,,beginselen                            
,,der                                   
,,dierkunde1                            
,door                         ,prof4    
,dr4 ,j4 ,ritzema ,bos1                 
,directeur van het ,phytopathologisch   
,laboratorium                  ,willie  
,commelin ,scholten te ,amsterdam4      
,tweede druk4                   ,te     
,groningen bij ,j4 ,b4 ,wolters1 #aijb4 
,stoomdrukkerij van ,j4 ,b4 ,wolters4   
,,voorbericht ,,van ,,den ,,eersten     
,,druk4   ,dit deeltje geeft een zeer   
beknopt overzicht van het geheele       
dierenrijk2 het behandelt slechts die   
klassen iets uitvoeriger1 welke voor den
 landbouwer van belang zijn1 dat zijn   
trouwens dezelfde klassen1 welke        
gewoonlijk ook niet-landbouwers het     
meest interesseeren 7zoogdieren1 vogels1
 insekten74 ,ik vertrouw dat mijn werkje
 ook aan ,uitgebreid-lagere en aan      
sommige ,middelbare ,scholen te         
gebruiken zal zijn1 hoewel ik bij de    
samenstelling ervan in de eerste plaats 

de lagere takken van het                
,landbouwonderwijs op het oog had4      
,natuurlijk kan dit boekje aan          
,wintercursussen niet geheel worden     
doorgewerkt2 den onderwijzer1 die het   
mocht willen gebruiken1 blijve de keus  
van wat hij wil behandelen4 ,de         
belangrijkste schadelijke dieren worden 
in deze ,beginselen der ,dierkunde      
slechts genoemd2 zij zullen in een      
afzonderlijk boekje nader worden        
behandeld4 ,de leer van de              
levensverrichtingen der dieren vindt1 te
 gelijk met die der planten1 in een     
ander deeltje eene uitvoeriger          
bespreking4       ,wageningen1 ,october 
#ahid4          ,j4 ,ritzema ,bos4      
,,voorbericht ,,van ,,den ,,tweeden     
,,druk4   ,bij de bewerking van den     
tweeden druk heb ik uit dit deeltje     
enkele onderwerpen weggelaten1 die meer 
eigenaardig thuis behooren in het       
deeltje over den bouw en het leven der  
dieren1 in 't bijzonder der huisdieren1 
welk deeltje in het volgende jaar zal   

verschijnen4 ,daarentegen is iets nader 
uitgeweid over de levensgeschiedenis van
 onderscheiden diersoorten1 en is het   
aantal afbeeldingen aanzienlijk         
uitgebreid4 ,het komt mij voor dat door 
de aangebrachte wijzigingen het boekje  
in bruikbaarheid is toegenomen1 zoowel  
met het oog op het ,landbouwonderwijs   
als met het oog op het onderwijs aan    
gewone ,uitgebreid-lagere en ,middelbare
 scholen4       ,amsterdam1 ,september1 
#aija4          ,j4 ,ritzema ,bos4      
,,inhoud4                               
,blz4        ,i4 ,beknopt overzicht van 
den bouw en de                          
levensverrichtingen van het dier        
#a-bi      ,,ii4 ,rangschikking en      
benoeming der dieren              #bi-cb
     ,,iii4 ,overzicht van de           
verschillende groepen van          het  
dierenrijk                              
#cb               ,i4 ,gewervelde       
,dieren                           #cb   
,i4 ,zoogdieren                         
#dc-hf                  ,,ii4 ,vogels   

#hf-aai                 ,,iii4          
,kruipende dieren                       
#aai-abb                  ,,iv4         
,amphibin                               
#abb-abf                   ,v4 ,visschen
                              #abf-abg  
,,ii4 ,gelede ,dieren                   
#abg-acj                    ,i4         
,insekten                               
#acj-afg                  ,,ii4         
,duizendpootachtigen                    
#afg                 ,,iii4             
,spinachtigen                           
#afg-afi                  ,,iv4         
,schaaldieren                           
#afi             ,,iii4 ,wormen         
#afi-agg             ,,iv4 ,weekdieren  
#agg-ahj              ,v4               
,stekelhuidigen                         
#ahj             ,,vi4 ,holtedieren     
#aha            ,,vii4 ,protozon        
#ahb      ,i4 ,,beknopt ,,overzicht     
,,van ,,den ,,bouw ,,en ,,de            
,,levensverrichtingen ,,van ,,het       
,,dier4   ,tusschen de verschillende    

dieren bestaat groot onderscheid2 men   
vergelijke slechts met elkaar een paard1
 een koolwitje1 eene slak en een'       
bloedzuiger4 ,wanneer ik hier een       
denkbeeld wil geven van den lichaamsbouw
 van een dier1 dan heb ik daarbij vooral
 op 't oog het lichaam van den mensch en
 dat van de huiszoogdieren1 zooals paard
 en rund4  ,het lichaam van mensch1     
paard en rund bestaat uit hoofd 7kop71  
hals1 romp en ledematen4 ,de bovenste   
ledematen heeten bij den mensch armen1  
de benedenste beenen4 ,bij paard en     
rund1 die op alle vier ledematen gaan1  
spreekt men natuurlijk niet van bovenste
 en benedenste1 maar van voorste en     
achterste ledematen2 bij 't paard       
spreken landbouwers en                  
paardenliefhebbers van voorbeenen en    
achterbeenen2 de ledematen van het rund 
noemt men1 even als die van de andere   
dieren1 voorpooten en achterpooten4  ,de
 ledematen bestaan1 van buiten naar     
binnen1 uit huid1 vleesch en beenderen4 
,aan het hoofd1 den hals en den romp kan

 men eveneens huid1 vleesch en beenderen
 onderscheiden2 maar deze omsluiten     
gezamenlijk eene holte1 de              
lichaamsholte1 die weer verschillende   
lichaamsdeelen 7organen7 bevat1 welke   
niet overal met den uit huid1 vleesch en
 beenderen bestaanden lichaamswand zijn 
verbonden4 ,hiernevens is in fig4 #a    
eene overlangsche doorsnede door den    
romp1 in schets1 afgebeeld4 ,de huid is 
er door eene streep aangeduid1 het      
vleesch en de inwendig gelegen vliezen  
zijn gestreept1 terwijl de beenderen    
zwart zijn aangeduid4 ,de laatstgenoemde
 deelen 7huid1 vleesch1 beenderen7      
vormen te zamen den lichaamswand4 ,deze 
wand omsluit aan de buikzijde eene      
lichaamsholte 7,o71 welke bij den       
mensch1 het rund en het paard weer door 
het zoogenoemde middenrif 7,mr71 als    
door een tusschenschot1 in twee holten1 
borstholte en buikholte1 is ingedeeld4  
,in de borstholte 7,boh7 bevinden zich  
de longen en het hart1 ook de slokdarm  
7het bovenste gedeelte van het          

darmkanaal74 ,de buikholte 7,bkh7 bevat 
de rest van het vele malen heen en weer 
gebogen darmkanaal1 't welk zich op eene
 bepaalde plaats verwijdt en aldus de   
maag 7,m7 vormt2 ook vindt men in de    
buikholte verschillende met den darm    
samenhangende deelen1 als de lever1     
verder o4a4 de nieren en de             
milt4--,borst- en buikholte worden aan  
hare rugzijde door de wervelkolom of    
ruggegraat begrensd1 welke uit vele     
platte beenstukken1 de wervels1 bestaat4
 ,de bovenste wervel draagt den schedel1
 welke de schedelholte insluit2 deze zet
 zich voort in de reeks wervelholten1   
die in de verschillende wervels aanwezig
 zijn4 ,de verschillende wervelholten   
vormen te zamen de ruggemergsholte4     
,schedelholte en ruggemergsholte vormen 
eigenlijk met elkander n geheel1 nl4    
eene lichaamsholte aan de rugzijde 7fig4
 #a1 ,a71 in tegenstelling van de       
lichaamsholte aan de buikzijde 7fig4 #a1
 ,o71 waarvan boven sprake was4 ,de     
lichaamsholte aan de rugzijde bevat de  

hersenen en het ruggemerg 7fig4 #a1     
,,cz74 ,zie ook fig4 #b en de           
verklaring4  ,ik ga thans de voornaamste
 deelen des lichaams ieder afzonderlijk 
bespreken4 ,vooreerst behandel ik de    
beenderen1 die te zamen een geheel      
vormen1 dat wij het geraamte of skelet  
noemen 7fig4 #c1 #aj en #aa74  ,de as   
van het skelet wordt gevormd door de    
wervelkolom of ruggegraat1 die uit      
platte beenstukken1 de zoogenoemde      
wervels1 is samengesteld4 ,elke wervel  
bestaat in hoofdzaken uit de volgende   
deelen3 #a4 het wervellichaam 7fig4 #d4 
a71 't welk naar de buikzijde gekeerd   
is1 #b4 den boog1 die geplaatst is als  
eene poort op het wervellichaam1 en zich
 met zijnen top naar de rugzijde des    
diers keert4 ,deze boog omgeeft de      
wervelholte4 ,op het midden van den boog
 bevindt zich het dorenvormige          
uitsteeksel 7c71 terwijl naar links en  
rechts de dwarsuitsteeksels 7b7 zich    
uitstrekken2 en een paar                
geledingsuitsteeksels dienen voor de    

verbinding met den volgenden wervel1    
zooals een ander paar                   
geledingsuitsteeksels voor de verbinding
 met den vorigen wervel dienst doen4    
,de verschillende wervels zijn n in     
grootte n in bouw onderling ongelijk4   
,onder den schedel vindt men vooreerst  
een aantal halswervels2 vooral bij den  
mensch zijn deze betrekkelijk klein4    
,men vindt bij den mensch1 het paard en 
het rund1 en bij de verdere zoogenoemde 
zoogdieren een zevental halswervels2 hoe
 langer de hals is1 des te langer zijn  
de halswervels2 hun getal is altijd     
zeven4 ,deze wervels zijn gewoonlijk    
tamelijk bewegelijk met elkander        
verbonden4 ,op de halswervels volgen de 
ruggewervels1 aan welke de ribben1      
bewegelijk geleed zijn4 ,de mensch heeft
 twaalf ruggewervels en dus ook twaalf  
paar ribben2 bij de verschillende       
zoogdieren is dit getal niet even groot4
 ,bij de zoogdieren1 welke op alle vier 
pooten gaan en een dikken1 zwaren kop   
hebben1 zooals bij het rund en het      

paard1 zijn de ruggewervels1 vooral de  
voorste1 van zeer groote                
dorenuitsteeksels voorzien4 7,fig4 #aj  
bij s1 fig4 #aa bij ,rw74 ,aan deze     
dorenuitsteeksels is een taaie1         
elastische band bevestigd1 die zich     
uitstrekt tot de voorste halswervels en 
het achterhoofd1 en die den kop helpt   
dragen4 ,op de plaats1 welke men bij    
onze huisdieren de schoft noemt1 vindt  
men deze lange dorenuitsteeksels der    
voorste ruggewervels4--,op de           
ruggewervels volgen de lendewervels1 bij
 den mensch ten getale van vijf         
aanwezig4 ,de wervels worden bij den    
mensch van boven naar beneden toe       
geleidelijk dikker en steviger1 zoodat  
de lendewervels steviger zijn dan de    
ruggewervels en deze weer dan de        
halswervels4 ,dit feit vindt zijne      
verklaring in de omstandigheid dat de   
halswervels alleen het hoofd te dragen  
hebben1 terwijl de volgende wervels des 
te meer moeten dragen1 naarmate zij     
lager gelegen zijn4  ,hals-1 rugge- en  

lendewervels zijn ten opzichte van      
elkaar bewegelijk4 ,op de lendewervels  
echter volgen bij den mensch vijf       
onbewegelijk met elkaar verbonden       
wervels1 die te zamen het heiligbeen of 
kruisbeen vormen1 en waaraan de         
heupbeenderen onbewegelijk zijn         
vastgegroeid4 ,het aantal wervels1 't   
welk aan de samenstelling van het       
heiligbeen meewerkt1 is ook al weer niet
 bij alle zoogdieren even groot4 ,de    
ruggemergsholte en het daarin aanwezige 
ruggemerg strekken zich uit tot in den  
eersten heiligbeenwervel2 in geen geval 
bevindt zich dit laatste in de laatste  
heiligbeenwervels1 en ook niet in de    
daarop volgende staartwervels4 ,van deze
 laatsten zijn er bij den mensch vier1  
die echter zeer klein zijn en alleen uit
 een wervellichaampje bestaan2 zij      
vormen te zamen een naar voren gebogen  
beenstukje1 't welk onder den naam      
stuit- of staartbeen bekend is4 ,bij    
vele zoogdieren zijn er een grooter     
aantal staartwervels1 die te zamen den  

bewegelijken staart vormen1 in welken   
zich echter het ruggemerg niet voortzet4
  ,gelijk reeds boven werd gezegd1 zijn 
aan de ruggewervels de ribben bewegelijk
 verbonden4 ,de mensch heeft1 er een    
twaalftal paren4 ,iedere rib bestaat uit
 een achterste gedeelte1 dat uit been en
 een voorste gedeelte1 dat uit kraakbeen
 bestaat4 ,van de voorste ribben 7de    
zoogenoemde ware ribben7 is het         
kraakbeengedeelte bewegelijk aan 't     
borstbeen verbonden2 de achterste       
7valsche7 ribben zitten niet aan 't     
borstbeen vast4 ,de mensch heeft zeven  
paar ware1 vijf paar valsche ribben4    
,aan het skelet van het hoofd           
onderscheidt men den schedel en het     
aangezichtsskelet4 ,de eerste omsluit de
 schedelholte1 welke de hersenen bevat4 
,men onderscheidt aan het schedeldak3   
twee voorhoofdsbeenderen1 die echter bij
 den mensch tot n been 7fig4 #e1 g1 fig4
 #f1 ,f7 aann gegroeid zijn1 twee wand- 
of kruinbeenderen 7f2 ,pr71 twee        
slaapbeenderen 7e7 en het uit           

verscheiden stukken samengegroeide      
achterhoofdsbeen 7d2 ,o71 waarin zich   
het achterhoofdsgat bevindt1 aan        
weerskanten waarvan men een'            
geledingsknobbel aantreft1 welke beide  
knobbels het hoofd op een tweetal       
geledingsvlakten van den bovensten      
halswervel kunnen doen bewegen4 ,door   
het achterhoofdsgat heen hangt het      
ruggemerg met de hersenen samen4--,de   
onderzijde van de schedelholte wordt    
begrensd1 behalve door het              
achterhoofdsbeen1 door het wiggebeen    
7fig4 #f1 ,s7 met zijne aanhangselen1   
alsmede1 boven de neusholte1 door het   
zeefbeen 7fig4 #f ,e74  ,het            
aangezichtsskelet bestaat uit de        
beenderen1 die den mond omgeven1 en     
omsluit verder1 ten deele in verbinding 
met eenige beenderen van den schedel1 de
 oogholten en de neusholte4 ,men vindt  
daaraan vooreerst twee                  
bovenkaaksbeenderen en het              
tusschenkaaksbeen 7fig4 #cf1 ,tkb474    
,het laatste 7waarin de snijtanden      

geplaatst zijn7 is bij den mensch met de
 beide bovenkaaksbeenderen 7waarin de   
hoektanden en de kiezen zitten7 tot n   
enkel beenstuk1 de bovenkaak 7fig4 #e1  
b71 vergroeid2 bij de meeste zoogdieren 
7bijv4 paard en hond2 fig4 #cc en #cf7  
blijft het tusschenkaaksbeen altijd van 
het bovenkaaksbeen door een' naad       
gescheiden4 ,verder bestaat het         
aangezichtsskelet uit de neusbeenderen  
7a71 de traanbeenderen1 het             
ploegschaarbeen1 de neusschelpen        
7inwendig in de neusholte verscholen71  
het neusmiddenschot1 de jukbeenderen1   
het verhemeltebeen en het onderkaaksbeen
 7c71 welk laatste been ook             
oorspronkelijk uit twee gelijke helften 
bestond4  ,de bovenste 7voorste7 en     
benedenste 7achterste7 ledematen zijn   
geheel naar hetzelfde plan gebouwd2 zij 
bestaan dus uit gelijksoortige deelen4  
,het laat zich gemakkelijk inzien1 dat  
de beide paren ledematen meer op elkaar 
gelijken1 naarmate zij meer voor de     
zelfde verrichtingen dienen4 ,bij 't    

rund en het paard1 waar de beide paren  
ledematen in dienst van de voortbeweging
 zijn1 is dan ook hunne onderlinge      
overeenkomst grooter dan bij den mensch1
 waar het eene paar voor grijpen1 het   
andere voor loopen dient2 bij den vogel1
 waar het bovenste paar voor vliegen1   
het benedenste paar voor loopen is      
ingericht1 is de overeenkomst nog minder
 groot4  ,aan de beide paren ledematen  
onderscheidt men vooreerst twee         
samenvoegingen van beenderen 7gordels   
van beenderen71 welke ze aan het skelet 
van den romp vasthechten4 ,men noemt    
deze beengordels3 schoudergordel en     
bekkengordel2 zij bestaan beide uit drie
 beenderen4  ,in de volgende tabel      
vermeld ik aan de linkerhand de deelen  
van den arm des menschen met de         
beenderen1 welke ze samenstellen2 aan de
 rechterzijde heb ik die deelen van het 
skelet van 't been geplaatst1 welke met 
de bedoelde deelen van 't armskelet te  
vergelijken zijn4        ,arm4          
,been4    ,i4 ,schoudergordel1 bestaande

 uit3    ,i4 ,bekkengordel1 bestaande   
uit3         ,schouderblad1             
,heupbeen1         ,sleutelbeen1        
,schaambeen1                            
,ravenbeksuitsteeksel4                  
,zitbeen4  ,,ii4 ,opperarm3             
,,ii4 ,bovenbeen3         ,opperarmbeen4
                         ,dijbeen4      
,,iii4 ,benedenarm3                     
,,iii4 ,benedenbeen3         ,ellepijp1 
,scheenbeen1         ,spaakbeen4        
,kuitbeen4  ,,iv4 ,hand3                
,,iv4 ,voet3         #b rijen           
handwortelbeenderen4          #b rijen  
voetwortelbeenderen4         ,eene rij  
middelhandsbeenderen4        ,eene rij  
middelvoetsbeenderen4         #e        
vingers1 ieder bestaande uit        #e  
teenen1 ieder bestaande         drie    
vingerkootjes1 behalve         uit drie 
teenkootjes1         de duim1 die uit   
twee kootjes         behalve de groote  
teen1         bestaat4                  
die uit twee kootjes                    
bestaat4   ,de verschillen tusschen arm 

en been des menschen vinden hunne       
verklaring in het verschillende gebruik1
 dat ervan wordt gemaakt4 ,de beenderen 
van de beenen1 die den geheelen romp    
moeten dragen1 zijn steviger en dikker1 
maar minder bewegelijk aan elkaar       
verbonden1 dan het geval is met die van 
de armen1 welke bij den mensch tot      
grijpen zijn ingericht4 ,vooral is de   
bekkengordel met het skelet van den romp
 veel steviger1 maar ook veel minder    
bewegelijk verbonden dan de             
schoudergordel4 ,heupbeen1 zitbeen en   
schaambeen toch zijn met elkander tot n 
beenstuk vergroeid2 en daar waar deze   
drie beenderen samenkomen1 bevindt zich 
de holte 7de gewrichtspan71 waarin de   
bovenste knobbel 7de gewrichtsknobbel7  
van het dijbeen kan draaien 7fig4 #c74  
,verder zijn de heupbeenderen met het   
heiligbeen tot een onbewegelijk stuk    
vergroeid4 ,dit heiligbeen vormt met de 
aan weerskanten daarvan geplaatste      
heup-1 zit- en schaambeenderen1 het     
bekken1 aldus genoemd1 omdat deze       

beenderen a4 h4 w4 een bekken 7kom of   
schotel7 vormen1 waarin bij 't staan en 
't zitten de ingewanden van den mensch  
rusten4 ,bij de dieren1 die op vier     
ledematen gaan1 rusten de ingewanden    
niet in dit bekken1 vandr ook de andere 
vorm der bekkenbeenderen4 ,bepaaldelijk 
de heup- of darmbeenderen zijn bijv4 bij
 paard en rund langwerpig1 niet         
schotelvormig 7vergelijk fig4 #c met    
fig4 #aj en #aa74 ,en dat de naam       
zitbeen voor deze dieren eigenlijk zeer 
ongepast is1 springt in het oog4  ,de   
schouderbladen 7fig4 #g1 b7 zijn in 't  
algemeen platte beenstukken1 die los op 
de rugzijde der ribben gelegen zijn1 en 
er alleen door de omgevende spieren     
tegenaan worden gedrukt4 ,over het      
schouderblad loopt eene verhevenheid1   
een kam4 ,een uitsteeksel van het       
schouderblad is bewegelijk aan het      
sleutelbeen bevestigd1 dat op zijne     
beurt weer bewegelijk verbonden is met  
het borstbeen4 ,dicht bij de plaats1    
waar het sleutelbeen aan 't borstbeen   

geleed is1 bevindt zich eene eenigszins 
uitgeholde vlakte1 waarin de bovenste   
knobbel 7de geledingsknobbel7 van het   
opperarmbeen draaien kan4 ,het          
ravenbeksuitsteeksel is een beenstukje1 
dat bij den mensch van weinig of geen   
beteekenis is2 bij de vogels is het     
grooter4 ,daar het opperarmbeen kan     
draaien ten opzichte van het            
schouderblad1 en dit laatste ten        
opzichte van het sleutelbeen bewegelijk 
is1 het sleutelbeen evenzeer ten        
opzichte van het borstbeen1 het         
borstbeen ten opzichte van de ribben1   
terwijl de ribben aan een bewegelijk    
gedeelte van de wervelkolom bewegelijk  
verbonden zijn1--zoo is het gemakkelijk 
genoeg in te zien1 dat de arm veel      
bewegelijker aan den romp bevestigd is  
dan het been4 ,ook bij de viervoetige   
dieren zijn de achterste ledematen veel 
vaster met den romp verbonden dan de    
voorste2 bij velen1 zooals bij paard en 
rund1 is zelfs geen sleutelbeen         
aanwezig4 ,wl gaan deze dieren op de    

beide paren ledematen1 maar het         
achterste paar wordt toch bepaaldelijk  
gebruikt om de voortbeweging tot stand  
te doen komen1 terwijl het voorste paar 
meer dient1 om er op te rusten4 7,denk  
bijv4 aan een paard1 dat een' zwaren    
last tegen eene hoogte optrekt67 ,die   
viervoetige diersoorten1 welke met hunne
 voorste ledematen iets moeten          
aangrijpen of oplichten1 hebben wl      
sleutelbeenderen2 zoo bijv4 de mol1 die 
met de voorpooten aarde verplaatst4     
,bij den mensch kan het spaakbeen om de 
ellepijp draaien4 ,de ellepijp 7fig4 #c1
 f7 is het been1 dat aan zijn           
achtereinde in een' knobbel 7de         
elleboog7 eindigt2 het spaakbeen 7g7 is 
het dikst aan het uiteinde vlak bij de  
hand1 en de hand is er dan ook aan      
bevestigd1 zoodat1 wanneer het spaakbeen
 zich draait1 de geheele hand wordt     
omgekeerd4 ,het plotselinge omdraaien   
van de hand maakt dit lichaamsdeel voor 
het aangrijpen van de meest             
verschillende voorwerpen geschikter4    

,het spreekt echter van zelf1 dat eene  
dergelijke bewegelijkheid van den voet1 
door draaiing van 't kuitbeen om 't     
scheenbeen1 niet alleen voor niets      
nuttig zou zijn1 maar zelfs zeer        
schadelijk voor het goed neerzetten van 
den voet4 ,bij de viervoetige dieren1   
die hunne voorpooten niet gebruiken om  
te grijpen1 is dan ook het spaakbeen    
niet om de ellepijp draaibaar2 zelfs    
zijn bij vele dieren deze twee beenderen
 voor een deel aan elkander             
vastgegroeid4 ,op de plaats1 waar het   
dijbeen en de beenderen van het         
benedenbeen aan elkaar verbonden zijn1  
vindt men de knieschijf1 niet slechts   
bij den mensch1 maar ook bij alle dieren
 van gelijksoortigen lichaamsbouw4 ,op  
de plaats1 waar boven- en benedenarm aan
 elkander verbonden zijn1 wordt geen    
dergelijk beenstuk aangetroffen4  ,aan  
den menschelijken voet zijn de teenen   
kort1 de middelvoetsbeenderen en        
voetwortelbeenderen lang2 van deze      
laatsten is er een1 nl4 het hielbeen1   

bijzonder sterk naar achteren gegroeid4 
,op deze wijze wordt het                
ondersteuningsvlak van den voet groot en
 deze dus geschikter om er op te staan4 
,aan de hand zijn daarentegen de vingers
 in verhouding tot de andere deelen     
bijzonder lang2 daardoor zijn zij voor  
grijpen beter geschikt4 ,vooral ook is  
dit het geval doordat de punt van den   
duim tegen de vingerspitsen kan worden  
gebracht4 ,bij de apen1 die zoowel met  
de voeten als met de handen grijpen1    
zijn de kootjes der teenen bijzonder    
lang1 en de groote teen kan er tegen de 
toppen der andere teenen worden         
gebracht4  ,het aantal vingers en teenen
 is bij de zoogdieren hoogstens vijf2   
bij vele dieren echter is het kleiner4  
,het paard heeft slechts nen vinger aan 
ieder der ledematen 7fig4 #aj72 het rund
 twee 7fig4 #aa7 met nog twee uiterst   
klein gebleven teentjes daarachter2 het 
varken heeft aan elken poot twee groote 
en twee kleinere teenen 7fig4 #bi72 de  
hond heeft vijf teenen aan de           

achterpooten1 vier aan de voorpooten    
7fig4 #h74  ,de mensch gaat op zijne    
geheele voetzool2 sommige andere dieren1
 zooals hond en kat1 alleen op de teenen
 7fig4 #h72 weer andere1 zooals paard1  
rund en varken1 loopen op den top der   
teenen 7fig4 #aj1 #aa74 ,bij den mensch 
vindt men een groot gedeelte van de     
rugzijde der vingers en teenen met eene 
horenachtige bekleeding bedekt1 welke   
men den nagel noemt2 is zoo'n nagel niet
 7zooals bij den mensch en den mol7 plat
 en aan het uiteinde stomp1 maar        
daarentegen zijdelings samengedrukt en  
aan 't vooreinde spits 7fig4 #ci71 dan  
spreekt men van een' klauw 7hond1 kat1  
konijn74 ,bij de dieren1 welke op den   
top der teenen gaan1 strekt zich de     
horenbekleeding van het laatste kootje  
niet slechts over de rugzijde maar ook  
over den top der teenen uit1 dien zij   
als een schoen omkleedt 7fig4 #i72 men  
spreekt dan van een' hoef 7paard1 rund1 
varken74 ,toch noemt de landbouwer de   
hoeven der runderen1 schapen en varkens 

meestal klauwen4 7,zoo noemt men eene   
ziekte1 die den top der teenen aantast1 
het klauwzeer47  ,bij verscheiden dieren
 7zooals rund1 paard1 varken7 zijn het  
opperarmbeen en het dijbeen in den romp 
opgenomen1 zoodat de uitwendig zichtbare
 ledematen dezer dieren moeten worden   
vergeleken met die gedeelten van        
menschenarm en been1 welke beginnen met 
benedenarm en benedenbeen4 ,vergelijkt  
fig4 #c met fig4 #aj en fig4 #aa4 ,ik   
wil daar nog bijvoegen1 dat men aan de  
voorste ledematen van paard1 rund1      
schaap en varken het gewricht bij de    
handwortelbeenderen 7natuurlijk onjuist7
 noemt3 de voorknie2 dat men het        
hielbeen met den naam hak bestempelt1   
dat men de middelhandsbeenderen en      
middelvoetsbeenderen pijpen noemt4 ,bij 
het paard1 dat aan elk been slechts ne  
pijp en n' teen heeft1 vindt men achter 
deze pijp twee dunne                    
middelvoetsbeentjes1 waaraan geene      
teenen bevestigd zijn2 deze laatste     
middelvoetsbeentjes noemt men           

griffelbeentjes4 7,fig4 #aj1 achter mh2 
fig4 #cj47  ,uit hetgeen wij boven      
bespraken1 volgt reeds dat de beenderen 
op zeer verschillende wijze aan elkander
 kunnen zijn bevestigd4 ,sommige        
beenderen zijn zoodanig aan elkaar      
vastgegroeid1 dat zelfs geen naad meer  
te zien is2 dit is bij den mensch met de
 beide voorhoofdsbeenderen het geval1   
ook met het bovenkaaks- en het          
tusschenkaaksbeen4 ,andere beenderen    
vertoonen op de plaats van aanngroeiing 
eenen naad 7de meeste schedelbeenderen  
van den mensch2 tusschenkaaksbeen en    
bovenkaaksbeen van het paard47 ,twee    
beenderen kunnen verder op zeer         
verschillende wijze bewegelijk met      
elkander verbonden zijn4 ,vooreerst kan 
zich tusschen de beide beenderen        
bevinden eene eenigszins veerkrachtige1 
rekbare massa1 die slechts eene geringe 
beweging veroorlooft4 ,zoo zijn twee op 
elkaar volgende wervels door kraakbeen  
met elkander verbonden4--,zijn twee     
beenderen niet anders dan met een zeer  

rekbaar bandje aan elkander vastgehecht1
 dan is de onderlinge bewegelijkheid    
grooter2 en dan spreekt men van een     
gewricht4 ,men onderscheidt             
scharniergewrichten en kogelgewrichten4 
,bij de eerstbedoelde wijze van         
verbinding kan het eene been zich ten   
opzichte van het andere tamelijk vrij   
bewegen1 maar steeds slechts in n vlak1 
zooals het eene been van een' passer    
zich kan bewegen ten opzichte van het   
andere4 ,z is het opperarmbeen verbonden
 aan de beenderen van den benedenarm1 en
 het dijbeen aan die van het            
benedenbeen4--,kan het ne been ten      
opzichte van het andere in allerlei     
richtingen draaien1 dan spreekt men van 
eene verbinding door middel van een     
kogelgewricht4 ,het eene been vertoont  
dan eene uitholling1 die men de pan van 
't gewricht noemt4 ,daarin kan zich de  
kegelvormige knobbel1 waarin het tweede 
been eindigt1 rondbewegen4 ,z is de     
verbinding van het dijbeen met de       
beenderen van den bekkengordel2 z ook   

die van het opperarmbeen met het        
schouderblad4  ,het beenvlies1 dat elk  
stuk been als een dun vliesje bekleedt1 
verandert op de plaats1 waar het ne been
 met het andere verbonden is1 in een'   
stevigen1 niet zeer rekbaren band       
7beursband71 die de beide beenderen bij 
elkaar houdt4 ,de binnenste laag van    
dezen beursband scheidt eene vloeistof  
af1 die de kraakbeenachtige             
binnenbekleeding van de gewrichtspan    
zoowel als die van de gewrichtsholte    
bedekt1 aldus de beweging gemakkelijker 
maakt en afslijting voorkomt4 ,men kan  
dus zeggen1 dat het gewricht wordt      
gesmeerd4    ,de beenderen zijn         
gewoonlijk omgeven door vleesch4 ,dit   
laatste bestaat uit verschillende       
stukken1 die door eene rekbare1 taaie   
massa met elkander verbonden zijn4 ,de  
verschillende stukken noemt men spieren2
 elke spier bestaat weer uit een zeer   
groot aantal draadvormige deelen1 die   
men spiervezels noemt1 en die alle in de
 lengterichting van de spier loopen4    

,een spiervezel heeft het vermogen zich 
samen te trekken1 d4 i4 plotseling      
korter en tevens dikker te worden4      
,wanneer nu alle vezels van eene spier  
zich te gelijk samentrekken1 dan wordt  
de geheele spier korter en dikker4 ,door
 haar vermogen1 zich samen te trekken en
 te ontspannen1 kan eene spier weer     
andere deelen in beweging brengen4  ,de 
meeste spieren zijn namenlijk met hare  
beide uiteinden aan lichaamsdeelen      
bevestigd1 die zij door hare            
samentrekking in beweging brengen4 ,men 
onderscheidt huidspieren en             
skeletspieren1 alnaarmate de spieren aan
 de huid 7met het eene einde ook wel aan
 haren of veeren7 of aan de beenderen   
zijn vastgehecht4 ,de dikke spierlaag1  
waarvan de egel gebruik maakt1 wanneer  
hij zich samenbalt1 is eene sterk       
ontwikkelde huidspier4 ,zoo zijn het ook
 huidspieren1 door welker samentrekking 
een vogel zijne veeren opricht4 ,er zijn
 vele dieren1 zooals slakken1 insekten  
en wormen1 die1 daar zij geene beenderen

 hebben1 geene andere dan huidspieren   
bezitten4  ,eene skeletspier is met hare
 beide uiteinden aan een been verbonden4
 ,als nu zoo'n skeletspier zich         
samentrekt1 dan wordt het meest         
bewegelijke been naar het minder        
bewegelijke toe bewogen4 ,wij willen de 
werking van eene skeletspier duidelijk  
maken1 door eene bepaalde spier als     
voorbeeld te nemen4 ,in fig4 #ab zijn   
het opperarmbeen van den mensch en de   
benedenarm afgebeeld4 ,alle rondom den  
opperarm gelegen spieren zijn weggenomen
 op ne spier na4 ,deze1 in nevensgaande 
fig4 ,a door #b afgebeeld1 is in haar   
midden het dikst en loopt aan hare      
uiteinden in dunne gedeelten uit1 die   
bovendien anders van geaardheid zijn dan
 de eigenlijke spier4 ,men noemt deze   
dunne uiteinden1 waarmee eene spier aan 
de beenderen bevestigd is1 de pezen4    
7,de spier #b eindigt van boven in twee 
pezen1 van beneden in ne pees47 ,terwijl
 nu de spier uit vele fijne vezels      
bestaat1 die het eetbare vleesch vormen1

 zijn de pezen opgebouwd uit eene zeer  
taaie stof1 die bij koking in lijm kan  
overgaan4 ,slechts het vleezige gedeelte
 van eene spier bezit het vermogen1 zich
 samen te trekken1 d4 i4 korter en      
tevens dikker te worden4 7,vergelijk m' 
met m in ,b en met #b in ,a47 ,door deze
 samentrekking wordt het eene been met  
al wat daarmee in verbinding staat1 naar
 het andere been toe bewogen2 de        
beenderen van den benedenarm worden     
daarbij in het gewricht c 7fig4 #ab ,b7 
gedraaid4 ,dit gewricht is een          
scharniergewricht1 zoodat de beenderen  
van den benedenarm naar die van den     
bovenarm toe worden bewogen als het eene
 been van een' passer naar het          
andere4--,er zijn spieren1 die niet aan 
de huid of aan beenderen zijn bevestigd2
 dat zijn de zoogenoemde holle spieren1 
die in zich zelven terugkeeren1 en dus  
eene holte omsluiten4 ,eene zoodanige   
spier kan door hare samentrekking de    
binnen die holte aanwezige voorwerpen   
7vaste lichamen of vloeistoffen7        

voortbewegen4 ,zoo bewegen de holle     
spieren1 die in den wand van den        
slokdarm aanwezig zijn1 brokken spijs   
van de keelholte naar de maag2 zoo      
zorgen de holle spieren van den hartwand
 voor de voortbeweging van het bloed4   
,de bewegingen1 welke door spieren      
worden in 't leven geroepen1            
onderscheidt men in willekeurige en     
onwillekeurige bewegingen4              
,onwillekeurig noemt men ze1 wanneer zij
 buiten den wil om tot stand komen1     
zooals de bewegingen der spierwanden van
 het hart1 waardoor het bloed door 't   
lichaam wordt voortgestuwd4 ,willekeurig
 noemt men die bewegingen1 welke onder  
den invloed van den wil geschieden4     
,wil men aan eene spier het vermogen van
 zich samen te trekken ontnemen1 dan is 
het juist niet noodig1 dat men de spier 
zelve beleedigt4 ,iedere spier staat met
 eene zenuw in verbinding1 die hare     
fijne vertakkingen zendt naar al de     
verschillende spiervezels1 waaruit de   
spier bestaat4 ,snijdt men deze zenuw   

door1 dan heeft de spier dadelijk het   
vermogen om zich samen te trekken       
verloren4 ,de zenuw nu heeft haren      
oorsprong bij den mensch en bij vele    
andere dieren in de hersenen of het     
ruggemerg4 ,wij kunnen dus zeggen3 de   
spier verliest het vermogen om zich     
samen te trekken1 wanneer de verbinding 
tusschen haar zelve en het ruggemerg of 
de hersenen op de eene of andere plaats 
door doorsnijding van de zenuw wordt    
opgeheven4 ,de oorzaak van de beweging  
der spier ligt dus in het ruggemerg of  
de hersenen4 ,er komt in de             
laatstgenoemde lichaamsdeelen eene      
verandering tot stand--van welken aard  
deze is1 weten wij niet--1 die zich door
 de zenuw naar de spier voortbeweegt en 
de samentrekking van deze laatste       
veroorzaakt4 ,wij kunnen ons van wat er 
in dezen plaatsgrijpt1 de volgende      
voorstelling maken 7fig4 #ac73 in de    
hersenen of het ruggemerg wordt als 't  
ware last gegeven tot het volvoeren van 
eene beweging2 die last wordt           

overgeseind door de zenuw heen en wordt 
daarna door de spier tot uitvoering     
gebracht4 ,hersenen of ruggemerg zijn   
dus a4 h4 w4 het middelpunt 7het        
centrum71 waarvan het bevel tot beweging
 uitgaat2 men noemt ze middelpuntsdeelen
 of centrale deelen van het             
zenuwstelsel4 ,de zenuwen1 welke van de 
centrale deelen naar de spieren loopen1 
heeten bewegingszenuwen4  ,er bestaat   
echter nog eene andere soort van        
zenuwen1 die men gewaarwordingszenuwen  
noemt4 ,deze ontspringen in de zintuigen
 7huid1 tong1 neus1 oor1 oog7 en        
geleiden de indrukken1 die zij door     
tusschenkomst van deze zintuigen uit de 
omgeving opnemen1 naar de               
middelpuntsdeelen van het zenuwstelsel  
toe1 waar zij tot bewustzijn komen4     
,als er een voorwerp1 waarvan licht     
uitstraalt1 vr ons oog staat1 dan zien  
wij het4 ,wij zien het met ons oog1 zoo 
zegt men gewoonlijk2 maar eigenlijk is  
dat onjuist2 wl dient het oog om de     
lichtindrukken van buiten op te nemen2  

maar het eigenlijke zien geschiedt niet 
met het oog4 ,aan den achterkant komt   
uit het oog de gezichtszenuw te         
voorschijn1 die naar de hersenen loopt4 
,snijdt men deze zenuw door1 dan is het 
met het zien gedaan1 hoewel het oog zelf
 ongeschonden is gebleven4 ,de indruk1  
dien het verlichte voorwerp op het oog  
maakt1 wordt door de gezichtszenuw naar 
de hersenen overgebracht en komt dr tot 
bewustzijn4 ,hoe dat geschiedt1 is ons  
een raadsel4  ,de huid 7fig4 #ac7 is uit
 twee lagen samengesteld2 de buitenste  
laag is de opperhuid1 die bloedloos is1 
zooals duidelijk blijkt1 als men zich op
 eene plaats snijdt1 waar zij bijzonder 
dik is 7eelt onder de voeten1 aan de    
binnenzijde der handen74 ,onder de      
opperhuid is de bloedroode leerhuid     
gelegen1 aldus gekleurd door het vele   
bloed1 hetwelk er doorheen stroomt4     
7,van de leerhuid maakt men leer74 ,in  
deze leerhuid vindt men de uiteinden van
 zenuwen4--,raakt men de opperhuid van  
een' der vingers met een of ander       

voorwerp aan1 dan voelt men dat zij     
wordt aangeraakt1 en tevens verneemt    
men1 hoe de vorm en de warmtegraad van  
dit voorwerp zijn4 ,maar snijdt men de  
zenuw door1 die van den vinger naar het 
ruggemerg loopt1 dan voelt men de       
aanraking van een voorwerp niet meer4   
,de indruk1 dien een voorwerp op de huid
 teweeg brengt1 wordt dus door de       
zenuwen voortgeleid naar het ruggemerg1 
en komt daar tot bewustzijn2 hoe--dat   
weten wij alweer niet4  ,uit het        
bovenstaande zien wij dat de voorwerpen 
buiten ons zoodanig op ons inwerken1 dat
 wij hunne aanwezigheid vernemen1 dat   
hunne aanwezigheid bij ons tot          
bewustzijn komt4 ,zoodanige inwerking   
van de voorwerpen op ons noemen wij in  
't algemeen gewaarwording4 ,deze kan bij
 den mensch en ook bij de huisdieren op 
vijf verschillende wijzen tot stand     
komen3 door voelen1 proeven1 ruiken1    
hooren en zien4 ,men noemt het gevoel1  
den smaak1 den reuk1 het gehoor en het  
gezicht de vijf zinnen van den mensch4  

