---------------------------------------- -------------------------- ,,opmerkingen ,,van ,,de ,,bewerker3 ,de tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele1 verouderde spelling4 ,er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren4 ,overduidelijke druk- en spelfouten in het origineel zijn gecorrigeerd4 ,bladzijde-nummering is verwijderd4 ,afgebroken woorden aan het einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld4 ,de in het origineel als uitgespatieerde weergegeven tekst is in dit e-boek weergegeven als uitgespatieerd4 ,cursieve tekst is weergegeven als cursief4 ,in dit boek worden lage en hoge aanhalingstekens gebruikt4 ,deze zijn respectievelijk aangegeven als aanhalingstekens4 ,aan het eind van het boek volgt een overzicht van de aangebrachte correcties4 ---------------------------------------- -------------------------- ,,van ,,strak ,,gespannen ,,snaren ,illustratie3 portetfoto ds4 ,r4 ,j4 ,w4 ,rudolph4 ,ds4 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph ,,van ,,strak ,,gespannen ,,snaren ,,met ,,een ,,voorwoord ,,van ,dr4 ,a4 ,,kuyper ,,en ,,een ,,kort ,,levensbericht ,,van ,,den ,,schrijver ,,door ,ds4 ,g4 ,,verrij ,,derde ,,druk ,,uitgegeven ,,in #aiaf ,,bij ,j4 ,h4 ,,donner ,,te ,,rotterdam4 ,l4 ,s4 ,de uitgave van de brieven van mijn overleden vriend ,rudolph kan ten zegen zijn4 ,rudolph toch behoorde tot die mannen1 van wie men in de jaren van hun drukke leven betrekkelijk weinig1 maar daarentegen in de dagen van hun krankheid bijzonder veel hoorde4 ,rudolph's groote beteekenis voor den lande ligt in zijn sterven4 ,niet alsof zijn leven onnut ware voorbijgegaan4 ,integendeel4 ,hij was altoos een klare belijder1 een ijverig werker1 een man1 die de kunst verstond om door eigen bezieling anderen te bezielen2 maar in het centrum van onze nationale worsteling zagen wij hem hoogst zelden optreden4 ,reeds als student speurde men de stille kracht die in hem huisde1 maar beide tegelijk1 theoloog en jurist willende zijn1 bereikte hij noch in het eene noch in het andere die rijpheid van studie1 die voor een vooraantreden in den strijd van het leven eisch is4 ,zijn vurig verlangen om op politiek terrein zijn kracht te kunnen ontplooien1 is dan ook niet in vervulling gegaan4 ,hij bleef predikant te ,leiden4 ,toch begon in de laatste twee jaren een nieuw ideaal zich voor hem te ontsluieren1 hij koos een andere existentie1 en vurig begeerde hij juist in die nieuwe betrekking tot de volle ontplooing van zijn talent te kunnen geraken4 ,o1 hij was voor dien keer in zijn leven zoo innig dankbaar4 ,het was hem of hij een nieuwe toekomst tegenging1 en alsof hij nu eerst met al hem verleende gaven zijn ,heer en ,koning zou kunnen dienen4 ,en toch juist op dat oogenblik beschikte de ,heere op geheel ongedachte wijze over hem1 om hem te maken tot een heel ander instrument voor ,zijn glorie4 ,de ,heere kwam ,rudolph tegen op zijn nieuw ingeslagen weg en maakte hem krank4 ,krank1 niet door een gewone krankheid maar door den4444 kanker4 ,ieder voelt1 hoe bang dit ,rudolph aangreep4 ,nu juist was hij1 waar hij nooit meer gedacht had te zullen komen4 ,een nieuw zooveel rijker leven ontsloot zich voor hem4 ,maar immers1 dan kon die krankheid niet ten doode zijn6 ,en zoo scheen het dan ook te zullen loopen4 ,heidelberg liet heel ,europa door verluiden1 dat het 't tegengif tegen den kanker gevonden had4 ,rudolph was verrukt1 toen hij het hoorde4 ,hij ging er heen4 ,er kwam beterschap4 ,men gaf hem goede hope4 ,dankbaar kwam hij terug1 denkende nu zijn rijksten arbeid te kannen aanvangen4 ,doch weer zette het kwaad op4 ,weer toog hij naar ,heidelberg4 ,en nog bleef hij vol hope1 dat hem redding beschoren zou zijn1 tot het ten derdenmale tegensloeg1 en nu erger kwam opzetten1 en zelfs het gebruik van keel en tong hem werd ontnomen4 ,en toen naderde het einde4 ,zelf mocht ik hem nog even terugzien en mijn laatste bezoek brengen4 ,kort daarop was mijn vriend ,rudolph niet meer4 ,maar1 en dit is nu hier het wondere1 als vrucht van dien bitteren kanker heeft zich toen juist in die laatste weken in ,rudolph een geloofskracht en een geloofsmoed ontwikkeld1 waarop een ieder die ervan hoorde met deelnemende bewondering neerzag4 ,als een held stond hij tot den einde toe in die doodelijke worsteling1 en zijn geloof bezweek niet1 het overwon4 ,hiervan heeft heel het land toen gehoord4 ,ten slotte was ,rudolph een lijder1 met wien we allen1 dag na dag meeleefden1 en in het gebed meworstelden4 ,het was de onverzettelijkheid van zijn geloof1 die hem toen die brieven aan zijn oude gemeente in de pen gaf4 ,die brieven hebben toen al wie ze las verkwikt4 ,moge het zoo ook na zijn sterven zijn4 ,zij zijn een klaar getuigenis1 waarvoor wij ,god danken1 van wat het geloof ook nu nog in de bangste ure vermag4 ,,kuyper4 's-,gravenhage1 #h ,juni #aiad4 ,ds4 ,,roelof ,,jan ,,willem ,,rudolph4 #bj ,,september #ahfb-aj ,,mei #aiad4 ,van strak gespannen snaren6 ,z zou naar den wensch van mijnen hooggeschatten1 lieven1 vaderlijken vriend1 bij afzonderlijke uitgave1 de titel luiden van zijne brieven1 toegezonden aan de ,geref4 ,kerkbode van ,leiden en omstreken en bestemd voor de gemeente1 die hij zooveel jaren had gediend en waaraan hij zoo nauw was verbonden4 ,naar den vorm literarisch schoon1 naar den inhoud veelzeggend6 ,deze titel doet ons denken aan een muziekinstrument1 welks snaren worden gewonden tot de hoogste spankracht voor de zuiverheid van den klank en de fijnheid van toon4 ,hij koos den titel en drukte ermee uit1 wat lijden hij heeft geleden en aan welk een beproeving hij was onderworpen4 ,en nu staat het aan ons1 die1 als ik1 zoo menigwerf getuigen waren van zijn lijden1 dat onder ,gods aanbiddelijk bestel zooveel maanden achtereen werd uitgerekt2 aan ons1 die deze brieven lazen of nog zullen lezen1 te beoordeelen1 wat soort van liederen op dit veelsnarig instrument getokkeld werden4 ,en--oordeel zelf--is het te veel gezegd1 als we beweren1 dat het zijn zangen per aspera ad astra1 uit de diepte naar omhoog4 ,liederen van den ,opgang1 teeder aandoenlijk1 warm gemoedelijk2 zangen waardoor ons de stille berusting des geloofs1 de onwankelbaarheid der hope en de innigheid der liefde van den waren ,christen tegen ruischen8 ,ds4 ,rudolph was een gevoelsmensch1 een man met een vrouwenhart4 ,het moge ietwat vreemd klinken in de ooren van allen1 die hem slechts in zijn openbaar leven gekend hebben1 hem1 die in de gelederen van zijne politieke tegenstanders vaak met den minder vleienden naam van ,de ,beul genoemd werd1 hier te hooren karakteriseeren als een gevoelsmensch1 een man met een vrouwenhart4 ,doch wie hem meer van naderbij kende en wist1 hoe teeder achter het harnas van dezen strijder het harte klopte1 beaamt het volkomen en stemt het ons gereedelijk toe4 ,ds4 ,rudolph kon geen leed van eenigszins ernstigen aard zien1 of hij werd tot weenens toe bewogen4 ,en juist deze man met het priesterlijke hart en het lichtbewogen gemoed1 die1--had hij niet in het ambt van ,dienaar des ,woords gestaan1--een geboren diaken zou zijn geweest1 heeft zelf zoo moeten lijden4 ,hoe vaak heeft hij in zijn gezonde dagen tegenover zijn huisgenooten de vurige begeerte uitgesproken1 dat de ,heere hem voor kanker mocht behoeden4 ,en zie1 wat hij zoozeer vreesde1 is hem niet gespaard6 ,met forsche hand heeft de kanker hem aangegrepen1 den fieren man1 die een toonbeeld was van bloeienden welstand1 den breedgeschouderde met zijn fraai gewelfd voorhoofd1 zijn schitterende oogen1 die vonken spatten1 als hij was midden in het toernooi met zijn tegenstanders1 den trouwen echtgenoot1 der pleegkinderen liefdevollen vader1 den man van 't initiatief1 immer van idealen vol4 ,en deze alom terecht gevreesde ziekte heeft hem niet meer losgelaten4 ,of zij dit wel ooit doet8 ,geen pogingen zijn onbeproefd gelaten1 om aan dezen machtigen vijand der menschheid zijn kostbare prooi te ontrukken4 ,bezweken voor den sterken aandrang van oprechte vrienden1 die zich voor de noodige geldmiddelen borg stelden1 werd de reis naar ,heidelberg ondernomen1 naar het wereldberoemde ,instituut voor kankerlijders van ,prof4 ,czerny4 ,hoe vol hoop trok de patint met zijn echtgenoote1 die hem in al zijn lijden een ware hulpe was1 daarhenen1 en hoe enthousiast keerde hij na een kuur van #d weken weder6 ,wonderen had hij zien gebeuren6 ,waarom zou dan ook met hem geen wonder kunnen geschieden6 ,de ,heere is toch de ,god der wonderen6 ,wonderlijk is ook de naam ,zijns ,heilands6 ,en was hij niet tot nog grootsche taak geroepen8 ,wachtten hem niet de ,stichtingen voor ,verwaarloosden en ,drankzuchtigen te ,achteveld bij ,barneveld met kennelijk ongeduld8 ,hoorde hij niet als met duidelijk waarneembaren klank de weemoedige stem der ontouderde kinderen3 ,vader ,rudolph1 kom1 kom spoedig4 ,wij hebben uwe leiding zoo noodig1 waar ons de ouderlijke ontbreekt8 ,is het wonder1 dat ,ds4 ,rudolph hoopte1 ziende ook op de ,almacht ,zijns ,gods1 tot op het laatste toe8 ,voor de #d;e maal kwam hij uit ,heidelberg terug4 ,de doctoren hadden hem diets gemaakt1 dat hij een katarrh in de keel had en de lucht daarvoor in ,holland beter dan in ,heidelberg was4 ,ga zoo spoedig mogelijk terug naar ,uw ,heimat en als de katarrh over is1 kom dan weder1 zoo zullen we de kuur voortzetten6 ,z werd gesproken4 ,de werkelijkheid was evenwel geheel anders4 ,men had alle hoop op herstel moeten opgeven4 ,trots alle middelen van wetenschap en kunst1 woekerde het proces met door niets te stuiten kracht voort4 ,men vreesde voor verbloeding en dan4444 weldra het einde4 ,z was de naakte werkelijkheid4 ,wie zou het den lijder aanzeggen8 ,aan ondergeteekende viel deze zware opdracht te vervullen4 ,hadden deskundigen niet verklaard1 dat er groot gevaar voor verstikking bestond1 zoo den patint deze vreeselijke tijding werd bekendgemaakt8 ,biddend en bevend wordt de gang gemaakt naar het ,st4 ,elisabethsgesticht te ,amersfoort4 ,heere1 voorkom1 wat gevreesd wordt1 geef de woorden in de opening mijns monds en den armen lijder kracht van ,boven6 ,ik schel aan en treed binnen4 ,dr lag hij1 de kankerlijder1 die reeds sedert ettelijke maanden tot zwijgen gedoemd was4 ,allerhartelijkst was de begroeting met dien vriendelijken glimlach1 krullend om de lippen en die zachte trekken op het gelaat1 waarop de stille smart reeds diep haar sporen afgedrukt had4 ,de vraag werd gedaan1 of de hope op beterschap niet begon te verflauwen1 daar er van vooruitgang toch zoo weinig viel te bespeuren4 ,ik heb idee1 dat herstel nog zeer goed mogelijk is4 ,dit zegt de dokter4 ,dat mag ik dus aannemen4 ,maar is 't1 dat je 't anders weet1 zeg 't dan4 ,ik ben bereid om heen te gaan6 ,met woorden1 dooraderd van diep medegevoel1 wordt nu niets verholen1 maar alles gezegd6 ,de zieke vouwt de handen4 ,hij is in het gebed4 ,twee groote tranen worden aan de gesloten oogen ontperst4 't ,is een plechtige1 ernstvolle stilte in dit zieken- en bidvertrek4 ,onwillekeurig dacht ik aan het woord der ,schrift3 ,en ,david sterkte zich in den ,heere zijnen ,god6 ,na een wijle gaan de oogen weer open1 de handen laten zich los1 de tranen worden afgewischt1 de pen wordt weer opgenomen en met vaste hand neergeschreven3 ,die in de schuilplaats des ,allerhoogsten is gezeten1 die zal vernachten in de schaduwe des ,almachtigen6 ,hier was een strijd gestreden1 hier was een overwinning bevochten6 ,daarna ging ik heen1 verruimd van gemoed1 in het bewustzijn een zwaar1 doch ook een goed werk te hebben verricht4 ,menigwerf toefde ik in de krankenkamer en moest getuigen3 ,waarlijk1 in dit klaaghuls is het beter dan in het huis der maaltijden4 #bg ,april kwam ik weder bij hem en vroeg1 of hij nog even sterk stond in zijn geloof en ,satan niet trachtte te ontnemen1 wat hij meende te bezitten1 waarop hij aanstonds neerschreef3 ,ik geniet zoeten vrede1 die alle verstand te boven gaat4 ,dit staat vast1 dat iemand niet vandaag een ,petrus en morgen een ,judas is4 ,dit staat vast1 dat ,god geen ,god van ,ja en ,neen is4 ,maar ,jehova1 de ,ik zal zijn1 ,die ik zijn zal4 ,nimmer sprak hij eigener beweging van zijn lijden en hoe strakker de snaren zijner smarten gespannen werden1 des te meer melodieus en des te liefelijker waren de zangen van aanbiddend geloof en roemende genade voor familie of vrienden1 door de schrijfstift aan het papier toevertrouwd1 of in de achtereenvolgende brieven aan zijn gemeente te ,leiden toegezonden4 ,ieder1 die eenigermate met 't openbare leven meeleeft1 weet ook1 hoe ,ds4 ,rudolph zich op politiek en sociaal terrein niet onverdienstelijk heeft bewogen4 ,als 't er op aankwam1 stond hij zijn man4 ,de groote stadsgehoorzaal te ,leiden zou er van kunnen getuigen1 hoe hij1 als verdediger der ,christelijke beginselen1 als kampvechter tegen het materialistisch ,socialisme1 niet gering te schatten was4 ,hij liet zich niet in een hoek zetten4 ,hoe kon hij dan in wetenschappelijke welsprekendheid met heilige verontwaardiging toornen tegen stofaanbidding en menschvergoding4 ,dan werd 't niet alleen gehoord1 maar gezien1 dan werd 't gevoeld1 dat hij leefde uit hoogere beginselen1 dan waarvan het hedendaagsche ,socialisme uitgaat4 ,en wat hij in 't aangezicht van het ,socialisme1 vertegenwoordigd door zijn uitnemendste voorstanders in ons land1 beleden1 bepleit en verdedigd heeft1 ziet1 dat heeft hij met het vonnis van den dood in zijn vleesch1 op zijn krankbed1 te midden van lijden en smart1 in het aangezicht ook van den dood1 aller menschen vijand1 op het luisterrijkst bezegeld4 ,toen hem alles ontviel1 in het midden zijner jaren1 in den bloei zijner manlijke kracht2 toen het beeld zijner aardsche idealen tot het onzichtbare toe verflauwde1 toen1 toen hield hij alles over3 het ideaal1 de rotsvaste hoop op een zalig hiernamaals1 de zekere wetenschap van een blijde toekomst4 ,en op mijn zeggen in de laatste week zijns levens3 ,wat zijn de wegen des ,heeren met ,u toch ondoorgrondelijk61 schreef hij met van groote zwakte bevende hand neder3 ,en niettemin keur ik ze goed1 ziende op het heerlijk einde6 ,dat was ,rudolph's geloof1 rotsvast1 steunend alleen op het volbrachte werk van zijnen ,heiland en ,koning1 ,wien te belijden op alle terrein de lust van zijn leven1 het leven van zijn leven was4 ,zeg1 ,marxist1 was hier de mensch ,rudolph niet meer dan stof8 ,zoo ging hij heen1 in de volle zekerheid des geloofs1 in de hope op een eeuwig zalig leven4 ,als een ,christen had hij geleefd1 als een ,christen gestreden1 als een ,christen ook geleden1 het daarvoor houdende1 dat het lijden dezes tegenwoordigen tijds niet is te waardeeren tegen de heerlijkheid1 die hem zou geopenbaard worden4 99 99 99 99 99 ,ds4 ,roelof ,jan ,willem ,rudolph werd den #bj;en ,september #ahfb uit eenvoudige burgerouders te ,elst in de ,betuwe geboren1 bezocht daar de ,openbare ,lagere ,school en ging vervolgens naar het ,gymnasium te ,doetinchem1 waar zijn uitstekende aanleg al spoedig de opmerkzaamheid zijner leeraren trok4 ,hier deed hij met goed gevolg eindexamen1 ging toen naar ,utrecht en liet zich daar aan de ,universiteit als student in de ,theol4 ,faculteit inschrijven4 ,doch hij gevoelde er zich niet thuis4 ,wat anders zocht hij en vond dit aan de ,vrije ,universiteit te ,amsterdam1 die pas was opgericht4 ,daar studeerde hij in de ,rechten en in de ,godgeleerdheid4 ,in de eerste ,faculteit behaalde hij den graad van candidaat1 zette zijn studin voort voor het doctoraal1 maar kwam--en dat wel om financiele redenen--niet tot het afleggen van het examen4 ,in #ahhg werd hij candidaat in de ,theologie4 ,beroepen naar ,heinenoord1 diende hij daar niet zonder zegen de ,gereformeerde ,kerk1 toen nog de ,doleerende1 van ,october #ahhh tot ,december #ahij4 ,hier verrees door zijn onvermoeid streven een ,christelijke school1 waarvan hij den eersten steen legde4 ,in de ,ned4 ,herv4 ,kerk stond toen ds4 ,a4 ,s4 ,talma1 de latere ,minister van ,landbouw1 ,nijverheid en ,handel in het ,ministerie-,heemskerk1 met wien hij over de kerkelijke muren heen een vriendschappelijken omgang onderhield4 ,reeds te ,heinenoord kwam de lust tot weldoen1 waarin ds4 ,rudolph en zijn ega ,m4 ,w4 ,f4 ,frijlinck zoo zeldzaam harmonierden1 op lieflijke wijze tot uiting4 ,een jeugdige tuberculoselijderes uit een arm arbeidersgezin werd weken achtereen1 tot op haren dood1 in de gastvrije pastorie liefderijk en geheel belangeloos verpleegd4 ,toen op het einde van '#ij ,leidens ,doleerende ,kerk hem riep1 meende hij voor deze roeping niet te mogen bedanken1 hoewel het hem verre van gemakkelijk viel na zoo korten tijd zijn eerste standplaats te verlaten4 ,de snoeren waren gevallen in lieflijke plaatsen4 ,op den eersten ,zondag van ,dec4 #ahij vertoond hij zich met een predikatie over ,gen4 #a3 #a aan zijn nieuwe gemeente1 die hij ruim #ba jaren heeft mogen dienen4 ,leiden met zijn beroemde ,universiteit1 de kweekplaats van onderscheidene wetenschappen2 ,leiden1 de vermaarde ,sleutelstad1 had al de liefde van zijn hart4 ,hoe sterk kwam dat altijd uit1 als de kalender #c ,october aangaf en ,rudolph den kansel beklom om zijn hoorders te doen inleven in die wel oude1 maar nooit verouderde geschiedenis van de belegering en het ontzet van ,leiden1 wat ieder geboren ,leidenaar telken jare opnieuw met versche belangstelling aanhoort4 ,dan was ,rudolph ,geus met de ,geuzen1 dan deed hij in liefde ontvlammen voor ,oranje1 dan begon het oog te schitteren en trilde de stem van vurige verontwaardiging over de ,spaansche tirannie en den duldeloozen gewetensdwang1 dan jubelde hij met dank aan den ,heere voor de ongedachte verlossing4 ,dan was ,rudolph welsprekend4 ,bekend1 geliefd en geerd was hij bovenal om zijn hulpvaardigheid4 ,wie naar een betrekking stond2 wie op de eene of andere wijze in verlegenheid zat1 vond aan de pastorie van ,ds4 ,r4 altijd een geopende deur1 een belangstellend hart en een luisterend oor4 ,hij stond ieder te woord en menigeen is door hem geholpen of voortgeholpen4 ,hij was een vriend van armen en verdrukten4 ,menig treffend staaltje zou daarvan kunnen worden bijgebracht4 ,op zekeren keer kwam hij ongezocht in de schamele woning van een fabrieksarbeider met talrijk gezin op eene van de achtergrachten in ,leiden4 ,het noodige schoeisel ontbrak daar geheel4 ,hij bedacht zich niet lang4 ,spoedig waren de schoenen gehaald1 voor elk der kinderen een paar4 ,maar ,dominee1 was de vraag van de vrouw des huizes1 weet ,ge wel1 dat ik ,roomsch ben8 ,daar vraag ik immers niet naar1 ik zie dat ,gij het noodig hebt1 luidde het antwoord van den vriendelijken weldoener4 ,was de kinderzegen hem door den ,heere onthouden1 zonder kinderen scheen zijn levenspad te eenzaam en koud4 ,in ,leiden nam hij1 met volle bewilliging zijner echtgenoote1 die hierin volkomen gelijk met hem dacht1 twee kinderen1 jongens1 tot zich1 die beide hunne moeder in de allereerste dagen der jeugd moesten missen4 ,de een heeft reeds den leeftijd van #ba jaar bereikt1 terwijl de ander #ab jaar oud is4 ,als prediker muntte hij nu juist niet uit door schitterende kanselgaven1 al wil dit daarom allerminst zeggen1 dat hij de gave der welsprekendheid geheel miste4 ,tekstverband en -zin kwamen altijd uitmuntend tot hun recht4 ,van een eenzijdig-voorwerpelijke prediking was hij een vijand4 ,dikwerf gaf hij in een afzonderlijke toepassing leiding aan de eenvoudige zielen4 ,goed kenner van de oude talen1 bewoog hij zich gemakkelijk en gaarne op het veld van ,schriftverklaring4 ,van zijne hand verscheen1 in samenwerking met ,ds4 ,renkema1 een populair en practisch werk over ,de ,gelijkenissen onzes ,heeren ,jezus ,christus4 ,in #aijj kwam van hem uit3 ,abraham1 de vader der ,geloovigen1 voorgesteld in #ac meditaties4 ,behalve zijn ,kardiphonia--stemmen uit 't hart--een drietal preeken1 waarmee hij van zijn ,leidsche gemeente afscheid nam en onderscheidene kleinere geschriften1 zijn vooral bekend3 ,het ,hedendaagsch ,socialisme en ,het ,diaconaat 7in vereeniging met ,prof4 ,biesterveld en ,dr4 ,j4 van ,lonkhuizen74 ,als journalist was hij niet zonder verdienste4 ,van meer dan n week- en dagblad was hij achtereenvolgens redacteur of medewerker4 ,het ,christelijk onderwijs in al zijn vertakkingen had de liefde van zijn hart4 ,als ,president der ,geref4 ,schoolvereeniging gaf hij mede den stoot tot de oprichting der ,geref4 ,m4 ,u4 ,l4 ,o4 ,school op de ,hooglandsche ,kerkgracht te ,leiden4 ,zijn ideaal om in de ,sleutelstad te stichten een hospitium voor ,christelijke ,indologen1 heeft hij niet kunnen bereiken1 maar toch was de oprichting van het ,indisch ,comit1 dat in het belang van ,indologen van ,christelijke belijdenis werkzaam is1 eene zaak van niet geringe beteekenis4 ,op de meerdere vergaderingen werden de adviezen van den ,jurist-theoloog op hoogen prijs gesteld4 ,meermalen telde de ,generale ,synode hem onder hare gedeputeerden4 ,en van zijn vurigste wenschen heeft hij niet mogen vervuld zien om n4l4 als lid van de #b;e ,kamer zijn volk te vertegenwoordigen in 's lands ,raadzaal4 ,de nederlaag in ,ede in #aiji1 in niet geringe mate toegebracht door de heftige bestrijding van velen1 die met hem in het ,geloof stoelden op denzelfden wortel1 bleef hem nog lang een schrijnende wonde4 ,het liefst zweeg hij daarvan4 ,door de ,kinderwetten was de mogelijkheid geopend om ook van ,christelijke zijde meer dan tevoren te arbeiden in het belang van hen1 die ,ds4 ,r4 gaarne kenschetste met den naam van sociale schipbreukelingen4 ,zoo rijpte bij hem het denkbeeld1 dat tenslotte belichaamd is in de ,stichtingen te ,achteveld1 ne voor ontouderde of verwaarloosde kinderen1 en ne voor landloopers1 drankzuchtigen1 ontslagen gevangenen en dergelijken4 ,hij werd benoemd tot ,predikant-,directeur dier ,stichtingen4 ,dat was een vnement in zijn leven4 #b ,october #aiab preekte hij ,afscheid in de kerk op de ,hooigracht1 een biddend afscheid 7zie ,kardiphonia ,,iii71 en bepaalde zijne gemeente bij ,hand4 #bj vs4 #cb-ch1 het slot van 't teeder afscheid van ,paulus van de ouderlingen van ,efeze4 ,hierin vond hij de wijze aangegeven1 zooals hij 't liefst van zijne gemeente wilde scheiden3 het oog naar boven1 de hand op 't hart1 de knien gebogen1 met tranen in de oogen1 die van onverbreekbare banden getuigen4 ,hoe moeilijk het hem ook viel den herderstaf in zijn geliefde gemeente neer te leggen en emeritaat aan te vragen1 niet jeugdig vuur en groot enthousiasme gaf hij zich aan de voorbereidende maatregelen voor den nieuwen werkkring1 in de vaste overtuiging1 dat de ,heere hem daartoe riep4 ,maar3 de mensch wikt1 ,god beschikt6 ,zal de naam van ds4 ,rudolph in de wordingshistorie dezer ,stichtingen immer met eere en groote erkentelijkheid genoemd worden1 tot zijnen eigenlijken arbeid heeft hij niet mogen ingaan4 ,als een ,mozes van den ouden dag moest hij blijven vr den ,jordaan van het zoozeer gewenschte land4 ,en hierin te hebben kunnen berusten1 gelijk herhaaldelijk op zoo treffende wijze uit deze brieven blijkt1 wat was het anders dan de lieflijk geurende bloem van zijn groot geloof in de absolute ,souvereiniteit zijns ,gods1 die nooit antwoordt van ,zijn daden8 ,zeker1 ook ,rudolph had zijn gebreken4 ,zelf zou hij de eerste zijn om dit te erkennen4 ,financier is hij nooit geweest1 wellicht zou hij het ook nimmer geworden zijn4 ,hij gaf soms meer dan hij bezat4 ,doch waar is het licht1 dat geen schaduw heeft8 ,zondag #aj ,mei j4l4 werd hij uit zijn lijden verlost en op den dag der ruste ging hij1 zacht en kalm1 met den glans van zoeten vrede op het vermagerd gelaat1 de eeuwige ruste van het hemelsche ,kanan in4 ,n1 ook ,rudolph heeft geen leed meer van uitgestelde hoop en teleurgestelde verwachting1 en van al wat tot deze aarde en dit leven behoorde1 is hij verlost4 ,zijn werk volgt hem na en hij rust uit van zijn arbeid niet in ledig-zijn1 maar in hemelsch zalig doen4 ,was zijn stoffelijk omhulsel op ,woensdag #ac ,mei van uit ,amersfoort per trein naar ,leiden overgebracht en geplaatst in het midden vr den kansel van de ,geref4 ,kerk op de ,oude ,vest1 den dag daarop werd het onder de grootste belangstelling op de ,begraafplaats van de ,groenesteeg aan de schoot der aarde toevertrouwd4 ,vooraf werd in genoemde kerk1 die tot in alle hoeken gevuld was1 een korte samenkomst gehouden4 ,ds4 ,kouwenhoven1 de oudste pastor loci1 ging daarbij voor in het uitspreken van een rede aan de hand van ,psalm #ij vs4 #c3 ,gij doet den mensch wederkeeren tot verbrijzeling en zegt3 ,keert weder1 gij menschenkinderen6 ,het was een aandoenlijke plechtigheid4 ,menige traan werd weggepinkt6 ,bij de geopende groeve werden goede woorden gehoord4 ,ds4 ,thomas sprak namens den ,raad van de ,geref4 ,kerk van ,leiden1 ds4 ,impeta van ,katwijk namens de classis ,leiden1 ds4 ,teerink van ,amersfoort gewaagde van zijne bezoeken aan den kranke2 ds4 ,van der ,munnik uit ,leeuwarden1 voerde het woord namens ,deputaten van de ,generale ,synode voor de ,zending onder de ,heidenen en ,mohammedanen2 de heer ,boddaeus1 notaris te ,schiedam1 sprak als ,voorzitter van het ,bestuur der ,kinderstichting2 de heer ,mekking van ,gorinchem1 namens het ,bestuur van de ,jan-,pieter-,adolfvereeniging2 ds4 ,breukelaar van ,zaandam1 herdacht den overledene als ,bestuurslid van het ,chr4 ,comit