt4 ,het zijn blo$dor/ige di]51 die vooral bij na*t op ro( uitgaan4 ,zij hebb5 oog51 die 9 't s*em]donk] s*itt]51 en e5e spleetvormige pupil4 ,tot de kata*tig5 behoor5 vele groote buit5l&s*e soort51 zooals leeuw51 tijg]s en pan!rs2 ook de huiskat1 die niet af/amt van de 9 de ,midd5-,europees*e w\d5 lev5de wilde kat1 ma> van de 9 ,nubi en ,so$an lev5de ,nubis*e kat4 ,de kat is op v]re na niet zoo lang huisdi] als de hond2 dit ligt tr\w5s 9 d5 a>d d] zaak3 zo[el de jag]svolk5 als de nomadis*e h]d]svolk5 hield5 re$s 9 vrhi/oris*e tijd5 hond51 zond] welke zij hun b$rijf niet z\d5 kunn5 hebb5 uitgeoef5d2 katt5 kond5 e]/ als huisdi] word5 geh\d5 to5 er l&b\w5de volk5 w>51 die va/e woonplaats5 hadd5 betrokk54 ,de oude ,egypt5>5 hield5 katt5 als huisdi]52 ma> 9 ,noord- en ,midd5-,europa w]d de kat e]/ 9 de ti5de eeuw ( lat] +evo]d4 ,familie d] honda*tig54 ,kop lang] dan bij de kata*tig5 7fig4 #cf74 ,hoekt&5 en s*eurkiez5 m9d] groot2 9 i$]e kaak twee knobbelkiez5 7fig4 #ch74 ,e5 gladde tong4 ,de honda*tig5 zijn te5gang]s 7bl4 #ea72 de klauw5 kunn5 niet word5 opgeli*t en zijn veel m9d] s*]p dan die d] kata*tig54 ,tot de honda*tig5 behoor5 o4 a4 de hond1 de wolf 7die s$]t ongeve] e5e eeuw 9 ons l& geheel is uitg]oeid7 en de vos4 ,de v]s*ill5de rass5 van hond5 hebb51 ev5als de wolv51 e5e ronde pupil1 de voss5 e5e spleetvormige2 ook zijn de laat/g5oemd5 lag] op de poot5 en hebb5 zij e5' lang]51 zwa>d] beha>d5 /a>t4 ,m5 ond]s*eidt ze] v]s*ill5de rass5 van hond51 die m5 ho(dzakelijk tot de volg5de groep5 kan br5g53 #ao4 hui%ond5 7h]d]%ond1 kee%ond71 #bo4 zijdehond5 7zijdehond1 ,bolognes]hondje1 ,newf\ndl&]1 ,/4 ,b]nh>d%ond71 #co4 taks5 ( da%ond51 #do4 ja*?ond5 7/a&e hond51 p>=cehond571 #eo4 bullebijt]s 7mops1 bulhond1 dogg571 #fo4 w9dhond54 ,m5 kan d5 /amvorm niet aanwijz51 wa>van onze hond5 zijn afge/amd2 hoog/wa>s*ijnlijk zijn niet alle groep5 van hond5 van dezelfde soort afkom/ig4 ,de vos is met d5 /a>t #h d,m4 tot #a ,m4 lang1 rossig van kleur4 ,9 ,dr5te1 ,geld]l& en ,noord-,brabant komt hij bij ons 't mee/ voor1 9 ,holl& en ,zeel& ontbreekt hij4 ,hij ne/elt 9 ond]a>ds*e hol51 alle5 op z&bodem1 ma> trekt van da> dikwijls e5 tijd lang na> klei/rek51 nl4 wanne] de veldmuiz5 zi* da> /]k hebb5 v]me]d]d4 ,als muiz5v]delg] en als v]delg] van meikev]s en eng]l+5 is hij nuttig2 ma> door het roov5 van kipp5 en e5d5 doet hij nadeel4 ,voor de ja*t is hij natuurlijk s*adelijk4 ,familie d] m>t]a*tig54 ,li*aam slank1 9 de l5gte g]ekt1 met korte poot54 ,kop kle9 en plat2 s*$el vrij lang1 ma> kak5 kort4 ,tong glad4 ,klauw5 s*]p4 ,de di]5 dez] familie zett5 nu de geheele voetzool1 dan alle5 de te55 op d5 grond4 ,hun slank1 buigzaam li*aam en de korte poot5 mak5 h5 ges*ikt om 9 all]lei hol5 en gat5 te kruip5 en da> muiz51 konijn51 enz4 te v]volg54 ,de mee/e m>t]a*tig5 /9k51 da> zij uit kli]51 die aan 't a*t]e9de van het li*aam geleg5 zijn1 e5e /9k5de /( afs*eid54 ,van vele m>t]a*tig5 heeft de w9t]va*t veel wa>de als bont4 ,tot de m>t]a*tig5 behoor5 voore]/ de 9 boss*5 lev5de boomm>t] en de 9 s*ur5 ne/el5de /e5m>t] ( het fluwijn4 ,de laat/e v]nielt heel wat pluimg$i]te4--,me] kom5 hi] voor de buns+1 de groote wezel ( het h]melijn en de kle9e wezel4 ,de buns+ 7ulk1 mud1 me]t71 om zijn' /ank bijzond] bek5d1 doet nut als muiz5v]delg]1 ma> ro(t veel kipp54 ,de groote wezel 7bru9 9 d5 zom]1 wit 9 d5 w9t]7 ond]s*eidt zi* van d5 kle95 wezel door e5e zw>te punt aan het uite9de van d5 /a>t4 ,vooral de kle9e wezel doodt veel veldmuiz52 de groote wezel v]nielt me] konijn54 ,beid5 dood5 kipp5 en e5d52 v]d] roov5 zij ook ei]54 ,voor de ja*t zijn zij s*adelijk door het dood5 van haz51 patrijz5 en &] wild2 voor d5 l&b\w] do5 zij veel me] nut dan s*ade4 ,m>t]s en wezels bijt5 gewoonlijk hunne prooi de halsslagad] door en zuig5 het aangevall5 di] het blo$ af1 tot het uitgeput ne]valt4 ,da>na grijp5 zij1 als zij er kans toe zi51 e5 &] di] aan1 dat zij op gelijke wijze dood51 enz4 ,op deze wijze mak5 zij veel me] sla*t(f]s dan zij z\d5 do51 als zij de door h5 g$oode di]5 ook opat54 ,aan zijne blo$dor/ en moordlu/ is het toe te s*rijv51 dat e5 enkel wezeltje op n5 dag wel d]tig veldmuiz5 dood5 kan2 ma> door dezelfde eig5s*app5 komt het dat e5 m>t]1 buns+1 h]melijn ( wezel1 die 9 e5 kipp5hok komt1 dit--als hij niet ge/oord wordt--geheel leeg moordt4 ,de ott] en de das v]s*ill5 9 ond]s*eid5 opzi*t5 van de &]e m>t]a*tig54 ,de ott] heeft zwemvliesjes tuss*5 de te551 h\dt zi* 9 wat]rijke /rek5 op en leeft voornamelijk van vis*4--,de plompe1 dikke das komt sle*ts hi] en da> 9 ons l& op z&grond voor4 ,orde ,insekt5et]s4 ,da> zij zi* met kle9e di]5 7insekt51 worm51 slakk57 vo$51 zijn de insekt5et]s 9 't algeme5 kle9 van /uk4 ,die soort51 welke ook wel van groot]e di]5 zi* vo$5 7de egel1 die muiz5 eet7 zijn iets groot]4 ,de v]teg5woordig]s van deze orde lev5 all5 op ( 9 d5 grond4 ,de neus is tot e5' snuit v]l5gd 7fig4 #dd71 en di5t als ta/w]ktuig1 vooral bij die soort51 welke 9 d5 grond lev5 en bij welke de oog5 ze] we9ig ontwikkeld zijn 7mol1 spitsmuiz574 ,alle t&5 zijn geheel met glazuur ov]dekt2 de kroon heeft e5e ( me] spitse punt54 ,als de mond geslot5 is1 grijp5 de punt5 van de t&5 d] bov5kaak 9 de ruimt5 tuss*5 die d] ond]kaak en omgeke]d4 ,bijt het di] zijne prooi1 dan dr+5 de punt5 d] kiez5 van beide kak5 9 het li*aam van het insekt1 dat het heeft aangegrep54 7,het gebit van de di]5 dez] orde is gelijk aan dat d] vle]muiz53 fig4 #di74--;,de oor5 zijn bij de 9 d5 grond lev5de insekt5et]s ze] kle94 ,de di]5 dez] orde gaan op de geheele voetzool 7bl4 #ab74 ,inl&s*e v]teg5woordig]s zijn3 spitsmuiz51 mol1 egel4 ,spitsmuiz5 ( molmuiz5 7fig4 #dd7 zijn kle9e1 op muiz5 gelijk5de di]tjes1 die zi* e*t] door h>5 spits5 snuit dadelijk van w>e muiz5 ond]s*eid54 ,zij lev5 9 de gang51 welke veldmuiz5 en &]e di]5 9 d5 grond grav5 en et5 vele s*adelijke insekt51 welke 9 d5 grond lev54 ,de mol 7fig4 #de7 heeft e5 dik1 rolrond li*aam met korte poot54 ,de voorpoot5 zijn bre$1 spadevormig1 en di55 om gang5 door d5 grond te grav54 ,de oog5 zijn kle91 tuss*5 de beh>+ van d5 kop nauwelijks zi*tba>4 ,de pels is za*t1 s*itt]5d zw>t4 ,de mol gaat 9 d5 morg51 op d5 middag en 9 d5 avond uit om de insekt5 en reg5worm5 te et51 die hij 9 d5 grond wel niet kan zi51 ma> van welk] aanwezigheid hem het uit/ek5d ta/gevoel ov]tuigt1 't welk 9 zijn5 snuit zetelt4 ,door zijn woel5 wordt hij voor sommige gewass5 s*adelijk2 ma> 9 't algeme5 kan m5 zegg51 dat hij me] nut doet dan nadeel4 ,het ne/ van d5 mol bev9dt zi* ond] d5 e5' ( &]5 groot5 mol%oop4 ,het be/aat 7zie fig4 #df7 voore]/ uit e5e enge woonkam]1 wa> hij al d5 tijd1 di5 hij niet met jag5 doorbr5gt1 ligt te slap54 ,rondom de woonkam] v9dt m5 e5' doolh( van gang5 7f1 g1 h71 die de vij&51 welke d5 mol 9 d5 grond mo*t5 a*t]volg5 7wezels1 &]e moll57 op e5' dwaalspoor br5g54 ,van het eig5lijke ne/ 7c7 loopt e5 gang 7b7 na> d5 tunnel 7a71 e5' lang]5 ( kort]5 gang1 die na> het soms op tamelijk groot5 af/& geleg5 ja*tveld leidt4 ,de w&5 van het ne/ en van de hi] v]melde gang5 zijn ze] h>d2 ma> de v]d]e gang51 die de mol graaft1 om zijne prooi te vang51 /ort5 spo$ig we] 94 ,9 d5 zom]1 wanne] de insekt5 zi* di*t bij de opp]vlakte bev9d51 graaft het di] ook di*t bij de bodemopp]vlakte1 en doet aldus moll]itt5 ont/aan4 ,9 d5 w9t]1 als de insekt5 en reg5worm5 9 de diepte van d5 bodem v]s*ol5 zijn1 graaft de mol insgelijks diep]4 ,soms br5gt hij 9 zijn ne/ e5 groot aantal reg5worm5 als w9t]voorraad bije51 welke hij van de voor/e li*aamsl$5 b]o(t4 ,da>door kunn5 de worm5 het moll5e/ niet v]lat52 want de voor/e l$5 des li*aams hebb5 zij bepaald noodig om zi* door d5 grond he5 voort te w]k51 dus om te ontvlu*t54 ,de egel 7fig4 #dg7 is veel groot] dan de mol en de spitsmuiz52 hij is aan de rugzijde met /ekels bezet4 ,als hij zi* tot e5' bal 9nrolt1 wa>bij kop en poot5 word5 +etrokk51 is hij teg5 d5 aanval van bijkans alle di]5 bes*]md4 ,teg5 d5 avond gaat hij op de muiz5ja*t uit2 ov] dag h\dt hij zi* s*uil4 ,hij heeft e5' w9t]slaap4 ,door het dood5 van insekt5 en vooral van veldmuiz5 is de egel nuttig2 enkele mal5 e*t] valt hij de kuik5s 9 e5 kipp5hok aan en wordt aldus s*adelijk4 ,orde ,vle]muiz54 ,met uitzond]+ van enkele tropis*e soort51 die vru*t5 et51 lev5 alle vle]muiz5 van insekt51 die zij 9 de vlu*t vang54 ,ha> gebit v]s*ilt dan ook niet van dat d] ,insekt5et]s2 ma> da> zij niet 9 d5 grond lev51 hebb5 zij ge5' snuit4 ,het 't mee/ 9 het oog vall5de k5m]k is de eig5a>dige beweg+/oe/el4 ,de be5d]5 van d5 b5$5>m1 de middelh&sbe5d]5 en de v+]s 7met uitzond]+ van d5 duim7 zijn bijzond] lang2 en tuss*5 de lange v+]s1 tuss*5 de voor/e en de a*t]/e l$emat51 ook tuss*5 de beide a*t]/e l$emat5 zelve1 bev9dt zi* e5e ve]kra*tige1 voor vlieg5 en voor voel5 ges*ikte huid4 ,da> de vle]muiz5 na*tdi]5 zijn1 is het gezi*tsv]mog5 we9ig ontwikkeld2 zij v]lat5 zi* op ha> ta/gevoel1 't welk1 behalve 9 het vliegvlies1 ook 9 de groote oors*elp5 zetelt4 ,sommige soort5 hebb5 huidaanhangsel5 aan d5 neus en de lipp51 die insgelijks ze] gevoelig zijn4 ,de vle]muiz5 slap5 bij dag2 zij h\d5 zi* dan 9 holle boom51 9 s*oor/e551 9 leeg/a&e geb\w51 enz4 op4 ,op d]gelijke plaats5 br5g5 zij ook d5 tijd van hunn5 w9t]slaap door4 ,bij na*t ( 9 de s*em]+ur5 vang5 zij vele vlieg51 na*tvl9d]s en &]e insekt51 zoodat m5 ze g]u/ nuttige di]5 mag noem54 ,orde ,knaagdi]54 ,9 de beide kak5 twee lange snijt&51 die aan hun wortele9de /e$s doorgroei51 t]wijl zij aan de kroonvlakte voortdur5d afslijt54 ,deze snijt&5 di55 om te knag51 wa>bij de ond]kaak snel vooruit en a*t]uit wordt bewog54 ,bij 't knag5 slijt5 de snijt&5 aan d5 a*t]kant me] af dan aan d5 vrkant1 omdat deze laat/e met e5e dikke laag glazuur b$ekt is4 ,de kroonvlakte d] snijt&5 krijgt aldus e5 beitelvormig voorkom54 ,dat de groei dez] snijt&5 onbep]kt is1 valt duidelijk 9 't oog1 wanne] door de e5e ( &]e om/&igheid de gewone afslijt+ niet kan plaatsgrijp51 bijv4 wanne] de ond]kaak e5igsz9s s*eef ond] de bov5kaak /aat4 ,dan groei5 de niet afslijt5de snijt&5 /e$s door en vorm5 zoog5oemde olifant/&5 7,zie fig4 #ea74 ,de knaagdi]5 hebb5 ge5e hoekt&54 ,de kiez5 zijn bij de zuiv]e plant5et]s 7haz51 konijn57 geplooid 7bl4 #de1 #df72 bij die1 welke nev5s planta>dig ook di]lijk vo$sel gebruik5 7ratt51 muiz51 eekhor5s71 aan de kroonvlakte geheel met glazuur ov]dekt4 ,bij de mee/e knaagdi]5 zijn de a*t]poot5 lang] dan de voorpoot51 zoodat de gang me] ( m9 huppel5d is4 ,de di]5 dez] orde hebb5 voor 't me]5deel e5 /]k voortplant+sv]mog52 het behoeft dus ge5e v]wond]+ te v]wekk51 dat sommige soort5 ze] s*adelijk kunn5 zijn4 ,tot de knaagdi]5 behoor5 de volg5de inl&s*e familin3 haasa*tig51 muisa*tig51 woelmuisa*tig51 eekhor5s4 ,familie d] haasa*tig54 ,s*$el lang4 ,twee kle9e snijt&5 a*t] de beide groote van de bov5kaak4--,geplooide kiez54--,oor5 lang1 lepelvormig4--,bov5lip gesplet54--,snorh>54--,twee inl&s*e soort53 haas 7fig4 #da7 en konijn4 ,de haas is groot] dan het 7wilde7 konijn4 ,de va*t is roe/kleurig grijs2 de ond]va*t wit4 ,oor5 lang] dan de kop4--,de haas komt 9 alle /rek5 van ons l& voor3 op z&1 ve5 en klei4 ,het wijfje w]pt h>e jong51 die re$s bij de geboorte beha>d zijn en de oog5 op5 hebb51 9 e5 op5 leg]4--,de haas eet zeld5 veel vo$sel 7kool1 koolzaadplant51 knoll51 klav]1 lup951 jonge graanplant57 op dezelfde plek van e5' akk]2 doordat hij nu hi]1 dan da> e5 plantje wegvreet1 valt de door hem teweeggebra*te s*ade m9d] 9 't oog dan die van 't konijn4 ,het wilde konijn4 ,va*t geela*tig grijs2 ond]va*t loodkleurig grijs4 ,oor5 iets kort] dan de kop4 ,m9d] lange a*t]poot5 dan de haas4--,het wijfje w]pt h>e jong51 die bij de geboorte kaal en bl9d zijn1 9 e5 ne/1 dat zij 9 d5 grond graaft4--,het konijn komt sle*ts op z&grond voor1 da> de &]e bodemsoort5 voor 't grav5 van de konijn5hol5 te va/ zijn2 ma> ze] losse z&grond deugt da>voor ook al we] niet4 't ,konijn is dus ze] plaatselijk 9 zijn voorkom54 7,vooral 9 de du95674--,de s*ade valt me] 9 't oog dan die van d5 haas1 omdat het konijn me] op ne en dezelfde plaats blijft et54 ,ma> ook door woel5 wordt dit di] ze] s*adelijk1 da> het de plant5 uit d5 grond w]pt en oorzaak wordt van z&/uiv+54 ,vooral 9 d5 w9t]1 wanne] het gewone vo$] van kruida*tig5 a>d 7koolzaad1 bo]5kool1 w9t]gran51 enz47 ond] de sneeuw b$ekt is1 knag5 het konijn en de haas beid5 aan de s*ors van boom/amm51 wa>door vooral jonge boompjes soms g$ood word54--,de tamme konijn51 hoe v]s*ill5d ook de ond]s*eid5 rass5 zijn1 /amm5 all5 van het wilde konijn af4 ,familie d] muisa*tig54 ,de muisa*tig5 gelijk5 ze] veel op de woelmuisa*tig5 7volg5de familie72 ma> zij hebb5 9 't algeme5 e5' slank]5 li*aamsb\w1 lang]e poot51 e5' me] spits5 kop1 e5' lang]5 /a>t 7met uitzond]+ van d5 ham/]1 die e5' ze] kort5 /a>t heeft74--,de a*t]poot5 zijn m]kelijk lang] dan de voorpoot52 van da> de me] huppel5de beweg+ 7fig4 #eb74 ,9 ons l& kom5 voor3 de zw>te rat1 de bru9e rat en de huismuis1 die 9 huiz5 en s*ur5 alle mogelijke eetb>e zak5 wegroov51--de dw]gmuis1 die 9 graanhalm51 vlasplant51 riet/5gels1 kreupelh\t1 enz4 ha> bolvormig ne/je b\wt1 ma> we9ig s*adelijk wordt1--t5 slotte de bos*muis4 ,deze is geelgrijs op d5 rug1 t]wijl de witte buikzijde van de rugzijde s*]p is afges*eid54 ,zij komt 9 boss*51 ma> ook op 't veld voor1 en leeft van insekt5 en vogelei]5 zo[el als van zad52 ook begeeft zij zi* wel 9 s*ur5 en huiz54 ,de kort/a>tige ham/]1 zoo groot als e5 fl9ke rat1 is aan de rugzijde li*t geelbru91 t]wijl buikzijde en poot5 zw>t zijn4 ,9 ons l& komt zij n]g5s &]s voor dan op de zw>e kleigrond5 van ,zuidelijk ,limburg4 ,zij vreet t>we1 boon51 erwt51 en sleept vooral veel vo$sel 9 ha> ne/ bijn4 ,ze] s*adelijk4 ,familie d] woelmuiz54 ,punt5 van v]s*il tuss*5 woelmuiz5 en muiz53 zie bl4 #fc4 ,inl&s*e soort5 zijn de wat]rat en de veldmuis4 ,m5 v]w>re de wat]rat 7fig4 #ed7 niet met de bru9e rat 7fig4 #eb71 die1 da> zij soms te wat] gaat1 wel e5s wat]rat wordt g5oemd4 ,de e*te wat]rat h\dt zi* aan de oev]s van rivi]51 beekjes1 kanal51 gra*t51 enz4 op1 ook op vo*tige1 laag geleg5 weid5 en akk]s4 ,door ha> woel5 v]nielt zij de weid51 en bes*adigt zij de te velde /a&e gewass5 en ook de dijk54 ,zij vreet voornamelijk graankorrels1 a>dappel51 knoll51 enz4 en sleept deze plant5deel5 ook na> ha> hol4 ,zij doodt kuik5s van e5d5 en ganz54 ,de wat]rat heeft e5e l5gte van #a #a_/b d,m4 zond] d5 /a>t2 zij is bru+rijs ( zw>tbru9 van kleur4 ,e5e li*t]e v]s*eid5heid1 die m5 vreetwolf ( a>dwolf noemt1 komt op hoog]e grond5 voor en doorknaagt d5 voet van boom/amm54 ,de veldmuis 7fig4 #ee71 k5ba> aan h>5 ze] kort5 /a>t1 is geelgrijs van kleur4 ,h>e /]ke v]me]d]+ is oorzaak1 dat zij 9 /rek51 die voor ha> opon?\d ze] ges*ikt zijn 7kleigrond5 en lage v557 ze] s*adelijk wordt1 n door wat zij bij ha> woel5 v]nielt n door hetge5 zij opvreet4 ,b\w- en weil&5 word5 soms door ha> zoodanig getei/]d1 dat deze 9 't midd5 van d5 zom] geheel kaal zijn4 ,het aantal veldmuiz51 dat ov]w9t]t1 is gewoonlijk g]+1 en de s*ade beg9t vooral 9 't midd5 ( 9 de twe$e helft van d5 zom] groot te word54 ,familie d] eekhor5s4 ,de eekhor5s zijn1 vooral aan hunn5 lang51 beha>d5 /a>t te k5n54 ,het gewone eekhor5tje 7roodbru9 van kleur7 is 9 onze boss*5 7vooral 9 ,geld]l& en ,noord-,brabant7 ze] algeme54 't ,ho(dvo$sel be/aat uit boomzad52 ma> 9 d5 w9t] haalt de eekhor5 wel e5s s*ors en ba/ van boom5 af1 en doet op deze wijze veel s*ade4 7,fig4 #ef47 ,orde ,e5hoevig54 ,deze orde bevat sle*ts ne familie3 die d] pa>da*tig51 tot welke pa>d en ezel behoor51 alsm$e e5ige soort5 van wilde di]51 die e*t] 9 ,europa niet voorkom5 7zebra1 quagga1 dauw1 wilde ezel1 enz474 ,de e5hoevig5 hebb5 aan i$] d] l$emat5 sle*ts ne te51 die e*t] bijzond] groot is1 en aan h>5 top met e55 hoef 7bl4 #ab7 bekle$ is4 ,deze te5 is op het uite9de van e5 groot middelvoets7h&s-7be5 geplaat/1 wa>aan m5 d5 naam van pijp geeft2 a*t] dit be5 bev9d5 zi* nog twee ze] kle9e middelvoetsbe5tjes1 die m5 griffelbe5tjes noemt 7fig4 #cj71 en wa>aan sle*ts 9 hoog/ zeldzame gevall5 e5 uit]/ kle9 te5tje te zi5 is4 7,het mee/ kom5 nog deze extra-te5tjes voor bij muildi]5 en muilezels74 ,de pa>da*tig5 hebb5 9 i$] van de beide kak5 zes snijt&5 en aan elk5 kant zes kiez5 7fig4 #cc72 de laat/e zijn aan h>e kroon vlakte van mailplooi5 voorzi51 zooals m5 dat bij e5' plant5et] v]wa*t5 kan4 ,de hoekt&5 zijn altijd kle91 en ontbrek5 gewoonlijk bij de vr\welijke di]54 ,de snijt&5 hebb5 e5' heel eig5a>dig5 b\w4 ,e5 pa>d5snijt& ond]s*eidt zi* van e5' m5s*5snijt&3 #ao4 doordat de groei ervan onbep]kt is 7zie bl4 #di71 (s*oon de grootte dezelfde blijft1 doordat de slijtage doorgaans jui/ teg5 d5 groei opweegt2 #bo4 doordat het cem5t1 hetwelk bij d5 m5s*5snijt& uitsluit5d d5 wortel b$ekt1 zi* ook ov] 't glazuur van de kroon uit/rekt2 #co4 doordat1 uitga&e van de kroonvlakte1 zi* e5e plooi van cem5t en mail na> b5$5 uit/rekt1 die zi* dus e5 e9dweegs 9 het t&be5 voortzet4 ,e5 nog ongebruikte t& heeft dus aan zijne kroonvlakte e5e groeve1 en deze is 9 de snijt&5 d] bov5kaak dubbel zoo diep als 9 die d] ond]kaak4 ,wanne] nu e5 pa>d zijne snijt&5 e5 tijd lang heeft gebruikt1 zoodat zij e5igsz9s zijn afgeslet51 dan v]toont zi* de kroonvlakte als volgt3 9 't midd5 e5e op5+1 omgev5 door #ao4 e5' r+ cem5t1 #bo4 e5' r+ glazuur1 #co4 