,vele dieren hebben minder zinnen2 bij  
zulke dieren werkt de omgeving op minder
 dan vijf verschillende wijzen in4 ,de  
lintworm bijv4 is blind4  ,de zenuwen1  
welke de indrukken1 die de buitenwereld 
op ons maakt1 naar hersenen en ruggemerg
 voortgeleiden1 noemt men               
gewaarwordingszenuwen4 ,men mag dus wel 
de hersenen en het ruggemerg de         
middelpuntsdeelen of centrale deelen van
 het zenuwstelsel noemen1 want zij zijn 
het middelpunt1 waarheen de van de      
buitenwereld ontvangen indrukken worden 
voortgeleid1 en van welke ook tevens de 
aanleiding tot elke spierbeweging       
uitgaat4 ,in de bewegingszenuwen        
geschiedt1 blijkens het bovenstaande1 de
 voortgeleiding in een' zin1 precies    
tegengesteld aan dien1 waarin deze      
plaatsgrijpt in de                      
gewaarwordingszenuwen4  ,fig4 #ac geeft 
eene schets van eene doorsnede dwars    
door 't lichaam van een dier4 ,vergel4  
de verklaring4 ,hoe de onderscheiden    
deelen van 't zenuwstelsel ten opzichte 

van elkaar liggen1 is in fig4 #ad te    
zien1 waar het zenuwstelsel van den hond
 is voorgesteld4    ,menschen en dieren1
 die geen spijs opnemen1 verminderen in 
lichaamsgewicht4 ,dit komt daar vandaan1
 dat eenige stoffen het lichaam f als   
gassen 7koolzuur door de longen7 f als  
vloeistoffen 7urine door de nieren1     
zweet door de zweetklieren7 verlaten1   
zonder dat voor die stoffen iets anders 
in plaats komt4 ,op den duur zou een    
menschelijk of dierlijk lichaam het niet
 uithouden zonder opneming van nieuwe   
stoffen4 ,de stoffen1 welke opgenomen   
worden1 noemt men1 alnaarmate zij vast  
of vloeibaar zijn1 spijzen of dranken4  
,deze spijzen en dranken1 welke met     
weinig uitzonderingen 7zouten1 water7   
uit het dierenrijk of het plantenrijk   
afkomstig zijn1 kunnen echter niet als  
zoodanig de plaats innemen der          
voortdurend verdwijnende                
lichaamsstoffen4 ,ten eerste bevatten   
zij stoffen1 die in 't lichaam in 't    
geheel niet bruikbaar zijn1 en die met  

de uitwerpselen worden verwijderd4 ,maar
 ook de bruikbare zelfstandigheden      
worden in de planten en dieren voor 't  
meerendeel niet in zoodanigen vorm      
aangetroffen1 in welken zij dadelijk    
kunnen worden gebruikt4 ,de             
spijsvertering nu dient om de spijzen   
voor het lichaam bruikbaar te maken en  
tevens om de onbruikbare stoffen af te  
zonderen van de wl bruikbare1 en ze     
daarna uit het lichaam te verwijderen4  
,deze spijsvertering grijpt in het      
darmkanaal plaats4 ,het darmkanaal is   
eene buis1 die op verschillende plaatsen
 eene zeer verschillende wijdte heeft1  
doorgaans in allerlei bochten en        
windingen in de lichaamsholte gelegen is
 en zich van den mond tot de aarsopening
 uitstrekt4 ,terwijl de spijzen in het  
darmkanaal zijn1 worden er verschillende
 vochten 7verteringsvloeistoffen1 zooals
 speeksel1 maagsap1 gal1 enz47 mee      
vermengd1 welke er de bruikbare stoffen 
uittrekken en deze in den vereischten   
vorm omzetten4 ,zoodanige inwerking van 

vochten kan des te beter geschieden1    
naarmate de spijzen in kleinere stukken 
verdeeld zijn4 ,voor het fijnmaken der  
spijzen dienen bij de zoogdieren de     
tanden2 bij de vogels dient daarvoor    
eene bepaalde afdeeling van het         
darmkanaal 7de spiermaag71 welke aan de 
binnenzijde met harde1 scherpe lijsten  
bekleed is4  ,zoolang de voedende       
stoffen1 al zijn zij ook in een'        
volkomen geschikten vorm gebracht1 in   
den darm blijven1 baten zij het lichaam 
niets4 ,immers het verlies van          
lichaamszelfstandigheid grijpt in alle  
deelen des lichaams plaats1 en het is   
dus noodzakelijk dat de voedingsstoffen 
na de vertering in een' toestel worden  
gebracht1 die ze naar alle deelen des   
lichaams heen voert4 ,deze toestel wordt
 de bloedsomlooptoestel genoemd4  ,de   
bloedsomlooptoestel is gevuld met bloed1
 eene ongeveer kleurlooze vloeistof1 die
 een uiterst groot aantal zeer kleine   
roode schijfjes 7de bloedlichaampjes7   
bevat1 en daardoor rood gekleurd is4 ,in

 het bloed worden de voedingstoffen uit 
den darm opgenomen4  ,het bloed stroomt 
door het lichaam heen door eene menigte 
buizen4 ,in de natuurwetenschappen is   
men gewoon1 buizen met den naam van     
vaten te bestempelen4 ,wij spreken dus  
ook van bloedvaten1 wanneer wij de      
buizen bedoelen1 waardoor het bloed in  
't lichaam stroomt4 ,deze bloedvaten    
vertakken zich herhaaldelijk1 tot uit   
hunne vertakkingen eindelijk de         
mikroskopisch kleine haarvaten 7        
capillairen7 ontstaan4 ,met uitzondering
 van de opperhuid en de deelen1 welke   
zich uit deze vormen 7haren1 veeren1    
schubben71 vindt men in elk deel des    
lichaams haarvaten4 ,deze hebben uiterst
 dunne wanden1 waardoor gemakkelijk     
verschillende voedingsstoffen           
heentrekken1 welke te goede komen aan   
die kleine deeltjes des lichaams1 welke 
tusschen de haarvaten zijn gelegen4     
,het hoofdwerktuig voor de beweging van 
het bloed is het hart1 een verwijd en   
van dikke1 samentrekbare wanden voorzien

 gedeelte van den bloedsomlooptoestel4  
,door samentrekking van de holle spieren
 in den hartwand wordt het bloed uit het
 hart geperst2 het stroomt dan door eene
 buis 7de slagader7 weg1 die zich in    
verschillende takken splitst1 welke     
laatsten zich weer splitsen1 enz4 enz41 
zoodat ten slotte de haarvaten ontstaan4
 ,uit de vereeniging van de haarvaten   
worden weer adertakjes gevormd1 die zich
 tot eene ader 7of tot een paar aders7  
vereenigen1 welke het bloed weer naar 't
 hart terugvoeren4 ,hetzelfde bloed     
stroomt dus voortdurend door 't lichaam 
rond1 en men mag dus met recht spreken  
van een' bloedsomloop 7circulatie74 ,in 
fig4 #af is eene voorstelling gegeven   
van een' zoo eenvoudig mogelijk         
ingerichten bloedsomlooptoestel4  ,daar 
het bloed gedurende zijnen omloop aan de
 verschillende deelen des lichaams een  
deel van zijne voedingsstoffen afgeeft1 
zou het op den duur voor de voeding des 
lichaams onbruikbaar worden1 wanneer het
 geene nieuwe voedingsstoffen uit den   

darm opnam4 ,maar nog om andere reden   
zou het bloed1 en wel zeer spoedig1     
onbruikbaar worden2 dit zou nl4 het     
geval zijn1 wanneer het niet geregeld   
door de longen en de nieren en langs de 
in de huid gelegen zweetklieren         
stroomde4  ,het is algemeen bekend1 dat 
een mensch of dier zonder lucht--of     
eigenlijk zonder eene bepaalde in de    
lucht aanwezige gassoort1 de            
zuurstof1--niet kan leven4 ,deze        
zuurstof moet tot in de kleinste        
lichaamsdeelen kunnen doordringen2 en   
door den bloedstroom wordt zij dan ook  
overal heen gevoerd4 ,de scheikunde     
leert1 dat verbranding van eene stof    
niets anders is dan hare verbinding met 
zuurstof1 waardoor eene geheel nieuwe   
stof gevormd wordt4 ,in alle deelen nu  
van 't lichaam grijpt eene verbinding   
van lichaamszelfstandigheid met zuurstof
 plaats1 m4 a4 w4 eene verbranding of   
oxydatie2 echter eene zoodanige1 waarbij
 geen vlam ontstaat1 hoewel er toch wel 
degelijk warmte bij ontwikkeld wordt4   

,zij is de bron der dierlijke warmte1   
die wij bij den mensch en bij vele      
dieren gemakkelijk draan merken1 dat    
deze eene temperatuur hebben1 hooger dan
 die der omgeving4 ,maar niet alleen    
wordt door deze verbranding1 die in alle
 deeltjes van 't dierlijke lichaam      
plaatsgrijpt1 warmte opgewekt4 ,men weet
 dat eene stoommachine1 zoolang er      
steenkolen in worden gebrand1 niet      
slechts warmte ontwikkelt1 maar ook     
arbeid kan verrichten2 en hoe meer      
steenkolen er worden verbrand1 des te   
meer arbeid kan er worden verricht4 ,die
 arbeid komt neer op het verplaatsen van
 voorwerpen4 ,ook het dierlijk lichaam  
verricht arbeid2 bijv4 als een dier eene
 last voortsleept1 maar ook als het zich
 eenvoudig van de eene plaats naar de   
andere begeeft4 ,het dierlijke lichaam  
wordt tot deze arbeidsverrichting in    
staat gesteld door de verbranding1 welke
 daarbinnen plaatsgrijpt4  ,wanneer nu  
het bloed naar een bepaald lichaamsdeel 
stroomt en zich uit de slagadertakjes in

 de haarvaten begeeft1 dan trekken door 
de wanden dezer laatste niet slechts    
voedingsstoffen heen1 maar ook zuurstof4
 ,wanneer nu echter het bloed uit de    
haarvaten in de aders overgaat en aldus 
het bedoelde lichaamsdeel weer verlaat1 
dan is het niet alleen armer aan        
voedingsstoffen1 maar ook armer aan     
zuurstof geworden2 om bij eene volgende 
rondstrooming de lichaamsdeelen         
behoorlijk van zuurstof en voedende     
stoffen te voorzien1 bevat het daarvan  
veel te weinig4 ,daarentegen heeft het  
bloed1 als het uit de haarvaten van een 
lichaamsdeel weer in de aderen          
terugkeert1 verschillende stoffen       
opgenomen1 die daar door de verbranding 
der lichaamszelfstandigheden ontstaan   
zijn4 ,deze oxydatieprodukten           
7vergelijkbaar met de gassen en de asch1
 welke bij de verbranding van steenkool 
in eene stoommachine ontstaan7 kunnen op
 den duur niet blijven in de            
lichaamsdeelen1 waarin zij gevormd      
werden2 zij zouden daar langzamerhand   

eene veel te groote ruimte gaan innemen2
 en bovendien zijn sommige van deze     
stoffen schadelijk voor het lichaam4    
,het bloed1 dat langs de lichaamsdeelen 
stroomt1 neemt de daar ontstane         
oxydatieprodukten daaruit op4 ,als het  
nu later door de longen wordt bewogen1  
scheidt het koolzuur en water uit1 welke
 stoffen in gas- en dampvorm het lichaam
 verlaten2 tevens voorziet het zich daar
 van nieuwe zuurstof4 ,als het bloed    
door de nieren en langs de              
zweetkliertjes stroomt1 geeft het de    
vloeibare en de daarin opgeloste vaste  
oxydatieprodukten af1 welke in 't       
lichaam ontstaan zijn4 ,de vloeistof    
7met vaste stoffen er in opgelost71     
welke de nieren afzonderen1 heet urine2 
die1 welke de zweetkliertjes van zich   
geven1 zweet4 ,boven zei ik1 dat het    
bloed in de longen een deel zijner      
verbrandingsprodukten kwijtraakt1       
terwijl het daarentegen nieuwe zuurstof 
opneemt4 ,de in de longen aanwezige     
lucht wordt daardoor armer aan zuurstof1

 rijker aan koolzuur2 zij zou dus op den
 duur ongeschikt worden om opnieuw      
zuurstof aan het bloed af te staan1 ware
 het niet dat telkens door de           
ademhalingsbewegingen nieuwe zuurstof in
 de longen werd gebracht4 ,de ingeademde
 lucht treedt door den neus of den mond 
binnen en komt door de keel heen in de  
luchtpijp1 waarvan het bovenste1        
verwijde gedeelte het strottenhoofd     
heet4 ,in de borstholte aangekomen1     
splitst de luchtpijp zich in twee       
takken1 van welke er naar iedere long n 
gaat4 ,de longen zijn bij de visschen   
door kieuwen vervangen2 andere dieren   
hebben nog weer andere toestellen voor  
de opneming van zuurstof4 ,de           
toestellen1 die voor de opneming van    
zuurstof dienen1 worden                 
ademhalingstoestellen genoemd4  ,daar in
 't lichaam voortdurend verbranding van 
lichaamszelfstandigheid plaatsgrijpt1   
dus voortdurend stoffen aan 't lichaam  
ontnomen worden1 moet het lichaam wel in
 gewicht afnemen1 zoolang het geleden   

verlies niet weer door de opneming van  
spijzen gedekt wordt4  ,fig4 #ae geeft  
eene voorstelling van de                
spijsverterings-1 bloedsomloops- en     
ademhalingsorganen in hunnen onderlingen
 samenhang4 ,zie de verklaring4  ,in    
fig4 #ag is een hond afgebeeld1 welks   
borst- en buikholte geopend zijn4 ,men  
kan dus daar de meeste lichaamsdeelen1  
welke boven werden besproken1 zien      
liggen4 7,vergel4 de verklaring74  ,in  
het lichaam van een dier grijpen1       
blijkens hetgeen boven werd meegedeeld1 
allerlei werkingen of verrichtingen     
plaats2 de lichaamsdeelen1 welke deze   
verrichtingen doen tot stand komen1 kan 
men dus werktuigen of1 met een vreemd   
woord1 organen noemen4 ,een dier en eene
 plant noemt men een bewerktuigd lichaam
 of een organisme1 omdat hun lichaam uit
 werktuigen of organen bestaat4 ,steenen
 zijn onbewerktuigde lichamen4          
,,ii4 ,,rangschikking ,,en ,,benoeming  
,,der ,,dieren4   ,wel zijn geen twee   
dieren volkomen aan elkander gelijk2    

maar toch zijn er1 die zoo weinig van   
elkaar verschillen1 dat men hun         
denzelfden naam geeft4 ,zulke dieren    
noemt men dieren van dezelfde soort4    
,dieren1 die wel zveel van elkander     
verschillen1 dat men ze tot             
verschillende soorten moet brengen1 maar
 die toch in de meeste1 en wel in       
gewichtige kenmerken overeenstemmen1    
brengt men tot hetzelfde geslacht4 ,haas
 en konijn1 paard en ezel1 bonte kraai  
en roek zijn verschillende soorten van  
hetzelfde geslacht4  ,ik sprak daar van 
gewichtige kenmerken4 ,dat niet alle    
kenmerken der dieren van evenveel waarde
 zijn1 ligt voor de hand4 ,een kenmerk1 
ontleend aan het tandstelsel van een    
dier1 is een gewichtiger kenmerk dan    
een1 dat ontleend is aan de kleur der   
vacht2 want uit het tandstelsel kan men 
veel afleiden omtrent het voedsel en dus
 ook weer omtrent den verderen          
lichaamsbouw van het dier1 terwijl men  
uit de kleur der vacht niet veel kan    
afleiden4 ,niet alleen de meerdere of   

mindere belangrijkheid1 ook de meerdere 
of mindere standvastigheid van eene     
eigenschap komt bij de rangschikking der
 dieren en planten in aanmerking4 ,zoo  
kan soms de kleur der vacht voor de     
rangschikking van meer beteekenis zijn  
dan in andere gevallen4 ,bij alle       
hermelijnen of groote wezels is de punt 
van den staart zwart gekleurd2 bij alle 
kleine wezels is zij gekleurd als de    
overige deelen des lichaams1 nl4        
roodbruin4 ,bij deze dieren is dus de   
kleur een zeer standvastig kenmerk2     
terwijl bijv4 bij de diersoort paard de 
kleur volstrekt niet standvastig is en  
niet als kenmerk der soort mag gelden4  
,boven zei ik1 dat men twee             
verschillende soorten van dieren1 welke 
in de meeste en wel in belangrijke      
kenmerken overeenstemmen1 in n geslacht 
vereenigt4 ,geslachten1 die weer veel   
overeenkomst met elkander vertoonen1    
brengt men in dezelfde familie4 ,de     
kleine wezel en de groote wezel zijn    
verschillende soorten van hetzelfde     

geslacht2 den boommarter en den         
steenmarter brengt men eveneens in n    
geslacht1 maar in een ander dan dat1    
waarin men de beide wezels bijnvoegt4   
,toch gelijken de wezels en de marters  
weer zooveel op elkander1 dat men het   
wezelgeslacht en het martergeslacht in  
dezelfde familie1 die der               
,marterachtigen1 vereenigt4  ,familin1  
die in vele punten van haren            
lichaamsbouw met elkander               
overeenstemmen1 vereenigt men in        
dezelfde orde4 ,zoo vormen de familie   
der ,marterachtigen1 die der            
,katachtigen1 die der ,hondachtigen en  
nog eenige andere familin te zamen de   
orde der ,roofdieren4  ,verschillende   
orden1 die onderling tamelijk veel      
gelijkenis vertoonen1 brengt men tot ne 
klasse4 ,roofdieren1 ,herkauwende       
dieren1 ,knaagdieren zijn verschillende 
orden van de klasse der ,zoogdieren4    
,roofvogels1 ,duiven1 ,hoenderachtigen1 
enz4 zijn verschillende orden van de    
klasse der ,vogels4  ,vogels en         

,zoogdieren beiden hebben een inwendig  
skelet1 waarvan de wervelkolom de as is1
 aan welke de andere deelen bevestigd   
zijn2 ook in andere opzichten blijkt1   
dat deze twee klassen a4 h4 w4 naar het 
zelfde plan zijn gebouwd2 en men brengt 
hen daarom tot dezelfde hoofdafdeeling1 
nl4 die der ,gewervelde dieren2 terwijl 
de slak tot de hoofdafdeeling der       
,weekdieren1 de duizendpoot tot die der 
,gelede dieren wordt gebracht4  ,men    
verdeelt dus het ,dierenrijk in         
,hoofdafdeelingen1 deze in ,klassen1 die
 men weer in ,orden indeelt2 terwijl de 
orden weer uit ,familin1 deze uit       
,geslachten en de geslachten uit        
,soorten zijn samengesteld4  ,dieren van
 dezelfde soort1 welke door meer of     
minder standvastige kenmerken van       
elkander onderscheiden zijn1 brengt men 
tot verschillende ,rassen4 ,verschil in 
de streek1 waar de dieren eener soort   
zich ophouden1 is oorzaak van 't        
ontstaan van zoogenoemde geographische  
rassen 7poolvos en onze inlandsche vos72

 verschil in de wijze1 waarop de mensch 
op hen inwerkt1 doet bij de huisdieren  
kultuurrassen ontstaan4 7,nederlandsch  
vee en ,durhamvee74  ,verscheiden       
diersoorten zijn algemeen bekend1       
althans wat haar uiterlijk aangaat2     
zulke soorten hebben eene ,nederlandsche
 benaming4 ,andere1 vooral kleine       
diersoorten en uitheemsche1 hebben      
zoodanige benaming niet2 want het volk  
kent ze niet4 ,men zou dus voor al zulke
 diersoorten eenen nieuwen              
,nederlandschen naam moeten bedenken4   
,maar nu heeft de ,zweedsche            
natuuronderzoeker ,linn het gebruik     
ingevoerd1 aan iedere diersoort en aan  
iedere plantensoort eene ,latijnsche    
7eene zoogenoemde wetenschappelijke7    
benaming te geven4 ,daardoor kunnen de  
dier- en plantkundigen uit de           
verschillende streken der wereld        
elkander verstaan1 zonder dat zij       
gedwongen zijn1 de namen aan te leeren  
in alle talen1 waarin over dier- en     
plantkunde wordt geschreven4  ,bovendien

 hebben de namen van ,linn nog dit      
voordeel1 dat zij tevens aanduiden1 of  
twee wezens al dan niet tot n geslacht  
behooren4 ,evenals ieder mensch minstens
 twee namen draagt3 een' vrnaam en een' 
familienaam1 zoo krijgt ook iedere      
diersoort twee namen4 ,de eerste is de  
geslachtsnaam2 dezen hebben alle dieren 
van hetzelfde geslacht met elkander     
gemeen2 de tweede is de soortnaam1 die  
alleen aan de dieren van dezelfde soort 
toekomt4 ,dikwijls duidt deze laatste   
naam een in 't oog vallend kenmerk van  
de diersoort aan4 ,een voorbeeld4 ,haas 
en konijn brengt men in 't zelfde       
geslacht3 ,lepus4 ,nu is de ,latijnsche 
naam van den haas3 ,lepus timidus       
7timidus  vreesachtig72 die van 't      
konijn3 ,lepus cuniculus 7cuniculus     
konijn74  ,de ,nederlandsche benamingen 
van dieren en planten kunnen aanleiding 
tot verwarring of tot grooten last      
geven4 ,zeer verschillende diersoorten  
toch worden soms met den zelfden naam   
aangeduid1 of althans met zoodanige     

namen1 dat men1 op den naam afgaande1   
zou meenen1 dat zij tot hetzelfde       
geslacht moesten worden gerekend4 ,de   
hazelworm is eene soort van             
hagedisachtig dier2 de zijdeworm is een 
onvolwassen vlinder2 de grauwe worm 7of 
emelt7 een onvolwassen langpootmug2 de  
regenworm1 de spoelworm1 de lintworm    
behooren tot verschillende groepen van  
de hoofdafdeeling der ,wormen4  ,wat men
 in de eene streek glazenmakers noemt1  
noemt men in eene andere streek         
korenbouten1 elders weer donderbolken1  
puistenbijters1 wrattenbijters1 enz4 ,de
 nachtzwaluw heet geitenmelker1         
schapenmelker1 vliegende pad1 vliegende 
kikvorsch1 nachtratel1 enz4 ,het is     
moeielijk1 om van de dier- en           
plantensoorten alle plaatselijke en     
provinciale namen te kennen4 ,om zoo    
nauwkeurig mogelijk aan te geven1 welke 
dier- of plantensoort men bij eene      
bespreking bedoelt1 vermeldt men naast  
de ,nederlandsche benaming ook den      
wetenschappelijken naam4      ,,iii4    

,,overzicht ,,van ,,de ,,verschillende  
,,groepen ,,van ,,het ,,dierenrijk4     
,men verdeelt het ,dierenrijk gewoonlijk
 in zeven hoofdafdeelingen1 nl4 ,i4     
,gewervelde dieren1 ,,ii4 ,gelede       
dieren1 ,,iii4 ,wormen1 ,,iv4           
,weekdieren1 ,v4 ,stekelhuidigen1 ,,vi4 
,holtedieren of ,coelenteraten1 ,,vii4  
,protozon4     ,,hoofdafdeeling ,i4     
,,gewervelde ,,dieren4   ,het lichaam   
van een ,gewerveld dier is tweezijdig   
symmetrisch1 d4 i4 het kan door n vlak  
in twee deelen worden verdeeld1 die     
elkaars spiegelbeeld zijn1 dus uitwendig
 elkander volkomen gelijken1 met dien   
verstande1 dat wat bij de eene helft aan
 den linkerkant gelegen is1 bij de      
andere helft aan de rechterzijde ligt1  
enz4 7,er zijn dieren1 waar het lichaam 
door meer vlakken in twee helften kan   
worden verdeeld1 welke elkaars          
spiegelbeeld zijn4 ,dit is o4a4 het     
geval bij de zeester1 fig4 #ah4 ,bij    
zulke dieren vindt men een zeker aantal1
 hier #e1 gelijke deelen straalsgewijs  

rondom een middelpunt gegroepeerd4 ,men 
spreekt dan van straalsgewijze          
symmetrie74 ,bij zeer jonge ,gewervelde 
dieren1 meer nog bij dieren1 welke nog  
bezig zijn1 zich binnen 't ei te        
ontwikkelen1 vindt men tweezijdige      
symmetrie in alle deelen des lichaams1  
uitwendige en inwendige4 ,de uitwendige 
vorm van het lichaam blijft altijd      
tweezijdig symmetrisch1 met uitzondering
 slechts van de platvisschen 7schol1    
fig4 #ai72 de inwendige organen hebben  
bij het volwassen dier hunne            
symmetrische ligging min of meer        
verloren4  ,in 't lichaam van een       
,gewerveld dier bevindt zich als as eene
 uit wervels bestaande wervelkolom1     
welke de ruggemergsholte omsluit 7fig4  
#a74 ,evenals de ruggemergsholte in het 
skelet van den kop tot eene schedelholte
 zich verwijdt1 zoo gaat ook het in de  
ruggemergsholte beslotene ruggemerg     
binnen de schedelholte in de hersenen   
over4 ,behalve de lichaamsholte aan de  
rugzijde1 welke de centrale deelen van  

het zenuwstelsel omsluit1 is er nog aan 
de buikzijde eene lichaamsholte         
aanwezig1 welke bij de zoogdieren door  
het middenrif in tween is gedeeld1 nl4  
in de borst- en de buikholte 7fig4 #a1  
#b74 ,in deze lichaamsholte aan de      
buikzijde zijn in hoofdzaken gelegen de 
organen van de ademhaling1 den          
bloedsomloop1 de vertering en de        
uitscheiding4 7,bij alle andere         
hoofdafdeelingen van het dierenrijk zijn
 de centrale deelen van het zenuwstelsel
 in dezelfde lichaamsholte gelegen als  
de zooeven genoemde organen74  ,met de  
wervelkolom zijn verschillende beenderen
 verbonden1 die voor de vasthechting van
 spieren dienen4 ,deze beenderen vormen 
te zamen het skelet2 het bezit van zoo'n
 skelet of geraamte behoort tot de 't   
meest in het oog vallende kenmerken van 
een ,gewerveld dier4 ,de dieren van deze
 hoofdafdeeling hebben nooit meer dan   
vier ledematen2 sommige 7bijv4          
walvisschen7 hebben er twee1 andere     
7slangen7 in 't geheel geene4  ,hun     

bloed is rood1 terwijl dat van de       
vertegenwoordigers der meeste andere    
diergroepen kleurloos is4  ,ik moet nog 
nader spreken over de wijze1 waarop de  
bloedsomloop bij de onderscheiden       
,gewervelde dieren plaatsgrijpt4 ,bij   
geen enkele diersoort uit deze groep is 
het hart van zoo eenvoudigen bouw als   
fig4 #bj aangeeft4 ,aan eene zoodanige  
inrichting van het hart zouden dan ook  
groote bezwaren verbonden zijn4 ,een    
hoofdbezwaar zou wel dit zijn1 dat op   
het oogenblik1 waarop het bloed het hart
 verlaat1 geen nieuw bloed in dit orgaan
 kan worden opgenomen1 omdat het        
samengetrokken is2 daardoor moet de     
bloedstroom in de aderen stilstaan4 ,bij
 alle ,gewervelde dieren nu is dit      
bezwaar drdoor weggenomen1 dat op de    
plaats1 waar de ader in het hart        
uitmondt1 zich eene opzwelling1 eene    
uitzetting van deze ader bevindt1 waarin
 het bloed zich kan ophoopen1 zoolang de
 samentrekking van het hart duurt 7fig4 
#ba74 ,wanneer--'t geen bij vele dieren 

het geval is--het bloed uit het lichaam 
door twee of meer aders naar 't hart    
terugkeert1 dan hebben deze aders       
gezamenlijk ne opzwelling4 ,de wand van 
deze opzwelling is van spieren voorzien2
 dit is nuttig1 om het daarin bevatte   
bloed snel naar het eigenlijke hart te  
vervoeren1 toch kunnen blijkbaar dunne  
spieren hier voldoende zijn2 terwijl de 
wand van het eigenlijke hart1 van       
waaruit het bloed door 't geheele       
lichaam geperst wordt1 veel dikker moet 
zijn4 ,daar de hier bedoelde opzwelling1
 evenals het eigenlijke hart1 in 't     
bezit is van spierwanden1 beschouwt men 
haar als een deel van het hart2 men     
noemt haar de voorkamer of den boezem   
van het hart1 terwijl het eigenlijke    
hart den naam van de kamer krijgt4 ,het 
is duidelijk dat er eene tamelijk wijde 
opening tusschen boezem en kamer moet   
zijn 7fig4 #ba71 opdat al het bloed     
dadelijk na de ontspanning der          
kamerwanden uit den boezem in de kamer  
kunne treden2 want alleen op deze wijze 

kan eene geregelde bloedstrooming zonder
 oponthoud plaatsvinden4 ,maar als er   
eene wijde opening tusschen boezem en   
kamer bestaat1 dan is een enkele klep   
niet geschikt om gedurende de           
samentrekking der kamerwanden het bloed 
te verhinderen1 in den boezem te        
geraken2 zoo'n klep zou zeer groot      
moeten zijn en dan #ao4 te ver in de    
kamer op slaan1 #bo4 veel kans hebben1  
zich te buigen1 en aldus geene volledige
 afsluiting te vormen4 ,daarom zijn er  
op de grens tusschen boezem en kamer    
twee of drie kleppen aanwezig1 welke--om
 het te ver doorslaan te voorkomen--door
 een aantal peesachtige draadjes aan den
 wand der kamer bevestigd zijn 7fig4    
#ba74 ,opdat het bloed1 't welk in de   
slagader geperst is1 niet gedurende de  
ontspanning van de wanden der kamer in  
deze laatste terugkeere1 vindt men      
kleppen ook op de plaats1 waar de       
slagader uit het hart te voorschijn     
treedt 7fig4 #bb74  ,bij de visschen    
vindt men een hart1 dat in alle         

hoofdzaken met het bovenbeschrevene     
overeenstemt1 waar echter de boezem vr  
en boven de kamer ligt 7fig4 #bb74 ,de  
bloedsomloop van de visschen echter     
wordt door het in fig4 #bb afgebeelde   
schema niet juist weergegeven4 ,bij     
zijne beweging door 't lichaam heeft het
 bloed een groot deel van zijne zuurstof
 verloren 7vgl4 bl4 #bf72 het moet dus1 
als het in 't hart is teruggekeerd1     
eerst weer nieuwe zuurstof opnemen1 vr  
het geschikt is1 den tocht door 't      
lichaam op nieuw te aanvaarden4 ,dit nu 
geschiedt bij de visschen op deze wijze1
 dat het uit de kamer uittredende       
zuurstofarme bloed eerst door de kieuwen
 stroomt4 7,vgl fig4 #bc4 waar men in   
plaats van longslagader en longhaarvaten
 leze3 kieuwslagader en kieuwhaarvaten74
 ,deze kieuwen bestaan uit een groot    
aantal kleine1 dunwandige               
huiduitstulpingen1 die in regelmatige   
reeksen aan bepaalde beenstukken van het
 kopskelet 7de kieuwbogen7 vastzitten4  
,het zuurstofarme bloed1 dat uit de     

hartkamer uittreedt en door             
verschillende slagadervertakkingen de   
kieuwplaatjes bereikt1 neemt1 terwijl   
het de haarvaten dezer kieuwplaatjes    
doorstroomt1 nieuwe zuurstof op uit het 
zuurstofhoudende water1 't welk zich    
voortdurend rondom de kieuwplaatjes     
beweegt4 ,er wordt voortdurend een      
stroom van versch water door den mond   
opgenomen1 en rechts en links door de   
kieuwspleten weer naar buiten gelaten4  
,zal een visch blijven leven1 dan is het
 noodig1 dat het water1 waarin deze zich
 ophoudt1 zuurstof bevat2 in uitgekookt 
7zuurstofloos7 water sterft de visch4   
,het bloed is1 nadat het in de kieuwen  
nieuwe zuurstof heeft opgenomen1 opnieuw
 voor de voortbeweging door 't lichaam  
geschikt geworden2 uit de haarvaten der 
kieuwen stroomt het in grootere vaten1  
welke zich telkens tot weer grootere    
vaten vereenigen1 totdat eindelijk een  
enkel vat ontstaat1 dat het nu weer     
zuurstofrijke bloed naar alle3 deelen   
van het lichaam voert4  ,bij de hier    

beschreven inrichting moet het hart het 
bloed door twee verschillende stelsels  
van haarvaten voortbewegen1 nl4 door dat
 van de kieuwen en door dat van het     
lichaam 7fig4 #bc74 ,dit gaat echter    
niet zoo gemakkelijk1 wijl het bloed in 
de fijne haarvaten veel weerstand       
ondervindt4 ,het bloed verliest dus in  
het eerste haarvatennet 7dat der        
kieuwen7 een goed deel van zijne        
snelheid2 de bloedstrooming door 't     
lichaam grijpt dus zeer langzaam plaats4
 ,en aangezien het bloed de zuurstof    
bevat1 die de verschillende             
lichaamsdeelen noodig hebben1 wordt bij 
de visschen in een' bepaalden tijd      
slechts weinig zuurstof door de         
lichaamsdeelen heen gevoerd2 er grijpt  
dus in de verschillende lichaamsdeelen  
slechts weinig oxydatie plaats1 dus er  
wordt weinig warmte in het lichaam van  
een' visch ontwikkeld1 en deze is       
slechts tot geringe arbeidsproductie in 
staat4  ,eene snellere beweging van het 
bloed wordt bij de overige ,gewervelde  