voor ,indi2 dr4 ,dupont van ,ermelo1 van de ,geref4 ,drankbestrijding2 ds4 ,meijnen van ,dordrecht1 van de ,vereeniging ,de ,tuin2 ds4 ,heidema van ,heinenoord1 bracht in herinnering het #b-;jarig verblijf van den overledene in zijn eerste gemeente en ten slotte de heer ,vros1 hoofd eener ,chr4 ,school te ,leiden1 sprekend namens de ,geref4 ,schoolvereeniging4 ,en ng waren er meer sprekers1 o4a4 van de ,indologen en van ,polyhymnia1 bovendien de heer ,wilbrink1 ,landbouw-,directeur van de genoemde stichtingen1 en ondergeteekende4 ,doch de lange duur van het toeven op de begraafplaats maakte het gewenscht aan de droeve plechtigheid een einde te maken1 te meer daar ook de weduwe en de hoogbejaarde vader van den overledene mede tegenwoordig waren4 ,veel is daar gesproken1 en had de gestorvene het kunnen hooren1 ongetwijfeld zou hij gezegd hebben3 ,te veel eer voor mij6 ,maar de grondtoon bij alle sprekers was3 dank aan den ,heere1 die ds4 ,r4 tot zooveel en zoo velerlei arbeid geroepen en hem in zijn laatste levensjaar met zoo groote genade begiftigd had4 ,waarlijk1 het was een droeve en toch goede dag4 ,zij de gedachtenis dezes rechtvaardigen nog tot rijken zegen6 ,was het de wensch van den overledene1 dat ondergeteekende1 die gedurende een twintigtal jaren door hechte en innige banden van vriendschap aan hem verbonden was en nimmer hoopt te vergeten1 wat hij naast ,god aan ds4 ,rudolph te danken heeft1 de zorg voor de uitgave dezer ,brieven op zich nemen zou1 met liefde heeft hij er bijdezen aan voldaan4 ,mogen deze brieven een blijvenden troost bieden voor de diepbedroefde weduwe zulk een man1 voor den ouden vader zulk een zoon1 voor de pleegkinderen zulk een vader1 voor de gemeente zulk een ,herder en ,leeraar1 voor allen1 die hem lief waren1 zulk een vriend gehad te hebben en mogen ze1 waar ze door dezen herdruk de wijde wereld ingaan1 voor velen nog in dagen van druk en beproeving1 tot rijken zegen gesteld worden6 ,gode alleen de eer6 ,g4 ,,verrij4 ,waarder 7,z4-,h471 ,mei #aiad4 ,amersfoort1 #bc ,september #aiac4 ,aan de ,gereformeerde ,kerk te ,leiden4 ,geliefde gemeente6 ,door dezen kom ik als oud-collega aan de redactie in de ,kerkbode een plaatsje1 dat mij zeker niet zal worden geweigerd1 verzoeken1 om u hartelijk dank te zeggen voor de vele bewijzen van belangstelling1 op mijn verjaardag uit uw midden ontvangen1 en tegelijk u de inlichtingen te geven1 die door zoovelen gewenscht worden1 over mijn lichamelijke en geestelijke gesteldheid4 ,evenalsof ik nog in uw midden in- en uitging1 hebben velen mij verrast met de hartelijkste blijken hunner blijvende1 ik zou haast zeggen1 hunner toenemende genegenheid1 met hunne vriendelijke troostwoorden mijne ziel verkwikt4 ,zwaar is mijn tegenwoordige beproeving1 maar te midden mijner smart kan ik wel weenen van blijdschap en dankbaarheid voor de groote genade1 die de ,heere ons schenkt in zoo heerlijke oefening van de gemeenschap der heiligen4 ,gaarne antwoordde ik ieder in 't bijzonder4 ,dit is mij echter onmogelijk4 ,laat ik dus door dezen aan allen1 die mij zoo innig verblijdden1 daarvoor mijn diepgevoelden dank mogen betuigen4 ,wat mijn lichamelijken toestand betreft1 deze is ook thans nog niet zonder bezwaar4 ,toch heb ik goede hope1 dat ik onder des ,heeren zegen op de middelen geheel zal mogen herstellen4 ,en indien het anders mocht wezen1 des ,heeren wil1 die toch alleen wijs1 goed en heilig is1 geschiede4 ,toen ik kort geleden dacht1 dat mijn leven spoedig zou worden afgesneden1 was de gedachte van sterven mij o zoo zoet4 ,mijn leven is met ,christus verborgen in ,god4 ,door ,jezus' dierbaar bloed gewasschen1 de zaligheid te mogen ingaan1 naar huis te gaan1 waarheen mijn hart dorst als 't hert naar de stroomen1 van alle zonden en ellenden voor eeuwig ontslagen te zijn1 den ,heere te zien1 in ,zijne heerlijkheid te mogen deelen1 alz ontbonden te zijn en met ,christus te wezen1 het is en blijft mij verreweg het beste4 ,doch op aarde kan nog een werk gedaan worden1 dat in den hemel niet kan worden verricht4 ,in den hemel zijn geen ellendigen1 die nog moeten worden terechtgebracht4 ,alleen op aarde kan1 ook aan de diepst gezonkenen1 't dierbaar ,evangelie des kruises worden gebracht4 ,ik heb mij voorgesteld dit werk thans te beginnen onder voogdij- en regeeringskinderen1 onder zwervers1 ontslagen gevangenen en drankzuchtigen4 ,het is altijd n der idealen van mijn leven geweest1 zulk werk te mogen doen4 ,en 't was mij zeker een pijnlijke gedachte1 toen ik mij een oogenblik voorstelde1 dat ik in 't midden mijner jaren en terwijl ik dit werk stond aan te vangen1 door den dood uit het leven zou worden weggerukt4 ,daarom begeer ik zeer1 dat de ,heere nog dagen tot mijne levensdagen wil voegen4 ,en ik verzoek dringend1 dat allen blijven bidden en smeeken1 dat de ,heere mij nog ettelijke jaren wil sparen4 ,maar ik verzoek er uitdrukkelijk bij1 dat aan de bede steeds worde toegevoegd3 ,heere1 ,uw wil geschiede6 ,wat de ,heere doet1 is wl gedaan1 hoe 't ook ga4 ,zeker1 donker1 diep en ondoorgrondelijk zijn menigmalen de wegen ,gods4 ,maar wat wij nu niet verstaan1 zullen wij nadezen verstaan4 ,hoe moeielijk was 't gansche leven van ,jeremia8 ,werd een ,johannes de ,dooper niet in het midden zijner jaren weggenomen8 ,moest een ,paulus niet betuigen3 ,ik sterf alle dagen6 ,voor 't vleesch is dit alles onbegrijpelijk2 maar bij het licht des ,heiligen ,geestes wordt ,gods grootheid juist in deze diepe leidingen 't best gezien4 ,daarom1 geliefden1 vragen wij dan maar veel genade1 dat onze wil verslonden moge wezen in des ,heeren wil6 ,en wanneer 't den ,heere mag behagen1 mij te herstellen1 en mij1 geheel genezen1 aan mijn grooten arbeid te geven1 o hoe zal ik dan ,zijn ,naam loven voor deze pijnlijke maar kostelijke inleiding tot mijn werk4 ,deze zware beproeving heeft mij nader tot den ,heere gebracht2 alleen nabij ,hem is 't goed1 is 't zalig en heerlijk2 als ,elia voor ,zijn aangezicht staande1 staan wij met macht en gezag om des ,heeren werk te doen4 ,en hiermede1 geliefde gemeente1 heb ik u een blik in mijn zieleleven gegeven4 ,ik deed dit1 omdat ik weet1 hoe aangenaam het u is1 te hooren van de genade1 die de ,heere aan een beproefden mede-zondaar schenkt2 en omdat ik weet1 dat ook dit schrijven aan velen beproefden in uw midden tot vertroosting kan zijn4 ,stelle de ,heere 't daartoe nog ten zegen1 en verblijde ,hij ons door ,zijne groote daden6 ,in ,christus uw u liefhebbende oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,heidelberg1 #a ,october #aiac4 ,geliefde gemeente6 ,uwe liefde en belangstelling kennend1 weet ik1 dat ik u een genoegen doe1 wanneer ik u door middel van de ,kerkbode schrijf1 hoe ik thans vaar4 ,laat ik beginnen1 u mede te deelen1 dat mij thans de volle waarheid omtrent mijne krankheid is gezegd4 ,men heeft deze te goeder trouw voor mij verzwegen4 ,men vreesde1 dat ik mogelijk plotseling door verstikking kon sterven1 wanneer men mij de naakte werkelijkheid openbaarde4 ,i,jdele vrees6 ,te midden van al mijne zonden en ellenden is 't steeds door des ,heeren dierbare genade de diepste behoefte mijns harten geweest1 in leven en sterven ,hem te verheerlijken4 ,rustig als een kind op den moederschoot heb ik de tijding aangehoord4 ,geen oogenblik ben ik sinds dien geschokt4 ,o1 wat is 't toch zalig en heerlijk1 te mogen weten1 in leven en sterven het eigendom des ,heeren te zijn6 ,door den hooggeschatten professor ,korteweg1 die voor mij doet wat maar in zijn vermogen is en dien ik daarvoor niet genoeg kan danken1 was mij in overleg met mijn huisdokter uit ,amersfoort aangeraden1 naar ,heidelberg te gaan1 en in het ,czerny's ,institut fr ,krebskranken1 d4 i4 de instelling voor kankerlijders van prof4 ,czerny1 genezing te zoeken4 ,zaterdagavond #bg ,september kwam daarop een vriend bij mij1 die mij een som gelds overhandigde1 mij dwong deze aan te nemen1 en die mij daardoor in staat stelde althans voor acht dagen met mijn vrouw naar ,heidelberg te gaan4 ,ik kon niet anders doen dan dit geschenk aanvaarden1 en deed 't dankbaar4 ,z zijn wij dan ,maandagmorgen #bi ,september 's morgens half tien uit ,amersfoort vertrokken4 ,ds4 ,teerink en mijn vriend en mede-directeur1 de heer ,wilbrink1 deden mijn vrouw en mij uitgeleide4 ,ternauwernood had de trein zich in beweging gesteld1 of wij sloten beiden onze oogen1 en begaven ons in stil gebed tot den ,heere4 ,met stille berusting in ,zijnen wil1 zonder ijdele hope op een broos leven1 maar doende1 wat ik tegenover mijn vrouw1 de kinderen en de stichtingen1 waaraan ik hoopte te arbeiden1 verplicht ben1 ging ik op reis1 in 't stil vertrouwen1 dat de ,god der wonderen en der middelen ook dit middel nog zegenen kan4 ,hij doet een afgesnedene zaak op aarde4 ,niets is ,hem te wonderlijk4 ,als ,david te ,ziklag sterkte ik mij alzoo in den ,heere mijnen ,god4 ,ongemerkt waren wij spoedig aan de grenzen gekomen1 en gingen na 't douanenonderzoek verder4 ,o1 wat was alles heerlijk rondom ons6 ,van ,keulen tot ,mainz spoorden we langs den ,rijn1 door een der schoonste deelen van ,duitschland4 ,in de strakke lucht teekende zich ieder blad1 iedere lijn1 iedere kromming scherp af4 ,tegelijk hing over de bergen een zeer dunne nevel4 ,het was een feesture der schepping4 ,het was alsof de natuur al haar weelde over 't aardrijk had uitgegoten4 ,zij was als een schoone bruid1 die met doorzichtig sluiergaas haar schoonheid nog meer ontdekt dan bedekt4 ,aan alle stations was 't vol van uitgaande menschen4 ,en te midden van dezen bevonden ook wij ons2 ik1 die 't vonnis des doods in mijn vleesch droeg1 mijn vrouw1 wier schoonste uitzichten nagenoeg vernietigd waren4 ,toch was ik die gelukkigste van allen4 ,ik stelde mij voor1 wat 't moest zijn1 in mijn geval zonder geloof zulk een reis te moeten maken4 ,en nu was 't met mij zoo geheel anders4 ,de ,heere geeft mij een levend en krachtig geloof4 ,de schoonheid der schepping deed mij telkens opzien naar de schoonheid van den hemel1 die mij wacht4 ,van ,frankfurt naar ,heidelberg spoorden wij door een heerlijk oord4 ,ik stond achter in den trein1 en had 't schoonste uitzicht4 ,en nu was 't mij1 alsof mijn lieve ,god tot mij sprak3 ,kind1 ook dit is alles voor u en van u6 ,wonderbaar1 wonderbaar sterkt mij de ,heere4 ,zwaar is mijne beproeving2 maar als de kinderen ,israls ga ik door 't geloof droogvoets door deze zee4 ,links en rechts staan de wateren2 maar zij raken ons niet aan4 ,half tien 's avonds kwamen wij in ,heidelberg aan1 en wij waren beiden1 o wonder1 nagenoeg nog even frisch als toen wij 's morgens afreden4 ,dinsdagmorgen #cj ,september ben ik dadelijk naar 't ,instituut gegaan4 ,vreeselijke aanblik6 ,rondom mij niet anders dan kankerlijders1 de een meer1 de ander minder geteekend4 ,menschen van allerlei taal en tong4 ,en onder dezen ook wij samen1 mijn vrouw en ik2 want mijn vrouw vergezelt mij overal4 ,heden1 ,woensdagmorgen ben ik al dadelijk in behandeling genomen4 ,moge de ,heere er ,zijn onmisbaren zegen op gebieden1 en ons nog verblijden door ,zijne groote daden6 ,wij gaan voort ons te sterken in ,hem4 ,geliefde gemeente1 steun ons met uw gebed in dezen nood en strijd6 ,de ,heere zij met u allen1 inzonderheid met de bedroefden en zwaarbeproefden6 ,richte ,hij ook ,ds4 ,roorda spoedig op1 en geve ,hij na lijden heerlijk verblijden in ,zijn grooten ,naam6 ,uw u liefhebbende oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,heidelberg1 #h ,october #aiac4 ,geliefde gemeente6 ,zijt ge ons ver van 't oog1 maar nabij voor 't hart1 wij vertrouwen1 dat dit bij u te onzen opzichte precies hetzelfde is1 en dat nader bericht van ons u niet onwelkom zal zijn4 ,geven wij u eerst een korte beschrijving van de stad1 waarin wij thans vertoeven4 ,heidelberg is een der oudste steden van ,duitschland1 schilderachtig aan de beide oevers van den ,neckar gelegen1 in een halven cirkel door hooge1 groene1 soms blauwende bergen omgeven1 voor een groot deel tegen de hellingen dier bergen gebouwd1 en 't behoort alzoo tot de schoone steden1 waaraan ,duitschland zoo rijk is4 ,vroeger was 't de hoofdstad van de ,paltz1 was dit kleine land van eeuw tot eeuw 't tooneel van oorlog en verwoesting4 ,in den dertigjarigen oorlog heeft ,tilly de stad uitgemoord4 ,daarna gaf ,lodewijk ,,xiv op zijn terugtocht uit ,holland aan zijn wreeden veldheer ,mrac bevel3 ,verbrand de ,paltz6 ,maar al te getrouw werd dit bevel uitgevoerd4 ,van geheel ,heidelberg bleef alln n kerk en n huis over4 ,daarna weder opgebouwd1 werd 't ook in den revolutietijd weer geteisterd4 ,thans is ,heidelberg met de ,paltz bij 't groothertogdom ,baden gevoegd4 ,vooral in de laatste vijftien jaren is de stad sterk vooruitgegaan4 ,vooral tegenwoordig is ,heidelberg zeer gezocht door schilders en kunstenaars1 dichters en denkers4 ,en ,von ,scheffel1 de dichter van ,heidelberg1 slingerde haar den lauwerkrans om de slapen3 ,oud ,heidelberg1 zoo fijn1 ,gij stad1 aan eere rijk1 ,aan ,neckar en aan ,rijn1 ,geen andere stad is u gelijk6 ,in deze stad is ook de beroemde universiteit1 die vooral 's zomers door de studenten zeer gezocht wordt4 ,de bekende ,kuno ,fischer onderwees hier wijsbegeerte4 ,en de voornaamste van allen is ongetwijfeld ,excellenz ,geheimrat1 ,prof4 v4 ,czerny1 de stichter van 't ,samariterhaus of het huis der ,samaritanen4 ,deze man is de eenvoud zelf1 een geneesheer bij de gratie ,gods1 een man1 zooals ik mij ,boerhaave zou denken4 ,een groot deel van zijn aanzienlijk vermogen heeft hij gegeven voor zijn stichting4 ,en in deze stichting is nu ook gevestigd het instituut voor kankerlijders1 waaraan tal van groote geleerden zijn verbonden4 ,zooals ik u reeds schreef1 komen van alle oorden der wereld de ellendigen hier4 ,acht dagen achter elkander ben ik nu behandeld geworden1 en elken dag ziet men weer nieuwe gezichten4 ,gedurende deze acht dagen ben ik behalve ,zondag elken dag ingespoten met enzytol en om den anderen dag gedurende twintig minuten belicht met ,rntgen-stralen4 ,de inspuiting dient voor de vernieuwing van 't bloed1 de bestraling voor de dooding der ziektekiemen4 ,de aanvankelijke resultaten zijn1 den ,heere zij dank1 reeds merkbaar4 ,van tevoren waren mijn tong en kaak stijf en was er vaak een dichtzuiging in den mond1 alsof zij mij dreigde den adem af te snijden4 ,met zorg ging ik 's morgens den dag1 met nog grooter zorg 's avonds den nacht tegemoet1 al verzweeg ik mijn vrees zorgvuldig om geen noodelooze onrust te wekken4 ,thans is dit reeds anders geworden4 ,er komt meer beweging in tong en kaak1 en ik gevoel mij gemakkelijker4 ,natuurlijk is onze vreugde over dezen aanvankelijken zegen een verheuging met beving1 al dankt al wat in ons is den ,heere voor deze overrijke1 onverdiende gunst4 ,mijne ziekte was tot dusver echter zoo rijk aan kleine verrassingen en groote teleurstellingen1 dat wij ons in onze blijdschap matigen4 ,de kuur1 die ik thans onderga1 duurt drie of vier weken4 ,mij is thans evenwel reeds bericht1 dat ik van vijf tot acht ,december een duurzame bestraling met radium zal ondergaan4 ,ik word dan dag en nacht afgezonderd en altijd door bestraald4 ,dit zal dus de hoofdkuur zijn4 ,een heele onderneming4 ,maar3 huid om huid1 al wat een mensch heeft1 zal hij geven voor zijn leven6 ,dit doe ik dan ook gaarne1 in de stille hope op den rijken zegen ,gods4 ,o1 mocht de ,heere mij nog eens oprichten6 ,mocht ik dan blijvende en dubbele genade van ,hem ontvangen6 ,hoe zou ik dan als uit de dooden opgestaan4 ,zijn lof weder ,zijn volk vertellen6 ,het is mij1 alsof ik ,hiskia voor mij zie1 en alsof ik hem dan na zal zeggen3 ,de levende de levende1 die zal ,u loven1 gelijk ik heden doe2 de vader zal den kinderen ,uwe waarheid bekendmaken6 ,als een werkelijke vader hoop ik dan in 't midden van mijn kinderen te ,achteveld te staan1 om hen te wijzen op ,hem1 ,die in ,jezus onze ,vader is1 en ,die vaderlijk kastijdt1 maar ook zoo vaderlijk zorgt4 ,zondag hebben we samen gekerkt in de kapel van 't ,diaconessenhuis alhier4 ,we hoorden er een heerlijke preek van ds4 ,kammerer over ,hebr4 #aj3 #ai-be4 ,hij sprak over den geopenden hemel1 en waartoe deze roept4 ,zijn woord was eenvoudig1 vertroostend en zeer getrouw4 ,bij 't laatste vers merkte hij op3 hierbij zijn wij tegenwoordig in grooten nood4 ,hoe kunnen wij zeggen3 houdt u aan de ,kerk1 wanneer de ,kerk de leugen brengt1 't anti-christendom predikt4 ,wie kan dit met een goed geweten doen8 ,heel de dienst was zeer stichtelijk4 ,wanneer er gezongen werd1 of ,gods ,woord gelezen werd1 ging heel de gemeente eerbiedig staan4 ,ook de voorlezing van den tekst wordt door mannen en vrouwen staande aangehoord4 ,heerlijk vond ik ook het gezang4 ,de geestelijke liederen werden vleugelen1 waarop mijn ziel opsteeg tot den ,heere4 ,vooral in 't slotvers ging ik geheel en al op3 ,herr unser ,gott1 dich loben wir1 ,herr unser ,gott1 wir danken dir ,die ,feier dieser ,stunde4 ,o dir sei unsre ,lebenszeit1 ,die uns noch brig is1 geweiht ,in einem ew'gen ,bunde4 ,hilf uns kampfen1 ,bis zum ,sterben1 ,dasz als ,erben ,zu den ,hhen1 ,einst wir siegend aufwrts gehen6 ,dat wil zeggen3 ,heere onze ,god1 ,u loven wij1 ,heere onze ,god1 wij danken ,u ,de viering van dit uur4 ,o1 ,u zij onze levenstijd1 ,die ons nog rest1 gewijd ,tot eeuwigblijvenden bond6 ,help ons worst'len1 ,tot aan 't sterven1 ,opdat we als erven ,tot de hoogten ,overwinnend opwaarts stijgen6 ,door alles tezamen waren wij z gesterkt1 dat wij ,maandag den moed namen1 iets van de schoone stad te gaan zien4 ,wij werden begeleid door een jeugdige1 ,christelijke weduwe1 die zelve reeds veel ervaren heeft1 met wie wij hier kennis maakten1 en die zich aanbood1 ons1 zoolang wij hier zouden zijn1 als gids te dienen4 ,onder haar geleide gingen wij naar 't oude ,heidelberger slot1 waar ook eens ,frederik ,,iii1 de vrome1 woonde1 en waarvan de muren en torens nog staan4 ,welk een schoonheid boven op n der bergen6 ,welk een schoonheid1 dat oude reuzen-kunstwerk1 overal met goudbruin klimop begroeid1 en dan die heerlijke hangende tuinen6 ,het was ons1 alsof we een oogenblik in een tooverland waren4 ,vooral toen we gebracht werden op een plek1 van waar we 't gezicht hadden op de stad1 op den ,neckar1 op de bergen rondom1 op de vlakte in de verte4 ,we zagen alles in de heerlijke herfstbelichting4 ,subtiele schoonheid6 ,ik herinner mij niet ooit zoo iets fraais te hebben aanschouwd4 ,ik kan 't niet beter weergeven dan in de woorden van den ,heidelberger dichter ,von ,scheffel3 ,der ,himmel hat die ,erde geksset6 ,de hemel heeft de aarde gekust6 ,en hier woonde nu eenmaal ,frederik ,,iii1 de man1 die den ,catechismus deed opstellen4 ,in deze tuinen wandelde hij met ,olevianus en ,ursinus1 en spraken zij tezamen over den eenigen troost in leven en in sterven4 ,onwillekeurig denkt men hierbij aan den man1 die ook zulk een heerlijk goed bewoonde4 ,zijn predikant zeide tot hem3 ,mijnheer1 dit zijn de dingen1 die ons aan de aarde binden6 ,neen1 dominee1 was zijn antwoord1 ditmaal hebt ge 't mis1 dit zijn de dingen1 die ons naar den hemel doen verlangen6 ,moge dit ook met ons z zijn en blijven1 geliefde gemeente6 ,laat 't beste dezer aarde ons steeds meer doen verlangen naar 't ,allerbeste6 ,zalig zijn zij1 die het heimwee hebben2 zij komen eenmaal thuis6 ,velen ook uit uw midden zijn ons daarheen reeds voorgegaan4 ,vroeg of laat zullen ook wij moeten volgen4 ,moge 't zijn in dit eeuwig en zalig ,tehuis1 waar alle tranen worden afgewischt6 ,met vriendelijke groeten van ons beiden1 ,uw u liefhebbende oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,heidelberg1 #ad ,october #aiac4 ,geliefde gemeente6 ,voorzooveel mij dit mogelijk zal zijn1 voldoe ik gaarne aan 't verzoek1 dat tot mij kwam1 met 't zenden mijner brieven aan de ,kerkbode door te gaan4 ,veel zou ik u nog kunnen schrijven over de merkwaardige stad1 waar wij thans vertoeven1 en de heerlijke landstreek1 waarvan zij het middelpunt vormt4 ,ditmaal bepaal ik mij echter tot de ,universiteit4 ,de stad telt ongeveer #ejjjj inwoners1 aan de ,universiteit zijn in den regel ongeveer #bbjj studenten ingeschreven2 het spreekt van zelf1 dat bij zoodanige verhouding de ,universiteit de zon dezer stad is1 helaas1 door de aan de hoogescholen heerschende zeden1 ook haar moeras4 ,de meest beroemde mannen zijn in den loop der eeuwen aan haar verbonden geweest4 ,van de velen noem ik slechts de meest bekenden1 de ,godgeleerden3 ,reuchlin1 ,coccejus1 ,hitzig1 ,umbreit1 ,ullmann1 ,rothe1 de juristen3 ,pufendorff1 ,bluntschli1 ,windscheid1 de wijsgeeren3 ,hegel1 ,fischer1 ,zeller4 ,namen1 die aan alle ,nederlandsche studenten overbekend zijn4 ,geen hoogeschool heeft ongetwijfeld zulk een veelbewogen geschiedenis achter zich als deze4 ,zij heeft in sterke mate de toepassing ondervonden van de heerschappij van 't territoriale stelsel1 waarvan de grondregel is3 ,wie heer is van 't land1 zet den ,godsdienst naar zijn hand6 ,was de overheid ,luthersch1 dan was de universiteit 't ook2 was zij ,gereformeerd1 de hoogeschool evenzoo4 ,na den dood van ,calvijn1 onder ,frederik ,,iii1 was ,heidelberg om haar ,gereformeerde universiteit het ,genve van ,duitschland4 ,spoedig daarop kwam de hoogeschool door verandering van vorstenhuizen in handen der ,jezueten4 ,de prachtige universitaire bibliotheek1 die de kostbaarste handschriften bevatte1 werd zelfs naar ,rome gevoerd4 ,tegenwoordig is de regeering protestantsch-evangelisch-liberaal met een gemoedelijk godsdienstig tintje1 de universiteit is 't in hoofdzaak ook4 ,thans zijn in de theologische faculteit ruim #hj1 in de juridische ruim #ehj1 de medische ruim #eej1 de philosophische ruim #faj en de natuurwetenschappelijke ruim #chj ingeschreven4 ,met de philosophische staat dus de medische faculteit bovenaan4 ,de laatste telt hier tal van klinieken1 die nagenoeg alle huis aan huis1 soms paleis aan paleis1 naast elkander liggen4 ,vandaar elken morgen die treurige optocht van allerlei lijders1 armen en rijken1 geringen en voornamen1 sommigen in landauers1 anderen op krukken of tusschen bloedverwanten of vrienden gesteund1 in nzelfde straat4 ,toen wij ons de eerste maal als vreemdelingen1 die hier hulp moesten komen zoeken1 onder deze ellendigen bevonden1 was 't ons een oogenblik1 alsof wij door den grond zouden gaan4 ,spoedig stonden wij echter voor het ,instituut van ,czerny4 ,daar lazen wij den naam3 ,samariterhaus6 of huis van ,samaritanen4 ,en ik kan u niet zeggen1 welken troost wij beiden uit dezen naam ontvingen4 ,alzoo dachten wij3 ,wat de professoren en doctoren hier ook belijden1 deze naam zegt ons1 door welke gedachte zij worden geleid1 deze naam zegt ons1 dat zij althans wetenschappelijk en ambtelijk worden geinspireerd door den ,geest van den medelijdenden ,hoogepriester1 ,die eenmaal de heerlijke gelijkenis van den barmhartigen ,samaritaan sprak4 ,de ,heere zond ons dezen naam als een lichtende ster op ons zoo moeilijk en donker pad4 ,meer echter nog dan door den schoonen naam van dit huis zijn wij vertroost geworden door de heerlijke mededeeling1 dat in zoovele gezinnen en gemeenten onze nood in 't gebed wordt gedacht4 ,juist wanneer de ziel veel van den ,heere geniet1 heeft zij in donkeren weg de diepste behoefte aan de sympathie van 't volk van ,god4 ,al is men dan in den vreemde1 men voelt zich lid van 't groote gezin van ,gods ,huis1 waarin 't eene lid met 't andere medelijdt4 ,voorbede is wel de heerlijkste uiting van dit medeleven4 ,o1 wat is 't ons groot1 dat wij waardig geacht worden1 door 't volk van ,god voor den ,troon der genade te worden gedacht6 ,en die gebeden zullen verhoord worden6 ,des ,heeren ,naam is ,ontfermer1 is ,hoorder der gebeden1 en zooals ,zijn ,naam is1 is ,zijn ,wezen4 ,hetzij ik gespaard worde1 hetzij ik worde weggenomen1 de ,heere zal het wl maken4 ,heerlijke wetenschap6 ,schijnbaar1 voor 't oog der wereld1 voor 't vleeschelijk gevoel is mijn lot tragisch4 ,met de grootste idealen ging ik 't leven in2 maar nu eens door eigen zonde en schuld1 dan weer door zware ,goddelijke beproeving1 zonk mijn schip in den regel vlak voor de haven4 ,het was1 alsof de ,heere ook aan mij bevestigde1 wat ,hij tot ,baruch sprak3 ,wat ,ik gebouwd heb1 breek ,ik af1 en wat ,ik geplant heb1 ruk ,ik uit6 ,toen ik de laatste maal op ,achteveld was1 waren de gebouwen der stichting nagenoeg gereed1 en was juist de vlag op mijn woning geheschen1 ten teeken dat ook deze onder de kap was4 ,maar ook nu scheen 't weer te zullen worden3 ,en ,mozes zag het land van verre6 ,toch klaag ik allerminst1 dan alleen over mijn zonde en schuld1 maar roem in het welbehagen ,gods4 ,midden door mijne zonde en ellende loopt de blinkende weg van ,gods vrije en trouwhoudende genade4 ,juist door mijne beproevingen bracht de ,heere mij steeds nader tot ,zich4 ,evenals bij de ,emmausgangers is de ,heere met ,zijn ,genade en ,geest bij mij tegenwoordig4 ,ja in den zevenmaal heeter gestookten beproevingsoven doet de ,heere ,zijn heerlijke aanwezigheid des te duidelijker merken4 ,daarom gloeit ook mijn hart somwijlen van liefde voor het ,vleeschgeworden ,woord1 dat ,zijn liefdewonderen tot onze verlossing wrocht1 en mij het zegel van ,zijn ,geest wilde schenken4 ,nu geniet ik1 wat ik reeds van mijn kindsheid af heb