het t&be51 #do4 e5' r+ glazuur en #eo4 e5' r+ cem5t4 ,de holte is niet altijd als e5 gat zi*tba>1 ma> is gewoonlijk met va/e zelf/&igh$5 uit de spijz5 en uit het speeksel 7kalk7 gevuld1 welke zelf/&igh$5 e*t] brokkelig en los zijn1 vol/rekt niet va/1 zooals de eig5lijke be/&deel5 van d5 t&4 ,da> de groeve zi* sle*ts tot op zek]e diepte 9 d5 t& uit/rekt1 t]wijl de kroonvlakte voortdur5d afslijt1 moet5 de t&5 hunne op5+ aan de opp]vlakte vroeg] ( lat] v]liez54 ,da> bij de t&wissel+ niet alle snijt&5 te gelijk te voors*ijn kom51 ma> het buit5/e pa> e5 ja> na het twe$e1 dit laat/e we] e5 ja> na het middel/e pa>1 zoo moet ook de op5+ van d5 n5 snijt& e5 ja> na die van d5 &]5 snijt& door afslijt+ v]dwijn54 ,en da> deze afslijt+ op regelmatige wijze ges*i$t1 kan m5 d5 oud]dom van e5 pa>d vrij nauwkeurig na> het al ( niet aanwezig zijn d] op5+ 9 de v]s*ill5de t&5 bepal54 ,de pa>da*tig5 zijn plant5et]s2 e*t] et5 zij bij voorkeur de topp5 d] grasplant5 met de da>aan aanwezige zad54 7,wij gev5 d5 pa>d5 hav]74 ,da> zij dus me] geconc5tre]d vo$sel gebruik5 dan de h]kauw]s 7bijv4 het rund71 hebb5 zij e5 d>mkanaal van iets g]+] afmet+4 ,bepaaldelijk de maag is kle94 ,van welke wilde di]soort onze tamme pa>d5 af/amm51 is niet bek5d4 ,m5 ziet dikwijls d5 t>pan1 die 9 groote troep5 de ,/epp5 van ,midd5-,azi bewoont1 voor d5 /amvorm aan1 ma> zond] voldo5d5 grond1 da> het niet zek] is1 ( dit di] als e5 wild dan wel als e5 v]wild]d pa>d moet word5 bes*\wd4 ,v]wild]de pa>d5 7nakomel+5 van di]51 die uit kudd5 van tamme pa>d5 ontsnapt zijn7 v9dt m5 o4a4 op ,s>d9i1 9 ,zuidelijk ,rusl&1 9 ,syri en 9 de ,am]ikaans*e ,llanos en ,pampa's 7,cimm>ones en ,mu/angs74--,m5 ond]s*eidt twee ho(dgroep5 van tamme pa>d53 ,oo/]s*e ( edele en ,we/]s*e ( zw>e4 ,tot de e]/g5oemd5 behoor53 het ,arabis*e1 het ,p]zis*e1 het ,turks*e1 het ,honga>s*e1 het ,&alusis*e pa>d2 tot de ,we/]s*e pa>d53 het ,hol/e9]1 het ,fries*e1 het ,geld]s*e1 het ,zeeuws*e1 het ,brabants*e1 het ,norm&is*e ras4 ,v]s*eid5 b]oemde rass5 zijn door kruis+ van &]e rass5 ont/aan en zoo zijn er vele pa>d5rass51 die af/ammel+5 zo[el van ,oo/]s*e als van ,we/]s*e pa>d5 zijn2 dit is bijv4 het geval met het ,old5burg] pa>d en met de ,orl(fs 7,rusl&74 ,het bek5de ,engels*e volblo$pa>d is uit l\t] ,we/]s*e pa>d5 aangefokt2 het lev]t de b]oemde ,engels*e r5pa>d54 ,de ezel is e5 uit/ek5d la/di]1 ma> ook e5 ze] go$ trekdi]2 hij is m9d] te] en met m9d] go$ vo$sel tevr$5 dan het pa>d4 ,bij zorgvuldig] v]pleg+ dan hij hi] te l&e g5iet1 z\ hij zek] ook hi] ev5 groot en fraai word5 als 9 de l&5 rondom de ,middell&s*e ,zee4--,de jong5 van pa>d en ezel noemt m5 muildi]1 wanne] de vad] e5 ezelh5g/1 de mo$] e5e m]rie 7hit7 is1--muilezel1 als de vad] e5 pa>deh5g/ 7hit71 de mo$] e5e ezel9 is4 ,zij /aan beid5 tuss*5 de twee /amvorm5 91 ma> s*ijn5 niet altijd gelijk te zijn4 ,orde ,dikhuidig5 ( ,veelhoevig54 ,tot deze orde br5gt m5 kort en go$ al die hoefdi]5 met me] dan n' hoef aan i$]5 poot1 welke niet h]kauw54 ,de huid is doorgaans dik2 het gebit is1 al na> 't vo$sel1 v]s*ill5d4--,m5 rek5t er toe o4a4 de neu%or5di]51 de nijlpa>d5 en de v>k5s4 ,sle*ts ov] de laat/5 spreek ik nad]1 en nog ma> alle5 ov] die soort51 welke 9 tamm5 ( wild5 /aat 9 ,midd5-,europa voorkom54 ,de v>k5a*tig5 hebb5 aan i$]5 voet vi] v+]s1 wa>van de twee middel/5 fl9k uitgegroeid zijn1 t]wijl de twee &]5 7v]gelijkba> met onz5 p9k en onz5 wijsv+]7 kle9 blijv5 7fig4 #bi7 en sle*ts bij zw>e v>k5s op e5' week5 grond d5 bodem rak54 ,de duim ontbreekt3 alle v+]s be/aan uit drie kootjes4--,bov5kaak en neus zijn lang en vorm5 e55 snuit2 op het vre9de van dez5 snuit /aan de neusgat54--,de v>k5s et5 zo[el spijz5 van planta>dig5 als van di]lijk5 oorsprong2 hunne kiez5 hebb5 di5svolg5s veel ov]e5kom/ met die van d5 m5s*2 de hoekt&5 kunn5 bij de mannetjes ze] /]k uitgroei5 en buig5 zi* dan opwa>ts 7fig4 #eh1 #ei74 ,voorhe5 kwam 9 ons geheele l& het wilde zwijn voor2 ?ans is dit bep]kt tot ,limburg1 en sle*ts bij uitzond]+ wordt er e5 9 e5 &] deel van ons l& ges*ot54 ,het wilde zwijn is zw>t4 ,oorspronkelijk leeft het 9 lage1 mo]assige /rek52 ma> da> de lag]e l&5 ov] 't geheel me] door m5s*5 bewoond zijn dan voor dit di] w5s*elijk is1 is het 9 de mee/e l&5 na> de bos*rijke /rek5 t]ugg$rong54 ,vo$sel3 knoll51 a>dappel51 peulvru*t51 hazelnot51 beuk5zad51 eikels1 truffels1--ook insekt51 worm51 slakk51 vogelei]54 ,het tamme v>k54 ,voorhe5 fokte m5 9 ,europa algeme5 de zoog5oemde grootoorige v>k5s1 k5ba> aan lange1 bre$e1 tot ov] de oog5 na> vor5 hang5de oor51--aan e5' groot51 small5 kop1--aan bijzond] lange poot51--aan e5' ze] na> bov5 gekromd5 rug 7k>p]rug71 aan het bezit van vele1 /ijve bor/els1 die op d5 rug e5' kam vorm54 ,9 hunn5 uitw5dig5 en inw5dig5 b\w gelijk5 deze grootoorige v>k5s veel op het wilde zwijn1 hoewel bij de mee/e 9 ,n$]l& voorkom5de exempl>5 de kleur van huid en bor/els geela*tig wit is en niet zw>t1 zooals bij het wilde v>k54 ,9 de ,oo/elijke deel5 van ons l& wordt het grootoorige v>k5 nog wel hi] en da> 9 onv]vals*t5 toe/& geh\d54 ,het is laat volwass5 en e]/ 9 het d]de ja> ges*ikt om te word5 vetgeme/2 dan e*t] is het ook e5 kolossaal di]1 bijkans #a ,m4 hoog en m9/5s #a #a_/b ,m4 lang2 het vlees* is ze] smakelijk1 niet bijzond] vet4 ,9 ,oo/elijk ,azi1 ,zuid-,afrika en ,au/rali teelt m5 het kortoorige ,*9ees*e zwijn1 dat korte pootjes en e5' bre$5 rug heeft1 we9ig h>5 ( bor/els draagt1 en niet me] dan #a_/c ( zelfs ma> #a_/d van het li*aamsgewi*t van 't grootoorige v>k5 b]eikt1 ma> ze] spo$ig volwass5 en voor vetme/+ ges*ikt is4--,9 ,engel& heeft m5 door kruis+ van het ,*9ees*e met het inheems*e grootoorige zwijn all]lei tuss*5rass5 gefokt1 die 9 't algeme5 groot] zijn dan het ,*9ees*e zwijntje1 ma> to* voor vetme/+ ze] ges*ikt4 ,deze ,engels*e rass5 7,york%ire1 ,b]k%ire1 enz47 zijn 9 ,n$]l& dikwijls +evo]d om er we] ons inl&s* v>k5 mee te kruis54 ,orde ,h]kauw]s ( ,tweehoevig54 ,deze di]5 7rund1 s*aap1 geit1 h]t7 bezitt5 nooit me] dan twee voll$ig ontwikkelde hoev5 7klauw571 die natuurlijk i$] het laat/e kootje van e5e te5 b$ekk54 ,bij de mee/e h]kauw]s zijn e*t] a*t] deze twee te55 nog twee ze] kle9e te5tjes aanwezig1 die d5 grond niet b]eik54 ,ook de middelh&s7voets-7be5d]51 wa>aan deze laat/5 beve/igd zijn1 zijn ze] kle9 geblev54 ,de twee middelh&sbe5d]51 wa>aan de twee te55 va/zitt51 zijn met elk&] v]groeid1 ma> z dat m5 duidelijk d5 naad kan zi5 7fig4 #bh74 ,het gebit d] h]kauw5de di]5 is als volgt 7fig4 #cg74 ,9 de bov5kaak ontbrek5 de snijt&52 zij word5 door e5e hor5a*tige bekle$+ van de kaak v]vang54 ,9 de ond]kaak v9dt m5 a*t snijt&5 met e5e me] ( m9d] beitelvormige kroon4 ,hoekt&5 ontbrek51 ( zij kom5 alle5 bij de mannetjes voor 7h]t574 ,de kiez5 zijn doorgaans t5 getale van zes aan we]skant5 9 i$]e kaak aanwezig2 zij zijn geplooid 7bl4 #de71 zooals m5 bij uitsluit5de plant5et]s kan v]wa*t54 ,de ond]kaak wordt bij 't kauw5 ond] de bov5kaak he5 en we] bewog5 7bl4 #df74 ,het vo$sel be/aat ho(dzakelijk uit gras en &]e gro5e kruid51 en bevat veel wat] en ook veel onv]te]b>e /(4 ,van da> dat het dagelijks* rantso51 dat e5 h]kauw] noodig heeft1 ze] omvangrijk is2 het d>mkanaal heeft dan ook ze] groote afmet+54 ,wel wordt het vo$sel bij het opnem5 9 d5 mond gekauwd1 ma> da> het zooveel onv]te]b>e deel5 bevat1 wa>b9n5 de v]te]b>e /(f5 a4 h4 w4 zijn opgeslot51 zoo wordt het voor e5e go$e v]t]+ niet g5oeg v]brijzeld4 ,da>om gaat het bij het doorslikk5 niet dadelijk na> de maag1 ma> e]/ na> e5e tijdelijke bewa>plaats1 de p5s 7fig4 #fj1 ,a7 g5oemd1 wa> het bij de 9 het li*aam he]s*5de temp]atuur en bij de aanwezigheid van veel vo*t 7speeksel1 wat] uit de spijz51 opg5om5 drank7 9 gi/+ ov]gaat1 zoodat de onv]te]b>e deel5 9 de spijz5 voor e5 deel omgezet en dus v]wijd]d word51 wa>door de spijz5 zi* nu gemakkelijk geheel lat5 v]brijzel51 wanne] de massa uit de p5s we] is opge/eg5 door d5 slokd>m en 9 de mondholte op nieuw gekauwd wordt4 ,v&a> de naam h]kauw]s4 ,de p5s ligt met nog e5 pa> v]wijd+5 van d5 d>m vlak bij de eig5lijke maag2 en m5 is gewoon1 al deze bij elka> geleg5 v]wijde g$eelt5 van d5 d>m met elka> de sam5ge/elde maag te noem54 ,de deel5 van deze sam5ge/elde maag zijn de volg5de3 de p5s 7fig4 #fj1 ,a71 de muts ( netmaag 7,b71 de boekp5s ( boekmaag 7,c7 en de lebmaag 7,d74 ,de laat/g5oemde afdeel+ /emt 9 w]k+ met de enkelv\dige maag van de &]e di]5 ov]e54 ,de slokd>m heeft e5e op5+ 9 de p5s4 en wel op die plaats1 wa> de muts 9 de onmiddellijke nabijheid ligt2 intuss*5 zet hij zi* 9 de zoog5oemde slokd>mspleet 7fig4 #fb1 ab7 na> de d]de maagafdeel+1 de boekp5s ( boekmaag1 voort4 ,de lebmaag is de laat/e afdeel+1 aan welke zi* de twaalfv+]ige d>m 7fig4 #fj1 #c7 aansluit4--,de w&5 d] v]s*ill5de maagafdeel+5 zij ze] ongelijk geb\wd4 ,dikke spi]lag5 bezit vooral de p5s2 zij vorm5 er pila>a*tige v]hev5h$5 en gewelv51 wa>door deze maagafdeel+ 9 v]s*ill5de ruimt5 wordt +$eeld 7fig4 #fb1 bij ,i1 wa> m5 9 de p5s ziet74 ,het slijmvlies1 't welk de p5s van b9n5 bekle$t1 is met korte1 vrij h>de1 puntvormige uit/eeksels bezet4 ,dat van de muts 7fig4 #fb1 ,,ii2 fig4 #fa1 tuss*5 de lipp5 d en d'7 is b$ekt met e5 netw]k van plooi51 welke vi]-1 vijf- ( ze%oekige vakjes begr5z54 ,9 de boekp5s spr+t het slijmvlies met platte1 bladvormige1 groot]e ( kle9]e uit/eeksels na> b9n5 7fig4 #fa1 f2 fig4 #fb1 ,,iii74--,de lebmaag heeft e5 dik1 weeka*tig slijmvlies met vele plooi5 en kli]5 7fig4 #fa1 i1 h2 fig4 #fb1 ,v74 ,alle5 vloei/(f51 welke bij g]+e hoeveelh$5 te gelijk word5 +ezog5 en die spijz51 welke bij 't kauw5 tot e5e soort van pap word51 gaan--al?ans voor e5 groot g$eelte--dadelijk na> de laat/e twee maagafdeel+54 7,jonge h]kauw]s1 die nog van de mo$]melk lev51 hebb5 dan ook e5e betrekkelijk kle9e p5s1 da> deze bij h5 nog zond] v]ri*t+ is2 de lebmaag is bij h5 de groot/e afdeel+74--,drank51 die 9 groote teug5 word5 opg5om5 en doorgeslikt1 kunn5 de nauwe slokd>mspleet niet volg52 zij word5 9 de p5s uitge/ort4 ,zoo ook de spijz51 die bij 't kauw5 niet 9 e5e papa*tige massa zijn v]&]d4--,9 de p5s blijv5 de spijz5 v]s*eid5 ur52 da> word5 zij du*tig met het +eslikte speeksel en met d5 opg5om5 drank doorngekne$ en gaan zij 9 gi/+ ov]4 ,da>na word5 zij bij kle9e hoeveelh$5 door d5 slokd>m he5 we] na> bov5 gebra*t4 ,de spijsbrokk5 kom5 dan a*t] 9 de mondholte1 wa> zij word5 h]kauwd1 om v]volg5s nog e5s te word5 +eslikt4 ,wat nu van de spijz5 na het h]kauw5 papa*tig is geword51 drukt bij de ne]wa>ts*e voortbeweg+ d5 toegang van d5 slokd>m tot de p5s niet op51 ma> vloeit b$a>d door de gootvormige slokd>mspleet 9 de boekp5s en van da> na> de lebmaag1 om 9 deze laat/g5oemde afdeel+ e5e v]d]e v]t]+ te ond]gaan4 ,vooral ook doordat de p5s re*t/reeks met de boekp5s 9 v]b9d+ /aat1 kunn5 er to* ook li*t me] va/e plant5deel5 9 de boekp5s kom52 deze nu blijv5 tuss*5 de di*t bijngeleg5 blad5 van dit orgaan hang51 en word5 dan vr ze v]d] word5 voortbewog51 op de volg5de wijze me] fijn gemaakt4 ,de blad5 van de boekp5s bezitt5 kle9e1 ma> s*]pe1 hor5a*tige uit/eekseltjes1 die als e5e soort van t&5 kunn5 di5/ do54 ,bev9d5 zi* nu plant5deel5 tuss*5 de bov5b$oelde blad51 en trekt zi* de w& van de boekp5s sam51 dan word5 deze plant5deel5 da> a4 h4 w4 fijngemal54 ,de boekp5s z\ dus e5 kauwmaag kunn5 heet54-- ,het vi]de g$eelte ongeve] van 't lev5 wordt bij de mee/e h]kauw5de di]5 met h]kauw5 be/e$4 ,dat dit wel het geval moet zijn1 laat zi* voor het rund op de volg5de wijze b]ek554 ,/el dat e5e koe p] dag van #bd ur5 #ab #a_/b ,kilogram hooi opneemt3 e5 rantso51 dat--als niets &]s wordt gegev5--zek] niet te hoog kan word5 g5oemd4 ,m5 heeft door proefnem+5 uitgemaakt1 dat hooi1 t]wijl het door e5 rund wordt gekauwd1 #d maal zijn eig5 gewi*t aan speeksel opneemt4 #ab #a_/b ,kilogr4 hooi wordt dus 9 de p5s van het rund tot #e #ab #a_/b #fb #a_/b ,kilogr4 spijsmassa4 ,ind]daad weegt de inh\d van e5 rund]p5s #fj tot #ge1 enkele mal5 #ij tot #ajj ,kilogr4 ,heeft de spijsmassa e5' tijd lang 9 de p5s v]toefd1 dan /ijgt zij 9 kle9e spijsbrokk5 na> bov51 die bij e5 rund e5 gemiddeld gewi*t van #abj gram hebb54 ,de geheele inh\d van de p5s1 #fb4ejj gram1 moet dus1 om te word5 h]kauwd1 9 #fb4ejj_/abj #ebj spijsbrokk5 word5 v]deeld2 i$] van deze moet op/ijg51 h]kauwd word5 en ne]dal5 na> de boekp5s4 ,dit ges*i$t alles betrekkelijk snel2 ma> voor het op/ijg51 h]kauw5 en ne]dal5 van elk5 spijsbrok zijn to* gemiddeld ongeve] #ej second5 noodig2 voor de voll$ige v]w]k+ van #ebj spijsbrokk5 dus #ebj #ej #bfjjj second5 #g-b_/i uur4 ,/el nu dat #a_/g van de opg5om5 spijz5 niet word5 h]kauwd1 dan heeft to* 9 i$] geval e5 rund #f uur noodig om 't hooi1 dat 9 #bd ur5 wordt opg5om51 te h]kauw54--,eet het rund gras1 dan neemt dit niet zooveel speeksel op als hooi2 ma> het gras zelf is me] wat]rijk en het rund neemt er dus e5 groot] volum5 van op4 ,het sam5trekk5 van de spi]w&5 van de p5s1 wa>door de spijsbrok 9 d5 slokd>m wordt gep]/1 de sam5trekk+5 d] slokd>mspi]5 bij het omhoog- en het na> b5$5 beweg5 van d5 spijsbrok1 de sam5trekk+5 d] kauwspi]5 bij 't kauw5 en bij 't h]kauw51 dat alles eis*t veel inspann+2 en het behoeft dus ge5e v]wond]+ te v]wekk51 dat e5 di]1 t]wijl het h]kauwt1 niet tev5s voor &]e belangrijke inspann+ ges*ikt is4 ,m5 ziet dan ook de rund]5 ru/ nem51 wanne] zij aan 't h]kauw5 gaan2 en e5 os s*eidt met h]kauw5 uit1 als hij voor e5' zwa> belad5 wag5 ( voor d5 ploeg wordt gespann54-- ,tot de orde d] h]kauw]s br5gt m51 behalve de buit5l&s*e kameel5 en giraffes1 de familie d] holhoornig5 en die d] h]ta*tig54 ,de e]/e van de twee familin is voor ons de belangrijk/e1 omdat rund1 s*aap en geit er toe behoor54 ,familie d] holhoornig54 ,hor5s kom5 9 't algeme5 9 beide gesla*t5 voor1 en wel bij alle wilde soort54 ,sle*ts bij sommige tamme rass5 van rund]5 en s*ap51 die door de bes*]m+1 welke zij van d5 m5s* g5iet51 ge5e hor5s noodig hebb51 ontbrek5 deze organ51 't zij 9 beide gesla*t5 ( alle5 bij de vr\welijke di]54--,d5 naam heeft de familie te dank5 aan d5 b\w d] hor5s 7fig4 #fc474 ,deze be/aan uit e5e hor5s*e$e1 welke de be5pit omgeeft1 die niets &]s is dan e5 uit/eeksel van het voorho(dsbe54 ,dit laat/e is inw5dig hol2 de holte 9 't voorho(dsbe5 heet de voorho(dsboezem2 en deze zet zi* 9 de be5pit voort4 ,bij de geboorte zijn nog ge5e hor5s aanwezig4 ,weldra ont/aat aan we]skant5 van d5 kop e5e uitgroei+ aan 't voorho(dsbe51 zoodat m5 twee knobbels opm]kt1 die aanvankelijk door de beha>de huid van d5 kop b$ekt zijn4 ,na>mate deze knobbels me] uitgroei51 wordt de opp]huid me] en me] hor5a*tig en vormt zij aldus de hor5s*e$e2 t]wijl de le]huid1 die blo$vat5 en z5uw5 bevat1 ha> met de be5pit blijft v]b9d54 ,doordat de groei van de hor5s niet altijd regelmatig plaatsgrijpt1 ont/aan op de hor5s*e$e r+54 ,rund]5 hebb5 hor5s1 die op de doorsn$e1 al?ans aan de spits1 rolrond zijn1 en van d5 kop afgebog54 ,de omgev+ van d5 neus 7neusspiegel7 is onbeha>d en slijmig4 ,de bov5lip is niet1 als bij de s*ap5 en de geit51 door e5e loodre*te groeve 9 twee deel5 v]deeld4--,de rund]5 zijn plompe1 /evige di]52 v]s*eid5 soort5 ervan zijn tot huisdi]5 gemaakt4 ,9 vroeg] eeuw5 heeft 9 ,europa 79 ons l& tot de #ad;e eeuw7 het o]rund ( de urus geleefd3 e5 ze] groot rund1 dat 9 alle ho(dpunt5 van zijn5 li*aamsb\w zoodanig met de huisrund]5 van ,n$]l& en de aangr5z5de l&5 ov]e5/emt1 dat m5 9 d5 urus d5 /amvorm me5t te moet5 zi5 van ons rundvee4 ,m5 h\dt het er e*t] voor1 dat de huisrund]5 9 &]e /rek5 d] w]eld1 ook 9 sommige deel5 van ,europa1 van &]e /amvorm5 afkom/ig zijn1 zond] dat m5 deze jui/ weet aan te gev54 ,en door het v]s*ill5de klimaat n door de v]s*ill5de teelt en v]pleg+ van de rund]5 9 de ond]s*eid5 /rek5 d] a>de zijn ze] v]s*ill5de rund]rass5 gevormd1 wa>van sommige me] ges*ikt zijn voor 't gev5 van veel melk1 t]wijl &]e me] vlees* en vet 9 hun li*aam vorm5 en we] &]e voor het v]ri*t5 van arbeid ges*ikt zijn4--,buffels zijn vrij groote rund]5 met na> a*t]5 gebog5 hor5s2 m5 k5t wilde soort5 en soort51 die als huisdi] word5 geh\d54 7,huisdi]5 zijn de gewone buffel 9 ,itali en ,n4-,am]ika1 alsm$e de k>b\w 9 ,indi74--,bisons hebb5 e5' hoog5 s*(t1 zoodat de rug van vor5 na> a*t]5 /]k helt4 ,kop en hals zijn ze] /]k beha>d4 ,9 enkele deel5 van ,rusl& en 9 de we9ig bevolkte deel5 van ,noord-,am]ika lev5 nog bisons 9 't wild4 ,tot huisdi] is ge5 enkele soort gemaakt4 ,s*ap5 hebb5 hor5s1 die vele r+5 v]toon5 en op de doorsn$e ongeve] ovaal zijn1 t]wijl de afplatt+ 9 de ri*t+ van vor5 na> a*t]5 is4 ,vele inl&s*e s*ap5rass5 ev5wel hebb5 ge5 hor5s1 ( alle5 het mannetje heeft ze4 ,neus en bov5lip d] s*ap5 zijn beha>d2 de laat/e is 9 't midd5 van e5e loodre*te groeve voorzi54 ,voorho(d vlak1 bov5kant van d5 neus gebog54--,m5 v9dt v]s*ill5de soort5 van wilde s*ap51 o4 a4 d5 moeflon 7op ,s>d9i1 ,corsica en het ,balkan-s*i]eil&74 ,van de tamme s*ap51 welk] af/amm+ niet met zek]heid bek5d is1 word5 vele rass5 uitsluit5d ( ho(dzakelijk om de wol geh\d52 &]e ook om het vlees*4--,wolh>5 zijn aan hunn5 buit5kant niet glad1 ma> m9 ( me] ges*ubd4 ,de s*ubbetjes s*uiv5 ongeve] als de pann5 van e5 dak ov] elka>4 ,da>door en door hunne veta*tige opp]vlakte klev5 zij altijd tot /r5getjes aann1 welke /r5getjes alle me] ( m9d] /]k 9 bo*t5 g$raaid zijn4 ,de geheele wolbekle$+ d] s*ap5 vormt aldus e5 sam5hang5d vlies1 dat bij 't s*]5 n geheel blijft4 ,geit5 7fig4 #fh7 hebb5 ook e5' beha>d5 neus en bov5lip1 de laat/e met e5e groeve4 ,h>e hor5s zijn ev5e5s /]k g]+d en op de doorsn$e ongeve] ovaal2 ma> de afplatt+ is 9 de ri*t+ van d5 l9k]kant na> d5 re*t]4 ,de bov5kant van d5 neus is niet gebog54--,tot de geit5 behoor5 e5ige wilde soort51 o4 a4 de /e5bok 7,alp51 ,pyr5aen7 en v]d] de tamme geit51 die voornamelijk om h>e uit/ek5de melk word5 geh\d54 ,de ,kas*mirgeit 7,kas*mir en ,?ibet7 en de ,angorageit 7,kle9-,azi2 ?ans ook o4 a4 9 ,spanje1 ,itali1 ,frankrijk en ,am]ika aangekweekt7 lev]5 ko/b>e h>5 7wol74 ,familie d] h]ta*tig54 ,de familie d] h]ta*tig5 is vooral gek5m]kt door de inw5dig di*te1 ze] v]takte hor5s1 welke te zam5 het gewei vorm51 alle5 bij 't mannetje voorkom5 en i$] ja> afvall51 om telk5s--zoolang het h]t 9 wasdom blijft to5em5--te word5 v]vang5 door e5 gewei met e55 tak me] aan elk5 hor54 ,de h]t5 zijn1 bij de holhoornig5 v]gelek51 vlugge1 ranke di]54--,9 ons l& kom5 h]ta*tig5 nog sle*ts ho(dzakelijk op de ,veluwe voor2 da> v9dt m5 twee soort53 het groote edelh]t en de kle9e ree4 ,9 vroeg] eeuw5 w>5 de h]t5 ov] ons geheele l& v]breid2 zij w]d5 to5 ook veel groot]4--,edelh]t en ree zijn beid5 voor d5 l&b\w s*adelijk door het opet5 en v]trapp5 van rogge en &] w9t]graan1 van klav]1 lup951 koolplant5 en v]s*ill5de l&b\wgewass54--,het edelh]t wordt hi] te l&e ook wel 9 p>k5 geh\d52 me] gebruikt m5 da>voor het damh]t1 dat oorspronkelijk uit ,kle9-,azi 9 ,europa w]d +evo]d4-- ,de ov]ige ,zoogdi]ord5 bevatt5 ge5e v]teg5woordig]s1 die hi] nad] z\d5 moet5 word5 beh&eld4 ,,klasse ,,ii4 ,,vogels4 ,vogels zijn w>mblo$ige ,gew]velde di]51 die met ve]5 b$ekt zijn1 en die ei]5 legg51 welke zij door hunne li*aamsw>mte tot v]d]e ontwikkel+ br5g5 7uitbro$574 ,de vogels zijn voor de voortbeweg+ 9 de lu*t +]i*t4 ,dit blijkt voore]/ uit d5 b\w d] voor/e l$emat51 welke tot vleugels v]vormd zijn4 ,m5 ond]s*eidt aan zoo'n vleugel 9 't algeme5 dezelfde deel5 als aan d5 arm van d5 m5s*4 ,m5 zie fig4 #gj1 wa> voore]/ het opp]>mbe5 7,h71 de ellepijp en het spaakbe5 zi* duidelijk lat5 ond]s*eid54 ,het spaakbe5 7fig4 #ga1 s7 kan hi] niet om de ellepijp 7ep7 draai52 en aan het laat/g5oemde be5 zijn de kle9e slagp5n5 7fig4 #ga1 ,,ii7 van de vleugels beve/igd4 ,de h& be/aat1 behalve uit de kle9e h&wortelbe5d]5 7fig4 #gj1 ,w71 uit twee lange middelh&sbe5d]5 7m71 wa>aan twee v+]s 7,z1 z7 zijn beve/igd1 en uit e5 kle9] middelh&sbe5tje 7t71 wa>aan al ( niet e5 kle9e be5ige duim1 ma> 9 i$] geval e5 duimvleugeltje 7fig4 #ga1 d4vl7 beve/igd is4 ,de groote slagp5n5 7fig4 #ga1 ,i7 zijn aan de groote middelh&sbe5d]5 7fig4 #ga1 mh7 en de v+]s 7v7 va/gehe*t4 ,zoo vorm5 be5d]5 en slagp5n5 te zam5 e5' vleugel1 die bij zijne beweg+ door de lu*t veel we]/& kan ontmoet51 t5gevolge wa>van de t]ugdruk van de lu*t d5 vogel 9 de gew5s*te ri*t+ voortbeweegt4 ,de vogel moet bij 't vlieg5 niet sle*ts mak5 dat hij vooruit komt2 ma> hij moet bov5al mak5 dat hij niet daalt1 hetge5 zond] de beweg+5 d] vleugels1 t5gevolge van de zwa>tekra*t het geval z\ zijn4 ,da>voor z\d5 de vleugels na> b5$5 moet5 word5 geslag51 ev5als voor de voorwa>ts*e beweg+ e5 a*t]wa>ts*e slag noodig is4 ,de vleugelslag wordt dus gewoonlijk na> a*t]5 en tegelijk na> b5$5 g]i*t2 ja1 als de vogel e5maal e5e zek]e snelheid 9 de voorwa>ts*e ri*t+ heeft v]kreg51 dan ri*t5 de slag5 zi* bijkans geheel na> b5$51 da> de voorwa>ts*e snelheid t5gevolge van d5 g]+5 we]/& d] lu*t niet spo$ig wordt uitgeput4 ,het is voor e5' vogel e5 groot voordeel1 dat zijn soortelijk gewi*t g]+ is1 m4 a4 w4 dat hij bij e5' betrekkelijk groot5 omvang e5 betrekkelijk g]+ gewi*t heeft4 ,e5 g]+ soortelijk gewi*t nu wordt v]kreg5 voore]/ door de dikke laag ve]51 die d5 omvang van e5' vogel betrekkelijk groot maakt1 t]wijl to* ve]5 li*t zijn4 ,t5 twe$e zijn de be5d]5 van d5 vogel bijkans alle hol1 en niet--zooals de inw5dig holle be5d]5 d] zoogdi]5--met m]g1 ma> met lu*t gevuld4 ,t5 d]de bev9d5 zi* ov]al 9 't li*aam1 tuss*5 de v]s*ill5de organ51 dunw&ige blaasjes1 die met lu*t kunn5 word5 gevuld en aldus word5 opgeblaz54 ,da>door wordt de omvang van d5 vogel1 wanne] hij wil gaan vlieg51 v]groot1 t]wijl het gewi*t niet van belang to5eemt4 ,de vull+ d] lu*tzakk5 grijpt op de volg5de wijze plaats3 de lu*t komt door de lu*tpijp 9 de long51 v&a> 9 de aangr5z5de lu*tzakk51 die we] met v]d]e lu*tzakk51 ook met holt5 9 de be5d]51 sam5hang54 ,ook is het voor 't vlieg5 van 't hoog/e belang1 dat het groote bor/be5 7fig4 #gj1 ,s7 van e5' ze] /]k vooruit/ek5d5 kam voorzi5 is2 da>aan he*t5 zi* de vliegspi]5 va/1 die te dik zijn om aan e5 plat bor/be5 7als bij de zoogdi]57 beve/igd te wez54 ,ook geeft de kam op het bor/be5 aan d5 geheel5 vrkant van 't li*aam des vogels d5 vorm van e5' kiel1 die gemakkelijk de lu*t doorsnijdt4 ,de romp van d5 vogel is ze] /ijf1 hetge5 van nut is om g$ur5de de vlu*t het ev5wi*t 9 de lu*t te bew>54 ,deze /ijfheid van d5 romp is 't gevolg #a4 hi]van1 dat de l5d5w]vels en de heiligbe5w]vels tot n onbewegelijk /uk 7het l5d5heiligbe52 zie fig4 #gb7 v]e5igd zijn1 wa>aan we] de ze] lange heupbe5d]5 /ijf va/gegroeid zijn1 #b4 van de om/&igheid1 dat het rugg$eelte van elke rib e5 uit/eeksel draagt1 't welk ov] dat van de volg5de rib he5 ligt 7fig4 #gj72 da>door is beweg+ d] ribb5 sle*ts 9 ne ri*t+ mogelijk4 ,deze /ijfheid van d5 romp z\ d5 vogels erg h9d]lijk zijn o4a4 bij het opnem5 van vo$sel1 w>e het niet dat de hals1 t5gevolge van het groote getal halsw]vels1 ze] bewegelijk 04 ,dat getal b$raagt m9/5s #ab1 het kan 7bij de zwan57 zelfs #bb zijn4 ,de a*t]/e 7b5$5/e7 l$emat5 gelijk5 veel me] dan de voor/e 7bov5/e7 op die d] zoogdi]54 7,vgl4 fig4 #gj74 't ,dijbe5 is 9 d5 romp v]borg52 het kuitbe5 is kle9 en soms met het s*e5be5 v]groeid4 ,bij d5 jong5 vogel1 lang vr hij uit het ei gebor5 wordt1 kan m5--ev5als bij de zoogdi]5--twee rij5 voetwortelbe5d]51 en v]d] middelvoetsbe5d]5 en te55 ond]s*eid54 ,ma> re$s g$ur5de de ontwikkel+ van het jong b9n5 het ei1 v]groeit de e]/e rij voetwortelbe5d]5 met het ond]e9de van het s*e5be51 t]wijl de twe$e rij met de middelvoetsbe5d]5 tot n be5/uk 7het zoog5oemde loopbe57 v]groeit1 't welk ev5als de te55 met hor5plaatjes bekle$ is4--,het aantal te55 b$raagt hoog/5s vi]2 de na> a*t]5 g]i*te te5 e*t] kan ze] kle9 zijn en ook geheel ontbrek54 ,de ,afrikaans*e /ruisvogel heeft sle*ts twee te554 ,de a*t]/e te5 d] vogels be/aat uit twee kootjes1 de volg5de uit drie1 de d]de uit vi]1 de vi]de uit vijf4 ,to* is dikwijls de d]de te5 de lang/e4 ,de vogels hebb5 ge5 t&54 ,hun bov5- en ond]kaak zijn met e5e hor5laag b$ekt1 die aan d5 r& t&vormige uit/eekseltjes kan hebb54 ,de met e5e hor5laag bekle$e kak5 vorm5 te zam5 d5 snavel4 ,het d>mkanaal is kort2 dit kan dan ook het geval zijn want de vogels et5 f di]lijke spijs f zad52 sle*ts bij uitzond]+ gebruik5 zij spijz51 die sle*ts we9ig vo$5de /( bevatt5 7gro5e kruid574 ,aan d5 slokd>m v9dt m5 e5 zakvormig aanhangsel1 d5 krop1 wa>9 de v]t]+ re$s beg9t2 hi]9 ook b]g5 de vogels het vo$sel1 dat zij voor hunne jong5 bijng>54 ,de maag be/aat uit twee afdeel+53 e5e kli]maag en e5e spi]- ( kauwmaag4 ,de e]/e bevat 9 h>5 w& kli]tjes1 die e5 v]t]5d vo*t afs*eid52 de laat/e heeft ze] dikke spi]w&5 en e5e bekle$+ met e5e /]k g]ibde hor5laag4 ,door het teg5 elka> drukk5 en langs elka> wrijv5 d] w&5 word5 graankorrels1 enz4 v]brijzeld4 ,de /e5tjes1 die de vogels inslikk51 en die nooit 9 de spi]maag gemi/ word51 ond]/eun5 de w]k+ van dit orgaan4 ,de vogels hebb5 twee bl9de d>m54--,de endeld>m e9digt 9 e5e v]wijd+1 de cloaca 7 riool7 g5oemd1 wa>9 ook de uitvo]buiz5 d] ni]5 alsm$e die d] voortplant+sorgan5 uitmond54 ,het ei van e5' vogel be/aat voore]/ uit e5e v]s*ill5d gekleurde kalks*aal 7fig4 #gc1 e71 wa>9 ze] fijne op5+5 zijn1 door welke de lu*t kan b9n5dr+51 die het jong voor zijne ademhal+ noodig heeft4 ,teg5 de s*aal ligt aan de b9n5zijde e5 vlies1 t]wijl het eiwit ook door e5 vlies is omgev54 ,deze beide vliez5 7d7 ligg5 teg5 elka> aan en vorm5 a4 h4 w4 n vlies1 het s*aalvlies2 op ne plaats e*t] wijk5 zij van elka> en vorm5 aldus de lu*tkam] 7f74 ,deze kan zi* aan v]s*ill5de zijd5 van het ei bev9d51 alna> de positie1 wa>9 het ei ligt4 ,9 het eiwit 7b1 b'7 v9dt m5 twee 9ng$raaide /r5g5 7c1 c'71 welke de b9n5zijde van het s*aalvlies v]b9d5 met het dunne vliesje1 dat d5 dooi] omgeeft4 ,deze laat/e v]toont aan zijne opp]vlakte e5 wit vlekje1 de zoog54 kiems*ijf 7h71 die de aanleg van d5 jong5 vogel is4 ,van deze kiems*ijf breidt zi* na> b9n5 9 d5 dooi] e5e witte massa uit1 die aan ha> uite9de tot e5 bolvormig li*aampje opzwelt4 ,deze slijmige witte massa1 die bij 't kok5 van het ei niet gemakkelijk /olt1 wordt de witte dooi] g5oemd1 t]wijl het ov]ige van d5 dooi]1 't welk geel ( rooda*tig van kleur is1 de gele dooi] 7a7 heet4 ,niet alle deel5 van het ei word5 9 hetzelfde orgaan van d5 vogel gevormd4 ,9 de buikholte v9dt m5 d5 ei]/ok1 wa> de dooi]s ont/aan1 die m5 da>9 dan ook1 bijv4 bij e5e legg5de kip1 9 groot5 getale kan aantreff51 en wel van de grootte van e5' speldeknop af tot die van e5' volwass5 dooi] toe4 ,van d5 ei]/ok loopt 9 vele bo*t5 en w9d+5 e5e buis na> de cloaca1 die m5 d5 eileid] noemt4 ,t]wijl nu de dooi]1 /e$s om zijne z draai5d1 zi* door dez5 eileid] voortbeweegt1 s*eidt de w& van dit laat/g5oemde orgaan het eiwit eromhe5 af2 di*t bij de cloaca heeft de eileid] e5e v]wijd+1 wa> zi* s*aalvlies en kalks*aal vorm54 ,zal e5 vogelei tot v]d]e ontwikkel+ g]ak51 m4 a4 w4 zal zi* uit de kiems*ijf e5 jonge vogel vorm51 dan is noodig dat het ei e5' tijd lang aan e5e temp]atuur van ongeve] #dj ,c4 wordt blootge/eld4 ,m5 kan deze temp]atuur kun/matig v]s*aff51 door de ei]5 9 zoog5oemde bro$ma*9es te legg52 ma> 9 d5 natuur/aat wordt de noodzakelijke v]hoogde temp]atuur gegev5 door het li*aam van d5 oud5 vogel1 die zijne bor/ en zijn5 buik teg5 de ei]5 drukt4 ,9 d5 tijd van het bro$5 grijpt e5e /]k]e blo$/room+ dan gewoonlijk na> de huid van deze li*aamsdeel5 ( na> bepaalde plekk5 ervan plaats1 wa>door de b$oelde li*aamsdeel5 w>m] word54 ,bij sommige vogelsoort5 bro$t alle5 het wijfje 7kip71 bij de /ruisvogels alle5 het mannetje2 bij vele vogelsoort5 wissel5 mannetje en wijfje elk&] 9 't bro$5 af4 ,de bro$tijd1 die noodig is om de ei]5 tot geheele ontwikkel+ te br5g51 z dat de jonge vogel te voors*ijn komt1 is bij ond]s*eid5 vogelsoort5 niet gelijk1 bijv4 bij d5 kan>ievogel #ac dag51 bij de kip #c wek54 ,enkele vogels zijn er 7ond] de inl&s*e soort5 alle5 de koekoek71 die hunne ei]5 9 het ne/ van &]e vogelsoort5 legg51 en die het uitbro$5 zo[el als de zorg voor de jong5 aan dez5 ov]lat54 ,zulke vogels legg5 hunne ei]5 met groote tuss*5pooz52 zij legg5 elk ei 9 e5 afzond]lijk ne/4 ,er zijn vogelsoort51 welk] jong51 zoodra ze uit het ei te voors*ijn kom51 bev$]d zijn1 de oog5 op5 hebb5 en zelv5 hun vo$sel opnem5 7e5d51 kipp572 &]e1 welk] jong5 bij de geboorte kaal zijn en bl9d1 en e5' tijd lang door de oud5 word5 gevo$ 7mus*1 spreeuw1 valk1 duif74 ,9 't algeme5 mak5 de vogels e5 ne/1 wa>9 ze hunne ei]5 legg5 en uitbro$54 ,bij sommige soort5 7meeuw1 kievit7 wordt sle*ts e5e kle9e ui?oll+ 9 het z& ( 9 d5 grond gemaakt en word5 de omgev5de plant5 e5igsz9s uit elka> gebog54 ,&]e bro$5 9 d5 grond 9 re$s voorh&5 gat5 7b]ge5d1 9 v]lat5 konijn5hol57 ( 9 door h5zelv5 v]va>digde gat5 7oev]zwaluw74 ,we] &]5 mak5 ne/5 uit /ukjes klei1 die zij met speeksel aan elka> he*t5 7bo]5zwaluw1 huiszwaluw72 ook zijn er1 die het ne/ ho(dzakelijk van takjes mak51 ma> da>tuss*5 voor de /evigheid klei br5g5 7lij/]1 ek/]74 ,vele vogels mak5 hunne ne/5 uitsluit5d uit plant5deel51 't zij uit groot]e takk5 7h\tduif71 ( uit kle9]e twijgjes en blad]5 7rietzang]1 leeuwrik71 soms ho(dzakelijk uit mos 7v9k74 ,ook de vorm d] vogelne/5 is al na> de vogelsoort ze] v]s*ill5d4 ,gelijk m5 weet1 noemt m5 de gezam5lijke 9 e5 l& voorkom5de di]soort5 de fauna van dit l&1 zooals m5 de gezam5lijke plant5soort5 zijne flora noemt4 ,nu is het bij de zoogdi]5 gemakkelijk te zegg51 welke soort5 tot onze fauna behoor51 welke niet2 bij di]5 e*t]1 die zi* zoo snel en ov] zoo groote af/&5 beweg5 als de vogels1 gaat dit niet altijd zoo gemakkelijk4 ,het kan voorkom51 dat soort51 die eig5lijk 9 geheel &]e /rek5 ?uis behoor51 door /orm5 na> ons l& word5 g$rev54 ,wij noem5 dan zulke soort5 dwaalga/5 van ons l& 7rosspreeuw uit ,azi74--,ma> ook de vogels1 welke niet a4 h4 w4 toevallig hi] kom51 blijv5 nog niet jui/ g$ur5de 't geheele ja> 9 ons l&4 ,die soort51 welke w9t] en zom] blijv5 9 de nabijheid van de plaats1 wa> zij gebor5 en getog5 zijn1 noemt m5 /&vogels 7huismus*1 r+mus*1 geelgors74 ,&]e soort5 blijv5 weliswa> ook w9t] en zom] 9 deze /rek51 ma> zw]v5 9 d5 w9t] ov] groot]e uitge/rek!d5 rond1 om hun vo$sel te zoek54 ,m5 noemt ze zw]fvogels 7meez51 spe*t51 boomkruip]s74 ,zij trekk5 niet op va/e tijd5 van de e5e /reek na> de &]e1 ook niet 9 bepaalde ri*t+53 hun zw]v5 wordt bloot bepaald door 't gebrek aan vo$sel 9 zek]e /reek4 ,is dus erg5s e5' heel5 w9t] lang vo$sel g5oeg1 dan g$raagt zi* e5 zw]fvogel als /&vogel4 ,op hunne to*t5 na> e5e &]e /reek voeg5 zi* dikwijls v]s*ill5de soort5 van zw]fvogels tot groot]e groep5 bij elka>4--,niet aldus do5 de trekvogels4 ,deze ond]s*eid5 zi* van de zw]fvogels doordat zij op gezette tijd5 en langs bepaalde weg5 wegtrekk51 9 ho(dzaak 9 de ri*t+ ,n4 ,z4 en ,z4 ,n4 ,voorbeeld5 zijn de ooieva>s en zwaluw51 die1 elk naja> ongeve] op d5 zelfd5 tijd1 bijkans op d5zelfd5 datum1 na> ,zuidelijk] /rek5 trekk51 om 9 't voorja>1 insgelijks op e5' tamelijk va//a&5 tijd1 we] t]ug te ke]5 na> het l&1 wa> zij ne/el54 ,zond] twijfel is het trekk5 voor deze vogels e5e nuttige eig5s*ap2 imm]s zij z\d5 hi] te l&e 9 d5 w9t] het vo$sel niet kunn5 v9d51 't welk zij noodig hebb54 ,ma> t]wijl de zw]fvogels e]/ wegtrekk5 als er gebrek aan vo$sel ont/aan is1 v]huiz5 de trekvogels gewoonlijk re$s van te vor52 en zij kom5 soms t]ug op e5' tijd1 wa>9 het vo$sel nog ze] s*a>s is4 ,behoefte aan spijs is dus niet de re*t/reeks*e drijfve] van het trekk54 ,ook trekvogels1 die 9 kooi5 word5 geh\d51 v]toon5 9 de e]/e j>5 van hunne gevang5s*ap1 teg5 d5 tijd1 wa>op hunne soortg5oot5 v]trekk51 de groot/e onru/1 en dat nietteg5/a&e de w>mtegraad d] omgev+ na> hunn5 z9 is en zij aan vo$sel ge5 gebrek hebb54--,zwaluw5 en ooieva> zijn voorbeeld5 van trekvogels1 die hi] te l&e bro$52 m5 noemt h5 bro$ga/54 ,&]e trekvogels1 die hi] d5 w9t] doorbr5g5 en 9 &]e /rek5 bro$51 noemt m5 w9t]ga/5 7kop]wieklij/]1 bonte kraai74 ,ook zijn er trekvogels1 die t5 ,noord5 van ons l& bro$5 en t5 ,zuid5 da>van d5 w9t] doorbr5g52 deze noemt m5 doortrekk]s4 ,de trekvogels h\d5 zi* ond]weg natuurlijk hi] en da> op om te ru/5 en om vo$sel op te nem54 ,zoo slaan alle trekvogels1 die zi* uit ,europa na> ,afrika begev51 vr zij de ,middell&s*e ,zee ov]/ek51 9 't ,zuid5 van ,spanje1 van ,itali ( 't ,balkans*i]eil&1 ( op e5 d] ,grieks*e eil&5 ne]4 ,van de kraanvogels1 die 9 ,noordelijk ,europa bro$5 en 9 ,noordelijk ,afrika ov]w9t]51 slaan soms kle9]e ( groot]e troep5 op onze ,geld]s*e ( ,brabants*e heid5 ne]1 wa> zij zi* intuss*5 soms niet lang] dan e5' dag oph\d54 ,&]e trekvogels1 die uit 't ,noord5 kom51 blijv5 9 't naja> e5ige wek5 lang 9 onze /rek51 zw]v5 er soms rond en gaan e]/ teg5 d5 w9t] na> 't ,zuid5 7h\tsnip2 sommige lij/]s en leeuwrik574 ,van de ongeve] #bdj vogelsoort51 die tot onze fauna behoor51 zijn dus sommig5 /&vogels1 &]5 zw]fvogels1 we] &]5 trekvogels2 en deze laat/5 v]deelt m5 9 bro$ga/51 doortrekk]s en w9t]ga/54 ,de dwaalga/5 rek55 wij niet tot onze fauna4-- ,tuss*5 de v]s*ill5de vogels be/aan op v]re na niet zoo belangrijke1 +rijp5de v]s*ill5 als tuss*5 de ond]s*eid5 zoogdi]54 ,m5 ond]s*eidt gewoonlijk de volg5de ord53 #a4 ,ro(vogels1 #b4 ,klimvogels1 #c4 ,zangvogels1 #d4 ,duiv51 #e4 ,ho5d]vogels1 #f4 ,waadvogels1 #g4 ,zwemvogels1 #h ,/ruisvogela*tig54 ,de inl&s*e vogels behoor5 tot de e]/e #g ord54 ,orde ,ro(vogels4 ,kra*tige snavel met haakvormig omgebog5 bov5kaak1 aan d5 wortel met e5e huid 7wa%uid7 b$ekt4 ,kra*tige poot5 met groote1 kromme klauw54 ,fl9k ontwikkelde vleugels4 ,gezi*t ze] s*]p4 ,de ro(vogels ne/el5 op boom51 geb\w5 ( rots52 't ne/ be/aat uit takjes en twijg52 de voortplant+ is niet /]k4 ,zij lev5 9 p>54--,m5 ond]s*eidt ,dagro(vogels en ,na*tro(vogels ( ,uil54 ,de laat/5 slap5 ov] dag1 en gaan teg5 d5 avond op ro( uit4 ,met de na*telijke leefwijze /aan 9 v]b& zo[el de groote oog5 als het za*te gev$]te1 wa>door de vleugelslag ge5 g]uis* maakt4 ,de kop is van vor5 plat2 om de oog5 zijn kle9e ve]tjes /raalsgewijs geplaat/4 ,de bev$]+ d] poot5 zet zi* tot op de te55 voort4--,de ,dagro(vogels hebb5 e5' zijdel+s sam5g$rukt5 kop1 m9d] groote oog51 /evig] ve]54 ,tot de ,dagro(vogels behoor5 o4a4 de kon+s>5d1 de sp]w]1 de havik1 de valk51 de buiz]d52--gi]5 kom5 9 ons l& niet voor4--,tot de ,na*tro(vogels behoor5 o4a4 de k]kuil1 de /e5uil1 de ooruil4--,tor5valk1 gewone buiz]d en alle inl&s*e uil5 zijn ze] nuttig door 't dood5 van veldmuiz5 en &]e kle9e knaagdi]54 ,vele &]e ro(vogels1 zooals sp]w]1 havik en sle*tvalk1 zijn s*adelijk door het dood5 van insekt5et5de zangvogeltjes1 van pluimg$i]te1 enz4 ,orde ,klimvogels4 ,twee te55 na> vor5 