dieren daardoor mogelijk gemaakt1 dat   
bij hen in de bloedbaan tusschen het    
haarvatennet in de ademhalingsorganen   
7hier3 longen1 fig4 #be1 lo7 en dat in  
het lichaam 7li7 een tweede hart is     
geplaatst1 en wel een1 dat in alle      
opzichten aan het bovenbeschrevene in   
bouw gelijk is4 ,het eerste hart1 't    
welk met het vischhart te vergelijken is
 7het gestreepte in fig4 #be71 neemt    
7door ,ha7 het zuurstofarme bloed op1 't
 welk uit de verschillende deelen des   
lichaams terugkeert1 en perst het door  
de haarvaten der longen1 waar het weer  
rijk wordt aan zuurstof4 ,uit de longen 
begeeft zich nu het bloed naar de       
voorkamer van het tweede hart 7het wit  
gelatene72 van daar wordt het naar de   
kamer van datzelfde hart1 en van hier   
uit door eene slagader 7,ao7 naar de    
verschillende deelen des lichaams       
geperst2 en nadat het1 aldus zijne      
diensten gedaan heeft1 keert het in den 
boezem van het eerste hart 7,b7 terug4  
,zoo krijgt de bloedstroom1 die in de   

haarvaten der longen zijne snelheid voor
 een goed deel had verloren1 door de    
samentrekking van de wanden der kamer   
van het tweede hart1 nieuwe snelheid    
terug4 ,eene snellere bloedstrooming    
heeft snellere oxydatie in 't lichaam   
tengevolge1 dus meer warmteontwikkeling 
en meer arbeidsproductie4  ,de beide    
harten werken ieder voor zich2 maar zij 
liggen naast elkander1 en wel de beide  
boezems tegen elkaar en de beide kamers 
tegen elkaar4 ,ook zijn de wanden der   
beide boezems en die der beide kamers   
aan elkander vastgegroeid4 ,men spreekt 
daarom niet van twee harten1 maar van n 
hart1 dat uit twee helften bestaat2 dit 
is ook juister4 ,de rechter harthelft   
7fig4 #be1 ,b4,k7 is die1 welke het     
zuurstofarme bloed1 dat uit het lichaam 
is teruggekeerd1 opneemt en het naar de 
longen perst2 de linker harthelft       
7,b',k'7 ontvangt het uit de longen     
terugstroomende1 zuurstofrijk geworden  
bloed en perst het door 't lichaam4 ,uit
 het bovenstaande zal duidelijk zijn1   

waarom men het hart van een' visch moet 
vergelijken met de rechter harthelft van
 den mensch4  ,bij de zoogenoemde       
kruipende dieren 7slangen1 hagedissen7  
zijn de beide harthelften niet volkomen 
van elkander gescheiden2 want in den    
wand tusschen de linker en de rechter   
kamer bevindt zich eene opening4        
,daardoor vermengt zich het zuurstofarme
 bloed der rechter harthelft met het    
zuurstofrijke bloed der linker          
harthelft2 en deze vermenging grijpt in 
des te sterker mate plaats1 naarmate de 
opening in den wand tusschen de beide   
kamers grooter is4 ,bij de kruipende    
dieren stroomt er dus bloed naar de     
longen1 dat nog betrekkelijk veel       
zuurstof bevat2 en door het lichaam     
stroomt bloed1 dat op verrena niet zoo  
rijk is aan zuurstof als het bloed1 't  
welk bij de zoogdieren door het lichaam 
gaat4 ,dientengevolge is #ao4 de        
ademhaling minder krachtig bij de       
kruipende dieren dan bij de zoogdieren1 
#bo4 de oxydatie in de verschillende    

deelen des lichaams bij de              
eerstgenoemden zwakker dan bij de       
laatsgenoemden1 en dus zijn ook de      
warmteontwikkeling en de                
arbeidsproduktie er minder sterk4  ,bij 
de amphibin 7kikvorschen1 salamanders7  
is de opening in den wand tusschen de   
beide hartkamers bijzonder groot2 soms  
zijn van dien wand nog slechts kleine   
overschotten aanwezig1 soms zelfs       
ontbreekt hij geheel4 ,in nog sterkere  
mate dan bij de kruipende dieren moet   
dus bij de amphibin vermenging van      
zuurstofrijk en zuurstofarm bloed       
plaatsgrijpen4  ,men is gewoon1 de      
,gewervelde dieren te verdeelen in      
warmbloedige en koudbloedige4 ,onder    
warmbloedige dieren verstaat men        
dezulke1 bij welke de                   
lichaamstemperatuur standvastig         
7constant7 is1 d4 i4 altijd ongeveer    
dezelfde blijft4 ,deze standvastige     
lichaamstemperatuur is bij de eene      
diersoort iets hooger dan bij de andere1
 bijv4 bij de koe ongeveer #ch ,c41 bij 

den mensch #cg1e4 ,of nu de temperatuur 
der omgeving rijst of daalt1 dat heeft  
geen merkbaren invloed op de            
lichaamstemperatuur van het             
dier4--,onder koudbloedige dieren       
verstaat men dieren1 welker             
lichaamstemperatuur in gewone           
omstandigheden gelijk is aan die van de 
omgeving4 ,de zoogdieren en vogels zijn 
warmbloedig1 de kruipende dieren1       
amphibin en visschen zijn koudbloedige  
,gewervelde dieren4 ,alle dieren1 welke 
niet tot de hoofdafdeeling der          
,gewervelden behooren1 zijn koudbloedig4
  ,reeds boven werd erop gewezen1 dat de
 bron 7althans de hoofdbron7 der        
dierlijke warmte gelegen is in de       
oxydatie1 welke in alle doelen des      
lichaams plaatsgrijpt4 ,tegenover deze  
bron van warmte staan echter oorzaken   
van warmteverlies3 #ao geleiding en     
uitstraling1 waarbij de warmte zich aan 
andere lichamen meedeelt en deze in     
temperatuur doet stijgen1 #bo           
verdamping1 waarbij de warmte wordt     

gebruikt om water in waterdamp te       
veranderen4 ,dit laatste geschiedt in de
 longen en aan de oppervlakte van de    
huid4 ,wij ademen waterdamp uit en      
zonderen zweet af1 dat verdampt4 ,hoe   
hooger nu de temperatuur van de omgeving
 wordt1 des te meer zweet wordt er      
gevormd1 des te meer water wordt er aan 
de huidoppervlakte in waterdamp         
veranderd1 des te meer warmteverlies    
grijpt er plaats4 ,vandaar dat het      
stijgen van de temperatuur der omgeving 
geen' hoogeren warmtegraad van het      
lichaam eens zoogdiers of vogels teweeg 
brengt4  ,bij de kruipende dieren en    
amphibin is de warmteontwikkeling in 't 
lichaam geringer dan bij de zoogdieren  
en vogels ten gevolge van de vermenging 
van zuurstofarm en zuurstofrijk bloed   
7vgl4 bl4 #dj72 bij de visschen is zij  
geringer ten gevolge van de langzamere  
strooming van het bloed 7bl4 #ch74 ,bij 
allen is de warmteontwikkeling z gering1
 dat het warmteverlies 7door geleiding1 
uitstraling en verdamping7 er gewoonlijk

 tegen opweegt4 ,vandaar dat de         
lichaamstemperatuur van de koudbloedigen
 gewoonlijk niet hooger is dan die van  
de omgeving4 ,maar neemt men de oorzaken
 van warmteverlies weg1 dan stijgt de   
lichaamstemperatuur4 ,zoo bijv4 wanneer 
men eene menigte levende visschen bij   
elkaar in een' zak pakt4 ,zoo zijn er   
enkele slangen1 die haar lichaam rondom 
hare eieren tot een kluwen innrollen1 en
 aldus door verkleining van het         
warmteuitstralingsoppervlak eene        
temperatuur voortbrengen1 hoog genoeg om
 deze eieren uit te broeden4 7,n4,b4    
hooge temperatuur in bijenkorven47  ,er 
zijn warmbloedige dieren1 die onder den 
invloed van eene zeer koude omgeving1   
tot den rang van koudbloedigen afdalen4 
,dit zijn de zoogenaamde winterslapers1 
zooals vleermuizen1 egel1 marmot4 ,deze 
hebben dan eene lichaamstemperatuur1    
gelijk aan die der omgeving2 zij zijn   
gedurende den winterslaap zeer weinig   
gevoelig en hebben dan eene uiterst     
trage stofwisseling4 ,stijgt de         

temperatuur van de omgeving tot boven   
een bepaald minimum1 dan leeft de       
winterslaper weer op1 en zijne          
lichaamstemperatuur stijgt in weinig    
tijds van enkele graden boven #j tot    
#ce-ch ,c4  ,wij verdeelen de           
,hoofdafdeeling der ,gewervelde ,dieren 
in vijf klassen4  ,warmbloedig zijn3    
,klasse ,i ,zoogdieren1 ,klasse ,,ii    
,vogels2 koudbloedig3 ,klasse ,,iii     
,kruipende dieren1 ,klasse ,,iv         
,amphibin1 ,klasse ,v ,visschen4        
,,klasse ,i4 ,,zoogdieren4  ,zoogdieren 
zijn warmbloedige gewervelde dieren1 die
 gewoonlijk met haren bekleed zijn en   
levende jongen ter wereld brengen1 welke
 zij na de geboorte een' tijd lang      
zoogen1 tot welk doel de wijfjes aan den
 buik1 aan de borst of aan deze beide   
lichaamsdeelen melkklieren hebben1 die  
melk afzonderen4  ,wanneer hier de      
hoofdpunten uit den lichaamsbouw der    
,zoogdieren nader ter sprake komen1 dan 
kan voor vele zaken worden verwezen naar
 hetgeen in ,hoofdstuk ,i 7bl4 #a-bi7   

over den bouw van het dierlijke lichaam 
is meegedeeld2 want daar was vooral op  
het lichaam van den mensch en de verdere
 ,zoogdieren het oog gevestigd4         
,bepaaldelijk wat den bouw van het      
skelet betreft1 zij naar bl4 #e         
verwezen4 ,slechts op enkele punten wil 
ik hier wijzen4 ,de schedel is bij alle 
,zoogdieren naar evenredigheid veel     
kleiner dan bij den mensch2 de          
aangezichtsbeenderen1 met name de       
kaakbeenderen1 echter zijn veel grooter4
 7,vgl4 fig4 #e met fig4 #cc74 ,het     
aantal halswervels bedraagt bij de      
,zoogdieren zeven2 van de andere soorten
 van wervels vindt men bij de           
onderscheiden ,zoogdieren een           
verschillend getal4 ,het aantal teenen  
7vingers7 bedraagt aan elken poot       
hoogstens #e2 het is echter bij vele    
,zoogdieren geringer4 ,zoo ontbreekt de 
duim aan den achterpoot van den hond en 
aan alle pooten van het varken2 terwijl 
bij het neushoorndier drie1 bij rund en 
schaap 7fig4 #bh7 slechts twee teenen   

aan elken poot tot volledige            
ontwikkeling zijn gekomen1 en het paard 
7fig4 #cj7 aan ieder been slechts ne    
teen heeft4 ,behalve de tot normale     
ontwikkeling gekomen teenen komen bij   
sommige ,zoogdieren nog zeer kleine     
teenen voor1 die den grond niet raken2  
zoo hebben de herten achter de twee     
flink ontwikkelde nog twee kleine       
7rudimentaire7 teenen4 ,ook bij 't      
varken 7fig4 #bi7 zijn de twee voorste  
7middelste7 teenen grooter dan de twee  
achterste 7buitenste74 ,het aantal      
middelvoets-7middelhands7-beenderen is  
in 't algemeen gelijk aan het aantal    
teenen3 aan ieder middelhandsbeen is n  
teen bevestigd4 ,toch zijn op dezen     
regel uitzonderingen3 het paard heeft n 
stevig middelvoetsbeen 7pijp71 waaraan  
een teen vast zit1 en daarachter twee   
dunne middelvoetsbeenderen              
7griffelbeentjes1 fig4 #cj71 welke geene
 teenen dragen4--,bij het rund1 het     
schaap en de geit zijn aan elken poot   
twee teenen1 die natuurlijk ieder aan   

een middelvoetsbeen verbonden zijn2 maar
 de beide middelvoetsbeenderen van      
denzelfden poot zijn aan elkander       
vastgegroeid 7fig4 #bh74--,wat betreft  
de wijze1 waarop de verschillende       
,zoogdieren hunne voeten op den grond   
neerzetten1 kan ik verwijzen naar bl4   
#ab4  ,de tanden zijn bij de ,zoogdieren
 in de kaakbeenderen ingeplant1 en wel  
in bepaalde uithollingen1 welke men     
tandkassen noemt4 ,den bouw van eenen   
zoogdiertand kan men uit fig4 #ca leeren
 kennen4 ,men onderscheidt aan zoo'n    
tand in de eerste plaats de zoogenoemde 
tandholte 7p71 welke echter bij het     
levende dier opgevuld is met eene massa1
 die bloedvaten en zenuwen bevat4 ,deze 
holte wordt door het tandbeen 7d7       
omgeven1 eene harde stof1 waaruit het   
grootste gedeelte van den tand bestaat4 
,het nog hardere email of glazuur 7e7   
bedekt bij den mensch en bij vele andere
 ,zoogdieren de geheele tandkroon1 d4 i4
 dat gedeelte van den tand1 hetwelk uit 
het tandvleesch te voorschijn komt4 ,de 

tandwortel1 d4 i4 het gedeelte van den  
tand1 dat in het kaakbeen is ingeplant1 
is met het zoogenoemde cement 7c7 aan   
den wand der tandkas vastgehecht4       
,sommige tanden hebben n' wortel1 andere
 hebben er meer4  ,alle tanden1 van     
welke de kroon over hare gansche        
oppervlakte met glazuur bedekt is1 noemt
 men bedekte tanden2 er zijn echter     
,zoogdieren1 bij welke sommige der      
tanden 7vooral de kiezen7 aan hunne     
kroonvlakte voor een groot deel uit     
tandbeen bestaan1 en waar slechts op    
bepaalde plaatsen 7in den vorm van      
plooien7 glazuur over de oppervlakte    
verbreid is4 ,zulke geplooide kiezen    
vindt men alleen bij de plantenetende   
,zoogdieren2 maar daarover nader 7fig4  
#cb74  ,men onderscheidt naar den vorm  
en naar de plaats1 waar zij in de kaken 
gezeten zijn1 bij hetzelfde ,zoogdier   
drie soorten van tanden1 nl4 de         
snijtanden1 de hoektanden en de         
maaltanden of kiezen4 ,de snijtanden    
dienen in 't algemeen om het voedsel af 

te bijten2 zij hebben eene scherpe      
kroonvlakte4 ,de snijtanden der         
bovenkaak zijn in het tusschenkaaksbeen 
7fig4 #cc1 #cf7 ingeplant2 die der      
onderkaak staan daar tegenover in het   
onderkaaksbeen4 ,de hoektanden 7fig4    
#cf1 h7 zijn aan hunne kroonvlakte      
puntig2 zij zijn dan ook vooral groot   
bij dieren1 die zich met andere dieren  
voeden1 en dienen om der prooi stukken  
vleesch uit het lichaam te scheuren4    
,groote hoektanden vindt men bijv4 bij  
leeuw1 kat1 wezel2 terwijl de           
planteneters kleine of in 't geheel     
geene hoektanden hebben 7fig4 #cc3      
paard2 rund2 konijn74 ,de hoektanden der
 bovenkaak zitten in het bovenkaaksbeen1
 dr waar dit aan het tusschenkaaksbeen  
grenst4--,op de hoektanden volgen de    
kiezen1 die dienen om de spijzen        
zoodanig in fijnere stukken te          
verdeelen1 dat de verteringsvochten er  
gemakkelijk op kunnen inwerken4 7,vgl4  
bl4 #bd74 ,bij de vleescheters is het   
voldoende dat de opgenomen spijs in     

stukjes wordt geknipt2 bij de           
planteneters echter zou op deze wijze de
 spijsvertering niet genoeg worden      
voorbereid4 ,de plantaardige spijs toch 
kan 7om redenen1 welke later zullen     
worden uitngezet7 alleen dn goed worden 
verteerd1 als zij geheel fijngemalen is4
 ,de planteneters bewegen hunne         
onderkaak niet op en neer1 maar van de  
rechterzijde naar de linker en          
omgekeerd4 ,zoo worden dus bij 't kauwen
 de platte kroonvlakten der geplooide   
kiezen van de onderkaak over die van de 
bovenkaak gewreven1 terwijl tusschen    
deze kroonvlakten zich de spijzen       
bevinden4 ,daar het glazuur harder is   
dan het tandbeen1 slijt het laatste meer
 af1 en de kroonvlakten der kiezen      
vertoonen aldus bij de planteneters al  
spoedig hooger uitstekende lijsten van  
glazuur2 daardoor worden de kiezen voor 
het fijnmalen van spijzen steeds        
geschikter4 7,denkt aan molensteenen67  
,de snijtanden en hoektanden1 welke de  
jonge dieren bij de geboorte hebben of  

korteren of langeren tijd daarna        
krijgen1 worden na verloop van zekeren  
tijd door andere tanden vervangen4 ,men 
drukt dit uit door te zeggen3 de        
snijtanden en hoektanden wisselen4 ,die1
 welke 't eerst verschijnen1 heeten     
melktanden2 de later komende noemt men  
blijvende tanden4 ,van de kiezen        
wisselen degene1 welke 't naast aan de  
hoektanden grenzen2 de verder           
verwijderde wisselen niet4 ,de eerst    
bedoelde noemt men valsche1 de          
laatstbedoelde ware kiezen 7fig4 #cf74  
,het aantal tanden van verschillende    
soort is bij de onderscheiden           
zoogdiersoorten op verre na niet gelijk4
 ,men drukt dit aantal uit door eene    
zoogenoemde tandformule1 waarin men     
doorgaans slechts de helft van het      
aantal tanden opschrijft1 beginnende met
 de middenste snijtanden4 ,men trekt    
eene streep en schrijft boven deze het  
halve getal tanden in de bovenkaak1 er  
onder het halve getal tanden in de      
onderkaak4                              

#b  #a  #e         ,tandformule van den 
mensch       ---------                  
#b  #a  #e                              
#j  #j  #f                       het    
rund           ---------                
#d  #j  #f                              
#c 7#a7 #f                       het    
paard          ---------                
#c 7#a7 #f                              
#c  #a  #f                       den    
hond           ---------                
#c  #a  #g   ,door de bovenstaande      
tandformule van het rund wordt          
uitgedrukt1 dat dit dier in de bovenkaak
 geene1 in de onderkaak #h snijtanden   
heeft1 in boven- noch benedenkaak       
hoektanden bezit1 en aan elken kant in  
iedere kaak #f kiezen4 ,door het        
tusschen haakjes plaatsen der hoektanden
 van het paard 7zie boven7 wordt        
aangeduid1 dat deze kunnen voorkomen    
7bij den hengst is dit het geval71 maar 
dat zij ook kunnen ontbreken4  ,bij de  
meeste ,zoogdieren hebben de tanden een'
 beperkten groei1 d4 i4 zij zijn op een'

 bepaalden tijd volgroeid en blijven dan
 zooals ze waren1 tot zij uitvallen4    
,bij sommige diersoorten echter komen   
tanden voor1 die geregeld doorgaan met  
groeien2 zoo is het gesteld met de      
snijtanden van konijnen1 ratten en      
paarden1 ook met de zoogenoemde         
slagtanden van olifanten en walrussen1  
en met de hoektanden der varkens4 ,in   
vele gevallen 7konijnen1 ratten1        
paarden7 echter is de slijtage aan de   
kroonvlakte zoo groot1 dat              
niettegenstaande hunnen voortdurenden   
groei1 de tanden niet grooter worden4   
,waar geen slijtage van de tanden tegen 
elkander is 7walrus1 olifant1 varken71  
daar nemen deze steeds in lengte toe4-- 
,men onderscheidt de klasse der         
,zoogdieren in de volgende orden1 welke 
hier echter niet alle nader worden      
behandeld3 #a4 ,menschen1 #b4 ,apen1 #c4
 ,roofdieren1 #d4 ,insekteneters1 #e4   
,vleermuizen1 #f4 ,knaagdieren1 #g4     
,eenhoevigen1 #h4 ,dikhuidigen of       
,veelhoevigen1 #i4 ,herkauwers of       

,tweehoevigen1 #aj4 ,walvisschen1 #aa4  
,tandelooze dieren1 #ab4 ,buideldieren1 
#ac4 ,vogelbekdieren4  ,orde #a1 #b1    
#aj1 #aa1 #ab en #ac blijven hier buiten
 bespreking4    ,orde ,roofdieren4  ,in 
iedere kaak bevinden zich zes           
betrekkelijk kleine snijtanden1 en aan  
iederen kant van deze een groote1       
scherpe hoektand 7fig4 #cd1 #cf74 ,de   
valsche kiezen 7bl4 #dg7 en de eerste   
der ware kiezen 7de zoogenoemde         
scheurkies7 zijn in sterke mate         
zijdelings samengedrukt1 zoodat hare    
kroonvlakte scherp is 7fig4 #ch72 ook   
zijn zij aan hare geheele oppervlakte   
met glazuur overdekt4 ,daar nu de       
onderkaak smaller is dan de bovenkaak en
 zich uitsluitend op en neer kan        
bewegen1 niet heen en weer1 zoo snijden 
de scherpe randen der kronen van de     
valsche kiezen en met name der          
scheurkiezen van de onderkaak langs die 
van de daartegenover staande kiezen der 
bovenkaak2 en alles wat daartusschen    
komt1 wordt als met eene schaar         

stukgeknipt4 ,achter de scheurkies staan
 gewoonlijk nog eene of twee andere ware
 kiezen1 welker kroonvlakte echter niet 
scherp1 maar hobbelig is1 ongeveer als  
die van de kiezen van den mensch 7fig4  
#ch1 knk72 zij dienen dan ook niet om de
 spijzen stuk te knippen1 maar meer om  
ze te vermorzelen4 ,bij die roofdieren1 
welke voor 't verslinden van dieren het 
meest volkomen zijn ingericht 7kat1     
leeuw71 is het aantal knobbelkiezen     
gering of ontbreken deze zoo goed als   
geheel2 daardoor komen de scheurkiezen1 
welke vooral voor 't stuk knippen der   
prooi moeten dienen1 dichter bij 't     
geledingsgewricht der beide kaken te    
staan1 zoodat die van de bovenkaak met  
des te meer kracht langs die van de     
onderkaak knippen4 ,korte kaken zijn dus
 een kenmerk van de 't best voor roof   
ingerichte roofdieren4 ,natuurlijk zijn 
ook de wangspieren1 die de onderkaak    
bewegen1 bij de dieren dezer orde zeer  
stevig1 en is het dier des te beter voor
 roof geschikt1 naarmate zij meer       

ontwikkeld zijn4 ,een korte1 ronde kop  
is dus kenmerkend voor een deugdelijk   
roofdier4  ,de klauwen zijn vooral bij  
sommige familin bijzonder scherp4 ,de   
roofdieren zijn stevig gebouwd1 bewegen 
zich snel1 ruiken en zien scherp4  ,men 
kan de roofdieren in twee onderorden    
verdeelen3 #ao4 die der landroofdieren1 
#bo4 die der zeeroofdieren4 ,tot de     
laatsten1 welke ik hier niet nader      
behandel1 behooren de robben en         
walrussen4 ,tot de eersten o4 a4 de     
familin der katachtigen1 der            
hondachtigen1 der marterachtigen1 der   
beren4    ,familie der katachtigen4     
,flink gebouwde roofdieren1 met groote  
hoektanden en scheurkiezen1 met twee    
valsche kiezen in iedere helft van      
iedere kaak 7fig4 #cd71 terwijl in de   
bovenkaak een zeer kleine1 in de        
onderkaak in 't geheel geen knobbelkies 
aanwezig is4 ,tong als een rasp1 met    
horenachtige uitsteekseltjes bezet4 ,de 
katachtigen zijn teengangers1 d4 i4 zij 
gaan alleen op de teenen 7bl4 #ab74 ,op 

de volgende wijze bewaren zij hunne     
scherpe klauwen voor afslijting4 ,het   
laatste kootje1 waarop de klauw         
bevestigd is 7fig4 #ci1 #c71 is in den  
rusttoestand opgelicht1 en wordt in     
dezen stand gehouden door een'          
elastischen band1 die naar het tweede   
vingerkootje 7#b7 loopt4 ,wil de kat    
hare klauwen gebruiken1 dan trekt zich  
eene stevige buigspier samen1 waardoor  
de klauw neerwaarts wordt gebogen1      
zoodat zij eerst nu van onder de vacht  
te voorschijn komt4--,de katachtigen    
hebben eene zeer buigzame1 bewegelijke  
ruggegraat1 die hun bij 't klimmen en   
bij 't springen van hooge voorwerpen af 
te stade komt4 ,het zijn bloeddorstige  
dieren1 die vooral bij nacht op roof    
uitgaan4 ,zij hebben oogen1 die in 't   
schemerdonker schitteren1 en eene       
spleetvormige pupil4  ,tot de           
katachtigen behooren vele groote        
buitenlandsche soorten1 zooals leeuwen1 
tijgers en panthers2 ook de huiskat1 die
 niet afstamt van de in de              

,midden-,europeesche wouden levende     
wilde kat1 maar van de in ,nubi en      
,soedan levende ,nubische kat4 ,de kat  
is op verre na niet zoo lang huisdier   
als de hond2 dit ligt trouwens in den   
aard der zaak3 zoowel de jagersvolken   
als de nomadische herdersvolken hielden 
reeds in vrhistorische tijden honden1   
zonder welke zij hun bedrijf niet zouden
 kunnen hebben uitgeoefend2 katten      
konden eerst als huisdier worden        
gehouden toen er landbouwende volken    
waren1 die vaste woonplaatsen hadden    
betrokken4 ,de oude ,egyptenaren hielden
 katten als huisdieren2 maar in ,noord- 
en ,midden-,europa werd de kat eerst in 
de tiende eeuw of later ingevoerd4      
,familie der hondachtigen4  ,kop langer 
dan bij de katachtigen 7fig4 #cf74      
,hoektanden en scheurkiezen minder      
groot2 in iedere kaak twee knobbelkiezen
 7fig4 #ch74 ,een gladde tong4 ,de      
hondachtigen zijn teengangers 7bl4 #ea72
 de klauwen kunnen niet worden opgelicht
 en zijn veel minder scherp dan die der 

katachtigen4  ,tot de hondachtigen      
behooren o4 a4 de hond1 de wolf 7die    
sedert ongeveer eene eeuw in ons land   
geheel is uitgeroeid7 en de vos4 ,de    
verschillende rassen van honden hebben1 
evenals de wolven1 eene ronde pupil1 de 
vossen eene spleetvormige2 ook zijn de  
laatstgenoemden lager op de pooten en   
hebben zij een' langeren1 zwaarder      
behaarden staart4  ,men onderscheidt    
zeer verschillende rassen van honden1   
die men hoofdzakelijk tot de volgende   
groepen kan brengen3 #ao4 huishonden    
7herdershond1 keeshond71 #bo4           
zijdehonden 7zijdehond1                 
,bologneserhondje1 ,newfoundlander1 ,st4
 ,bernhardshond71 #co4 taksen of        
dashonden1 #do4 jachthonden 7staande    
honden1 parforcehonden71 #eo4           
bullebijters 7mops1 bulhond1 doggen71   
#fo4 windhonden4 ,men kan den stamvorm  
niet aanwijzen1 waarvan onze honden zijn
 afgestamd2 hoogstwaarschijnlijk zijn   
niet alle groepen van honden van        
dezelfde soort afkomstig4  ,de vos is   

met den staart #h d,m4 tot #a ,m4 lang1 
rossig van kleur4 ,in ,drente1          
,gelderland en ,noord-,brabant komt hij 
bij ons 't meest voor1 in ,holland en   
,zeeland ontbreekt hij4 ,hij nestelt in 
onderaardsche holen1 alleen op          
zandbodem1 maar trekt van daar dikwijls 
een tijd lang naar kleistreken1 nl4     
wanneer de veldmuizen zich daar sterk   
hebben vermeerderd4 ,als muizenverdelger
 en als verdelger van meikevers en      
engerlingen is hij nuttig2 maar door het
 rooven van kippen en eenden doet hij   
nadeel4 ,voor de jacht is hij natuurlijk
 schadelijk4    ,familie der            
marterachtigen4  ,lichaam slank1 in de  
lengte gerekt1 met korte pooten4 ,kop   
klein en plat2 schedel vrij lang1 maar  
kaken kort4 ,tong glad4 ,klauwen scherp4
 ,de dieren dezer familie zetten nu de  
geheele voetzool1 dan alleen de teenen  
op den grond4 ,hun slank1 buigzaam      
lichaam en de korte pooten maken hen    
geschikt om in allerlei holen en gaten  
te kruipen en daar muizen1 konijnen1    

enz4 te vervolgen4  ,de meeste          
marterachtigen stinken1 daar zij uit    
klieren1 die aan 't achtereinde van het 
lichaam gelegen zijn1 eene stinkende    
stof afscheiden4 ,van vele              
marterachtigen heeft de wintervacht veel
 waarde als bont4  ,tot de              
marterachtigen behooren vooreerst de in 
bosschen levende boommarter en de in    
schuren nestelende steenmarter of het   
fluwijn4 ,de laatste vernielt heel wat  
pluimgedierte4--,meer komen hier voor de
 bunsing1 de groote wezel of het        
hermelijn en de kleine wezel4 ,de       
bunsing 7ulk1 mud1 meert71 om zijn'     
stank bijzonder bekend1 doet nut als    
muizenverdelger1 maar rooft veel kippen4
 ,de groote wezel 7bruin in den zomer1  
wit in den winter7 onderscheidt zich van
 den kleinen wezel door eene zwarte punt
 aan het uiteinde van den staart4       
,vooral de kleine wezel doodt veel      
veldmuizen2 de groote wezel vernielt    
meer konijnen4 ,beiden dooden kippen en 
eenden2 verder rooven zij ook eieren4   

,voor de jacht zijn zij schadelijk door 
het dooden van hazen1 patrijzen en ander
 wild2 voor den landbouwer doen zij veel
 meer nut dan schade4  ,marters en      
wezels bijten gewoonlijk hunne prooi de 
halsslagader door en zuigen het         
aangevallen dier het bloed af1 tot het  
uitgeput neervalt4 ,daarna grijpen zij1 
als zij er kans toe zien1 een ander dier
 aan1 dat zij op gelijke wijze dooden1  
enz4 ,op deze wijze maken zij veel meer 
slachtoffers dan zij zouden doen1 als   
zij de door hen gedoode dieren ook      
opaten4 ,aan zijne bloeddorst en        
moordlust is het toe te schrijven1 dat  
een enkel wezeltje op nen dag wel dertig
 veldmuizen dooden kan2 maar door       
dezelfde eigenschappen komt het dat een 
marter1 bunsing1 hermelijn of wezel1 die
 in een kippenhok komt1 dit--als hij    
niet gestoord wordt--geheel leeg moordt4
  ,de otter en de das verschillen in    
onderscheiden opzichten van de andere   
marterachtigen4  ,de otter heeft        
zwemvliesjes tusschen de teenen1 houdt  

zich in waterrijke streken op en leeft  
voornamelijk van visch4--,de plompe1    
dikke das komt slechts hier en daar in  
ons land op zandgrond voor4    ,orde    
,insekteneters4  ,daar zij zich met     
kleine dieren 7insekten1 wormen1        
slakken7 voeden1 zijn de insekteneters  
in 't algemeen klein van stuk4 ,die     
soorten1 welke ook wel van grootere     
dieren zich voeden 7de egel1 die muizen 
eet7 zijn iets grooter4 ,de             
vertegenwoordigers van deze orde leven  
allen op of in den grond4 ,de neus is   
tot een' snuit verlengd 7fig4 #dd71 en  
dient als tastwerktuig1 vooral bij die  
soorten1 welke in den grond leven en bij
 welke de oogen zeer weinig ontwikkeld  
zijn 7mol1 spitsmuizen74 ,alle tanden   
zijn geheel met glazuur overdekt2 de    
kroon heeft eene of meer spitse punten4 
,als de mond gesloten is1 grijpen de    
punten van de tanden der bovenkaak in de
 ruimten tusschen die der onderkaak en  
omgekeerd4 ,bijt het dier zijne prooi1  
dan dringen de punten der kiezen van    

beide kaken in het lichaam van het      
insekt1 dat het heeft aangegrepen4 7,het
 gebit van de dieren dezer orde is      
gelijk aan dat der vleermuizen3 fig4    
#di74--;,de ooren zijn bij de in den    
grond levende insekteneters zeer klein4 
,de dieren dezer orde gaan op de geheele
 voetzool 7bl4 #ab74  ,inlandsche       
vertegenwoordigers zijn3 spitsmuizen1   
mol1 egel4  ,spitsmuizen of molmuizen   
7fig4 #dd7 zijn kleine1 op muizen       
gelijkende diertjes1 die zich echter    
door haren spitsen snuit dadelijk van   
ware muizen onderscheiden4 ,zij leven in
 de gangen1 welke veldmuizen en andere  
dieren in den grond graven en eten vele 
schadelijke insekten1 welke in den grond
 leven4  ,de mol 7fig4 #de7 heeft een   
dik1 rolrond lichaam met korte pooten4  
,de voorpooten zijn breed1 spadevormig1 
en dienen om gangen door den grond te   
graven4 ,de oogen zijn klein1 tusschen  
de beharing van den kop nauwelijks      
zichtbaar4 ,de pels is zacht1           
schitterend zwart4 ,de mol gaat in den  

morgen1 op den middag en in den avond   
uit om de insekten en regenwormen te    
eten1 die hij in den grond wel niet kan 
zien1 maar van welker aanwezigheid hem  
het uitstekend tastgevoel overtuigt1 't 
welk in zijnen snuit zetelt4 ,door zijn 
woelen wordt hij voor sommige gewassen  
schadelijk2 maar in 't algemeen kan men 
zeggen1 dat hij meer nut doet dan       
nadeel4 ,het nest van den mol bevindt   
zich onder den een' of anderen grooten  
molshoop4 ,het bestaat 7zie fig4 #df7   
vooreerst uit eene enge woonkamer1 waar 
hij al den tijd1 dien hij niet met jagen
 doorbrengt1 ligt te slapen4 ,rondom de 
woonkamer vindt men een' doolhof van    
gangen 7f1 g1 h71 die de vijanden1 welke
 den mol in den grond mochten           
achtervolgen 7wezels1 andere mollen7 op 
een' dwaalspoor brengen4 ,van het       
eigenlijke nest 7c7 loopt een gang 7b7  
naar den tunnel 7a71 een' langeren of   
korteren gang1 die naar het soms op     
tamelijk grooten afstand gelegen        
jachtveld leidt4 ,de wanden van het nest

 en van de hier vermelde gangen zijn    
zeer hard2 maar de verdere gangen1 die  
de mol graaft1 om zijne prooi te vangen1
 storten spoedig weer in4 ,in den zomer1
 wanneer de insekten zich dicht bij de  
oppervlakte bevinden1 graaft het dier   
ook dicht bij de bodemoppervlakte1 en   
doet aldus molleritten ontstaan4 ,in den
 winter1 als de insekten en regenwormen 
in de diepte van den bodem verscholen   
zijn1 graaft de mol insgelijks dieper4  
,soms brengt hij in zijn nest een groot 
aantal regenwormen als wintervoorraad   
bijeen1 welke hij van de voorste        
lichaamsleden berooft4 ,daardoor kunnen 
de wormen het mollenest niet verlaten2  
want de voorste leden des lichaams      
hebben zij bepaald noodig om zich door  
den grond heen voort te werken1 dus om  
te ontvluchten4  ,de egel 7fig4 #dg7 is 
veel grooter dan de mol en de           
spitsmuizen2 hij is aan de rugzijde met 
stekels bezet4 ,als hij zich tot een'   
bal innrolt1 waarbij kop en pooten      
worden ingetrokken1 is hij tegen den    

aanval van bijkans alle dieren          
beschermd4 ,tegen den avond gaat hij op 
de muizenjacht uit2 over dag houdt hij  
zich schuil4 ,hij heeft een'            
winterslaap4 ,door het dooden van       
insekten en vooral van veldmuizen is de 
egel nuttig2 enkele malen echter valt   
hij de kuikens in een kippenhok aan en  
wordt aldus schadelijk4    ,orde        
,vleermuizen4  ,met uitzondering van    
enkele tropische soorten1 die vruchten  
eten1 leven alle vleermuizen van        
insekten1 die zij in de vlucht vangen4  
,haar gebit verschilt dan ook niet van  
dat der ,insekteneters2 maar daar zij   
niet in den grond leven1 hebben zij     
geen' snuit4 ,het 't meest in het oog   
vallende kenmerk is de eigenaardige     
bewegingstoestel4 ,de beenderen van den 
benedenarm1 de middelhandsbeenderen en  
de vingers 7met uitzondering van den    
duim7 zijn bijzonder lang2 en tusschen  
de lange vingers1 tusschen de voorste en
 de achterste ledematen1 ook tusschen de
 beide achterste ledematen zelve1       