begeerd4 ,zoo ver mijn heugenis reikt1 heeft de vraag mij beziggehouden3 ,wat is er toch achter deze zienlijke wereld8 ,opgegroeid in een moderne omgeving1 kreeg ik voor den honger mijner ziel slechts steenen voor brood1 zoodat ik reeds als kind soms der wanhoop nabij was4 ,maar de ,heere waakte4 ,door ,zijn voorzienig bestel op een ,christelijke kostschool gekomen1 maakte ik daar kennis met ,bunyan1 en kreeg ik het eerste licht voor mijn ziel4 ,student geworden1 ging ik dan ook zoo spoedig mogelijk naar de ,vrije ,universiteit1 hopende1 dat daar de kathedraal van het ,christelijk denken mij zou worden ontsloten4 ,en mijn verwachting werd wel overtroffen1 maar niet teleurgesteld4 ,helaas1 dat hart en geweten geen gelijken tred hielden met toenemend ,christelijk weten4 ,gelukkig1 dat ik ,romeinen ,,vii leerde kennen4 ,en de ,heere zette ,zijn arbeid voort4 ,door des ,heeren heiligende genade gaan hart en geweten met ,christelijk weten hand aan hand4 ,en dit doet mij soms met heimwee naar boven zien4 ,want wij zien nu door een spiegel in een duistere rede1 maar alsdan zullen wij zien aangezicht tot aangezicht2 nu ken ik ten deele1 maar alsdan zal ik kennen1 gelijk ook ik gekend ben4 ,niettemin begeer ik ook vurig hier des ,heeren werk nog te mogen doen4 ,immers3 ,en nu blijft geloof1 hoop en liefde1 deze drie1 doch de meeste van deze is de liefde4 ,ook op aarde zijn wij geen weezen4 ,het geloof blijft1 het geloof1 dat zulk een vaste grond is der dingen1 die men hoopt1 en een bewijs der zaken1 die men niet ziet4 ,de hope blijft1 de liefelijke hope1 die zich reeds van tevoren in de toekomende dingen verblijdt4 ,en de liefde blijft1 de liefde1 die de voorsmaak is van de zaligheid en heerlijkheid des hemels4 ,die liefde doet mij innig wenschen1 nog eens1 als uit de dooden opgestaan1 velen ten zegen te mogen zijn4 ,daarom1 geliefde gemeente1 ga voort met uw bidden1 pleiten1 smeeken1 waarvoor ik u zeer dank6 ,verblijde de ,heere ons nog door ,zijne groote daden4 ,op dit oogenblik is mijn toestand stationair1 misschien in langzamen vooruitgang4 ,voor 't eerst heb ik gisteren en vandaag andere dan vloeibare spijzen kunnen gebruiken4 ,evenals de tuberculosebehandeling schijnt echter ook deze zeer langzaam te gaan4 ,vele patinten moeten zelfs drie vier maal terugkomen4 ,maar de uitkomsten zijn bij sommigen dan ook verrassend4 ,verleden week zag ik een grijsaard1 die juist van den hoogleeraar terugkwam4 ,zijn hals was z gekerfd1 alsof deze eenige malen was afgesneden geweest4 ,zijn stem was nog heesch4 ,maar de wonden waren geheel genezen4 ,de hoogleeraar had hem juist voor geheel genezen verklaard van zwaar kankerlijden4 ,met van vreugde stralende oogen kwam hij aan de arm zijner dochter de wachtzaal binnen1 met heesche stem roepende3 genezen1 genezen6 ,natuurlijk feliciteerde ik hem zeer hartelijk4 ,den volgenden dag ontmoette mijn vrouw hen op straat1 terwijl zij vol blijdschap naar den trein en huiswaarts togen4 ,zij hielden mijn vrouw nog staande1 spraken haar moed in en besloten3 ,einen schnen ,grsz fr ,ihren ,mann6 ,een hartelijken groet voor uw man6 ,dat wij eenmaal deelgenooten ook voor deze vreugde mogen vinden6 ,verheerlijke de ,heere daartoe aan ons ,zijne barmhartigheid6 ,moge ,hij diezelfde goedertierenheid ook bewijzen aan ds4 ,roorda6 ,verheuge de ,heere ook u1 naar de mate ,hij u nu beproeft6 ,uw u liefhebbende oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,heidelberg1 #ba ,october #aiac4 ,geliefde gemeente6 ,zaterdag jl4 werd ook hier onder begunstiging van het allermooiste weer herdenking van den ,volkerenslag bij ,leipzig gevierd4 's ,morgens hing er een dikke nevel2 maar tegen tien uur trok de damp voor de zonnestralen op4 ,heerlijk gezicht1 de ontsluiering der bergen1 der villa's1 blinkend in de zonnestralen van den ,neckar1 schitterend als kristal6 ,het geheel was een openbaring van schoonheid1 die ge een poos met groote oogen aanziet1 om haar als schilderstuk vast te nagelen in uw geheugen1 en later in sombere dagen als een heerlijk visioen in uw geheugen terug te roepen4 ,natuurlijk had de hoofdviering van 't groote feest te ,leipzig zelve plaats4 ,daar was de keizer met de bondsvorsten om 't groote ,denkmal te onthullen4 ,geen wonder1 dat men vooral hier zooveel werk maakt van de viering van dit feest4 ,in de velden van ,leipzig is de hoeksteen gelegd van ,duitschlands latere grootheid4 ,een eeuw lang is daarop voortgebouwd1 en 't resultaat is thans te zien4 ,het eens verdeelde en vernederde ,duitsche volk heeft thans de eerste stem in den raad der volken4 ,wel zijn er donkere wolken4 ,duitschland is gevreesd1 maar ook benijd en gehaat1 en 't volk leeft sterk onder den indruk van een komenden oorlog4 ,aber wenn der ,krieg kommt1 maar wanneer de oorlog komt1 is een uitdrukking1 die nogal eens gebezigd wordt4 ,ge spreekt met een moeder over de toekomst van haar zoon4 ,hoog geeft zij op van haar gespannen verwachting4 ,plotseling betrekt haar gelaat4 ,aber wenn der ,krieg kommt1 en met zorg staart haar blik op haar kind4 ,in ,heidelberg werd 't groote feest zeer kalm gevierd1 en wij hebben er uit den aard der zaak nagenoeg niets van gezien4 ,zondagmorgen zijn we ter kerk gegaan1 niet in ,heidelberg1 maar in ,handschuhsheim1 een dorp1 dat ongeveer een kwartier van ,heidelberg ligt1 en dat thans bij de stad is geannexeerd1 maar nog geheel dorpsch is ingericht4 ,het is een welvarende plaats van ongeveer #djjj inwoners1 die in den reformatietijd een rol van beteekenis speelde4 ,de bevolking leeft er van wijn- en ooftbouw4 ,jaarlijks worden er voor honderd duizend gulden kersen verhandeld1 en reeds in ,mei komen kooplieden uit ,hamburg hier hunne opkoopen doen4 ,er is een zeer oude kerk1 die vroeger1 gelijk men dat hier noemt1 ,simultankirche was1 d4w4z4 door ,roomschen en ,protestanten tegelijk gebruikt werd1 bijv4 's morgens door de ,protestanten en 's middags door de ,roomschen1 of omgekeerd4 ,thans is dit oude kerkje aan de ,roomschen gegeven1 en de ,evangelischen hebben een nieuw kerkgebouw gekregen1 een prachtwerk in gemoderniseerden ,gothischen stijl4 ,daarheen trokken wij ,zondagmorgen op1 en bij 't binnentreden kwamen we al dadelijk in de rechte stemming4 ,welk een prachtkerk6 ,welk een schoone ornamentiek6 ,vlak voor ons zagen we dadelijk 't koor1 hemelsblauw met groote gouden starren4 ,links en rechts prachtige friesen in kleuren als van koperdruk4 ,de kerk was geheel gevuld4 ,geen gepraat4 ,geen gefluister zelfs4 ,alles was muisstil4 ,op onze teenen liepen we zoo ver mogelijk naar voren om een goede plaats te krijgen2 en daar zaten we spoedig heel gezellig midden onder de wijnboeren en boerinnen1 allen eenvoudige1 maar welgestelde en zeer intelligente menschen4 ,met een prachtig voorspel begon de dienst1 en nu zong de gemeente de ,ambrosiaansche berijming van den #ge;en ,psalm1 't ,wij loven ,u1 o ,god6 ,een oogenblik wist ik niet1 waar ik was4 ,geweldig en toch harmonisch1 machtig en doordringend klonk de zang1 waarin de helden-baryton en de vrouwen-sopraan elkander steunden4 ,en de gedachte vloog mij door de ziel3 ,neen1 een volk1 dat z zingt1 kan niet ondergaan4 ,middelerwijl had de ,pastor zijn plaats ingenomen op 't podium vr den preekstoel4 ,de gansche gemeente1 die staande gezongen had1 bleef staan4 ,plechtig las hij haar voor ,ps4 #aah3 #ad-bi4 ,wanneer ge deze woorden naleest1 zult ge begrijpen1 hoe deze voorlezing mij tot in 't diepst der ziel aangreep4 ,na 't gebed beklom hij den kansel1 en sprak uit 't lied van ,mozes1 ,exodus #ae3 #a-f4 ,de grondgedachte van zijn prediking was3 de oorlog is een groote verwoester1 de oorlog is ook een groote opvoeder4 ,hij is een groote verwoester4 ,tot duren prijs heeft ,duitschland zijn vrijheid heroverd4 ,honderd zestig duizend lijken dekten aan den laatsten avond van den veldslag den bodem4 ,maar hij is ook een groote opvoeder4 ,vr de ,napoleontische verdrukking rekende men in ,duitschland niet meer met ,god4 ,in den oorlog1 vooral bij dezen veldslag werd het anders4 ,vijfhonderd duizend mannen vielen elkander hier aan4 ,wie zal de overwinning wegdragen8 ,de evenaar schommelt in 't huisje4 ,aan het einde van den slag moet de overwinnaar zeggen3 ,god heeft mij de zege gegeven4 ,moet de overwonnene erkennen3 ,god heeft over mij gericht geoefend6 ,rijk is de zegen1 dien ik wederom van deze prediking voor mijne ziel heb weggedragen4 ,ik ben thans drie weken in behandeling1 en 't einde van de eerste kuur is gekomen4 ,een geweldige vijand1 de doodsvijand huist in mijn lichaam4 ,reeds triomfeert hij4 ,maar nu wordt hij elken dag opnieuw aangevallen door nieuwe middelen1 die de ,almachtige heeft gegeven4 ,wie zal de overwinning behalen8 ,de overmachtige vijand8 ,of zijn krachtige bestrijder8 ,dit hangt alleen af van 't welbehagen van den ,heere ,zebath4 ,als ,mozes in den slag tegen ,amelek1 hef ik dan ook tot ,hem gedurig de hand biddend op4 ,en 't is mij tot zulk een rijken troost te mogen weten1 dat gij en zoowelen als ,aron en ,hur mij steunt in dezen geweldigen strijd4 ,wat 't resultaat van de behandeling is1 kan ik uit den aard der zaak nu nog niet mededeelen4 ,ik sta nog midden in den strijd4 ,morgen #bb ,october hoop ik weer naar ,amersfoort te gaan4 #bj ,november moet ik dan terugkomen naar ,heidelberg en er tot #h ,december blijven4 ,eerst dan kan een voorloopig resultaat worden opgemaakt4 ,gaarne zou ik u gedurende de vier weken1 dat ik 't vaderland verlaten heb eens opzoeken1 om zoovelen als mogelijk is nog de hand te drukken4 ,maar mijn lichaam moet volstrekte rust hebben4 ,de behandeling1 die ik onderging1 moet na- en doorwerken1 en ik moet mij sterken voor de tweede kuur1 die nog krachtiger aanpakt4 ,het is en blijft dus biddende wachttijd6 ,maar daarom dan ook zoo heerlijke wachttijd6 ,meer dan ooit leer ik thans de heerlijke deugden ,gods kennen4 ,zijn ,almacht1 die beide de krankheden en de geneesmiddelen schept4 ,zijn wijsheid1 die den mensch doet zoeken naar de middelen2 maar dan ook op dit gebied bevestigt3 ,die zoekt1 zal vinden6 ,o1 wanneer ge hier in deze laboratoria rondkijkt1 staat ge verslagen over de wonderen der schepping4 ,voorts de ,goddelijke heiligheid1 die de krankheden gebruikt om te kastijden en te louteren4 ,maar ook ,zijn rechtvaardigheid4 ,de ,schrift spreekt van een kauwen der tonge4 ,die vreeselijke uitdrukking1 ik heb haar eenigemate leeren verstaan1 en 't is mij een diepe behoefte geworden3 ,och mocht ik mij toch maar recht diep verootmoedigen over mijne zonden1 waardoor ik mij niet alleen alle tijdelijke1 maar ook alle eeuwige straffen heb waardig gemaakt6 ,maar ook zijne rijke1 zijne heerlijke genade1 die om de kruis- en zoenverdiensten van ,jezus volkomen vergeeft4 ,en ook die liefelijke ,goddelijke barmhartigheid1 waardoor ,hij met ontferming bewogen is over mijne ellende4 ,o1 wat heeft ook die ,goddelijke barmhartigheid mij vertroost6 ,toen ik een kind was1 vleide ik wel 't hoofd tegen de borst mijner moeder1 als ik wat van haar begeerde1 en o met wat goede moederoogen zag ze mij dan aan6 ,maar wat is de moederliefde nog bij de ontfermingen ,gods8 ,o1 wat is 't heerlijk1 zich in die ,goddelijke barmhartigheid en goedertierenheid in te wikkelen en te schreien3 ,och ,heere1 erbarm ,u over mijne ellende4 't ,is zoo volkomen waar1 wat een ,duitsch versje zegt3 ,wer glaubt1 der ist grosz und reich1 ,er hat ,gott und ,himmelreich6 ,wer glaubt1 der ist klein und arm1 ,und schreit nur3 ,gott erbarm6 ,dit is3 ,wie gelooft1 die is groot en rijk1 ,hij heeft ,god en hemelrijk6 ,wie gelooft1 die is klein en arm1 ,hij roept slechts3 ,dat de ,heere ,zich erbarm6 ,heere1 erbarm ,u6 ,geliefde gemeente1 laat dat onze1 ook uwe bede blijven6 ,laat 't uw bede blijven voor uwen leeraar1 die mede zoo zwaar door des ,heeren ,hand is bezocht4 ,laat 't k uwe bede blijven voor uw u liefhebbenden oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,amersfoort1 #cj ,october #aiac4 ,geliefde gemeente6 ,na een goede kuur en een voorspoedige reis ben ik verleden week ,woensdag met mijn vrouw te ,amersfoort aangekomen4 ,we vonden thuis alles wel1 en ons hart vloeit thans over van dankbaarheid aan den ,heere1 ,die ons in moeilijke dagen z nabij is geweest2 van dankbaarheid aan allen1 die met ons hebben medegeleefd1 ons hebben verkwikt met hunne brieven1 ons hebben gedacht in hunne gebeden2 van dankbaarheid ook aan degenen1 die mij in ,heidelberg hebben behandeld4 ,welk een voortreffelijke geest heerscht in dat ,samariterhaus6 ,de professoren en doctoren zijn er vaders1 zusters1 moeders voor de patinten armen en rijken1 geringen en voornamen worden er met dezelfde welwillendheid behandeld4 ,de naam ,samariterhaus vertolkt volkomen wat dit huis is6 ,onze terugreis was weer even mooi als de heenreis4 ,de wijnstokken en 't geboomte op de bergen hadden hun schoonste najaarskleed aangetrokken4 ,welk een tinteling van kleuren1 waarin het goudbruin de boventoon voerde6 ,welke spelingen van het licht6 ,deze ,october-maand is wel inzonderheid de maand der schilders4 ,ook hier in ,amersfoort is de natuur al weer even schoon4 ,alln nu en dan steekt de stormwind op1 die de toppen der boomen geheel ontbladert1 en op de vleugelen van het windgeruisch en 't bladerengeritsel komt een klaagzang3 ,sic transit gloria mundi6 ,zoo gaat de heerlijkheid dezer wereld voorbij6 ,treffende prediking1 die daarin ligt1 en die door wijlen ,van ,oosterzee in zijn bekende dichtregelen eens zoo aandoenlijk werd vertolkt3 ,de dood heeft mij een brief geschreven1 ,ik las hem op het dorrend blad1 ,dat door den stormwind voortgedreven1 ,op 't vensterglas heeft post gevat4 ,het is nu ongeveer een jaar geleden1 dat ik deze dichtregelen 't eerst las4 ,het was op mijn studeerkamer te ,leiden4 ,de stormwind joeg de bladeren van de kastanjeboomen in mijn tuin tegen de glazen1 en tikkend vloog 't eene blad na 't andere er tegen op1 alsof ze alle mijn aandacht kwamen vragen4 ,de woonden van dit vers sloegen aan4 ,een gansch nieuwe gedachte vatte de teugels op in mijn zieleleven4 ,hoe zoet de gedachte van den dood mij ook was1 toch had ik steeds zijn dag verre gesteld4 ,ik had mij een levensprogram gesteld1 dat zou ik eerst rustig afwerken en dan zou de ,heere mij komen oproepen4 ,nu leerde ik verstaan1 dat de ,heere ook mij plotseling uit het midden van mijn werk zou kunnen oproepen1 gelijk ,hij reeds zoo velen had gedaan4 ,ik dacht aan ,kruijswijk1 den krachtigen werker1 die in weinige dagen midden uit een arbeidzaam leven en uit het midden van een talrijk gezin werd weggerukt2 aan een ,oranje1 den hoogbegaafden prediker1 die na een langdurige ziekte mede werd weggenomen4 ,toen mij geopenbaard werd1 wat mij scheelde1 dacht ik dan ook niet anders1 of ook tot mij kwam nu de ,goddelijke sprake als tot ,hiskia3 ,geef bevel aan uw huis1 want gij zult sterven1 en niet leven4 ,hoeveel goeds mij ook van het ,czerny'sche ,instituut werd gezegd1 ik kon weinig denken1 dat ik daar nog genezing zou vinden4 ,uit plichtsgevoel ging ik er heen4 ,op de heenreis dacht ik in den trein telkens aan ,frederik ,,iii1 ,duitschlands keizer1 die ongeveer op gelijken leeftijd dezelfde kwaal kreeg4 ,slechts een klein gedeelte van 't rijk1 waarover hij den schepter voerde1 zag ik4 ,doch hoe kort heeft hij slechts over 't groote en krachtige rijk geregeerd4 ,in #ahhh stierf zijn vader1 ,keizer ,wilhelm ,i4 ,aller oogen waren gevestigd op den veelbelovenden nieuwen keizer1 wiens naam in #ahgj in n adem met dien van een ,von ,moltke en een ,von ,bismarck werd genoemd4 ,terstond openbaarde zich echter de kwaal4 ,geregeerd heeft hij eigenlijk niet4 ,zijn regeering van twee maanden was een tijd van zwaar lijden1 en in korten tijd werd hij ten grave gesleept4 ,indien bij n vorstelijk sterfbed1 dan gold wel bij dit3 ,sic transit gloria mundi6 ,zoo gaat de heerlijkheid dezer wereld voorbij6 ,voor 's keizers ziekte was toen geen middel bekend4 ,maar zie1 na dien tijd heeft de ,heere in de wetenschap de ontdekking der therapeutische ,rntgenbehandeling gegeven1 waardoor sommige kankerziekten met vrucht worden bestreden4 ,zou de ,heere ook mij daardoor nog willen herstellen8 ,een oogenblik opende zich als in de verte een deurtje1 en blikte de hope mij even aan4 ,in alle kerken in ,nederland werd gebeden1 werd vurig gebeden4 ,en zie1 de ,god der wonderen en der middelen heeft aanvankelijk rijken zegen geschonken4 ,de nawerking en doorwerking is thans boven verwachting goed4 ,mijn vrouw en ik kunnen geen woorden vinden om den ,heere voor dezen aanvankelijken wonderbaren zegen te danken1 waar de ,heere aan kleinen schenkt1 wat ,hij vroeger aan grooten heeft onthouden4 ,natuurlijk weet ik zeer goed1 dat ook nu nog allerlei complicaties kunnen intreden1 en dan is 't in weinig dagen of maanden afgeloopen4 ,maar ook dan geen nood6 ,mijn leven is in des ,heeren ,hand en daarin volkomen veilig4 ,zijn ,vaderhand voert mij dan in de heerlijkheid1 waarvan geen sic transit gloria1 zoo gaat de heerlijkheid voorbij1 kan worden gezegd4 ,naar die heerlijkheid wijst mij ook wederom 't dorrend blad4 ,zie 't aan1 in zijn schoone goudbruine kleur6 ,al 't vergankelijke is gelijkenis van 't onvergankelijke4 ,het zienlijke is niet blijvend1 't onzienlijke blijft eeuwig2 maar daarom is 't zienlijke niet waardeloos4 ,integendeel1 al 't zienlijke heeft de roeping om naar boven1 naar de onzienlijke dingen te wijzen4 ,vooral van de heerlijke dingen dezer aarde1 van 't licht1 van de kleuren1 van de bloemen1 van de edelgesteenten gaat een sprake uit1 die ons toeroept3 ,sursum corda6 ,de harten naar boven6 ,daar is het eeuwige licht6 ,daar zijn de wuivende palmen6 ,de straten van goud6 ,de perelen poorten6 ,de blinkende kleuren6 ,nog eens1 zie 't aan1 't afgevallen blad in zijn schoone goudbruine kleur6 ,het goud is de kleur der glorie1 der heerlijkheid1 der hemelen4 ,het bruin is rood met zwart gemengd4 ,het rood1 de kleur der liefde4 ,het zwart1 de kleur van den dood4 ,het bruin spreekt van een liefde tot den dood4 ,het goudbruin wijst naar boven1 naar de heerlijkheid1 naar de eeuwige liefde4 ,en ditzelfde blad1 dat ons de vergankelijkheid predikt1 wijst ons in zijn vergaan nog naar boven1 naar de onvergankelijke heerlijkheid en liefde in de onzienlijke wereld4 ,o wat schoone symboliek is er toch in de schepping ,gods6 ,daarvan heeft de ,heere ook gebruik gemaakt bij de instelling des ,heiligen ,avondmaals4 ,den eersten ,zondag1 dat wij hier waren1 waren wij in de gelegenheid daaraan deel te nemen1 en niet gaarne laat ik dit voorbijgaan4 ,het ,heilig ,avondmaal is mij altijd de liefste plek op aarde geweest4 ,dan zeg ik altijd bij mij zelven3 ,neen1 ,gods ,woord liegt niet6 ,neen1 ,jezus liegt niet6 ,hij heeft alles volbracht4 ,hij heeft al de ,schriften vervuld4 ,hij heeft de volkomen zaligheid verworven4 ,en tot teeken en zegel daarvan schenkt ,hij mij nu dit brood1 als teeken en zegel van ,zijn verbroken vleesch2 den drinkbeker1 als teeken en zegel van ,zijn vergoten bloed4 ,o1 welke onderpanden van heerlijke liefde1 van liefde tot in den dood1 van eeuwige liefde aan gansch onwaardigen4 ,neen1 ,gods ,woord liegt niet6 ,neen1 ,jezus liegt niet4 ,en meer dan door een engelverschijning of hemelstem word ik dan door deze eenvoudige teekenen gesterkt in mijn ,christelijk geloof1 dat mij zulk een rijken troost doet genieten4 ,o1 waar zal ik beginnen1 waar zal ik eindigen1 om des ,heeren lof groot te maken8 ,ik zou den #aaf;en psalm wel willen uitjubelen6 ,geliefde gemeente1 geve ons de ,heere1 dat we in een dankstond nog eens ,zijn ,naam samen mogen grootmaken6 ,wees daartoe den ,heere bevolen door uw u liefhebbenden oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,amersfoort1 #f ,november #aiac4 ,geliefde gemeente6 ,hoewel ik deze week weinig nieuws met betrekking tot mijn toestand te schrijven heb1 maak ik toch gaarne gebruik van de gelegenheid1 die mij de ,kerkbode voortdurend verleent1 omdat mij daardoor de gelegenheid geboden wordt1 ,gods groote daden als in het midden der gemeente te vertellen4 ,ik ben nu veertien dagen thuis1 en als ik terugzie op hetgeen achter mij is1 is 't mij als een droom4 ,maar geen droom is1 wat ,god in die dagen wrocht4 ,laat ik 't u mogen verhalen4 ,ik begin daartoe met een woord van ,paulus4 ,de heilige apostel schrijft ,fil4 #a3 #bc en #bd3 ,want ik word van deze twee gedrongen1 hebbende begeerte1 om ontbonden te worden en met ,christus te zijn2 want dat is zeer verre het beste2 maar in het vleesch te blijven is noodiger om uwentwil4 ,ik heb deze gesteldheid van den apostel-pelgrim weleens vergeleken bij die eener vrouw en moeder1 wier man naar ,amerika trok1 maar die zelve nog met haar kinderen in het vaderland is gebleven4 ,haar man schrijft haar1 dat zij over moet komen1 maar haar kinderen voorloopig in ,nederland bij de familie moet achterlaten1 opdat zij eerst een goede ,hollandsche opvoeding verkrijgen1 voordat ook zij naar de nieuwe wereld verhuizen4 ,denkt deze vrouw aan haar man1 dan begeert zij vleugelen1 om naar 't verre land te snellen4 ,ziet zij evenwel op haar kinderen1 dan voelt zij zich nog aan den vaderlandschen bodem als vastgenageld4 ,z was 't ook met ,paulus4 ,verhief hij zijn hart tot den ,heere in den hemel1 dan begeerde hij niets liever dan den marteldood te sterven4 ,zag hij op de gemeente1 dan verlangde zijn ziel naar leven en vrijheid1 om haar het ,evangelie te mogen verkondigen4 ,en door des ,heeren rijke en vrije genade stemt ook mijne ziel hiermede ten volle overeen4 ,ik was dezen zomer dan ook zoo dankbaar1 toen ik meende1 dat ik langzaam vooruitging1 en spoedig mijn heerlijken arbeid zou mogen hervatten1 of liever eigenlijk eerst recht zou beginnen1 hoe zoet mij steeds de gedachte der ontbinding en eeuwige verlossing ook ware4 ,ik voelde wel1 dat ik ernstig krank was2 ik leed1 vooral 's nachts1 soms onnoemelijke pijnen4 ,maar ik meende1 dat dit een crisis was1 die ik moest doormaken1 en dat ik daarna geheel herstellen zou4 ,ik had mijn hoop op de ,rntgen-bestraling gebouwd1 en dacht niet anders1 of ik zou daardoor als door een van den ,heere geschonken middel weldra geheel genezen1 hoewel mijn eigenlijke kwaal gaandeweg erger werd4 ,dit duurde tot ,donderdag #be ,september4 ,dien dag vergeet ik nimmer6 ,ik zou op dien datum naar ,almelo gaan1 om daar voor de ,stichting te werken4 ,vooraf ging ik echter even bij den dokter aan1 die aan den hoogleeraar om nader advies had geschreven1 en dit had ontvangen4 ,op weg naar 't station ging ik even bij den geneesheer aan1 om dit advies te vernemen4 ,toen deelde mij de dokter kort en goed mede1 dat volgens den professor en hemzelven de ,rntgen-bestraling zooals deze in ons land werd toegediend1 mij niets verder zou brengen1 en dat er voor mij nog maar n weg van ontkoming was3 in 't ,instituut van prof4 ,czerny te ,heidelberg4 ,daar stond ik4 ,het eenige middel1 waarop ik mijn hope had gebouwd1 was mij ontnomen4 ,heidelberg leek mij onbereikbaar4 ,in 't vaderland was ik opgegeven4 ,het buitenland scheen voor mij gesloten4 ,toch heb ik geen oogenblik gewankeld1 de ,heere heeft mij steeds bij al mijne beproevingen een groote genade geschonken4 ,ik heb steeds in toepassing mogen brengen1 wat een cadet op een militair examen anwoordde4 ,hem werd gevraagd1 wat hij doen zou1 wanneer zijn regiment1 in 't front door de infanterie1 in den rug door de artillerie1 links en rechts door de cavalerie werd aangevallen4 ,ik zou commandeeren1 zoo luidde zijn antwoord3 ,mannen1 knielt1 bidt6 ,ditzelfde zeide ik steeds tot mijne ziel in elken grooten nood4 ,de zwaarste rampen brachten mij altijd als in de onmiddellijke gemeenschap ,gods1 omdat ik mij vasthield aan ,hem als ziende den ,onzienlijke1 en in de grootste smarten had ik dan de hoogste vreugde4 ,zoo ging 't ook dezen dag4 ,een oogenblik overwoog ik1 wat mij te doen stond1 naar huis te gaan1 of door te gaan4 ,ik besloot mijn reis voort te zetten1 en onderweg den ,heere aan te roepen1 om dan straks meer gesterkt thuis te komen4 ,ge kunt u voorstellen1 hoe ik op dien dag door de straten van ,almelo liep4 ,ik was als een schip zonder roer in den nood der baren1 en gedurig gingen mijne noodkreten op tot den ,heere4 ,het was markt in ,almelo1 en zeer druk op straat4 ,ik was midden in de drukte4 ,een oogenblik was 't mij nu1 alsof de ,heere een kring om mij hem trok4 ,ik zag niemand meer4 ,door 't geloof wonend in mijn hart1 openbaarde de ,heere ,zich in mij door ,zijnen ,heiligen ,geest om mij met kracht te versterken4 ,het was mij1 of ,hij mij van binnen in mijn hart teeder de hand drukte1 en tot mij zeide3 ,nu alles is afgesneden1 nu zal ,ik voor u zorgen6 ,ik kan niet beschrijven1 hoe zalig1 hoe veilig1 hoe rustig ik mij nu gevoelde4 ,op zulke oogenblikken is werkelijk van toepassing1 wat ,jean ,paul zoo schoon schreef3 ,wie auch die ,zeit vor dir vorber fliege1 die ,gegenwart ist deine ,ewigkeit6 ,hoe de tijd voor u ook voorbij snelle1 het is heden uwe eeuwigheid1 en dit verlaat u nooit6 ,zulk een oogenblik1 zulk een heden komt uit de eeuwigheid en geeft eeuwigheids-gevoel in het hart4 ,het licht1 dat dan in de ziel schijnt1 mag nu en dan door wolken worden verdonkerd1 de zon blijft1 de wolken verdwijnen1 die zon is een eeuwige zon4 ,welke zaligheid doorstroomde