en twee na> a*t]5 g]i*t4 ,ov]ig5s ze] v]s*ill5d4 ,koekoek1 spe*t51 papegaai5 behoor5 er toe2 de laat/5 alle5 9 de trop54 ,de koekoek is nuttig als v]delg] van vele rups51 hoewel hij het aantal kle9]e insekt5et5de vogels e5igsz9s v]m9d]t2 want van e5 bro$sel1 wa>bij e5 koekoeksei is gelegd1 komt niets t]e*t4 ,orde ,zangvogels4 ,drie te55 na> vor51 n na> a*t]54 ,m5 voegt eig5lijk 9 deze orde bijn alle vogels1 die niet be/ 9 e5e d] &]e ord5 kunn5 word5 opg5om54 ,de naam zangvogels is 9 lett]lijk5 z9 vol/rekt niet op all5 toepasselijk4 7kraai567 ,m5 ond]s*eidt na> d5 vorm van d5 snavel3 dunsnavelig53 boomkruip] 7fig4 #ha71 boomklev]1 hop 7fig4 #hb72 t&snavelig53 met e5e omgebog5 punt aan d5 snavel2 hi]toe behoor5 de klauwi]5 7klapek/]1 fig4 #hc72 diksnavelig51 die n planta>dig en di]lijk vo$sel gebruik52 hi]toe behoor53 raaf1 zw>te kraai1 bonte kraai1 roek 7fig4 #hd71 tor5kauw1 ek/]1 ,vlaams*e gaai1--spreeuw 7fig4 #hf72 priemsnavelig53 lij/]s1 wielewaal1--kwik/a>t51--na*tegaal1 roodbor/je1 rood/a>tje1 h(zang]s 7fig4 #he71 rietzang]s1 grasmuss*51--w9t]kon9kje 7fig4 #hg71--;g\dhaantjes 7fig4 #hi72 kegelsnavelig53 meez5 7fig4 #ia1 #ib72--leeuw]ik5 7fig4 #hh72-- muss*5 7fig4 #ij71 v9k1 putt]1 kneu2 spleetsnavelig53 zwaluwa*tig5 7o4a4 huis-1 bo]5-1 en oev]zwaluw2 gi]zwaluw1 geit5melk] ( na*tzwaluw2 fig4 #ic1 #id74 ,vele ,zangvogels do5 als v]delg]s van s*adelijke insekt51 slakk51 enz4 groot nut4 ,boomkruip] en boomklev] re9ig5 9 d5 w9t] de /amm5 d] boom5 van insekt5popp5 en insekt5ei]52 meez51 g\dhaantjes en w9t]kon9kjes zoek5 ov]w9t]5de insekt5 en insekt5ei]5 van twijg5 en knopp5 af4--,natuurlijk do5 de insekt5et5de vogels1 welke hi] alle5 des zom]s zijn1 m9d] nut dan die1 welke ook des w9t]s hi] ov]blijv54 ,to* moet5 vooral de na*tegaal1 het roodbor/je1 het rood/a>tje1 de h(zang]s1 de kwik/a>t5 en piep]s als hoog/ nuttig word5 bes*\wd4 ,ook de ond]s*eid5 lij/]soort51 van welke de m]el hi] d5 w9t] ov]blijft1 do5 veel nut4 ,de spreeuw1 die 9 d5 w9t] sle*ts voor ze] kort5 tijd wegtrekt1 moge soms door 't roov5 van k]s51 aalbess51 druiv5 en za*te p]5 ze] aanm]kelijke s*ade v]oorzak51--het nut dat deze vogel teweegbr5gt1 is veel groot]4 ,9 s*>5 van hond]d5 trekk5 de spreeuw51 vooral 9 d5 nazom] en het naja>1 de veld5 af en re9ig5 ze van slakk51 rups5 en bladluiz51 enz4--,van de v]s*ill5de soort5 van kraai5 is de roek van de mee/e beteek5is1 omdat hij doorgaans 9 zoo groot aantal voorkomt4 ,de kraai5 et5 weliswa> veel eng]l+5 7meikev]l>v571 emelt51 a>drups51 enz41 die zij uit d5 grond hal51 alsook veel rups5 en volwass5 meikev]s1 die zij van de boom5 zoek52 ma> zij hal5 ook veel pas gekiemd zaad 7graan1 erwt51 boon57 uit d5 grond en graankorrels uit de ar54 ,da>door en door 't roov5 van vele vogelei]5 do5 zij kwaad4--,de muss*5 7huismus* en r+mus*7 do5 als insekt5et]s ze] zek] ook nut2 ma> dit wordt zond] twijfel ov]tr(f5 door het kwaad1 dat zij op onze graanveld5 aanri*t54 ,orde ,duiv54 ,kra*tige1 e5igsz9s g$rong5 li*aamsb\w4 ,vleugels lang en spits4 ,snavel aan de basis met e5 vliesje b$ekt2 kraakbe5s*ubb5 ov] de neusgat5 7fig4 #ie74 ,drie te55 na> vor51 ne na> a*t]52 de te55 niet 7als bij de ho5d]vogels7 door e5 vliesje v]bond54--,de duiv5 lev5 9 p>5 en b\w5 kun/looze ne/5 van twijg54 ,zij vo$5 zi* en ook hunne jong5 uitsluit5d met planta>dige spijs4 ,zij word5 dikwijls s*adelijk door 't et5 van graankorrels1 erwt51 wikk51 koolzaad- en boekweitkorrels1 enz4 ,to* do5 zij ook nut door 't et5 van de zad5 van h]ik1 krodde en &]e onkruid54 ,9 ons l& kom5 9 't wild voor3 de h\tduif ( r+duif en de tortel4 ,de rotsduif1 die als /&vogel 9 de l&5 rondom de ,middell&s*e ,zee1 als trekvogel op de rotsa*tige ku/5 van ,s*otl&1 de ,f>or enz41 ne/elt1 is de /ammo$] van onze huisduifrass54 ,de 9 ons l& veelvuldig voorkom5de zoog5oemde wilde duiv5 zijn eig5lijk v]wild]de huisduiv54 ,zij bro$5 op tor5s en aan &]e groote geb\w51 9 runes1 enz4 ,orde ,ho5d]vogels4 ,e5 /evig1 g$rong5 li*aam4 ,kop kle91 bij vele soort5 met kale1 v]s*ill5d gekleurde plekk51 met vleezige kamm5 ( lell51 ( met e5e kuif van ve]54 ,het voore9de van d5 bov5snavel grijpt ov] d5 ond]snavel he54--,vleugels kort1 afg]ond2 vlu*t di5t5gevolge e5igsz9s zwa>4--,poot5 /evig4 ,a*t]te5 gewoonlijk hoog] dan de voorte55 aan het loopbe5 +eplant1 en kle9] dan deze4 ,voorte55 aan h>e basis door e5 kort vliesje v]bond54 ,de mannetjes van vele soort5 hebb5 aan het loopbe5 e5e spoor4--,de ho5d]vogels h\d5 zi* gewoonlijk op d5 grond op1 wa> zij hun vo$sel zoek51 dat uit zad51 bess51 gro5e plant5deel51 insekt51 worm5 en slakk5 be/aat4 ,tot deze orde behoor5 de volg5de huisvogels3 de ond]s*eid5 rass5 van kipp51 miss*i5 van v]s*ill5de /amvorm5 afkom/ig1 die m5 e*t] 9 i$] geval 9 ,voor- en ,a*t]-,indi en 9 ,ne]l4 ,indi moet zoek52 de kalko51 uit ,am]ika afkom/ig2 het p>elho5 ( de p\le p9tade1 uit ,afrika2 de pauw1 uit ,midd5-,azi4 ,de bos*fasant komt oorspronkelijk 9 ,kle9-,azi 9 't wild voor1 w]d bij de oude volk5 als huisvogel geh\d51 en wordt ook bij ons nog als zoodanig aangekweekt2 e*t] heeft m5 hem 9 vele /rek5 lat5 v]wild]52 en zoo is hij dan ook 9 ,n$]l& e5 gezo*t wild4--,oorspronkelijk lev5 9 ons l& sle*ts drie ho5d]soort53 korho51 patrijs en kw>tel4 ,alle5 de laat/e is e5 trekvogel4 ,fasant51 korho5d]s1 patrijz5 en kw>tels behoor5 tot het wild4 ,er wordt veel ja*t op gemaakt4 ,orde ,waadvogels4 ,de ,waadvogels zoek5 di]lijk vo$sel aan de oev]s van zoete wat]51 aan de zeeku/ ( op vo*tige l&]ij5 7vo*tige weid5 en akk]s1 ve5/rek51 mo]ass572 zij zijn di5svolg5s er op +]i*t om door 't wat] te wad53 het loopbe5 is lang en ev5 als het ond]/e g$eelte van de s*e5 geheel onbev$]d en met hor5plaatjes bekle$4 ,9 de vlu*t trekk5 de waadvogels de poot5 niet teg5 het li*aam1 zooals de vogels d] tot hi]toe beh&elde ord5 do51 ma> zij /rekk5 ze 9 de volle l5gte na> a*t]5 uit4 ,de jong5 d] ooieva>s en reig]s zijn bij de geboorte kaal en bl9d2 die d] mee/e &]e waadvogels zijn bij de geboorte bev$]d en hebb5 de oog5 op54--,die soort51 welke aan het /r& lev51 et5 viss*51 slakjes1 s*elp- en s*aaldi]51 enz42 die1 welke op vo*tige akk]s en weid5 zi* oph\d51 zijn door 't et5 van insekt5 en slakk5 voor d5 l&b\w nuttig4 ,het behoeft ge5e v]wond]+ te wekk51 dat ons l& met zijn /r&1 zijne rivi]51 m]51 ve5plass5 en kanal5 en zijne lage l&/rek51 die g$urig ond] wat] /aan1 rijk is aan waadvogels4 ,zelfs kom5 hi] te l&e soort5 voor1 die 9 &]e deel5 van ,we/-,europa hoog/ zeldzaam zijn ( er 9 't geheel niet word5 aangetr(f54 7,lepela>2 roode reig]74 ,tot de waadvogels word5 o4 a4 gebra*t3 de kraanvogel 7zie bl4 #id1 ond]/e regel72--de wat]ho5d]s1 die zi* aan d5 wat]kant oph\d51 en welk] ne/ 9 't wat] drijft 7hi]toe wordt ook de me]koet g]ek5d72--de kw>telkon+ ( spriet1 die tegelijk met de kw>tels hi] komt en van hi] v]trekt2--de g\dplevi] en de kievit1 die op onze b\w- en weil&5 tot de nuttig/e vogels behoor52--de snipp51 o4 a4 de h\tsnip1 die 9 't naja> zi* hi] te l&e e5 tijdlang oph\dt1 en wa>op dan veel ja*t wordt gemaakt2--de wulp51 met e5' lang51 aan 't voore9de ne]wa>ts gebog5 bek2--de kemphaan1 bek5d om de geve*t51 die de alsdan fraai gev$]de mannetjes 9 't voorja> met elka> hebb52--de /r&loop]s2--de ruit]s1 wa>toe de tureluur behoort1 op vo*tige weid5 ze] nuttig2--de algeme5 bek5de ooieva>2--de voor de vis*teelt en de vis*vang/ zoo s*adelijke reig] en de 9 ons l& langzam]h& zeldzam] word5de ro]domp4 ,orde ,zwemvogels4 ,de vogels dez] orde bezitt5 all5 zwemv]mog52 ov]ig5s v]s*ill5 de ond]s*eid5 soort5 ze] veel van elka>4 ,zij hebb5 e5 di*t gev$]te1 dat vettig wordt geh\d5 door het vo*t1 't welk de /uitkli] afs*eidt4 ,bij vel5 zijn de poot5 v] na> a*t]5 geplaat/2 9 i$] geval word5 deze l$emat5 bij 't vlieg5 na> a*t]5 uitge/ok5 en niet teg5 't li*aam getrokk54--,er zijn zwemvogels1 bij welke i$] d] drie na> vor5 g]i*te te55 door e5' afzond]lijk5 huidzoom omgev5 is 7gelobde zwemvoet51 fig4 #aja1 re*ts71--&]e1 bij welke alle5 de drie voor/e te55 door e5 vlies aan elk&] v]bond5 zijn1 t]wijl de na> a*t]5 g]i*te te5 kle9 is ( ontbreekt 7gewone zwemvoet53 fig4 #aja1 l9ks72 we] &]e1 bij welke alle te55 re*t ( s*u9s na> vor5 g]i*t zijn en door e5 zwemvlies aan elka> v]bond5 7roeivoet53 fig4 #aja1 9 't midd574 ,tot de zwemvogels behoor5 o4 a4 de familie d] e5da*tig51 die d] meeuw51 d] duik]s en d] roeipootig54 ,de e5da*tig5 hebb5 gewone zwemvoet52 hun snavel is aan d5 r& met hor5a*tige dw>splaatjes bezet 7fig4 #ajb71 wa>door de spijz5 7t5 deele di]lijk vo$sel1 t5 deele wortels en gro5e plant5deel57 e5igsz9s kunn5 word5 v]brijzeld4 ,de e5da*tig5 vlieg5 vrij go$4--,hi]toe behoor5 zwan51 ganz51 e5d54 ,de wilde ganz5 kom5 hi] 9 d5 h]f/ en d5 w9t]1 en vret5 gras1 w9t]graan- en w9t]koolzaadplant52 ook a>dappel51 wortel51 koolrap5 en knoll51 wanne] deze bij h>e kom/ nog op 't l& te v9d5 zijn4 ,ook v]niel5 zij de te velde /a&e w9t]gewass51 doordat zij ze plat tr$54--,de wilde e5d5 word5 ev5e5s s*adelijk4--,tamme ganz5 en tamme e5d5 word5 9 vele rass5 aangefokt4 ,de meeuwa*tig5 7fig4 #ajd7 hebb5 gewone zwemvoet5 en tamelijk lange poot51 die voor wad5 ges*ikt zijn4 ,lange1 spitse vleugels2 zijdel+s sam5g$rukte snavel4--,deze vogels bro$5 9 groot]e ( kle9]e troep5 aan de ku/ 7zilv]meeuw1 mantelmeeuw1 /]n1 zeezwaluw71 enkele soort5 aan de oev]s van m]51 plass5 en rivi]5 7kapmeeuw74 ,zij vo$5 zi* met viss*51 worm51 s*elpdi]51 enz42 sommige met muiz5 en insekt54 ,duik]s hebb5 korte vleugels2 hunne poot5 zijn ze] v] na> a*t]5 geplaat/2 sommige soort5 7fuut1 fig4 #aja1 re*ts7 hebb5 gelobde zwemvoet54 ,roeipootig5 hebb5 roeipoot5 7fig4 #aja1 midd5 974 7s*olleva>47 ,,klasse ,,iii4 ,,kruip5de ,,di]5 ,,( ,,reptiel54 ,de di]51 die tot deze klasse behoor51 zijn k\dblo$ig1 t5 gevolge van de v]m5g+ van het slagad]lijke blo$ d] l9k] h>!lft met het ad]lijke blo$ d] re*t] h>!lft4 7,vgl4 bl4 #dj74 ,t]wijl zij 9 dit opzi*t met de volg5de klasse 7die d] ,amphibin7 ov]e5/emm51 v]s*ill5 zij ervan o4 a4 doordat zij niet als dez5 e5e naakte huid hebb51 ma> met s*ubb5 ( s*ild5 b$ekt zijn4--,zij doorloop5 ook ge5e g$aantev]wissel+1 zooals de ,amphibin do54 ,het reptiel5ei is ongeve] als het vogelei geb\wd2 e*t] is de s*aal niet zoo h>d en broos1 ma> me] buigzaam1 doordat er ge5 kalk 9 is afgezet4 ,het ei wordt f door de zonnew>mte1 f door de 9 me/ ( rott5de blad]5 zi* ontwikkel5de w>mte uitgebro$4 ,ook zijn er ,kruip5de di]51 die hunne ei]5 9 't li*aam h\d5 tot het oog5blik dat de jong5 word5 gebor5 7add]74 ,tot de ,reptiel5 br5gt m5 de volg5de ord53 krokodill51 s*ildpadd51 hag$iss51 slang54 ,tot de e]/e twee ord5 behoor5 ge5e inl&s*e v]teg5woordig]s4 ,hag$iss5 hebb5 voor 't me]5deel #d poot52 zij hebb5 oogl$5 en uitw5dige gehoorop5+52 zij bezitt5 e5 bor/be5 en alle5 aan de voor/e rompw]vels ribb54 ,zij kunn5 hunn5 bek niet zoo wijd op55 als de slang54--,inl&s* zijn e5ige soort5 van hag$iss5 7fig4 #aje7 en de pootlooze hazelworm 7fig4 #ajf74 ,slang5 7fig4 #ajg1 #ajh7 hebb5 ge5 poot51 ge5 oogl$5 no* uitw5dige gehoorop5+51 ge5 bor/be51 ribb5 aan alle w]vels2 zij kunn5 door e5e bijzond]e inri*t+ d5 muil ze] wijd op55 en aldus veel groot] di]5 als spijs opnem5 dan m5 z\ v]wa*t54--,inl&s* zijn3 #a4 de niet v]giftige r+slang 7blauwa*tig grijs met zw>t en wit gevlekt5 buik2 e5 zw>te en e5 witte b& om d5 hals71 die op 't l& en 9 't wat] leeft1 #b4 de ev5m9 v]giftige gladde slang 7bru9 met zw>te vlekk571 #c4 de giftige add] 7fig4 #ajh74 ,deze laat/e heeft e5' bre$51 aan 't voore9de /omp5 kop1--e5 li*aam1 dat bij d5 /a>t plotsel+ small] wordt1--e5e gro5grijze ( bru9a*tige kleur1 en ov] d5 rug e5' zw>t5 zigzagb& ( e5e reeks van zw>te ruitvormige vlekk54 ,l5gte #a_/b ,m4 ,de beide haakvormige gift&5 zitt5 vr 9 de bov5kaak2 bij het op55 van d5 muil v]&]5 zij van /& en kom5 loodre*t op de bov5kaak te /aan4 ,zij zijn doorboord door e5 kanaal1 dat van de gifkli] komt1 zoodat het v]gif onmiddellijk 9 de beide door de t&jes gemaakte wond5 g]aakt4 ,de beet van de add] is geva>lijk en kan doodelijk zijn4 ,het v]gif w]kt e*t] alle5 nadeelig1 wanne] het 9 het blo$ wordt uitge/ort2 niet wanne] het 9 d5 d>m komt4--,(s*oon de add] nut doet door 't v]sl9d5 van vele veldmuiz51 moet zij weg5s het geva>1 dat zij voor d5 m5s* oplev]t1 zooveel mogelijk word5 uitg]oeid4 ,,klasse ,,iv4 ,,amphibi,n4 ,de ,amphibin zijn k\dblo$ig1 en wel om dezelfde r$5 als de ,kruip5de di]5 7bl4 #da74 ,huid naakt1 vo*tig1 veelal slijmig2 door ha> he5 neemt het blo$ zuur/( uit de lu*t op1 en1 hoewel er ook &]e ademhal+sorgan5 aanwezig zijn1 tre$t dus ook de huid mee 9 di5/ van de ademhal+4--,de ,amphibin doorloop5 e5e g$aantev]wissel+2 d4 i4 re$s vr de jong5 d5 vorm hebb5 aang5om51 di5 de volwass5 di]5 hebb51 v]lat5 zij het ei1 nem5 zelv5 hun vo$sel op en leid5 aldus e5 zelf/&ig lev54 ,als voorbeeld wil ik hi] de g$aantev]wissel+ van d5 bru95 ( l&kikvors* besprek5 7fig4 #aji74 ,het ei be/aat uit e5e donk]e massa1 zoo groot ongeve] als e5 bak]speldeknop1 omgev5 door e5' dunn5 w&4 ,ma> zoodra de ei]5 9 't wat] kom51 neemt hun w& e5e groote hoeveelheid wat] op en neemt da>bij e5' veel groot]5 omvang aan 7a72 zoodat de door n5 kikvors* gelegde ei]5 met elk&] e5e massa kikk]dril vorm51 dubbel zoo groot als de kikvors* zelf4 ,de donk] gekleurde inh\d van 't ei1 aanvankelijk rolrond1 wordt langw]pig 7b72 en weldra ont/aat da>uit e5 l>fje1 dat zi* door d5 eiw& he5w]kt en zi* 9 't wat] begeeft4 ,aan dit l>fje 7c71 dat spo$ig d5 vorm van e5 vis*je krijgt 7d71 v9dt m5 e5igsz9s v]takte huiduit/ulp+51 door welke he5 zi* e5 /room begeeft van blo$1 hetwelk uit het omgev5de wat] zuur/( opneemt4 ,de b$oelde huiduit/ulp+5 noemt m5 kieuw52 en da> zij niet1 als bij de viss*51 alle5 door e5e kieuwspleet met de omgev+ 9 v]b9d+ /aan1 ma> uitw5dig gezet5 zijn1 noemt m5 ze uitw5dige kieuw54 ,weldra vormt zi* e5 huidzoom 7d71 die vooral d5 /a>t omgeeft1 zoodat e5 w>e roei/a>t wordt gevormd4 ,intuss*5 ont/aan inw5dige kieuw51 t]wijl de uitw5dige v]dwijn54 ,dan zijn de l>fjes 7dond]padjes7 geheel vis*vormig4 ,spo$ig ont/aan ook de l$emat52 e]/ de a*t]/5 7e71 e5' heel5 tijd lat] de voor/5 7f74 ,t]wijl nu de long5 gevormd word51 v]nauw5 zi* de kieuwsplet51 die zi* lat] geheel sluit52--de /a>t wordt kle9]1 t]wijl kop en romp snel 9 omvang to5em54 ,weldra v]laat nu ook het di]1 dat re$s geheel op e5' kle95 kikvors* gelijkt1 het wat] 7g71 en spo$ig v]dwijnt nu de /a>t geheel en al 7h74--,9 ho(dzak5 komt de g$aantev]wissel+ 7metamorphose7 van alle ,amphibin met die van d5 kikvors* ov]e54--,de di]5 dez] klasse begev5 zi*1 met we9ige uitzond]+51 9 't voorja> 9 't wat] om zi* voort te plant52 hoewel zij 9 de ov]ige deel5 des ja>s op 't l& lev51 v9dt m5 ze to* zond] uitzond]+ sle*ts op vo*tige plaats54 ,tot deze klasse behoor5 de volg5de inl&s*e soort53 de bru9e ( l&kikvors* 7fig4 #aji1 ,a71 de gro5e ( wat]kikvors* 7,b71 de boomkikvors*1 de padd51 ook de l&- en wat]salam&]s4--,kikvors*5 en padd5 bezitt5 9 d5 volwass5 toe/& ge5' /a>t1 en vrij lange poot52 de salam&]s hebb5 9 d5 volwass5 toe/& wl e5' /a>t en betrekkelijk korte poot54 ,de salam&]s 7fig4 #aaj7 zijn e5igsz9s hag$isvormig1 ma> v]s*ill5 van de hag$iss5 doordat zij niet met s*ubb5 b$ekt zijn4--,kikvors*5 en padd5 et5 vele insekt5 en slakk52 zij vang5 hunne prooi door het plotsel+ uitw]p5 van hunne slijmige tong 7fig4 #aji1 ,a71 wa>aan het di]1 dat zij will5 vang51 va/kleeft2 zij trekk5 da>na de tong we] 9 en slaan die 9 d5 mond om4 ,zij do5 als insekt5v]delg]s ze] veel nut4 ,da>om is het ze] te bejamm]51 dat bij ons te l&e niet wordt teg5gegaan de kikvors*moord op groote s*aal1 die soms vooral 9 het ,zuid5 van ,n$]l& wordt uitgeoef5d door p]son51 die kikk]billetjes aan de ,p>ijs*e re/aurants will5 lev]54--,padd51 die zi* ond] 't lo( d] a>dbezieplant5 oph\d51 word5 vaak met e5 wantr\w5d oog aangezi52 t]wijl to* de pad ge5e /ukk5 van de a>dbei5 afvreet1 ma> jui/ de slakk5 v]delgt1 die dit do54 ,,klasse ,v4 ,,viss*54 ,viss*5 zijn k\dblo$ige di]51 die hun geheele lev5 lang door kieuw5 adem54 ,het h>t be/aat uit sle*ts ne kam] en ne voorkam] 7zie blz4 #cg1 #ch74 ,de kop sluit zi* onmiddellijk aan d5 romp aan1 zoodat e5 hals ontbreekt 7fig4 #aaa74 ,de viss*5 beweg5 zi* ho(dzakelijk met d5 /a>t1 aan welks uite9de de /a>tv9 geplaat/ is4 ,met de rugv9 7-v9n57 en de a*t] de a>sop5+ gezet5 a>sv9 ligt deze laat/e 9 het midd5vlak van d5 vis*1 t]wijl de aan d5 s*$el beve/igde bor/v9n5 zo[el als de buikv9n5 p>ige li*aamsaanhangsel5 zijn1 die zi* m9 ( me] met het twee pa> l$emat5 d] ov]ige ,gew]velde di]5 lat5 v]gelijk54--,het skelet d] mee/e viss*5 7snoek1 ba>s1 k>p]1 pal+1 s*ol7 be/aat uit be52 bij e5ige vis*soort5 7haai1 rog7 is het kraakbe5ig4--,de huid is bij v]reweg de mee/e viss*5 met s*ubb5 b$ekt4 ,,ho(dafdeel+ ,,ii4 ,,gel$e ,,di]54 ,het li*aam d] ,gel$e di]5 is tweezijdig symmetris*1 en be/aat uit e5 bij de v]s*ill5de soort5 ze] ongelijk aantal a*t] elka> geleg5 l$5 7fig4 #aab74 ,wel zijn deze l$5 oorspronkelijk alle aan elka> gelijk2 ma> g$ur5de de ontwikkel+ van het di] tr$5 de ond]s*eid5 l$5 9 di5/ van v]s*ill5de v]ri*t+51 en zoo ont/aat er soms e5 ze] groot ond]s*eid4 7,v]gel4 bijv4 de 9 fig4 #aac1 #a afgebeelde sluipwesp met d5 vorm1 di5 dit di] 9 zijn e]/e jeugd heeft3 #b74 ,dikwijls v]groei5 v]s*ill5de l$5 met elk&]1 en dan v]toont het