bevindt zich eene veerkrachtige1 voor   
vliegen en voor voelen geschikte huid4  
,daar de vleermuizen nachtdieren zijn1  
is het gezichtsvermogen weinig          
ontwikkeld2 zij verlaten zich op haar   
tastgevoel1 't welk1 behalve in het     
vliegvlies1 ook in de groote oorschelpen
 zetelt4 ,sommige soorten hebben        
huidaanhangselen aan den neus en de     
lippen1 die insgelijks zeer gevoelig    
zijn4 ,de vleermuizen slapen bij dag2   
zij houden zich dan in holle boomen1 in 
schoorsteenen1 in leegstaande gebouwen1 
enz4 op4 ,op dergelijke plaatsen brengen
 zij ook den tijd van hunnen winterslaap
 door4 ,bij nacht of in de              
schemeringuren vangen zij vele vliegen1 
nachtvlinders en andere insekten1 zoodat
 men ze gerust nuttige dieren mag       
noemen4    ,orde ,knaagdieren4  ,in de  
beide kaken twee lange snijtanden1 die  
aan hun worteleinde steeds doorgroeien1 
terwijl zij aan de kroonvlakte          
voortdurend afslijten4 ,deze snijtanden 
dienen om te knagen1 waarbij de         

onderkaak snel vooruit en achteruit     
wordt bewogen4 ,bij 't knagen slijten de
 snijtanden aan den achterkant meer af  
dan aan den vrkant1 omdat deze laatste  
met eene dikke laag glazuur bedekt is4  
,de kroonvlakte der snijtanden krijgt   
aldus een beitelvormig voorkomen4 ,dat  
de groei dezer snijtanden onbeperkt is1 
valt duidelijk in 't oog1 wanneer door  
de eene of andere omstandigheid de      
gewone afslijting niet kan              
plaatsgrijpen1 bijv4 wanneer de         
onderkaak eenigszins scheef onder de    
bovenkaak staat4 ,dan groeien de niet   
afslijtende snijtanden steeds door en   
vormen zoogenoemde olifantstanden 7,zie 
fig4 #ea74  ,de knaagdieren hebben geene
 hoektanden4 ,de kiezen zijn bij de     
zuivere planteneters 7hazen1 konijnen7  
geplooid 7bl4 #de1 #df72 bij die1 welke 
nevens plantaardig ook dierlijk voedsel 
gebruiken 7ratten1 muizen1 eekhorens71  
aan de kroonvlakte geheel met glazuur   
overdekt4  ,bij de meeste knaagdieren   
zijn de achterpooten langer dan de      

voorpooten1 zoodat de gang meer of min  
huppelend is4  ,de dieren dezer orde    
hebben voor 't meerendeel een sterk     
voortplantingsvermogen2 het behoeft dus 
geene verwondering te verwekken1 dat    
sommige soorten zeer schadelijk kunnen  
zijn4  ,tot de knaagdieren behooren de  
volgende inlandsche familin3            
haasachtigen1 muisachtigen1             
woelmuisachtigen1 eekhorens4    ,familie
 der haasachtigen4  ,schedel lang4 ,twee
 kleine snijtanden achter de beide      
groote van de bovenkaak4--,geplooide    
kiezen4--,ooren lang1                   
lepelvormig4--,bovenlip                 
gespleten4--,snorharen4--,twee          
inlandsche soorten3 haas 7fig4 #da7 en  
konijn4  ,de haas is grooter dan het    
7wilde7 konijn4 ,de vacht is            
roestkleurig grijs2 de ondervacht wit4  
,ooren langer dan de kop4--,de haas komt
 in alle streken van ons land voor3 op  
zand1 veen en klei4 ,het wijfje werpt   
hare jongen1 die reeds bij de geboorte  
behaard zijn en de oogen open hebben1 in

 een open leger4--,de haas eet zelden   
veel voedsel 7kool1 koolzaadplanten1    
knollen1 klaver1 lupinen1 jonge         
graanplanten7 op dezelfde plek van een' 
akker2 doordat hij nu hier1 dan daar een
 plantje wegvreet1 valt de door hem     
teweeggebrachte schade minder in 't oog 
dan die van 't konijn4  ,het wilde      
konijn4 ,vacht geelachtig grijs2        
ondervacht loodkleurig grijs4 ,ooren    
iets korter dan de kop4 ,minder lange   
achterpooten dan de haas4--,het wijfje  
werpt hare jongen1 die bij de geboorte  
kaal en blind zijn1 in een nest1 dat zij
 in den grond graaft4--,het konijn komt 
slechts op zandgrond voor1 daar de      
andere bodemsoorten voor 't graven van  
de konijnenholen te vast zijn2 maar zeer
 losse zandgrond deugt daarvoor ook al  
weer niet4 't ,konijn is dus zeer       
plaatselijk in zijn voorkomen4 7,vooral 
in de duinen674--,de schade valt meer in
 't oog dan die van den haas1 omdat het 
konijn meer op ne en dezelfde plaats    
blijft eten4 ,maar ook door woelen wordt

 dit dier zeer schadelijk1 daar het de  
planten uit den grond werpt en oorzaak  
wordt van zandstuivingen4 ,vooral in den
 winter1 wanneer het gewone voeder van  
kruidachtigen aard 7koolzaad1           
boerenkool1 wintergranen1 enz47 onder de
 sneeuw bedekt is1 knagen het konijn en 
de haas beiden aan de schors van        
boomstammen1 waardoor vooral jonge      
boompjes soms gedood worden4--,de tamme 
konijnen1 hoe verschillend ook de       
onderscheiden rassen zijn1 stammen allen
 van het wilde konijn af4    ,familie   
der muisachtigen4  ,de muisachtigen     
gelijken zeer veel op de                
woelmuisachtigen 7volgende familie72    
maar zij hebben in 't algemeen een'     
slankeren lichaamsbouw1 langere pooten1 
een' meer spitsen kop1 een' langeren    
staart 7met uitzondering van den        
hamster1 die een' zeer korten staart    
heeft74--,de achterpooten zijn merkelijk
 langer dan de voorpooten2 van daar de  
meer huppelende beweging 7fig4 #eb74    
,in ons land komen voor3 de zwarte rat1 

de bruine rat en de huismuis1 die in    
huizen en schuren alle mogelijke eetbare
 zaken wegrooven1--de dwergmuis1 die in 
graanhalmen1 vlasplanten1 rietstengels1 
kreupelhout1 enz4 haar bolvormig nestje 
bouwt1 maar weinig schadelijk           
wordt1--ten slotte de boschmuis4 ,deze  
is geelgrijs op den rug1 terwijl de     
witte buikzijde van de rugzijde scherp  
is afgescheiden4 ,zij komt in bosschen1 
maar ook op 't veld voor1 en leeft van  
insekten en vogeleieren zoowel als van  
zaden2 ook begeeft zij zich wel in      
schuren en huizen4  ,de kortstaartige   
hamster1 zoo groot als een flinke rat1  
is aan de rugzijde licht geelbruin1     
terwijl buikzijde en pooten zwart zijn4 
,in ons land komt zij nergens anders    
voor dan op de zware kleigronden van    
,zuidelijk ,limburg4 ,zij vreet tarwe1  
boonen1 erwten1 en sleept vooral veel   
voedsel in haar nest bijn4 ,zeer        
schadelijk4    ,familie der woelmuizen4 
,punten van verschil tusschen woelmuizen
 en muizen3 zie bl4 #fc4 ,inlandsche    

soorten zijn de waterrat en de veldmuis4
  ,men verwarre de waterrat 7fig4 #ed7  
niet met de bruine rat 7fig4 #eb71 die1 
daar zij soms te water gaat1 wel eens   
waterrat wordt genoemd4 ,de echte       
waterrat houdt zich aan de oevers van   
rivieren1 beekjes1 kanalen1 grachten1   
enz4 op1 ook op vochtige1 laag gelegen  
weiden en akkers4 ,door haar woelen     
vernielt zij de weiden1 en beschadigt   
zij de te velde staande gewassen en ook 
de dijken4 ,zij vreet voornamelijk      
graankorrels1 aardappelen1 knollen1 enz4
 en sleept deze plantendeelen ook naar  
haar hol4 ,zij doodt kuikens van eenden 
en ganzen4 ,de waterrat heeft eene      
lengte van #a #a_/b d,m4 zonder den     
staart2 zij is bruingrijs of zwartbruin 
van kleur4 ,eene lichtere               
verscheidenheid1 die men vreetwolf of   
aardwolf noemt1 komt op hoogere gronden 
voor en doorknaagt den voet van         
boomstammen4  ,de veldmuis 7fig4 #ee71  
kenbaar aan haren zeer korten staart1 is
 geelgrijs van kleur4 ,hare sterke      

vermeerdering is oorzaak1 dat zij in    
streken1 die voor haar oponthoud zeer   
geschikt zijn 7kleigronden en lage      
venen7 zeer schadelijk wordt1 n door wat
 zij bij haar woelen vernielt n door    
hetgeen zij opvreet4 ,bouw- en weilanden
 worden soms door haar zoodanig         
geteisterd1 dat deze in 't midden van   
den zomer geheel kaal zijn4 ,het aantal 
veldmuizen1 dat overwintert1  is        
gewoonlijk gering1 en de schade begint  
vooral in 't midden of in de tweede     
helft van den zomer groot te worden4    
,familie der eekhorens4  ,de eekhorens  
zijn1 vooral aan hunnen langen1         
behaarden staart te kennen4 ,het gewone 
eekhorentje 7roodbruin van kleur7 is in 
onze bosschen 7vooral in ,gelderland en 
,noord-,brabant7 zeer algemeen4 't      
,hoofdvoedsel bestaat uit boomzaden2    
maar in den winter haalt de eekhoren wel
 eens schors en bast van boomen af1 en  
doet op deze wijze veel schade4 7,fig4  
#ef47    ,orde ,eenhoevigen4  ,deze orde
 bevat slechts ne familie3 die der      

paardachtigen1 tot welke paard en ezel  
behooren1 alsmede eenige soorten van    
wilde dieren1 die echter in ,europa niet
 voorkomen 7zebra1 quagga1 dauw1 wilde  
ezel1 enz474 ,de eenhoevigen hebben aan 
ieder der ledematen slechts ne teen1 die
 echter bijzonder groot is1 en aan haren
 top met eenen hoef 7bl4 #ab7 bekleed   
is4 ,deze teen is op het uiteinde van   
een groot middelvoets7hands-7been       
geplaatst1 waaraan men den naam van pijp
 geeft2 achter dit been bevinden zich   
nog twee zeer kleine                    
middelvoetsbeentjes1 die men            
griffelbeentjes noemt 7fig4 #cj71 en    
waaraan slechts in hoogst zeldzame      
gevallen een uiterst klein teentje te   
zien is4 7,het meest komen nog deze     
extra-teentjes voor bij muildieren en   
muilezels74  ,de paardachtigen hebben in
 ieder van de beide kaken zes snijtanden
 en aan elken kant zes kiezen 7fig4     
#cc72 de laatste zijn aan hare kroon    
vlakte van mailplooien voorzien1 zooals 
men dat bij een' planteneter verwachten 

kan4 ,de hoektanden zijn altijd klein1  
en ontbreken gewoonlijk bij de          
vrouwelijke dieren4  ,de snijtanden     
hebben een' heel eigenaardigen bouw4    
,een paardensnijtand onderscheidt zich  
van een' menschensnijtand3 #ao4 doordat 
de groei ervan onbeperkt is 7zie bl4    
#di71 ofschoon de grootte dezelfde      
blijft1 doordat de slijtage doorgaans   
juist tegen den groei opweegt2 #bo4     
doordat het cement1 hetwelk bij den     
menschensnijtand uitsluitend den wortel 
bedekt1 zich ook over 't glazuur van de 
kroon uitstrekt2 #co4 doordat1 uitgaande
 van de kroonvlakte1 zich eene plooi van
 cement en mail naar beneden uitstrekt1 
die zich dus een eindweegs in het       
tandbeen voortzet4 ,een nog ongebruikte 
tand heeft dus aan zijne kroonvlakte    
eene groeve1 en deze is in de snijtanden
 der bovenkaak dubbel zoo diep als in   
die der onderkaak4 ,wanneer nu een paard
 zijne snijtanden een tijd lang heeft   
gebruikt1 zoodat zij eenigszins zijn    
afgesleten1 dan vertoont zich de        

kroonvlakte als volgt3 in 't midden eene
 opening1 omgeven door #ao4 een' ring   
cement1 #bo4 een' ring glazuur1 #co4 het
 tandbeen1 #do4 een' ring glazuur en    
#eo4 een' ring cement4 ,de holte is niet
 altijd als een gat zichtbaar1 maar is  
gewoonlijk met vaste zelfstandigheden   
uit de spijzen en uit het speeksel      
7kalk7 gevuld1 welke zelfstandigheden   
echter brokkelig en los zijn1 volstrekt 
niet vast1 zooals de eigenlijke         
bestanddeelen van den tand4 ,daar de    
groeve zich slechts tot op zekere diepte
 in den tand uitstrekt1 terwijl de      
kroonvlakte voortdurend afslijt1 moeten 
de tanden hunne opening aan de          
oppervlakte vroeger of later verliezen4 
,daar bij de tandwisseling niet alle    
snijtanden te gelijk te voorschijn      
komen1 maar het buitenste paar een jaar 
na het tweede1 dit laatste weer een jaar
 na het middelste paar1 zoo moet ook de 
opening van den nen snijtand een jaar na
 die van den anderen snijtand door      
afslijting verdwijnen4 ,en daar deze    

afslijting op regelmatige wijze         
geschiedt1 kan men den ouderdom van een 
paard vrij nauwkeurig naar het al of    
niet aanwezig zijn der opening in de    
verschillende tanden bepalen4  ,de      
paardachtigen zijn planteneters2 echter 
eten zij bij voorkeur de toppen der     
grasplanten met de daaraan aanwezige    
zaden4 7,wij geven den paarden haver74  
,daar zij dus meer geconcentreerd       
voedsel gebruiken dan de herkauwers     
7bijv4 het rund71 hebben zij een        
darmkanaal van iets geringer afmeting4  
,bepaaldelijk de maag is klein4  ,van   
welke wilde diersoort onze tamme paarden
 afstammen1 is niet bekend4 ,men ziet   
dikwijls den tarpan1 die in groote      
troepen de ,steppen van ,midden-,azi    
bewoont1 voor den stamvorm aan1 maar    
zonder voldoenden grond1 daar het niet  
zeker is1 of dit dier als een wild dan  
wel als een verwilderd paard moet worden
 beschouwd4 ,verwilderde paarden        
7nakomelingen van dieren1 die uit kudden
 van tamme paarden ontsnapt zijn7 vindt 

men o4a4 op ,sardini1 in ,zuidelijk     
,rusland1 in ,syri en in de             
,amerikaansche ,llanos en ,pampa's      
7,cimmarones en ,mustangs74--,men       
onderscheidt twee hoofdgroepen van tamme
 paarden3 ,oostersche of edele en       
,westersche of zware4 ,tot de           
eerstgenoemden behooren3 het ,arabische1
 het ,perzische1 het ,turksche1 het     
,hongaarsche1 het ,andalusische paard2  
tot de ,westersche paarden3 het         
,holsteiner1 het ,friesche1 het         
,geldersche1 het ,zeeuwsche1 het        
,brabantsche1 het ,normandische ras4    
,verscheiden beroemde rassen zijn door  
kruising van andere rassen ontstaan en  
zoo zijn er vele paardenrassen1 die     
afstammelingen zoowel van ,oostersche   
als van ,westersche paarden zijn2 dit is
 bijv4 het geval met het ,oldenburger   
paard en met de ,orloffs 7,rusland74    
,het bekende ,engelsche volbloedpaard is
 uit louter ,westersche paarden         
aangefokt2 het levert de beroemde       
,engelsche renpaarden4  ,de ezel is een 

uitstekend lastdier1 maar ook een zeer  
goed trekdier2 hij is minder teer en met
 minder goed voedsel tevreden dan het   
paard4 ,bij zorgvuldiger verpleging dan 
hij hier te lande geniet1 zou hij zeker 
ook hier even groot en fraai worden als 
in de landen rondom de ,middellandsche  
,zee4--,de jongen van paard en ezel     
noemt men muildier1 wanneer de vader een
 ezelhengst1 de moeder eene merrie 7hit7
 is1--muilezel1 als de vader een        
paardehengst 7hit71 de moeder eene      
ezelin is4 ,zij staan beiden tusschen de
 twee stamvormen in1 maar schijnen niet 
altijd gelijk te zijn4    ,orde         
,dikhuidigen of ,veelhoevigen4  ,tot    
deze orde brengt men kort en goed al die
 hoefdieren met meer dan n' hoef aan    
iederen poot1 welke niet herkauwen4 ,de 
huid is doorgaans dik2 het gebit is1 al 
naar 't voedsel1 verschillend4--,men    
rekent er toe o4a4 de neushorendieren1  
de nijlpaarden en de varkens4 ,slechts  
over de laatsten spreek ik nader1 en nog
 maar alleen over die soorten1 welke in 

tammen of wilden staat in               
,midden-,europa voorkomen4  ,de         
varkenachtigen hebben aan iederen voet  
vier vingers1 waarvan de twee middelsten
 flink uitgegroeid zijn1 terwijl de twee
 anderen 7vergelijkbaar met onzen pink  
en onzen wijsvinger7 klein blijven 7fig4
 #bi7 en slechts bij zware varkens op   
een' weeken grond den bodem raken4 ,de  
duim ontbreekt3 alle vingers bestaan uit
 drie kootjes4--,bovenkaak en neus zijn 
lang en vormen eenen snuit2 op het      
vreinde van dezen snuit staan de        
neusgaten4--,de varkens eten zoowel     
spijzen van plantaardigen als van       
dierlijken oorsprong2 hunne kiezen      
hebben diensvolgens veel overeenkomst   
met die van den mensch2 de hoektanden   
kunnen bij de mannetjes zeer sterk      
uitgroeien en buigen zich dan opwaarts  
7fig4 #eh1 #ei74  ,voorheen kwam in ons 
geheele land het wilde zwijn voor2 thans
 is dit beperkt tot ,limburg1 en slechts
 bij uitzondering wordt er een in een   
ander deel van ons land geschoten4 ,het 

wilde zwijn is zwart4 ,oorspronkelijk   
leeft het in lage1 moerassige streken2  
maar daar de lagere landen over 't      
geheel meer door menschen bewoond zijn  
dan voor dit dier wenschelijk is1 is het
 in de meeste landen naar de boschrijke 
streken teruggedrongen4 ,voedsel3       
knollen1 aardappelen1 peulvruchten1     
hazelnoten1 beukenzaden1 eikels1        
truffels1--ook insekten1 wormen1        
slakken1 vogeleieren4  ,het tamme       
varken4 ,voorheen fokte men in ,europa  
algemeen de zoogenoemde grootoorige     
varkens1 kenbaar aan lange1 breede1 tot 
over de oogen naar voren hangende       
ooren1--aan een' grooten1 smallen       
kop1--aan bijzonder lange pooten1--aan  
een' zeer naar boven gekromden rug      
7karperrug71 aan het bezit van vele1    
stijve borstels1 die op den rug een' kam
 vormen4 ,in hunnen uitwendigen en      
inwendigen bouw gelijken deze           
grootoorige varkens veel op het wilde   
zwijn1 hoewel bij de meeste in          
,nederland voorkomende exemplaren de    

kleur van huid en borstels geelachtig   
wit is en niet zwart1 zooals bij het    
wilde varken4 ,in de ,oostelijke deelen 
van ons land wordt het grootoorige      
varken nog wel hier en daar in          
onvervalschten toestand gehouden4 ,het  
is laat volwassen en eerst in het derde 
jaar geschikt om te worden vetgemest2   
dan echter is het ook een kolossaal     
dier1 bijkans #a ,m4 hoog en minstens #a
 #a_/b ,m4 lang2 het vleesch is zeer    
smakelijk1 niet bijzonder vet4  ,in     
,oostelijk ,azi1 ,zuid-,afrika en       
,australi teelt men het kortoorige      
,chineesche zwijn1 dat korte pootjes en 
een' breeden rug heeft1 weinig haren of 
borstels draagt1 en niet meer dan #a_/c 
of zelfs maar #a_/d van het             
lichaamsgewicht van 't grootoorige      
varken bereikt1 maar zeer spoedig       
volwassen en voor vetmesting geschikt   
is4--,in ,engeland heeft men door       
kruising van het ,chineesche met het    
inheemsche grootoorige zwijn allerlei   
tusschenrassen gefokt1 die in 't        

algemeen grooter zijn dan het           
,chineesche zwijntje1 maar toch voor    
vetmesting zeer geschikt4 ,deze         
,engelsche rassen 7,yorkshire1          
,berkshire1 enz47 zijn in ,nederland    
dikwijls ingevoerd om er weer ons       
inlandsch varken mee te kruisen4        
,orde ,herkauwers of ,tweehoevigen4     
,deze dieren 7rund1 schaap1 geit1 hert7 
bezitten nooit meer dan twee volledig   
ontwikkelde hoeven 7klauwen71 die       
natuurlijk ieder het laatste kootje van 
eene teen bedekken4 ,bij de meeste      
herkauwers zijn echter achter deze twee 
teenen nog twee zeer kleine teentjes    
aanwezig1 die den grond niet bereiken4  
,ook de middelhands7voets-7beenderen1   
waaraan deze laatsten bevestigd zijn1   
zijn zeer klein gebleven4 ,de twee      
middelhandsbeenderen1 waaraan de twee   
teenen vastzitten1 zijn met elkander    
vergroeid1 maar z dat men duidelijk den 
naad kan zien 7fig4 #bh74  ,het gebit   
der herkauwende dieren is als volgt     
7fig4 #cg74 ,in de bovenkaak ontbreken  

de snijtanden2 zij worden door eene     
horenachtige bekleeding van de kaak     
vervangen4 ,in de onderkaak vindt men   
acht snijtanden met eene meer of minder 
beitelvormige kroon4 ,hoektanden        
ontbreken1 of zij komen alleen bij de   
mannetjes voor 7herten74 ,de kiezen zijn
 doorgaans ten getale van zes aan       
weerskanten in iedere kaak aanwezig2 zij
 zijn geplooid 7bl4 #de71 zooals men bij
 uitsluitende planteneters kan          
verwachten4 ,de onderkaak wordt bij 't  
kauwen onder de bovenkaak heen en weer  
bewogen 7bl4 #df74  ,het voedsel bestaat
 hoofdzakelijk uit gras en andere groene
 kruiden1 en bevat veel water en ook    
veel onverteerbare stof4 ,van daar dat  
het dagelijksch rantsoen1 dat een       
herkauwer noodig heeft1 zeer omvangrijk 
is2 het darmkanaal heeft dan ook zeer   
groote afmetingen4  ,wel wordt het      
voedsel bij het opnemen in den mond     
gekauwd1 maar daar het zooveel          
onverteerbare deelen bevat1 waarbinnen  
de verteerbare stoffen a4 h4 w4 zijn    

opgesloten1 zoo wordt het voor eene     
goede vertering niet genoeg verbrijzeld4
 ,daarom gaat het bij het doorslikken   
niet dadelijk naar de maag1 maar eerst  
naar eene tijdelijke bewaarplaats1 de   
pens 7fig4 #fj1 ,a7 genoemd1 waar het   
bij de in het lichaam heerschende       
temperatuur en bij de aanwezigheid van  
veel vocht 7speeksel1 water uit de      
spijzen1 opgenomen drank7 in gisting    
overgaat1 zoodat de onverteerbare deelen
 in de spijzen voor een deel omgezet en 
dus verwijderd worden1 waardoor de      
spijzen zich nu gemakkelijk geheel laten
 verbrijzelen1 wanneer de massa uit de  
pens weer is opgestegen door den        
slokdarm en in de mondholte op nieuw    
gekauwd wordt4 ,vandaar de naam         
herkauwers4  ,de pens ligt met nog een  
paar verwijdingen van den darm vlak bij 
de eigenlijke maag2 en men is gewoon1 al
 deze bij elkaar gelegen verwijde       
gedeelten van den darm met elkaar de    
samengestelde maag te noemen4 ,de deelen
 van deze samengestelde maag zijn de    

volgende3 de pens 7fig4 #fj1 ,a71 de    
muts of netmaag 7,b71 de boekpens of    
boekmaag 7,c7 en de lebmaag 7,d74 ,de   
laatstgenoemde afdeeling stemt in       
werking met de enkelvoudige maag van de 
andere dieren overeen4 ,de slokdarm     
heeft eene opening in de pens4 en wel op
 die plaats1 waar de muts in de         
onmiddellijke nabijheid ligt2 intusschen
 zet hij zich in de zoogenoemde         
slokdarmspleet 7fig4 #fb1 ab7 naar de   
derde maagafdeeling1 de boekpens of     
boekmaag1 voort4 ,de lebmaag is de      
laatste afdeeling1 aan welke zich de    
twaalfvingerige darm 7fig4 #fj1 #c7     
aansluit4--,de wanden der verschillende 
maagafdeelingen zij zeer ongelijk       
gebouwd4 ,dikke spierlagen bezit vooral 
de pens2 zij vormen er pilaarachtige    
verhevenheden en gewelven1 waardoor deze
 maagafdeeling in verschillende ruimten 
wordt ingedeeld 7fig4 #fb1 bij ,i1 waar 
men in de pens ziet74 ,het slijmvlies1  
't welk de pens van binnen bekleedt1 is 
met korte1 vrij harde1 puntvormige      

uitsteeksels bezet4 ,dat van de muts    
7fig4 #fb1 ,,ii2 fig4 #fa1 tusschen de  
lippen d en d'7 is bedekt met een       
netwerk van plooien1 welke vier-1 vijf- 
of zeshoekige vakjes begrenzen4 ,in de  
boekpens springt het slijmvlies met     
platte1 bladvormige1 grootere of        
kleinere uitsteeksels naar binnen 7fig4 
#fa1 f2 fig4 #fb1 ,,iii74--,de lebmaag  
heeft een dik1 weekachtig slijmvlies met
 vele plooien en klieren 7fig4 #fa1 i1  
h2 fig4 #fb1 ,v74  ,alleen vloeistoffen1
 welke bij geringe hoeveelheden te      
gelijk worden ingezogen en die spijzen1 
welke bij 't kauwen tot eene soort van  
pap worden1 gaan--althans voor een groot
 gedeelte--dadelijk naar de laatste twee
 maagafdeelingen4 7,jonge herkauwers1   
die nog van de moedermelk leven1 hebben 
dan ook eene betrekkelijk kleine pens1  
daar deze bij hen nog zonder verrichting
 is2 de lebmaag is bij hen de grootste  
afdeeling74--,dranken1 die in groote    
teugen worden opgenomen en doorgeslikt1 
kunnen de nauwe slokdarmspleet niet     

volgen2 zij worden in de pens           
uitgestort4 ,zoo ook de spijzen1 die bij
 't kauwen niet in eene papachtige massa
 zijn veranderd4--,in de pens blijven de
 spijzen verscheiden uren2 daar worden  
zij duchtig met het ingeslikte speeksel 
en met den opgenomen drank doorngekneed 
en gaan zij in gisting over4 ,daarna    
worden zij bij kleine hoeveelheden door 
den slokdarm heen weer naar boven       
gebracht4 ,de spijsbrokken komen dan    
achter in de mondholte1 waar zij worden 
herkauwd1 om vervolgens nog eens te     
worden ingeslikt4 ,wat nu van de spijzen
 na het herkauwen papachtig is geworden1
 drukt bij de neerwaartsche             
voortbeweging den toegang van den       
slokdarm tot de pens niet open1 maar    
vloeit bedaard door de gootvormige      
slokdarmspleet in de boekpens en van    
daar naar de lebmaag1 om in deze        
laatstgenoemde afdeeling eene verdere   
vertering te ondergaan4  ,vooral ook    
doordat de pens rechtstreeks met de     
boekpens in verbinding staat1 kunnen er 

toch ook licht meer vaste plantendeelen 
in de boekpens komen2 deze nu blijven   
tusschen de dicht bijngelegen bladen van
 dit orgaan hangen1 en worden dan vr ze 
verder worden voortbewogen1 op de       
volgende wijze meer fijn gemaakt4 ,de   
bladen van de boekpens bezitten kleine1 
maar scherpe1 horenachtige              
uitsteekseltjes1 die als eene soort van 
tanden kunnen dienst doen4 ,bevinden    
zich nu plantendeelen tusschen de       
bovenbedoelde bladen1 en trekt zich de  
wand van de boekpens samen1 dan worden  
deze plantendeelen daar a4 h4 w4        
fijngemalen4 ,de boekpens zou dus een   
kauwmaag kunnen heeten4--  ,het vierde  
gedeelte ongeveer van 't leven wordt bij
 de meeste herkauwende dieren met       
herkauwen besteed4 ,dat dit wel het     
geval moet zijn1 laat zich voor het rund
 op de volgende wijze berekenen4 ,stel  
dat eene koe per dag van #bd uren #ab   
#a_/b ,kilogram hooi opneemt3 een       
rantsoen1 dat--als niets anders wordt   
gegeven--zeker niet te hoog kan worden  

genoemd4 ,men heeft door proefnemingen  
uitgemaakt1 dat hooi1 terwijl het door  
een rund wordt gekauwd1 #d maal zijn    
eigen gewicht aan speeksel opneemt4 #ab 
#a_/b ,kilogr4 hooi wordt dus in de pens
 van het rund tot #e  #ab #a_/b  #fb    
#a_/b ,kilogr4 spijsmassa4 ,inderdaad   
weegt de inhoud van een runderpens #fj  
tot #ge1 enkele malen #ij tot #ajj      
,kilogr4 ,heeft de spijsmassa een' tijd 
lang in de pens vertoefd1 dan stijgt zij
 in kleine spijsbrokken naar boven1 die 
bij een rund een gemiddeld gewicht van  
#abj gram hebben4 ,de geheele inhoud van
 de pens1 #fb4ejj gram1 moet dus1 om te 
worden herkauwd1 in #fb4ejj_/abj  #ebj  
spijsbrokken worden verdeeld2 ieder van 
deze moet opstijgen1 herkauwd worden en 
neerdalen naar de boekpens4 ,dit        
geschiedt alles betrekkelijk snel2 maar 
voor het opstijgen1 herkauwen en        
neerdalen van elken spijsbrok zijn toch 
gemiddeld ongeveer #ej seconden noodig2 
voor de volledige verwerking van #ebj   
spijsbrokken dus #ebj  #ej  #bfjjj      

seconden  #g-b_/i uur4 ,stel nu dat     
#a_/g van de opgenomen spijzen niet     
worden herkauwd1 dan heeft toch in ieder
 geval een rund #f uur noodig om 't     
hooi1 dat in #bd uren wordt opgenomen1  
te herkauwen4--,eet het rund gras1 dan  
neemt dit niet zooveel speeksel op als  
hooi2 maar het gras zelf is meer        
waterrijk en het rund neemt er dus een  
grooter volumen van op4  ,het           
samentrekken van de spierwanden van de  
pens1 waardoor de spijsbrok in den      
slokdarm wordt geperst1 de              
samentrekkingen der slokdarmspieren bij 
het omhoog- en het naar beneden bewegen 
van den spijsbrok1 de samentrekkingen   
der kauwspieren bij 't kauwen en bij 't 
herkauwen1 dat alles eischt veel        
inspanning2 en het behoeft dus geene    
verwondering te verwekken1 dat een dier1
 terwijl het herkauwt1 niet tevens voor 
andere belangrijke inspanning geschikt  
is4 ,men ziet dan ook de runderen rust  
nemen1 wanneer zij aan 't herkauwen     
gaan2 en een os scheidt met herkauwen   

uit1 als hij voor een' zwaar beladen    
wagen of voor den ploeg wordt           
gespannen4--  ,tot de orde der          
herkauwers brengt men1 behalve de       
buitenlandsche kameelen en giraffes1 de 
familie der holhoornigen en die der     
hertachtigen4 ,de eerste van de twee    
familin is voor ons de belangrijkste1   
omdat rund1 schaap en geit er toe       
behooren4    ,familie der holhoornigen4 
,horens komen in 't algemeen in beide   
geslachten voor1 en wel bij alle wilde  
soorten4 ,slechts bij sommige tamme     
rassen van runderen en schapen1 die door
 de bescherming1 welke zij van den      
mensch genieten1 geene horens noodig    
hebben1 ontbreken deze organen1 't zij  
in beide geslachten of alleen bij de    
vrouwelijke dieren4--,den naam heeft de 
familie te danken aan den bouw der      
horens 7fig4 #fc474 ,deze bestaan uit   
eene horenscheede1 welke de beenpit     
omgeeft1 die niets anders is dan een    
uitsteeksel van het voorhoofdsbeen4 ,dit
 laatste is inwendig hol2 de holte in 't

 voorhoofdsbeen heet de                 
voorhoofdsboezem2 en deze zet zich in de
 beenpit voort4 ,bij de geboorte zijn   
nog geene horens aanwezig4 ,weldra      
ontstaat aan weerskanten van den kop    
eene uitgroeiing aan 't voorhoofdsbeen1 
zoodat men twee knobbels opmerkt1 die   
aanvankelijk door de behaarde huid van  
den kop bedekt zijn4 ,naarmate deze     
knobbels meer uitgroeien1 wordt de      
opperhuid meer en meer horenachtig en   
vormt zij aldus de horenscheede2 terwijl
 de leerhuid1 die bloedvaten en zenuwen 
bevat1 haar met de beenpit blijft       
verbinden4 ,doordat de groei van de     
horens niet altijd regelmatig           
plaatsgrijpt1 ontstaan op de            
horenscheede ringen4  ,runderen hebben  
horens1 die op de doorsnede1 althans aan
 de spits1 rolrond zijn1 en van den kop 
afgebogen4 ,de omgeving van den neus    
7neusspiegel7 is onbehaard en slijmig4  
,de bovenlip is niet1 als bij de schapen
 en de geiten1 door eene loodrechte     
groeve in twee deelen verdeeld4--,de    

runderen zijn plompe1 stevige dieren2   
verscheiden soorten ervan zijn tot      
huisdieren gemaakt4  ,in vroeger eeuwen 
heeft in ,europa 7in ons land tot de    
#ad;e eeuw7 het oerrund of de urus      
geleefd3 een zeer groot rund1 dat in    
alle hoofdpunten van zijnen lichaamsbouw
 zoodanig met de huisrunderen van       
,nederland en de aangrenzende landen    
overeenstemt1 dat men in den urus den   
stamvorm meent te moeten zien van ons   
rundvee4 ,men houdt het er echter voor1 
dat de huisrunderen in andere streken   
der wereld1 ook in sommige deelen van   
,europa1 van andere stamvormen afkomstig
 zijn1 zonder dat men deze juist weet   
aan te geven4 ,en door het verschillende
 klimaat n door de verschillende teelt  
en verpleging van de runderen in de     
onderscheiden streken der aarde zijn    
zeer verschillende runderrassen gevormd1
 waarvan sommige meer geschikt zijn voor
 't geven van veel melk1 terwijl andere 
meer vleesch en vet in hun lichaam      
vormen en weer andere voor het          

verrichten van arbeid geschikt          
zijn4--,buffels zijn vrij groote        
runderen met naar achteren gebogen      
horens2 men kent wilde soorten en       
soorten1 die als huisdier worden        
gehouden4 7,huisdieren zijn de gewone   
buffel in ,itali en ,n4-,amerika1       
alsmede de karbouw in ,indi74--,bisons  
hebben een' hoogen schoft1 zoodat de rug
 van voren naar achteren sterk helt4    
,kop en hals zijn zeer sterk behaard4   
,in enkele deelen van ,rusland en in de 
weinig bevolkte deelen van              
,noord-,amerika leven nog bisons in 't  
wild4 ,tot huisdier is geen enkele soort
 gemaakt4  ,schapen hebben horens1 die  
vele ringen vertoonen en op de doorsnede
 ongeveer ovaal zijn1 terwijl de        
afplatting in de richting van voren naar
 achteren is4 ,vele inlandsche          
schapenrassen evenwel hebben geen       
horens1 of alleen het mannetje heeft ze4
 ,neus en bovenlip der schapen zijn     
behaard2 de laatste is in 't midden van 
eene loodrechte groeve voorzien4        