dan ook in die oogenblikken mijne ziel6 ,wat voelde ik mij veilig en rustig in de eeuwige armen van den ,koning van 't heelal4 ,op 't zelfde oogenblik1 dat de ,heere mij aldus in ,almelo sterkte1 was de dokter bij mijn vrouw1 om haar de gansche verschrikkende werkelijkheid te onthullen4 ,door den ,heere kennelijk gesterkt1 droeg zij dien slag als een heldin4 ,ziedaar reeds de eerste bevestiging van wat de ,heere beloofde6 ,nadat ik in ,almelo mijn zaken had afgedaan1 ging ik naar huis1 met de bedoeling om mijn vrouw deelgenoot te maken van wat de dokter mij had gezegd1 en met haar verder te beramen1 wat ons nu te doen stond4 ,ik had reeds mijn plan gemaakt4 ,ik wil 't maar niet meedeelen4 ,het is niet uitgevoerd1 want de ,heere had anders gezorgd4 ,thuis gekomen vermoedde ik weinig1 dat al mijn huisgenooten reeds meer wisten dan ik kon mededeelen4 ,mijn vrouw hoorde mij aan zonder te ontstellen4 ,ik had niet veel tijd hierover na te denken4 ,binnen weinige minuten kwam een vriend binnen1 die mij mededeelde1 dat ik naar ,heidelberg moest1 en dat hij voor alles zorgen zou4 ,wat was geschied8 ,eenige dagen tevoren had hij mij met den dokter ontmoet4 ,de dokter begreep1 dat hij belang in mij stelde1 ontbood hem buiten mijn weten ten zijnent1 en in weinige dagen werden door hen samen de voorbereidende maatregelen voor mijn vertrek getroffen4 ,zaterdag #bg ,september werd ook mij nu de werkelijkheid mijner ziekte medegedeeld4 ,maandag #bi ,september zaten wij reeds in den trein naar ,heidelberg4 ,wat in ons land niet verkregen kon worden1 is daar bereikt2 het uitwendig kankergezwel is nagenoeg geheel verdwenen4 ,alleen de tong zit aan de achterzijde nog met zweertjes4 ,de bedoeling van de tweede kuur is1 om dan vooral de tong aan te vatten4 ,ook voor die tweede reis is alles al weer bijeen1 of nagenoeg bijeen4 ,heeft de ,heere nu woord gehouden1 of niet8 ,heeft de ,heere gezorgd1 of heeft ,hij niet gezorgd8 ,geliefde gemeente1 ik hoop met u nog eens te zingen3 ,zalig hij1 die in dit leven ,jakobs ,god ter hulpe heeft2 ,hij1 die door den nood gedreven1 ,zich tot ,hem om troost begeeft1 ,die zijn hoop in 't hachlijkst lot ,vestigt op den ,heer1 zijn ,god6 ,zoo is het6 ,wat hoop ik nu voor de toekomst8 ,ik heb tegenover den ,heere geen enkel recht1 en ik maak geen enkele aanspraak op n seconde levens4 ,dit ligt in mijn oude natuur geheel verbeurd4 ,en wanneer de ,heere mij heden nog wegnam1 zou ik moeten zeggen3 ,heere1 ,gij hebt woord gehouden6 ,gij1 die machtig zijt1 om meer dan overvloedig te doen1 boven ons bidden en boven ons denken1 ,gij hebt werkelijk boven bidden en denken aan mij welgedaan6 ,toch heb ik in hetgeen de ,heere beloofde en deed1 een krachtigen pleitgrond om bij ,hem aan te houden1 en te zeggen3 ,heere1 ,gij zijt de ,getrouwe4 ,gedenk aan 't woord1 gesproken tot uw knecht1 ,waarop ,gij mij verwachting hebt gegeven3 ,dit is mijn troost1 in druk mij toegelegd2 ,dit leert mijn ziel ,u achteraan te kleven2 ,al 'tgeen uw mond aan mij had toegezegd ,gaf aan mijn hart vertroosting1 geest en leven4 ,bij ,gods troon pleit ik ook om genezing4 ,maar ik doe dit met volkomen onderwerping van mijn wil aan des ,heeren wil1 die alleen goed1 wijs en heilig is4 ,zoo blijf ik een volkomen troost genieten4 ,en waarom ik u dit nu mededeel8 ,waarom anders dan om u aan te sporen1 uw gansche lot in des ,heeren hand te bestellen4 ,niemand weet1 wat hem boven 't hoofd hangt4 ,wie zou voor een jaar gezegd hebben1 dat dit dreigend kwaad boven mij zou worden opgehangen8 ,maar wat ook gebeure1 die in de schuilplaats des ,allerhoogsten is gezeten1 die zal vernachten in de schaduwe des ,almachtigen4 ,niemand behoeft bij den ,heere verontschuldiging te maken1 dat ook hij komt4 ,niemand behoeft te vreezen1 dat hij zal worden afgewezen4 ,het hartelijkst welkom1 de grootste rijkdom van genade is van tevoren zeker4 ,moge dit schrijven u opwekken u voor ziel en lichaam1 voor tijd en eeuwigheid1 in ,gods hand te bestellen2 ik zal er geen spijt van hebben1 dat ik wat geleden heb1 en het is u dan tot eeuwig heil geweest4 ,moge dit zoo zijn6 ,dit wenscht u hartelijk ,uw u liefhebbende oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,amersfoort1 #ab ,november #aiac4 ,geliefde gemeente6 ,hoewel 't eenigszins moeielijk gaat1 zend ik ,u toch ook ditmaal mijn brief4 ,mijn vertrek is acht dagen vervroegd1 zoodat ik in plaats van de volgende week reeds morgen ,d4,v4 naar ,heidelberg ga4 ,dit geeft bijzondere drukte4 ,toch neem ik er den tijd af ,u nog even te schrijven4 ,mijn vervroegd vertrek en de bloote mededeeling daarvan zouden allicht eenige ongerustheid bij u kunnen verwekken4 ,daarvoor is echter geen reden4 ,terwijl 't gezwel in den hals1 dat de oorzaak der kwaal is1 nagenoeg geheel verdwijnt1 is de dikte op de tong een weinig teruggekomen4 ,volgens den geneesheer kan dit een onschuldige oorzaak hebben4 't ,kan echter ook zijn1 dat de kwaal1 die op de ne plaats verdwijnt1 op een andere plek een voedingsbodem zoekt4 ,in dit laatste geval is 't noodig1 dat zij ook daar zoo spoedig en zoo krachtig mogelijk worde aangevat4 ,de vervroeging der afreis is dus een maatregel van groote voorzichtigheid4 ,tot 't vertrek gereed1 zie ik met groote dankbaarheid terug op hetgeen de ,heere mij hier1 ook in natuurlijk opzicht1 geschonken heeft4 ,het najaar vergoedt aan schoone dagen ruimschoots1 wat de zomer onthield1 en vooral door een kranke1 die de buitenlucht genieten mag1 wordt dit hoogelijk gewaardeerd4 ,wat ik genoten heb in de schoone plantsoenen alhier6 ,heele poozen kon ik staan te turen voor reuzenboomen1 die hier prijken1 met hun geweldig zwart-groene1 of grijs-groene stammen1 hun dun1 teeder najaarsloover1 varieerend in tint1 van licht-groen en goudgeel tot goudbruin4 ,in de grilligste vormen slingeren zich de zwarte takken dooreen4 ,als met betraand oog giet de najaarszon haar glimmende straaltjes neder1 die spelen op 't vochtig blad4 ,ieder dier boomen is een wonderstuk van schoonheid1 een pracht-uitgave van de werken ,gods4 ,menigmaal kwam de gedachte bij mij op3 wanneer er al dit moois is1 en er denkende menschelijke geest is1 die dit schoon in zich opneemt1 't geniet1 't eet en drinkt1 dan moet er zijn de ,eeuwige ,geest1 die dit alles formeerde1 de ,kunstenaar en ,bouwmeester van 't gansch heelal1 die als ,bouwmeester bovenal ook ,kunstenaar is6 ,en uit het ,woord van ,god jubelde mij dan tegen wat de dichter van den #ej;en psalm zingt3 ,uit ,sion1 de volkomenheid der schoonheid1 verschijnt ,god blinkende4 ,neen in ,sion staat geen altaar van den ,onbekenden ,god4 ,god is bekend in ,juda4 ,in den tempel1 in het altaar1 in den priesterdienst1 in de rollen der profeten1 bovenal in de zending en overgave van ,zijnen lieven ,zoon tot onze eeuwige verlossing verschijnt onze ,god blinkende2 blinkende in den glans en gloed zijner drievuldige heiligheid4 ,welk een onderscheid dan ook tusschen de openbaring ,gods en hetgeen de heidenen van hun goden fabelen4 ,de goden der heidenen zijn geidealiseerde menschen1 die nochtans als de grootste deugnieten dezer aarde elkander beliegen en bedriegen4 ,onze ,god is de ,driemaalheilige4 ,heilig in ,zijn woning2 er komt niet binnen1 wat verontreinigt4 ,heiligheid is het sieraad van ,zijn ,sion op aarde4 ,algeheele levenswijding en heiliging is de dure roeping van ,zijn volk op aarde4 ,dit verkondigt de ,heere in dezen psalm aan ,zijn gunstgenooten1 die zijn verbond maken met offeranden4 ,hij maakt hun duidelijk1 dat ,hij niet gelijk de heidensche goden als een bedelaar komt2 want ,zijns is de aarde en haar volheid4 ,hij maakt hun duidelijk1 dat ,hij van zijn gunstgenooten bovenal de offerande van hun gansche leven vraagt4 ,daarom wijst ,hij uit ,zijn gemeenschap de goddeloozen1 die ,zijne woorden achter hunnen rug werpen2 degenen1 die deelen met de dieven1 die deelgenooten der overspelers zijn1 en lastering spreken tegen den zoon hunner moeder4 ,niet zonder reden noemt de ,heere juist dezen bij name3 geldmakerij1 overspel1 en bevechten van elkander met het zwaard van den laster zijn steeds de hoofdzonden in tijden van verval4 ,alle deze zondaren dreigt de ,heere met het vuur van zijn toorn4 ,alleen dengenen1 die hun weg wel aanstellen1 zal de ,heere ,zijn heil doen zien4 99 99 99 99 99 ,en waar moeten dan blijven1 die hun weg niet wel hebben aangesteld8 ,die met de dieven deelden1 deelgenooten werden van de overspelers1 tegen hun broeders lasterden1 of wellicht nog erger deden8 ,op deze vraag geeft het antwoord de volgende psalm1 de #easte psalm1 de bekende hemelladder1 waarmede reeds menigeen uit diepen val werd opgericht1 de psalm van 't verbroken hart2 de psalm1 waarin ,david betuigt3 ,de offeranden ,gods zijn een gebroken geest2 een gebroken en verslagen hart zult ,gij1 o ,god6 niet verachten6 ,een gebroken hart6 ,maar welke beteekenis kan dit hebben in de oogen ,gods8 ,welke waarde heeft iets1 dat gebroken is6 ,ge hebt een kostbare vaas4 ,ze breekt in duizend stukken4 ,weg is uw vaas2 weg is al haar waarde4 ,wat beteekent de kostbaarste vaas bij 't meest gewone menschenhart8 ,en welke waarde kan 't gebroken menschenhart hebben in de oogen des ,heeren8 ,welke waarde8 ,vraag dit aan de heilige engelen1 die hun harpen stemmen wanneer zij zien1 dat dit groote werk des ,heiligen ,geestes1 dit wonderwerk der verbreking des harten1 aan een arm zondaar wordt gewrocht6 ,of liever nog1 vraag dit aan een ,david1 een ,manasse1 een ,petrus1 een ,paulus1 hoe zalig zij 't hebben ervaren1 dat de ,heere woont nabij de gebrokenen van hart en de verslagenen van geest6 ,vooral ,paulus is in dezen een merkwaardig voorbeeld4 ,na zijn bekeering heeft hij door genade steeds zijn weg aangesteld4 ,hoe bitter klaagt hij nochtans in ,romeinen ,zeven over de kracht der inwonende zonde6 ,romeinen ,zeven is de #easte psalm van ,paulus6 ,hoort hem daarin ten slotte klagen3 ,ik ellendig mensch1 wie zal mij verlossen uit het lichaam dezes doods8 ,beter dan ooit kan ik thans deze beeldspraak van ,paulus verstaan4 ,iemand1 die dit niet ondervindt1 weet niet wat 't zegt3 overigens zich gezond te gevoelen1 maar dan gevangen te zitten in de omklemming eener doodelijke krankheid1 die ,u op den grond werpt1 en met grimmig gelaat 't mes dreigend boven u zwaait6 ,o 't is een vreeselijke krankheid waaraan ik lijd1 en waarvan alleen de naam reeds doet sidderen6 ,en toch wat beteekent deze schrikkelijke lichamelijke bezoeking nog bij het zedelijk kwaad der zonde8 ,de zonde is 't vreeselijke zwarte hoofdstuk der menschelijke historie4 ,alle ellende van ouders1 kinderen1 gezinnen1 geslachten1 volken1 alle vreeselijkst denkbare krankheden behooren tot dit zwarte hoofdstuk4 ,tot dit hoofdstuk behoort ook het lijden van 't arme kind van ,god1 dat naar de gemeenschap met den ,driemaalheilige dorst1 maar in die gemeenschapsoefening telkens belemmerd wordt door de schrikkelijke macht der inwonende zonde1 en die luide klaagt3 ,ik ellendig mensch1 wie zal mij verlossen uit het lichaam dezes doods8 ,zalig1 driewerf zalig1 wie1 in welke ellende ook1 alzoo meer over de zonde dan over de ellende1 die 't vruchtgevolg der zonde is1 leert klagen6 ,want hoort het1 naarmate ,paulus dieper klaagt1 roemt hij luider3 ,ik dank ,god door ,jezus ,christus1 onzen ,heere6 ,uit ,sion1 de volkomenheid der schoonheid1 verschijnt ,god blinkende2 blinkende in de heiligheid van 't verlossingswerk1 dat ,hij in ,christus wrocht4 ,want alzoo heilig is ,gods toorn tegen de zonde1 dat ,hij haar1 liever dan dat ,hij haar ongestraft liet blijven1 gestraft heeft aan ,zijn ,eeniggeboren ,zoon4 ,maar daarom is dit verlossingswerk dan ook een volkomen werk4 ,is aan onze zijde altijd alles verloren1 aan ,jezus' zijde is voor den grootsten der zondaren altijd alles behouden4 ,zijn bloed reinigt van alle zonden4 ,hij heiligt door ,zijn ,geest1 zoodat wij in beginsel over de kracht der inwonende zonde triomfeeren4 ,hij legt de roemtaal op de lippen3 ,zou is er dan geen verdoemenis voor degenen die in ,christus ,jezus zijn1 die niet naar het vleesch wandelen1 maar naar den ,geest4 ,ja1 wilt ge de waarde zien van 't gebroken hart1 vergelijk dan ,romeinen #h met ,romeinen #g4 ,is ,romeinen #g de #ea;e ,psalm1 ,romeinen #h is het ,hooglied van 't ,nieuwe ,testament1 gezongen door denzelfden man1 die in ,romeinen #g uit zijn gebroken hart klaagt over de kracht zijner inwonende verdorvenheid4 ,in ,romeinen #h roemt hij in de hoogste en verhevenste goederen des ,nieuwen ,testaments1 in de leiding1 in het getuigenis1 in de voorbede des ,heiligen ,geestes4 ,hij verheugt er zich in1 dat allen1 die ,god liefhebben1 alle dingen medewerken ten goede4 ,hij1 die zichzelven het meest beschuldigt1 daagt al zijn beschuldigers uit1 en zegt3 ,wie zal beschuldiging inbrengen tegen de uitverkorenen ,gods8 ,hij besluit met de jubelende tonen3 ,want ik ben verzekerd1 dat noch dood1 noch leven1 noch engelen1 noch overheden1 noch machten1 noch tegenwoordige1 noch toekomende dingen1 noch hoogte1 noch diepte1 noch eenig ander schepsel ons zal kunnen scheiden van de liefde ,gods1 welke is in ,christus ,jezus1 onzen ,heere4 ,geliefde gemeente1 terwijl ik dit schrijf1 is 't mijne bede dan ook1 dat de ,heere mij bij mijn nieuwe reis dien grooten schat van 't verbroken hart1 dat meer over de zonde dan over de ellende klaagt1 slechts medegeve4 ,hoe 't dan ook ga1 dan gaat 't altijd goed4 ,dit is 't wat ik een iegelijk uwer ook van harte toebid4 ,de ,franschman ,bordeaux schreef een boek1 dat den titel voert3 la peur de vivre1 de vrees om te leven4 ,in een inleiding op dit boek verwijt ,rn ,doumic aan het ,fransche volk1 dat zij alleen zichzelven zoeken4 ,van ondernemingsgeest1 van offervaardigheid voor anderen is bij velen geen sprake meer4 ,de meesten jagen enkel naar geld4 ,de wellusten worden onbeschaamd gediend4 ,de een trapt den ander om zelf te stijgen4 ,zij hebben 't hoogste woord1 wanneer alles voor den wind gaat4 ,maar wanneer de rampen komen1 zitten zij is een hoekje te sidderen en te vloeken4 ,ze hebben een vrees voor het werkelijke leven1 met al zijn verantwoordelijkheid1 met al zijn eischen4 ,zij hebben alln de zonde lief1 en beven voor alle ellende4 ,begint deze maar even te drukken1 dan werpen velen zulk een leven als geheel waardeloos in den zelfmoord weg4 ,hoe vreeselijk is de dienst der zonde6 ,geliefden1 dat we haar mogen haten1 vlieden1 mijden6 ,dat we met al onze zonden steeds aan de voeten van ,jezus komen6 ,dat we de reiniging zoeken van alle besmetting des vleesches en des geestes door ,zijn bloed en door ,zijn ,geest6 ,dan smaken we de rechte zoetheid van het werkelijke leven1 zelfs temidden van alle uitwendige ellende1 hoe zwaar deze ook drukken moge1 en zingt onze ziel als de nachtegaal haar schoonste lied in den donkersten nacht4 ,hiermede wil ik thans besluiten1 ons beiden wederom aan uwe voorbede aanbevelend4 ,uw u liefhebbende oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,heidelberg1 #ai ,november #aiac4 ,geliefde gemeente6 ,donderdag #ac ,november zijn we dan weer naar ,heidelberg vertrokken4 ,ds4 en ,mevr4 ,teerink deden ons weer uitgeleide aan 't station4 ,het weer was zeer onstuimig4 ,grauwe1 regenzwangere wolken zwierden langs het zwerk1 en zagen dreigend op ons neer4 ,was 't buiten somber1 van binnen scheen de zon van ,gods vriendelijke gunst4 ,ik had den nacht rustig geslapen1 en terstond bij 't ontwaken verkwikte de ,heere me door allerlei troostwoorden3 ,ik ben 't1 die met de verdrukking de uitkomst geef2 ,roep mij aan in den dag der benauwdheid1 en ,ik zal er u uithelpen1 en gij zult ,mij eeren2 ,zij zullen met vreugde uittrekken1 en met vrede voortgeleid worden4 ,hoewel 't mijn stelregel niet is1 wanneer mij dergelijke troostwoorden invallen1 deze dadelijk als bijzondere beloften te beschouwen1 zoo kan ik toch niet nalaten te eten1 wanneer de ,heere aldus de tafel voor mijn aangezicht komt toerichten4 ,ik gevoelde mij dus verkwikt en versterkt1 en we gingen wederom met goeden moed op reis4 ,na een rit van ongeveer vier uren1 bereikten we eindelijk ,keulen1 en stapten we weer in den trein naar ,mannheim4 ,spoedig waren we nu weer aan den heerlijken ,rijnoever1 waar de trein ruim drie uren achtereen tusschen hooge bergen doorstoomt4 ,ik had mij voorgesteld1 nu eens een natuurverschijnsel te zien1 waarvan ik vroeger wel de beschrijving had gelezen3 dat ravenzwarte wolken in wilde vaart over de bergen vegen4 ,het weer was echter intusschen opgeklaard1 de lucht was lichtblauw1 en witte wolken stonden als drommen aan den hemel4 ,na een voorspoedige reis kwamen we 's avonds half-acht welgemoed in ,heidelberg aan4 ,den volgenden morgen werd ik dadelijk onderzocht door de beide professoren ,czerny en ,werner4 ,o1 wat was 't me weer goed weer bij deze beide mannen te zijn6 ,beide mannen zijn ware priesters der wetenschap1 rechte geneesheeren bij de gratie ,gods1 gedreven door de heilige aandrift om menschen van den dood te redden4 ,exc4 prof4 ,czerny is daarbij niet alleen een priester1 maar evenals ,pasteur te ,parijs1 en ,kort te ,berlijn1 ook een vorst4 ,uit binnen- en buitenland vloeide hem in korten tijd n millioen ,mark toe1 om 't ,samariterhaus1 't huis van barmhartigheid1 te grondvesten1 waarin allerlei ellendigen behandeld worden4 ,prof4 ,werner is een man met ,duitsch-militaire houding1 snelle bewegingen1 aangename manieren1 sympathieke oogen1 een stem van muziek1 en daarbij de vriendelijkheid en goedheid zelve4 ,met de grootste zorg heeft hij mij de vorige maal nagegaan1 en ook nu weer werd ik met de grootste nauwkeurigheid onderzocht4 ,dit onderzoek scheen de beide heeren nogal tot tevredenheid te stemmen4 ,volgens prof4 ,werner ben ik een van de ernstigste patinten1 maar ben ik ook zoo sterk vooruitgegaan1 dat er thans goede hope is4 ,o1 wat is de ,heere goed6 ,hoe krachtig heeft ,hij tot hiertoe ,zijne heerlijke trouw aan mij bevestigd6 ,hij heeft mij daardoor in staat gesteld1 ook anderen te troosten4 ,toen wij voor de eerste maal weer in de wachtkamer kwamen1 troffen wij daar ook ,hollanders aan4 ,spoedig waren wij met elkander in kennis4 ,drie hunner waren naar ,heidelberg gegaan1 omdat zij in de bladen van mijn behandeling alhier gelezen hadden4 ,weldra bezochten wij hen dan ook1 om hun een woord van troost toe te spreken4 ,bij chirurgische behandeling heeft men spoedig een resultaat1 hetzij dan ten goede of ten kwade4 ,bij de geneeskundige behandeling1 die hier in den regel wordt gevolgd1 is dit anders4 ,de inspuitingen met enzytol en de ,rntgen-bestralingen pakken 't lichaam wel sterk aan2 maar men weet niet1 wat in 't lichaam zelf plaats heeft4 ,nu voelt men zich zus1 dan weer zoo1 en moet geduldig afwachten4 ,dit maakt vooral in den beginne wel eens ongeduldig en moedeloos4 ,men wil zoo gaarne dadelijk een resultaat1 en liefst een verrassend resultaat zien1 terwijl dit eerst later komt4 ,ik kon hen hierop uit mijn ervaring wijzen1 en hen aansporen1 't oog naar boven te slaan1 en de hulpe te verwachten van den ,god der middelen en der wonderen4 ,op deze wijze kan ik dus ook hier mijn arbeid voortzetten4 ,zondagmorgen gingen we weer ter kerk in de prachtige ,friedenskirche te ,handschuhsheim4 ,het was dien dag juist oogst- en dankfeest4 ,de uitwendige symbolen daarvan waren op echt ,duitsche wijze met kwistige hand in de kerk aangebracht4 ,preekstoel en koor waren met klimop en wijnranken bewonden4 ,in 't koor prijkten op een groote tafel kristallijnen schalen met zilveren voeten1 deze schalen waren hoogop met blinkende appelen gevuld4 ,ik heb begrepen1 dat deze na den dienst aan de kinderen werden uitgedeeld4 ,het kleine grut kwam althans terstond na afloop van den dienst in grooten getale de kerk binnen4 ,de predikant koos als tekst zijner rede1 ,psalm #aah3 #ae-ah4 ,krachtig wekte hij de gemeente op bij de resultaten van den oogst naar boven te zien op ,hem1 van ,wien alle dingen afhankelijk zijn4 ,vooral de wijn- en ooftbouw schijnen dit jaar vele teleurstellingen te hebben gehad4 ,dit gaf den leeraar aanleiding om de paradox uit te spreken1 dat wij vooral in slechte jaren den ,heere niet 't minste moeten danken4 ,hij bewees deze schijnstrijdige stelling met de juiste opmerking1 dat wij eerst in dagen van krankheid de gezondheid recht leeren waardeeren1 en alzoo ook in jaren van teleurstelling niet alleen voor de tegenwoordige1 maar ook voor de vroegere zegeningen ,gods den ,heere recht leeren danken4 ,bovendien1 op een dankdag behoeven wij niet alleen te danken1 maar mogen wij ook bidden tot ,hem1 die sprak3 ,de ,heere is nabij allen1 die ,hem aanroepen1 die ,hem aanroepen in der waarheid4 ,laten we 't doen in 't besef1 dat wij alles hebben verbeurd4 ,laten wij 't doen in waar geloof4 ,in der waarheid4 ,deze heerlijke preek geeft mij wederom stof tot veel denken4 ,wanneer ik hetgeen ik heb verdiend vergelijk met hetgeen de ,heere mij thans oplegt1 och1 wat heb ik dan nog stof tot danken4 ,tot danken aan ,hem1 van ,wien de dichter van den #ajc;en psalm jubelt1 en van ,wien mijne ziel 't meejubelt3 ,hij doet ons niet naar onze zonden1 en vergeldt ons niet naar onze ongerechtigheden4 ,ik maak een tweede vergelijking1 en weeg1 wat ik door mijne zonde heb verdiend1 af tegenover den rijkdom van weldaden1 waarmede de ,heere mij vooral in deze dagen omringt4 ,dan gaat 't mij wederom als den dichter van den #ajc;en psalm4 ,de zegeningen ,gods worden als een heerlijke tempel voor mij1 en in 't midden daarvan roep ik als een beweldadigde tollenaar uit3 ,loof den ,heere1 mijne ziel6 en al wat binnen in mij is1 ,zijnen heiligen ,naam4 ,loof den ,heere1 mijne ziel6 en vergeet geen van ,zijne weldaden4 ,ik maak een derde vergelijking4 ,ik denk aan 't geen ik mij door mijne zonden heb waardig gemaakt1 en vestig dan 't oog op 't lijden van den ,heiland1 die onschuldig zoo nameloos veel leed voor schuldigen1 om voor dezen een eeuwig behoud te verwerven4 ,ik lees tegenwoordig bijna dagelijks in 't schoone hoekje van ,thomas ,kempis3 ,meditatin over het leven van ,christus4 ,welk een beschaming1 maar ook welk een troost ontvangt mijn ziel dan vooral uit de overdenking van ,jezus' heilig lijden en sterven6 ,ik maak nog een vergelijking1 en plaats datgene1 wat ik door mijn zonde heb verdiend tegenover datgene wat de ,heiland voor mij heeft verworven4 ,en dan roep ik als de dichter van den #ajc;en psalm hemel en aarde op tot een machtig koorgezang1 om den ,heere te loven1 en zeg daarbij tot mijne ziel3 ,en gij1 mijn ziel1 looft gij ,hem bovenal6 ,maar dit volmaakt danken zal eerst in de eeuwigheid zijn4 ,o heerlijke eeuwigheid6 ,gij verzacht alle lijden dezer aarde1 dat als een druppel in een oceaan verzinkt6 ,beproefden1 laat ons maar veel deze vergelijkingen maken1 en wij leeren ,god in alles danken4 ,in alles1 zelfs in de zwaarste beproevingen6 ,laat ik u ten slotte nog een aangename ontmoeting mededeelen1 die we hier hadden4 ,op de tafel in de wachtkamer zag ik een blaadje liggen1 dat den titel voerde3 ,lebensfragen beantwortet fr moderne ,menschen4 ,levensvragen1 voor moderne menschen beantwoord4 ,twee onderwerpen werden daarin behandeld3 ,wereldbeschouwing en zedelijkheid1 en ,hoe iemand van zijn angst verlost wordt4 ,een uitnemend geschreven blaadje1 dat als model kan dienen voor allen1 die onder de hoogere standen willen evangeliseeren4 ,in een andere wachtkamer vond ik een traktaatje1 nog inniger geschreven4 ,in korte stukjes werden daarin de volgende onderwerpen besproken3 ,waarom moet ik lijden8 ,uwe droefenissen en moeilijkheden4 ,een slapelooze nacht4 ,hoe verhoort ,god onze gebeden8 ,hiernamaals6 ,een probaat middel4 ,het eene stukje is nog al stichtelijker dan 't andere1 en alle tezamen vertroosten mij zeer4 ,natuurlijk dacht ik dadelijk3 ,ik moet zien1 welke hand deze daar heeft gelegd4 ,spoedig was zij ondekt3 een dame uit ,barmen1 een allervriendelijkste verschijning1 een lijderes1 met de vreugde der ,christelijke hope in 't zielvol oog4 ,dadelijk stelden we ons aan haar voor1 en dankten haar voor haar arbeid4 ,ach1 was haar antwoord1 't geeft zoo weinig6 ,ik was blijde haar terstond 't tegendeel te kunnen verzekeren1 en haar te zeggen1 hoe haar traktaatje mij verkwikt had4 ,ik voegde er bij1 dat ik een stukje vertalen zou1 en naar ,holland zenden4 ,wie weet1 hoe velen in ,holland er door vertroost zullen worden4 ,zoo brengt uw arbeid menigmaal zegen1 zonder dat u 't zelve merkt4 ,het spreekt vanzelf1 dat mijn vrouw en ik dadelijk dikke vrienden met haar werden4 ,ik vervul thans mijn belofte1 en vertaal ten slotte 't kleinste stukje1 opdat mijn brief niet te groot worde4 ,hoe verhoort ,god onze gebeden8 ,het is den ,heere om onze bevestiging en opvoeding te doen en niet in de eerste plaats om het effenen der wegen1 om het drogen der tranen4 ,merken we dit toch goed op1 wanneer we in nood bidden3 ,heere help ons1 wij vergaan6 ,laten wij nooit meenen1 dat ,hij ons alleen dan verhoord1 wanneer ,hij op eenmaal de smarten wegneemt en effen baan maakt4 ,de ,heere kan ook alzoo en beter verhooren1 wanneer ,hij ons kracht geeft tot dragen1 en wij in den smeltoven gelouterd1 voor ,zijn dienst meer geschikt gemaakt1 meer naar ,christus' beeld hervormd en voor de eeuwige heerlijkheid rijper gemaakt worden4 ,moge werkelijkheid