li*aam e5e indeel+ 9 enkele li*aamsafdeel+5 7insekt572 ( zelfs alle l$5 v]smelt5 tot n geheel 7mijt574 ,9 't laat/b$oelde geval kan m5 nog sle*ts aan de gel$e poot5 zi51 dat m5 met e5 ,gele$ di] te do5 heeft4 ,wel behoor5 ook tot de worm5 7#c;e ,ho(dafdeel+ van het ,di]5rijk7 di]51 welke uit l$5 be/aan 7bijv4 de reg5worm72 ma> deze worm5 hebb5 f ge5e f sle*ts kle9e1 ongel$e pootjes2 nooit gel$e poot51 zooals de ,gel$e di]5 bezitt54 ,sle*ts 9 hunne e]/e jeugd kunn5 de insekt5 pootloos zijn 7fig4 #aac1 #b7 ( ongel$e li*aamsaanhangsel5 hebb5 7de a*t]/e poot5 van e5e rups3 fig4 #aad74--;,de kop d] ,gel$e di]5 bezit v]s*ill5de op elka> volg5de p>5 kak51 die zi* van l9ks na> re*ts en van re*ts na> l9ks1 he5 en we]1 beweg54--,de li*aamsbekle$+ be/aat bij de volwass5 ,gel$e di]5 uit e5e huid met h>de pants]/ukk52 sle*ts bij de e]/e ontwikkel+/oe/&5 7l>v57 is de huid van v]s*ill5de soort5 me] za*t4--,de ,gel$e di]5 hebb5 ge5 inw5dig skelet2 de spi]5 zijn aan de uitw5dige huid beve/igd4--,de c5trale deel5 van het z5uw/elsel 7bl4 #ai7 ligg5 bij de ,gel$e di]5 bijkans alle aan de buikzijde4 ,9 d5 kop ligt de h]s5knoop1 dit is e5e knoopvormige1 bov5 d5 slokd>m geleg5 z5uwmassa1 van wa>uit z5uw5 na> de oog5 en de spriet5 zi* begev54 ,v]d] v9dt m5 aan de buikzijde des di]s de zoog5oemde buikz5uw/r5g1 die b5$5 het d>mkanaal zi* uit/rekt en uit v]s*ill5de z5uwknoop5 7fig4 #aae1 z7 be/aat1 welke door z5uwdrad5 aan elk&] v]bond5 zijn4 ,er is ge5e afzond]lijke li*aam%olte voor de c5trale deel5 van het z5uw/elsel4 ,de ademhal+sorgan5 zijn bij e5ige ,gel$e di]5 7,s*aaldi]51 zooals kreeft5 en krabb57 kieuw52 de ,insekt5 en ,duiz5dpoot5 adem5 door lu*tbuiz5 ( tra*een 7zie b5$571 en ook de ,sp9a*tig5 bezitt5 me] ( m9d] gewijzigde lu*tbuiz54--,9 ho(dzak5 is de b\w van het lu*tbuiz5/elsel het volg5de3 aan i$]5 kant van het li*aam bev9dt zi* e5e reeks lu*tgat5 7fig4 #aae1 lb71 door welke de lu*t 9 de lu*tbuiz5 wordt b9n5gevo]d4 ,deze laat/5 v]takk5 zi* h]haaldelijk1 zoodat zij t5 slotte zi* 9 ze] fijne huisjes splits51 welke de v]s*ill5de organ5 omsp9n54 ,de lu*t wordt aldus na> alle deel5 des li*aams he5gevo]d4 ,9 fig4 #aad zijn de lu*tgat5 van e5e rups1 9 fig4 #aac1 #b die van e5e sluipwespl>ve duidelijk zi*tba>4 ,tot de ,gel$e di]5 behoor5 vi] klass53 die d] ,insekt51 ,duiz5dpoot51 ,sp9a*tig5 en ,s*aaldi]54 ,,klasse ,i4 ,,insekt5 ,,( ,,gekorv5 ,,di]54 ,ademhal+ door lu*tbuiz5 7zie bov574--,de l$5 zijn tot drie li*aamsafdeel+5 v]e5igd3 kop1 bor//uk en a*t]lijf 7fig4 #aaf74 ,aan d5 kop1 die de oog51 de voelhor5s ( spriet5 en de kak5 draagt1 lat5 zi* de v]s*ill5de l$51 die hem sam5/ell51 niet me] ond]s*eid54 ,het bor//uk be/aat uit drie l$5 7fig4 #aaf1 ,b#a1 ,b#b1 ,b#c71 van welke het e]/e 7't voorbor//uk7 e5 pa> poot51 en het twe$e 7't midd5bor//uk7 zo[el als het d]de 7't a*t]bor//uk7 e5 pa> poot5 en e5 pa> vleugels draagt4 ,het a*t]lijf be/aat niet bij alle insekt5 uit e5 gelijk getal l$52 er zijn aan dit li*aamsdeel ge5e poot5 beve/igd4--,de bov5v]melde drie li*aamsafdeel+5 v]ri*t5 v]s*ill5de functin3 de kop di5t vooral voor de gewa>word+ en de spijsopnem+1 het bor//uk voor de beweg+2 het a*t]lijf bevat ho(dzakelijk de organ5 voor vo$+ en voortplant+4 ,bijkans alle insekt5 hebb5 9 d5 volwass5 toe/& aan i$]5 kant des kops e5 sam5ge/eld oog1 d4 i4 e5 oog1 't welk uit e5 groot aantal 7tot #aj4jjj7 kle9e oogjes is sam5ge/eld4 ,bov5di5 v9dt m5 bij v]s*ill5de insekt5 nog enkele enkelv\dige oog5 bov5 op d5 kop4--,de spriet5 be/aan uit l$52 ov]ig5s zijn zij bij de ond]s*eid5 insekt5 ze] ongelijk2 zij di55 voor het ta/gevoel4--,de monddeel5 be/aan uit drie pa> kak51 van welke het e]/e pa> 7de bov5kak51 fig4 #aag1 ,bov4k47 en het twe$e pa> 7de ond]kak51 ,o4k47 zi* vrij na> elka> toe en van elka> af kunn5 beweg51 t]wijl de kak5 van het d]de pa> aan elka> tot e5 /uk v]groeid zijn1 't welk de ond]lip 7,o4l7 heet4 ,e5e voortzett+ van de huidbekle$+ des kops 7de bov5lip1 ,bl47 /eekt me] ( m9 als e5 afdak ov] de drie bov5g5oemde p>5 kak5 uit4 ,bij de insekt51 welke va/e spijs opnem5 en deze v]s*eur5 ( fijn kauw51 zijn de kak5 kort en s*]p2 m5 noemt ze bijt5de monddeel54 ,bij die1 welke vloeib>e spijs 7blo$1 plant5sapp57 opnem51 zijn zij ze] 9 de l5gte gegroeid en tot likk51 zuig5 ( /ek5 +]i*t 7v]l5gde monddeel574 ,de poot5 d] insekt5 7fig4 #aah7 be/aan uit ond]s*eid5 deel51 die groot5deels g5oemd zijn na> de deel5 van e5' zoogdi]poot2 to* is natuurlijk de ov]e5kom/ tuss*5 de l$emat5 van insekt5 en zoogdi]5 niet dan geheel opp]vlakkig4 ,m5 ond]s*eidt dan aan e5' insekt5poot de volg5de deel53 #a4 het gewoonlijk ze] korte heuplid1 #b4 d5 insgelijks ze] kort5 dijr+1 #c4 de langw]pige dij1 #d4 de aan ha> uite9de met bewegelijke /ekeltjes bezette s*e51 #e4 d5 uit #c tot #e le$jes be/a&5 voet4 ,het laat/e lid van d5 voet is van klauw51 soms van zuignapjes voorzi54--,de vleugels 7fig4 #aaf7 zijn eig5lijk huiduitbreid+51 welke uit twee lag5 be/aan4 ,tuss*5 de bov5/e en de ond]/e huidplaat van d5 vleugel bev9d5 zi* lu*tbuiz54 ,9 d5 e]/5 tijd1 dat het insekt vleugels heeft 79 d5 poptoe/&71 zijn deze 9ngeplooid2 ma> door het inp]s5 van lu*t 9 de lu*tbuiz5 d] vleugels zett5 zi*1 bij het pas uit de pop gekom5 insekt1 de lu*tbuiz5 en da>mee de vleugels uit1 en dat wel 9 kort5 tijd4 ,da>na zet zi* ze] spo$ig e5e va/e zelf/&igheid om de groot/5 d] lu*tbuiz5 af2 op deze wijze word5 de laat/5 tot ad]5 ( n]v51 welke d5 vleugels /evigheid v]le554 ,bij de kev]s zijn de voorvleugels geheel en al h>d en me] tot bes*]m+ van de a*t]vleugels en van het te]e a*t]lijf1 dan tot vlieg5 ges*ikt4 ,bij vele insekt5 is n pa> vleugels 9 d5 ru/toe/& sam5gev\w52 dit kan met de voorvleugels 7bijv4 bij de wesp57 ( met de a*t]vleugels 7bijv4 met de kev]s en spr9khan57 't geval zijn4 ,het a*t]lijf draagt sle*ts bij de rups5 en bij enkele &]e insekt5 9 d5 nog onvolwass5 toe/& beweg+sw]ktuig51 welke e*t] niet gele$ zijn2 zij zijn dus ongel$e a*t]lijfspoot51 9 teg5/ell+ met de gel$e bor/poot5 7fig4 #aad74 ,bij de volwass5 insekt5 v9dt m5 soms draadvormige 7ve5mol7 ( tangvormige 7oorworm7 aanhangsel5 aan het laat/e lid van 't a*t]lijf2 ook draagt het a*t]lijf e5e legboor bij zulke insekt51 welke hunne ei]5 9 e5 bepaald voorw]p 7d5 grond1 h\t1 blad]51 &]e di]57 legg54-- ,de mee/e insekt5 hebb5 e5 ze] /]k voortplant+sv]mog54 ,enkele soort5 7vlees*vlieg1 s*ap5luisvlieg7 br5g5 lev5de jong5 t] w]eld1 ma> v]reweg de mee/5 legg5 ei]54 ,uit deze ei]5 kom5 9 enkele gevall5 di]5 te voors*ijn1 die re$s volkom5 op hunne oud]s gelijk5 7luiz572 v]reweg de mee/e insekt5 e*t] ontwikkel5 zi* met g$aantev]wissel+ ( metamorphose2 d4 i4 zij tr$5 re$s 9 hunn5 all]e]/5 ontwikkel+/oe/& zelf/&ig op en zorg5 dan re$s zelv5 voor hun vo$sel4 ,da>door behoeft het ei niet 7zooals bij de vogels en kruip5de di]57 groote hoeveelh$5 vo$5de /(f5 te bevatt52 de ei]5 kunn5 dus veel kle9] zijn1 en er kunn5 tegelijk me] van word5 voortgebra*t4 ,de g$aantev]wissel+ maakt dus dat de voortplant+ /]k] kan zijn dan &]s mogelijk z\ wez54 ,het me]5deel d] insekt51 zwakke di]soort5 als zij zijn en ze] gevoelig voor m9d] gun/ige uitw5dige invlo$51 moet zi* dan ook wel /]k voortplant52 d$5 zij dit niet1 dan z\d5 zij spo$ig uit/]v54 ,ma> de /]ke v]me]d]+ is dan ook we]1 als de uitw5dige om/&igh$5 e5s bij uitzond]+ niet ongun/ig zijn1 oorzaak van dat v]s*ijn5 9 massa's1 't welk bij vele insekt5 voorkomt 7rups51 spr9khan571 en dat bij plant5et5de soort5 ma> al te vaak groote s*ade aan onze gewass5 b]okk5t4 ,m5 ond]s*eidt twee soort5 van g$aantev]wissel+3 de volkom5e en de onvolkom5e4 ,volkom5 noemt m5 ha> als het insekt e55 poptoe/& doorleeft1 d4 i4 e55 toe/&1 wa>9 het ge5 vo$sel opneemt en zi* gewoonlijk we9ig beweegt2--onvolkom5 noemt m5 de metamorphose1 wanne] zoodanige poptoe/& niet wordt doorleefd1 en het insekt dus alle5 bij de v]s*ill5de v]vell+5 langzam]h& e5igsz9s van g$aante v]&]t4--,het woord v]vell+ di5 ik hi] nog nad] te v]kl>54 ,de huidbekle$+ d] ,gel$e di]5 be/aat uit h>de /ukk51 die zi* niet kunn5 uitzett54 ,aan het e9de van e5e bepaalde lev5sp]iode word5 de h>de lag5 d] huid afge/roopt1 en het insekt komt voor d5 dag met e5e te]e huid1 die voor uitzett+ vatba> is en dus aan d5 groei ge5 h9d]nis 9 d5 weg legt4 ,langzam]h& wordt ook deze nieuwe huid we] h>d]4 ,bij de insekt5 met onvolkom5 g$aantev]wissel+ v]&]t de vorm van het insekt bij i$]e v]vell+ e5igsz9s1 en wordt hij telk5s me] aan di5 van het volwass5 insekt gelijk2 bij de voorlaat/e v]vell+ kom5 kle9e vleugel/ompjes1 ( liev] vleugels*e$5 7fig4 #acc1 9 het wat]1 l9ks7 te voors*ijn1 b9n5 welke de vleugels zelve 9 sam5geplooid5 toe/& zi* vorm54 ,ook de legboor van de vr\welijke insekt5 komt e]/ bij de vrlaat/e v]vell+ als voll$ig ontwikkeld orgaan te voors*ijn4 ,re$s 9 de e]/e lev5sp]iode gelijkt het insekt1 dat e5e onvoll$ige g$aantev]wissel+ doorleeft1 betrekkelijk veel op het volwass5 di]2 veel me] dan bij die insekt5 't geval is1 welke e5e volkom5 g$aantev]wissel+ doorloop54 7,zie fig4 #abb74 ,de tijd1 welk5 e5 insekt met volkom5 g$aantev]wissel+ 9 d5 poptoe/& doorbr5gt1 duurt op v]re na niet altijd ev5 lang4 ,van het groote koolwitje 7fig4 #aai7 kom5 alle j>5 twee opvolg5de gesla*t5 7g5]atin7 voor2 de e]/e g5]atie doorleeft d5 w9t] 9 d5 poptoe/&1 van de &]e v9dt m5 de popp5 9 d5 zom]4 ,t]wijl nu het insekt d] w9t]g5]atie ongeve] e5 half ja> 9 d5 poptoe/& doorbr5gt1 duurt deze toe/& bij de zom]g5]atie nog ge5 ma&4 ,hooge temp]atuur bespo$igt de ontwikkel+4 ,(s*oon e5 insekt 9 d5 poptoe/& ge5e spijs opneemt1 ademt het to* en v]bruikt het aldus voortdur5d /(1 e*t] sle*ts e5e g]+e hoeveelheid1 da> het di] zi* sle*ts we9ig beweegt 7zie bl4 #bf74 ,vanwa> krijgt nu de pop ha> vo$sel1 om dit v]lies aan /( te dekk58 ,9 d5 l>vetoe/& neemt het insekt veel me] vo$sel op dan het voor zijn5 groei noodig heeft4 ,uit dit ov]s*ot vorm5 zi* de res]ve/(f51 die 9 het zoog5oemde vetli*aam d] l>ve word5 afgezet4 ,g$ur5de d5 poptoe/& word5 deze res]ve/(f5 gebruikt om de ademhal+ te ond]h\d54 ,da>om weegt e5e pop onmiddellijk nadat zij uit de rups is ont/aan1 me] dan e5e pop1 die b9n5kort 9 vl9d] zal v]&]54 ,de l>v5 en popp5 zijn bij de ond]s*eid5 insekt5soort5 ze] v]s*ill5d van vorm4 ,m5 ond]s*eidt de l>v5 93 rups51 w>e l>v5 en mad54 ,de mad5 7fig4 #abc1 b1 c7 zijn pootloos en hebb5 ge5' duidelijk zi*tb>51 met e5e h>de huid bekle$5 kop4 ,de w>e l>v5 hebb5 wl e5' h>d5 kop1 die van de ov]ige deel5 van d5 romp duidelijk te ond]s*eid5 is2 sommige l>v5 hebb5 bor/poot5 7fig4 #aba71 &]e niet 7fig4 #abh74 ,a*t]lijfspoot5 e*t] bezitt5 zij niet1 hoog/5s aan 't uite9de van 't a*t]lijf e5 pa> ongel$e li*aamsaanhangsel54 ,de rups5 7fig4 #aad1 #abj1 a7 hebb5 e5' duidelijk zi*tb>51 h>d5 kop1 #c pa> gel$e bor/poot5 en e5 v]s*ill5d aantal ongel$e a*t]lijfspoot54 ,m5 ond]s*eidt w>e rups51 die lat] 9 vl9d]s v]&]51 en ba/a>drups51 die de jeugdtoe/& van bladwesp5 zijn4 ,de laat/5 7fig4 #abd7 hebb5 e5' kogelrond5 kop en bezitt5 #f-h pa> a*t]lijfspoot52 bij de e]/5 7fig4 #aai1 #abj1 a7 is de kop plat en b$raagt het aantal a*t]lijfspoot5 #b-e4 ,de gang d] rups5 /aat 9 nauw v]b& met het aantal a*t]lijfspoot54 ,is dit aantal vrij groot en zijn dus v]reweg de mee/e li*aamsl$5 van poot5 voorzi51 dan blijft het geheele li*aam g$ur5de de beweg+ tamelijk wl ge/rekt4 ,bev9d5 zi* e*t] alle5 aan het a*t]e9de des li*aams a*t]lijfspoot51 dan is het gans*e midd5li*aam pootloos en de voortbeweg+ ges*i$t dan door dit pootlooze li*aamsdeel /]k te kromm54 ,dit is 't geval bij de zoog5oemde spanrups51 die sle*ts #b pa> a*t]lijfspoot5 bezitt5 7fig4 #add1 c74 ,de popp5 zijn f door e5e huid omgev51 die d5 omtrek d] afzond]lijke li*aamsdeel5 sle*ts onduidelijk doet doors*em]5 7fig4 #aai1 #abj1 c72 f zij hebb5 e5e huidbekle$+1 die i$] li*aamsdeel 7ook de vleugels1 poot51 spriet51 monddeel5 en oog57 afzond]lijk omgeeft 7fig4 #aba74 ,de e]/5 noemt m5 b$ekte1 de laat/5 onb$ekte popp54--,vele popp5 zijn naakt 7fig4 #aai1 #aba72 &]e zijn omgev5 door e5e cocon 7fig4 #abj1 b7 ( door de l>vehuid 7fig4 #abc1 d74 't ,laat/e is het geval met de popp5 van vele vlieg53 als de made v]popt1 blijft de huid van deze 9 sam5ges*rompeld5 toe/& om de pop he5 zitt54 ,e5e cocon be/aat uit sp9sel1 't welk als e5e vloei/( 9 de sp9kli]5 d] l>ve zi* vormt1 door e5e op5+ 9 de ond]lip na> buit5 tre$t1 v]volg5s 9 drad5 wordt getrokk5 en va/ wordt4 ,vele rups5 gebruik5 ha> sp9v]mog5 niet sle*ts om e5e cocon te mak51 ma> ook om ne/5 te v]va>dig5 ( om e55 draad te sp9n51 wa>aan zij zi* lat5 zakk54 ,m5 ond]s*eidt de klasse d] ,insekt5 9 de volg5de ord53 #a4 ,kev]s ( ,s*ildvleugelig51 #b4 ,re*tvleugelig51 #c4 ,gaas- ( ,netvleugelig51 #d4 ,vliesvleugelig51 #e4 ,vl9d]s ( ,s*ubvleugelig51 #f4 ,halfvleugelig51 #g4 ,blaaspoot51 #h4 ,vlieg5 en ,mugg5 ( ,tweevleugelig51 #i4 ,vlooi51 #aj4 ,luiz51 #aa4 ,spr+- en ,franje/a>t54 ,orde ,s*ildvleugelig5 ( ,kev]s4 ,bijt5de monddeel5 7bl4 #aca74 ,e5 groot voorbor//uk1 dat met het midd5bor//uk ze] bewegelijk v]bond5 is4 ,de voorvleugels v]vormd tot h>de deks*ild51 die 9 d5 ru/toe/& alle5 d5 kop1 het voorbor//uk1 e5 kle9 driehoekig /ukje van het midd5bor/uk 7het s*ildje7 en soms het uite9de van 't a*t]lijf onb$ekt lat54 ,de a*t]vleugels1 die tot vlieg5 di551 zijn 9 d5 ru/toe/& ond] de deks*ild5 sam5gev\w54--,g$aantev]wissel+ volkom54 ,l>v5 met h>d5 kop1 met ( zond] bor/poot54 ,popp5 onb$ekt4 ,van de talrijke familin noem ik de volg5de4 ,loopkev]s 7fig4 #abe73 slank met lange1 dunne poot51 draadvormige spriet51 kra*tige kak54 ,zij loop5 snel1 vlieg5 mee/al sle*t ( 9 't geheel niet4 ,l>v5 langw]pig4 ,volwass5 kev]s en l>v5 h\d5 zi* op en 9 d5 grond op1 en lev51 met zeldzame uitzond]+51 van &]e insekt54 ,ov] 't geheel nuttig4-- ,korts*ildkev]s3 langw]pig1 smal4 ,korte deks*ild51 die het geheele a*t]lijf onb$ekt lat54 ,de l>v5 gelijk5 veel op die d] loopkev]s4 ,volwass5 kev]s en l>v5 vo$5 zi* met lev5de insekt5 ( met rott5de organis*e zelf/&igh$54-- ,knotssprietig5 hebb5 spriet51 welk] laat/e l$5 dikk] zijn dan de e]/e l$54 ,hi]toe behoor5 o4 a4 de aaskev]s en doodgrav]s1 die n als volwass5 di] n als l>ve van doode di]5 lev52 de doodgrav]s begrav5 de kr5g5 9 d5 grond1 alvor5s er hunne ei]5 9 te legg54 ,enkele soort5 van aaskev]s word5 n als kev] n als l>ve wel e5s s*adelijk op biet5akk]s4 ,tot de knotssprietig5 behoor5 v]d]3 de koolzaadglanskev]1 het framboz5kev]tje1 het biet5kev]tje4-- ,bladsprietig5 7fig4 #abf7 zijn plompe kev]s4 ,van hunne spriet5 zijn de laat/e #c-g l$5 plat1 bladvormig v]bre$2 zij vorm5 te zam5 e5 knotsje4 ,de l>v5 7eng]l+51 fig4 #aba7 zijn dik1 krom gebog52 zij hebb5 bor/poot52 zij lev5 9 d5 grond1 9 v]molmd h\t ( 9 me/4--,hi]toe behoor5 o4 a4 de meikev] en het roz5kev]tje2 ook de me/kev]s en het vlieg5d h]t4-- ,kniptorr5 zijn langw]pig1 ov]al ongeve] ev5 bre$1 met e5 ze] lang voorbor//uk4 ,de spriet5 be/aan uit l$51 die ongeve] driehoekig zijn 7zaagvormige spriet574 ,op d5 rug ligg5de1 spr+5 zij hoog op4 ,dit do5 zij als volgt 7fig4 #abg74 ,e]/ buigt het di] zi* zoodanig1 dat kop en voorbor//uk na> bov5-1 midd5- en a*t]bor//uk en a*t]lijf na> b5$5 gebog5 zijn4 ,da>na li*t het de ne]gebog5 e9d5 van 't li*aam we] op1 wa>bij de aanvankelijk omhoog gebog5 v]b9d+splaats tuss*5 voor- en midd5bor//uk met kra*t op d5 grond komt1 zoodat de tor door h>e eig5 ve]kra*t hoog opspr+t4 ,de buikzijde van het voorbor//uk heeft aan het a*t]e9de e5 uit/eeksel1 dat jui/ pa/ 9 e5e groeve1 die 9 't midd5bor//uk aanwezig is4 ,ligt de tor op d5 rug en buigt zij het midd5 van ha> li*aam na> bov51 dan drijft zij dat uit/eeksel uit de groeve2 buigt zij het midd5 van het li*aam we] na> b5$51 dan komt het uit/eeksel we] 9 de groeve t]ug4--,de l>v5 d] kniptorr5 7ritnaald51 kop]worm57 zijn dun1 langw]pig1 h>d van huid1 geelbru9 van kleur1 met korte bor/poot5 en e5 pa> ongel$e uit/eeksels aan 't laat/e lid van het a*t]lijf4--,van sommige kniptorsoort5 leeft de ritnaald van humus2 &]e ritnaald5 e*t] zijn ze] s*adelijk aan graan en vele &]e kultuurgewass54-- ,snuittorr5 7fig4 #abh7 hebb5 e5 snuitvormig v]l5g/uk aan d5 kop1 aan welks uite9de de kak5 /aan4 ,met deze snuit bor5 zij gat5 9 /5gels1 takk51 bloem51 vru*t5 en &]e plant5deel51 soms om vo$5de /(f5 da>uit op te nem51 soms om e5 gat te mak51 wa>9 zij e5 ei legg54 ,de spriet5 zijn bij vele soort5 knievormig gebog5 7fig4 #abh7 en aan d5 snuit +eplant4 ,de snuittorr5 vlieg5 zeld51 nooit &]s dan 9 d5 pa>tijd4 ,er zijn e*t] soort51 die niet kunn5 vlieg51 da> de deks*ild5 met elka> v]groeid zijn4 ,l>v5 7fig4 #abh7 pootloos1 e5igsz9s gebog54--,vele s*adelijke soort51 als3 erwt5kev]1 boon5kev]1 bladr&kev]1 appelbloesemkev]1 d5n5snuittorr51 graankl&]4-- ,s*orskev]s zijn nauw aan de snuittorr5 v]want2 de kop is vrij dik en e5igsz9s v]l5gd1 zond] dat deze v]l5g+ veel dunn] is dan de kop zelf4 ,de spriet5 e9dig5 9 e5 knopje4--,de l>v5 gelijk5 veel op die d] snuitkev]s4--,de mo$]kev] boort e5 gat door de s*ors en ba/ des booms tot aan het sp9t en graaft van dr uit e5 ( me] gang5 7mo$]gang571 aan we]skant5 wa>van zij h>e ei]5 legt4 ,de l>v5 grav5 l>v5gang51 welke voor 't me]5deel loodre*t op de mo$]gang /aan1 en die /e$s wijd] word51 na>mate de l>ve groeit4 ,aan 't e9de van d5 gang v]popt de l>ve2 en lat] boort zi* de jonge kev] door ba/ en s*ors he5 na> buit54 ,door het