,voorhoofd vlak1 bovenkant van den neus 
gebogen4--,men vindt verschillende      
soorten van wilde schapen1 o4 a4 den    
moeflon 7op ,sardini1 ,corsica en het   
,balkan-schiereiland74 ,van de tamme    
schapen1 welker afstamming niet met     
zekerheid bekend is1 worden vele rassen 
uitsluitend of hoofdzakelijk om de wol  
gehouden2 andere ook om het             
vleesch4--,wolharen zijn aan hunnen     
buitenkant niet glad1 maar min of meer  
geschubd4 ,de schubbetjes schuiven      
ongeveer als de pannen van een dak over 
elkaar4 ,daardoor en door hunne         
vetachtige oppervlakte kleven zij altijd
 tot strengetjes aann1 welke strengetjes
 alle meer of minder sterk in bochten   
gedraaid zijn4 ,de geheele wolbekleeding
 der schapen vormt aldus een            
samenhangend vlies1 dat bij 't scheren n
 geheel blijft4  ,geiten 7fig4 #fh7     
hebben ook een' behaarden neus en       
bovenlip1 de laatste met eene groeve4   
,hare horens zijn eveneens sterk geringd
 en op de doorsnede ongeveer ovaal2 maar

 de afplatting is in de richting van den
 linkerkant naar den rechter4 ,de       
bovenkant van den neus is niet          
gebogen4--,tot de geiten behooren eenige
 wilde soorten1 o4 a4 de steenbok       
7,alpen1 ,pyrenaen7 en verder de tamme  
geiten1 die voornamelijk om hare        
uitstekende melk worden gehouden4 ,de   
,kaschmirgeit 7,kaschmir en ,thibet7 en 
de ,angorageit 7,klein-,azi2 thans ook  
o4 a4 in ,spanje1 ,itali1 ,frankrijk en 
,amerika aangekweekt7 leveren kostbare  
haren 7wol74    ,familie der            
hertachtigen4  ,de familie der          
hertachtigen is vooral gekenmerkt door  
de inwendig dichte1 zeer vertakte       
horens1 welke te zamen het gewei vormen1
 alleen bij 't mannetje voorkomen en    
ieder jaar afvallen1 om telkens--zoolang
 het hert in wasdom blijft toenemen--te 
worden vervangen door een gewei met     
eenen tak meer aan elken horen4 ,de     
herten zijn1 bij de holhoornigen        
vergeleken1 vlugge1 ranke dieren4--,in  
ons land komen hertachtigen nog slechts 

hoofdzakelijk op de ,veluwe voor2 daar  
vindt men twee soorten3 het groote      
edelhert en de kleine ree4 ,in vroeger  
eeuwen waren de herten over ons geheele 
land verbreid2 zij werden toen ook veel 
grooter4--,edelhert en ree zijn beiden  
voor den landbouw schadelijk door het   
opeten en vertrappen van rogge en ander 
wintergraan1 van klaver1 lupinen1       
koolplanten en verschillende            
landbouwgewassen4--,het edelhert wordt  
hier te lande ook wel in parken         
gehouden2 meer gebruikt men daarvoor het
 damhert1 dat oorspronkelijk uit        
,klein-,azi in ,europa werd ingevoerd4--
  ,de overige ,zoogdierorden bevatten   
geene vertegenwoordigers1 die hier nader
 zouden moeten worden behandeld4        
,,klasse ,,ii4 ,,vogels4   ,vogels zijn 
warmbloedige ,gewervelde dieren1 die met
 veeren bedekt zijn1 en die eieren      
leggen1 welke zij door hunne            
lichaamswarmte tot verdere ontwikkeling 
brengen 7uitbroeden74  ,de vogels zijn  
voor de voortbeweging in de lucht       

ingericht4 ,dit blijkt vooreerst uit den
 bouw der voorste ledematen1 welke tot  
vleugels vervormd zijn4 ,men            
onderscheidt aan zoo'n vleugel in 't    
algemeen dezelfde deelen als aan den arm
 van den mensch4 ,men zie fig4 #gj1 waar
 vooreerst het opperarmbeen 7,h71 de    
ellepijp en het spaakbeen zich duidelijk
 laten onderscheiden4 ,het spaakbeen    
7fig4 #ga1 s7 kan hier niet om de       
ellepijp 7ep7 draaien2 en aan het       
laatstgenoemde been zijn de kleine      
slagpennen 7fig4 #ga1 ,,ii7 van de      
vleugels bevestigd4 ,de hand bestaat1   
behalve uit de kleine                   
handwortelbeenderen 7fig4 #gj1 ,w71 uit 
twee lange middelhandsbeenderen 7m71    
waaraan twee vingers 7,z1 z7 zijn       
bevestigd1 en uit een kleiner           
middelhandsbeentje 7t71 waaraan al of   
niet een kleine beenige duim1 maar in   
ieder geval een duimvleugeltje 7fig4    
#ga1 d4vl7 bevestigd is4 ,de groote     
slagpennen 7fig4 #ga1 ,i7 zijn aan de   
groote middelhandsbeenderen 7fig4 #ga1  

mh7 en de vingers 7v7 vastgehecht4 ,zoo 
vormen beenderen en slagpennen te zamen 
een' vleugel1 die bij zijne beweging    
door de lucht veel weerstand kan        
ontmoeten1 tengevolge waarvan de        
terugdruk van de lucht den vogel in de  
gewenschte richting voortbeweegt4  ,de  
vogel moet bij 't vliegen niet slechts  
maken dat hij vooruit komt2 maar hij    
moet bovenal maken dat hij niet daalt1  
hetgeen zonder de bewegingen der        
vleugels1 tengevolge van de             
zwaartekracht het geval zou zijn4       
,daarvoor zouden de vleugels naar       
beneden moeten worden geslagen1 evenals 
voor de voorwaartsche beweging een      
achterwaartsche slag noodig is4 ,de     
vleugelslag wordt dus gewoonlijk naar   
achteren en tegelijk naar beneden       
gericht2 ja1 als de vogel eenmaal eene  
zekere snelheid in de voorwaartsche     
richting heeft verkregen1 dan richten de
 slagen zich bijkans geheel naar        
beneden1 daar de voorwaartsche snelheid 
tengevolge van den geringen weerstand   

der lucht niet spoedig wordt uitgeput4  
,het is voor een' vogel een groot       
voordeel1 dat zijn soortelijk gewicht   
gering is1 m4 a4 w4 dat hij bij een'    
betrekkelijk grooten omvang een         
betrekkelijk gering gewicht heeft4 ,een 
gering soortelijk gewicht nu wordt      
verkregen vooreerst door de dikke laag  
veeren1 die den omvang van een' vogel   
betrekkelijk groot maakt1 terwijl toch  
veeren licht zijn4 ,ten tweede zijn de  
beenderen van den vogel bijkans alle    
hol1 en niet--zooals de inwendig holle  
beenderen der zoogdieren--met merg1 maar
 met lucht gevuld4 ,ten derde bevinden  
zich overal in 't lichaam1 tusschen de  
verschillende organen1 dunwandige       
blaasjes1 die met lucht kunnen worden   
gevuld en aldus worden opgeblazen4      
,daardoor wordt de omvang van den vogel1
 wanneer hij wil gaan vliegen1 vergroot1
 terwijl het gewicht niet van belang    
toeneemt4 ,de vulling der luchtzakken   
grijpt op de volgende wijze plaats3 de  
lucht komt door de luchtpijp in de      

longen1 vandaar in de aangrenzende      
luchtzakken1 die weer met verdere       
luchtzakken1 ook met holten in de       
beenderen1 samenhangen4  ,ook is het    
voor 't vliegen van 't hoogste belang1  
dat het groote borstbeen 7fig4 #gj1 ,s7 
van een' zeer sterk vooruitstekenden kam
 voorzien is2 daaraan hechten zich de   
vliegspieren vast1 die te dik zijn om   
aan een plat borstbeen 7als bij de      
zoogdieren7 bevestigd te wezen4 ,ook    
geeft de kam op het borstbeen aan den   
geheelen vrkant van 't lichaam des      
vogels den vorm van een' kiel1 die      
gemakkelijk de lucht doorsnijdt4  ,de   
romp van den vogel is zeer stijf1       
hetgeen van nut is om gedurende de      
vlucht het evenwicht in de lucht te     
bewaren4 ,deze stijfheid van den romp is
 't gevolg #a4 hiervan1 dat de          
lendenwervels en de heiligbeenwervels   
tot n onbewegelijk stuk 7het            
lendenheiligbeen2 zie fig4 #gb7         
vereenigd zijn1 waaraan weer de zeer    
lange heupbeenderen stijf vastgegroeid  

zijn1 #b4 van de omstandigheid1 dat het 
ruggedeelte van elke rib een uitsteeksel
 draagt1 't welk over dat van de        
volgende rib heen ligt 7fig4 #gj72      
daardoor is beweging der ribben slechts 
in ne richting mogelijk4  ,deze         
stijfheid van den romp zou den vogels   
erg hinderlijk zijn o4a4 bij het opnemen
 van voedsel1 ware het niet dat de hals1
 tengevolge van het groote getal        
halswervels1 zeer bewegelijk was4 ,dat  
getal bedraagt minstens #ab1 het kan    
7bij de zwanen7 zelfs #bb zijn4  ,de    
achterste 7benedenste7 ledematen        
gelijken veel meer dan de voorste       
7bovenste7 op die der zoogdieren4 7,vgl4
 fig4 #gj74 't ,dijbeen is in den romp  
verborgen2 het kuitbeen is klein en soms
 met het scheenbeen vergroeid4 ,bij den 
jongen vogel1 lang vr hij uit het ei    
geboren wordt1 kan men--evenals bij de  
zoogdieren--twee rijen                  
voetwortelbeenderen1 en verder          
middelvoetsbeenderen en teenen          
onderscheiden4 ,maar reeds gedurende de 

ontwikkeling van het jong binnen het ei1
 vergroeit de eerste rij                
voetwortelbeenderen met het ondereinde  
van het scheenbeen1 terwijl de tweede   
rij met de middelvoetsbeenderen tot n   
beenstuk 7het zoogenoemde loopbeen7     
vergroeit1 't welk evenals de teenen met
 horenplaatjes bekleed is4--,het aantal 
teenen bedraagt hoogstens vier2 de naar 
achteren gerichte teen echter kan zeer  
klein zijn en ook geheel ontbreken4 ,de 
,afrikaansche struisvogel heeft slechts 
twee teenen4 ,de achterste teen der     
vogels bestaat uit twee kootjes1 de     
volgende uit drie1 de derde uit vier1 de
 vierde uit vijf4 ,toch is dikwijls de  
derde teen de langste4  ,de vogels      
hebben geen tanden4 ,hun boven- en      
onderkaak zijn met eene horenlaag       
bedekt1 die aan den rand tandvormige    
uitsteekseltjes kan hebben4 ,de met eene
 horenlaag bekleede kaken vormen te     
zamen den snavel4  ,het darmkanaal is   
kort2 dit kan dan ook het geval zijn    
want de vogels eten f dierlijke spijs f 

zaden2 slechts bij uitzondering         
gebruiken zij spijzen1 die slechts      
weinig voedende stof bevatten 7groene   
kruiden74 ,aan den slokdarm vindt men   
een zakvormig aanhangsel1 den krop1     
waarin de vertering reeds begint2 hierin
 ook bergen de vogels het voedsel1 dat  
zij voor hunne jongen bijngaren4 ,de    
maag bestaat uit twee afdeelingen3 eene 
kliermaag en eene spier- of kauwmaag4   
,de eerste bevat in haren wand          
kliertjes1 die een verterend vocht      
afscheiden2 de laatste heeft zeer dikke 
spierwanden en eene bekleeding met eene 
sterk geribde horenlaag4 ,door het tegen
 elkaar drukken en langs elkaar wrijven 
der wanden worden graankorrels1 enz4    
verbrijzeld4 ,de steentjes1 die de      
vogels inslikken1 en die nooit in de    
spiermaag gemist worden1 ondersteunen de
 werking van dit orgaan4 ,de vogels     
hebben twee blinde darmen4--,de         
endeldarm eindigt in eene verwijding1 de
 cloaca 7 riool7 genoemd1 waarin ook de 
uitvoerbuizen der nieren alsmede die der

 voortplantingsorganen uitmonden4  ,het 
ei van een' vogel bestaat vooreerst uit 
eene verschillend gekleurde kalkschaal  
7fig4 #gc1 e71 waarin zeer fijne        
openingen zijn1 door welke de lucht kan 
binnendringen1 die het jong voor zijne  
ademhaling noodig heeft4 ,tegen de      
schaal ligt aan de binnenzijde een      
vlies1 terwijl het eiwit ook door een   
vlies is omgeven4 ,deze beide vliezen   
7d7 liggen tegen elkaar aan en vormen a4
 h4 w4 n vlies1 het schaalvlies2 op ne  
plaats echter wijken zij van elkaar en  
vormen aldus de luchtkamer 7f74 ,deze   
kan zich aan verschillende zijden van   
het ei bevinden1 alnaar de positie1     
waarin het ei ligt4 ,in het eiwit 7b1   
b'7 vindt men twee inngedraaide strengen
 7c1 c'71 welke de binnenzijde van het  
schaalvlies verbinden met het dunne     
vliesje1 dat den dooier omgeeft4 ,deze  
laatste vertoont aan zijne oppervlakte  
een wit vlekje1 de zoogen4 kiemschijf   
7h71 die de aanleg van den jongen vogel 
is4 ,van deze kiemschijf breidt zich    

naar binnen in den dooier eene witte    
massa uit1 die aan haar uiteinde tot een
 bolvormig lichaampje opzwelt4 ,deze    
slijmige witte massa1 die bij 't koken  
van het ei niet gemakkelijk stolt1 wordt
 de witte dooier genoemd1 terwijl het   
overige van den dooier1 't welk geel of 
roodachtig van kleur is1 de gele dooier 
7a7 heet4  ,niet alle deelen van het ei 
worden in hetzelfde orgaan van den vogel
 gevormd4 ,in de buikholte vindt men den
 eierstok1 waar de dooiers ontstaan1 die
 men daarin dan ook1 bijv4 bij eene     
leggende kip1 in grooten getale kan     
aantreffen1 en wel van de grootte van   
een' speldeknop af tot die van een'     
volwassen dooier toe4 ,van den eierstok 
loopt in vele bochten en windingen eene 
buis naar de cloaca1 die men den        
eileider noemt4 ,terwijl nu de dooier1  
steeds om zijne as draaiend1 zich door  
dezen eileider voortbeweegt1 scheidt de 
wand van dit laatstgenoemde orgaan het  
eiwit eromheen af2 dicht bij de cloaca  
heeft de eileider eene verwijding1 waar 

zich schaalvlies en kalkschaal vormen4  
,zal een vogelei tot verdere            
ontwikkeling geraken1 m4 a4 w4 zal zich 
uit de kiemschijf een jonge vogel       
vormen1 dan is noodig dat het ei een'   
tijd lang aan eene temperatuur van      
ongeveer #dj ,c4 wordt blootgesteld4    
,men kan deze temperatuur kunstmatig    
verschaffen1 door de eieren in          
zoogenoemde broedmachines te leggen2    
maar in den natuurstaat wordt de        
noodzakelijke verhoogde temperatuur     
gegeven door het lichaam van den ouden  
vogel1 die zijne borst en zijnen buik   
tegen de eieren drukt4 ,in den tijd van 
het broeden grijpt eene sterkere        
bloedstrooming dan gewoonlijk naar de   
huid van deze lichaamsdeelen of naar    
bepaalde plekken ervan plaats1 waardoor 
de bedoelde lichaamsdeelen warmer       
worden4 ,bij sommige vogelsoorten broedt
 alleen het wijfje 7kip71 bij de        
struisvogels alleen het mannetje2 bij   
vele vogelsoorten wisselen mannetje en  
wijfje elkander in 't broeden af4 ,de   

broedtijd1 die noodig is om de eieren   
tot geheele ontwikkeling te brengen1 z  
dat de jonge vogel te voorschijn komt1  
is bij onderscheiden vogelsoorten niet  
gelijk1 bijv4 bij den kanarievogel #ac  
dagen1 bij de kip #c weken4 ,enkele     
vogels zijn er 7onder de inlandsche     
soorten alleen de koekoek71 die hunne   
eieren in het nest van andere           
vogelsoorten leggen1 en die het         
uitbroeden zoowel als de zorg voor de   
jongen aan dezen overlaten4 ,zulke      
vogels leggen hunne eieren met groote   
tusschenpoozen2 zij leggen elk ei in een
 afzonderlijk nest4  ,er zijn           
vogelsoorten1 welker jongen1 zoodra ze  
uit het ei te voorschijn komen1 bevederd
 zijn1 de oogen open hebben en zelven   
hun voedsel opnemen 7eenden1 kippen72   
andere1 welker jongen bij de geboorte   
kaal zijn en blind1 en een' tijd lang   
door de ouden worden gevoed 7musch1     
spreeuw1 valk1 duif74  ,in 't algemeen  
maken de vogels een nest1 waarin ze     
hunne eieren leggen en uitbroeden4 ,bij 

sommige soorten 7meeuw1 kievit7 wordt   
slechts eene kleine uitholling in het   
zand of in den grond gemaakt en worden  
de omgevende planten eenigszins uit     
elkaar gebogen4 ,andere broeden in den  
grond in reeds voorhanden gaten         
7bergeend1 in verlaten konijnenholen7 of
 in door henzelven vervaardigde gaten   
7oeverzwaluw74 ,weer anderen maken      
nesten uit stukjes klei1 die zij met    
speeksel aan elkaar hechten             
7boerenzwaluw1 huiszwaluw72 ook zijn er1
 die het nest hoofdzakelijk van takjes  
maken1 maar daartusschen voor de        
stevigheid klei brengen 7lijster1       
ekster74 ,vele vogels maken hunne nesten
 uitsluitend uit plantendeelen1 't zij  
uit grootere takken 7houtduif71 of uit  
kleinere twijgjes en bladeren           
7rietzanger1 leeuwrik71 soms            
hoofdzakelijk uit mos 7vink74 ,ook de   
vorm der vogelnesten is al naar de      
vogelsoort zeer verschillend4  ,gelijk  
men weet1 noemt men de gezamenlijke in  
een land voorkomende diersoorten de     

fauna van dit land1 zooals men de       
gezamenlijke plantensoorten zijne flora 
noemt4 ,nu is het bij de zoogdieren     
gemakkelijk te zeggen1 welke soorten tot
 onze fauna behooren1 welke niet2 bij   
dieren echter1 die zich zoo snel en over
 zoo groote afstanden bewegen als de    
vogels1 gaat dit niet altijd zoo        
gemakkelijk4 ,het kan voorkomen1 dat    
soorten1 die eigenlijk in geheel andere 
streken thuis behooren1 door stormen    
naar ons land worden gedreven4 ,wij     
noemen dan zulke soorten dwaalgasten van
 ons land 7rosspreeuw uit ,azi74--,maar 
ook de vogels1 welke niet a4 h4 w4      
toevallig hier komen1 blijven nog niet  
juist gedurende 't geheele jaar in ons  
land4 ,die soorten1 welke winter en     
zomer blijven in de nabijheid van de    
plaats1 waar zij geboren en getogen     
zijn1 noemt men standvogels 7huismusch1 
ringmusch1 geelgors74 ,andere soorten   
blijven weliswaar ook winter en zomer in
 deze streken1 maar zwerven in den      
winter over grootere uitgestrektheden   

rond1 om hun voedsel te zoeken4 ,men    
noemt ze zwerfvogels 7meezen1 spechten1 
boomkruipers74 ,zij trekken niet op     
vaste tijden van de eene streek naar de 
andere1 ook niet in bepaalde richtingen3
 hun zwerven wordt bloot bepaald door 't
 gebrek aan voedsel in zekere streek4   
,is dus ergens een' heelen winter lang  
voedsel genoeg1 dan gedraagt zich een   
zwerfvogel als standvogel4 ,op hunne    
tochten naar eene andere streek voegen  
zich dikwijls verschillende soorten van 
zwerfvogels tot grootere groepen bij    
elkaar4--,niet aldus doen de trekvogels4
 ,deze onderscheiden zich van de        
zwerfvogels doordat zij op gezette      
tijden en langs bepaalde wegen          
wegtrekken1 in hoofdzaak in de richting 
,n4 ,z4 en ,z4 ,n4 ,voorbeelden zijn de 
ooievaars en zwaluwen1 die1 elk najaar  
ongeveer op den zelfden tijd1 bijkans op
 denzelfden datum1 naar ,zuidelijker    
streken trekken1 om in 't voorjaar1     
insgelijks op een' tamelijk vaststaanden
 tijd1 weer terug te keeren naar het    

land1 waar zij nestelen4 ,zonder twijfel
 is het trekken voor deze vogels eene   
nuttige eigenschap2 immers zij zouden   
hier te lande in den winter het voedsel 
niet kunnen vinden1 't welk zij noodig  
hebben4 ,maar terwijl de zwerfvogels    
eerst wegtrekken als er gebrek aan      
voedsel ontstaan is1 verhuizen de       
trekvogels gewoonlijk reeds van te      
voren2 en zij komen soms terug op een'  
tijd1 waarin het voedsel nog zeer       
schaars is4 ,behoefte aan spijs is dus  
niet de rechtstreeksche drijfveer van   
het trekken4 ,ook trekvogels1 die in    
kooien worden gehouden1 vertoonen in de 
eerste jaren van hunne gevangenschap1   
tegen den tijd1 waarop hunne            
soortgenooten vertrekken1 de grootste   
onrust1 en dat niettegenstaande de      
warmtegraad der omgeving naar hunnen zin
 is en zij aan voedsel geen gebrek      
hebben4--,zwaluwen en ooievaar zijn     
voorbeelden van trekvogels1 die hier te 
lande broeden2 men noemt hen            
broedgasten4 ,andere trekvogels1 die    

hier den winter doorbrengen en in andere
 streken broeden1 noemt men wintergasten
 7koperwieklijster1 bonte kraai74 ,ook  
zijn er trekvogels1 die ten ,noorden van
 ons land broeden en ten ,zuiden daarvan
 den winter doorbrengen2 deze noemt men 
doortrekkers4 ,de trekvogels houden zich
 onderweg natuurlijk hier en daar op om 
te rusten en om voedsel op te nemen4    
,zoo slaan alle trekvogels1 die zich uit
 ,europa naar ,afrika begeven1 vr zij de
 ,middellandsche ,zee oversteken1 in 't 
,zuiden van ,spanje1 van ,itali of 't   
,balkanschiereiland1 of op een der      
,grieksche eilanden neer4 ,van de       
kraanvogels1 die in ,noordelijk ,europa 
broeden en in ,noordelijk ,afrika       
overwinteren1 slaan soms kleinere of    
grootere troepen op onze ,geldersche of 
,brabantsche heiden neer1 waar zij zich 
intusschen soms niet langer dan een' dag
 ophouden4 ,andere trekvogels1 die uit  
't ,noorden komen1 blijven in 't najaar 
eenige weken lang in onze streken1      
zwerven er soms rond en gaan eerst tegen

 den winter naar 't ,zuiden 7houtsnip2  
sommige lijsters en leeuwriken74  ,van  
de ongeveer #bdj vogelsoorten1 die tot  
onze fauna behooren1 zijn dus sommigen  
standvogels1 anderen zwerfvogels1 weer  
anderen trekvogels2 en deze laatsten    
verdeelt men in broedgasten1            
doortrekkers en wintergasten4 ,de       
dwaalgasten rekenen wij niet tot onze   
fauna4--  ,tusschen de verschillende    
vogels bestaan op verre na niet zoo     
belangrijke1 ingrijpende verschillen als
 tusschen de onderscheiden zoogdieren4  
,men onderscheidt gewoonlijk de volgende
 orden3 #a4 ,roofvogels1 #b4            
,klimvogels1 #c4 ,zangvogels1 #d4       
,duiven1 #e4 ,hoendervogels1 #f4        
,waadvogels1 #g4 ,zwemvogels1 #h        
,struisvogelachtigen4 ,de inlandsche    
vogels behooren tot de eerste #g orden4 
,orde ,roofvogels4  ,krachtige snavel   
met haakvormig omgebogen bovenkaak1 aan 
den wortel met eene huid 7washuid7      
bedekt4 ,krachtige pooten met groote1   
kromme klauwen4 ,flink ontwikkelde      

vleugels4 ,gezicht zeer scherp4 ,de     
roofvogels nestelen op boomen1 gebouwen 
of rotsen2 't nest bestaat uit takjes en
 twijgen2 de voortplanting is niet      
sterk4 ,zij leven in paren4--,men       
onderscheidt ,dagroofvogels en          
,nachtroofvogels of ,uilen4 ,de laatsten
 slapen over dag1 en gaan tegen den     
avond op roof uit4 ,met de nachtelijke  
leefwijze staan in verband zoowel de    
groote oogen als het zachte gevederte1  
waardoor de vleugelslag geen geruisch   
maakt4 ,de kop is van voren plat2 om de 
oogen zijn kleine veertjes straalsgewijs
 geplaatst4 ,de bevedering der pooten   
zet zich tot op de teenen voort4--,de   
,dagroofvogels hebben een' zijdelings   
samengedrukten kop1 minder groote oogen1
 steviger veeren4  ,tot de              
,dagroofvogels behooren o4a4 de         
koningsarend1 de sperwer1 de havik1 de  
valken1 de buizerden2--gieren komen in  
ons land niet voor4--,tot de            
,nachtroofvogels behooren o4a4 de       
kerkuil1 de steenuil1 de                

ooruil4--,torenvalk1 gewone buizerd en  
alle inlandsche uilen zijn zeer nuttig  
door 't dooden van veldmuizen en andere 
kleine knaagdieren4 ,vele andere        
roofvogels1 zooals sperwer1 havik en    
slechtvalk1 zijn schadelijk door het    
dooden van insektenetende zangvogeltjes1
 van pluimgedierte1 enz4    ,orde       
,klimvogels4  ,twee teenen naar voren en
 twee naar achteren gericht4 ,overigens 
zeer verschillend4 ,koekoek1 spechten1  
papegaaien behooren er toe2 de laatsten 
alleen in de tropen4  ,de koekoek is    
nuttig als verdelger van vele rupsen1   
hoewel hij het aantal kleinere          
insektenetende vogels eenigszins        
vermindert2 want van een broedsel1      
waarbij een koekoeksei is gelegd1 komt  
niets terecht4    ,orde ,zangvogels4    
,drie teenen naar voren1 n naar         
achteren4 ,men voegt eigenlijk in deze  
orde bijn alle vogels1 die niet best in 
eene der andere orden kunnen worden     
opgenomen4 ,de naam zangvogels is in    
letterlijken zin volstrekt niet op allen

 toepasselijk4 7kraaien67  ,men         
onderscheidt naar den vorm van den      
snavel3  dunsnaveligen3 boomkruiper     
7fig4 #ha71 boomklever1 hop 7fig4 #hb72 
tandsnaveligen3 met eene omgebogen punt 
aan den snavel2 hiertoe behooren de     
klauwieren 7klapekster1 fig4 #hc72      
diksnaveligen1 die n plantaardig en     
dierlijk voedsel gebruiken2 hiertoe     
behooren3 raaf1 zwarte kraai1 bonte     
kraai1 roek 7fig4 #hd71 torenkauw1      
ekster1 ,vlaamsche gaai1--spreeuw 7fig4 
#hf72  priemsnaveligen3 lijsters1       
wielewaal1--kwikstaarten1--nachtegaal1  
roodborstje1 roodstaartje1 hofzangers   
7fig4 #he71 rietzangers1                
grasmusschen1--winterkoninkje 7fig4     
#hg71--;goudhaantjes 7fig4 #hi72        
kegelsnaveligen3 meezen 7fig4 #ia1      
#ib72--leeuweriken 7fig4 #hh72--        
musschen 7fig4 #ij71 vink1 putter1 kneu2
  spleetsnaveligen3 zwaluwachtigen 7o4a4
 huis-1 boeren-1 en oeverzwaluw2        
gierzwaluw1 geitenmelker of nachtzwaluw2
 fig4 #ic1 #id74  ,vele ,zangvogels doen

 als verdelgers van schadelijke         
insekten1 slakken1 enz4 groot nut4      
,boomkruiper en boomklever reinigen in  
den winter de stammen der boomen van    
insektenpoppen en insekteneieren2       
meezen1 goudhaantjes en winterkoninkjes 
zoeken overwinterende insekten en       
insekteneieren van twijgen en knoppen   
af4--,natuurlijk doen de insektenetende 
vogels1 welke hier alleen des zomers    
zijn1 minder nut dan die1 welke ook des 
winters hier overblijven4 ,toch moeten  
vooral de nachtegaal1 het roodborstje1  
het roodstaartje1 de hofzangers1 de     
kwikstaarten en piepers als hoogst      
nuttig worden beschouwd4 ,ook de        
onderscheiden lijstersoorten1 van welke 
de merel hier den winter overblijft1    
doen veel nut4 ,de spreeuw1 die in den  
winter slechts voor zeer korten tijd    
wegtrekt1 moge soms door 't rooven van  
kersen1 aalbessen1 druiven en zachte    
peren zeer aanmerkelijke schade         
veroorzaken1--het nut dat deze vogel    
teweegbrengt1 is veel grooter4 ,in      

scharen van honderden trekken de        
spreeuwen1 vooral in den nazomer en het 
najaar1 de velden af en reinigen ze van 
slakken1 rupsen en bladluizen1          
enz4--,van de verschillende soorten van 
kraaien is de roek van de meeste        
beteekenis1 omdat hij doorgaans in zoo  
groot aantal voorkomt4 ,de kraaien eten 
weliswaar veel engerlingen              
7meikeverlarven71 emelten1 aardrupsen1  
enz41 die zij uit den grond halen1      
alsook veel rupsen en volwassen         
meikevers1 die zij van de boomen zoeken2
 maar zij halen ook veel pas gekiemd    
zaad 7graan1 erwten1 boonen7 uit den    
grond en graankorrels uit de aren4      
,daardoor en door 't rooven van vele    
vogeleieren doen zij kwaad4--,de        
musschen 7huismusch en ringmusch7 doen  
als insekteneters zeer zeker ook nut2   
maar dit wordt zonder twijfel           
overtroffen door het kwaad1 dat zij op  
onze graanvelden aanrichten4    ,orde   
,duiven4  ,krachtige1 eenigszins        
gedrongen lichaamsbouw4 ,vleugels lang  

en spits4 ,snavel aan de basis met een  
vliesje bedekt2 kraakbeenschubben over  
de neusgaten 7fig4 #ie74 ,drie teenen   
naar voren1 ne naar achteren2 de teenen 
niet 7als bij de hoendervogels7 door een
 vliesje verbonden4--,de duiven leven in
 paren en bouwen kunstlooze nesten van  
twijgen4 ,zij voeden zich en ook hunne  
jongen uitsluitend met plantaardige     
spijs4 ,zij worden dikwijls schadelijk  
door 't eten van graankorrels1 erwten1  
wikken1 koolzaad- en boekweitkorrels1   
enz4 ,toch doen zij ook nut door 't eten
 van de zaden van herik1 krodde en      
andere onkruiden4  ,in ons land komen in
 't wild voor3 de houtduif of ringduif  
en de tortel4  ,de rotsduif1 die als    
standvogel in de landen rondom de       
,middellandsche ,zee1 als trekvogel op  
de rotsachtige kusten van ,schotland1 de
 ,faror enz41 nestelt1 is de stammoeder 
van onze huisduifrassen4 ,de in ons land
 veelvuldig voorkomende zoogenoemde     
wilde duiven zijn eigenlijk verwilderde 
huisduiven4 ,zij broeden op torens en   

aan andere groote gebouwen1 in runes1   
enz4    ,orde ,hoendervogels4  ,een     
stevig1 gedrongen lichaam4 ,kop klein1  
bij vele soorten met kale1 verschillend 
gekleurde plekken1 met vleezige kammen  
of lellen1 of met eene kuif van veeren4 
,het vooreinde van den bovensnavel      
grijpt over den ondersnavel             
heen4--,vleugels kort1 afgerond2 vlucht 
dientengevolge eenigszins               
zwaar4--,pooten stevig4 ,achterteen     
gewoonlijk hooger dan de voorteenen aan 
het loopbeen ingeplant1 en kleiner dan  
deze4 ,voorteenen aan hare basis door   
een kort vliesje verbonden4 ,de         
mannetjes van vele soorten hebben aan   
het loopbeen eene spoor4--,de           
hoendervogels houden zich gewoonlijk op 
den grond op1 waar zij hun voedsel      
zoeken1 dat uit zaden1 bessen1 groene   
plantendeelen1 insekten1 wormen en      
slakken bestaat4  ,tot deze orde        
behooren de volgende huisvogels3  de    
onderscheiden rassen van kippen1        
misschien van verschillende stamvormen  

afkomstig1 die men echter in ieder geval
 in ,voor- en ,achter-,indi en in       
,neerl4 ,indi moet zoeken2  de kalkoen1 
uit ,amerika afkomstig2  het parelhoen  
of de poule pintade1 uit ,afrika2  de   
pauw1 uit ,midden-,azi4  ,de boschfasant
 komt oorspronkelijk in ,klein-,azi in  
't wild voor1 werd bij de oude volken   
als huisvogel gehouden1 en wordt ook bij
 ons nog als zoodanig aangekweekt2      
echter heeft men hem in vele streken    
laten verwilderen2 en zoo is hij dan ook
 in ,nederland een gezocht              
wild4--,oorspronkelijk leven in ons land
 slechts drie hoendersoorten3 korhoen1  
patrijs en kwartel4 ,alleen de laatste  
is een trekvogel4 ,fasanten1            
korhoenders1 patrijzen en kwartels      
behooren tot het wild4 ,er wordt veel   
jacht op gemaakt4    ,orde ,waadvogels4 
,de ,waadvogels zoeken dierlijk voedsel 
aan de oevers van zoete wateren1 aan de 
zeekust of op vochtige landerijen       
7vochtige weiden en akkers1 veenstreken1
 moerassen72 zij zijn diensvolgens er op

 ingericht om door 't water te waden3   
het loopbeen is lang en even als het    
onderste gedeelte van de scheen geheel  
onbevederd en met horenplaatjes bekleed4
 ,in de vlucht trekken de waadvogels de 
pooten niet tegen het lichaam1 zooals de
 vogels der tot hiertoe behandelde orden
 doen1 maar zij strekken ze in de volle 
lengte naar achteren uit4 ,de jongen der
 ooievaars en reigers zijn bij de       
geboorte kaal en blind2 die der meeste  
andere waadvogels zijn bij de geboorte  
bevederd en hebben de oogen open4--,die 
soorten1 welke aan het strand leven1    
eten visschen1 slakjes1 schelp- en      
schaaldieren1 enz42 die1 welke op       
vochtige akkers en weiden zich ophouden1
 zijn door 't eten van insekten en      
slakken voor den landbouw nuttig4  ,het 
behoeft geene verwondering te wekken1   
dat ons land met zijn strand1 zijne     
rivieren1 meren1 veenplassen en kanalen 
en zijne lage landstreken1 die gedurig  
onder water staan1 rijk is aan          
waadvogels4 ,zelfs komen hier te lande  

soorten voor1 die in andere deelen van  
,west-,europa hoogst zeldzaam zijn of er
 in 't geheel niet worden aangetroffen4 
7,lepelaar2 roode reiger74  ,tot de     
waadvogels worden o4 a4 gebracht3 de    
kraanvogel 7zie bl4 #id1 onderste       
regel72--de waterhoenders1 die zich aan 
den waterkant ophouden1 en welker nest  
in 't water drijft 7hiertoe wordt ook de
 meerkoet gerekend72--de kwartelkoning  
of spriet1 die tegelijk met de kwartels 
hier komt en van hier vertrekt2--de     
goudplevier en de kievit1 die op onze   
bouw- en weilanden tot de nuttigste     
vogels behooren2--de snippen1 o4 a4 de  
houtsnip1 die in 't najaar zich hier te 
lande een tijdlang ophoudt1 en waarop   
dan veel jacht wordt gemaakt2--de       
wulpen1 met een' langen1 aan 't         
vooreinde neerwaarts gebogen bek2--de   
kemphaan1 bekend om de gevechten1 die de
 alsdan fraai gevederde mannetjes in 't 
voorjaar met elkaar hebben2--de         
strandloopers2--de ruiters1 waartoe de  
tureluur behoort1 op vochtige weiden    

zeer nuttig2--de algemeen bekende       
ooievaar2--de voor de vischteelt en de  
vischvangst zoo schadelijke reiger en de
 in ons land langzamerhand zeldzamer    
wordende roerdomp4    ,orde ,zwemvogels4
  ,de vogels dezer orde bezitten allen  
zwemvermogen2 overigens verschillen de  
onderscheiden soorten zeer veel van     
elkaar4 ,zij hebben een dicht gevederte1
 dat vettig wordt gehouden door het     
vocht1 't welk de stuitklier afscheidt4 
,bij velen zijn de pooten ver naar      
achteren geplaatst2 in ieder geval      
worden deze ledematen bij 't vliegen    
naar achteren uitgestoken en niet tegen 
't lichaam getrokken4--,er zijn         
zwemvogels1 bij welke ieder der drie    
naar voren gerichte teenen door een'    
afzonderlijken huidzoom omgeven is      
7gelobde zwemvoeten1 fig4 #aja1         
rechts71--andere1 bij welke alleen de   
drie voorste teenen door een vlies aan  
elkander verbonden zijn1 terwijl de naar
 achteren gerichte teen klein is of     
ontbreekt 7gewone zwemvoeten3 fig4 #aja1

 links72 weer andere1 bij welke alle    
teenen recht of schuins naar voren      
gericht zijn en door een zwemvlies aan  
elkaar verbonden 7roeivoeten3 fig4 #aja1
 in 't midden74  ,tot de zwemvogels     
behooren o4 a4 de familie der           
eendachtigen1 die der meeuwen1 der      
duikers en der roeipootigen4  ,de       
eendachtigen hebben gewone zwemvoeten2  
hun snavel is aan den rand met          
horenachtige dwarsplaatjes bezet 7fig4  
#ajb71 waardoor de spijzen 7ten deele   
dierlijk voedsel1 ten deele wortels en  
groene plantendeelen7 eenigszins kunnen 
worden verbrijzeld4 ,de eendachtigen    
vliegen vrij goed4--,hiertoe behooren   
zwanen1 ganzen1 eenden4 ,de wilde ganzen
 komen hier in den herfst en den winter1
 en vreten gras1 wintergraan- en        
winterkoolzaadplanten2 ook aardappelen1 
wortelen1 koolrapen en knollen1 wanneer 
deze bij hare komst nog op 't land te   
vinden zijn4 ,ook vernielen zij de te   
velde staande wintergewassen1 doordat   
zij ze plat treden4--,de wilde eenden   