worden1 wat ik zei1 en ook dit nog velen ten zegen zijn4 ,ons wederom in uwe gebeden aanbevelend1 blijf ik ,uw u liefhebbende oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,heidelberg1 #be ,november #aiac4 ,geliefde gemeente6 ,vanaf #af ,november ben ik tot op heden elken dag geregeld behandeld1 behalve ,zaterdag #bb ,november4 ,op dien dag was 't de ,dis der ,universiteit1 en ieder ,leidenaar weet1 wat dit voor een academiestad beteekent4 ,aan den avond van dien dag maakte ik een kleine wandeling naar ,handschuhsheim1 dat mij langzamerhand lief is geworden1 niet alleen om zijn schilderachtige ligging maar ook om zijn voortreffelijk kerkelijk leven4 ,handschuhsheim is de ,sionsburcht van ,heidelberg4 ,het was een prachtige stille avond4 ,het gewoel van ,oud-,heidelberg lag ver achter mij4 ,ik was de eenige wandelaar op de ,landstrasse4 ,rechts hief de bergketen haar ruige1 bultige ruggen omhoog4 ,links strekte het ,neckardal zich uit4 ,rondom mij flonkerden de gloeilichtjes als sterren op aarde4 ,een oogenblik later begon de klok van ,handschuhsheim haar volle1 statige tonen door de bergen en over de vlakte te beieren4 ,het zou den volgenden dag nationale boete- en bededag zijn4 ,deze werd nu ingeluid4 ,toen overviel mij een heimwee naar den ouden tijd1 naar den tijd van ,frederik ,,iii1 van ,ursinus en ,olevianus1 naar den tijd1 toen het waarachtig ,christendom in het publieke leven den boventoon voerde4 ,ik had juist de woorden gelezen1 die ,minister ,pleijte in onze ,tweede ,kamer over de verhouding van den ,javaan tot den ,islam gesproken had4 ,voor den ,javaan is de ,islam niet alleen zijn ,godsdienst1 maar zijn alles6 ,ik dacht toen dadelijk3 ,maar is onze verhouding tot het ,christendom een andere8 ,neen1 de liberalen hebben 't nooit begrepen4 ,maar met meer recht dan de ,islam voor den ,javaan1 is het ,christendom voor ons ,christenen meer dan een ,godsdienst1 het is ons alles4 ,dat was 't voor een ,frederik ,,iii en zijn trouwe geestelijke lijfstaffieren4 ,dit was het voor de helden1 die toen in ,nederland in den strijd om 't behoud van het ware ,christendom alles voor alles gaven4 ,welk een kostelijke tijd1 toen zulke mannen in het publieke leven den toon aangaven6 ,helaas1 't werd spoedig anders4 ,het talent1 het genie1 de wetenschap1 de kunst werden de goden der eeuw1 de cultuur en nog eens de cultuur werd de ,godsdienst van den tijd1 uitwendige beschaving ging verre boven wedergeboorte en bekeering4 ,pelagius werd wederom de leeraar der volken4 ,luther1 ,calvijn1 ,augustinus1 in naam geerd1 werden in de werkelijkheid afgedankt4 ,en thans is 't zoover gekomen1 dat de ware religie in 't leven als een onnutte dienstmaagd ter deure is uitgewezen4 ,oogenschijnlijk is dit geen verlies4 ,sinds de mensch den hemel uit 't oog verloor1 begon hij zich immers meer aan de aarde te wijden4 ,en met welke resultaten8 ,met recht spreekt men van de wonderen der techniek4 ,steden en dorpen breiden zich uit1 en worden steeds fraaier4 ,achterhoeken zijn er niet meer4 ,alles krijgt op de een of andere wijze aansluiting aan 't wereldverkeer4 ,aan ieder wordt langzamerhand een plaats ingeruimd aan den welgevulden disch der culturen4 ,vooral in een stad als ,heidelberg valt voor den mensch der wereld zooveel te genieten4 ,concerten1 schouwspelen1 lezingen van ongeloofsapostelen1 't is elken avond wat anders1 en soms van alles tegelijk4 ,maar in dit schijnbaar schoone levensconcert klinkt n schrikkelijke wanklank1 en dit is de dood6 ,op de kermis der ijdelheid schrijdt n boetprediker voort1 dien niemand kan keeren3 de dood6 ,en ook hij kondigt in statige1 volle tonen zijn komst den menschen aan3 in het klokgelui der zware krankheid4444 ,ik keerde van mijn wandeling naar huis1 en ging voor 't open venster staan om naar de zilveren tonen der boeteklok te luisteren1 en ik dacht1 hoe 't mij nu zou zijn1 wanneer ik den ,heiland niet kende als mijn ,en en mijn ,al4 ,nu ben ik in al mijn lijden overgelukkig4 ,hij heeft reeds vroeger de boeteklok in mijn ziel doen klinken4 ,hij heeft ,zijn ,middelaarsliefde aan mij geopenbaard1 ,hij heeft mij laten zien1 waarom ik moet lijden4 ,waarom ik moet lijden8 ,o1 laat ik 't u zeggen met de dichterlijke woorden van ,carolina ,rhiem1 die ik afschrijf uit het traktaatje1 waarvan ik reeds een vorig maal melding maakte4 ,wat hebt ,gij mij te zeggen1 ,mijn ,meester daar omhoog8 ,zoo wil ik weder vragen ,tot ik ,uw heil versta4 ,waarom hebt ,gij gestuit ,opnieuw nu mijnen loop8 ,o1 zeg mij toch het antwoord1 ,ik wachte stil daarop4 ,mijn kind1 ,ik moest u leiden ,hierheen in deez' woestijn1 ,om met u te spreken ,op deze stille plaats4 ,in al 't verwarde drijven ,der onrust om u heen1 ,daar kondet gij mijn stemme ,niet hooren1 neen o neen6 ,gij waart in gevaren1 ,die gij niet hebt vermoed1 ,en hoordet niet mijn roepen1 ,dat zacht u heeft gemaand4 ,zoo moest ,ik halt gebieden1 ,en nu door deze smart ,uit het gewoel u trekken ,heel na aan mijn hart4 ,nu zie ,mij eens in d'oogen ,en ga niet weder weg4 ,geloof nu ,mijne liefde ,en hoor naar ,mijn ,woord6 ,buig u nu geduldig ,ook onder ,mijne tucht1 ,opdat ,ik u kan reiken ,des ,geestes zoete vrucht6 99 99 99 ,nu heb ik ,u verstaan1 ,mijn ,meester en mijn ,vriend1 ,en wil verheugd ,u danken ,dat ,gij zoo trouw 't meendet4 ,nu wil ik in de stilte ,bij ,u ter schole gaan ,en ,u in ,uwe schoonheid1 ,mijn ,koning1 gadeslaan6 ,o ja1 mijn beproeving is een ware woestijn voor mij4 ,maar de woestijn1 de plaats der eenzaamheid en des doods1 is ook de plaats1 waar de hemel zich helder boven ons hoofd welft1 waar we met den ,heere en met onszelven alln zijn1 waar 't oog naar boven en naar binnen geslagen wordt4 ,de woestijn is de tempel1 waar de tollenaar zijn bede opzendt tot zijn ,god1 waar de ,heere ,zich in al ,zijn lieflijkheid aan de ziel openbaart1 waar ,hij de hope in de ziele verlevendigt op 't hemelsche ,kanan1 waar niemand zegt3 ik ben krank6 ,o1 heerlijke woestijn1 waar de ,heere alzoo de wolk- en vuurkolom zijner bijzondere tegenwoordigheid uitbreidt over de ziel4 ,ik ben overgelukkig1 en ook uit mijn hart klinkt de lofzang tot dien ,heere3 ,gij hebt mij meer vreugde in mijn hart gegeven dan ten tijde wanneer hunlieder koren en most vermenigvuldigd zijn6 ,met groote blijdschap gingen we dan ook ,zondagmorgen naar 't bedehuis4 ,ditmaal gingen we weer naar de kapel van het ,diaconessenhuis1 waar de bekende pastor ,samuel ,keller uit ,freiburg zou preeken4 ,hij is hier gekomen om evangelische voordrachten te houden4 ,zondagsavonds zou hij spreken over die ,heimkehr ,gottes1 ,maandag over den omgang met mijzelven1 ,dinsdag over vrije liefde en werkelijk huwelijk1 ,woensdag over moderne oplossingen van het sexueele vraagstuk1 ,donderdag over den inzet der ziel1 en ,vrijdagavond over de toekomst van het ,christendom4 ,daarbij houdt hij echter elken dag een bijbellezing1 en preekt ,zondagmorgen in de kapel4 ,tot mijn leedwezen kan ik de avondvoordrachten niet bijwonen4 ,ik ga nog steeds gestadig en krachtig vooruit4 ,natuurlijk verschilt de ne dag zeer van den anderen4 ,maar tot roem van des ,heeren wonderbare goedheid mag ik ,u mededeelen1 dat ik mij steeds krachtiger ga gevoelen4 ,toch mag ik mij nog niet wagen aan drukke avondbijeenkomsten1 waar drie vier duizend menschen samenkomen4 ,daarom verheugde 't mij temeer1 dat ik hem ,zondagmorgen mocht hooren4 ,welk een verschijning6 ,een man1 als uit een rots gehouwen1 met grijzen haardos1 waarvan blijkbaar nog niet n haar is uitgevallen1 een blozend gelaat1 een stem van metaal4 ,hij nam tot tekst ,openb4 #b3 #b-e4 ,er bestaat een boetedag-gevaar1 zoo begon hij4 ,het gevaar1 dat we vandaag de massieve1 grove volkszonden hekelen1 onszelven als farizers oprichten in onze banken1 en van onze hoogte op dit gespuis neerzien4 ,in dat gevaar mogen wij ons niet begeven4 ,wij hebben gezondigd1 en moeten schuldenaren worden2 daarom koos ik dezen tekst4 ,wij moeten ons door den ,heere laten berispen2 maar mogen ons eerst door ,hem laten prijzen4 ,ik weet uwe werken1 zegt de ,heere4 ,de wereld neemt van onze ,christelijke werken op allerlei gebied geen notitie4 ,het is ons genoeg1 dat de ,heere zegt3 ,ik weet6 ,mr4444 n groot ding heeft de ,heere tegen ons1 dat wij onze eerste liefde hebben verlaten4 ,de ,heere gaf u een lentetijd2 de lente ging2 maar de zomer kwam niet4 ,in plaats van den berg van 't ,christelijk leven te bestijgen1 hebt ge u neergezet op de mistbank uwer bekeering4 ,waarom wilt gij ook van niets hooren dan van bekeering1 en zegt dan voldaan3 deze heb ik1 en meer heb ik niet noodig6 ,maar z zijt ge verachterd in de genade6 ,op die wijze ging hij voort4 ,ik kan ,u niet alles uitschrijven1 daar mijn brief anders te lang wordt4 't ,was een krachtig woord1 dat de harten en gewetens aangreep4 ,jammer1 dat de ,hollanders1 die hier zijn1 over 't gemeen 't ,duitsch niet machtig zijn1 en de prediking niet kunnen volgen4 ,er zijn er hier nu wel een vijftien4 ,we vullen de halve wachtkamer4 ,ik ben ook nog niet zoover1 dat ik voor hen kan preeken4 ,over een uur worden mij twee scherpe kiezen getrokken1 die mij in 't spreken zeer belemmeren4 ,misschien dat 't dan beter wordt4 ,ik moet thans eindigen1 om mij weer onder behandeling te stellen4 ,blijft ons gedenken voor den ,troon der ,genade bij ,hem1 die wonderlijk is van raad en groot van daad4 ,weest tezamen den ,heere bevolen van uw u liefhebbenden oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,heidelberg1 #c ,december #aiac4 ,geliefde ,gemeente6 ,roep ,mij aan in den dag der benauwdheid1 en ,ik zal er u uithelpen1 en gij zult ,mij eeren6 ,ik ben 't1 die met de verdrukking de uitkomst geef6 ,in de dagen1 die thans achter mij liggen1 heeft de ,heere deze heerlijke waarheden wederom op zoo treffende wijze vervuld4 ,ik heb moeilijke dagen doorgemaakt4 ,vooral de dag1 waarop ik u verleden week mijn brief zond1 was een gewichtige dag4 ,op n dag moest ik toen om #aj uur worden ingespoten en om #aa uur worden belicht1 terwijl me om #a uur twee scherpe tandwortels en n kies moesten worden getrokken4 ,ik behoef u niet te zeggen1 dat vooral de laatste operatie1 in een pijnlijken mond1 dien men ternauwernood kan openen1 en waarin de dokter de tang nauwelijks bewegen kan1 terwijl aan de kaak nog altijd een rest van een kankerknobbel zit1 een zeer pijnlijke kunstbewerking is4 ,van verdooving kon geen sprake zijn4 ,ik zag er wel wat tegen op2 maar de noodzakelijkheid legde aan alle innerlijke tegenspraak het zwijgen op4 ,voordat ik van huis ging1 las ik den #chsten psalm4 ,helder stelde ik mij de verootmoedigende waarheid voor den geest1 dat alle ellende 't vruchtgevolg der zonde is4 ,daarop wandelde ik alln naar 't ,samariterhaus4 ,mijn vrouw1 voor wie de afstand te ver is1 gaat in den regel met de tram4 ,onderweg stelde ik mij voor oogen1 wat de ,heiland aan het kruis heeft geleden1 zes uren achtern1 hangende aan een drietal spijkers4 ,hij1 ,onschuldige voor de schuldigen4 ,heere1 zeide ik in mijzelven1 daar hebt ,gij ook mijne krankheden op ,u genomen4 ,deze overdenking gaf mij rijken troost4 ,ik leerde mij schamen voor mijn vrees voor pijn4 ,welgemoed ging ik 't ,samariterhaus binnen1 onderging 't n na 't ander1 en kon in de tusschentijden mijn brief aan u voltooien en verzenden4 ,ik zal u geen beschrijving geven van de laatste operatie4 ,de ne tang na de andere werd als onbruikbaar terzijde gelegd4 ,eindelijk lukte de bewerking4 ,de minuten van pijn waren als een droom voorbij gevlogen2 en mijn ziel jubelde dankende den ,heere tegemoet1 ,die mij zoo krachtig had gesterkt4 ,prof4 ,werner1 de dokter van dienst1 eveneens een sympathieke persoonlijkheid1 bijgestaan door een zeer medelijdende zuster1 voltooide 't werk4 ,we waren allen even blij1 toen de zaak was afgeloopen4 ,ik kan deze menschen niet genoeg danken voor hetgeen ook zij voor mij zijn4 ,ik had nu veel verlichting gekregen2 maar aan het einde der week volgden weer een paar moeilijke dagen4 ,ik kreeg gedurig bloeding in den mond met eenige koorts4 ,ik leed veel pijn1 en moest een paar dagen het bed houden4 ,alzoo nederliggend1 hield ik mij bezig met de overdenking van 't lijden van onzen dierbaren ,heiland en volgde ik ,hem van ,zijn ,krib tot ,zijn ,kruis4 ,ik stelde mij den heerlijken ,kerstnacht voor oogen1 waarin 't ,vleeschgeworden ,woord nederlag in de kribbe2 ik dacht aan den heerlijken engelenzang1 aan 't bezoek der herders en der wijzen2 maar ook wederom aan de vervolging door ,herodes4 ,neen1 't kindeke ,jezus mocht niet spelen op een der straten van ,isral2 't scherpe zwaard dreigde reeds dadelijk 't onschuldige ,kind2 als een balling moest ,hij1 nog z jong1 in den vreemde zwerven4 ,op deze wijze ging ik de omwandeling en 't lijden van den ,heiland na4 ,dan weer stelde ik mij de vreugden des hemels voor3 wat het zijn zal1 in de eeuwige rust te zijn1 van alle zonde en ellende ontslagen te zijn6 ,maar deze rust zal niet zijn als de rust van den slaap2 neen1 zij zal wezen en geheel vervuld zijn met den ,heiligen ,geest1 in de heerlijke extase der heerlijke vreugde4 ,o1 met welke vreugde zullen de zaligen wandelen op de gouden straten van het hemelsche ,jeruzalem1 onder de wuivende palmen van 't heerlijk paradijs1 elkander herkennende1 elkander leerende kennen1 om samen den ,heere groot te maken in den volmaakten lofzang1 die als een stemme veler wateren door de wijde hemelen ruischt6 ,met welk een blijdschap zullen zij den verheerlijkten ,heiland zelven zien1 die voor ons aan 't ,kruis heeft gehangen1 en die daar nu de ,zijnen rondom ,zich verzamelt6 ,hoe zal ,hij ons dan aanzien8 ,niet met een blik1 zooals ,hij ,petrus aanzag in de ,kjafaszaal2 maar met een oog1 waaruit de verzadiging ,zijner vreugde spreekt daarover1 dat nu vervuld is1 wat ,hij bad3 ,vader6 ,ik wil1 dat waar ,ik ben1 ook die bij ,mij zijn1 die ,gij ,mij gegeven hebt1 opdat zij ,mijne heerlijkheid mogen zien1 die ,ik bij ,u had vr de grondlegging der wereld4 ,ja1 welk een verzadiging van vreugde zal het voor ons wezen1 in 't ,vaderhuis te zijn2 bij ,god1 den ,vader1 voor eeuwig thuis te zijn2 nu alle dingen te weten1 zonder dat die kennis ons eenige studie kost1 en aan dit volmaakte kennen de stof te ontleenen tot ,gods eeuwigen lof en prijs6 ,het was mij goed1 alzoo verdrukt te zijn1 en in mijn druk zoo tot den ,heere te worden uitgedreven4 ,en4444 ,hij gaf met de verdrukking zulk een verrassende uitkomst4 ,maandagmorgen voelde ik mij geheel hersteld4 ,de voorbijgaande ongesteldheid had uitgewoed4 ,en nu voelde ik eerst recht1 hoeveel ik gedurende deze kuur weer was vooruitgegaan4 's ,middags maakte ik een bezoek bij ,prof4 ,werner1 om met hem over mijn toestand te spreken4 ,hij was nu nog meer voldaan dan aan 't einde der eerste kuur4 ,niet alleen uitwendig1 maar ook inwendig was 't kankergezwel zelfs gedurende de kuur snel afgenomen4 ,met de tong1 zeide hij1 zou 't iets langzamer gaan1 hoewel ook deze aanmerkelijk beter is geworden4 ,in ,januari moet ik1 zoo de ,heere wil1 voor een derde kuur terugkomen2 en wanneer ik daarin even voorspoedig ben als in de beide eerste1 bestaat er welgegronde hope1 dat ik ,februari of ,maart mijn werk weer mag opvatten4 ,mocht dit eens waarheid worden6 ,zal ik dan tevergeefs geleden hebben dat zware lijden1 dat gevoerd worden langs dood en graf1 wat ik nu heb doorgemaakt8 ,in 't ,badensch kerkelijk gezangboek is een heerlijk vers3 ,die ,wege sind oft kromm1 und doch gerad1 ,darauf ,du1 ,herr1 die ,deinen lsset gehen1 ,da plegt oft wunder seltsam aus zu sehen1 ,doch triumphiert zuletzt ,dein guter ,rat6 ,d4 i4 ,de wegen zijn vaak krom1 en toch recht1 ,waarop ,gij1 ,heer1 ,uw kinderen voert1 ,daar pleegt 't er vaak wonder zeldzaam uit te zien4 ,toch triumfeert ten laatste ,uw goede raad6 ,ja1 krom schijnen vaak de wegen1 waarop de ,heere ,zijne kinderen leidt tot het voorgestelde doel6 ,isral wordt uit ,egypte geleid2 maar in plaats van dadelijk wonderdadig ,kanan te worden binnengeleid1 wordt 't gansche volk in de engten van ,pi-,hachirth oogenschijnlijk dadelijk ten doode gewijd6 ,aan ,jozef wordt verhooging beloofd1 en hij wordt in de diepste vernedering weggestooten6 ,david wordt tot koning gezalfd1 en de gezalfde des ,heeren moet als balling buiten zijn vaderland zwerven1 bij de ,filistijnen zelfs een schuilplaats zoeken6 ,kromme wegen6 ,toch zijn ze recht als een kaars6 ,aan de ,roode ,zee wijken op ,gods bevel de wateren des doods voor de koningskinderen4 ,als een rij soldaten staan de wateren aan weerskanten van 't doortrekkend volk4 ,het is1 alsof ze hun zwaarden tegen hun schouder drukken1 om den kinderen ,israls militaire eer te bewijzen4 ,op de ,egyptenaren stormen ze in met de scherpte hunner wapenen4 ,en ,mozes en ,isral zingen 't lied1 dat de paaschpsalm der eeuwen1 't lied der eeuwigheid werd6 ,was ,jozef een minder voortreffelijk onderkoning1 omdat hij in 't kerkerhol had gezucht1 of was hij de rechte man op de rechte plaats om den nood van heel een volk te lenigen8 ,heeft 't ,david kwaad gedaan1 dat hij een balling was1 voordat hij koning werd4 ,neen1 in de ballingschap is de lier gestemd1 waarbij de koning voor zijn volk zong2 meer nog1 is zijn hart gevormd1 om een rechte koning te zijn over het arme volk van ,god4 ,zal 't mij hinderen in mijn arbeid onder de verwaarloosde jeugd1 onder zwervers1 ontslagen gevangenen en drankzuchtigen1 wanneer ik straks als uit de dooden opgestaan in hun midden mag staan om de groote werken ,gods te vertellen8 ,o1 mocht 't eens waarheid worden1 dat ik in ,februari of ,maart mijn werk weer mocht opvatten6 ,bidt1 ,geliefden1 de ,heere is de ,hoorder der gebeden6 ,hem is niets te wonderlijk6 ,o1 verhoore ,hij uwe en onze smeekingen1 en verblijde ,hij ons door ,zijn groote daden6 ,uw u liefhebbende oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,heidelberg1 #i ,december #aiac4 ,geliefde gemeente6 ,wanneer gij dezen ontvangt1 hoop ik met mijne vrouw weder in het vaderland te zijn4 ,woensdag #aj ,december vertrekken we ,d4,v4 #b1ai van hier1 en hopen dan 's avonds #aj1af in ,amersfoort aan te komen4 ,donderdag zal wegens de vermoeienis van den vorigen dag 't hoofd wel niet tot schrijven staan4 ,daarom zend ik dezen brief thans maar wat vroeger af4 ,het voornaamste wat in de afgeloopen dagen met mij heeft plaats gehad1 is de vroeger reeds aangekondigde opsluiting van #e tot #g ,december en de bestraling met mesothorium radium4 ,behalve operatie worden hier voor de kankerbestrijding in hoofdzaak drie middelen aangewend3 #a;e4 de inspuiting met enzytol1 #b;e4 de ,rntgen-bestraling1 en #c;e4 de radium-bestraling4 ,deze volledigheid teekent de voortreffelijkheid der hier gevolgde methode4 ,ook in andere steden1 als ,weenen1 ,dresden en ,parijs wordt de kanker stelselmatig bestreden2 maar nergens heeft men het complete stel van middelen1 dat men hier gebruikt4 ,schier nergens heeft men de inspuiting met enzytol1 waaraan hier juist zulke groote waarde wordt gehecht4 ,op de meeste plaatsen heeft men f ,rntgen-bestraling1 f radium-bestraling2 doch schier nergens1 gelijk hier1 beide tegelijk4 ,de voortreffelijkheid der hier gevolgde methode van kanker-behandeling blijkt dan ook wel 't best uit de verrassende uitkomsten4 ,een ,hollandsch dokter1 die op onderzoek uit is1 deelde mij mede1 dat hij nergens de resultaten heeft gezien1 die hij hier aanschouwde4 ,we stonden samen bij een man uit ,crefeld1 die in zijn geboorteplaats voor de tweede maal aan maagkanker was geopereerd4 ,bij de tweede operatie was de opening echter dadelijk dichtgemaakt2 men zag de onmogelijkheid van een tweede operatie in4 ,deze man kwam hier4 ,hij vertelde ons1 dat de knechten1 die hem in 't bad hielpen1 tegen elkander zeiden3 ,deze kan nog naar ,crefeld terug1 maar verder niet1 anders bezwijkt hij zeker4 ,hij maakte nu zijn derde kuur door1 had #ac pond aan gewicht gewonnen1 maakte zeer groote wandelingen1 en zou spoedig verlof krijgen1 om te gebruiken1 wat hij wilde4 ,de dokter1 die naast mij stond1 fluisterde mij in 't oor3 in beginsel is hij reeds genezen6 ,z zijn hier tal van voorbeelden4 ,vooral de radium-bestraling is echter zeer kostbaar4 ,het radium is de schoone uitvinding van ,madame ,curie1 een ,poolsche van geboorte1 met een ,fransch professor gehuwd1 zelve gedoctoreerd in de chemie1 als ik mij niet bedrieg1 de nige vrouw1 die ooit op wetenschappelijk gebied een ontdekking deed4 ,deze vinding plaatste deze princesse de science evenwel dadelijk in de voorste rijen der grootste geleerden4 ,zelden is nuttiger uitvinding gedaan dan deze4 ,het radium wordt tegenwoordig gebruikt voor de genezing van allerlei treurige ziekten1 waartegen men vroeger machteloos stond4 ,maar gelijk ik reeds zeide1 't radium is zeer kostbaar4 ,vele centenaars grondstof zijn noodig om er een milligram radium uit te bereiden4 ,de grondstof is ook niet in groote hoeveelheden voorhanden4 ,alzoo gaat de bereiding slechts zeer langzaam voort1 en komt op hooge kosten te staan4 ,vandaar dan ook de opsluiting van de patinten1 die met radium worden bestraald4 ,ze krijgen voor een groote waarde aan hun lichaam4 ,ik had bijv4 voor een waarde van #fcjjj ,mark of #cghjj ,gulden aan mijn hals4 ,stel eens1 dat zulke patinten vrij konden rondloopen6 ,hoe licht zou iemand in de verzoeking komen1 om er mee weg te gaan1 of 't weg te stoppen1 en te veinzen 't verloren te hebben1 om 't later voor een zeer groote waarde aan dezen of genen dokter of kwakzalver te verkoopen6 ,vrijdagavond zes uur werd de deur van buiten achter mij gegrendeld4 ,toen kreeg ik eenig idee van 't vreeselijke der cellulaire gevangenis1 en ik kan mij begrijpen1 dat tegenwoordig velen opstaan1 die een andere wijze van straffen voorstaan4 ,terstond dacht ik ook aan ,bunyan en ,rutherford1 en stelde mij voor1 wat dezen om hun geloof hebben geleden4 ,en toch1 hoe goed hebben deze beide mannen 't in de gevangenis gehad1 wat was de ,heere hun daar nabij6 ,de kerker was hun als een paradijs6 ,bunyan schreef hier zijn ,christenreize1 en ,rutherford zijn heerlijke brieven4 ,ook mij wilde de ,heere wederom sterken4 ,acht-en-veertig uren moest ik alzoo gevangen zitten2 maar de tijd is omgevlogen4 ,ik troostte mij vooral met den #i;en en #aj;en ,zondag van den ,heidelberger ,catechismus4 ,ik hief mijn hart op tot ,hem1 ,die vr alle dingen is1 en door ,wien alle dingen zijn4 ,ik bewonderde ,zijn wijsheid1 die zulke verborgene krachten in de schepping legde1 en dan den naar ,gods beeld geschapen1 denkenden1 menschelijken geest 't vermogen gaf1 de meest verborgen geneesmiddelen op te sporen4 ,ik loofde ,zijn goedheid1 dat ik 't onwaardeerbaar voorrecht mocht genieten1 thans van dit kostbare middel gebruik te maken4 ,niet minder dankte ik ,zijne liefde1 dat ,hij mij alles1 wat ,hij mij in den laatsten tijd deed ondervinden1 ten goede deed medewerken4 ,alles bracht mij nader tot ,zijnen ,eeuwigen ,zoon4 ,jezus werd mij steeds dierbaarder4 ,o ,hij1 ,hij alln1 is mijn ,alles1 mijn wijsheid1 mijn rechtvaardigheid1 mijn heiligmaking1 mijn verlossing1 mijn vreugde1 mijn liefde1 mijn hope1 mijn troost4 ,ik ken en aanbid dan ook de bedoeling1 die de ,heere met mijne zware beproeving heeft4 ,hij zendt ze mij uit liefde1 met vaderlijke hand toe1 om mij hoe langer zoo meer te louteren4 ,deze kennis geeft mij geduld in dezen tegenspoed1 geeft mij dankbaarheid1 wanneer ik eenigen vooruitgang bemerk en geeft mij ook genade om mij met een volkomen vertrouwen voor de toekomst aan den ,heere over te geven1 wetende1 dat niets mij zal scheiden van ,zijne liefde in ,christus4 ,in dit vertrouwen ga ik dus zonder vreeze de onbekende toekomst in4 ,de hoofdkuur is nu afgeloopen4 ,wat is 't resultaat8 ,dit zal nader moeten blijken4 ,blijf ik1 zooals ik nu ben1 dan zou ik1 zij 't met groot lichamelijk gebrek1 mijn arbeid weer kunnen doen4 ,bij de eerste kuur kwam er een omwenteling ten goede in mijn gestel4 ,deze is bij de tweede bevestigd4 ,maar er is meer noodig4 ,zoolang de kanker nog niet is uitgeroeid1 blijft steeds een catastrophe te vreezen4 ,ik zal dan moeten afwachten1 wat de ,heere nu verder werkt4 ,is de nawerking der hoofdkuur goed1 dan hoop ik met goeden moed een derde kuur te ondernemen1 in de stille hope1 dat de ,heere dan een volkomene genezing geeft4 ,zooals ,hij doet1 zoo is 't echter wlgedaan4 ,neemt ,hij mij weg1 dan hoop ik den ,god mijn levens1 den ,god van zoo rijke en vrije genade1 in mijn sterven te mogen verheerlijken1 en zal ik stervend ,zijnen goeden ,naam nog danken1 dat ,hij mij door mijn bezoek aan ,heidelberg de gelegenheid heeft geschonken1 getuigenis af te leggen van de genade1 die ,hij mij wilde bewijzen4 ,de ,heere vergist ,zich nimmer2 ook in mijn sterven zal ,hij dan ,zijn naam grootmaken4 ,de eerste leerlingen van de ,geneefsche ,universiteit werden door ,calvijn naar ,frankrijk gezonden4 ,calvijn had zich heel wat voorgesteld van den arbeid dezer beide evangeliepredikers in zijn geliefd geboorteland4 ,nauwelijks zijn zij echter over de grenzen1 of zij worden gevangengenomen en verbrand4 ,welk een slag voor ,calvijn6 ,slechts voor een korten tijd6 ,spoedig leerde ,calvijn inzien1 dat deze beide jonge mannen in hun martelaarsdood krachtiger prediking hadden gedaan1 dan zij heel hun leven hadden