grav5 van kev]s en l>v5 wordt de v]b9d+ tuss*5 ba/ en h\t v]brok51 ba/ en teeltweefsel groot5deels v]nield4 ,v]s*eid5 soort5 zijn voor de h\tteelt ze] s*adelijk3 d5n5s*e]d]1 iep5sp9tkev]1 enz4-- ,boktorr5 hebb5 ze] lange spriet51 die zij veelal na> a*t]5 gebog5 drag51 als e5 bok zijne hor5s4 ,de pootlooze l>v5 lev5 9 't h\t4 ,sommige soort5 7o4 a4 de populi]boktor7 zijn s*adelijk4-- ,g\dhaantjes ( bladkev]s 7fig4 #acj7 zijn g$rong5 van vorm1 aan de rugzijde bol4 ,de l>v5 lev5 voor 't me]5deel buit5 op de blad]5 van dezelfde gewass51 wa>van ook de kev]s vret52 enkele soort5 lev5 inw5dig 9 plant5deel52 zij hebb5 drie pa> poot54 ,vele g\dhaantjes hebb5 s*itt]5de metaalkleur54 ,tot deze familie behoor5 o4 a4 lelietorretje1 asp]gekev]tje1 elz5haantje1 ,coloradokev]1 s*ildpadtorr51 ook de spr+5de a>dvlooi54-- ,liev5he]sbee/jes 7fig4 #aca7 zijn half bolvormig4 ,de l>v5 gelijk5 veel op die d] g\dhaantjes1 ma> hebb5 lang]e poot54 ,zij et51 ev5als de volwass5 kev]s1 bladluiz54 ,orde ,re*tvleugelig54 ,monddeel5 bijt5d4 ,voorvleugels le]a*tig2 a*t]vleugels vliezig1 9 d5 ru/toe/& ond] de voorvleugels waai]vormig 9ngeplooid 7fig4 #acb74 ,g$aantev]wissel+ onvolkom5 7bl4 #acd74--,m5 ond]s*eidt loop5de en spr+5de re*tvleugelig54 ,tot de loop5de re*tvleugelig5 behoor5 oorworm5 en kakk]lakk5 7o4 a4 de gewone keuk5kakk]lak ( bakk]/or72--tot de spr+5de re*tvleugelig53 de veldspr9khan5 7zond] sabelvormige legboor71 de sabelspr9khan5 7met e5e sabelvormige legboor bij de wijfjes71 de krekels 7rolrond ( plat van li*aam1 t]wijl de twee vorige familin me] hoog dan bre$ van li*aam zijn74 ,tot de veldspr9khan5 behoor5 de mee/5 d] kle9e spr9khaantjes1 welke op weil&5 zoo algeme5 zijn1 ma> ook de b]u*te trekspr9khan52--tot de krekels o4 a4 de huiskrekel 7kriek1 iem7 en de zoo s*adelijke ve5mol 7fig4 #acb74 ,orde ,gaas- ( ,netvleugelig54 ,monddeel5 bijt5d4 ,voor- en a*t]vleugels veel op elka> gelijk5d1 met e5 /]k v]takt net van n]v5 7fig4 #acc74 ,g$aantev]wissel+ onvolkom5 ( volkom5 7bl4 #acd74 ,e5e onvoll$ige g$aantev]wissel+ hebb53 de 9 w>m]e /rek5 lev5de t]miet52 de haft5 en glaz5mak]s1 welk] l>v5 9 't wat] lev5 7fig4 #acc74 ,de volwass5 glaz5mak]s dood5 insekt51 wa>ond] vele s*adelijke2--de t]miet5 zijn door hunne v]nielzu*t ze] bek5d4 ,e5e voll$ige g$aantev]wissel+ doorloop53 de gaasvlieg51 de s*orpio5vlieg51 de kok]juff]s4 ,de gaasvlieg5 bezitt5 9 d5 toe/& van l>ve e5 pa> ze] groote1 doorboorde kak51 wa>mee zij e5 &] insekt 7mee/al e5e bladluis7 aangrijp51 t]wijl zij de li*aamssapp5 door de op5+5 9 de kak5 he5 opslurp54 7,nuttig47 ,tot de familie d] gaasvlieg5 behoort ook de mi]5leeuw 7fig4 #acd71 die als l>ve 9 e5 tre*t]vormig kuiltje 9 't z& leeft1 en v]s*ill5de insekt5 uitzuigt1 welke 9 dit kuiltje vall5 7vooral mi]574--,de s*orpio5vlieg5 dood5 9 de vlu*t vele insekt54--,de kok]juff]s lev5 als l>v5 9 't wat]1 en wel 9 kok]tjes1 die zij uit plant5deel51 /ukjes /e5 ( s*elp5 sam5/ell54 ,orde ,vliesvleugelig54 ,bov5lip en bov5kak5 niet v]l5gd 7bl4 #aca71 de laat/5 tot bijt5 +]i*t4 ,ond]kak5 en ond]lip 9 de l5gte gegroeid1 bij sommige soort5 e5' soort van snuit vorm5d1 ges*ikt om honig uit de bloesems te zuig5 7fig4 #ace74 ,zijn deze laat/b$oelde monddeel5 m9d] /]k v]l5gd1 dan kunn5 zij 9 i$] geval di55 voor 't oplikk5 van li*aamssapp5 uit aangebet5 di]5 7mi]57 ( uit plant5deel5 7wesp574 ,de bov5kak5 di55 om te bijt53 't zij om h\tdeel5 /uk te mak51 die voor 't b\w5 d] ne/5 word5 gebruikt 7wesp571 't zij om e5e op5+ te mak5 9 di]5 ( plant5deel51 wa>uit zij da>na vo*t oplikk5 7mi]51 wesp571 't zij om bloemdeel5 door te bijt51 om aldus bij de honigbakjes te kom5 7brombij574--,vleugels alle vi] vliezig1 met we9ig ( ze] we9ig n]v54--,g$aantev]wissel+ volkom5 7bl4 #acd74 ,l>v5 bij vele familin madevormig1 bij de bladwesp5 rupsvormig 7ba/a>drups574 ,het wijfje bezit e5e legboor1 die van ze] v]s*ill5d5 b\w kan zijn1 en die bij ond]s*eid5 soort5 7graafwesp57 niet sle*ts voor het ei]legg5 ma> ook voor v]d$ig+ di5t2 bij &]e soort5 di5t zij sle*ts voor 't laatsb$oelde w]k1 en v9dt het ei]legg5 plaats door de anale op5+ 7bij51 wesp574 ,de tot /eekorgaan v]vormde legboor wordt angel g5oemd4--,de bij &]e insekt5 9 't a*t]lijf aanwezige kli]51 welke e5e klev]ige zelf/&igheid afs*eid51 die tot va/he*t+ d] ei]5 aan blad]51 enz4 di5t1 zijn bij de angeldrag5de vliesvleugelig5 tot giftkli]5 v]vormd4 ,vele vliesvleugelig5 7alle graaf-1 sluip-1 gal-1 bladwesp51 ook vele soort5 van bij5 en wesp57 lev5 alle52 &]5 7alle mi]51 vele bij5 en wesp57 vorm5 /at51 welke soms uit duiz5d5 individu's be/aan4 ,9 deze /at5 grijpt altijd e5e v]deel+ van d5 arbeid plaats 9 zoov]1 dat m5 naa/ de mannelijke en vr\welijke voortplant+sdi]51 die uitsluit5d voor de voortplant+ di551 /e$s onvru*tb>e w]kdi]5 ( arbeid/]s v9dt3 vr\welijke individu's met voortplant+sorgan51 die niet tot volkom5 ontwikkel+ zijn g]aakt4 ,deze arbeid/]s b\w5 de won+51 kweek5 de l>v5 op en v]d$ig5 d5 /aat teg5 d5 aanval van vreemde di]52 zij zijn dan ook 9 veel groot] aantal 9 elk5 /aat aanwezig dan de voortplant+s9dividu's4-- ,familie d] bij54 ,ze] v]l5gde ond]tong kak5 en ond]lip1 wa>mee honig uit de bloem5 wordt gezog54 ,li*aam plomp] en me] beha>d dan dat van de wesp54 ,de pootlooze l>v5 word5 met /uifmeel ( met e5 m5gsel van /uifmeel en honig gevo$4 ,voor 't va/h\d5 van het 9 de bloesems v]zamelde /uifmeel di55 o4 a4 bij honigbij5 en hommels de ze] v]bre$e s*e55 d] a*t]poot5 en het e]/e1 bijzond] groote1 lid van d5 voet dez] l$emat52 vele &]e bij5 drag5 aan d5 ond]kant van het a*t]lijf /uifmeel mee4--,de 9 /at5 lev5de bij5 mak5 h>e ne/5 van 0 7dat aan de buikzijde van de w]kbij5 9 s*ilf]s zi* afs*eidt71 van z&korrels1 h\t ( deel5 van blad]54 ,bij de be/uiv+ van vele gewass5 spel5 de bij5 e5e gewi*tige rol4 ,zie hi]ov] het deeltje ov] ,plantkunde4 ,de honigbij zal eld]s uitvo]ig] word5 beh&eld4-- ,familie d] wesp54 ,monddeel5 als bij de bij54 ,ook angeldrag5d4 ,slank1 we9ig ( niet beha>d4 ,voorvleugels 9 d5 ru/toe/& ov]langs opgev\w54 ,de 9 /at5 lev5de wesp5 mak5 h>e ne/5 uit e5e soort van papi]1 hetwelk zij b]eid5 door h\t- ( ba/deel5 fijn te kauw54 ,de w]kwesp5 zo[el als de mannetjes /]v5 teg5 d5 w9t]2 alle5 de bevru*te kon+9n5 ov]w9t]51 en wel ond] mos1 9 holle boom5 en op &]e v]s*ol5 plaats54 ,9 't voorja> beg9t i$]e kon+9 met d5 b\w van e5 ne/2 tev5s legt zij ei]5 en vo$t zij de l>v54 ,e]/ lat] 9 't ja> wordt zij bij d5 ne/b\w en bij het vo$]5 d] l>v5 bijge/aan door de intuss*5 uitgekom5 w]kwesp54 7,bij de bij5 ov]w9t]5 ook de arbeid/]s1 en /]v5 teg5 d5 w9t] alle5 de mannetjes74 ,vele wesp5 mak5 h>e ne/5 9 d5 grond2 de l&b\w] loopt kans1 dat hij zulke ne/5 bij 't ploeg5 v]nielt en dat hij en zijn pa>d dan door hond]d5 wesp5 word5 aangevall54 ,vele wesp5/ek5 tegelijk kunn5 doodelijk w]k54 7,middel53 afkoel5de /(f5 als ges*aafde wortels ( appels1 koolblad]52--inwrijv5 met salmiak2--e5 compres met loodazijn74-- ,familie graafwesp54 ,sommige soort5 lijk5 ze] veel op gewone wesp52 ma> zij hebb5 de voorvleugels niet ov]langs sam5gev\w54 ,de graafwesp5 vorm5 ge5e /at54 ,het wijfje graaft e5 gat 9 d5 grond1 wa>9 zij e5 ei legt4 ,da>bij begraaft zij e5 insekt1 't welk tot vo$+ di5t voor de te voors*ijn kom5de l>ve4 ,opdat het te begrav5 insekt ge5 we]/& bi$e1 ma> ook niet 9 rott+ ov]ga1 br5gt de graafwesp het vooraf 9 e5' toe/&1 wa>9 het ge5e willekeurige beweg+5 kan uitvo]54 ,tot dit doel /ek5 de mee/e soort5 het gevang5 insekt met d5 angel 9 't li*aam en v]wond5 da>bij de z5uwknoop5 7zie bl4 #abi72 da>door wordt het wel niet g$ood1 ma> to* zoo go$ als onbewegelijk4--,sommige graafwesp5 begrav5 rups5 7de rups5dood]71 &]5 snuittorr5 7de snuittordood]71 we] &]5 vlieg5 7de vlieg5dood]74 ,dat aldus vele soort5 nuttig zijn1 behoeft ge5 nad] betoog 7fig4 #acg74-- ,familie mi]54 ,ze] groote bov5kak52 ond]kak5 en ond]lip niet snuitvormig v]l5gd4 ,arbeid/]s ongevleugeld2 de mannetjes en vru*tb>e wijfjes hebb5 vleugels4 ,a*t]lijf met het bor//uk v]bond5 door e5 /eeltje4 ,alle vr\welijke mi]51 ook de arbeid/]s1 hebb5 giftkli]52 sommige soort5 hebb5 e5' angel en /ek5 op de wijze d] bij5 en wesp54 ,&]e soort5 e*t] miss5 d5 angel 7bijv4 de roode bos*mi]72 deze bijt5 d5 vij& met de bov5kak5 e5e op5+ 9 de huid1 kromm5 v]volg5s het a*t]lijf en spuit5 het v]gift 9 de wonde4 ,alle soort5 van mi]5 vorm5 /at54 ,g$ur5de 't groot/e g$eelte des ja>s v9dt m5 9 e5 mi]5ne/ sle*ts arbeid/]s1 l>v5 en popp52 de voortplant+sdi]5 v]s*ijn5 9 d5 zom]1 en zijn vr de intr$e van het k\de ja>getijde we] v]dw554 ,op e5' zonnig5 dag vlieg5 zij 9 groot5 getale uit4 ,de bevru*te wijfjes lat5 zi* op d5 bodem vall5 en v]liez5 de vleugels1 't zij dat zij ze zi* zelv5 uittrekk5 ( dat zij ha> word5 uitgetrokk5 door de arbeid/]s1 welke h5 na> ha> ne/ me5em51 wa> het ei]legg5 beg9t4 ,de popp5 van vele soort5 zijn 9 e5e cocon beslot52 deze +esponn5 popp5 word5 dikwijls ond] d5 naam van mi]5ei]5 als vogelvo] gebruikt4--,de mi]5ne/5 be/aan uit d5n5aald5 ( kle9e takjes 7roode bos*mi]71 ( zij word5 9 het inw5dige van boom/amm5 7h\tmi]57 ( 9 d5 grond 7weidemi]7 aangelegd4 ,door het omwoel5 van d5 bodem word5 sommige soort5 s*adelijk2 &]e soort5 e*t] do5 nut door het dood5 van rups5 en &]e s*adelijke insekt54 ,de mi]5 h\d5 veel van all]lei zoete /(f52 vooral likk5 zij ga>ne het zoete vo*t op1 dat de bladluiz5 uit h>e a>sop5+ afs*eid54 ,zij /rijk5 de bladluiz5 met h>e spriet5 ov] het a*t]lijf om de afzond]+ van dit vo*t te bevord]54 ,het gebeurt zelfs dat de mi]5 ze na> plant5deel5 ov]br5g51 wa> ze het be/ g$ij5 en dat zij ze1 telk5s wanne] deze plant5deel5 uitgezog5 zijn en beg9n5 te v]slapp51 we] na> &]e plant5deel5 transporte]54 ,soms h\d5 zij de bladluiz5 9 ond]a>ds*e ne/51 wa> deze aan plan t5 wortels zuig54-- ,familie sluipwesp54 ,de sluipwesp5 legg5 h>e ei]5 9 l>v5 ( popp5 van insekt52 h>e l>v5 lev5 da> van het res]vevo$sel1 't welk deze 9 ha> li*aam hebb5 opgehoopt 7zie bl4 #acf72 e]/ wanne] zij bijkans volwass5 zijn en op 't punt van te v]popp51 v]lat5 zij het insekt1 wa>9 zij huisd51--( wel zij v]popp5 b9n5 dit insekt en kom5 lat] als volwass5 sluipwesp na> buit54 ,9 i$] geval v]oorzak5 zij d5 dood van het door h5 bewoonde insekt4--,van sommige soort5 leeft ne l>ve1 van &]5 v]s*eid5 l>v5 9 ne insekt5l>ve ( ne pop4 ,fig4 #ach1 ,a geeft e5e afbeeld+ van e5e koolrups1 wa>uit e5e m5igte sluipwespl>v5 na> buit5 kruip51 die buit5 de rups zi* 9 e5e geela*tige cocon insp9n54 ,de sluipwesp1 welke da>uit lat] te voors*ijn komt1 is 9 ,c afgebeeld4--,e5e sluipwespsoort kan sle*ts dn zi* /]k v]me]d]51 wanne] het insekt1 wa>9 zij woek]t1 9 groot getal aanwezig is4 ,sluipwesp5 kunn5 er dus niet veel toe bijdrag51 e5e insekt5plaag te voorkom51 ma> wl om ha> te do5 oph\d54-- ,familie bladwesp54 ,li*aamsb\w g$rong52 het nooit ze] lange a*t]lijf beg9t niet1 als bij de tot dusv] beh&elde vliesvleugelig51 met e5 smal g$eelte3 het dunne middeltje d] wesp5 ontbreekt4 ,de legboor1 die als zij niet wordt gebruikt1 9 het a*t]lijf is +etrokk51 heeft d5 vorm van e5e zaag2 zij di5t om a4 h4 w4 putjes 9 blad]5 ( &]e plant5deel5 te zag51 9 welke de ei]5 word5 gelegd4 ,de l>v5 zijn ba/a>drups5 7zie bl4 #ach72 deze di]51 die als gewone rups5 blad]5 et51 buig5 9 ru/ ga>ne ha> li*aam ,c-vormig 9n2 sommig5 heff51 als zij word5 v]ontru/1 plotsel+ ha> a*t]lijf omhoog en buig5 het ov] d5 kop he5 na> vor54--,als de ba/a>drups5 volwass5 zijn1 sp9n5 zij zi*1 't zij aan de plant51 wa>op zij leefd51 't zij 9 d5 grond1 e5e ovale cocon4--,voorbeeld53 knoll5bladwesp1 bess5bladwesp 7fig4 #abd71 d5n5bladwesp4 ,orde ,vl9d]s ( ,s*ubvleugelig54 ,monddeel5 zuig5d4 ,t]wijl de v]d]e kak5 ze] kle9 zijn geblev51 zijn de twee ond]kak5 ze] 9 de l5gte gegroeid en vorm5 deze met elka> e5e spiraalvormig 9nrolb>e buis1 die roltong wordt g5oemd 7fig4 #aci1 g71 en wa>mee honig uit de bloesems wordt opg5om5 7fig4 #adj74 ,de vleugels zijn alle vi] vliezig en met eig5a>dige s*ubbetjes 7fig4 #ada71 bezet1 die oorzaak zijn van de soms ze] sprek5de1 soms me] d(fe kleur54--,g$aantev]wissel+ volkom5 7bl4 #acd74 ,de l>v5 zijn rups5 7zie bl4 #acg71 de popp5 zijn b$ekt 7bl4 #ach74-- ,familie dagvl9d]s 7fig4 #aai74 ,li*aam slank en dun4 ,vleugels bre$1 9 d5 ru/toe/& omhoog geslag51 zoodat hunne rugvlakt5 teg5 elka> kom54 ,spriet5 aan hun uite9de knotsvormig v]dikt4--,de rups5 van de mee/e soort5 zijn we9ig beha>d2 enkele met h>de dor5tjes bekle$4--,popp5 naakt1 hoekig4--,voorbeeld53 ,koolwitjes 7fig4 #aai71 kon+9nepage1 dagpauwoog4-- ,familie pijl/a>tvl9d]s ( avondvl9d]s 7fig4 #adj74 ,li*aam =s* ma> niet plomp4 ,vleugels lang en smal4--,rups5 onbeha>d1 doorgaans e5 hor5 op het laat/e lid van 't a*t]lijf pijl/a>trups51 fig4 #aad74--,v]popp+ 9 d5 grond2 ge5e cocon4 ,voorbeeld53 d5n5pijl/a>t1 dood%o(duil4-- ,familie sp9n]s 7fig4 #adb1 #abj74 ,plomp1 ze] beha>d4 ,spriet5 bij de mannetjes van kamvormige aanhangsel5 voorzi52 bij de wijfjes ontbrek5 deze aanhangsel5 ( zij zijn kle94 ,hoewel de vleugels bij de mee/e soort5 vrij groot zijn1 vlieg5 alle5 de mannetjes fl9k4 ,de wijfjes v]wijd]5 zi* doorgaans niet v] van de plaats1 wa> zij uit de pop zijn gekom54 ,zij legg5 dus de ei]5 di*t bij elka>3 veelal 9 hoop5 teg5 boom/amm5 aan ( 9 ret5 van de s*ors1 de r+elrupsvl9d] 9 e5' r+ rondom e5 twijgje 7fig4 #adb74--;,de rups51 die bij vele soort5 beha>d zijn1 lev5 dus 9 d5 aanvang 9 elka>s nabijheid2 dikwijls sp9n5 zij e5 ne/1 wa>9 zij f altijd 7processi]ups7 f g$ur5de het e]/e g$eelte van ha> lev5 7r+elrups1 ba/a>dsatijnvl9d]7 blijv54--,de rups5 van de mee/e soort5 sp9n5 e5e cocon1 wa>b9n5 zij v]popp5 7zijd]ups1 r+elrups1 ba/a>dsatijnvl9d]72 &]5 sp9n5 sle*ts e5 weefsel van drad51 tuss*5 welke de pop duidelijk zi*tba> is 7nonvl9d]1 plakk]74 ,voor h\t- en o(tboomteelt zijn vele soort5 s*adelijk1 voor d5 akk]b\w ge5 enkele soort4-- ,familie uil5 7fig4 #adc74 ,e5 /evig1 ma> slank1 glad beha>d li*aam4 ,vleugels fl9k ontwikkeld1 vooral de voorvleugels niet bijzond] bre$4 ,de uil5 vlieg5 snel1 dikwijls ov] dag1 hoewel zij sle*ts bij na*t h>e ei]5 legg52 v]reweg de mee/e soort5 do5 dit aan kruida*tige gewass51 en zij legg5 mee/al i$] eitje afzond]lijk4--,rups5 gewoonlijk onbeha>d4 ,popp5 doorgaans 9 d5 grond2 ge5e cocon4--,vele soort5 zijn voor d5 akk]b\w en d5 tu9b\w s*adelijk 7kooluil1 grasrups1 a>drups1 gamm>ups71 sle*ts enkele nadeelig voor de h\tteelt 7ge/reepte d5n5rups74-- ,familie spanrupsvl9d]s 7fig4 #add74 ,vl9d]s slank en dun van lijf1 met groote1 bre$e vleugels4 ,veelal traag4 ,van enkele soort5 hebb5 de wijfjes ge5e 7fig4 #add1 b7 ( sle*ts ze] kle9e1 voor 't vlieg5 onbruikb>e vleugels4 ,gelijk5 op dagvl9d]s2 ma> nooit knotsvormige spriet54--,de rups5 zijn spanrups5 7zie bl4 #ach74 ,tot deze familie behoor5 de bess5spanrups en de voor de o(tboomteelt zoo s*adelijke w9t]vl9d]s 7fig4 #add74-- ,familie bladroll]s 7fig4 #ade74 ,kle9e vl9d]tjes met go$ ontwikkelde vleugels4 ,de rups5 lev5 9 9ng]olde blad]5 7van dr de naam671 9 't inw5dige van vru*t5 7de rups 9 de worm/ekige appel5 en die 9 de worm/ekige pruim57 ( van twijg5 7d5n5lotrups74-- ,familie mott5 7fig4 #adf74 ,ze] kle9e vl9d]tjes met ze] smalle vleugeltjes1 door e5' franjezoom omgev54 ,sommige soort5 vo$5 zi* met blad]5 7sp9selmott5 9 appelboom5 en meidor5s72 &]5 lev5 van gezold]d graan 7kor5mot72 we] &]5 van h>5 7kle]- en tapijtmott57 en &]e doode zelf/&igh$54 ,orde ,halfvleugelig54 ,de monddeel5 zijn tot /ek5 en zuig5 +]i*t2 zij vorm5 alles te zam5 e5' zuigsnuit4 ,deze 7fig4 #adg7 be/aat uit e5' gel$5 kok] 7ond]lip71 wa>b9n5 twee pa> /ekels geleg5 zijn 7de bov5kak5 en de ond]kak571 die aan hun uite9de van t&jes zijn voorzi51 met behulp van welke e5 gaatje 9 e5 plant5deel ( 9 de huid van e5 insekt wordt gemaakt4 ,ook de bov5lip is 9 de l5gte gegroeid4--,bij vele soort5 van halfvleugelig5 7l&- en wat]wants57 zijn de voorvleugels voor e5 g$eelte le]a*tig en taai1 t]wijl de buit5r& ervan ev5als de a*t]vleugels vliezig is 7fig4 #adh74 ,bij &]e soort5 7gevleugelde bladluiz51 fig4 #adi7 zijn voor- en a*t]vleugels beid5 vliezig en van we9ig n]v5 voorzi54 ,sommige soort5 7weegluis1 ongevleugelde bladluiz57 hebb5 9 't geheel ge5e vleugels4--,g$aantev]wissel+ onvolkom5 7bl4 #acd74 ,tot de halfvleugelig5 behoor5 o4 a4 de weegluis1 de framboz5wants 7die op k]s51 aalbess51 framboz5 leeft en aan deze vru*t5 h>5 afs*uwelijk5 reuk me$eelt71 v]s*ill5de soort5 van wat]wants5 7als de wat]s*orpio51 het bootsmannetje en de wat]loop]s72 e9delijk de bladluiz5 en de s*ildluiz54-- ,de bladluiz5 7fig4 #adi7 hebb5 lange spriet51 dunne poot5 en e5' lang51 dunn5 zuigsnuit4 ,bij de zelfde soort v9dt m5 gevleugelde en ongevleugelde exempl>54 ,9 d5 h]f/ zijn er mannelijke en vr\welijke di]52 de laat/5 legg5 vr d5 w9t] de ei]51 welke be/emd zijn om te ov]w9t]54 ,de bladluiz51 die 9 't volg5de voorja> uit deze ei]5 te voors*ijn kom51 zijn all5 wijfjes1 die e*t] zond] voorafga&e bevru*t+ jong5 t] w]eld br5g51 welke re$s dadelijk na de geboorte de kiem5 van e5e nieuwe g5]atie 9 zi* bevatt54 ,het aantal jong51 door n wijfje t] w]eld gebra*t1 en het aantal 9 n ja> elk&] opvolg5de gesla*t5 is bij v]s*ill5de soort5 ze] ongelijk4 ,er zijn soort51 bij welke e5 wijfje #hj tot #ajj jong5 voortbr5gt1 t]wijl p] ja> #i tot #ab ( me] g5]atin elka> opvolg54 ,9 d5 h]f/ zijn er we] mannetjes