worden eveneens schadelijk4--,tamme     
ganzen en tamme eenden worden in vele   
rassen aangefokt4  ,de meeuwachtigen    
7fig4 #ajd7 hebben gewone zwemvoeten en 
tamelijk lange pooten1 die voor waden   
geschikt zijn4 ,lange1 spitse vleugels2 
zijdelings samengedrukte snavel4--,deze 
vogels broeden in grootere of kleinere  
troepen aan de kust 7zilvermeeuw1       
mantelmeeuw1 stern1 zeezwaluw71 enkele  
soorten aan de oevers van meren1 plassen
 en rivieren 7kapmeeuw74 ,zij voeden    
zich met visschen1 wormen1 schelpdieren1
 enz42 sommige met muizen en insekten4  
,duikers hebben korte vleugels2 hunne   
pooten zijn zeer ver naar achteren      
geplaatst2 sommige soorten 7fuut1 fig4  
#aja1 rechts7 hebben gelobde zwemvoeten4
  ,roeipootigen hebben roeipooten 7fig4 
#aja1 midden in74 7schollevaar47        
,,klasse ,,iii4 ,,kruipende ,,dieren    
,,of ,,reptielen4   ,de dieren1 die tot 
deze klasse behooren1 zijn koudbloedig1 
ten gevolge van de vermenging van het   
slagaderlijke bloed der linker harthelft

 met het aderlijke bloed der rechter    
harthelft4 7,vgl4 bl4 #dj74 ,terwijl zij
 in dit opzicht met de volgende klasse  
7die der ,amphibin7 overeenstemmen1     
verschillen zij ervan o4 a4 doordat zij 
niet als dezen eene naakte huid hebben1 
maar met schubben of schilden bedekt    
zijn4--,zij doorloopen ook geene        
gedaanteverwisseling1 zooals de         
,amphibin doen4 ,het reptielenei is     
ongeveer als het vogelei gebouwd2 echter
 is de schaal niet zoo hard en broos1   
maar meer buigzaam1 doordat er geen kalk
 in is afgezet4 ,het ei wordt f door de 
zonnewarmte1 f door de in mest of       
rottende bladeren zich ontwikkelende    
warmte uitgebroed4 ,ook zijn er         
,kruipende dieren1 die hunne eieren in  
't lichaam houden tot het oogenblik dat 
de jongen worden geboren 7adder74  ,tot 
de ,reptielen brengt men de volgende    
orden3 krokodillen1 schildpadden1       
hagedissen1 slangen4 ,tot de eerste twee
 orden behooren geene inlandsche        
vertegenwoordigers4  ,hagedissen hebben 

voor 't meerendeel #d pooten2 zij hebben
 oogleden en uitwendige gehooropeningen2
 zij bezitten een borstbeen en alleen   
aan de voorste rompwervels ribben4 ,zij 
kunnen hunnen bek niet zoo wijd openen  
als de slangen4--,inlandsch zijn eenige 
soorten van hagedissen 7fig4 #aje7 en de
 pootlooze hazelworm 7fig4 #ajf74       
,slangen 7fig4 #ajg1 #ajh7 hebben geen  
pooten1 geen oogleden noch uitwendige   
gehooropeningen1 geen borstbeen1 ribben 
aan alle wervels2 zij kunnen door eene  
bijzondere inrichting den muil zeer wijd
 openen en aldus veel grooter dieren als
 spijs opnemen dan men zou              
verwachten4--,inlandsch zijn3 #a4 de    
niet vergiftige ringslang 7blauwachtig  
grijs met zwart en wit gevlekten buik2  
een zwarte en een witte band om den     
hals71 die op 't land en in 't water    
leeft1 #b4 de evenmin vergiftige gladde 
slang 7bruin met zwarte vlekken71 #c4 de
 giftige adder 7fig4 #ajh74 ,deze       
laatste heeft een' breeden1 aan 't      
vooreinde stompen kop1--een lichaam1 dat

 bij den staart plotseling smaller      
wordt1--eene groengrijze of bruinachtige
 kleur1 en over den rug een' zwarten    
zigzagband of eene reeks van zwarte     
ruitvormige vlekken4 ,lengte #a_/b ,m4  
,de beide haakvormige giftanden zitten  
vr in de bovenkaak2 bij het openen van  
den muil veranderen zij van stand en    
komen loodrecht op de bovenkaak te      
staan4 ,zij zijn doorboord door een     
kanaal1 dat van de gifklier komt1 zoodat
 het vergif onmiddellijk in de beide    
door de tandjes gemaakte wonden geraakt4
 ,de beet van de adder is gevaarlijk en 
kan doodelijk zijn4 ,het vergif werkt   
echter alleen nadeelig1 wanneer het in  
het bloed wordt uitgestort2 niet wanneer
 het in den darm komt4--,ofschoon de    
adder nut doet door 't verslinden van   
vele veldmuizen1 moet zij wegens het    
gevaar1 dat zij voor den mensch         
oplevert1 zooveel mogelijk worden       
uitgeroeid4     ,,klasse ,,iv4          
,,amphibi,n4   ,de ,amphibin zijn       
koudbloedig1 en wel om dezelfde reden   

als de ,kruipende dieren 7bl4 #da74     
,huid naakt1 vochtig1 veelal slijmig2   
door haar heen neemt het bloed zuurstof 
uit de lucht op1 en1 hoewel er ook      
andere ademhalingsorganen aanwezig zijn1
 treedt dus ook de huid mee in dienst   
van de ademhaling4--,de ,amphibin       
doorloopen eene gedaanteverwisseling2 d4
 i4 reeds vr de jongen den vorm hebben  
aangenomen1 dien de volwassen dieren    
hebben1 verlaten zij het ei1 nemen      
zelven hun voedsel op en leiden aldus   
een zelfstandig leven4 ,als voorbeeld   
wil ik hier de gedaanteverwisseling van 
den bruinen of landkikvorsch bespreken  
7fig4 #aji74 ,het ei bestaat uit eene   
donkere massa1 zoo groot ongeveer als   
een bakerspeldeknop1 omgeven door een'  
dunnen wand4 ,maar zoodra de eieren in  
't water komen1 neemt hun wand eene     
groote hoeveelheid water op en neemt    
daarbij een' veel grooteren omvang aan  
7a72 zoodat de door nen kikvorsch       
gelegde eieren met elkander eene massa  
kikkerdril vormen1 dubbel zoo groot als 

de kikvorsch zelf4 ,de donker gekleurde 
inhoud van 't ei1 aanvankelijk rolrond1 
wordt langwerpig 7b72 en weldra ontstaat
 daaruit een larfje1 dat zich door den  
eiwand heenwerkt en zich in 't water    
begeeft4 ,aan dit larfje 7c71 dat       
spoedig den vorm van een vischje krijgt 
7d71 vindt men eenigszins vertakte      
huiduitstulpingen1 door welke heen zich 
een stroom begeeft van bloed1 hetwelk   
uit het omgevende water zuurstof        
opneemt4 ,de bedoelde huiduitstulpingen 
noemt men kieuwen2 en daar zij niet1 als
 bij de visschen1 alleen door eene      
kieuwspleet met de omgeving in          
verbinding staan1 maar uitwendig gezeten
 zijn1 noemt men ze uitwendige kieuwen4 
,weldra vormt zich een huidzoom 7d71 die
 vooral den staart omgeeft1 zoodat een  
ware roeistaart wordt gevormd4          
,intusschen ontstaan inwendige kieuwen1 
terwijl de uitwendige verdwijnen4 ,dan  
zijn de larfjes 7donderpadjes7 geheel   
vischvormig4 ,spoedig ontstaan ook de   
ledematen2 eerst de achtersten 7e71 een'

 heelen tijd later de voorsten 7f74     
,terwijl nu de longen gevormd worden1   
vernauwen zich de kieuwspleten1 die zich
 later geheel sluiten2--de staart wordt 
kleiner1 terwijl kop en romp snel in    
omvang toenemen4 ,weldra verlaat nu ook 
het dier1 dat reeds geheel op een'      
kleinen kikvorsch gelijkt1 het water    
7g71 en spoedig verdwijnt nu de staart  
geheel en al 7h74--,in hoofdzaken komt  
de gedaanteverwisseling 7metamorphose7  
van alle ,amphibin met die van den      
kikvorsch overeen4--,de dieren dezer    
klasse begeven zich1 met weinige        
uitzonderingen1 in 't voorjaar in 't    
water om zich voort te planten2 hoewel  
zij in de overige deelen des jaars op 't
 land leven1 vindt men ze toch zonder   
uitzondering slechts op vochtige        
plaatsen4  ,tot deze klasse behooren de 
volgende inlandsche soorten3 de bruine  
of landkikvorsch 7fig4 #aji1 ,a71 de    
groene of waterkikvorsch 7,b71 de       
boomkikvorsch1 de padden1 ook de land-  
en watersalamanders4--,kikvorschen en   

padden bezitten in den volwassen        
toestand geen' staart1 en vrij lange    
pooten2 de salamanders hebben in den    
volwassen toestand wl een' staart en    
betrekkelijk korte pooten4 ,de          
salamanders 7fig4 #aaj7 zijn eenigszins 
hagedisvormig1 maar verschillen van de  
hagedissen doordat zij niet met schubben
 bedekt zijn4--,kikvorschen en padden   
eten vele insekten en slakken2 zij      
vangen hunne prooi door het plotseling  
uitwerpen van hunne slijmige tong 7fig4 
#aji1 ,a71 waaraan het dier1 dat zij    
willen vangen1 vastkleeft2 zij trekken  
daarna de tong weer in en slaan die in  
den mond om4 ,zij doen als              
insektenverdelgers zeer veel nut4       
,daarom is het zeer te bejammeren1 dat  
bij ons te lande niet wordt tegengegaan 
de kikvorschmoord op groote schaal1 die 
soms vooral in het ,zuiden van          
,nederland wordt uitgeoefend door       
personen1 die kikkerbilletjes aan de    
,parijsche restaurants willen           
leveren4--,padden1 die zich onder 't    

loof der aardbezieplanten ophouden1     
worden vaak met een wantrouwend oog     
aangezien2 terwijl toch de pad geene    
stukken van de aardbeien afvreet1 maar  
juist de slakken verdelgt1 die dit doen4
     ,,klasse ,v4 ,,visschen4           
,visschen zijn koudbloedige dieren1 die 
hun geheele leven lang door kieuwen     
ademen4 ,het hart bestaat uit slechts ne
 kamer en ne voorkamer 7zie blz4 #cg1   
#ch74 ,de kop sluit zich onmiddellijk   
aan den romp aan1 zoodat een hals       
ontbreekt 7fig4 #aaa74 ,de visschen     
bewegen zich hoofdzakelijk met den      
staart1 aan welks uiteinde de staartvin 
geplaatst is4 ,met de rugvin 7-vinnen7  
en de achter de aarsopening gezeten     
aarsvin ligt deze laatste in het        
middenvlak van den visch1 terwijl de aan
 den schedel bevestigde borstvinnen     
zoowel als de buikvinnen parige         
lichaamsaanhangselen zijn1 die zich min 
of meer met het twee paar ledematen der 
overige ,gewervelde dieren laten        
vergelijken4--,het skelet der meeste    

visschen 7snoek1 baars1 karper1 paling1 
schol7 bestaat uit been2 bij eenige     
vischsoorten 7haai1 rog7 is het         
kraakbeenig4--,de huid is bij verreweg  
de meeste visschen met schubben bedekt4 
,,hoofdafdeeling ,,ii4 ,,gelede         
,,dieren4   ,het lichaam der ,gelede    
dieren is tweezijdig symmetrisch1 en    
bestaat uit een bij de verschillende    
soorten zeer ongelijk aantal achter     
elkaar gelegen leden 7fig4 #aab74 ,wel  
zijn deze leden oorspronkelijk alle aan 
elkaar gelijk2 maar gedurende de        
ontwikkeling van het dier treden de     
onderscheiden leden in dienst van       
verschillende verrichtingen1 en zoo     
ontstaat er soms een zeer groot         
onderscheid4 7,vergel4 bijv4 de in fig4 
#aac1 #a afgebeelde sluipwesp met den   
vorm1 dien dit dier in zijn eerste jeugd
 heeft3 #b74 ,dikwijls vergroeien       
verschillende leden met elkander1 en dan
 vertoont het lichaam eene indeeling in 
enkele lichaamsafdeelingen 7insekten72  
of zelfs alle leden versmelten tot n    

geheel 7mijten74 ,in 't laatstbedoelde  
geval kan men nog slechts aan de gelede 
pooten zien1 dat men met een ,geleed    
dier te doen heeft4 ,wel behooren ook   
tot de wormen 7#c;e ,hoofdafdeeling van 
het ,dierenrijk7 dieren1 welke uit leden
 bestaan 7bijv4 de regenworm72 maar deze
 wormen hebben f geene f slechts kleine1
 ongelede pootjes2 nooit gelede pooten1 
zooals de ,gelede dieren bezitten4      
,slechts in hunne eerste jeugd kunnen de
 insekten pootloos zijn 7fig4 #aac1 #b7 
of ongelede lichaamsaanhangselen hebben 
7de achterste pooten van eene rups3 fig4
 #aad74--;,de kop der ,gelede dieren    
bezit verschillende op elkaar volgende  
paren kaken1 die zich van links naar    
rechts en van rechts naar links1 heen en
 weer1 bewegen4--,de lichaamsbekleeding 
bestaat bij de volwassen ,gelede dieren 
uit eene huid met harde pantserstukken2 
slechts bij de eerste                   
ontwikkelingstoestanden 7larven7 is de  
huid van verschillende soorten meer     
zacht4--,de ,gelede dieren hebben geen  

inwendig skelet2 de spieren zijn aan de 
uitwendige huid bevestigd4--,de centrale
 deelen van het zenuwstelsel 7bl4 #ai7  
liggen bij de ,gelede dieren bijkans    
alle aan de buikzijde4 ,in den kop ligt 
de hersenknoop1 dit is eene             
knoopvormige1 boven den slokdarm gelegen
 zenuwmassa1 van waaruit zenuwen naar de
 oogen en de sprieten zich begeven4     
,verder vindt men aan de buikzijde des  
diers de zoogenoemde buikzenuwstreng1   
die beneden het darmkanaal zich         
uitstrekt en uit verschillende          
zenuwknoopen 7fig4 #aae1 z7 bestaat1    
welke door zenuwdraden aan elkander     
verbonden zijn4 ,er is geene            
afzonderlijke lichaamsholte voor de     
centrale deelen van het zenuwstelsel4   
,de ademhalingsorganen zijn bij eenige  
,gelede dieren 7,schaaldieren1 zooals   
kreeften en krabben7 kieuwen2 de        
,insekten en ,duizendpooten ademen door 
luchtbuizen of tracheen 7zie beneden71  
en ook de ,spinachtigen bezitten meer of
 minder gewijzigde luchtbuizen4--,in    

hoofdzaken is de bouw van het           
luchtbuizenstelsel het volgende3 aan    
iederen kant van het lichaam bevindt    
zich eene reeks luchtgaten 7fig4 #aae1  
lb71 door welke de lucht in de          
luchtbuizen wordt binnengevoerd4 ,deze  
laatsten vertakken zich herhaaldelijk1  
zoodat zij ten slotte zich in zeer fijne
 huisjes splitsen1 welke de             
verschillende organen omspinnen4 ,de    
lucht wordt aldus naar alle deelen des  
lichaams heengevoerd4 ,in fig4 #aad zijn
 de luchtgaten van eene rups1 in fig4   
#aac1 #b die van eene sluipwesplarve    
duidelijk zichtbaar4  ,tot de ,gelede   
dieren behooren vier klassen3 die der   
,insekten1 ,duizendpooten1 ,spinachtigen
 en ,schaaldieren4     ,,klasse ,i4     
,,insekten ,,of ,,gekorven ,,dieren4    
,ademhaling door luchtbuizen 7zie       
boven74--,de leden zijn tot drie        
lichaamsafdeelingen vereenigd3 kop1     
borststuk en achterlijf 7fig4 #aaf74    
,aan den kop1 die de oogen1 de          
voelhorens of sprieten en de kaken      

draagt1 laten zich de verschillende     
leden1 die hem samenstellen1 niet meer  
onderscheiden4 ,het borststuk bestaat   
uit drie leden 7fig4 #aaf1 ,b#a1 ,b#b1  
,b#c71 van welke het eerste 7't         
voorborststuk7 een paar pooten1 en het  
tweede 7't middenborststuk7 zoowel als  
het derde 7't achterborststuk7 een paar 
pooten en een paar vleugels draagt4 ,het
 achterlijf bestaat niet bij alle       
insekten uit een gelijk getal leden2 er 
zijn aan dit lichaamsdeel geene pooten  
bevestigd4--,de bovenvermelde drie      
lichaamsafdeelingen verrichten          
verschillende functin3 de kop dient     
vooral voor de gewaarwording en de      
spijsopneming1 het borststuk voor de    
beweging2 het achterlijf bevat          
hoofdzakelijk de organen voor voeding en
 voortplanting4  ,bijkans alle insekten 
hebben in den volwassen toestand aan    
iederen kant des kops een samengesteld  
oog1 d4 i4 een oog1 't welk uit een     
groot aantal 7tot #aj4jjj7 kleine oogjes
 is samengesteld4 ,bovendien vindt men  

bij verschillende insekten nog enkele   
enkelvoudige oogen boven op den         
kop4--,de sprieten bestaan uit leden2   
overigens zijn zij bij de onderscheiden 
insekten zeer ongelijk2 zij dienen voor 
het tastgevoel4--,de monddeelen bestaan 
uit drie paar kaken1 van welke het      
eerste paar 7de bovenkaken1 fig4 #aag1  
,bov4k47 en het tweede paar 7de         
onderkaken1 ,o4k47 zich vrij naar elkaar
 toe en van elkaar af kunnen bewegen1   
terwijl de kaken van het derde paar aan 
elkaar tot een stuk vergroeid zijn1 't  
welk de onderlip 7,o4l7 heet4 ,eene     
voortzetting van de huidbekleeding des  
kops 7de bovenlip1 ,bl47 steekt meer of 
min als een afdak over de drie          
bovengenoemde paren kaken uit4 ,bij de  
insekten1 welke vaste spijs opnemen en  
deze verscheuren of fijn kauwen1 zijn de
 kaken kort en scherp2 men noemt ze     
bijtende monddeelen4 ,bij die1 welke    
vloeibare spijs 7bloed1 plantensappen7  
opnemen1 zijn zij zeer in de lengte     
gegroeid en tot likken1 zuigen of steken

 ingericht 7verlengde monddeelen74  ,de 
pooten der insekten 7fig4 #aah7 bestaan 
uit onderscheiden deelen1 die           
grootendeels genoemd zijn naar de deelen
 van een' zoogdierpoot2 toch is         
natuurlijk de overeenkomst tusschen de  
ledematen van insekten en zoogdieren    
niet dan geheel oppervlakkig4 ,men      
onderscheidt dan aan een' insektenpoot  
de volgende deelen3 #a4 het gewoonlijk  
zeer korte heuplid1 #b4 den insgelijks  
zeer korten dijring1 #c4 de langwerpige 
dij1 #d4 de aan haar uiteinde met       
bewegelijke stekeltjes bezette scheen1  
#e4 den uit #c tot #e leedjes bestaanden
 voet4 ,het laatste lid van den voet is 
van klauwen1 soms van zuignapjes        
voorzien4--,de vleugels 7fig4 #aaf7 zijn
 eigenlijk huiduitbreidingen1 welke uit 
twee lagen bestaan4 ,tusschen de        
bovenste en de onderste huidplaat van   
den vleugel bevinden zich luchtbuizen4  
,in den eersten tijd1 dat het insekt    
vleugels heeft 7in den poptoestand71    
zijn deze inngeplooid2 maar door het    

inpersen van lucht in de luchtbuizen der
 vleugels zetten zich1 bij het pas uit  
de pop gekomen insekt1 de luchtbuizen en
 daarmee de vleugels uit1 en dat wel in 
korten tijd4 ,daarna zet zich zeer      
spoedig eene vaste zelfstandigheid om de
 grootsten der luchtbuizen af2 op deze  
wijze worden de laatsten tot aderen of  
nerven1 welke den vleugels stevigheid   
verleenen4 ,bij de kevers zijn de       
voorvleugels geheel en al hard en meer  
tot bescherming van de achtervleugels en
 van het teere achterlijf1 dan tot      
vliegen geschikt4 ,bij vele insekten is 
n paar vleugels in den rusttoestand     
samengevouwen2 dit kan met de           
voorvleugels 7bijv4 bij de wespen7 of   
met de achtervleugels 7bijv4 met de     
kevers en sprinkhanen7 't geval zijn4   
,het achterlijf draagt slechts bij de   
rupsen en bij enkele andere insekten in 
den nog onvolwassen toestand            
bewegingswerktuigen1 welke echter niet  
geleed zijn2 zij zijn dus ongelede      
achterlijfspooten1 in tegenstelling met 

de gelede borstpooten 7fig4 #aad74 ,bij 
de volwassen insekten vindt men soms    
draadvormige 7veenmol7 of tangvormige   
7oorworm7 aanhangselen aan het laatste  
lid van 't achterlijf2 ook draagt het   
achterlijf eene legboor bij zulke       
insekten1 welke hunne eieren in een     
bepaald voorwerp 7den grond1 hout1      
bladeren1 andere dieren7 leggen4--  ,de 
meeste insekten hebben een zeer sterk   
voortplantingsvermogen4 ,enkele soorten 
7vleeschvlieg1 schapenluisvlieg7 brengen
 levende jongen ter wereld1 maar        
verreweg de meesten leggen eieren4 ,uit 
deze eieren komen in enkele gevallen    
dieren te voorschijn1 die reeds volkomen
 op hunne ouders gelijken 7luizen72     
verreweg de meeste insekten echter      
ontwikkelen zich met                    
gedaanteverwisseling of metamorphose2 d4
 i4 zij treden reeds in hunnen          
allereersten ontwikkelingstoestand      
zelfstandig op en zorgen dan reeds      
zelven voor hun voedsel4 ,daardoor      
behoeft het ei niet 7zooals bij de      

vogels en kruipende dieren7 groote      
hoeveelheden voedende stoffen te        
bevatten2 de eieren kunnen dus veel     
kleiner zijn1 en er kunnen tegelijk meer
 van worden voortgebracht4 ,de          
gedaanteverwisseling maakt dus dat de   
voortplanting sterker kan zijn dan      
anders mogelijk zou wezen4 ,het         
meerendeel der insekten1 zwakke         
diersoorten als zij zijn en zeer        
gevoelig voor minder gunstige uitwendige
 invloeden1 moet zich dan ook wel sterk 
voortplanten2 deden zij dit niet1 dan   
zouden zij spoedig uitsterven4 ,maar de 
sterke vermeerdering is dan ook weer1   
als de uitwendige omstandigheden eens   
bij uitzondering niet ongunstig zijn1   
oorzaak van dat verschijnen in massa's1 
't welk bij vele insekten voorkomt      
7rupsen1 sprinkhanen71 en dat bij       
plantenetende soorten maar al te vaak   
groote schade aan onze gewassen         
berokkent4  ,men onderscheidt twee      
soorten van gedaanteverwisseling3 de    
volkomene en de onvolkomene4 ,volkomen  

noemt men haar als het insekt eenen     
poptoestand doorleeft1 d4 i4 eenen      
toestand1 waarin het geen voedsel       
opneemt en zich gewoonlijk weinig       
beweegt2--onvolkomen noemt men de       
metamorphose1 wanneer zoodanige         
poptoestand niet wordt doorleefd1 en het
 insekt dus alleen bij de verschillende 
vervellingen langzamerhand eenigszins   
van gedaante verandert4--,het woord     
vervelling dien ik hier nog nader te    
verklaren4 ,de huidbekleeding der       
,gelede dieren bestaat uit harde        
stukken1 die zich niet kunnen uitzetten4
 ,aan het einde van eene bepaalde       
levensperiode worden de harde lagen der 
huid afgestroopt1 en het insekt komt    
voor den dag met eene teere huid1 die   
voor uitzetting vatbaar is en dus aan   
den groei geen hindernis in den weg     
legt4 ,langzamerhand wordt ook deze     
nieuwe huid weer harder4  ,bij de       
insekten met onvolkomen                 
gedaanteverwisseling verandert de vorm  
van het insekt bij iedere vervelling    

eenigszins1 en wordt hij telkens meer   
aan dien van het volwassen insekt       
gelijk2 bij de voorlaatste vervelling   
komen kleine vleugelstompjes1 of liever 
vleugelscheeden 7fig4 #acc1 in het      
water1 links7 te voorschijn1 binnen     
welke de vleugels zelve in              
samengeplooiden toestand zich vormen4   
,ook de legboor van de vrouwelijke      
insekten komt eerst bij de vrlaatste    
vervelling als volledig ontwikkeld      
orgaan te voorschijn4 ,reeds in de      
eerste levensperiode gelijkt het insekt1
 dat eene onvolledige                   
gedaanteverwisseling doorleeft1         
betrekkelijk veel op het volwassen dier2
 veel meer dan bij die insekten 't geval
 is1 welke eene volkomen                
gedaanteverwisseling doorloopen4 7,zie  
fig4 #abb74  ,de tijd1 welken een insekt
 met volkomen gedaanteverwisseling in   
den poptoestand doorbrengt1 duurt op    
verre na niet altijd even lang4 ,van het
 groote koolwitje 7fig4 #aai7 komen alle
 jaren twee opvolgende geslachten       

7generatin7 voor2 de eerste generatie   
doorleeft den winter in den poptoestand1
 van de andere vindt men de poppen in   
den zomer4 ,terwijl nu het insekt der   
wintergeneratie ongeveer een half jaar  
in den poptoestand doorbrengt1 duurt    
deze toestand bij de zomergeneratie nog 
geen maand4 ,hooge temperatuur          
bespoedigt de ontwikkeling4  ,ofschoon  
een insekt in den poptoestand geene     
spijs opneemt1 ademt het toch en        
verbruikt het aldus voortdurend stof1   
echter slechts eene geringe hoeveelheid1
 daar het dier zich slechts weinig      
beweegt 7zie bl4 #bf74 ,vanwaar krijgt  
nu de pop haar voedsel1 om dit verlies  
aan stof te dekken8 ,in den             
larvetoestand neemt het insekt veel meer
 voedsel op dan het voor zijnen groei   
noodig heeft4 ,uit dit overschot vormen 
zich de reservestoffen1 die in het      
zoogenoemde vetlichaam der larve worden 
afgezet4 ,gedurende den poptoestand     
worden deze reservestoffen gebruikt om  
de ademhaling te onderhouden4 ,daarom   

weegt eene pop onmiddellijk nadat zij   
uit de rups is ontstaan1 meer dan eene  
pop1 die binnenkort in vlinder zal      
veranderen4  ,de larven en poppen zijn  
bij de onderscheiden insektensoorten    
zeer verschillend van vorm4 ,men        
onderscheidt de larven in3 rupsen1 ware 
larven en maden4 ,de maden 7fig4 #abc1  
b1 c7 zijn pootloos en hebben geen'     
duidelijk zichtbaren1 met eene harde    
huid bekleeden kop4 ,de ware larven     
hebben wl een' harden kop1 die van de   
overige deelen van den romp duidelijk te
 onderscheiden is2 sommige larven hebben
 borstpooten 7fig4 #aba71 andere niet   
7fig4 #abh74 ,achterlijfspooten echter  
bezitten zij niet1 hoogstens aan 't     
uiteinde van 't achterlijf een paar     
ongelede lichaamsaanhangselen4 ,de      
rupsen 7fig4 #aad1 #abj1 a7 hebben een' 
duidelijk zichtbaren1 harden kop1 #c    
paar gelede borstpooten en een          
verschillend aantal ongelede            
achterlijfspooten4 ,men onderscheidt    
ware rupsen1 die later in vlinders      

veranderen1 en bastaardrupsen1 die de   
jeugdtoestand van bladwespen zijn4 ,de  
laatsten 7fig4 #abd7 hebben een'        
kogelronden kop en bezitten #f-h paar   
achterlijfspooten2 bij de eersten 7fig4 
#aai1 #abj1 a7 is de kop plat en        
bedraagt het aantal achterlijfspooten   
#b-e4 ,de gang der rupsen staat in nauw 
verband met het aantal                  
achterlijfspooten4 ,is dit aantal vrij  
groot en zijn dus verreweg de meeste    
lichaamsleden van pooten voorzien1 dan  
blijft het geheele lichaam gedurende de 
beweging tamelijk wl gestrekt4 ,bevinden
 zich echter alleen aan het achtereinde 
des lichaams achterlijfspooten1 dan is  
het gansche middenlichaam pootloos en de
 voortbeweging geschiedt dan door dit   
pootlooze lichaamsdeel sterk te krommen4
 ,dit is 't geval bij de zoogenoemde    
spanrupsen1 die slechts #b paar         
achterlijfspooten bezitten 7fig4 #add1  
c74  ,de poppen zijn f door eene huid   
omgeven1 die den omtrek der             
afzonderlijke lichaamsdeelen slechts    

onduidelijk doet doorschemeren 7fig4    
#aai1 #abj1 c72 f zij hebben eene       
huidbekleeding1 die ieder lichaamsdeel  
7ook de vleugels1 pooten1 sprieten1     
monddeelen en oogen7 afzonderlijk       
omgeeft 7fig4 #aba74 ,de eersten noemt  
men bedekte1 de laatsten onbedekte      
poppen4--,vele poppen zijn naakt 7fig4  
#aai1 #aba72 andere zijn omgeven door   
eene cocon 7fig4 #abj1 b7 of door de    
larvehuid 7fig4 #abc1 d74 't ,laatste is
 het geval met de poppen van vele       
vliegen3 als de made verpopt1 blijft de 
huid van deze in samengeschrompelden    
toestand om de pop heen zitten4 ,eene   
cocon bestaat uit spinsel1 't welk als  
eene vloeistof in de spinklieren der    
larve zich vormt1 door eene opening in  
de onderlip naar buiten treedt1         
vervolgens in draden wordt getrokken en 
vast wordt4 ,vele rupsen gebruiken haar 
spinvermogen niet slechts om eene cocon 
te maken1 maar ook om nesten te         
vervaardigen of om eenen draad te       
spinnen1 waaraan zij zich laten zakken4 

,men onderscheidt de klasse der         
,insekten in de volgende orden3 #a4     
,kevers of ,schildvleugeligen1 #b4      
,rechtvleugeligen1 #c4 ,gaas- of        
,netvleugeligen1 #d4 ,vliesvleugeligen1 
#e4 ,vlinders of ,schubvleugeligen1 #f4 
,halfvleugeligen1 #g4 ,blaaspooten1 #h4 
,vliegen en ,muggen of ,tweevleugeligen1
 #i4 ,vlooien1 #aj4 ,luizen1 #aa4       
,spring- en ,franjestaarten4    ,orde   
,schildvleugeligen of ,kevers4          
,bijtende monddeelen 7bl4 #aca74 ,een   
groot voorborststuk1 dat met het        
middenborststuk zeer bewegelijk         
verbonden is4 ,de voorvleugels vervormd 
tot harde dekschilden1 die in den       
rusttoestand alleen den kop1 het        
voorborststuk1 een klein driehoekig     
stukje van het middenborstuk 7het       
schildje7 en soms het uiteinde van 't   
achterlijf onbedekt laten4 ,de          
achtervleugels1 die tot vliegen dienen1 
zijn in den rusttoestand onder de       
dekschilden                             
samengevouwen4--,gedaanteverwisseling   

volkomen4 ,larven met harden kop1 met of
 zonder borstpooten4 ,poppen onbedekt4  
,van de talrijke familin noem ik de     
volgende4  ,loopkevers 7fig4 #abe73     
slank met lange1 dunne pooten1          
draadvormige sprieten1 krachtige kaken4 
,zij loopen snel1 vliegen meestal slecht
 of in 't geheel niet4 ,larven          
langwerpig4 ,volwassen kevers en larven 
houden zich op en in den grond op1 en   
leven1 met zeldzame uitzonderingen1 van 
andere insekten4 ,over 't geheel        
nuttig4--  ,kortschildkevers3           
langwerpig1 smal4 ,korte dekschilden1   
die het geheele achterlijf onbedekt     
laten4 ,de larven gelijken veel op die  
der loopkevers4 ,volwassen kevers en    
larven voeden zich met levende insekten 
of met rottende organische              
zelfstandigheden4--  ,knotssprietigen   
hebben sprieten1 welker laatste leden   
dikker zijn dan de eerste leden4        
,hiertoe behooren o4 a4 de aaskevers en 
doodgravers1 die n als volwassen dier n 
als larve van doode dieren leven2 de    

doodgravers begraven de krengen in den  
grond1 alvorens er hunne eieren in te   
leggen4 ,enkele soorten van aaskevers   
worden n als kever n als larve wel eens 
schadelijk op bietenakkers4 ,tot de     
knotssprietigen behooren verder3 de     
koolzaadglanskever1 het                 
frambozenkevertje1 het bietenkevertje4--
  ,bladsprietigen 7fig4 #abf7 zijn      
plompe kevers4 ,van hunne sprieten zijn 
de laatste #c-g leden plat1 bladvormig  
verbreed2 zij vormen te zamen een       
knotsje4 ,de larven 7engerlingen1 fig4  
#aba7 zijn dik1 krom gebogen2 zij hebben
 borstpooten2 zij leven in den grond1 in
 vermolmd hout of in mest4--,hiertoe    
behooren o4 a4 de meikever en het       
rozenkevertje2 ook de mestkevers en het 
vliegend hert4--  ,kniptorren zijn      
langwerpig1 overal ongeveer even breed1 
met een zeer lang voorborststuk4 ,de    
sprieten bestaan uit leden1 die ongeveer
 driehoekig zijn 7zaagvormige sprieten74
 ,op den rug liggende1 springen zij hoog
 op4 ,dit doen zij als volgt 7fig4      

#abg74 ,eerst buigt het dier zich       
zoodanig1 dat kop en voorborststuk naar 
boven-1 midden- en achterborststuk en   
achterlijf naar beneden gebogen zijn4   
,daarna licht het de neergebogen einden 
van 't lichaam weer op1 waarbij de      
aanvankelijk omhoog gebogen             
verbindingsplaats tusschen voor- en     
middenborststuk met kracht op den grond 
komt1 zoodat de tor door hare eigen     
veerkracht hoog opspringt4 ,de buikzijde
 van het voorborststuk heeft aan het    
achtereinde een uitsteeksel1 dat juist  
past in eene groeve1 die in 't          
middenborststuk aanwezig is4 ,ligt de   
tor op den rug en buigt zij het midden  
van haar lichaam naar boven1 dan drijft 
zij dat uitsteeksel uit de groeve2 buigt
 zij het midden van het lichaam weer    
naar beneden1 dan komt het uitsteeksel  
weer in de groeve terug4--,de larven der
 kniptorren 7ritnaalden1 koperwormen7   
zijn dun1 langwerpig1 hard van huid1    
geelbruin van kleur1 met korte          
borstpooten en een paar ongelede        

uitsteeksels aan 't laatste lid van het 
achterlijf4--,van sommige kniptorsoorten
 leeft de ritnaald van humus2 andere    
ritnaalden echter zijn zeer schadelijk  
aan graan en vele andere                
kultuurgewassen4--  ,snuittorren 7fig4  
#abh7 hebben een snuitvormig verlengstuk
 aan den kop1 aan welks uiteinde de     
kaken staan4 ,met deze snuit boren zij  
gaten in stengels1 takken1 bloemen1     
vruchten en andere plantendeelen1 soms  
om voedende stoffen daaruit op te nemen1
 soms om een gat te maken1 waarin zij   
een ei leggen4 ,de sprieten zijn bij    
vele soorten knievormig gebogen 7fig4   
#abh7 en aan den snuit ingeplant4 ,de   
snuittorren vliegen zelden1 nooit anders
 dan in den paartijd4 ,er zijn echter   
soorten1 die niet kunnen vliegen1 daar  
de dekschilden met elkaar vergroeid     
zijn4 ,larven 7fig4 #abh7 pootloos1     
eenigszins gebogen4--,vele schadelijke  
soorten1 als3 erwtenkever1 boonenkever1 
bladrandkever1 appelbloesemkever1       
dennensnuittorren1 graanklander4--      