kunnen houden4 ,in ,amerika sterft een jeugdig proponent1 en wordt begraven op den dag1 dat hij zijn intrede zoude doen4 ,wijlen ,ds4 ,beuker zou bij de begrafenis de lijkrede houden4 ,hij begon te zeggen3 ,deze jonge man dacht 't evangelie te prediken in de lijdende en strijdende kerk6 ,god heeft wat beters over hem voorzien1 hij mag nu aan de heilige engelen ,gods verkondigen de veelvuldige wijsheid ,gods1 in de verlossing der gemeente openbaar4 ,god rechtvaardigt altijd zijn doen4 ,nu zien we dat nog niet ten volle4 ,hoeveel duisters er echter ook zij in 't ,godsbestuur1 hiervan ben ik zeker1 dat 't einde aller dingen de allerheerlijkste ,theodicee of rechtvaardiging ,gods zal zijn4 ,hoe de ,heere dus ook doe1 wat ,hij doet1 is altijd wijs1 heilig en goed4 ,behaagt 't ,hem1 mij nog jaren tot mijne levensjaren toe te voegen1 dan heb ik de begeerte1 dat ,hij mij slechts een hemelsch leven geve1 opdat ik reeds op aarde den hemel meer en meer mag beginnen4 ,geliefden1 laten wij die genade veel van onzen ,god bidden6 ,o1 wat zal 't ons dan goed zijn1 wat zal ,god in al ons doen verheerlijkt worden1 en wat zal ook de wereld dan werkelijk worden jaloersch gemaakt6 ,eenigen tijd geleden verscheen een werk1 dat veel opzien baarde1 en dat den titel voerde3 ,briefe1 die ,ihn nicht erreichten6 ,brieven1 die hen niet bereikten4 ,en wie waren die brieven8 ,dit waren de ,christenen4 ,zij zijn de brieven1 die de ,heere aan de wereld schrijft1 opdat zij uit den wandel der ,christenen zullen leeren hun leven te verbeteren4 ,maar helaas1 vele van deze brieven bereiken de menschen der wereld niet4 ,de wereld kan aan vele ,christenen niet zien1 dat zij werkelijk ,christenen zijn4 ,zulke brieven komen niet aan hun adres1 en blijven als onbestelbaar liggen4 ,neen geliefden1 zoo mag 't niet zijn6 ,laat ons dus om genade bidden1 dat wij een waarlijk hemelsch leven mogen beginnen6 ,zegene ,hij daartoe voor ons tezamen ook het schrijven dezer brieven6 ,dit is de hartelijke bede van uw u liefhebbenden oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,amersfoort1 #ah ,december #aiac4 ,geliefde gemeente6 ,zoo gingen wij dan ,woensdag #aj ,december des namiddags te #b4ai uit ,heidelberg naar het vaderland terug4 ,wij hadden dezen trein gekozen1 omdat we dan nergens behoefden over te stappen2 in ,heidelberg stapten we in1 in ,amersfoort uit den trein4 ,spoedig waren we in ,mainz1 en hadden we wederom den oever van den ,rijn bereikt4 ,dit was nu de vierde maal1 dat ik op mijn reizen naar en van ,heidelberg langs den grootvorst van ,europa's stroomen spoorde4 ,het was nu een kille1 vochtige ,december dag2 de herfstbetoovering was geheel geweken2 en toch was de ,rijn nog schoon6 ,helder blonk zijn water in de schemering4 ,wat verschilt 't rivierwater toch van 't zeenat6 ,de zee kan zoo loodkleurig getint zijn2 door de bries in beweging gebracht1 en wit gekuifd lijken hare wateren zoo recht wateren des doods4 ,heel anders 't rivierwater1 inzonderheid 't ,rijnwater1 dat schier altijd als levend water schittert4 ,aan weerskanten sprongen de bergen als zwarte1 natte reuzen in de invallende duisternis op4 ,op geregelde afstanden vertoonde zich een ,rijndorp of stad1 tooverachtig flonkerend in 't electrische licht4 ,mijn vrouw bleef in haar coup4 ,ik ging naar den spijswagen2 ik was er de eenige gast2 en ging rustig in een hoekje zitten mijmeren4 ,ik dacht aan de dagen mijner jeugd4 ,de ,rijn is de eerste rivier1 dien ik leerde kennen4 ,levendig herinner ik mij1 hoe ik als kind met mijn moeder menigmalen van ,elst naar ,arnhem reed4 ,vr de brug spanden we uit2 en hoe verheugd liep ik dan aan de hand mijner moeder over de schipbrug bij ,arnhem6 ,hoe gelukkig is de jeugdige mensch1 wanneer hij nog aan de hand zijner moeder door 't leven huppelt6 ,en wat heb ik recht veel van de liefde mijner moeder1 wier eenige zoon ik was1 mogen genieten6 ,in latere donkere dagen1 toen mijn verdwaasde hart omdoolde in de afgronden van 't athesme1 is de gedachte van de liefde mijner moeder n der eerste lichtstralen geweest1 waarbij ik uit die duisternis geraakte4 ,neen1 zoo dacht ik1 die moederliefde is geen gevolg van de verbinding van atomen en moleculen2 waar zulke moederliefde is daar moet de ,eeuwige ,geest zijn1 die ,eeuwige ,liefde is2 deze is noodig om iets dergelijks als de moederliefde uit te denken en te scheppen6 ,volkomen versta ik dan ook1 wat ,napoleon antwoordde op de vraag1 wat noodig is voor de verhooging van een volk4 ,geef ons moeders6 zeide de scherpziende staats- en krijgsman1 die eenmaal helaas zoo menig moederhart in rouw heeft gedompeld4 ,van mijn eigen verleden bracht de ,rijn mijn voortwiegelenden gedachtengang op 't prilst verleden van ons volk4 ,op platboomde vaartuigen voeren eenmaal de ,nederduitsche stammen langs den ,rijn naar de lage1 ,nederlandsche gewesten4 ,en zij hadden een goed deel gekozen4 ,vooral in dat tijdperk der historie1 had 't vlakke land meer waarde dan 't gebergte2 't loonde steeds den noesten vlijt van den land- en veeman4 ,bovendien bouwden onze vaderen de zee4 ,zij werden de vrachtvaarders van ,europa4 ,een eeuw lang stond ons kleine volk aan de spits der ,europeesche cultuur1 en was alle andere volken meer dan een eeuw vooruit4 ,thans is 't anders geworden4 ,toch kan ook ons volk weer groot worden4 ,het kan weer groot worden in alles1 waarin een klein volk groot kan zijn1 wanneer 't moeders heeft1 die waarlijk moeder zijn2 moeders1 als onze koningin-moeder1 aan wie ons volk zooveel is verschuldigd4 ,het kan weer groot worden1 bovenal1 wanneer 't weer terugkeert tot den ,god der vaderen4 ,want dat volk staat waarlijk hoog1 hetwelk dicht staat bij ,god4 ,laat dit door alle dienaren des ,woords1 door alle politieke en sociale reformatoren toch diep bij ons volk worden ingeprent6 ,laten ze den tijd uitkoopen1 dewijl de dagen boos zijn6 ,vooral van dezen arbeid geldt1 wat 't latijnsche spreekwoord zegt3 ,vita brevis1 ars longa1 het leven is kort1 de kunst is lang4 ,zoo spoedig1 zoo onverwacht kunnen we aan 't einde van onze loopbaan zijn1 en er is zooveel1 zoo langdurige arbeid noodig1 om goede gedachten bij het volk ingang te doen vinden4 ,zoo snel kan daartegenover een groot volk zinken4 ,dit heb ik thans om mij heen gezien onder 't ,duitsche volk4 ,het is een groot volk1 dit volk van denkers en dichters4 ,en onwillekeurig deed de ,rijn mij ook een lange wijle peinzen over dit cultuurvolk onzer eeuw4 ,de ,rijn en 't ,duitsche volk zijn n4 ,de ,rijn is bovenal een ,duitsche rivier4 ,als grootvorst van ,europa's stroomen vertoont hij zich vooral in 't ,duitsche rijk4 ,en elke ,duitscher dweept dan ook met den ,rijn4 ,in 't voorjaar ziet de ,noordelijke ,duitscher al met verlangen heen naar de oevers van den ,rijn4 ,de ,rijn is zijn waranda1 waar hij zijn ,sommerfrische wil genieten1 en nieuwe krachten verzamelen voor den arbeid van heel een jaar4 ,van ,mainz tot ,bonn staan boven op de bergen de runen der oude trotsche kasteelen van de vroegere roofridders1 die tollen hieven van de schippers van den ,rijn4 ,ieder dezer runen vertegenwoordigt een legende4 ,op honderdvoudige manier zijn deze legenden en sagen in de ,duitsche letterkunde verwerkt4 ,de ,rijn is 't bezielend middelpunt der ,duitsche literatuur4 ,de ,rijn maakt de scheiding tusschen de ,germaansche en ,romaansche volken4 ,steeds hebben de ,romaansche ,franken en ,gallen getracht de oevers van den ,rijn te bemachtigen4 ,een korten tijd is dit den ,franschen gelukt1 onder ,lodewijk ,,xiv4 ,de ,duitsche vorsten waren na den reformatietijd onderling zeer verdeeld4 ,de ,roomsche ,duitsche vorstjes zochten hulp bij ,lodewijk ,,xiv4 ,deze maakte daarvan gebruik om ,elzas-,lotharingen te annexeeren4 ,maar steeds heeft de ,duitsche geest er op gevlast1 deze gewesten terug te krijgen1 en daarmede de oevers van den ,rijn in zijn bezit te houden4 ,in #ahgj is deze wensch vervuld4 ,die ,wacht am ,rhein was 't volkslied1 dat de ,duitsche soldaten bezielde4 ,dit lied is sindsdien het volkslied bij uitnemendheid van de ,duitsche natie gebleven4 ,ook nu nog gaat de geheime strijd tusschen de beide erfvijanden1 ,duitschland en ,frankrijk1 over de oevers van den ,rijn4 ,de ,rijn is de polsaderstroom der tegenwoordige ,duitsche geschiedenis4 ,en nog staat de ,duitsche wacht aan den ,rijn sterk4 ,nog is 't ,duitsche volk innerlijk sterker dan 't zichzelf verterend ,fransche volk4 ,maar laten de ,duitschers voorzichtig zijn6 ,laten ze geen ,farizeesche blikken over den ,rijn werpen1 en op 't ,fransche volk uit de hoogte nederzien6 ,want helaas1 ook in 't ,duitsche volk woekeren de symptonen der verwording1 ongeloof1 godverzaking en wellust1 krachtig voort4 ,ten slotte richtten zich mijne gedachten op de uitmonding van den ,rijn in de wateren der ,noordzee4 ,vermoeid sleept de reus zich voort tusschen de duinen van ,katwijk4 ,door sluizen moet hij geholpen worden om zijn einde te vinden in de wateren der zee4 ,ook op den ,rijn is van toepassing3 ,sic transit gloria mundi6 ,zoo vergaat de heerlijkheid dezer wereld6 ,maar vlak vr zijn uitmonding is de ,rijn toch nog schoon4 ,in 't bijzonder dacht ik aan den vredehof ,rijnzicht1 die even buiten ,leiden wordt gevonden4 ,ik dacht aan de velen1 die ik mede derwaarts heb uitgedragen naar de rustplaats der dooden4 ,ik dacht aan de velen1 die mij lief en dierbaar blijven1 en die daar eenmaal zullen rusten4 ,en de wensch kwam in mij op1 hetzij vroeg of laat1 daar ook eenmaal mijn graf te mogen vinden4 ,inmiddels was de trein als voortgevlogen1 en bemerkte ik1 dat metterdaad de afstanden verdwijnen4 ,ik zocht mijn coup weer op1 en vond er mijn vrouw in druk gesprek4 ,binnen enkele uren waren we in ,amersfoort1 en werden we door onze kinderen en de familie ,teerink afgehaald4 ,welk een vreugde van 't wederzien6 ,en nu8 ,wat zal 't nu verder zijn8 ,voordat ik ,heidelberg verliet1 vroeg ik ,prof4 ,werner naar 't resultaat van de tweede kuur4 ,hij antwoordde mij3 ,wir haben einen guten ,erfolg6 ,wij hebben een goed resultaat6 ,in ,amersfoort liet ik mij dadelijk onderzoeken door mijn huisdokter1 dokter ,groneman4 ,deze constateerde een tendenz tot genezing4 ,beiden verklaarden echter1 dat de genezing van de tong zeer langzaam zou gaan4 ,welnu1 alles is in des ,heeren ,hand4 ,ik wacht1 en volg4 ,hoezeer verheug ik mij1 dat mijn wachttijd nu valt in den tijd van 't heerlijk ,kerstfeest4 ,o1 als ik dien naam maar noem1 begint mijn hart al te branden4 ,het ,kerstfeest is het feest van het wonder der wonderen4 ,het eeuwige ,woord1 de ,openbaring des ,vaders1 het ,afschijnsel ,zijner heerlijkheid1 het uitgedrukte ,beeld ,zijner ,zelfstandigheid1 vleesch1 eindig1 tijdelijk1 broos menschelijk vleesch geworden6 ,welk verstand zal dit wonder ooit vatten8 ,wat wonder1 dat dit geheel eenig feit het levenwekkend middelpunt1 niet alleen van onze ,christelijke religie1 maar ook van kunst en literatuur is geworden6 ,wat wonder1 dat dit feit de grensstroom werd tusschen twee soorten van menschen3 #a;e4 die uit dit wonder leven1 en #b;e4 die dit wonder verwerpen6 ,en waarom en voor wie werd het ,woord vleesch6 ,neen1 al ware de aarde papier1 de zee inkt1 de grashalmen pennen1 en alle engelen vaardige schrijvers1 zoo zouden zij 't wonder der eeuwige liefde in de vleeschwording des ,woords geschonken1 niet kunnen beschrijven6 ,en dan1 hoe zalig1 hoe heerlijk1 in dit wonder der liefde te mogen deelen6 ,o1 wat is de moederliefde bij deze liefde van ,jezus8 ,zij is een beeld van ,zijn liefde4 ,de moederliefde heeft iets souvereins4 ,de moeder heeft haar kind lief1 vr 't is geboren4 ,zij omhelst 't straks1 hoe 't er ook uit zie4 ,zij heeft 't te meer lief1 wanneer 't zich als een gebrekkig kind openbaart4 ,ziehier een zwak beeld van ,jezus' liefde6 ,zijne liefde is in waarheid souverein4 ,hij wist1 hoe mismaakt en doemschuldig wij waren4 ,nochtans heeft ,hij ons z liefgehad1 dat ,hij vleesch werd om onze zonde en schuld te dragen en te boeten4 ,de moederlijke liefde is een trouwe en onveranderlijke liefde4 ,zij houdt niet op1 ook al is 't kind niet zoo1 als 't behoort te wezen4 ,wederom een zwak beeld van ,jezus' liefde6 ,hij keert niet op ,zijn schreden terug1 wanneer duidelijk uitkomt1 wie de mensch is4 ,jezus' liefde is onveranderlijk en getrouw tot in den dood4 ,de moeder offert zich gaarne voor haar kind4 ,zij springt 't na in den vloed4 ,zij grijpt 't weg voor den klauw van 't wilde dier4 ,wederom1 welk een zwak beeld nog slechts van ,jezus' opofferende liefde1 die vleesch werd met 't bepaalde doel om ,zich voor onze zonde te offeren aan 't ,kruis6 ,en deze ,jezus is gisteren en heden ,dezelfde4 ,zijne hand1 ,zijne trouwe liefdehand grijp ik vast4 ,meer dan een moeder troosten kan1 zal ,hij mij troosten4 ,meer dan een moeder zorgen kan1 zal ,hij voor mij zorgen4 ,o1 't is mij goed1 nabij den ,heere te zijn1 ik zet mijn betrouwen op den ,heere ,heere1 om al ,zijn werken te vertellen4 ,hij zal mij nooit beschamen1 maar hoe 't ga1 mij door ,zijne liefde verblijden4 ,heere1 maak ,gij 't dan maar wel1 opdat mijn vrouw en ik met ,uw volk nog in dit leven ,u mogen prijzen4 ,weest allen hartelijk gegroet van ,uw u liefhebbende oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,amersfoort1 #h ,januari #aiad4 ,geliefde gemeente6 ,in 't menschelijke leven komen oogenblikken voor1 die men momenten noemt4 ,zulk een gewichtig moment is 't thans voor mij1 terwijl ik de pen opneem om ,u mijn eersten brief in 't nieuwe jaar te schrijven4 ,vr ruim drie maanden dachten velen1 en spraken 't ook uit1 dat ik het einde des jaars wel niet zou halen2 ik zou dus om dezen tijd reeds in 't zwijgend graf gelegen hebben4 ,en zie1 ik ben er nog4 ,ik ben nog in 't midden van mijn klein maar bemind gezin1 dat voor mij als een paradijs van liefde op aarde is4 ,er is nog goede hope1 dat ik met mijn gezin eerlang op ,achteveld zal komen1 om daar den grooten arbeid der liefde te beginnen4 ,ik ben nog in 't midden mijner geestelijke familie1 waarvan ik met ,groenewegen zing3 ,zoete banden1 die mij binden4 ,aan des ,heeren lieve volk1 en die mij vooral bij de wisseling des jaars wederom zulke ondubbelzinnige blijken schonken1 dat zij met dezelfde gevoelens jegens mij zijn vervuld4 ,broeders en ,zusters1 hartelijk1 recht hartelijk dank voor uw verkwikkende troostbrieven1 ze waren mij als lichtstralen van den hemel op mijn donker en moeilijk pad4 ,roepen de tegenstellingen in 't leven 't gevoel wakker1 o1 ik kan beurtelings wel zingen en weenen1 terwijl ik dit alles doorleef4 ,met diep geroerd hart bid ik u dan ook wederkeerig toe1 dat de ,geest des ,vaders en des ,zoons1 als het zegel der ,goddelijke genade1 in u aller harte wone4 ,daarmede hebben we alles6 ,daarmede roemen we zelfs in de verdrukking1 wetende1 dat de verdrukking lijdzaamheid werkt1 en de lijdzaamheid bevinding1 en de bevinding hope1 en de hope beschaamt niet1 omdat de liefde ,gods in onze harten is uitgestort door ,zijnen ,heiligen ,geest1 die ons gegeven is6 ,o1 hoe lieflijk behaagt 't den ,heere1 ook mij deze roemtaal op de lippen te leggen6 ,donker en moeilijk is mijn weg2 maar de ,heere zet gedurig de geheime kamer ,zijner lieflijke gunst open voor mijne ziel1 en dan geniet ik1 o zoo heerlijk1 van de toepassende liefde in ,god den ,heiligen ,geest1 van de stervende liefde van ,god den ,zoon1 van de verkiezende liefde van ,god den ,vader4 ,nu eens komt de ,heere mij met dit1 dan weer met dt troostwoord verkwikken4 ,in de laatste weken heeft ,hij mij bijzonder gesterkt met de woorden van ,psalm #fb3 ,god heeft n ding gesproken1 ik heb dit tweemaal gehoord3 dat de sterkte ,godes is4 ,en de goedertierenheid1 o ,heere6 is ,uwe2 want ,gij zult een iegelijk vergelden naar zijn werk4 ,welk een zoeten honing heeft mijn ziel reeds gedurig uit deze woorden gepuurd1 welk een versterkende melk daaruit gedronken6 ,jubel op1 mijne ziele6 ,de sterkte is ,godes6 ,kracht in slechte handen is een vloek1 in goede handen een zegen4 ,welk een zegen ,gods almachtige ,kracht in ,gods goede ,hand heeft gewrocht1 mochten we inzonderheid weer op 't gepasseerde ,kerstfeest herdenken4 ,het scheen onmogelijk1 dat de belofte van den ,zaligmaker der wereld zou worden vervuld4 ,davids huis was een afgehouwen tronk1 en de gansche wereld scheen eer rijp voor 't gericht dan voor de verlossing4 ,maar de ,heere doet een afgesnedene zaak op aarde4 ,jubel hoog op1 mijn ziel6 ,de sterkte is ,godes6 ,hij heeft ter bestemder tijd en plaats den ,zaligmaker der wereld geschonken4 ,het scheen onmogelijk1 dat de wereld zulk een ,zaligmaker zou aannemen4 ,voor ,hem was nergens plaats4 ,noch in de hutten der armen1 noch in de paleizen der rijken1 noch in de synagogen1 noch in den tempel1 noch in de scholen der wetenschap1 noch in de raadzalen des volks4 ,noch ook in 't hart der zondaars4 ,maar wat onmogelijk scheen1 heeft ,god gewrocht4 ,jezus' ,naam ruischt heel de wereld door4 ,god heeft n ding gesproken1 ik heb dit tweemaal1 d4i41 ik heb dit goed en terdege gehoord3 dat de sterkte ,godes is4 ,en niet alleen de sterkte is des ,heeren4 ,buig u aanbiddend neder1 o mijne ziel1 des ,heeren sterkte is onafscheidelijk verbonden met ,zijne goedertierenheid4 ,heerlijke gedachte6 ,sterkte zonder liefde is ruw geweld2 liefde zonder kracht is slapheid2 liefde en sterkte onverbrekelijk saamgesnoerd1 zijn ,gode waardig4 ,zijn liefde toch gebruikt ,zijne ,almacht1 om al ,zijn liefdebedoelingen met ,zijn volk tot werkelijkheid te maken4 ,wel schijnt ,zijn liefde soms een harde liefde4 ,niet zelden doet des ,heeren liefde ,zijnen kinderen in hun leven harde dingen hooren4 ,sta maar op1 vader ,jakob1 om ons te zeggen1 wat uw hart gevoelde1 toen gij de harde zaak van ,jozefs verdwijning moest vernemen4 ,wij lezen het wedervaren van een ,job1 een ,jeremia1 een ,paulus duidelijk in de ,schrift2 maar ik geloof1 dat wij niet ter helfte beseffen1 wat deze lieve kinderen ,gods hebben geleden4 ,toch is deze harde liefde juist de echte liefde4 ,wie de ,heere liefheeft1 kastijdt ,hij tot hun nut1 en wat de smeltkroes is voor 't goud1 is de beproeving voor ,gods volk4 ,ze ontneemt hun1 wat zij moeten missen1 verhoogt de waarde en den glans van hun geestelijk leven1 en vermeerdert hun genadeloon in de hemelen4 ,want1 zoo zingt de psalmist den ,heere dankend toe3 ,gij zult een iegelijk vergelden naar zijn werk4 ,de vergelding wordt hier door den psalmist in verband gebracht met des ,heeren goedertierenheid4 ,daaruit vloeit voort1 dat hij enkel spreekt van 't genadeloon1 dat de ,heere eenmaal aan ,zijn beproefd maar vruchtbaar volk zal schenken4 ,o1 hoe groot is dus des ,heeren goedertierenheid6 ,zij werkt eerst 't goede in 't volk van ,god1 en komt daarna dit goede nog met een heerlijk genadeloon kronen4 99 99 99 99 99 ,god heeft n ding gesproken1 ik heb dit tweemaal gehoord3 dat de sterkte ,godes is4 ,en de goedertierenheid1 o ,heere6 is ,uwe2 want ,gij zult een iegelijk vergelden naar zijn werk4 ,heerlijke woorden6 ,ge begrijpt dan ook wel1 hoe de gedurige overdenking daarvan mijne ziel heeft verkwikt4 ,ik lees ze nog eens over1 en begin van achter af4 ,want ,gij zult een iegelijk vergelden naar zijn werk4 ,gelukkig staat hier niet3 want ,gij zult een iegelijk vergelden naar zijn zonden2 want dan was er voor mij geen hope2 geen hope vanwege mijn erfelijke en dadelijke zonden1 vanwege de zwarte zonden mijner jonkheid1 vanwege de nog zwarter zonden van mijn later leven4 ,neen1 maar de ,heere wil aan een iegelijk ,zijner kinderen vergelden naar zijn werk4 ,welnu1 de ,heere weet1 wat ,hij in mijne ziel heeft gewerkt4 ,hij kent mijn begeeren1 mijn streven4 ,zeide von ,zinzendorff eenmaal3 ,herr ,jesu1 ,du bist meine ,passion61 ik zeg het hem zoo van harte na3 ,heere ,jezus1 ,gij zijt mijn ,vurig ,begeeren6 ,en evenals deze leidsman der ,hernhutters dringt mij de liefde van ,christus1 om 't heil in ,christus aan de meest ellendigen te brengen4 ,maar dit geeft mij dan ook vrijmoedigheid om ootmoedig aan den ,heere te vragen3 ,heere1 ach1 kroon nu dit ,uw werk1 en geef mij terug aan den arbeid voor voogdij- en regeeringskinderen1 voor ontslagen gevangenen1 zwervers en drankzuchtigen6 ,gij begrijpt levendig1 lieve broeders en zusters1 welk een harde zaak 't voor mij is1 dat ik dezen arbeid nu niet kan beginnen1 terwijl alle dingen gereed zijn4 ,des ,heeren liefde schijnt ook voor mij zulk een harde liefde4 ,toch loof ik deze liefde4 ,o1 wat heeft zij mij goed gedaan6 ,ik zing zoo van harte me met den dichter van den #aai;den psalm3 'k ,sloeg1 eer ik wierd verdrukt1 het dwaalspoor in1 ,maar nu geleerd1 houd ik ,uw woord en wegen4 ,en bovendien1 de ,heere handelt met ,zijn volk als de landman met zijn land4 ,de boer ploegt en egt niet altijd door2 maar als hij 't land alzoo bearbeid heeft1 strooit hij zijn zaad uit1 en geeft dan zijn land een lange wijle rust4 ,straks prijkt dit land met vruchtbaar graan4 ,dit is de vrucht van de harde liefde van den landman voor zijn land4 ,zoo doet de ,heere ook met ,zijn volk4 ,zou ook ik daarop mogen hopen8 ,zou ik mij nog eens in een algeheel herstel mogen verheugen8 ,de ziekte is zoo vreeselijk4 ,alleen 't enkele woord kanker doet den mensch sidderen4 ,zal ik nog eens geheel van deze vreeselijke krankheid worden bevrijd1 en geheel hersteld1 mijn heerlijken arbeid mogen beginnen8 ,lieve broeders en zusters3 ,de ,heere heeft n ding gesproken1 ik heb dit tweemaal gehoord3 dat de sterkte ,godes is6 ,daarmede troost ik mij4 ,daarop pleit ik voor des ,heeren ,aangezicht4 ,en o1 laat ik 't u nog eens mogen zeggen1 hoe goed 't mij is1 in dit gedurig worstelen en smeeken voor den ,troon der ,genade4 ,het behaagt den ,heere1 mij voortdurend een open toegang te schenken in 't gebed4 ,dit is reeds onuitsprekelijk heerlijk4 ,ik kan niet beschrijven1 wat 't bidden dan is4 ,ik kan 't niet beter voorstellen dan als een korte wandeling in den hemel4 ,biddend lig ik dan geknield voor ,hem1 ,die ons gunt1 ,hem ,vader te noemen4 ,ik pleit dan op ,zijn oneindige liefde1 die ,hij openbaarde in de overgave van ,zijn ,eeniggeboren ,zoon4 ,als ,middelaar heeft de ,zone ,gods niet alln onze ongerechtigheden1 maar ook onze krankheden op ,zich genomen4 ,volkomen verlost ,hij ons van al onze zonden en van al onze krankheden bij ons zalig sterven4 ,maar ook reeds in dit leven wil ,hij den psalmtoon op onze lippen leggen3 ,loof den ,heere1 mijne ziel6 en al wat binnen in mij is1 ,zijnen heiligen ,naam4 ,loof den ,heere1 mijne ziel6 en vergeet geen van ,zijne weldaden4 ,die al uwe ongerechtigheid vergeeft1 die al uwe krankheden geneest4 ,ik vraag dan van den ,heere1 dat ,hij om ,christus1 ,zijns lieven ,zoons wil1 ook mij1 niet alleen vergeving der zonden en bekeering des harten1 maar ook genezing des lichaams schenke4 ,en omdat ik weet1 dat al des ,heeren handelingen met mij door ,zijn liefde worden bestuurd1 kan ik er zoo van ganscher harte bijvoegen3 ,maar1 lieve ,heere1 zooals ,gij doet1 z is het goed2 ,gij geeft toch altijd het beste6 ,zoo sterk ik mij dan van dag tot dag1 en ik heb 't o zoo goed4 ,neen1 't nieuwe jaar begint niet donker4 ,de ,heere is mijn licht en mijn heil2 hoe zou 't dan donker kunnen zijn8 ,hij beschaamt nooit1 wie ,hem verwachten4 ,in dit vertrouwen ga ik den nieuwen tijdkring weer in4 ,morgenochtend hoop ik weer naar ,heidelberg te vertrekken voor mijn derde kuur4 ,mijn adres is dan in 't htel ,metropol-,monopol4 ,men kan ook adresseeren aan 't ,samariterhaus4 ,weest allen hartelijk gegroet en den ,heere bevolen1 en blijft in uwe gebeden gedenken uw u liefhebbenden oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,heidelberg1 #ad ,januari #aiad4 ,geliefde gemeente6 ,al was het donker1 guur en somber2 al kletterden de regens en als bruiste nu en dan de stormwind2 we gingen aan den morgen van den #i;en ,januari met blijdschap naar 't station1 om de groote reis naar ,heidelberg weer te ondernemen2 vol van dankbaarheid jegens den ,heere1 ,die daartoe den weg geopend had2 met stillen dank in 't hart4444 ook aan broeders en zusters1 die ons in staat wilden stellen1 dat wij wederom konden gaan om de zoo noodige voortzetting der genezing te zoeken4 ,voordat ik van huis ging1 had ik mij in den ,heere gesterkt door de aandachtige lezing van ,ps4 #bc4 ,aan den ,goeden ,herder gaf ik de zorg van mijn huis over2 in ,zijne ,hand stelde ik mijne vrouw en mijzelven1 door de spoorwegrampen van de laatste tijden1 in binnen- en buitenland1 er opnieuw aan herinnerd1 aan welke gevaren ook wij wederom onderworpen waren4 ,als terugbevend voor de guurheid van het weder1 doken wij als vanzelf in onze coup weg4 ,nu eens pratend1 dan weer lezend1 dan weer sluimerend1 en telkens ook de handen vouwend tot stil gebed1 brachten wij den tijd door4 ,en wij slaakten een zucht van verlichting1 toen wij 's avonds uitstapten in de beroemde stad1 waarvan de dichter zong3 ,alt-,heidelberg1 ,du feine1 ,die ,stadt1 an ,ehren reich1 ,am ,neckar und am ,rheine1 ,keine kommt ,ihr gleich6 ,wat1 vrij vertaald1 wil zeggen3 ,oud ,heidelberg1 gij1 fraaie stad1 gij stad1 zoo rijk aan eer1 zoo schoon gelegen aan de beide rivieren1 den ,neckar en den ,rijn2 er is geen stad1 die bij ,u in schoonheid haalt6 ,voor mij en voor honderden met mij heeft deze stad echter hoogere