en ei]legg5de wijfjes4--,da> de bladluiz5 g$ur5de ha> gans*e lev5 plant5sapp5 zuig51 kunn5 zij door ha> buit5gewoon /]k voortplant+sv]mog5 ze] s*adelijk word54 ,t]wijl zij uit /5gels en blad]5 de sapp5 opzuig51 welke deze &]s zelv5 voor d5 groei en de bloem- en vru*tvorm+ z\d5 hebb5 gebruikt1 br5g5 zij h>e jong5 voort1 die 9 de onmiddellijke nabijheid d] mo$] d5 zuigsnuit 9 het zelfde plant5deel inbor51 en spo$ig zelv5 beg9n5 zi* voort te plant54 ,op deze wijze ont/aan bladluiskolonin1 die dikwijls uit hond]d5 /uks be/aan4 ,e5 op deze wijze aangeta/ plant5deel s*rompelt 9n2 ma> nu z\d5 ook de da>op zitt5de bladluiz5 /]v52 vr 't e*t] zoov] is gekom51 zijn v]s*eid5 exempl>5 v]huisd4 ,de d]de g5]atie nl4 be/aat gewoonlijk niet alle5 uit ongevleugelde bladluiz51 ma> t5 deele ook uit exempl>51 die na e5ige v]vell+5 te hebb5 doorloop51 vleugels hebb5 gekreg52 deze vlieg5 weg1 zett5 zi* op e5e &]e plant ne] en word5 da> de /ammo$]s van nieuwe kolonin4 ,ook lat]e g5]atin be/aan deels uit gevleugelde1 deels uit ongevleugelde exempl>54--,zo[el doordat de bladluiz5 vele vij&5 hebb5 7spreeuw51 muss*51 grasmuss*51 enz41 liev5he]sbee/jes en hunne l>v51 gaasvliegl>v51 zweegvliegl>v571 als doordat zij door w9d en reg5 soms 9 massa's g$ood word51 kom5 zij sle*ts nu en dan1 bepaaldelijk 9 droge zom]s1 9 z groote s*>5 voor1 dat zij de door ha> bewoonde gewass5 zoodanig bes*adig51 dat de oog/ er erg ond] lijdt4 ,niet sle*ts door saponttrekk+ s*ad5 zij d5 plant52 ook doordat zij uit de a>sop5+ e5e suik]h\d5de1 klev5de vloei/( 7honigdauw7 van zi* gev51 welke1 als zij 9 kle9e druppels op blad]5 ne]valt1 e5 g$eelte van de huidmondjes d] blad]5 sluit en aldus de w]kzaamheid van deze v]m9d]t4 ,ook he*t5 zi* op de met honigdauw b$ekte plant5deel5 gemakkelijk spor5 van zwamm5 va/1 welke door de lu*t w]d5 voortbewog52 zoo kan de honigdauw de voorloop] zijn van roetdauw1 het zw>t en van &]e door zwamm5 v]oorzaakte plant5ziekt54-- ,de s*ildluiz5 zijn alle5 9 h>e e]/e jeugd 9 het bezit van pootjes1 en dus 9 /aat zi* te v]plaats54 ,weldra zuig5 de l>fjes zi* met h>5 snuit aan e5' twijg1 e5' tak ( e5' /am1 bij uitzond]+ ook wel aan e5 blad ( e5e vru*t1 va/4 ,dan ond]gaan zij e5e v]vell+1 wa>bij zij h>e poot5 v]liez52 ook wordt doorgaans ha> li*aam aan d5 rugkant met e5 s*ild b$ekt1 dat bij sommige soort5 als e5e v]vorm+ van de huid moet word5 bes*\wd1 bij de mee/e soort5 e*t] uit e5e waslaag be/aat1 welke de huid afzond]t4 ,het mannetje ontwikkelt zi* ond] zoo'n s*ild tot e5 van poot5 en mee/al ook van n pa> vleugels voorzi5 di]tje1 dat zi* 9 d5 volwass5 /aat ov] groot]e ( kle9]e af/&5 voortbeweegt4 ,het wijfje blijft ha> geheele lev5 lang pootloos en ond] het s*ild v]s*ol52 als het ge/orv5 is1 blijft het s*ild de ei]5 b$ekk51 wa>door deze teg5 w9t]k\de en reg5 bes*ut zijn4 ,de mannetjes zijn veel kle9] dan de wijfjes4 ,voor d5 eig5lijk5 l&b\w hebb5 de s*ildluiz5 ge5 beteek5is1 ma> op h\ta*tige gewass5 en /ruik5 7o(tboom51 wijn/ok7 v9dt m5 vele s*adelijke soort54 ,orde ,blaaspoot54 ,ze] kle9e insekt5 met e5' eig5a>dig5 kaaktoe/el1 wa>mee zij de opp]huid van blad]5 en bloemdeel5 v]wond5 en deze deel5 tev5s uitzuig54--,de vi] smalle vleugels hebb5 lange franje aan de r&52 de voorvleugels zijn h>d] dan de a*t]vleugels4 ,de uite9d5 d] pootjes drag5 ge5e klauw51 ma> blaasjes1 die als zuignapp5 di5/ do54--,g$aantev]wissel+ onvolkom5 7bl4 #acd74--;,9 sommige j>5 v]me]d]t zi* de e5e ( &]e soort ze] /]k2 dan vlieg5 zij--vooral op ze] w>me dag5--9 groot5 getale 9 zw]m5 rond4--,v]s*ill5de soort5 zijn er bek5d1 die aan graanbloesems1 aan jonge boon5plant51 aan vlasplant51 enz4 s*adelijk zijn4 ,orde ,tweevleugelig54 ,monddeel5 9 de l5gte gegroeid1 f alle5 tot zuig5 7kam]vlieg1 vlees*vlieg1 horzels1 p>asietvlieg57 f tot /ek5 en zuig5 7/eekmugg51 daz57 +]i*t4--,alle5 de voorvleugels zijn ontwikkeld1 de a*t]vleugels zijn gewoonlijk door e5 pa> kle9e1 kolfvormige li*aampjes v]vang5 7fig4 #aea74--;,g$aantev]wissel+ volkom5 7bl4 #acd74 ,l>v5 altijd pootloos2 de mee/5 hebb5 ge5' duidelijk zi*tb>5 kop 7mad572 ma> de kopdrag5de l>v5 van de insekt5 dez] orde hebb5 bijt5de monddeel54 ,deze laat/5 v]&]5 9 b$ekte popp5 7bl4 #ach72 de koplooze mad5 v]popp5 b9n5 h>e eig5 l>v5huid4 ,familie d] mugg5 7fig4 #aea74 ,lange1 dunne spriet52 lange1 dunne poot52 li*aam slank en dun4 ,van sommige soort5 7/eekmugg51 krieuwelmugjes7 /ek5 de wijfjes m5s* en vee2 de mannetjes zuig5 ge5 blo$ ma> sle*ts dauw ( &]e druppeltjes vo*t1 welke zi* op plant5 bev9d54 ,van &]e soort5 /ek5 no* de wijfjes no* de mannetjes 7galmugg51 langpootmugg574 ,van de zoo la/ige /eek- en krieuwelmugg5 lev5 de l>v5 9 /il/a& wat]2 v&a> dat zij 9 vo*tige j>5 en 9 laaggeleg51 sle*t afwat]5de /rek5 't mee/ voorkom54--,van de langpootmugg5 lev5 de grauwe l>v5 7emelt5 ( grauwe worm57 f 9 halfv]gane organis*e /(f5 f op b\w- en weil&1 van de wortels van grass5 en gran54 ,de soort51 welke 't laat/e do51 zijn s*adelijk 7fig4 #aea47--;,galmugg5 zijn kle91 de mee/e soort5 sle*ts #a #c m,m4 lang2 de vleugels zijn vrij bre$1 beha>d1 de poot5 en spriet5 lang2 de laat/5 be/aan uit e5 ze] groot aantal le$jes1 die op hun midd5 beha>d zijn4 ,het wijfje heeft e5e legboor1 wa>mee zij h>e eitjes 9 plant5deel5 legt4 ,doorgaans ont/aat op de plaats1 wa> het eitje gelegd is1 e5e opzwell+ van het plant5deel3 soms e5 w>e gal 7beuk5galmug71 soms e5e ze] kle9e opzwell+1 gepa>d met abnormal5 groei d] aangr5z5de deel54 ,tot de s*adelijke galmugg5 behoor5 o4 a4 de gele t>wegalmug1 de ,hessis*e mug1 de erwt5- en de koolzaadgalmug4-- ,de familie d] daz5 ( brems5 be/aat uit groote ( middelmatig groote vlieg5 met e5 /evig geb\wd li*aam1 e5' fl9k geb\wd5 kop1 e5 plat a*t]lijf en /evige poot54 ,de wijfjes zuig5 blo$ en word5 door h>e /ek5 la/ig voor m5s* en di]4 ,de l>v5 lev5 9 d5 grond en zijn ons*adelijk4--,pa>d5daas1 rund]daas1 reg5daas1 g\doogdaas4-- ,de familie d] ro(vlieg5 zijn me] slank en dun dan de daz51 met welke zij ov]ig5s d5 /evig5 b\w en de fl9ke poot5 geme5 hebb54 ,zij dood5 vele insekt51 die zij uitzuig52 d5 m5s* en de huisdi]5 lat5 zij met ru/4-- ,familie zweefvlieg54 ,/evig geb\wd1 vrij bre$4 ,me]5deels lev5dig gekleurd1 met zw>te en gele b&5 op het a*t]lijf4 ,zij h\d5 zi* soms e5' tijd lang op e5e bepaalde plaats 9 de lu*t /a&e ( zwev5de1 wa>bij zij de vleugels ze] snel op en ne] slaan4 ,de l>v5 van enkele soort5 lev5 9 boll5 van plant5 7ui5zweefvlieg1 n>cisvlieg72 die van &]e soort5 9 vuil wat] 7gootmad572 de mee/5 e*t] lev5 op blad]5 te midd5 van bladluiz51 die zij uitzuig54-- ,w>e vlieg5 hebb5 e5' zuigsnuit1 niet ges*ikt om te /ek54 ,9 ho(dzak5 kom5 zij met de zw>te kam]vlieg 9 b\w ov]e54 ,behalve deze laat/e1 welk] made 9 me/ leeft1 behoor5 tot deze familie3 de blauwe bromvlieg en de vlees*vlieg1 welk] mad5 9 gekookt ( rauw vlees* lev51--de s*ap5vlieg1 die als made 9 de huid en 9 de da>ond] geleg5 deel5 van 't s*aap p>asite]t1--de bloemvlieg51 welk] mad5 f 9 me/ f 9 plant5 lev5 7bijv4 koolvlieg1 ui5vlieg1 biet5vlieg71--de gro5oog51 die als made 9 grasa*tige gewass5 p>asite]5 7halmvlieg1 fritvlieg71--de p>asietvlieg51 welk] mad5 zi* 9 lev5de rups5 ontwikkel51 en die 9 de hui%\d+ d] natuur dezelfde rol spel5 als de sluipwesp5 7zie bl4 #aec71--;de horzels 7fig4 #abc71 die als made 9 de maag ( d5 d>m 7pa>d5horzel71 9 de neu%olte 7s*ap5horzel7 ( ond] de huid 7rund]horzel7 van v]s*ill5de di]5 p>asite]54-- ,luisvlieg54 ,li*aam plat2 huid le]a*tig1 taai4 ,kromgebog5 voorpoot51 ges*ikt voor 't klaut]5 9 de h>5 van de di]51 wa>op zij p>asitis* lev5 en welk] blo$ zij zuig54 ,sommige soort5 7pa>d5luisvlieg7 hebb5 twee vleugels2 &]e zijn ongevleugeld en lijk5 dan ze] veel op luiz5 7de zoog5aamde s*ap5luis ( s*ap5teek1 die eig5lijk s*ap5luisvlieg moet word5 g5oemd1 da> er bov5di5 e5e w>e s*ap5luis en e5e w>e s*ap5teek be/aan74 ,niet sle*ts komt bij de luisvlieg5 de made re$s b9n5 het mo$]li*aam uit het ei te voors*ijn 7dit is ook bij enkele &]e insekt5 't geval1 o4 a4 bij de s*ap5horzel en bij de grauwe vlees*vlieg672 ma> de enkele made1 die tot ontwikkel+ komt1 wordt volwass5 gebor5 en v]popt onmiddellijk na h>e geboorte4 ,t]wijl de mee/e insekt5 sle*ts nmaal zi* voortplant5 en da>na /]v51 h]haalt zi* de voortplant+ bij de luisvlieg54 ,telk5s v]laat zoo'n insekt1 om e5e made t] w]eld te br5g51 het di]1 wa>op het leeft2 de made wordt dan 9 e5e reet tuss*5 plank51 9 e5 gaatje 9 d5 grond ( op e5e &]e bes*utte plaats gebor54 ,orde ,vlooi54 ,ongevleugeld4 ,9 de l5gte gegroeide monddeel51 ges*ikt om te /ek5 en blo$ te zuig54 ,ge5 vleugels4 ,spr+poot54 ,e5e volkom5 g$aantev]wissel+ 7bl4 #acd73 l>ve met e5' duidelijk5 kop1 ma> pootloos2 pop onb$ekt4 ,de l>ve van de gewone m5s*5vloo leeft 9 de ret5 van d5 vlo] ( op e5e &]e v]s*ol5 plaats4 ,de vlooi5 zijn tijdelijke p>asiet54 ,orde ,luiz54 ,li*aam plat1 ongevleugeld4 ,monddeel5 op e5 snuitvormig aanhangsel gezet52 de monddeel5 zelve e*t] zijn zuig5d 7w>e luiz51 die blo$ zuig57 ( bijt5d 7va*t- ( ha>luiz51 die /ukjes ha> ( huids*ilf]s et574 ,de luiz5 hebb5 kle9e enkelv\dige oogjes ( zijn geheel bl9d4 ,voorpoot5 gekromd1 ges*ikt om ermee door h>5 te klaut]54 ,ge5e g$aantev]wissel+4 ,orde ,spr+- en ,franje/a>t54 ,kle9e1 ongevleugelde1 met s*ubbetjes ( ha>tjes b$ekte insekt51 met bijt5de monddeel54 ,ge5e g$aantev]wissel+4 ,aan het uite9de van 't a*t]lijf f draadvormige aanhangsel5 7franje/a>t57 f e5 gaffelvormig v]deelde /a>t1 die langs de buikzijde van het li*aam na> vor5 wordt ge/ok5 en voor 't spr+5 gebruikt wordt 7spr+/a>t574--,tot de franje/a>t5 behoort o4 a4 de suik]ga/2 tot de spr+/a>t5 behoor5 de gesla*t5 ,podura1 ,smyn?urus1 enz4 ,,klasse ,,ii4 ,,duiz5dpoota*tig54 ,deze adem5 door lu*tbuiz5 7bl4 #abi74 ,het li*aam be/aat uit e5' kop en e5 groot aantal aan elka> gelijke l$51 die all5 l$emat5 bezitt5 7fig4 #aab op bl4 #abg74 n pa> spriet54--,m5 ond]s*eidt3 #a4 de eig5lijke duiz5dpoot51 die aan elk li*aamslid n pa> poot5 hebb51 en die 9 't bezit zijn van monddeel51 welke voor ro( ges*ikt zijn1 #b4 de millio5poot5 met twee pa> poot5 aan i$] li*aamslid1 en monddeel51 die ges*ikt zijn voor 't et5 van humusa*tige zelf/&igh$5 en van plant5deel54 ,tot de millio5poot5 behoor5 de zoog5aamde oproll]s1 die zi* ga>ne spiraalvormig 9nroll54 ,sommige soort5 van oproll]s et5 kiem5de zad5 7biet5zaad1 erwt57 ( saprijke plant5deel5 7a>dappel51 knoll51 wortel574 ,,klasse ,,iii4 ,,sp9a*tig54 ,de sp9a*tig5 adem5--voorzoov] zij behalve de huid nog afzond]lijke ademhal+sorgan5 hebb5--door tra*een ( door zoog5oemde longzakk51 die sle*ts e5e wijzig+ van tra*een zijn4 ,het li*aam be/aat hoog/5s 7zooals bij de w>e sp9n57 uit twee li*aamsafdeel+51 welke i$] voor zi* ongele$ zijn3 kopbor//uk en a*t]lijf 7fig4 #aed74 ,t]wijl het laat/e li*aamsdeel ge5e l$emat5 heeft1 bezit het e]/e als aanhangsel5 de v]gift uit/ort5de monddeel51 alsm$e #d pa> poot54 ,er zijn e*t] ook sp9a*tig5 7de mijt51 fig4 #aee71 bij welke ook 't kopbor//uk en 't a*t]lijf nog we] tot n ongele$ li*aam v]e5igd zijn1 zoodat het di] nog sle*ts door de gel$e poot5 als e5 ,gele$ di] te h]k5n5 is 7zie bl4 #abg74 ,tot de sp9a*tig5 behoor5 o4 a4 de volg5de ord53 w>e sp9n51 s*orpio551 langpootsp9n5 ( hooiwag5s1 mijt54 ,de w>e sp9n5 zijn1 voorzoov] zij f ru/ig 9 h>e web zitt5de f de prooi a*t]volg5de1 s*adelijke ( la/ige insekt5 vang51 e5igsz9s nuttig4 ,tot de mijt5 behoor5 o4 a4 de kaasmijt1 die op h>de soort5 van kaas bij duiz5d5 kan voorkom51 en de kaas 9 e5 po$] v]&]t1--de meelmijt1 die zi* /]k v]me]d]t 9 meel1 dat op e5e w>me1 vo*tige plaats bewa>d wordt1--de s*urftmijt51 wa>van v]s*ill5de soort5 bij ond]s*eid5 di]5 en ook bij d5 m5s* e5e huidziekte kunn5 v]oorzak51--de tek51 die gewoonlijk op d5 grond lev51 ma> soms teg5 /ruik5 en kruida*tige plant5 opklimm51 om van deze op hond51 s*ap51 rund]51 enz41 ook wel op d5 m5s*1 ov] te gaan1 wa>aan zij zi* va/ he*t51 en di5 zij blo$ afzuig54 ,,klasse ,,iv4 ,,s*aaldi]54 ,de s*aaldi]5 adem5 door kieuw52 de mee/5 lev5 dan ook 9 het wat]1 en de l&s*aaldi]5 7sommige pisseb$d57 h\d5 zi* /e$s op e5igsz9s vo*tige plaats5 op4 ,huid h>d en dik1 met kalkafzett+4 ,twee pa> spriet54--,voorbeeld53 kreeft51 krabb51 pisseb$d54 ,,ho(dafdeel+ ,,iii4 ,,worm54 ,worm5 zijn tweezijdig-symmetris*e 7bl4 #cb7 di]51 die als buit5/e bekle$+ e5' huidspi]zak hebb54 ,ond] de opp]huid nam5lijk1 die niet v]h>d is1 bev9dt zi* e5e laag1 welke niet uitsluit5d uit de le]huid be/aat1 ma> aan welk] sam5/ell+ /e$s spi]vezels deelnem51 die aan de b9n5zijde van de huid zijn geleg54 ,de worm5 beweg5 zi* voort door de v]s*ill5de afdeel+5 van d5 aldus gevormd5 huidspi]zak sam5 te trekk5 en we] te ontspann54 ,bij sommige worm5 w]k5 tot deze voortbeweg+ ook pootjes mee1 bij &]5 niet2 ma> 9 elk geval spel5 deze pootjes1 welke altijd ongele$ zijn1 da>bij e5e ond]ges*ikte rol4 ,sommige worm5 bezitt5 zuignapp51 wa>mee zij zi* va/zuig51 en het li*aam bijtrekk5d1 zi* voortbeweg54--,er zijn gel$e worm5 7reg5worm1 l9tworm57 en ongel$e 7spoelworm51 lev]bot74 ,bij de gel$e worm5 is de graad van zelf/&igheid d] l$5 ze] v]s*ill5d4 ,bij vele l9tworm5 kan m5 i$] lid als e5 zelf/&ig di] bes*\w52 want i$] lid leidt e5' tijd lang e5 zelf/&ig lev54 ,z groot is de zelf/&igheid d] l$5 van e5' reg5worm niet2 deze l$5 blijv5 altijd e5 geheel uitmak54--,tot de ,worm5 behoor5 v]s*eid51 ze] uitnloop5de groep54 ,ik v]meld sle*ts de klass5 d] r+worm51 spoelworm5 en platworm54 ,klasse ,r+worm54 ,gel$e worm5 met e5 rolrond li*aam en met voet/ompjes1 welke lang]e ( kort]e bor/eltjes drag52 e*t] kunn5 ook de voet/ompjes ontbrek5 en dan zitt5 de bor/elbundeltjes 9 groev54 ,dit laat/e is 't geval bij de reg5worm51 bij welke alle5 bij v]groot+ de bor/elbundeltjes zi*tba> zijn4 ,de reg5worm5 zijn h]maphrodiet2 d4 i4 m5 v9dt mannelijke en vr\welijke gesla*tsorgan5 bij n en 't zelfde individu4 ,de reg5worm5 kom5 ho(dzakelijk op e5igsz9s wat]h\d5d5 humusgrond voor1 al?ans niet op ze] arm5 z&grond en 9 leem4 ,nu en dan kom5 zij met hunne gang5 aan de opp]vlakte1 om de /(f51 welke onv]te]d uit de door h5 +eslikte a>de en uit de door h5 opg5om5 plant5deel5 zijn ov]geblev51 9 d5 vorm van eig5a>dige hoopjes we] af te gev54 ,de gang5 loop5 mee/al s*eef1 bij uitzond]+ ook wel re*t na> b5$5 9 d5 grond1 tot op e5e diepte van #b #a_/b ,met] en me]4 ,zij e9dig5 9 e5e v]wijd+1 wa>9 de worm ine5g]old1 d5 w9t] doorbr5gt1 nadat hij de uitmond+ van d5 gang met e5 prop van blad]51 takjes1 /roo ( papi] heeft di*tge/opt4--,de reg5worm vo$t zi* ho(dzakelijk met de organis*e /(f51 welke zi* 9 humusrijk5 grond bev9d52 ma> hij neemt ook blad]5 van kool1 ui5 en &]e plant51 vooral van kiemplantjes 79 't bijzond] die van biet57 op4 ,hij trekt deze plant5deel5 ongeve] #e c,m4 diep 9 zijne gang51 en bevo*tigt ze da> met e5e zure1 door hem uitges*eid5 vloei/(1 wa>door ze e5igsz9s word5 aangeta/ alvor5s te word5 opg5om54 ,wl do5 de reg5worm51 doordat zij aldus kiemplant5 v]niel51 e5ige s*ade1 ma> gewoonlijk ze] plaatselijk4 ,9 i$] geval weegt die s*ade op v]re na niet op teg5 het nut1 dat zij teweeg br5g5 door het grav5 van hunne gang54 ,da>door to* kan de lu*t veel bet] 9 alle deel5 van d5 grond b9n5dr+51 wat voor het plant5lev5 van het hoog/e gewi*t is4 ,nog op &]e wijze word5 de reg5worm5 9 d5 grond voor het plant5lev5 nuttig1 vooral door hun groot getal4 ,d>w9 heeft uitg]ek5d dat 9 vele /rek5 elk ja> op i$]e ,hekt>e gronds e5 gewi*t van #bejjj ,kgr4 a>de het li*aam d] reg5worm5 passe]t en aldus uit de diepte na> de opp]vlakte wordt gebra*t2 zoodat de geheele aan de opp]vlakte ligg5de1 humus bevatt5de laag 9 we9ige j>5 hunn5 d>m gepasse]d heeft4 ,zij praep>e]5 aldus op uit/ek5de wijze d5 bodem voor d5 plant5groei1 da> zij de v]s*ill5de deel5 er van telk5s we] met de lu*t 9 aanrak+ br5g54 ,zij br5g5 alle /e5tjes na> b5$51 want zij br5g5 de door h5 opgeworp5 a>dhoopjes na> bov52 en deze bevatt5 natuurlijk alle5 /e5tjes1 die kle9 g5oeg zijn om d5 d>m d] reg5worm5 te passe]54 ,zij m5g51 ev5als de tu9man1 de bov5deel5 go$ doorn1 en zij begrav5 9 m9d] tijd dan m5 z\ kunn5 v]mo$51 de voorw]p51 welke aan de opp]vlakte mo*t5 ligg5 7be5d]51 s*elp51 doode di]51 blad]571 uit welke spo$ig we] plant5vo$sel gevormd wordt4 ,klasse ,spoelworm54 ,li*aam ongele$1 rolvormig1 na> de uite9d5 toe v]smald4 ,ge5 pootjes en bor/els aanwezig4--,ond] de ,spoelworm5 heeft m5 groep51 welk] v]teg5woordig]s all5 9 di]5 p>asite]52 &]e1 die 9 d5 grond ( 9 plant5 lev54 ,de 9 di]5 p>asite]5de ,spoelworm5 ontwikkel5 zi* all5 met v]huiz+2 d4 i4 n en dezelfde worm br5gt niet zijn geheele lev5 9 't zelfde di] door1 ma> gaat--wanne] het di]1 wa>9 hij leeft1 door e5 &] wordt opgeget51 9 dit laat/e ov]1 ( br5gt e5 deel zijns lev5s 9 't wat] door om lat] p>asiet te word54 ,het spreekt van zelf1 dat zulke spoelworm51 die zi* met v]huiz+ ontwikkel51 veel kans hebb51 dat zij niet t]e*t kom5 jui/ 9 de di]soort1 wa>9 zij kunn5 lev52 zal de soort niet uit/]v51 dan is dus het voortbr5g5 van e5 groot aantal ei]5 noodig4--,de 9 plant5 lev5de spoelworm5 v]huiz5 hoog/5s van d5 bodem na> de plant1 die erop groeit en van deze t]ug na> d5 bodem2 de kans van te v]dwal51 zoodat zij niet tot v]d]e ontwikkel+ z\d5 kunn5 g]ak51 is veel g]+]4 ,uit het bov5/a&e zal dus duidelijk zijn geword51 wa>om de 9 di]5 p>asite]5de spoelworm5 e5 groot getal