,schorskevers zijn nauw aan de          
snuittorren verwant2 de kop is vrij dik 
en eenigszins verlengd1 zonder dat deze 
verlenging veel dunner is dan de kop    
zelf4 ,de sprieten eindigen in een      
knopje4--,de larven gelijken veel op die
 der snuitkevers4--,de moederkever boort
 een gat door de schors en bast des     
booms tot aan het spint en graaft van dr
 uit een of meer gangen 7moedergangen71 
aan weerskanten waarvan zij hare eieren 
legt4 ,de larven graven larvengangen1   
welke voor 't meerendeel loodrecht op de
 moedergang staan1 en die steeds wijder 
worden1 naarmate de larve groeit4 ,aan  
't einde van den gang verpopt de larve2 
en later boort zich de jonge kever door 
bast en schors heen naar buiten4 ,door  
het graven van kevers en larven wordt de
 verbinding tusschen bast en hout       
verbroken1 bast en teeltweefsel         
grootendeels vernield4 ,verscheiden     
soorten zijn voor de houtteelt zeer     
schadelijk3 dennenscheerder1            
iepenspintkever1 enz4--  ,boktorren     

hebben zeer lange sprieten1 die zij     
veelal naar achteren gebogen dragen1 als
 een bok zijne horens4 ,de pootlooze    
larven leven in 't hout4 ,sommige       
soorten 7o4 a4 de populierboktor7 zijn  
schadelijk4--  ,goudhaantjes of         
bladkevers 7fig4 #acj7 zijn gedrongen   
van vorm1 aan de rugzijde bol4 ,de      
larven leven voor 't meerendeel buiten  
op de bladeren van dezelfde gewassen1   
waarvan ook de kevers vreten2 enkele    
soorten leven inwendig in plantendeelen2
 zij hebben drie paar pooten4 ,vele     
goudhaantjes hebben schitterende        
metaalkleuren4 ,tot deze familie        
behooren o4 a4 lelietorretje1           
aspergekevertje1 elzenhaantje1          
,coloradokever1 schildpadtorren1 ook de 
springende aardvlooien4--               
,lievenheersbeestjes 7fig4 #aca7 zijn   
half bolvormig4 ,de larven gelijken veel
 op die der goudhaantjes1 maar hebben   
langere pooten4 ,zij eten1 evenals de   
volwassen kevers1 bladluizen4    ,orde  
,rechtvleugeligen4  ,monddeelen bijtend4

 ,voorvleugels leerachtig2              
achtervleugels vliezig1 in den          
rusttoestand onder de voorvleugels      
waaiervormig inngeplooid 7fig4 #acb74   
,gedaanteverwisseling onvolkomen 7bl4   
#acd74--,men onderscheidt loopende en   
springende rechtvleugeligen4  ,tot de   
loopende rechtvleugeligen behooren      
oorwormen en kakkerlakken 7o4 a4 de     
gewone keukenkakkerlak of               
bakkerstor72--tot de springende         
rechtvleugeligen3 de veldsprinkhanen    
7zonder sabelvormige legboor71 de       
sabelsprinkhanen 7met eene sabelvormige 
legboor bij de wijfjes71 de krekels     
7rolrond of plat van lichaam1 terwijl de
 twee vorige familin meer hoog dan breed
 van lichaam zijn74 ,tot de             
veldsprinkhanen behooren de meesten der 
kleine sprinkhaantjes1 welke op         
weilanden zoo algemeen zijn1 maar ook de
 beruchte treksprinkhanen2--tot de      
krekels o4 a4 de huiskrekel 7kriek1 iem7
 en de zoo schadelijke veenmol 7fig4    
#acb74    ,orde ,gaas- of               

,netvleugeligen4  ,monddeelen bijtend4  
,voor- en achtervleugels veel op elkaar 
gelijkend1 met een sterk vertakt net van
 nerven 7fig4 #acc74                    
,gedaanteverwisseling onvolkomen of     
volkomen 7bl4 #acd74  ,eene onvolledige 
gedaanteverwisseling hebben3 de in      
warmere streken levende termieten2 de   
haften en glazenmakers1 welker larven in
 't water leven 7fig4 #acc74 ,de        
volwassen glazenmakers dooden insekten1 
waaronder vele schadelijke2--de         
termieten zijn door hunne vernielzucht  
zeer bekend4  ,eene volledige           
gedaanteverwisseling doorloopen3 de     
gaasvliegen1 de schorpioenvliegen1 de   
kokerjuffers4 ,de gaasvliegen bezitten  
in den toestand van larve een paar zeer 
groote1 doorboorde kaken1 waarmee zij   
een ander insekt 7meestal eene bladluis7
 aangrijpen1 terwijl zij de             
lichaamssappen door de openingen in de  
kaken heen opslurpen4 7,nuttig47 ,tot de
 familie der gaasvliegen behoort ook de 
mierenleeuw 7fig4 #acd71 die als larve  

in een trechtervormig kuiltje in 't zand
 leeft1 en verschillende insekten       
uitzuigt1 welke in dit kuiltje vallen   
7vooral mieren74--,de schorpioenvliegen 
dooden in de vlucht vele insekten4--,de 
kokerjuffers leven als larven in 't     
water1 en wel in kokertjes1 die zij uit 
plantendeelen1 stukjes steen of schelpen
 samenstellen4    ,orde                 
,vliesvleugeligen4  ,bovenlip en        
bovenkaken niet verlengd 7bl4 #aca71 de 
laatsten tot bijten ingericht4          
,onderkaken en onderlip in de lengte    
gegroeid1 bij sommige soorten een' soort
 van snuit vormend1 geschikt om honig   
uit de bloesems te zuigen 7fig4 #ace74  
,zijn deze laatstbedoelde monddeelen    
minder sterk verlengd1 dan kunnen zij in
 ieder geval dienen voor 't oplikken van
 lichaamssappen uit aangebeten dieren   
7mieren7 of uit plantendeelen 7wespen74 
,de bovenkaken dienen om te bijten3 't  
zij om houtdeelen stuk te maken1 die    
voor 't bouwen der nesten worden        
gebruikt 7wespen71 't zij om eene       

opening te maken in dieren of           
plantendeelen1 waaruit zij daarna vocht 
oplikken 7mieren1 wespen71 't zij om    
bloemdeelen door te bijten1 om aldus bij
 de honigbakjes te komen                
7brombijen74--,vleugels alle vier       
vliezig1 met weinig of zeer weinig      
nerven4--,gedaanteverwisseling volkomen 
7bl4 #acd74 ,larven bij vele familin    
madevormig1 bij de bladwespen rupsvormig
 7bastaardrupsen74  ,het wijfje bezit   
eene legboor1 die van zeer              
verschillenden bouw kan zijn1 en die bij
 onderscheiden soorten 7graafwespen7    
niet slechts voor het eierleggen maar   
ook voor verdediging dient2 bij andere  
soorten dient zij slechts voor 't       
laatsbedoelde werk1 en vindt het        
eierleggen plaats door de anale opening 
7bijen1 wespen74 ,de tot steekorgaan    
vervormde legboor wordt angel           
genoemd4--,de bij andere insekten in 't 
achterlijf aanwezige klieren1 welke eene
 kleverige zelfstandigheid afscheiden1  
die tot vasthechting der eieren aan     

bladeren1 enz4 dient1 zijn bij de       
angeldragende vliesvleugeligen tot      
giftklieren vervormd4  ,vele            
vliesvleugeligen 7alle graaf-1 sluip-1  
gal-1 bladwespen1 ook vele soorten van  
bijen en wespen7 leven alleen2 anderen  
7alle mieren1 vele bijen en wespen7     
vormen staten1 welke soms uit duizenden 
individu's bestaan4 ,in deze staten     
grijpt altijd eene verdeeling van den   
arbeid plaats in zoover1 dat men naast  
de mannelijke en vrouwelijke            
voortplantingsdieren1 die uitsluitend   
voor de voortplanting dienen1 steeds    
onvruchtbare werkdieren of arbeidsters  
vindt3 vrouwelijke individu's met       
voortplantingsorganen1 die niet tot     
volkomen ontwikkeling zijn geraakt4     
,deze arbeidsters bouwen de woningen1   
kweeken de larven op en verdedigen den  
staat tegen den aanval van vreemde      
dieren2 zij zijn dan ook in veel grooter
 aantal in elken staat aanwezig dan de  
voortplantingsindividu's4--  ,familie   
der bijen4 ,zeer verlengde ondertong    

kaken en onderlip1 waarmee honig uit de 
bloemen wordt gezogen4 ,lichaam plomper 
en meer behaard dan dat van de wespen4  
,de pootlooze larven worden met         
stuifmeel of met een mengsel van        
stuifmeel en honig gevoed4 ,voor 't     
vasthouden van het in de bloesems       
verzamelde stuifmeel dienen o4 a4 bij   
honigbijen en hommels de zeer verbreede 
scheenen der achterpooten en het eerste1
 bijzonder groote1 lid van den voet     
dezer ledematen2 vele andere bijen      
dragen aan den onderkant van het        
achterlijf stuifmeel mee4--,de in staten
 levende bijen maken hare nesten van was
 7dat aan de buikzijde van de werkbijen 
in schilfers zich afscheidt71 van       
zandkorrels1 hout of deelen van         
bladeren4  ,bij de bestuiving van vele  
gewassen spelen de bijen eene gewichtige
 rol4 ,zie hierover het deeltje over    
,plantkunde4  ,de honigbij zal elders   
uitvoeriger worden behandeld4--         
,familie der wespen4 ,monddeelen als bij
 de bijen4 ,ook angeldragend4 ,slank1   

weinig of niet behaard4 ,voorvleugels in
 den rusttoestand overlangs opgevouwen4 
,de in staten levende wespen maken hare 
nesten uit eene soort van papier1       
hetwelk zij bereiden door hout- of      
bastdeelen fijn te kauwen4 ,de          
werkwespen zoowel als de mannetjes      
sterven tegen den winter2 alleen de     
bevruchte koninginnen overwinteren1 en  
wel onder mos1 in holle boomen en op    
andere verscholen plaatsen4 ,in 't      
voorjaar begint iedere koningin met den 
bouw van een nest2 tevens legt zij      
eieren en voedt zij de larven4 ,eerst   
later in 't jaar wordt zij bij den      
nestbouw en bij het voederen der larven 
bijgestaan door de intusschen uitgekomen
 werkwespen4 7,bij de bijen overwinteren
 ook de arbeidsters1 en sterven tegen   
den winter alleen de mannetjes74  ,vele 
wespen maken hare nesten in den grond2  
de landbouwer loopt kans1 dat hij zulke 
nesten bij 't ploegen vernielt en dat   
hij en zijn paard dan door honderden    
wespen worden aangevallen4 ,vele        

wespensteken tegelijk kunnen doodelijk  
werken4 7,middelen3 afkoelende stoffen  
als geschaafde wortels of appels1       
koolbladeren2--inwrijven met            
salmiak2--een compres met loodazijn74-- 
,familie graafwespen4 ,sommige soorten  
lijken zeer veel op gewone wespen2 maar 
zij hebben de voorvleugels niet         
overlangs samengevouwen4 ,de graafwespen
 vormen geene staten4 ,het wijfje graaft
 een gat in den grond1 waarin zij een ei
 legt4 ,daarbij begraaft zij een insekt1
 't welk tot voeding dient voor de te   
voorschijn komende larve4 ,opdat het te 
begraven insekt geen weerstand biede1   
maar ook niet in rotting overga1 brengt 
de graafwesp het vooraf in een'         
toestand1 waarin het geene willekeurige 
bewegingen kan uitvoeren4 ,tot dit doel 
steken de meeste soorten het gevangen   
insekt met den angel in 't lichaam en   
verwonden daarbij de zenuwknoopen 7zie  
bl4 #abi72 daardoor wordt het wel niet  
gedood1 maar toch zoo goed als          
onbewegelijk4--,sommige graafwespen     

begraven rupsen 7de rupsendooder71      
anderen snuittorren 7de snuittordooder71
 weer anderen vliegen 7de               
vliegendooder74 ,dat aldus vele soorten 
nuttig zijn1 behoeft geen nader betoog  
7fig4 #acg74--  ,familie mieren4 ,zeer  
groote bovenkaken2 onderkaken en        
onderlip niet snuitvormig verlengd4     
,arbeidsters ongevleugeld2 de mannetjes 
en vruchtbare wijfjes hebben vleugels4  
,achterlijf met het borststuk verbonden 
door een steeltje4 ,alle vrouwelijke    
mieren1 ook de arbeidsters1 hebben      
giftklieren2 sommige soorten hebben een'
 angel en steken op de wijze der bijen  
en wespen4 ,andere soorten echter missen
 den angel 7bijv4 de roode boschmier72  
deze bijten den vijand met de bovenkaken
 eene opening in de huid1 krommen       
vervolgens het achterlijf en spuiten het
 vergift in de wonde4  ,alle soorten van
 mieren vormen staten4 ,gedurende 't    
grootste gedeelte des jaars vindt men in
 een mierennest slechts arbeidsters1    
larven en poppen2 de                    

voortplantingsdieren verschijnen in den 
zomer1 en zijn vr de intrede van het    
koude jaargetijde weer verdwenen4 ,op   
een' zonnigen dag vliegen zij in grooten
 getale uit4 ,de bevruchte wijfjes laten
 zich op den bodem vallen en verliezen  
de vleugels1 't zij dat zij ze zich     
zelven uittrekken of dat zij haar worden
 uitgetrokken door de arbeidsters1 welke
 hen naar haar nest meenemen1 waar het  
eierleggen begint4 ,de poppen van vele  
soorten zijn in eene cocon besloten2    
deze ingesponnen poppen worden dikwijls 
onder den naam van miereneieren als     
vogelvoer gebruikt4--,de mierennesten   
bestaan uit dennenaalden of kleine      
takjes 7roode boschmier71 of zij worden 
in het inwendige van boomstammen        
7houtmieren7 of in den grond 7weidemier7
 aangelegd4  ,door het omwoelen van den 
bodem worden sommige soorten schadelijk2
 andere soorten echter doen nut door het
 dooden van rupsen en andere schadelijke
 insekten4 ,de mieren houden veel van   
allerlei zoete stoffen2 vooral likken   

zij gaarne het zoete vocht op1 dat de   
bladluizen uit hare aarsopening         
afscheiden4 ,zij strijken de bladluizen 
met hare sprieten over het achterlijf om
 de afzondering van dit vocht te        
bevorderen4 ,het gebeurt zelfs dat de   
mieren ze naar plantendeelen            
overbrengen1 waar ze het best gedijen en
 dat zij ze1 telkens wanneer deze       
plantendeelen uitgezogen zijn en        
beginnen te verslappen1 weer naar andere
 plantendeelen transporteeren4 ,soms    
houden zij de bladluizen in             
onderaardsche nesten1 waar deze aan plan
 ten wortels zuigen4--  ,familie        
sluipwespen4 ,de sluipwespen leggen hare
 eieren in larven of poppen van         
insekten2 hare larven leven daar van het
 reservevoedsel1 't welk deze in haar   
lichaam hebben opgehoopt 7zie bl4 #acf72
 eerst wanneer zij bijkans volwassen    
zijn en op 't punt van te verpoppen1    
verlaten zij het insekt1 waarin zij     
huisden1--of wel zij verpoppen binnen   
dit insekt en komen later als volwassen 

sluipwesp naar buiten4 ,in ieder geval  
veroorzaken zij den dood van het door   
hen bewoonde insekt4--,van sommige      
soorten leeft ne larve1 van anderen     
verscheiden larven in ne insektenlarve  
of ne pop4 ,fig4 #ach1 ,a geeft eene    
afbeelding van eene koolrups1 waaruit   
eene menigte sluipwesplarven naar buiten
 kruipen1 die buiten de rups zich in    
eene geelachtige cocon inspinnen4 ,de   
sluipwesp1 welke daaruit later te       
voorschijn komt1 is in ,c               
afgebeeld4--,eene sluipwespsoort kan    
slechts dn zich sterk vermeerderen1     
wanneer het insekt1 waarin zij woekert1 
in groot getal aanwezig is4 ,sluipwespen
 kunnen er dus niet veel toe bijdragen1 
eene insektenplaag te voorkomen1 maar wl
 om haar te doen ophouden4--  ,familie  
bladwespen4 ,lichaamsbouw gedrongen2 het
 nooit zeer lange achterlijf begint     
niet1 als bij de tot dusver behandelde  
vliesvleugeligen1 met een smal gedeelte3
 het dunne middeltje der wespen         
ontbreekt4 ,de legboor1 die als zij niet

 wordt gebruikt1 in het achterlijf is   
ingetrokken1 heeft den vorm van eene    
zaag2 zij dient om a4 h4 w4 putjes in   
bladeren of andere plantendeelen te     
zagen1 in welke de eieren worden gelegd4
 ,de larven zijn bastaardrupsen 7zie bl4
 #ach72 deze dieren1 die als gewone     
rupsen bladeren eten1 buigen in rust    
gaarne haar lichaam ,c-vormig inn2      
sommigen heffen1 als zij worden         
verontrust1 plotseling haar achterlijf  
omhoog en buigen het over den kop heen  
naar voren4--,als de bastaardrupsen     
volwassen zijn1 spinnen zij zich1 't zij
 aan de planten1 waarop zij leefden1 't 
zij in den grond1 eene ovale            
cocon4--,voorbeelden3 knollenbladwesp1  
bessenbladwesp 7fig4 #abd71             
dennenbladwesp4    ,orde ,vlinders of   
,schubvleugeligen4  ,monddeelen zuigend4
 ,terwijl de verdere kaken zeer klein   
zijn gebleven1 zijn de twee onderkaken  
zeer in de lengte gegroeid en vormen    
deze met elkaar eene spiraalvormig      
innrolbare buis1 die roltong wordt      

genoemd 7fig4 #aci1 g71 en waarmee honig
 uit de bloesems wordt opgenomen 7fig4  
#adj74 ,de vleugels zijn alle vier      
vliezig en met eigenaardige schubbetjes 
7fig4 #ada71 bezet1 die oorzaak zijn van
 de soms zeer sprekende1 soms meer doffe
 kleuren4--,gedaanteverwisseling        
volkomen 7bl4 #acd74 ,de larven zijn    
rupsen 7zie bl4 #acg71 de poppen zijn   
bedekt 7bl4 #ach74--  ,familie          
dagvlinders 7fig4 #aai74 ,lichaam slank 
en dun4 ,vleugels breed1 in den         
rusttoestand omhoog geslagen1 zoodat    
hunne rugvlakten tegen elkaar komen4    
,sprieten aan hun uiteinde knotsvormig  
verdikt4--,de rupsen van de meeste      
soorten zijn weinig behaard2 enkele met 
harde dorentjes bekleed4--,poppen naakt1
 hoekig4--,voorbeelden3 ,koolwitjes     
7fig4 #aai71 koninginnepage1            
dagpauwoog4--  ,familie                 
pijlstaartvlinders of avondvlinders     
7fig4 #adj74 ,lichaam forsch maar niet  
plomp4 ,vleugels lang en smal4--,rupsen 
onbehaard1 doorgaans een horen op het   

laatste lid van 't achterlijf           
pijlstaartrupsen1 fig4                  
#aad74--,verpopping in den grond2 geene 
cocon4 ,voorbeelden3 dennenpijlstaart1  
doodshoofduil4--  ,familie spinners     
7fig4 #adb1 #abj74 ,plomp1 zeer behaard4
 ,sprieten bij de mannetjes van         
kamvormige aanhangselen voorzien2 bij de
 wijfjes ontbreken deze aanhangselen of 
zij zijn klein4 ,hoewel de vleugels bij 
de meeste soorten vrij groot zijn1      
vliegen alleen de mannetjes flink4 ,de  
wijfjes verwijderen zich doorgaans niet 
ver van de plaats1 waar zij uit de pop  
zijn gekomen4 ,zij leggen dus de eieren 
dicht bij elkaar3 veelal in hoopen tegen
 boomstammen aan of in reten van de     
schors1 de ringelrupsvlinder in een'    
ring rondom een twijgje 7fig4           
#adb74--;,de rupsen1 die bij vele       
soorten behaard zijn1 leven dus in den  
aanvang in elkaars nabijheid2 dikwijls  
spinnen zij een nest1 waarin zij f      
altijd 7processierups7 f gedurende het  
eerste gedeelte van haar leven          

7ringelrups1 bastaardsatijnvlinder7     
blijven4--,de rupsen van de meeste      
soorten spinnen eene cocon1 waarbinnen  
zij verpoppen 7zijderups1 ringelrups1   
bastaardsatijnvlinder72 anderen spinnen 
slechts een weefsel van draden1 tusschen
 welke de pop duidelijk zichtbaar is    
7nonvlinder1 plakker74 ,voor hout- en   
ooftboomteelt zijn vele soorten         
schadelijk1 voor den akkerbouw geen     
enkele soort4--  ,familie uilen 7fig4   
#adc74 ,een stevig1 maar slank1 glad    
behaard lichaam4 ,vleugels flink        
ontwikkeld1 vooral de voorvleugels niet 
bijzonder breed4 ,de uilen vliegen snel1
 dikwijls over dag1 hoewel zij slechts  
bij nacht hare eieren leggen2 verreweg  
de meeste soorten doen dit aan          
kruidachtige gewassen1 en zij leggen    
meestal ieder eitje                     
afzonderlijk4--,rupsen gewoonlijk       
onbehaard4 ,poppen doorgaans in den     
grond2 geene cocon4--,vele soorten zijn 
voor den akkerbouw en den tuinbouw      
schadelijk 7kooluil1 grasrups1 aardrups1

 gammarups71 slechts enkele nadeelig    
voor de houtteelt 7gestreepte           
dennenrups74--  ,familie                
spanrupsvlinders 7fig4 #add74 ,vlinders 
slank en dun van lijf1 met groote1      
breede vleugels4 ,veelal traag4 ,van    
enkele soorten hebben de wijfjes geene  
7fig4 #add1 b7 of slechts zeer kleine1  
voor 't vliegen onbruikbare vleugels4   
,gelijken op dagvlinders2 maar nooit    
knotsvormige sprieten4--,de rupsen zijn 
spanrupsen 7zie bl4 #ach74 ,tot deze    
familie behooren de bessenspanrups en de
 voor de ooftboomteelt zoo schadelijke  
wintervlinders 7fig4 #add74--  ,familie 
bladrollers 7fig4 #ade74 ,kleine        
vlindertjes met goed ontwikkelde        
vleugels4 ,de rupsen leven in inngerolde
 bladeren 7van dr de naam671 in 't      
inwendige van vruchten 7de rups in de   
wormstekige appelen en die in de        
wormstekige pruimen7 of van twijgen     
7dennenlotrups74--  ,familie motten     
7fig4 #adf74 ,zeer kleine vlindertjes   
met zeer smalle vleugeltjes1 door een'  

franjezoom omgeven4 ,sommige soorten    
voeden zich met bladeren 7spinselmotten 
in appelboomen en meidorens72 anderen   
leven van gezolderd graan 7korenmot72   
weer anderen van haren 7kleer- en       
tapijtmotten7 en andere doode           
zelfstandigheden4    ,orde              
,halfvleugeligen4  ,de monddeelen zijn  
tot steken en zuigen ingericht2 zij     
vormen alles te zamen een' zuigsnuit4   
,deze 7fig4 #adg7 bestaat uit een'      
geleden koker 7onderlip71 waarbinnen    
twee paar stekels gelegen zijn 7de      
bovenkaken en de onderkaken71 die aan   
hun uiteinde van tandjes zijn voorzien1 
met behulp van welke een gaatje in een  
plantendeel of in de huid van een insekt
 wordt gemaakt4 ,ook de bovenlip is in  
de lengte gegroeid4--,bij vele soorten  
van halfvleugeligen 7land- en           
waterwantsen7 zijn de voorvleugels voor 
een gedeelte leerachtig en taai1 terwijl
 de buitenrand ervan evenals de         
achtervleugels vliezig is 7fig4 #adh74  
,bij andere soorten 7gevleugelde        

bladluizen1 fig4 #adi7 zijn voor- en    
achtervleugels beiden vliezig en van    
weinig nerven voorzien4 ,sommige soorten
 7weegluis1 ongevleugelde bladluizen7   
hebben in 't geheel geene               
vleugels4--,gedaanteverwisseling        
onvolkomen 7bl4 #acd74  ,tot de         
halfvleugeligen behooren o4 a4 de       
weegluis1 de frambozenwants 7die op     
kersen1 aalbessen1 frambozen leeft en   
aan deze vruchten haren afschuwelijken  
reuk meedeelt71 verschillende soorten   
van waterwantsen 7als de                
waterschorpioen1 het bootsmannetje en de
 waterloopers72 eindelijk de bladluizen 
en de schildluizen4--  ,de bladluizen   
7fig4 #adi7 hebben lange sprieten1 dunne
 pooten en een' langen1 dunnen          
zuigsnuit4 ,bij de zelfde soort vindt   
men gevleugelde en ongevleugelde        
exemplaren4 ,in den herfst zijn er      
mannelijke en vrouwelijke dieren2 de    
laatsten leggen vr den winter de eieren1
 welke bestemd zijn om te overwinteren4 
,de bladluizen1 die in 't volgende      

voorjaar uit deze eieren te voorschijn  
komen1 zijn allen wijfjes1 die echter   
zonder voorafgaande bevruchting jongen  
ter wereld brengen1 welke reeds dadelijk
 na de geboorte de kiemen van eene      
nieuwe generatie in zich bevatten4 ,het 
aantal jongen1 door n wijfje ter wereld 
gebracht1 en het aantal in n jaar       
elkander opvolgende geslachten is bij   
verschillende soorten zeer ongelijk4 ,er
 zijn soorten1 bij welke een wijfje #hj 
tot #ajj jongen voortbrengt1 terwijl per
 jaar #i tot #ab of meer generatin      
elkaar opvolgen4 ,in den herfst zijn er 
weer mannetjes en eierleggende          
wijfjes4--,daar de bladluizen gedurende 
haar gansche leven plantensappen zuigen1
 kunnen zij door haar buitengewoon sterk
 voortplantingsvermogen zeer schadelijk 
worden4 ,terwijl zij uit stengels en    
bladeren de sappen opzuigen1 welke deze 
anders zelven voor den groei en de      
bloem- en vruchtvorming zouden hebben   
gebruikt1 brengen zij hare jongen voort1
 die in de onmiddellijke nabijheid der  

moeder den zuigsnuit in het zelfde      
plantendeel inboren1 en spoedig zelven  
beginnen zich voort te planten4 ,op deze
 wijze ontstaan bladluiskolonin1 die    
dikwijls uit honderden stuks bestaan4   
,een op deze wijze aangetast plantendeel
 schrompelt inn2 maar nu zouden ook de  
daarop zittende bladluizen sterven2 vr  
't echter zoover is gekomen1 zijn       
verscheiden exemplaren verhuisd4 ,de    
derde generatie nl4 bestaat gewoonlijk  
niet alleen uit ongevleugelde           
bladluizen1 maar ten deele ook uit      
exemplaren1 die na eenige vervellingen  
te hebben doorloopen1 vleugels hebben   
gekregen2 deze vliegen weg1 zetten zich 
op eene andere plant neer en worden daar
 de stammoeders van nieuwe kolonin4 ,ook
 latere generatin bestaan deels uit     
gevleugelde1 deels uit ongevleugelde    
exemplaren4--,zoowel doordat de         
bladluizen vele vijanden hebben         
7spreeuwen1 musschen1 grasmusschen1     
enz41 lievenheersbeestjes en hunne      
larven1 gaasvlieglarven1                

zweegvlieglarven71 als doordat zij door 
wind en regen soms in massa's gedood    
worden1 komen zij slechts nu en dan1    
bepaaldelijk in droge zomers1 in z      
groote scharen voor1 dat zij de door    
haar bewoonde gewassen zoodanig         
beschadigen1 dat de oogst er erg onder  
lijdt4 ,niet slechts door saponttrekking
 schaden zij den planten2 ook doordat   
zij uit de aarsopening eene             
suikerhoudende1 klevende vloeistof      
7honigdauw7 van zich geven1 welke1 als  
zij in kleine druppels op bladeren      
neervalt1 een gedeelte van de           
huidmondjes der bladeren sluit en aldus 
de werkzaamheid van deze vermindert4    
,ook hechten zich op de met honigdauw   
bedekte plantendeelen gemakkelijk sporen
 van zwammen vast1 welke door de lucht  
werden voortbewogen2 zoo kan de         
honigdauw de voorlooper zijn van        
roetdauw1 het zwart en van andere door  
zwammen veroorzaakte plantenziekten4--  
,de schildluizen zijn alleen in hare    
eerste jeugd in het bezit van pootjes1  

en dus in staat zich te verplaatsen4    
,weldra zuigen de larfjes zich met haren
 snuit aan een' twijg1 een' tak of een' 
stam1 bij uitzondering ook wel aan een  
blad of eene vrucht1 vast4 ,dan         
ondergaan zij eene vervelling1 waarbij  
zij hare pooten verliezen2 ook wordt    
doorgaans haar lichaam aan den rugkant  
met een schild bedekt1 dat bij sommige  
soorten als eene vervorming van de huid 
moet worden beschouwd1 bij de meeste    
soorten echter uit eene waslaag bestaat1
 welke de huid afzondert4 ,het mannetje 
ontwikkelt zich onder zoo'n schild tot  
een van pooten en meestal ook van n paar
 vleugels voorzien diertje1 dat zich in 
den volwassen staat over grootere of    
kleinere afstanden voortbeweegt4 ,het   
wijfje blijft haar geheele leven lang   
pootloos en onder het schild verscholen2
 als het gestorven is1 blijft het schild
 de eieren bedekken1 waardoor deze tegen
 winterkoude en regen beschut zijn4 ,de 
mannetjes zijn veel kleiner dan de      
wijfjes4 ,voor den eigenlijken landbouw 

hebben de schildluizen geen beteekenis1 
maar op houtachtige gewassen en struiken
 7ooftboomen1 wijnstok7 vindt men vele  
schadelijke soorten4    ,orde           
,blaaspooten4  ,zeer kleine insekten met
 een' eigenaardigen kaaktoestel1 waarmee
 zij de opperhuid van bladeren en       
bloemdeelen verwonden en deze deelen    
tevens uitzuigen4--,de vier smalle      
vleugels hebben lange franje aan de     
randen2 de voorvleugels zijn harder dan 
de achtervleugels4 ,de uiteinden der    
pootjes dragen geene klauwen1 maar      
blaasjes1 die als zuignappen dienst     
doen4--,gedaanteverwisseling onvolkomen 
7bl4 #acd74--;,in sommige jaren         
vermeerdert zich de eene of andere soort
 zeer sterk2 dan vliegen zij--vooral op 
zeer warme dagen--in grooten getale in  
zwermen rond4--,verschillende soorten   
zijn er bekend1 die aan graanbloesems1  
aan jonge boonenplanten1 aan            
vlasplanten1 enz4 schadelijk zijn4      
,orde ,tweevleugeligen4  ,monddeelen in 
de lengte gegroeid1 f alleen tot zuigen 

7kamervlieg1 vleeschvlieg1 horzels1     
parasietvliegen7 f tot steken en zuigen 
7steekmuggen1 dazen7 ingericht4--,alleen
 de voorvleugels zijn ontwikkeld1 de    
achtervleugels zijn gewoonlijk door een 
paar kleine1 kolfvormige lichaampjes    
vervangen 7fig4                         
#aea74--;,gedaanteverwisseling volkomen 
7bl4 #acd74 ,larven altijd pootloos2 de 
meesten hebben geen' duidelijk          
zichtbaren kop 7maden72 maar de         
kopdragende larven van de insekten dezer
 orde hebben bijtende monddeelen4 ,deze 
laatsten veranderen in bedekte poppen   
7bl4 #ach72 de koplooze maden verpoppen 
binnen hare eigen larvenhuid4  ,familie 
der muggen 7fig4 #aea74 ,lange1 dunne   
sprieten2 lange1 dunne pooten2 lichaam  
slank en dun4 ,van sommige soorten      
7steekmuggen1 krieuwelmugjes7 steken de 
wijfjes mensch en vee2 de mannetjes     
zuigen geen bloed maar slechts dauw of  
andere druppeltjes vocht1 welke zich op 
planten bevinden4 ,van andere soorten   
steken noch de wijfjes noch de mannetjes

 7galmuggen1 langpootmuggen74 ,van de   
zoo lastige steek- en krieuwelmuggen    
leven de larven in stilstaand water2    
vandaar dat zij in vochtige jaren en in 
laaggelegen1 slecht afwaterende streken 
't meest voorkomen4--,van de            
langpootmuggen leven de grauwe larven   
7emelten of grauwe wormen7 f in         
halfvergane organische stoffen f op     
bouw- en weiland1 van de wortels van    
grassen en granen4 ,de soorten1 welke 't
 laatste doen1 zijn schadelijk 7fig4    
#aea47--;,galmuggen zijn klein1 de      
meeste soorten slechts #a  #c m,m4 lang2
 de vleugels zijn vrij breed1 behaard1  
de pooten en sprieten lang2 de laatsten 
bestaan uit een zeer groot aantal       
leedjes1 die op hun midden behaard zijn4
 ,het wijfje heeft eene legboor1 waarmee
 zij hare eitjes in plantendeelen legt4 
,doorgaans ontstaat op de plaats1 waar  
het eitje gelegd is1 eene opzwelling van
 het plantendeel3 soms een ware gal     
7beukengalmug71 soms eene zeer kleine   
opzwelling1 gepaard met abnormalen groei

 der aangrenzende deelen4 ,tot de       
schadelijke galmuggen behooren o4 a4 de 
gele tarwegalmug1 de ,hessische mug1 de 
erwten- en de koolzaadgalmug4--  ,de    
familie der dazen of bremsen bestaat uit
 groote of middelmatig groote vliegen   
met een stevig gebouwd lichaam1 een'    
flink gebouwden kop1 een plat achterlijf
 en stevige pooten4 ,de wijfjes zuigen  
bloed en worden door hare steken lastig 
voor mensch en dier4 ,de larven leven in
 den grond en zijn                      
onschadelijk4--,paardendaas1 runderdaas1
 regendaas1 goudoogdaas4--  ,de familie 
der roofvliegen zijn meer slank en dun  
dan de dazen1 met welke zij overigens   
den stevigen bouw en de flinke pooten   
gemeen hebben4 ,zij dooden vele         
insekten1 die zij uitzuigen2 den mensch 
en de huisdieren laten zij met rust4--  
,familie zweefvliegen4 ,stevig gebouwd1 
vrij breed4 ,meerendeels levendig       
gekleurd1 met zwarte en gele banden op  
het achterlijf4 ,zij houden zich soms   
een' tijd lang op eene bepaalde plaats  

in de lucht staande of zwevende1 waarbij
 zij de vleugels zeer snel op en neer   
slaan4 ,de larven van enkele soorten    
leven in bollen van planten             
7uienzweefvlieg1 narcisvlieg72 die van  
andere soorten in vuil water            
7gootmaden72 de meesten echter leven op 
bladeren te midden van bladluizen1 die  
zij uitzuigen4--  ,ware vliegen hebben  
een' zuigsnuit1 niet geschikt om te     
steken4 ,in hoofdzaken komen zij met de 
zwarte kamervlieg in bouw overeen4      
,behalve deze laatste1 welker made in   
mest leeft1 behooren tot deze familie3  
de blauwe bromvlieg en de vleeschvlieg1 
welker maden in gekookt of rauw vleesch 
leven1--de schapenvlieg1 die als made in
 de huid en in de daaronder gelegen     
deelen van 't schaap parasiteert1--de   
bloemvliegen1 welker maden f in mest f  
in planten leven 7bijv4 koolvlieg1      
uienvlieg1 bietenvlieg71--de groenoogen1
 die als made in grasachtige gewassen   
parasiteeren 7halmvlieg1 fritvlieg71--de
 parasietvliegen1 welker maden zich in  

levende rupsen ontwikkelen1 en die in de
 huishouding der natuur dezelfde rol    
spelen als de sluipwespen 7zie bl4      
#aec71--;de horzels 7fig4 #abc71 die als
 made in de maag of den darm            
7paardenhorzel71 in de neusholte        
7schapenhorzel7 of onder de huid        
7runderhorzel7 van verschillende dieren 
parasiteeren4--  ,luisvliegen4 ,lichaam 
plat2 huid leerachtig1 taai4            
,kromgebogen voorpooten1 geschikt voor  
't klauteren in de haren van de dieren1 
waarop zij parasitisch leven en welker  
bloed zij zuigen4 ,sommige soorten      
7paardenluisvlieg7 hebben twee vleugels2
 andere zijn ongevleugeld en lijken dan 
zeer veel op luizen 7de zoogenaamde     
schapenluis of schapenteek1 die         
eigenlijk schapenluisvlieg moet worden  
genoemd1 daar er bovendien eene ware    
schapenluis en eene ware schapenteek    
bestaan74 ,niet slechts komt bij de     
luisvliegen de made reeds binnen het    
moederlichaam uit het ei te voorschijn  
7dit is ook bij enkele andere insekten  

't geval1 o4 a4 bij de schapenhorzel en 
bij de grauwe vleeschvlieg672 maar de   
enkele made1 die tot ontwikkeling komt1 
wordt volwassen geboren en verpopt      
onmiddellijk na hare geboorte4 ,terwijl 
de meeste insekten slechts nmaal zich   
voortplanten en daarna sterven1 herhaalt
 zich de voortplanting bij de           
luisvliegen4 ,telkens verlaat zoo'n     
insekt1 om eene made ter wereld te      
brengen1 het dier1 waarop het leeft2 de 
made wordt dan in eene reet tusschen    
planken1 in een gaatje in den grond of  
op eene andere beschutte plaats geboren4
    ,orde ,vlooien4  ,ongevleugeld4 ,in 
de lengte gegroeide monddeelen1 geschikt
 om te steken en bloed te zuigen4 ,geen 
vleugels4 ,springpooten4 ,eene volkomen 
gedaanteverwisseling 7bl4 #acd73 larve  
met een' duidelijken kop1 maar pootloos2
 pop onbedekt4 ,de larve van de gewone  
menschenvloo leeft in de reten van den  
vloer of op eene andere verscholen      
plaats4 ,de vlooien zijn tijdelijke     
parasieten4    ,orde ,luizen4  ,lichaam 

plat1 ongevleugeld4 ,monddeelen op een  
snuitvormig aanhangsel gezeten2 de      
monddeelen zelve echter zijn zuigend    
7ware luizen1 die bloed zuigen7 of      
bijtend 7vacht- of haarluizen1 die      
stukjes haar of huidschilfers eten74 ,de
 luizen hebben kleine enkelvoudige      
oogjes of zijn geheel blind4 ,voorpooten
 gekromd1 geschikt om ermee door haren  
te klauteren4 ,geene                    
gedaanteverwisseling4    ,orde ,spring- 
en ,franjestaarten4  ,kleine1           
ongevleugelde1 met schubbetjes of       
haartjes bedekte insekten1 met bijtende 
monddeelen4 ,geene gedaanteverwisseling4
 ,aan het uiteinde van 't achterlijf f  
draadvormige aanhangselen               
7franjestaarten7 f een gaffelvormig     
verdeelde staart1 die langs de buikzijde
 van het lichaam naar voren wordt       
gestoken en voor 't springen gebruikt   
wordt 7springstaarten74--,tot de        
franjestaarten behoort o4 a4 de         
suikergast2 tot de springstaarten       
behooren de geslachten ,podura1         