beteekenis dan die van de schoonste der dochteren van ,duitschland4 ,honderden1 ja wellicht duizenden1--want de schaar groeit steeds aan1--hebben met mij in den grootsten nood1 in de hoogste spanning van hun leven1 hier nog een laatste redmiddel gezocht tegen doodelijke kwaal4 ,o1 wanneer die weg naar het ,samariterhaus eens spreken kon1 wat zou hij hebben te openbaren6 ,in 't oude ,veneti was een brug1 die men de brug der zuchten noemde4 ,staatsmisdadigers werden over die overdekte brug van 't ne naar 't andere geleid2 en wanneer zij die brug overgingen wisten zij1 dat hun vonnis reeds geteekend lag1 dat zij over die brug niet zouden terugkeeren1 maar op geheimzinnige wijze uit den weg zouden worden geruimd4 ,geen wonder1 dat de menschen1 die over deze brug gingen1 menigmaal z zwaar zuchtten1 dat 't beneden op de straat gehoord werd4 ,ook die weg naar ,samariterhaus mag wel de weg der zuchten worden genoemd2 wie dat pad de eerste maal wandelt1 zucht bij zichzelf3 ik ben in mijn eigen land en plaats door de geneesheeren geabandonneerd2 wat zal hier de professor zeggen8 ,zal hij mij nog hoop geven8 ,de beide professoren zijn hier wijze1 voorzichtige1 edele mannen4 ,zij benemen schier niemand de hoop geheel4 ,eudokia in ,rotterdam heette eerst3 gasthuis voor ongeneeslijke zieken6 ,toen dit gebouw in gebruik werd genomen1 zeide ,dr4 van ,staveren3 ,dit opschrift deugt niet1 het is in strijd met onze belijdenis2 voor ,god1 in wien wij gelooven1 is geen ziekte ongeneeslijk6 ,terstond is de naam toen ook veranderd in dien van3 ,tehuis voor chronische lijders4 ,ditzelfde oordeelen ook deze professoren4 ,maar als wijze en voorzichtige mannen wekken zij ook geen ongegronde verwachtingen4 ,zij ondernemen den arbeid1 en hebben somwijlen resultaten1 waarover de geneeskundige wereld verbaasd staat4 ,van deze uitkomsten hoort de lijder4 ,er komt hier hoop voor de hopeloozen4 ,de weg der zuchten wordt dan voor velen1 wanneer ook zij bij zichzelven goede uitkomsten zien1 een pad van jubelende hope4 ,in hoopvolle stemming gingen ook wij ,zaterdag #aj ,januari 's morgens naar 't ,samariterhaus4 ,prof4 ,werner onderzocht mij wederom nauwkeurig4 ,hij was in de wolken over de resultaten van de radium-bestraling4 ,deze waren dan ook werkelijk bijzonder groot4 ,in de tong had ook hij natuurlijk meerderen vooruitgang gewenscht4 ,ook zitten er nog twee harde kliertjes1 n op de rechterkaak1 de ander bij 't schouderblad4 ,terstond werd in beraad met een inmiddels verschenen dokter een plan de campagne opgesteld4 ,ik moet elken dag weer worden ingespoten4 ,in plaats van #bj minuten werd ik nu om den anderen dag #dj minuten met ,rntgen-belichting bestraald4 ,bovendien zal ik1 zoo de ,heere wil1 #ae1 #af1 #ba en #bb ,januari van twee uur tot zeven uur inwendig met radium worden bestraald4 ,ik moet op die dagen vijf uren achtereen een stuk radium met mijn hand tegen de tong houden4 't ,is alles pijnlijk en moeilijk4 ,maar ik ben heel wat sterker geworden1 en de professor1 die uiterst voorzichtig is1 durft nu ook wat meer ondernemen4 ,toch voel ik wel1 dat 't me aanpakt4 ,maar eigenaardig1 hoe moeilijker de weg is1 hoe rijker de vertroosting wordt4 ,van nacht lag ik weer een heele poos met pijn wakker4 ,toen dacht ik3 nu is er toch ,en1 ,die met mij waakt in dezen stillen1 maar moeilijken nacht1 de ,medelijdende ,hoogepriester1 ,die ter rechterhand ,gods is6 ,het was mij1 alsof ,hij van den hemel op mij nederzag1 als een moeder1 die waakt bij haar lijdend kind4 ,ik dankte dan ook den ,heere1 dat ,hij met mij waakte1 en zeide3 ,heere1 ,gij zendt mij deze pijnen voor mijn best1 en ziet tegelijk met het innigste medelijden op mij neer6 ,gij neemt de pijnen niet weg1 maar geeft mij de kracht om deze te dragen6 ,gij brengt mij door deze pijnen nader tot ,u als mijn ,enige toevlucht in den hoogsten nood6 ,gij kunt en wilt mij uit allen nood en dood verlossen6 ,en zie1 eenige minuten later sliep ik zacht in en kreeg ik van mijn ,heiland een geschenk1 waarvan ik met ,jeremia kan zeggen3 ,en de slaap was mij zoet6 ,zalige genieting6 ,zondagmorgen ben ik naar de kapel van 't ,diaconessenhuis geweest4 ,ik heb er een heerlijke zendingspreek gehoord4 ,bij leven en welzijn schrijf ik daarover de volgende week4 ,ik moet mij nu wat bekorten1 omdat ik morgen vijf uur met radium moet zitten en mij niet te veel mag inspannen4 ,ontvangt dus de hartelijke groeten van mijne vrouw en mij4 ,draagt ons gedurig op4 ,ge ziet1 de ,heere hoort het gebed4 ,hij gedenke ook u4 ,weest allen dan den ,heere bevolen door uw u liefhebbenden oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,heidelberg1 #bj ,januari #aiad4 ,geliefde gemeente6 ,kwam mijn voorgaand schrijven te laat voor de ,kerkbode1 waarschijnlijk geschiedde dit door vertraging van de post4 ,ter voorkoming van dergelijke ongevallen zend ik mijn brieven voortaan zoo mogelijk een dag vroeger af1 en doe dit reeds met dezen1 die dan tegelijk met mijn voorgaanden kan worden geplaatst4 ,trouwens deze brief is een vervolg op den voorafgaanden4 ,ik had reeds beloofd iets te zullen schrijven over de zendingspreek1 die ik #aa ,januari in de kapel van 't ,diaconessenhuis alhier mocht hooren4 ,die ,zondag was door de kerkelijke overheid der gansche ,badensche landskerk tot een ,zendingsdag bestemd4 ,ds4 ,kammerer1 de pastor van 't ,diaconessenhuis1 nam tot tekst ,matth4 #bd3 #ad3 ,en dit ,evangelie des ,koninkrijks zal in de geheele wereld gepredikt worden tot een getuigenis allen volken2 en dan zal het einde komen4 ,hij begon met de opmerking1 dat ook in ,duitschland de tijden zeer zijn veranderd4 ,in #ahdh was in 't naburige ,hessen alle openbare arbeid voor de ,zending streng verboden4 ,verbeeldt u6 ,thans wordt vanwege de kerkelijke overheid in ,baden een algemeene ,zendingsdag uitgeschreven4 ,z gaat 't goed6 ,zoo komen we op den rechten weg6 ,niemand minder dan de ,heiland zelf zegt3 ,en dit ,evangelie des ,koninkrijks zal in de geheele wereld gepredikt worden4 ,ng staat ,hij alleen4 ,maar ,hij spreekt toch als ,koning van 't ,godsrijk4 ,zooals ,hij zeide is 't geschied1 en moet 't verder geschieden4 ,doch nu taste men niet mis in 't eigenlijke wezen van den ,zendingsarbeid4 ,is 't ,zendingswerk het brengen der ,christelijke cultuur8 ,bestaat 't in de bevordering van het schoolonderwijs onder de onbeschaafde volken8 ,moet 't bovenal gericht zijn op de wegneming van sociale misstanden en de verbetering van 't maatschappelijk leven onder de heidenen8 ,dit alles is bijzaak1 bijwerk1 of ook vrucht der ,zending4 ,het eigenlijke wezen van het werk der ,zending is 't niet4 ,de eigenlijke hoofdzaak van 't ,zendingswerk is de prediking van het ,evangelie des ,koninkrijks4 ,vandaar en daardoor alleen wordt de eenige troost voor leven en sterven onder de volken verkondigd4 ,en wat moet men zich als hoofddoel voorstellen van het ,zendingswerk8 ,dat heel de heidensche maatschappij gekerstend worde8 ,het ware heerlijk1 wanneer dit doel bereikt werd4 ,maar stellen we ons deze illusie niet voor4 ,hoofddoel is1 dat 't ,evangelie hun tot een getuigenis onder de volken wordt gepredikt4 ,de n neemt 't ,evangelie aan4 ,de ander verwerpt 't4 ,christus is ook tot een oordeel in de wereld gekomen4 ,de strijd tusschen vrouwen- en slangenzaad blijft tot den jongsten dag4 ,en wanneer het ,evangelie over de heele wereld gepredikt wordt1 en over heel de wereld die twee tegenover elkander staan1 dan zal 't einde zijn4 ,het zendingswerk is dus geen bijzaak1 maar hoofdzaak4 ,het staat in onmiddellijk verband met ,christus' wederkomst4 ,wij danken dan ook den ,heere1 dat wij ons met 't ,zendingswerk weder in goede richting bewegen4 ,ge begrijpt1 geliefden1 dat ik de prediking met hartelijke instemming heb aangehoord4 ,ge begrijpt ook1 dat ik de mededeeling omtrent de vroegere ,duitsche toestanden op ,zendingsgebied met eenige verbazing vernam4 ,bij eenig nadenken is evenwel mijn verwondering verdwenen4 ,was 't vroeger bij ons ook niet ongeveer alzoo8 ,neen1 er was geen verbod om zendingswerk te doen4 ,maar men liet 't over aan zendingsvrienden1 en beschouwde 't een liefhebberijzaak van deze menschen4 ,tot voor korten tijd stonden we precies evenzoo tegenover den evangelisatiearbeid4 ,wat is in onze dagen meer noodig dan 't zendingswerk in onze naaste omgeving8 ,toch werd deze plicht door de ,kerk nog slechts weinig gevoeld4 ,en in werkelijkheid staan de meesten nog zoo tegenover den arbeid1 dien ik in des ,heeren ,naam en kracht ondernam1 den arbeid onder voogdij- en regeeringskinderen1 onder zwervers1 ontslagen gevangenen en drankzuchtigen4 ,men vindt 't wel goed1 dat ook die arbeid wordt aangevat2 maar men voelt er niet veel voor4 ,en ziedaar juist 't gebrek6 ,voor zulk werk moet worden gevoeld1 anders kan 't niet slagen2 want er is reuzeninspanning voor noodig om het te volbrengen4 ,van alle zijden moet hulp in voorbede en geldelijke bijdrage1 worden geboden2 anders komt 't niet tot stand4 ,en wie maar even nadenkt1 zal dadelijk moeten toestemmen1 dat geen werk meer noodig is dan dit werk4 ,er is een werk1 dat bij voorkeur den naam draagt van ,christelijk werk4 ,daartoe behooren 't uit- en inwendig zendingswerk1 de arbeid onder al 't verlorene1 't gaan in de heggen1 en sloppen1 't bezoeken der gevangenen1 enz4 ,wanneer een gemeente deze werken niet heeft1 zegt de ,heiland van haar3 ,gij hebt den naam1 dat gij leeft2 maar gij zijt dood6 't ,spreekt vanzelf1 dat de zuiverheid der leer bij dit practisch werk niet mag worden verwaarloosd4 ,hoe zullen we op dit gebied ons hoofdwerk goed doen1 't brengen van het ,evangelie aan de schare1 indien we 't niet zuiver bewaren8 ,bovenal moet bij dezen arbeid 't eigen1 inwendig leven zorgvuldig worden verpleegd4 ,alleen omdat de liefde van ,christus hem drong1 kon ,paulus alle bezwaren overwinnen in zijn moeilijk werk4 ,maar wanneer 't vuur van binnen brandt1 is 't ook zulk een heerlijk werk4 ,hoe verlangt mijn ziel naar 't oogenblik1 dat ik dezen arbeid zal mogen aanvatten6 ,ik verheug mij1 dat ik u in dezen opzichte wederom gunstige berichten mag doen toekomen4 ,inplaats van #bj minuten word ik om den anderen dag geregeld #dj minuten bestraald met ,rntgen-belichting4 #ae en #af ,januari werd ik met radium behandeld4 ,vandaag kreeg ik nog een extra-behandeling met kool-radium1 weer een nieuw soort4 ,duurt de gewone radium wel #bjjj jaren1 deze kool-radium houdt slechts twee dagen zijn kracht4 ,maar 't doet eveneens een krachtige werking4 ,ondanks een kleine katarrh verdraagt mijn gestel alles met het grootste gemak4 ,ik ga in gewicht nog zelfs iets vooruit en voel mijn krachten herleven4 ,o wonder van goedheid1 dat de ,heere aan mij doet6 ,dien allnzaligen ,god beveelt ook u1 geliefde gemeente1 van ganscher harte ,uw u liefhebbende oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,heidelberg1 #bh ,januari #aiad4 ,geliefde gemeente6 ,gelijk ik uit de couranten bemerk1 is ook ten uwent evenals hier gister de dooi onverwacht ingetreden4 ,de plasregen van den morgen werd echter gevolgd door sneeuw1 en thans wordt ons oog bekoord door den schoonen glans der witte bergen4 ,ondanks regen en sneeuw werd de dag van gister hier met groote vreugde gevierd4 ,het was de verjaardag van den ,keizer1 een dag van beteekenis onder de vierdagen des volks2 en de wijze1 waarop deze dag hier geerd wordt1 moet elk ,christelijk burger tot groote blijdschap stemmen4 ,er is geen plaats in 't heele ,duitsche rijk1 of er is althans n kerkgebouw geopend1 waar 's morgens bede- en dankstond voor keizer en rijk wordt gehouden4 ,en overal klinkt uit ,duitsche monden 't krachtig gezang3 ,vater1 krne du mit ,segen ,unsern ,kaiser und sein ,haus1 ,fhr durch ,ihn auf deinen ,wegen ,herrlich deinen ,ratschlusz aus6 ,deiner ,kirche sei er ,schutz1 ,deinen ,feinden biet' er ,trutz4 ,dat is3 ,vader1 kroon met uwen zegen ,onzen ,keizer en zijn huis1 ,voer door hem op uwe wegen ,heerlijk uwen raadslag uit6 ,uwe ,kerk zij hij ten schild1 ,uwen vijand bied' hij tegenweer4 ,op zulk een dag krijgt men den indruk1 dat 't ,duitsche rijk nog een machtige eenheid is1 die1 door vroed beleid bestuurd1 een hooge en schoone roeping in 't hedendaagsch wereldgebeuren vervult4 ,wie 't ,duitsche volksleven echter van naderbij beziet1 wordt helaas met sombere gedachten voor ,duitschlands toekomst bestormd4 ,in den hoogen blos der schijnbare volksgezondheid1 ziet hij dra 't rood der tering2 in al 't vreugdegetril hoort hij reeds 't rochelen van den dood4 ,ik wijd niet breedvoerig uit over hetgeen ik hier hoor en zie4 ,ik deel u slechts den korten inhoud mede van een schoone predikatie1 die ik ,zondag voor acht dagen in de kapel van 't ,diaconessenhuis hoorde1 en knoop aan deze preek enkele beschouwingen vast4 ,ds4 ,kammerer sprak uit ,lukas #b3 #da3 ,en ,zijne ouders1 reisden alle jaar naar ,jeruzalem1 op het feest van ,pascha4 ,in zijn rede stelde hij de heilige familie in tweeledig opzicht als voorbeeld voor het ,christelijk huisgezin1 namelijk1 #a;e in haar vasthouden aan heilige1 van ,god gewilde tradities1 en #b;e1 in haar volkomen eenstemmigheid te dezen aanzien4 ,had de ,heere reeds voor ,oud-,isral ingezet1 dat het volk minstens nmaal 's jaars voor ,zijn aangezicht te ,jeruzalem moest verschijnen1 hoe moeielijk voor ,jozef en ,maria de onderhouding van dit gebod ook ware1 elk jaar togen zij met ,paaschfeest naar ,jeruzalem4 ,ook ons heeft de ,heere ,zijne inzettingen gegeven1 zooals 't lezen der ,schrift1 het huiselijk gebed1 en het kerkbezoek op den ,zondag4 ,zijn wij als ,jozef en ,maria getrouw in 't houden dezer inzettingen8 ,helaas1 de mannen laten de onderlinge bijeenkomsten na4 ,alln de vrouwen komen tamelijk geregeld op1 en hier en daar een enkele man4 ,vrouwen1 waar zijn uwe mannen6 ,moeders1 waar zijn uwe zonen8 vroeg de predikant met ontroerde stem4 ,helaas1 er is geen overeenstemming tusschen man en vrouw in 't eene noodige6 ,hoe geheel anders is dit bij ,jozef en ,maria6 ,zij gaan altijd samen op4 ,bij hen is te dezen aanzien een volkomen eenstemmigheid4 ,en deze moet er bovenal zijn1 wil 't familieleven gelukkig en gezegend zijn4 ,door den ,heere wordt deze eenstemmigheid ten hoogste gewaardeerd4 ,ziet1 dit is de eere1 die ,hij aan deze arme echtgenooten geeft1 dat zij de pleegouders mogen zijn van ,zijn ,eeniggeboren ,zoon4 ,wanneer de ,duitsche ,keizer de opvoeding van den ,kroonprins aan twee arme1 hoewel godzalige1 echtgenooten had toevertrouwd1 zou hij duizend jaren later om deze domheid nog zijn bespot4 ,maar ziet hier de ironie der ,goddelijke wijsheid4 ,zij lacht om aardsche heerlijkheid6 ,hg houdt zij 't ware schoon6 ,daartoe behoort allereerst de overeenstemming van man en vrouw in den dienst des ,heeren6 ,zie hier1 hoe hoog deze door den ,heere wordt gesteld6 ,o ,selig ,haus1 wo ,mann und ,weib in einer1 ,in deiner ,liebe eines ,geistes sind1 ,als beide eines ,heils gewrdigt1 keiner ,im ,glaubensgrunde anders ist gesinnt2 ,wo beide unzertrennbar an dir hangen ,in ,lieb und ,leid1 ,gemach und ,ungemach1 ,und nur bei dir zu bleiben stets verlangen ,an jedem guten wie am bsen ,tag6 ,dat is3 ,o zalig huis1 waar man en vrouw in eene1 ,in uwe liefde nes geestes zijn1 ,waar beiden van n heil bezitters zijn en geene ,in gronden des geloofs een andere gezindheid heeft4 ,waar beiden onafscheidelijk aan u hangen1 ,in lief en leed1 gemak en ongemak1 ,en slechts bij u te blijven steeds verlangen1 ,zoowel op iederen goeden als op iederen boozen dag4 ,van zoodanige heerlijke eenstemmigheid merkt men echter in ,duitschland betrekkelijk weinig4 ,de ,duitsche vrouw bleef tot op heden tamelijk wel haar ,gretchen-natuur getrouw2 ze is nog steeds in de kerk te vinden4 ,de ,duitsche man handhaaft daartegenover zijn treurig ,faust-karakter2 hij hoort de evangelieboodschap wel1 maar gelooft haar niet4 ,de ,duitsche vrouw was dan ook tot hiertoe de zon in het ,duitsche huis1 en 't ,duitsche huisgezin was de hoeksteen van het ,duitsche rijk4 ,helaas1 thans begint ook deze zon te verdonkeren1 begint deze hoeksteen te wankelen4 ,aangrijpend toch is wat de ,duitsche bisschoppen voor enkele weken in hun herderlijk schrijven aan de ,duitsche natie hebben medegedeeld4 ,volgens 't schrijven dezer bisschoppen kwamen er in #ahgf #db geboorten voor op de #ajjj inwoners1 in #aiaa daarentegen slechts #bi op de #ajjj4 ,dit beteekent #fejjj kinderen minder voor het geheele rijk4 ,altijd sneller gaat 't getal der geboorten in ,duitschland nog achteruit4 ,duitschland streeft op treurige wijze ,frankrijk en ,belgi in dezen voorbij4 ,spoedig zullen in ,duitschland jaarlijks meer lijkkisten dan wiegen zijn4 ,vreeselijk6 ,met cynisch welbehagen schreef kort geleden dan ook een ,fransch blad3 ,het ,fransche volk kan rustig zijn1 in ,berlijn doen ongeloof1 ontucht en echtbreuk even goed hun werk als in ,parijs4 ,het blad raadt dan ook aan1 ,duitschland niet met kanonnen te bedreigen1 maar met zedelooze romans te overladen4 ,wie huivert niet voor de toekomst van 't ,duitsche volk1 wanneer men van deze dingen kennisneemt8 ,hoe schoon het heden ook lijke1 er is weinig zienersgevoel noodig om aan den horizon de donkere koppen te zien1 die 't dreigend gericht voorspellen4 ,ik denk op dit oogenblik aan hetgeen ik kort geleden van ,lasserre las over den bekenden ,franschen schrijver ,ernst ,hello4 ,deze ,hello is met recht genoemd de ,pascal der #ah;e eeuw4 ,hij heeft een schitterend werk geschreven1 getiteld3 l',homme2 de mensch4 ,lasserre geeft bij dit werk een inleiding1 en deelt daarin de volgende passage mede4 ,het was in n der jaren vr #ahgj1 tijdens de tentoonstelling te ,parijs4 ,in de zoogenaamde dolle jaren dus4 ,men smeet met het geld4 ,men droomde van wereldvrede4 ,het was een der meest rotte tijden uit de geschiedenis4 ,uitwendig scheen alles in groei en bloei4 ,inwendig was 't volksleven geheel vermolmd4 ,de ,pruisen hadden 't grootste stalen kanon tentoongesteld1 dat totnogtoe gegoten was4 ,men lachte om dit ding4 ,trouwens1 oppervlakkigheid en lichtzinnigheid was n der voornaamste kenmerken van dien tijd4 ,vlak vr den oorlog beweerde de ,regeering in de ,kamer3 ,alles is voor den oorlog gereed1 geen knoop ontbreekt aan de slobkous6 ,op n dier dagen vr '#gj wandelde ,lasserre op de tentoonstelling4 ,in de verte komt ,hello aanwandelen4 ,hij komt naar ,lasserre1 en zegt3 ,ik verwonder mij1 mijn vriend6 ,waarom8 voert ,lasserre hem tegemoet4 ,ik kwam langs de ,tuilerien1 en verwonder mij1 dat zij niet in vlammen staan6 ,die man is krankzinnig1 zegt een ander tot ,lasserre4 ,nog slechts korten tijd1 en de ,pruisen staan voor ,parijs4 ,de ,tuilerien gaan in vlammen op4 ,vreeselijk1 wanneer een dergelijk lot ,duitschland moest treffen6 ,ng heeft 't ,duitsche volk veel voor boven 't ,fransche4 ,ng heeft ,duitschland vele profeten1 die het volk getrouw waarschuwen4 ,moge 't naar dezen nog luisteren6 ,toen ik gisteren1 aan den avond van des keizers verjaardag1 de sneeuw zag liggen op de bergen1 dacht ik onwillekeurig aan 't woord van ,jesaja tot ,juda3 ,komt dan1 en laat ons samen rechten1 zegt de ,heere2 al waren uwe zonden als scharlaken1 zij zullen wit worden als sneeuw4 ,hoore 't ,duitsche volk nog naar dit woord van ,god6 ,ook voor de toekomst van ons volk zal dit van de grootste beteekenis zijn4 ,onwillekeurig heb ik nu mijn maat al vol geschreven4 ,laat ik u nog even mededeelen1 hoe 't mij gaat4 ,ik ben overgelukkig1 dat ik u kan berichten1 dat 't mij zeer wel gaat4 ,deze derde kuur schijnt mij de gezegendste1 die ik gemaakt heb4 ,o wat zal ik gelukkig zijn1 wanneer ik weer aan 't openbare leven kan deelnemen6 ,verheerlijke de ,heere daartoe de wonderen ,zijner goedheid en almacht aan mij1 onwaardige1 en verhoore ,hij uwe en onze gebeden6 ,weest allen tezamen den ,heere bevolen door uw u liefhebbenden oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,heidelberg1 #d ,februari #aiad4 ,geliefde gemeente6 ,van #i ,januari tot heden1 #d ,februari1 heb ik wederom in ,heidelberg vertoefd2 terwijl ik mij gereed maak om te vertrekken1 zie ik terug op de dagen1 die achter mij liggen1 en dankbaarheid aan den ,heere doet mijn hart met snelle vreugdeslagen kloppen4 ,het is vandaag een schoone dag hier2 een lentedag in den winter2 er is een heldere lucht1 een vriendelijk zonnetje4 ,er waait geen windje4 ,ueber allen ,gipfeln ist ,ruh6 ,boven op de bergen1 overal is 't heerlijke stilte in de natuur4 ,heerlijk symbool van wat op dezen dag mijn hart vervult4 ,de ,heere heeft alles wederom zoo wel gemaakt4 ,hij heeft mij beloofd1 voor mij te zullen zorgen1 en geen tittel of jota van dat woord is ter aarde gevallen4 ,integendeel1 de uitkomst heeft een klemtoonteeken geplaatst boven de rijke belofte ,gods4 ,hij heeft vriendelijke handen gegeven1 die voor ons wilden zorgen1 en die ik in gedachte zegen4 ,hij heeft mij thans weer gesterkt gedurende een sterk aangrijpende kuur4 ,behalve de dagelijksche inspuitingen heb ik #ad ,rntgen-bestralingen gehad2 dit is zelfs n boven 't maximum1 dat hier wordt toegediend4 ,daarbij heb ik zes radium-bestralingen ontvangen1 elk van vijf uren4 ,reeds de dagelijksche inspuitingen grijpen 't gestel z aan1 dat alle patinten er tegen opzien4 ,nochtans heb ik alles zonder eenig bezwaar mogen doorstaan4 ,in geen maanden hebben zich bloedingen vertoond4 ,mijn gewicht bleef gedurende de kuur hetzelfde1 mijn krachten zijn weer aanmerkelijk toegenomen4 ,en terwijl wij vertrekken1 gloort de hope op een algeheele genezing mij als 't licht van een nieuwen levensmorgen tegen4 ,het is een lentedag in den winter1 en al wat in mij is1 jubelt den ,gever van alle goede gaven tegemoet1 om ,hem te danken voor zooveel gunst aan een onwaardige en ellendige bewezen4 ,hoeveel de ,heere ook geeft1 ik heb evenwel nog meer te vragen4 ,en vooral twee wenschen kiemen thans op in mijn hart1 n voor 't ,jenseit1 n voor 't ,diesseit1 n voor 't geestelijke1 n voor 't tijdelijke leven4 ,de ,heere geeft mij een langzaam1 een gestadig herstel4 ,behaagt 't ,hem mij volkomen te genezen1 dan heb ik voor 't geestelijke leven den innigen wensch1 dat de ,heere mij en mijn huis steeds nader tot ,hem brenge4 ,alleen de ware levensheiliging geeft ware levensvreugde2 waar de heiligmaking is1 bloeit de hoogste vreugde1 zelfs in dagen van zware krankheid1 zelfs in kerkerholen1 zelfs in de zevenmaal heeter gestookte ovens4 ,met de oude mystieken ging ik te rade1 wat de beste middelen zijn om de vervulling van dezen wensch te verkrijgen1 en met hen kwam ik tot 't besluit1 dat de meditatie of de overdenking1 de oratie of 't gebed1 de contemplatie of de inwendige geestelijke aanschouwing de voortreffelijkste wegen zijn1 die leiden tot 't voorgestelde doel4 ,tweemaal lezen wij in ,lukas #b van ,maria1 dat zij de dingen1 die haar omtrent ,jezus gezegd werden1 bewaarde in haar hart2 nmaal1 dat zij die tezamen bij zichzelve overlegde4 ,maria mediteerde over hetgeen de herders1 een ,simeon1 een ,hanna haar zeiden4 ,we kunnen veilig aannemen1 dat vooral 't woord van ,simeon haar als lood op de ziel heeft gewogen1 en dat zij er veel en zwaar over heeft nagedacht4 ,wat was de vrucht daarvan8 ,dat haar in de donkerste ure van haar leven1 toen zij bij 't ,kruis stond1 't licht daarover opging1 en juist dit licht behoedde haar toen voor algeheele vertwijfeling4 ,het mediteeren over 't ,woord ,gods1 de wegen ,gods1 de leidingen ,gods1 is als de hamerslag1 die de nagelen van het ,woord steeds vaster slaat in onze ziel4 ,dit mediteeren ontsteekt de witte vlam der heilige wijsheid in onzen geest2 deze wijsheid is als 't oog der ziel2 dit oog ziet 't perspectief der hope1 waar anderen in dikke duisternis rondtasten4 ,aan dit rustig mediteeren hebben we vooral tegenwoordig zulk een groote behoefte4 ,de zaken1 die wij dagelijks moeten doen1 zijn zoo groot en zoo vele1 en de dagen zijn zoo kort4 ,we hebben altijd zulk een haast4 ,dit is niet goed4 ,op deze wijze loopt onze geest ledig1 en wij moeten hem vullen4 ,wij nemen er den tijd af voor allerlei dingen4 ,laten wij er ook den tijd afnemen voor de godvruchtige meditatie4 ,deze doet ons als ,mozes te midden van de vele drukten van 't leven nabij den ,heere leven1 en verhoogt 't gewicht en de kracht van ons bestaan4 ,in de tweede plaats noemde ik als middel om nabij den ,heere te leven de oratie of 't gebed4 ,te mogen bidden1 te mogen spreken met den ,koning der koningen1 welk een eere6 ,te kunnen bidden1 welk een verlichting in de ure der benauwdheid6 ,het klagend hart heeft zoo gaarne een luisterend oor4 ,welk een troost1 wanneer wij in tijden van diepe droefenis met de psalmisten 't boordevolle hart mogen uitstorten voor ,hem1 die ,zich wendt tot het gebed desgenen1 die gansch ontbloot is4 ,van den troost en de kracht van 't gebed staat zooveel in 't ,woord van ,god geschreven1 dat ik er niet breed over wil uitweiden4 ,alleen op n sprekend voorbeeld wil ik nog wijzen4 ,jeruzalem wordt door ,sanherib belegerd1 en ongeveer op dienzelfden tijd is ,hiskia doodelijk krank4 ,en 't ergste is1 het volk is door zijn zondig verleden rijp voor 't gericht4 ,welk een hachelijke toestand6 ,hiskia wendt zich in dezen hoogen nood weenend tot den ,heere4 ,de ,heere hoort4 ,de koning wordt door een wonder genezen4 ,het ,assyrisch leger van honderd