ei]5 legg51 die dus ze] kle9 moet5 zijn1 t]wijl de 9 plant5 ( 9 d5 grond lev5de soort5 e5 kle9] getal betrekkelijk groote ei]5 legg54 ,v]me]d]5 zi* de 9 plant5 woek]5de soort5 /]k1 dan is dit vooral toe te s*rijv5 aan het groote aantal g5]atin1 dat elk&] p] ja> opvolgt1 niet zoo ze] aan het buit5gewoon groote aantal ei]51 door i$] di] gelegd4 ,ik noem hi] sle*ts enkele belangrijke soort54 a4 ,spoelworm51 die 9 di]5 p>asite]53 vele soort5 van d>mspoelworm5 bij d5 m5s* en bij vele huisdi]52--de spoelworm1 die 9 de lu*tpijp d] s*ap5 en die1 welke 9 de lu*tpijp d] rund]5 leeft2--de tri*9e1 die als l>ve 9 de spi]vezels van het v>k5 gevond5 wordt1 en dus1 wanne] e5 m5s* zulk met tri*95 besmet rauw ( onvoldo5d gekookt v>k5svlees* eet1 9 d5 d>m van d5 m5s* ov]gaat4 ,da>1 9 d5 d>m1 wordt de tri*9e volwass5 en plant zij zi* voort2 de jonge tri*951 die bij duiz5d5 word5 voortgebra*t1 doorbor5 d5 d>mw& en ve/ig5 zi* lat] 9 de spi]5 van d5 m5s*4 ,de tri*9e kan oorzaak word5 van e5e ze] geva>lijke ziekte bij d5 m5s*4 b4 ,spoelworm51 die 9 plant5 woek]53 het /5gelaaltje 7oorzaak van e5e eig5a>dige ziekte 9 rogge1 hav]1 ui51 boekweit1 klav]1 enz472--het t>weaaltje 7oorzaak dat zw>tw&ige gall5 ont/aan op de plaats1 wa> bij e5 normale plant de t>wekorrels 9 de a> zitt572--het biet5aaltje 7oorzaak van e5e ern/ige ziekte 9 de suik]biet51 9 hav] en e5ige &]e plant54 ,klasse ,platworm54 ,e5 plat1 dikwijls bladvormig li*aam2 doorgaans ge5e li*aam%olte3 de ruimte tuss*5 de inw5dige organ5 en d5 huidspi]zak wordt door e5e sponsa*tige zelf/&igheid aangevuld4--,hi]toe br5g5 wij de ,l9tworm5 en de ,zuigworm54 ,orde ,l9tworm54 ,d5 li*aamsb\w van e5' l9tworm kan m5 uit fig4 #aeg le]5 k5n54 ,m5 ond]s*eidt e5 ze] kle95 kop1 die zi* na> a*t]5 toe voortzet 9 e5' nog small]5 hals1--v]d] e5 ze] groot aantal l$51 van welke de e]/5 ze] smal en kort en de volg5d5 groot] zijn1 na>mate zij v]d] van d5 kop v]wijd]d zijn4 ,9 d5 aanvang be/aat de l9tworm uit niets &]s dan d5 kop1 die zi* met zuignapp5 ( d]gelijke organ5 aan d5 w& des d>ms va/h\dt4 ,lat] groeit het a*t]e9de van d5 kop 9 de l5gte en vormt z d5 zoog5oemd5 hals2 spo$ig e*t] vormt zi* op e5' kle95 af/& van het uite9de van dez5 hals e5 dw>sw&4 ,da>door wordt alzoo het e]/e lid afgesno]d1 dat aan d5 hals beve/igd blijft1 tot we] e5 nieuw lid1 onmiddellijk vr het e]/gevormde1 zi* afzond]t4 ,op gelijke wijze vormt zi* i$] volg5d nieuw lid4 ,die1 welke zi* bev9d5 op d5 groot/5 af/& van d5 kop1 zijn de oud/e l$54 ,i$] lid bezit zijne eig5 gesla*tsorgan51 zo[el mannelijke als vr\welijke2 i$] lid groeit zelf/&ig en wordt op e5' bepaald5 tijd gesla*tsrijp1 t]wijl de di*t] na> d5 kop toe geleg5 l$5 dit nog niet zijn4 ,zoodra e5 lid volgroeid is1 laat het los1 v]laat 7gewoonlijk met de uitw]psel57 d5 d>m van 't di]1 wa>9 de l9tworm leeft1 en kruipt weg1 soms ov] groote af/&52 lat] b>/ het1 zoodat de ei]5 vrij rak54 ,e5 lid van d5 l9tworm moet dus als e5 afzond]lijk di] word5 bes*\wd1 hoewel to* de l$51 zoolang zij aan elka> beve/igd zijn1 te zam5 e5 geheel uitmak54 ,de kop kan1 gelijk blijkt uit hetge5 bov5 w]d gezegd1 9 't geheel niet word5 v]gelek5 met d5 kop van e5 &] di]2 hij heeft ge55 mond4 ,de l9tworm heeft tr\w5s ook ge55 d>m3 kop en l$5 nem5 i$] voor zi* de v]te]de vo$5de /(f5 op1 welke 9 d5 d>m1 wa>9 zij lev51 aanwezig zijn2 deze vo$5de /(f5 dr+5 osmotis* door d5 li*aamsw& van d5 l9tworm4 ,aan d5 top van d5 kop v9dt m5 t] beve/ig+ aan d5 d>mw& zuignapp5 en bij sommige soort5 ook e5' krans van haakjes 7fig4 #aeg1 ,b74--,het aantal ei]51 't welk e5 lid voortbr5gt1 kan ti5duiz5d5 b$rag54 ,wanne] deze ei]5 beg9n5 te rijp51 soms re$s e]d]1 zond]t zi* het lid van de ov]ige l$5 af2 het v]laat d5 d>m1 hetzij passief met de uitw]psel51 ( actief door eruit te kruip54 ,zoo'n l9twormlid1 na> buit5 gekom51 kruipt als e5e slak v]d] en he*t zi* dikwijls va/ aan de e5e ( &]e plant4 ,nu laat het zi* hoor51 dat ze] li*t e5 l9twormlid ( al?ans e5ige door zoo'n lid afgezond]de ei]5 door e5 graz5d di] kunn5 word5 opg5om54 ,sle*ts dn wanne] e5 lid ( de ei]5 van e5e bepaalde l9twormsoort 9 d5 d>m van e5 bepaald di] g]ak51 kunn5 de ei]5 tot v]d]e ontwikkel+ kom54 ,het spreekt dus van zelf dat sle*ts e5 betrekkelijk g]+ aantal ei]5 tot v]d]e ontwikkel+ g]aakt2 ma> de /]ke voortplant+ is de oorzaak1 dat 9 elk geval de soort niet uit/]ft4--,wanne] nu e5 lid 7( de ei]5 van e5 lid7 9 d5 d>m van e5' ges*ikt5 hospes te re*t komt1 dan word5 het lid en de eis*al5 7( de eis*al5 alle57 9 de maag ( d5 d>m v]te]d1 en de l>v5 kom5 te voors*ijn4 ,deze 7fig4 #aeh1 a7 zijn rond1 gla%eld]1 natuurlijk mikroskopis* kle91 en bezitt5 drie pa> haakjes1 met behulp van welke zij alras d5 d>mw& doorbor51 zoodat zij spo$ig 9 de blo$vat5 kom52 de blo$/room vo]t ze dan na> alle mogelijke deel5 des li*aams4 ,al na> de soort van l9tworm1 wa>van de l>ve afkom/ig is1 ve/igt zij zi* 9 't e5e ( het &]e orgaan van d5 hospes4 ,zoo kan de l>ve van de e5e soort sle*ts tuss*5 de vezels van e5e spi] tot v]d]e ontwikkel+ kom51 die van e5e &]e soort n]g5s &]s dan 9 h]s55 ( ruggem]g4--,komt zij 9 e5 orgaan t]e*t1 dat voor h>e v]d]e ontwikkel+ niet ges*ikt is1 dan blijft zij da> kle9 en /]ft weldra2 ma> komt zij 9 e5 ges*ikt orgaan1 dan ond]gaat zij de volg5de v]&]+54 ,zij v]lie/ da> h>e hak5 en v]&]t 9 e55 van b9n5 holl5 blaasworm1 die groeit1 tot hij de voor de soort normale grootte heeft b]eikt4 ,intuss*5 vormt zi* e5e in/ulp+ aan de b9n5zijde van d5 blaasworm 7fig4 #aeh1 b71 die 9 i$] opzi*t op e5' l9twormkop gelijkt2 zij heeft zuignapp51 bij sommige soort5 ook e5' hak5krans1 ma> aan de b9n5zijde 9 plaats van aan d5 buit5kant4 ,lat]--'t zij re$s 9 d5 door d5 blaasworm bewoond5 hospes1 't zij nadat de blaasworm met di5s vlees* 9 d5 d>m van e5 &] di] is ov]gebra*t--trekt zi* de blaas e5igsz9s sam52 zij kan dus niet me] de vloei/( bevatt51 wa>mee zij gevuld is1 en zoo wordt de in/ulp+ omge/ulpt1 als e5 v+] van e55 h&s*o51 zoodat de zuignapp5 aan d5 buit5kant kom54 ,zoo is dan de kop van d5 l9tworm ont/aan1 wa>aan nog alle5 ma> de blaas beve/igd is 7fig4 #aeh1 c74 ,deze laat/e wordt spo$ig v]te]d2 de kop beweegt zi* met behulp van de zuignapp5 aan d5 b9n5kant van d5 d>m1 groeit 9 de l5gte en sno]t weldra zijn e]/e lid af1 't welk spo$ig door e5 twe$e gevolgd wordt1 enz4--,zoolang het di]1 wa>9 de blaasworm leeft1 niet door e5 &] di] wordt opgeget51 blijft de blaasworm1 zond] het v]mog5 tot v]d]e ontwikkel+ te v]liez51 soms j>5 lang op d5zelfd5 ontwikkel+/rap /aan4--,de lev5sges*i$5is van sommige l9tworm5 v]s*ilt 9 bijzond]h$5 e5igsz9s van die1 welke bov5 w]d bes*rev54 ,/e$s e*t] heeft i$]e l9twormsoort twee di]soort5 noodig om h>e geheele ges*i$5is te doorlev54 ,zoo leeft de l9tworm ,ta5ia solium 9 d5 d>m van d5 m5s*2 de blaasworm1 die er bij behoort1 leeft tuss*5 de spi]vezels van het v>k5 en v]oorzaakt bij dit di] de zoog5aamde gortigheid ( v9nigheid2--4 de l9tworm ,ta5ia sag9ata leeft insgelijks 9 d5 d>m van d5 m5s*1 ma> de da>bij behoor5de blaasworm 9 't vlees* van 't rund2--de l9tworm ,ta5ia ,co5urus leeft 9 d5 d>m van d5 hond1 de da>bij behoor5de blaasworm 9 de h]s55holte van het s*aap1 dat door dez5 p>asiet de draaiziekte krijgt4 ,orde ,zuigworm54 ,plat1 tong- ( bladvormig1 ongele$2 p>asite]5d 9 di]5 ( ook wel buit5 op di]5 79 dit geval e*t] uitsluit5d op viss*5 ( s*aaldi]574 ,aan de buikzijde des li*aams zijn zuignapp5 geplaat/2 bij de 9 &]e di]5 p>asite]5de soort5 nooit me] dan #a ( #b4--;,e5 d>m1 die zi* 9 twee takk5 v]deelt1 welke bl9d e9dig5 en bij sommige soort5 zelv5 we] bl9dzakk5 hebb52 9 i$] geval ge5 anale op5+4--,bijkans alle zuigworm5 zijn h]maphrodiet51 die zi* zelv5 bevru*t54--,de lev5sges*i$5is van de mee/e zuigwormsoort5 is nog me] sam5ge/eld dan die d] l9tworm52 zij ges*i$t ook met v]huiz+4--,ik noem sle*ts ne ze] bek5de soort1 nl4 de lev]bot1 die 9 de galgang5 van s*aap en rund 7m9d] van pa>d en v>k57 p>asite]t en da>door oorzaak wordt dat ge5 gal 9 d5 d>m komt1 zoodat de spijsv]t]+ en dus de vo$+ d] inw5dige deel5 niet op voldo5de wijze plaatsgrijp51 wa>door soms duiz5d5 s*ap5 /]v54 ,,ho(dafdeel+ ,,iv4 ,,weekdi]54 ,deze ho(dafdeel+1 tot welke de oe/]s1 slakk51 inktviss*5 behoor51 wordt gevormd door ongel$e di]5 zond] g]aamte1 welk] li*aam 9 aanleg altijd tweezijdig symmetris* is1 hoewel het bij sommige soort5 g$ur5de d5 v]d]5 groei 9 /]ke mate zi* v]vormt4 ,vooral is dit het geval bij die slakk5 7de huisjesslakk571 welke 9 e5 spiraalvormig huisje zijn +eslot51 en bij welke ook het groot/e g$eelte van het li*aam spiraalvormig gewond5 is4 ,de huidbekle$+ d] ,weekdi]5 is ze] eig5a>dig4 ,op e5e bepaalde plaats van 't li*aam vormt zi* e5 groot]e ( kle9]e huidplooi ( huidlap 7de mantel71 welke e5e bepaalde ruimte1 de mantelholte1 na> de functie ook ademhal+%olte g5oemd1 omsluit4 ,deze mantel zond]t bij de mee/e ,weekdi]5 e5e kalkmassa af1 't zij aan d5 buit5kant1 't zij aan d5 b9n5kant4 ,bij de mee/e ,weekdi]5 grijpt deze kalkafzett+ aan de buit5opp]vlakte plaats2 zoo ont/aat e5e s*aal ( s*elp 7huisjesslakk51 oe/]74 ,9 &]e gevall5 vormt zi* de s*aal aan de b9n5zijde des mantels 7inktvis*1 sommige naakte slakk571 ( er ont/aat sle*ts e5e ophoop+ van kalkkorrels 7&]e naakte slakk547 ,9 fig4 #afj is e5e s*ematis*e voor/ell+ gegev5 van de loodre*te doorsn$e door 't li*aam van e5 s*elpdi] ( mossela*tig ,weekdi]4 ,het li*aam ,l wordt omgev5 door de huid1 die bij m d5 mantel vormt1 welke de s*al5 ,s afzond]t1 die bij b met elk&] bewegelijk gele$ zijn4 ,9 de mantelholte bev9d5 zi* de kieuw5 k4 ,aan d5 b5$5kant van het li*aam v9dt m5 d5 uit spi]5 be/a&5 voet ,v1 die voor opzwell+ vatba> is en aldus tuss*5 de beide s*elp5 door na> buit5 kan tr$54 ,deze voet is bij de ond]s*eid5 s*elpdi]5 ongelijk van vorm1 ma> di5t to* /e$s voor voortbeweg+ 7grav51 zwemm51 spr+574--,9 fig4 #afa is e5e slak 9 doorsn$e s*ematis* voorge/eld4 ,9 't algeme5 ond]s*eidt m5 da> dezelfde organ5 als 9 fig4 #afj2 ma> de mantel m is er kle9] en ov]dekt niet d5 voet 7,v71 die aan de ond]zijde plat is en altijd voor voortkruip5 di5t1 7m' is da> de mantelholte74--,de voornaam/e klass5 d] ,weekdi]5 zijn #a4 de ,koppootig51 #b4 de ,buikpootig5 ( ,slakkk51 #c4 de ,s*elpdi]54 ,de ,koppootig5 hebb5 e5' kop1 die s*]p van de re/ des li*aams is afgezond]d1 en wa>op1 rondom de aan d5 kop geplaat/e mondop5+1 van zuignapp5 voorzi5e vang>m5 geplaat/ zijn4 7,vb4 inktviss*51 nautilus1 papi]nautilus47 ,de ,buikpootig5 ( ,slakk5 hebb5 e5' kop1 die 7ongel$e7 voelhor5s alsm$e de oog5 draagt2 deze laat/5 /aan bij vele slakk5 op d5 top d] voelhor5s4 ,de voet is aan de buikzijde afgeplat en di5t om te kruip54 ,de mantel is gewoonlijk kle9 en b$ekt sle*ts de rugzijde des di]s1 doorgaans sle*ts e5 deel da>van4 ,ook de mee/al spiraalvormig gewond5 s*elp 7hor57 omhult dus sle*ts e5 g$eelte van 't li*aam2 e*t] kan to* de geheele re/ van 't li*aam 9 dez5 hor5 zi* t]ugtrekk54--,de slakk5 hebb5 wel kak52 ma> het ho(dorgaan voor het v]brijzel5 van de aangeta/e plant5deel5 is de tong1 die aan de bov5zijde met e5e wrijfplaat b$ekt is1 welke uit talrijke1 9 regelmatige rij5 geplaat/e t&jes be/aat4 ,wanne] de tong wordt uitge/ok51 dan ri*t5 zi* de t&jes op2 zoo vormt zi* e5e rasp1 die door vooruit- en t]ugga&e beweg+ de spijs fijn maakt4--,de 9 zee lev5de slakk5 adem5 door kieuw51 welke zi* 9 de mantelholte bev9d52 de mee/5 d] 9 't zoete wat] lev5de en alle op 't l& lev5de soort5 zijn zoog5oemde longslakk51 bij welke de b9n5w& d] mantelholte 7fig4 #afa1 m'7 zelf als ademhal+sorgaan funge]t4 ,tot de zeeslakk5 behoor5 de wulk5 en de alikruik52 tot de l&slakk53 de huisjesslakk5 7fig4 #afc7 en de naakte slakk5 7fig4 #afb74 ,tot deze laat/5 behoor5 sommige soort51 die 9 vo*tige tijd5 onze kultuurgewass5 bes*adig51 vooral de jonge plant54 ,de grauwe veldslak is de mee/ b]u*te soort4-- ,s*elpdi]54 ,zond] kop4 ,de mantel s*eidt twee s*elp5 af1 die aan de rugzijde van 't di] met elka> gele$ zijn 7fig4 #afj74 ,de voet is kielvormig4 ,de ademhal+ ges*i$t door kieuw54--,oe/]2 eetb>e mossel2 de 9 tropis*e zeen lev5de p>elmossel2 zoetwat]mossel2 paalworm4 ,,ho(dafdeel+ ,v4 ,,/ekelhuidig54 ,/raalsgewijs symmetris* geb\wde di]52 d4 i4 rondom de z ligg5 de aan elka> gelijke deel51 die te zam5 het li*aam vorm51 7fig4 #ah74 ,dikwijls zijn de di]5 dez] ho(dafdeel+ vijf/ralig4 ,de mondop5+ ligt aan d5 ond]kant des li*aams4 ,de huid bezit talrijke mikroskopis*e kalkafzett+51 ( zij vormt /evige kalkplat52 ze] dikwijls ook draagt zij /ekels 7v&a> de naam74--,de ,/ekelhuidig5 beweg5 zi* met behulp van 9 rij5 geplaat/e voetjes1 die kunn5 word5 uitge/ulpt en +etrokk54--,zee/]r51 zeegels1 zeekomkomm]s4 ,alle ,/ekelhuidig5 lev5 9 de zee2 zeegels word5 soms 9 de l&5 nabij de ku/ voor beme/+ gebruikt4 ,,ho(dafdeel+ ,,vi4 ,,holt$i]54 ,ook de di]soort5 van deze ho(dafdeel+5 zijn met we9ige uitzond]+5 /raalsgewijs symmetris* van b\w4 ,zij be/aan uit e55 li*aamsw&1 welke e5e li*aam%olte insluit1 die bij de e5v\dig/ geb\wde ,holt$i]5 7zoetwat]polyp7 zakvormig is1 ma> bij de hoog]e di]5 dez] groep uit v]s*ill5de afdeel+5 is sam5ge/eld1 en niet sle*ts voor de opnem+ van spijs en voor de v]t]+1 ma> ook voor de rondvo]+ d] v]te]de vo$5de /(f5 di5t4 ,bij v]s*eid5 ,holt$i]5 zet zi* 9 d5 li*aamsw& e5e h>de zelf/&igheid af1 die ook na d5 dood blijft be/aan2 da>uit zijn opgeb\wd de roode koral51 die voor de v]va>dig+ van v]s*ill5de si]ad5 di551 alsm$e de polyp51 welke de koraaleil&5 vorm54--,met uitzond]+ alle5 van de sponz51 bezitt5 alle ,holt$i]5 zoog5oemde netelorgan51 met behulp van welke zij de door h5 gevang5 di]5 dood51 en wa>door zij voor d5 aanval van &]e di]5 bes*ut zijn4--,zij plant5 zi* door ei]5 voort1 vele e*t] door vorm+ van knopp51 die zi* lat] kunn5 afs*eid5 en aldus zelf/&ige di]5 word54 7,zoetwat]polyp74 ,bij vele soort5 komt het e*t] voor1 dat de knopp5 g$ur5de ha> geheele lev5 blijv5 va/zitt52 dan vorm5 zij e5' zoog5oemd5 polyp5/ok4 ,er zijn ook vrij 9 de zee rondzwemm5de ,holt$i]51 nl4 de kwall5 7fig4 #afd74--;,da> bijkans alle ,holt$i]5 9 de zee lev51 en de we9ige ov]ig5 9 't zoete wat]1 zijn zij ge5 van all5 voor d5 l&b\w van beteek5is4 ,,ho(dafdeel+ ,,vii4 ,,protozo,n4 ,deze ho(dafdeel+ omvat mee/al mikroskopis*e1 9 i$] geval ze] kle9e1 9 de zee ( 9 't zoete wat]1 ( al?ans op vo*tige plaats5 lev5de di]tjes1 die uit e5e weeke1 taaie1 sam5trekb>e zelf/&igheid 7het zoog5oemde protoplasma7 be/aan1 welke al ( niet door e55 w& omgev5 is1 en die soms e5 s*aaltje afzond]t4 ,infusorin1 ,amoeb5 en ,mon]5 behoor5 hi]toe 7fig4 #afe74 ,,plan ,,van ,,uitgave van de ,gellu/re]de ,l&- en ,tu9b\wbiblio!ek1 ond] r$actie van ,f4 ,b4 ,lhnis1 ,pr(4 ,dr4 ,j4 ,ritzema ,bos1 ,p4 van ,hoek en ,leon>d ,a4 ,spr+]4 ,de ,gellu/re]de ,l&b\wbiblio!ek1 wa>van tot dusv] #aa deeltjes v]s*551 wordt uitgebreid tot e5e ,l&- en ,tu9b\wbiblio!ek1 en 9 v]b& da>mee is de ,he] ,leon>d ,a4 ,spr+] 9 de ,r$actie opg5om54 ,v]s*553 ,beg9sel5 d] ,di]kunde1 door ,pr(4 ,j4 ,ritzema ,bos1 te ,am/]dam1 twe$e druk4 ,zuivelb]eid+1 door ,dr4 ,k4 ,h4 ,m4 van d] ,z&e1 te ,hoorn1 twe$e druk4 ,grondv]bet]+1 door ,j4 ,z4 t5 ,rodegate ,m>iss51 te ,wag5+54 ,ziekt5 en ,bes*adig+5 d] ,kultuurgewass51 ,i1 door ,pr(4 ,j4 ,ritzema ,bos1 te ,am/]dam4 ,s*eikunde1 ,i1 door ,p4 van ,hoek1 te 's-,grav5hage4 ,algeme5e ,plant5teelt1 door ,j4 ,z4 t5 ,rod5gate ,m>iss51 te ,wag5+54 ,ziekt5 en ,beg5adig+5 d] ,kultuurgewass51 ,,ii1 door ,pr(4 ,j4 ,ritzema ,bos1 te ,am/]dam4 ,s*eikunde1 ,,ii1 door ,p4 van ,hoek1 te 's-,grav5hage4 ,a>drijkskundig-l&b\wkundige bes*rijv+ van ,n$]l&1 door ,b4 ,h4 ,s*rov51 te ,wag5+54 ,plant5lev51 ,i1 door ,dr4 ,e4 ,giltay1 te ,wag5+54 ,algeme5e veeteelt1 door ,g4 ,re9d]s1 te ,gron+54 ,v]d] zijn 9 bew]k+3 ,pa>d5fokk]ij1 door ,a4 ,w4 ,heidema1 te ,gron+54 ,li*aamsb\w en lev5sv]ri*t+5 d] huisdi]51 door ,pr(4 ,j4 ,ritzema ,bos1 te ,am/]dam4 ,plant5lev51 ,,ii1 door ,dr4 ,e4 ,giltay1 te ,wag5+54 ,grondbew]k+ en l&b\ww]ktuig51 door ,j4 ,heidema1 te ,gron+54 ,natuurkunde en meteorologie1 door ,j4 van ,dam en ,dr4 ,a4 ,h4 ,borgesius1 te ,wag5+54 ,bijzond]e plant5teelt1 door ,j4 ,z4 t5 ,rodegate ,m>iss51 te ,wag5+54 ,rundvee1 door ,g4 ,re9d]s1 te ,gron+54 ,s*ap5 en v>k5s1 door ,g4 ,re9d]s1 te ,gron+54 ,b$rijfsle] en l&b\wboekh\d51 door ,dr4 ,a4 ,m4 ,pr9s1 te ,wag5+54 ,beme/+sle]3 ,i4 ,de me//(f51 door ,p4 van ,hoek1 te 's-,grav5hage4 ,i,ia4 ,de beme/+ 9 d5 l&b\w1 door ,p4 van ,hoek1 te 's-,grav5hage4 ,i,ib4 ,de beme/+ 9 d5 tu9b\w1 door ,c4 ,h4 ,claass51 te ,boskoop4 ,vru*t5teelt1 door ,j4 ,p4 ,m4 ,camman1 te ,tiel1 en ,e4 ,snell51 te ,maa/ri*t4 ,w>moez]ij 7op k\d5 grond en 9 bakk5 en kass571 door ,a4 ,ide1 te ,wag5+54 ,bloem5teelt 7vollegrondskultuur71 door ,j4 ,g4 ,hazeloop1 te ,aalsme]4 ,bloem5teelt 7kaskultuur71 door ,b4 ,a4 ,plemp] van ,bal51 te ,wag5+54 ,tu9>*itectuur1 door ,leon>d ,a4 ,spr+]1 te ,ha>lem4 ,ges*i$5is d] tu9>*itectuur1 door ,leon>d ,a4 ,spr+]1 te ,ha>lem4 ,v]pleg+ d] si]boom5 en si]hee/]s1 door ,leon>d ,a4 ,spr+]1 te ,ha>lem4 ,plant5a>drijkskunde1 door ,dr4 ,j4 ,?4 ,cattie1 te ,wag5+54 ,ziekt5 en bes*adig+5 d] tu9b\wgewass51 door ,pr(4 ,j4 ,ritzema ,bos1 te ,am/]dam4 ,onkruid51 door ,pr(4 ,j4 ,ritzema ,bos1 te ,am/]dam4 ,h\tteelt1 door ,h4 ,j4 ,lov9k1 te ,utre*t4 ,i$] deeltje is ap>t v]krijgba>1 prijs p] deeltje1 gebond5 f #j1ij4