,smynthurus1 enz4     ,,klasse ,,ii4    
,,duizendpootachtigen4   ,deze ademen   
door luchtbuizen 7bl4 #abi74 ,het       
lichaam bestaat uit een' kop en een     
groot aantal aan elkaar gelijke leden1  
die allen ledematen bezitten 7fig4 #aab 
op bl4 #abg74 n paar sprieten4--,men    
onderscheidt3 #a4 de eigenlijke         
duizendpooten1 die aan elk lichaamslid n
 paar pooten hebben1 en die in 't bezit 
zijn van monddeelen1 welke voor roof    
geschikt zijn1 #b4 de millioenpooten met
 twee paar pooten aan ieder lichaamslid1
 en monddeelen1 die geschikt zijn voor  
't eten van humusachtige                
zelfstandigheden en van plantendeelen4  
,tot de millioenpooten behooren de      
zoogenaamde oprollers1 die zich gaarne  
spiraalvormig innrollen4 ,sommige       
soorten van oprollers eten kiemende     
zaden 7bietenzaad1 erwten7 of saprijke  
plantendeelen 7aardappelen1 knollen1    
wortelen74     ,,klasse ,,iii4          
,,spinachtigen4   ,de spinachtigen      
ademen--voorzoover zij behalve de huid  

nog afzonderlijke ademhalingsorganen    
hebben--door tracheen of door           
zoogenoemde longzakken1 die slechts eene
 wijziging van tracheen zijn4 ,het      
lichaam bestaat hoogstens 7zooals bij de
 ware spinnen7 uit twee                 
lichaamsafdeelingen1 welke ieder voor   
zich ongeleed zijn3 kopborststuk en     
achterlijf 7fig4 #aed74 ,terwijl het    
laatste lichaamsdeel geene ledematen    
heeft1 bezit het eerste als aanhangselen
 de vergift uitstortende monddeelen1    
alsmede #d paar pooten4  ,er zijn echter
 ook spinachtigen 7de mijten1 fig4      
#aee71 bij welke ook 't kopborststuk en 
't achterlijf nog weer tot n ongeleed   
lichaam vereenigd zijn1 zoodat het dier 
nog slechts door de gelede pooten als   
een ,geleed dier te herkennen is 7zie   
bl4 #abg74  ,tot de spinachtigen        
behooren o4 a4 de volgende orden3 ware  
spinnen1 schorpioenen1 langpootspinnen  
of hooiwagens1 mijten4  ,de ware spinnen
 zijn1 voorzoover zij f rustig in hare  
web zittende f de prooi achtervolgende1 

schadelijke of lastige insekten vangen1 
eenigszins nuttig4  ,tot de mijten      
behooren o4 a4 de kaasmijt1 die op harde
 soorten van kaas bij duizenden kan     
voorkomen1 en de kaas in een poeder     
verandert1--de meelmijt1 die zich sterk 
vermeerdert in meel1 dat op eene warme1 
vochtige plaats bewaard wordt1--de      
schurftmijten1 waarvan verschillende    
soorten bij onderscheiden dieren en ook 
bij den mensch eene huidziekte kunnen   
veroorzaken1--de teken1 die gewoonlijk  
op den grond leven1 maar soms tegen     
struiken en kruidachtige planten        
opklimmen1 om van deze op honden1       
schapen1 runderen1 enz41 ook wel op den 
mensch1 over te gaan1 waaraan zij zich  
vast hechten1 en dien zij bloed         
afzuigen4     ,,klasse ,,iv4            
,,schaaldieren4   ,de schaaldieren      
ademen door kieuwen2 de meesten leven   
dan ook in het water1 en de             
landschaaldieren 7sommige pissebedden7  
houden zich steeds op eenigszins        
vochtige plaatsen op4 ,huid hard en dik1

 met kalkafzetting4 ,twee paar          
sprieten4--,voorbeelden3 kreeften1      
krabben1 pissebedden4                   
,,hoofdafdeeling ,,iii4 ,,wormen4       
,wormen zijn tweezijdig-symmetrische    
7bl4 #cb7 dieren1 die als buitenste     
bekleeding een' huidspierzak hebben4    
,onder de opperhuid namenlijk1 die niet 
verhard is1 bevindt zich eene laag1     
welke niet uitsluitend uit de leerhuid  
bestaat1 maar aan welker samenstelling  
steeds spiervezels deelnemen1 die aan de
 binnenzijde van de huid zijn gelegen4  
,de wormen bewegen zich voort door de   
verschillende afdeelingen van den aldus 
gevormden huidspierzak samen te trekken 
en weer te ontspannen4  ,bij sommige    
wormen werken tot deze voortbeweging ook
 pootjes mee1 bij anderen niet2 maar in 
elk geval spelen deze pootjes1 welke    
altijd ongeleed zijn1 daarbij eene      
ondergeschikte rol4 ,sommige wormen     
bezitten zuignappen1 waarmee zij zich   
vastzuigen1 en het lichaam bijtrekkend1 
zich voortbewegen4--,er zijn gelede     

wormen 7regenworm1 lintwormen7 en       
ongelede 7spoelwormen1 leverbot74 ,bij  
de gelede wormen is de graad van        
zelfstandigheid der leden zeer          
verschillend4 ,bij vele lintwormen kan  
men ieder lid als een zelfstandig dier  
beschouwen2 want ieder lid leidt een'   
tijd lang een zelfstandig leven4 ,z     
groot is de zelfstandigheid der leden   
van een' regenworm niet2 deze leden     
blijven altijd een geheel               
uitmaken4--,tot de ,wormen behooren     
verscheiden1 zeer uitnloopende groepen4 
,ik vermeld slechts de klassen der      
ringwormen1 spoelwormen en platwormen4  
,klasse ,ringwormen4  ,gelede wormen met
 een rolrond lichaam en met             
voetstompjes1 welke langere of kortere  
borsteltjes dragen2 echter kunnen ook de
 voetstompjes ontbreken en dan zitten de
 borstelbundeltjes in groeven4 ,dit     
laatste is 't geval bij de regenwormen1 
bij welke alleen bij vergrooting de     
borstelbundeltjes zichtbaar zijn4 ,de   
regenwormen zijn hermaphrodiet2 d4 i4   

men vindt mannelijke en vrouwelijke     
geslachtsorganen bij n en 't zelfde     
individu4 ,de regenwormen komen         
hoofdzakelijk op eenigszins             
waterhoudenden humusgrond voor1 althans 
niet op zeer armen zandgrond en in leem4
 ,nu en dan komen zij met hunne gangen  
aan de oppervlakte1 om de stoffen1 welke
 onverteerd uit de door hen ingeslikte  
aarde en uit de door hen opgenomen      
plantendeelen zijn overgebleven1 in den 
vorm van eigenaardige hoopjes weer af te
 geven4 ,de gangen loopen meestal       
scheef1 bij uitzondering ook wel recht  
naar beneden in den grond1 tot op eene  
diepte van #b #a_/b ,meter en meer4 ,zij
 eindigen in eene verwijding1 waarin de 
worm ineengerold1 den winter doorbrengt1
 nadat hij de uitmonding van den gang   
met een prop van bladeren1 takjes1 stroo
 of papier heeft dichtgestopt4--,de     
regenworm voedt zich hoofdzakelijk met  
de organische stoffen1 welke zich in    
humusrijken grond bevinden2 maar hij    
neemt ook bladeren van kool1 uien en    

andere planten1 vooral van kiemplantjes 
7in 't bijzonder die van bieten7 op4    
,hij trekt deze plantendeelen ongeveer  
#e c,m4 diep in zijne gangen1 en        
bevochtigt ze daar met eene zure1 door  
hem uitgescheiden vloeistof1 waardoor ze
 eenigszins worden aangetast alvorens te
 worden opgenomen4 ,wl doen de          
regenwormen1 doordat zij aldus          
kiemplanten vernielen1 eenige schade1   
maar gewoonlijk zeer plaatselijk4 ,in   
ieder geval weegt die schade op verre na
 niet op tegen het nut1 dat zij teweeg  
brengen door het graven van hunne       
gangen4 ,daardoor toch kan de lucht veel
 beter in alle deelen van den grond     
binnendringen1 wat voor het plantenleven
 van het hoogste gewicht is4 ,nog op    
andere wijze worden de regenwormen in   
den grond voor het plantenleven nuttig1 
vooral door hun groot getal4 ,darwin    
heeft uitgerekend dat in vele streken   
elk jaar op iedere ,hektare gronds een  
gewicht van #bejjj ,kgr4 aarde het      
lichaam der regenwormen passeert en     

aldus uit de diepte naar de oppervlakte 
wordt gebracht2 zoodat de geheele aan de
 oppervlakte liggende1 humus bevattende 
laag in weinige jaren hunnen darm       
gepasseerd heeft4 ,zij praepareeren     
aldus op uitstekende wijze den bodem    
voor den plantengroei1 daar zij de      
verschillende deelen er van telkens weer
 met de lucht in aanraking brengen4 ,zij
 brengen alle steentjes naar beneden1   
want zij brengen de door hen opgeworpen 
aardhoopjes naar boven2 en deze bevatten
 natuurlijk alleen steentjes1 die klein 
genoeg zijn om den darm der regenwormen 
te passeeren4 ,zij mengen1 evenals de   
tuinman1 de bovendeelen goed doorn1 en  
zij begraven in minder tijd dan men zou 
kunnen vermoeden1 de voorwerpen1 welke  
aan de oppervlakte mochten liggen       
7beenderen1 schelpen1 doode dieren1     
bladeren71 uit welke spoedig weer       
plantenvoedsel gevormd wordt4    ,klasse
 ,spoelwormen4  ,lichaam ongeleed1      
rolvormig1 naar de uiteinden toe        
versmald4 ,geen pootjes en borstels     

aanwezig4--,onder de ,spoelwormen heeft 
men groepen1 welker vertegenwoordigers  
allen in dieren parasiteeren2 andere1   
die in den grond of in planten leven4   
,de in dieren parasiteerende            
,spoelwormen ontwikkelen zich allen met 
verhuizing2 d4 i4 n en dezelfde worm    
brengt niet zijn geheele leven in 't    
zelfde dier door1 maar gaat--wanneer het
 dier1 waarin hij leeft1 door een ander 
wordt opgegeten1 in dit laatste over1 of
 brengt een deel zijns levens in 't     
water door om later parasiet te worden4 
,het spreekt van zelf1 dat zulke        
spoelwormen1 die zich met verhuizing    
ontwikkelen1 veel kans hebben1 dat zij  
niet terecht komen juist in de          
diersoort1 waarin zij kunnen leven2 zal 
de soort niet uitsterven1 dan is dus het
 voortbrengen van een groot aantal      
eieren noodig4--,de in planten levende  
spoelwormen verhuizen hoogstens van den 
bodem naar de plant1 die erop groeit en 
van deze terug naar den bodem2 de kans  
van te verdwalen1 zoodat zij niet tot   

verdere ontwikkeling zouden kunnen      
geraken1 is veel geringer4 ,uit het     
bovenstaande zal dus duidelijk zijn     
geworden1 waarom de in dieren           
parasiteerende spoelwormen een groot    
getal eieren leggen1 die dus zeer klein 
moeten zijn1 terwijl de in planten of in
 den grond levende soorten een kleiner  
getal betrekkelijk groote eieren leggen4
 ,vermeerderen zich de in planten       
woekerende soorten sterk1 dan is dit    
vooral toe te schrijven aan het groote  
aantal generatin1 dat elkander per jaar 
opvolgt1 niet zoo zeer aan het          
buitengewoon groote aantal eieren1 door 
ieder dier gelegd4  ,ik noem hier       
slechts enkele belangrijke soorten4  a4 
,spoelwormen1 die in dieren             
parasiteeren3 vele soorten van          
darmspoelwormen bij den mensch en bij   
vele huisdieren2--de spoelworm1 die in  
de luchtpijp der schapen en die1 welke  
in de luchtpijp der runderen leeft2--de 
trichine1 die als larve in de           
spiervezels van het varken gevonden     

wordt1 en dus1 wanneer een mensch zulk  
met trichinen besmet rauw of onvoldoend 
gekookt varkensvleesch eet1 in den darm 
van den mensch overgaat4 ,daar1 in den  
darm1 wordt de trichine volwassen en    
plant zij zich voort2 de jonge          
trichinen1 die bij duizenden worden     
voortgebracht1 doorboren den darmwand en
 vestigen zich later in de spieren van  
den mensch4 ,de trichine kan oorzaak    
worden van eene zeer gevaarlijke ziekte 
bij den mensch4  b4 ,spoelwormen1 die in
 planten woekeren3 het stengelaaltje    
7oorzaak van eene eigenaardige ziekte in
 rogge1 haver1 uien1 boekweit1 klaver1  
enz472--het tarweaaltje 7oorzaak dat    
zwartwandige gallen ontstaan op de      
plaats1 waar bij een normale plant de   
tarwekorrels in de aar zitten72--het    
bietenaaltje 7oorzaak van eene ernstige 
ziekte in de suikerbieten1 in haver en  
eenige andere planten4    ,klasse       
,platwormen4  ,een plat1 dikwijls       
bladvormig lichaam2 doorgaans geene     
lichaamsholte3 de ruimte tusschen de    

inwendige organen en den huidspierzak   
wordt door eene sponsachtige            
zelfstandigheid aangevuld4--,hiertoe    
brengen wij de ,lintwormen en de        
,zuigwormen4    ,orde ,lintwormen4  ,den
 lichaamsbouw van een' lintworm kan men 
uit fig4 #aeg leeren kennen4 ,men       
onderscheidt een zeer kleinen kop1 die  
zich naar achteren toe voortzet in een' 
nog smalleren hals1--verder een zeer    
groot aantal leden1 van welke de eersten
 zeer smal en kort en de volgenden      
grooter zijn1 naarmate zij verder van   
den kop verwijderd zijn4 ,in den aanvang
 bestaat de lintworm uit niets anders   
dan den kop1 die zich met zuignappen of 
dergelijke organen aan den wand des     
darms vasthoudt4 ,later groeit het      
achtereinde van den kop in de lengte en 
vormt z den zoogenoemden hals2 spoedig  
echter vormt zich op een' kleinen       
afstand van het uiteinde van dezen hals 
een dwarswand4 ,daardoor wordt alzoo het
 eerste lid afgesnoerd1 dat aan den hals
 bevestigd blijft1 tot weer een nieuw   

lid1 onmiddellijk vr het eerstgevormde1 
zich afzondert4 ,op gelijke wijze vormt 
zich ieder volgend nieuw lid4 ,die1     
welke zich bevinden op den grootsten    
afstand van den kop1 zijn de oudste     
leden4 ,ieder lid bezit zijne eigen     
geslachtsorganen1 zoowel mannelijke als 
vrouwelijke2 ieder lid groeit           
zelfstandig en wordt op een' bepaalden  
tijd geslachtsrijp1 terwijl de dichter  
naar den kop toe gelegen leden dit nog  
niet zijn4 ,zoodra een lid volgroeid is1
 laat het los1 verlaat 7gewoonlijk met  
de uitwerpselen7 den darm van 't dier1  
waarin de lintworm leeft1 en kruipt weg1
 soms over groote afstanden2 later barst
 het1 zoodat de eieren vrij raken4 ,een 
lid van den lintworm moet dus als een   
afzonderlijk dier worden beschouwd1     
hoewel toch de leden1 zoolang zij aan   
elkaar bevestigd zijn1 te zamen een     
geheel uitmaken4  ,de kop kan1 gelijk   
blijkt uit hetgeen boven werd gezegd1 in
 't geheel niet worden vergeleken met   
den kop van een ander dier2 hij heeft   

geenen mond4 ,de lintworm heeft trouwens
 ook geenen darm3 kop en leden nemen    
ieder voor zich de verteerde voedende   
stoffen op1 welke in den darm1 waarin   
zij leven1 aanwezig zijn2 deze voedende 
stoffen dringen osmotisch door den      
lichaamswand van den lintworm4 ,aan den 
top van den kop vindt men ter           
bevestiging aan den darmwand zuignappen 
en bij sommige soorten ook een' krans   
van haakjes 7fig4 #aeg1 ,b74--,het      
aantal eieren1 't welk een lid          
voortbrengt1 kan tienduizenden bedragen4
 ,wanneer deze eieren beginnen te       
rijpen1 soms reeds eerder1 zondert zich 
het lid van de overige leden af2 het    
verlaat den darm1 hetzij passief met de 
uitwerpselen1 of actief door eruit te   
kruipen4 ,zoo'n lintwormlid1 naar buiten
 gekomen1 kruipt als eene slak verder en
 hecht zich dikwijls vast aan de eene of
 andere plant4 ,nu laat het zich hooren1
 dat zeer licht een lintwormlid of      
althans eenige door zoo'n lid           
afgezonderde eieren door een grazend    

dier kunnen worden opgenomen4 ,slechts  
dn wanneer een lid of de eieren van eene
 bepaalde lintwormsoort in den darm van 
een bepaald dier geraken1 kunnen de     
eieren tot verdere ontwikkeling komen4  
,het spreekt dus van zelf dat slechts   
een betrekkelijk gering aantal eieren   
tot verdere ontwikkeling geraakt2 maar  
de sterke voortplanting is de oorzaak1  
dat in elk geval de soort niet          
uitsterft4--,wanneer nu een lid 7of de  
eieren van een lid7 in den darm van een'
 geschikten hospes te recht komt1 dan   
worden het lid en de eischalen 7of de   
eischalen alleen7 in de maag of den darm
 verteerd1 en de larven komen te        
voorschijn4 ,deze 7fig4 #aeh1 a7 zijn   
rond1 glashelder1 natuurlijk            
mikroskopisch klein1 en bezitten drie   
paar haakjes1 met behulp van welke zij  
alras den darmwand doorboren1 zoodat zij
 spoedig in de bloedvaten komen2 de     
bloedstroom voert ze dan naar alle      
mogelijke deelen des lichaams4 ,al naar 
de soort van lintworm1 waarvan de larve 

afkomstig is1 vestigt zij zich in 't    
eene of het andere orgaan van den       
hospes4 ,zoo kan de larve van de eene   
soort slechts tusschen de vezels van    
eene spier tot verdere ontwikkeling     
komen1 die van eene andere soort nergens
 anders dan in hersenen of              
ruggemerg4--,komt zij in een orgaan     
terecht1 dat voor hare verdere          
ontwikkeling niet geschikt is1 dan      
blijft zij daar klein en sterft weldra2 
maar komt zij in een geschikt orgaan1   
dan ondergaat zij de volgende           
veranderingen4 ,zij verliest daar hare  
haken en verandert in eenen van binnen  
hollen blaasworm1 die groeit1 tot hij de
 voor de soort normale grootte heeft    
bereikt4 ,intusschen vormt zich eene    
instulping aan de binnenzijde van den   
blaasworm 7fig4 #aeh1 b71 die in ieder  
opzicht op een' lintwormkop gelijkt2 zij
 heeft zuignappen1 bij sommige soorten  
ook een' hakenkrans1 maar aan de        
binnenzijde in plaats van aan den       
buitenkant4 ,later--'t zij reeds in den 

door den blaasworm bewoonden hospes1 't 
zij nadat de blaasworm met diens vleesch
 in den darm van een ander dier is      
overgebracht--trekt zich de blaas       
eenigszins samen2 zij kan dus niet meer 
de vloeistof bevatten1 waarmee zij      
gevuld is1 en zoo wordt de instulping   
omgestulpt1 als een vinger van eenen    
handschoen1 zoodat de zuignappen aan den
 buitenkant komen4 ,zoo is dan de kop   
van den lintworm ontstaan1 waaraan nog  
alleen maar de blaas bevestigd is 7fig4 
#aeh1 c74 ,deze laatste wordt spoedig   
verteerd2 de kop beweegt zich met behulp
 van de zuignappen aan den binnenkant   
van den darm1 groeit in de lengte en    
snoert weldra zijn eerste lid af1 't    
welk spoedig door een tweede gevolgd    
wordt1 enz4--,zoolang het dier1 waarin  
de blaasworm leeft1 niet door een ander 
dier wordt opgegeten1 blijft de         
blaasworm1 zonder het vermogen tot      
verdere ontwikkeling te verliezen1 soms 
jaren lang op denzelfden                
ontwikkelingstrap staan4--,de           

levensgeschiedenis van sommige          
lintwormen verschilt in bijzonderheden  
eenigszins van die1 welke boven werd    
beschreven4 ,steeds echter heeft iedere 
lintwormsoort twee diersoorten noodig om
 hare geheele geschiedenis te doorleven4
 ,zoo leeft de lintworm ,taenia solium  
in den darm van den mensch2 de          
blaasworm1 die er bij behoort1 leeft    
tusschen de spiervezels van het varken  
en veroorzaakt bij dit dier de          
zoogenaamde gortigheid of vinnigheid2--4
 de lintworm ,taenia saginata leeft     
insgelijks in den darm van den mensch1  
maar de daarbij behoorende blaasworm in 
't vleesch van 't rund2--de lintworm    
,taenia ,coenurus leeft in den darm van 
den hond1 de daarbij behoorende         
blaasworm in de hersenenholte van het   
schaap1 dat door dezen parasiet de      
draaiziekte krijgt4    ,orde            
,zuigwormen4  ,plat1 tong- of           
bladvormig1 ongeleed2 parasiteerend in  
dieren of ook wel buiten op dieren 7in  
dit geval echter uitsluitend op visschen

 of schaaldieren74 ,aan de buikzijde des
 lichaams zijn zuignappen geplaatst2 bij
 de in andere dieren parasiteerende     
soorten nooit meer dan #a of #b4--;,een 
darm1 die zich in twee takken verdeelt1 
welke blind eindigen en bij sommige     
soorten zelven weer blindzakken hebben2 
in ieder geval geen anale               
opening4--,bijkans alle zuigwormen zijn 
hermaphrodieten1 die zich zelven        
bevruchten4--,de levensgeschiedenis van 
de meeste zuigwormsoorten is nog meer   
samengesteld dan die der lintwormen2 zij
 geschiedt ook met verhuizing4--,ik noem
 slechts ne zeer bekende soort1 nl4 de  
leverbot1 die in de galgangen van schaap
 en rund 7minder van paard en varken7   
parasiteert en daardoor oorzaak wordt   
dat geen gal in den darm komt1 zoodat de
 spijsvertering en dus de voeding der   
inwendige deelen niet op voldoende wijze
 plaatsgrijpen1 waardoor soms duizenden 
schapen sterven4     ,,hoofdafdeeling   
,,iv4 ,,weekdieren4   ,deze             
hoofdafdeeling1 tot welke de oesters1   

slakken1 inktvisschen behooren1 wordt   
gevormd door ongelede dieren zonder     
geraamte1 welker lichaam in aanleg      
altijd tweezijdig symmetrisch is1 hoewel
 het bij sommige soorten gedurende den  
verderen groei in sterke mate zich      
vervormt4 ,vooral is dit het geval bij  
die slakken 7de huisjesslakken71 welke  
in een spiraalvormig huisje zijn        
ingesloten1 en bij welke ook het        
grootste gedeelte van het lichaam       
spiraalvormig gewonden is4 ,de          
huidbekleeding der ,weekdieren is zeer  
eigenaardig4 ,op eene bepaalde plaats   
van 't lichaam vormt zich een grootere  
of kleinere huidplooi of huidlap 7de    
mantel71 welke eene bepaalde ruimte1 de 
mantelholte1 naar de functie ook        
ademhalingsholte genoemd1 omsluit4 ,deze
 mantel zondert bij de meeste           
,weekdieren eene kalkmassa af1 't zij   
aan den buitenkant1 't zij aan den      
binnenkant4 ,bij de meeste ,weekdieren  
grijpt deze kalkafzetting aan de        
buitenoppervlakte plaats2 zoo ontstaat  

eene schaal of schelp 7huisjesslakken1  
oester74 ,in andere gevallen vormt zich 
de schaal aan de binnenzijde des mantels
 7inktvisch1 sommige naakte slakken71 of
 er ontstaat slechts eene ophooping van 
kalkkorrels 7andere naakte slakken47    
,in fig4 #afj is eene schematische      
voorstelling gegeven van de loodrechte  
doorsnede door 't lichaam van een       
schelpdier of mosselachtig ,weekdier4   
,het lichaam ,l wordt omgeven door de   
huid1 die bij m den mantel vormt1 welke 
de schalen ,s afzondert1 die bij b met  
elkander bewegelijk geleed zijn4 ,in de 
mantelholte bevinden zich de kieuwen k4 
,aan den benedenkant van het lichaam    
vindt men den uit spieren bestaanden    
voet ,v1 die voor opzwelling vatbaar is 
en aldus tusschen de beide schelpen door
 naar buiten kan treden4 ,deze voet is  
bij de onderscheiden schelpdieren       
ongelijk van vorm1 maar dient toch      
steeds voor voortbeweging 7graven1      
zwemmen1 springen74--,in fig4 #afa is   
eene slak in doorsnede schematisch      

voorgesteld4 ,in 't algemeen            
onderscheidt men daar dezelfde organen  
als in fig4 #afj2 maar de mantel m is er
 kleiner en overdekt niet den voet 7,v71
 die aan de onderzijde plat is en altijd
 voor voortkruipen dient1 7m' is daar de
 mantelholte74--,de voornaamste klassen 
der ,weekdieren zijn #a4 de             
,koppootigen1 #b4 de ,buikpootigen of   
,slakkken1 #c4 de ,schelpdieren4    ,de 
,koppootigen hebben een' kop1 die scherp
 van de rest des lichaams is            
afgezonderd1 en waarop1 rondom de aan   
den kop geplaatste mondopening1 van     
zuignappen voorziene vangarmen geplaatst
 zijn4 7,vb4 inktvisschen1 nautilus1    
papiernautilus47  ,de ,buikpootigen of  
,slakken hebben een' kop1 die 7ongelede7
 voelhorens alsmede de oogen draagt2    
deze laatsten staan bij vele slakken op 
den top der voelhorens4 ,de voet is aan 
de buikzijde afgeplat en dient om te    
kruipen4 ,de mantel is gewoonlijk klein 
en bedekt slechts de rugzijde des diers1
 doorgaans slechts een deel daarvan4    

,ook de meestal spiraalvormig gewonden  
schelp 7horen7 omhult dus slechts een   
gedeelte van 't lichaam2 echter kan toch
 de geheele rest van 't lichaam in dezen
 horen zich terugtrekken4--,de slakken  
hebben wel kaken2 maar het hoofdorgaan  
voor het verbrijzelen van de aangetaste 
plantendeelen is de tong1 die aan de    
bovenzijde met eene wrijfplaat bedekt   
is1 welke uit talrijke1 in regelmatige  
rijen geplaatste tandjes bestaat4       
,wanneer de tong wordt uitgestoken1 dan 
richten zich de tandjes op2 zoo vormt   
zich eene rasp1 die door vooruit- en    
teruggaande beweging de spijs fijn      
maakt4--,de in zee levende slakken      
ademen door kieuwen1 welke zich in de   
mantelholte bevinden2 de meesten der in 
't zoete water levende en alle op 't    
land levende soorten zijn zoogenoemde   
longslakken1 bij welke de binnenwand der
 mantelholte 7fig4 #afa1 m'7 zelf als   
ademhalingsorgaan fungeert4  ,tot de    
zeeslakken behooren de wulken en de     
alikruiken2 tot de landslakken3 de      

huisjesslakken 7fig4 #afc7 en de naakte 
slakken 7fig4 #afb74 ,tot deze laatsten 
behooren sommige soorten1 die  in       
vochtige tijden onze kultuurgewassen    
beschadigen1 vooral de jonge planten4   
,de grauwe veldslak is de meest beruchte
 soort4--  ,schelpdieren4 ,zonder kop4  
,de mantel scheidt twee schelpen af1 die
 aan de rugzijde van 't dier met elkaar 
geleed zijn 7fig4 #afj74 ,de voet is    
kielvormig4 ,de ademhaling geschiedt    
door kieuwen4--,oester2 eetbare mossel2 
de in tropische zeen levende            
parelmossel2 zoetwatermossel2 paalworm4 
,,hoofdafdeeling ,v4 ,,stekelhuidigen4  
,straalsgewijs symmetrisch gebouwde     
dieren2 d4 i4 rondom de as liggen de aan
 elkaar gelijke deelen1 die te zamen het
 lichaam vormen1 7fig4 #ah74 ,dikwijls  
zijn de dieren dezer hoofdafdeeling     
vijfstralig4 ,de mondopening ligt aan   
den onderkant des lichaams4 ,de huid    
bezit talrijke mikroskopische           
kalkafzettingen1 of zij vormt stevige   
kalkplaten2 zeer dikwijls ook draagt zij

 stekels 7vandaar de naam74--,de        
,stekelhuidigen bewegen zich met behulp 
van in rijen geplaatste voetjes1 die    
kunnen worden uitgestulpt en            
ingetrokken4--,zeesterren1 zeegels1     
zeekomkommers4 ,alle ,stekelhuidigen    
leven in de zee2 zeegels worden soms in 
de landen nabij de kust voor bemesting  
gebruikt4     ,,hoofdafdeeling ,,vi4    
,,holtedieren4   ,ook de diersoorten van
 deze hoofdafdeelingen zijn met weinige 
uitzonderingen straalsgewijs symmetrisch
 van bouw4 ,zij bestaan uit eenen       
lichaamswand1 welke eene lichaamsholte  
insluit1 die bij de eenvoudigst gebouwde
 ,holtedieren 7zoetwaterpolyp7 zakvormig
 is1 maar bij de hoogere dieren dezer   
groep uit verschillende afdeelingen is  
samengesteld1 en niet slechts voor de   
opneming van spijs en voor de vertering1
 maar ook voor de rondvoering der       
verteerde voedende stoffen dient4 ,bij  
verscheiden ,holtedieren zet zich in den
 lichaamswand eene harde zelfstandigheid
 af1 die ook na den dood blijft bestaan2

 daaruit zijn opgebouwd de roode        
koralen1 die voor de vervaardiging van  
verschillende sieraden dienen1 alsmede  
de polypen1 welke de koraaleilanden     
vormen4--,met uitzondering alleen van de
 sponzen1 bezitten alle ,holtedieren    
zoogenoemde netelorganen1 met behulp van
 welke zij de door hen gevangen dieren  
dooden1 en waardoor zij voor den aanval 
van andere dieren beschut zijn4--,zij   
planten zich door eieren voort1 vele    
echter door vorming van knoppen1 die    
zich later kunnen afscheiden en aldus   
zelfstandige dieren worden4             
7,zoetwaterpolyp74 ,bij vele soorten    
komt het echter voor1 dat de knoppen    
gedurende haar geheele leven blijven    
vastzitten2 dan vormen zij een'         
zoogenoemden polypenstok4 ,er zijn ook  
vrij in de zee rondzwemmende            
,holtedieren1 nl4 de kwallen 7fig4      
#afd74--;,daar bijkans alle ,holtedieren
 in de zee leven1 en de weinige overigen
 in 't zoete water1 zijn zij geen van   
allen voor den landbouw van beteekenis4 

,,hoofdafdeeling ,,vii4 ,,protozo,n4    
,deze hoofdafdeeling omvat meestal      
mikroskopische1 in ieder geval zeer     
kleine1 in de zee of in 't zoete water1 
of althans op vochtige plaatsen levende 
diertjes1 die uit eene weeke1 taaie1    
samentrekbare zelfstandigheid 7het      
zoogenoemde protoplasma7 bestaan1 welke 
al of niet door eenen wand omgeven is1  
en die soms een schaaltje afzondert4    
,infusorin1 ,amoeben en ,moneren        
behooren hiertoe 7fig4 #afe74           
,,plan ,,van ,,uitgave  van de          
,gellustreerde ,land- en                
,tuinbouwbibliotheek1 onder redactie van
 ,f4 ,b4 ,lhnis1 ,prof4 ,dr4 ,j4        
,ritzema ,bos1 ,p4 van ,hoek en ,leonard
 ,a4 ,springer4   ,de ,gellustreerde    
,landbouwbibliotheek1 waarvan tot dusver
 #aa deeltjes verschenen1 wordt         
uitgebreid tot eene ,land- en           
,tuinbouwbibliotheek1 en in verband     
daarmee is de ,heer ,leonard ,a4        
,springer in de ,redactie opgenomen4    
,verschenen3  ,beginselen der           

,dierkunde1 door ,prof4 ,j4 ,ritzema    
,bos1 te ,amsterdam1 tweede druk4       
,zuivelbereiding1 door ,dr4 ,k4 ,h4 ,m4 
van der ,zande1 te ,hoorn1 tweede druk4 
,grondverbetering1 door ,j4 ,z4 ten     
,rodegate ,marissen1 te ,wageningen4    
,ziekten en ,beschadigingen der         
,kultuurgewassen1 ,i1 door ,prof4 ,j4   
,ritzema ,bos1 te ,amsterdam4           
,scheikunde1 ,i1 door ,p4 van ,hoek1 te 
's-,gravenhage4  ,algemeene             
,plantenteelt1 door ,j4 ,z4 ten         
,rodengate ,marissen1 te ,wageningen4   
,ziekten en ,begenadigingen der         
,kultuurgewassen1 ,,ii1 door ,prof4 ,j4 
,ritzema ,bos1 te ,amsterdam4           
,scheikunde1 ,,ii1 door ,p4 van ,hoek1  
te 's-,gravenhage4                      
,aardrijkskundig-landbouwkundige        
beschrijving van ,nederland1 door ,b4   
,h4 ,schroven1 te ,wageningen4          
,plantenleven1 ,i1 door ,dr4 ,e4        
,giltay1 te ,wageningen4  ,algemeene    
veeteelt1 door ,g4 ,reinders1 te        
,groningen4   ,verder zijn in bewerking3

  ,paardenfokkerij1 door ,a4 ,w4        
,heidema1 te ,groningen4  ,lichaamsbouw 
en levensverrichtingen der huisdieren1  
door ,prof4 ,j4 ,ritzema ,bos1 te       
,amsterdam4  ,plantenleven1 ,,ii1 door  
,dr4 ,e4 ,giltay1 te ,wageningen4       
,grondbewerking en landbouwwerktuigen1  
door ,j4 ,heidema1 te ,groningen4       
,natuurkunde en meteorologie1 door ,j4  
van ,dam en ,dr4 ,a4 ,h4 ,borgesius1 te 
,wageningen4  ,bijzondere plantenteelt1 
door ,j4 ,z4 ten ,rodegate ,marissen1 te
 ,wageningen4  ,rundvee1 door ,g4       
,reinders1 te ,groningen4  ,schapen en  
varkens1 door ,g4 ,reinders1 te         
,groningen4  ,bedrijfsleer en           
landbouwboekhouden1 door ,dr4 ,a4 ,m4   
,prins1 te ,wageningen4                 
,bemestingsleer3      ,i4   ,de         
meststoffen1 door ,p4 van ,hoek1 te     
's-,gravenhage4     ,i,ia4 ,de bemesting
 in den landbouw1 door ,p4 van ,hoek1 te
          's-,gravenhage4     ,i,ib4 ,de
 bemesting in den tuinbouw1 door ,c4 ,h4
 ,claassen1 te ,boskoop4                

,vruchtenteelt1 door ,j4 ,p4 ,m4        
,camman1 te ,tiel1 en ,e4 ,snellen1 te  
,maastricht4  ,warmoezerij 7op kouden   
grond en in bakken en kassen71 door ,a4 
,ide1 te ,wageningen4  ,bloementeelt    
7vollegrondskultuur71 door ,j4 ,g4      
,hazeloop1 te ,aalsmeer4  ,bloementeelt 
7kaskultuur71 door ,b4 ,a4 ,plemper van 
,balen1 te ,wageningen4                 
,tuinarchitectuur1 door ,leonard ,a4    
,springer1 te ,haarlem4  ,geschiedenis  
der tuinarchitectuur1 door ,leonard ,a4 
,springer1 te ,haarlem4  ,verpleging der
 sierboomen en sierheesters1 door       
,leonard ,a4 ,springer1 te ,haarlem4    
,plantenaardrijkskunde1 door ,dr4 ,j4   
,th4 ,cattie1 te ,wageningen4 ,ziekten  
en beschadigingen der tuinbouwgewassen1 
door ,prof4 ,j4 ,ritzema ,bos1 te       
,amsterdam4  ,onkruiden1 door ,prof4 ,j4
 ,ritzema ,bos1 te ,amsterdam4          
,houtteelt1 door ,h4 ,j4 ,lovink1 te    
,utrecht4   ,ieder deeltje is apart     
verkrijgbaar1 prijs per deeltje1        
gebonden f #j1ij4