vijf en tachtig duizend man wordt in n nacht geveld4 ,de stad wordt verlost4 ,de ongerechtigheid wordt vergeven4 ,welk een overweldigende rijkdom van zegen op 't gebed van n man6 ,broeders en zusters1 laat 't gebed de kracht van ons leven zijn1 zoo zal er zeker kracht van ons uitgaan4 ,als derde hulpmiddel voor de bevordering van 't gemeenschapsleven met den ,heere1 noemde ik de contemplatie of de innerlijke geestelijke aanschouwing4 ,wanneer een onzer verwanten een ongeluk treft1 bij een spoorwegongeval omkomt1 of te water valt en verdrinkt1 stellen wij ons telkens de ramp voor oogen4 ,het is1 of wij den geliefde door de rails zien verbrijzelen1 of wij hem in de golven zien wegzinken4 ,het is ons1 of wij zijn laatste angstkreten hooren4 ,een oogenblik staan wij op om hem ter hulp te snellen4 ,z krachtig werkt 't voorstellingsvermogen in den mensch4 ,het werkt in zulke gevallen zoo krachtig door de liefde1 die wij voor den getroffene gevoelen4 ,alzoo is de liefde ook de drijfkracht in de innerlijke1 geestelijke aanschouwing4 ,zij dringt ons1 om ons den ,heiland voor oogen te stellen1 zooals ,hij lag in de kribbe1 zooals ,hij rondwandelde door ,kanan1 zooals ,hij worstelde in ,gethsman1 zooals ,hij leed voor ,kjafas1 ,pilatus1 ,herodes en aan het kruis1 zooals ,hij na ,zijn opstanding verscheen aan ,zijn jongeren1 zooals ,hij opvoer ten hemel1 en zooals ,hij nu naar de heerlijke beschrijving van ,johannes is gezeten ter rechterhand van den ,vader4 ,zijn wij recht levendig in deze aanschouwing werkzaam1 dan is 't ons1 of zij ons een wijle buiten ons zelven brengt4 ,heerlijk is de vrucht dezer contemplatie4 ,zij vereenigt ons op 't allernauwst met den ,heere1 zij doodt den zinnelijken lust1 zij vervult de ziel met 't hemelsch ideaal1 zij doet ons als ,henoch wandelen met ,god1 zij brengt een heerlijken glans op ons leven4 ,blonk het aangezicht van ,mozes1 toen hij van den berg kwam1 waar hij met den ,heere had verkeerd1 ook op ons gansche zijn komt de gouden glans van den hemel4 ,alzoo beleven wij waarlijk1 wat ,paulus schrijft1 #b ,cor4 #c3 #ah3 ,wij dan1 de heerlijkheid des ,heeren als in een spiegel aanschouwende1 worden naar hetzelfde beeld in gedaante veranderd1 van heerlijkheid tot heerlijkheid1 als van des ,heeren ,geest4 ,o heerlijk1 o gelukkig1 o gezegend leven6 ,behaagt 't den ,heere nog jaren tot mijn levensdagen toe te voegen1 't behage ,hem dan ook1 dit leven mij te schenken1 opdat ik reeds op aarde den hemel mag beginnen1 en volkomen mag zijn voor de taak1 die mij wacht4 ,over mijn tweeden wensch hoop ik ,u een volgende maal te schrijven4 't ,bovenstaande schreef ik 's morgens vr mijn vertrek uit ,heidelberg4 #b4ai stapten we te ,heidelberg in den trein4 ,we hadden een voorspoedige reis2 precies op tijd liep 's avonds even over tien onze trein 't station te ,amersfoort binnen4 ,onze beide jongens waren aan den trein1 en ge begrijpt de vreugde van 't wederzien4 ,den ,heere zij lof en dank voor alles4 ,ontvangt van mijn vrouw en huisgenooten de hartelijke groeten4 ,weest allen tezamen den ,heere bevolen door uw u liefhebbenden oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,amersfoort1 #aj ,februari #aiad4 ,geliefde gemeente6 ,in mijn vorig schrijven heb ik ,u reeds onze behouden aankomst in ,amersfoort gemeld4 ,zoo spoedig mogelijk ben ik hier naar mijn huisdokter gegaan1 om mij wederom te laten onderzoeken4 ,hij was buitengewoon tevreden over de in- en uitwendige resultaten der kuur4 ,alzoo ga ik dan1 den ,heere zij daarvoor lof en prijs1 langzaam maar gestadig vooruit4 ,natuurlijk zou ik liever zien1 dat mijn genezing grootere sprongen maakte4 ,maar wij weten niet1 wat wij moeten begeeren4 ,in ,heidelberg is men van oordeel1 dat een langzame maar steeds doorgaande genezing beter is dan een plotselinge1 omdat zich bij de snelle genezingen de meeste terugvallen voordoen1 terwijl een langzame maar gestadige voortgang der genezing de meeste kans biedt1 dat men voorgoed van de kwaal wordt bevrijd4 ,hoe dit zij1 ik geef 't over aan den ,heere1 die mij beloofd heeft voor mij te zorgen4 ,dezer dagen wilde ,hij mij wederom nog zoo krachtig vertroosten met de woorden van ,ps4 #ia3 #a1 ,die in de schuilplaats des ,allerhoogsten is gezeten1 die zal vernachten in de schaduwe des ,almachtigen4 ,wat zal ik nog meer wenschen8 ,wat anders dan dat heel deze weg mij maar altijd nader brenge tot den ,heere1 mij altijd inniger ,zijn gemeenschap doe smaken4 ,dit is 't ,hoogste en ,zoetste4 ,daarvan zing ik met ,tersteegen in zijn overschoon lied3 ,de vereeniging met ,god4 ,ich bin im dunklen ,heiligtum1 ,ich bete an und bleibe stumm2 ,o ehrfurchtfolles ,schweigen6 ,der beste ,redner sagt mir nicht1 was man hier ohne ,reden spricht1 durch ,lieben und durch ,beugen4 ,hier ist die stille ,ewigkeit ein immerwahrend selges ,heut1 dies ,nun kann alles geben4 ,die ,zeit vergeht mir ssz un sacht2 ,ich mchte beten ,tag und ,nacht1 bei ,gott im ,geiste leben4 ,hier ist mein wahres ,element1 ein ,friedensland1 weit ohne ,end1 von ,milch und ,honig flieszend1 ,hier quilt im ,grund ein ,balsenflusz1 durch alle ,krfte des ,genusz1 ,so snftiglich ergieszend4 ,dat is3 ,ik ben in 't donker heiligdom2 ,aanbiddend1 blijf ik stom2 o diep eerbiedig zwijgen6 ,de beste spreker zegt mij niet wat men hier zonder woorden spreekt1 door ,lieven en door ,buigen4 ,hier is de stille eeuwigheid1 een altijddurend zalig heden2 dit nu kan alles geven4 ,de tijd gaat voorbij zoet en zacht2 ,ik wilde wel bidden dag en nacht1 ,om in den geest bij ,god te leven4 ,hier is mijn ware element1 een vredes-land zonder end1 van melk en honig vloeiend4 ,hier ontspringt een balsembron1 die 't genot in alle zielekrachten zoo zoetelijk doet stroomen4 ,behaagt 't den ,heere1 mij te herstellen1 dan heb ik natuurlijk ook nog een tweede begeerte1 n4l4 spoedig te mogen ingaan tot den arbeid1 die zoo geheel de liefde van mijn hart heeft1 den arbeid onder voogdij- en regeeringskinderen1 onder ontslagen gevangenen1 drankzuchtigen en zwervers4 ,volgens sommigen is deze arbeid wel nutteloos2 zij beschouwen eigenlijk alleen dan een bekeering als echt1 wanneer iemand van zijn jeugd af als een kind des verbonds heeft geleefd4 ,wacht u voor bekeerde ,joden1 voor bekeerde hoeren1 voor bekeerde bandieten6 ,een vos verliest wel zijn haren1 maar niet zijn streken4 ,ziedaar hun standpunt6 ,er is zeker weinig betoogkracht noodig om dadelijk te doen zien1 dat dit standpunt onhoudbaar is4 ,het strijdt met de ,schrift4 ,de eerste ,christelijke gemeente is uit bekeerde ,joden als evenzoovele levende steenen opgebouwd1 en hoeveel goeds wordt in de ,schrift van haar gezegd4 ,een moordenaar volgde den ,heiland in 't paradijs4 ,hoeveel liefde bewees de vrouw1 aan wie veel vergeven was6 ,de feiten werpen ook dit heele standpunt omver4 ,denkt slechts aan een ,da ,costa1 een ,neander1 een ,john ,bunyan1 een ,rowland ,hill4 ,de ervaring bewijst juist1 dat menschen met een zwarte jeugd1 wanneer zij waarlijk bekeerd worden1 zich na hun bekeering zoo ver mogelijk van dit zwarte punt zoeken te verwijderen1 en als ,maria ,magdalena zoo dicht mogelijk bij den ,heere zoeken te zijn4 ,o1 ik brand dan ook van verlangen1 om dien arbeid te beginnen onder deze ellendigen en verlorenen4 ,in de stichting voor voogdij- en regeeringskinderen zullen we in den regel wel alleen degenen krijgen1 die voor de gezinsverpleging ongeschikt zijn4 ,dit is dus 't minste soort4 ,maar o1 wat lokt 't mij aan1 deze zwarte schapen hun weg voor oogen te stellen1 en hun te doen zien1 hoe deze weg hen ten ondergang voert6 ,hoe lokt 't mij aan1 hun tegelijk den oneindigen rijkdom van ,christus' zoekende liefde te prediken1 en hun den weg te wijzen1 die leidt tot een eeuwig behoud6 ,ook van de opleiding voor maatschappelijken arbeid stel ik mij veel goeds voor4 ,terecht heeft de ,regeering ingezien1 dat zij voor heel de opvoeding van dergelijke kinderen de krachten van 't particulier initiatief moet te hulp roepen4 ,vooral in de particuliere stichtingen kan de ,christelijke liefde haar werk doen4 ,met dwang alleen komt men trouwens in 't werk der opvoeding niet veel verder4 ,laat de plantagehouder zijn slaven op den akker zenden1 laat hij den man met de zweep medezenden2 's avonds keeren de slaven wel terug met de vruchten van hun arbeid1 maar ook met een hart vol haat tegen den meester en tegen den arbeid4 ,liefde tot den arbeid moet den kinderen worden ingeprent4 ,daartoe moeten dwingend gezag en ,christelijke liefde samenwerken4 ,de andere arbeid1 onder ontslagen gevangenen1 drankzuchtigen en zwervers1 is van niet minder belang4 ,in den regel stellen wij ons voor1 dat de gevangene in zijn kerker vurig naar de vrijheid verlangt4 ,en dit is ook zoo4 ,toch is er iets1 dat hem al 't genot der vrijheid geheel vergalt4 ,de gevangene weet1 dat hij in zijn gezin de eereplaats kwijt is4 ,werk krijgt hij niet gemakkelijk meer4 ,wie wil iemand hebben1 die gezeten heeft8 ,velen vallen na hun ontslag uit de gevangenis in de misdaad terug1 en zij gaan hun verder leven van de gevangenis in de maatschappij1 van de maatschappij in de gevangenis4 ,dit moet voorkomen worden4 ,deze menschen moeten geholpen worden4 ,peccator est1 comprime2 homo est1 miserere6 ,hij is een misdadiger1 bestraf hem2 hij is een mensch1 heb medelijden met hem6 ,ook voor de drankzuchtigen moet er een retraite 7rustplaats7 zijn1 waar hun verstoord zenuwleven hersteld wordt1 en waar zij onder de bearbeiding der ,christelijke liefde tot den strijd tegen de drinkgewoonte worden gesterkt4 ,het moeilijkst te behandelen zijn de zwervers1 de arbeidsschuwen2 die leven van bedelarij en diefstal4 ,maar de ,heere kan ook uit deze steenen kinderen ,abrahams verwekken4 ,o geve mij de ,heere dezen arbeid te mogen beginnen6 ,geliefden1 houdt aan in 't gebed voor mij6 ,verblijde ons de ,hoorder der gebeden nog door ,zijn groote daden6 ,uw u liefhebbende oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,amersfoort1 #ai ,februari #aiad4 ,geliefde gemeente6 ,tot mijn leedwezen kan ik u thans geen uitvoerig schrijven doen toekomen4 ,ik lig met een lichte maagkatarrh te bed1 en kan dus niet schrijven4 ,gedenkt onzer1 en weest den ,heere bevolen door uwen u liefhebbenden oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,amersfoort1 #be ,februari #aiad4 ,geliefde gemeente6 ,het speet mij zeer1 dat ik u een vorig maal door een lichte maagkatarrh1 die mij een paar dagen aan 't bed bond1 geen uitvoerig schrijven kon doen toekomen4 ,van deze kleine ongesteldheid ben ik thans1 den ,heere zij dank1 geheel hersteld4 ,wat de eigenlijke kwaal aangaat1 behoudt 't proces zijn gewoon verloop4 ,den nen dag gevoel ik me eens wat beter dan den anderen dag2 maar over het geheel genomen ga ik toch langzaam vooruit4 ,ik zal echter lang moeten wachten1 voordat ik geheel hersteld zal zijn1 wanneer 't den ,heere althans behaagt mij te genezen4 ,dit lange wachten valt weleens moeilijk4 ,toch zou ik mij zeer bezondigen1 wanneer ik klaagde4 ,de ,heere maakt 't gedurende dezen wachttijd in alle opzichten zoo boven bidden en denken wel4 ,ik denk in deze dagen veel aan ,mozes' beproeving in ,midian4 ,door ,gods allerbijzonderst voorzienig bestel is hij door de hand eener prinses uit 't water getogen1 en door haar zorg met de wijsheid van ,egypte als overgoten4 ,temidden dezer heidensche opvoeding bevestigt de ,heere nochtans aan ,mozes ,zijn verbond1 dat ,hij met ,abraham heeft opgericht1 en door deze heerlijke genadedaad ,gods kiest ,mozes in zijn hart den smaad van 't onderdrukt slavenvolk boven alles wat 't heidensch ,egypte hem kan bieden4 ,een heerlijk levensideaal teekent zich af voor ,mozes' oog4 ,hij voelt zich de providentiel aangewezen verlosser van zijn arme volk1 en hij trilt van verlangen om als zoodanig te mogen optreden4 ,hij is nu veertig jaar geworden4 ,hij gaat zijn volk bezoeken4 ,hij ziet een ,egyptenaar een ,israliet mishandelen4 ,hij grijpt den verdrukker en velt hem neer4444 ,dit zal 't sein worden tot den algemeenen opstand van 't vertrapte slavenvolk6 ,nu zal de geweldige strijd beginnen64444 ,droef verstoorde illusie64 ,den volgenden dag treedt een ,israliet als verrader tegen ,mozes op4 ,wel een bewijs1 dat dit volk allerminst rijp is voor de groote worsteling4 ,het zal nog zwaarder verdrukt moeten worden1 voordat de ,isralietische heldenziel ontwaakt4 ,mozes' eigen leven raakt in gevaar4 ,hij vlucht de woestijn in1 totdat hij in ,midian een veilig toevluchtsoord gevonden heeft bij ,rhul1 den priester-sjeik1 die den jongen man niet alleen in zijn huis maar ook in zijn familie opneemt4 ,hier vertoeft ,mozes veertig jaren1 van week tot week1 van maand tot maand1 van jaar tot jaar de kudde weidend van zijn schoonvader ,rhul4 ,welk een domme zaak voor 't oppervlakkig oog6 ,de ,heere formeert ,mozes tot een verlosser voor zijn volk1 en op 't oogenblik dat deze man ,gods als zoodanig wil optreden1 breekt de ,heere ,zijn eigen werk af4 ,in plaats van ,isral aan te voeren in den strijd tegen ,egypte1 moet hij veertig jaren achtereen 't vee van ,rhul weiden in de woestijn4 ,ossen en schapen hoeden kan iedereen2 voor de verlossing van een volk is een allerbijzonderste zalving van noode2 aan ,mozes is de zalving gegeven1 en zie1 daar wordt de kostelijke middelmoot van 't leven van dien man1 van zijn #dj;e tot zijn #hj;e jaar1 als waardeloos in de woestijn weggeworpen4 ,de geweldige leeuw wordt voor een zandkarretje gespannen1 en moet zoo veertig jaren achtereen zijn reuzenkracht verbruiken in nietig werk4 ,welk een beproeving voor ,mozes6 ,zeer juist6 ,maar evenals alle beproeving is deze weg voor ,mozes de meest gezegende2 deze lange omweg is de rechte weg1 waarin zijn opvoeding tot verlosser des volks moet worden voltooid4 ,neen1 de man1 die daar kersversch uit de ,egyptische omgeving kwam1 was nog niet de rechte man voor de groote taak1 die hem wachtte4 ,zeker1 hij is vol van geloof2 maar ook vol van eigenwaan4 ,met welk een illusie gaat hij naar de broeders4 ,hij zal zwaardwettende krijgszangen slingeren in de gemoederen van die martelaren1 wien hij hulpe heeft toegezegd4444 bij ,mozes1 den man ,gods4 ,de ,heere zal aan de spitse treden1 en door des ,heeren zegen zal onder ,mozes' leiding het verdrukte slavenvolk tot een heldenvolk worden1 dat zich aan den greep der ,egyptische onderdrukking ontworstelt4 ,welk een held is die ,mozes6 ,maar in eigen oog6 ,ternauwernood is zijn eerste verlossingsdaad verraden1 of44441 hij slaat dadelijk op de vlucht4 ,er moet nog iets meer aan hem gebeuren1 als hij werkelijk is de man ,gods1 die zich vasthoudt aan den ,heere als ziende den ,onzienlijke1 en die daarom tegenover ,fara pal staat als ,sina's rots4 ,dat groote werk wordt nu aan ,mozes gewrocht in ,rhuls huis en in de woestijn6 ,daar leert hij1 wat hij in ,egypte niet had kunnen leeren4 ,midian is de hoogeschool1 die ,mozes eerst nog moest doorloopen1 voordat hij bekwaam was voor zijn hooge taak4 ,ongetwijfeld heeft ook ,mozes dit later alles ingezien1 en er den ,heere voor gedankt4 ,op soortgelijke wijze als voor ,mozes heeft de ,heere aanvankelijk de beproeving ook voor mij gezegend4 ,zeker1 het kruis is hard1 zwaar1 drukkend4 ,niemand mag 't begeeren4 ,dit ware tegen de ordening ,gods4 ,ieder verdrukte mag en moet1 mits met ootmoedige en eerbiedige onderwerping van eigen wil aan des ,heeren souvereinen1 wijzen1 ook heiligen wil1 bidden om wegneming van 't kruis4 ,en toch1 wanneer 't den ,heere behaagt1 't kruis op te leggen1 en den druk aan hart en leven te heiligen1 is er niets meer zegenrijk dan 't kruis4 ,dan wordt 't bevestigd3 hoe grooter kruis1 hoe dichter bij den ,heere4 ,nooit vergeet ik 't oogenblik1 toen mij gezegd werd1 dat ik de bekende1 vreeselijke ziekte had4 ,daar stond ik1 vlak voor den dood1 vlak voor de eeuwigheid1 vlak voor den ,heere4 ,rijk was de genade1 die de ,heere toen schonk4 ,het was mij om 't even1 wat de ,heere met mij deed1 indien ik slechts nabij ,hem mocht zijn4 ,ook ik gevoelde levendig en voortdurend1 wat ,tersteegen in verheven dichtwoorden zingt3 ,luft1 die alles fllet1 drin wir immer schweben1 aller ,dinge ,grund und ,leben2 ,meer1 ohne ,grund und ,ende1 ,wunder aller ,wunder3 ,ich senk mich in ,dich herunter4 ,ich in ,dir1 ,du in mir2 lasz mich ganz verschwinden1 ,dich nur sehn und finden4 ,dat is3 ,lucht1 die alles vult1 waarin wij altijd zweven1 aller dingen ,grond en ,leven2 ,zee1 zonder grond en eind1 wonder aller wonderen3 ,ik zink in ,u ten onderen4 ,ik in ,u1 ,gij in mij3 laat mij geheel verdwijnen1 ,u slechts zien en vinden4 ,o1 gezegend kruis1 dat zulk een heil mij bracht6 ,hoe grooter kruis1 hoe sterker geloof4 ,waar alles wordt afgesneden1 hecht zich 't geloof steeds vaster aan ,hem1 ,die een afgesneden zaak op aarde doet1 en ,die ,zich wendt tot het gebed desgenen1 die gansch ontbloot is4 ,wie beschrijft den troost1 dien dit geloof medebrengt8 ,dit geloof onderwerpt zich volkomen aan ,gods soevereinen1 wijzen en heiligen wil2 maar 't blijft tegelijk hopen1 waar allen wanhopen4 ,hoe grooter kruis1 hoe vuriger liefde4 ,de verdrukking is de stormwind1 die 't liefdevuur hooger en hooger doet oplaaien4 ,het ,god heb ik lief6 van den #aaf;en psalm ruischt inniglijk op uit den diepen bodem des harten4 ,die liefde is het leven1 dat den dood niet vreest1 maar met den dood eerst tot zijn rechte uiting komt4 ,zou ik dan 't kruis niet kussen1 dat zulken zegen brengt8 ,hoe grooter kruis1 hoe schooner kroon4 ,je grszer ,kreuz1 je schner ,krone1 ,die ,gottes ,gnad uns beigelegt1 ,und die einmal vor seinem ,throne ,der ,uberwinder ,scheitel trgt1 ,ach1 dieses teure ,kleinod macht1 ,dasz man das grszte ,kreuz nicht achtet4 ,dat is3 ,hoe grooter kruis1 hoe schooner kroon1 ,die ,gods genade heeft toegelegd1 ,en die ,hij eenmaal voor ,zijn troon1 ,om 's overwinnaars schedel vlecht4 ,ach1 dit duurzaam kleinood maakt ,dat 't grootste kruis als niets is geacht4 ,geliefde gemeente1 hoe 't hier op aarde ook met u en mij ga1 dengenen1 die den ,heere liefhebben1 werken alzoo alle dingen mede ten goede4 ,laat ons dit vasthouden6 ,laat de ,azafswensch de onze zijn3 ,maar mij aangaande1 het is mij goed1 nabij ,god te wezen4 ,met ,mozes zullen wij dan eenmaal aan des ,heeren mond mogen ontslapen4 ,daartoe zij de ,heere met u en met mij6 ,ontvangt wederom de hartelijke groeten mijner huisgenooten1 en gedenkt mij steeds als uw u liefhebbenden oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,amersfoort1 #e ,maart #aiad4 ,geliefde gemeente6 ,de vogeltjes tjilpen alweer4 ,de voorboden der komende lente vertoonen zich alweer4 ,de landman gaat weer uit tot zijn akker1 om dien voor de ontvangst van 't zaad te bereiden4 ,tegenover mijn raam staat van den morgen tot den avond een man te spitten4 ,met forschen stoot zet hij telkens de spade in den grond4 ,alsof ze een veer ware1 licht hij de losgewrongen kluit met zijn spade op4 ,met een lichte handbeweging werpt hij den klomp aarde in stukken op haar plaats4 ,zoo werkt hij door1 slechts nu en dan even verpoozend1 den elleboog op den knop van zijn spade1 zijn klomp op 't staal doende rusten4 ,en dan gaat hij weer voort met zijn zwaren arbeid1 totdat etenstijd hem een wijle huiswaarts roept4 ,deze stoere werker doet mijn hart branden van verlangen1 om ook alzoo de spade in den grond te zetten op 't terrein1 dat ik aanvankelijk betrad4 ,geduld6 ,geduld6 ,de ,heere maakt alles schoon op zijn tijd4 ,hoe heerlijk leert ons dit de roeping van ,mozes bij 't brandend braambosch1 waarbij ik deze week nogal eens werd bepaald4 ,mozes heeft nu den leeftijd van tachtig jaren bereikt4 ,nog is zijn schouder ongebogen2 maar hij is de fiere jonge man niet meer1 in wiens aderen 't bloed dadelijk bruist en kookt2 die den aanrander van den volksgenoot met n slag velt1 de herders van ,midian op de vlucht drijft1 en ,zippra's schapen drenkt4 ,de kalmte der grijsheid heeft de onstuimigheid der jeugd vervangen4 ,echter moeten wij ons niet voorstellen1 dat hij door het veertigjarige woestijnleven ruw geworden is4 ,in de tenten der ,oostersche ,bedoeenen heerschte vaak meer hoffelijkheid dan in de paleizen der stedelingen4 ,mozes heeft iets buitengewoons eerwaardigs1 terwijl hij de kudde voortleidt1 tot achter in de woestijn1 bij ,horebs berg4 ,waarom1 ,mozes1 voert ge uwe kudden z ver weg1 tot achter in de woestijn8 ,waarheen wendt zich vol heimwee uw oog8 ,blijft daar nog een hope sluimeren op den bodem van uw hart1 dat gij toch nog eens als redder zult optreden van dat volk1 dat daarginds in slavenboeien zucht8 ,plotseling worden zijn gedachten afgeleid door iets in zijn nabijheid4 ,een boschje staat in brand4 ,dit was niets ongewoons4 't ,gebeurde wel meer door de onvoorzichtigheid van herders met 't vuur1 dat er alzoo een woestijnbrandje ontstond4 ,zulk een brand is echter eindelijk uitgebrand2 maar deze blijft gloeien1 altijd sterker1 altijd verhevener4 ,ware ,mozes bijgeloovig geweest1 hij ware op de vlucht gegaan4 ,hij gelooft2 daarom gaat hij op onderzoek uit4 ,o wondervol gezicht6 ,blinkend1 doch niet verblindend gaan hoog de vlammen op4 ,niet verterend1 maar verlichtend1 omzweeft de lichtvolheid1 de lichtheerlijkheid 't braambosch4 ,hoort een stem1 die ,mozes zegt1 den schoenriem te ontbinden1 omdat deze plaats heilig is6 ,o groot oogenblik in ,mozes' leven6 ,de ,heere spreekt6 ,de ,heere spreekt1 en zegt ,mozes1 dat ,hij is neergekomen om de verdrukking van ,zijn volk te zien4 ,een menschelijke wijze van spreken1 waarin de ,heere ,zijn nederbuigende goedheid aanschouwelijk maakt4 ,de ,heere spreekt1 en roept ,mozes om 't verdrukte volk uit ,egypte te leiden1 en naar ,kanan te voeren4 ,welk een roeping6 ,zullen de verdrukten zich nu laten leiden8 ,hoe zal ,fara bewogen worden de zeshonderdduizend werkkrachten1 die hij gebruikt tot wat hij wil1 te laten trekken8 ,op wien zal ,mozes mogen steunen bij de voldoening dezer onafzienbare taak8 ,de ,heere noemt ,mozes ,zijn ,naam3 ,ik zal zijn1 ,die ,ik zijn zal6 ,ik zal zijn6 ,welk een roeping6 ,de ,heere is de ,zijnde6 ,hij is niet een wordende ,god1 zooals ,hegel leert4 ,hij is de ,zijnde4 ,de eenige wezenlijke4 ,het nige1 eeuwige1 volmaakte wezen1 buiten wien er niets wezenlijks is1 en aan wien al wat is zijn ontstaan en voortbestaan dankt4 ,de ,heere is de ,ik zal zijn4 ,zijn raad bestaat1 en ,hij doet al ,zijn welbehagen4 ,niets kan ,hem weerstaan4 ,hij schept werelden door een enkel woord van ,zijn mond4 ,hij vernietigt koninkrijken met den adem ,zijner lippen4 ,de ,heere is de ,ik zal zijn1 die ,ik zijn zal4 ,de ,getrouwe4 ,hij zal zijn1 wat ,hij heeft toegezegd te willen zijn4 ,de ,heere vergeet ,zijne beloften niet4 ,hij moge uitstellen1 dit uitstel dient slechts tot de meerdere glorie van ,hem1 die een afgesnedene zaak op aarde doet4 ,in dezen ,naam is ,mozes naar ,egypte gegaan4 ,in dezen ,naam heeft de tachtigjarige zijn reuzentaak op luistervolle wijze volvoerd4 ,op ,zijn tijd maakt de ,heere alles schoon4 ,maar wij zien nu geen brandende braambosschen meer1 en wij hooren nu geen hemelstemmen meer4 ,toegegeven4 ,de openbaring ,gods is thans voltooid4 ,hij1 die met ,zijn lichtvolheid woonde in 't nedere1 nietige braambosch1 heeft ,zich na dien tijd zelfs nog heerlijker geopenbaard4 ,hij is met de volheid ,zijner ,godheid gekomen in nedere dienstknechtsgestalte4 ,en ,hij1 die eenmaal z ,zijn werk op aarde volbracht1 en nu gezeten is ter rechterhand van den ,vader1 woont ook nu nog met ,zijn ,genade en ,geest bij ,zijn arm en ellendig volk4 ,ja1 't braambosch brandt ook nu nog voort4 ,als bij de ,emmausgangers1 is ,hij ook nu met de ,zijnen op hun weg1 op hun beproevingsweg1 en maakt hunne harten brandende4 ,de ,heere spreekt ook nu nog tot ,zijn volk1 door ,zijn ,woord en ,zijn ,geest1 innerlijk en inniglijk in de ziel4 ,hij noemt ook nu nog ,zijn ,naam voor 't oor van ,zijn volk4 ,indien n ding1 dan heb ik dit duidelijk ervaren4 ,daarom1 jubel op1 o mijn ziel1 in den ,naam van ,uwen getrouwen ,god6 ,jubel hoog op1 en verlaat u geheel op ,hem6 ,befiehl du deine ,wege ,und was dein ,herze krnkt1 ,der allertreusten ,pflege ,des1 der den ,himmel lenkt6 ,der ,wolken1 ,luft und ,winden ,gibt ,wege1 ,lauf und ,bahn1 ,der wird auch ,wege finden ,da dein ,fusz gehen kann4 ,dat is3 ,beveel gerust uw wegen1 ,al wat u 't harte deert1 ,der trouwe hoede en zegen ,van ,hem1 die 't al regeert6 ,die wolken1 lucht en winden ,wijst spoor en loop en baan1 ,zal ook wel wegen vinden1 ,waarlangs uw voet kan gaan4 ,dit bekende vers van den vromen ,paul ,gerhardt was een der eerste verzen1 die opgegeven werden1 toen ik ,zondag #d ,october #aiac voor de eerste maal de ,duitsche kerk te ,heidelberg binnentrad4 ,ge begrijpt1 dat ik moeite had1 mijn tranen te bedwingen4 ,daar zag ik 't braambosch brandende4 ,daar hoorde ik de stem des ,heeren1 tot mij sprekende in het gemeentelijk gezang4 ,sindsdien heb ik ook geluisterd naar den raad1 die verder in dit lied van ,gerhardt gegeven wordt3 ,auf1 auf1 gib deinem ,schmerze ,und ,sorgen gute ,nacht6 ,lass fahren1 was das ,herze ,betrbt und traurig macht6 ,bist du doch nich ,regente1 ,der alles fhren soll1 ,gott sitzt im ,regimente ,und fhret alles wohl4 ,dat is3 ,schep moed1 zeg aan uw smarten ,en zorgen goeden nacht6 ,laat varen1 wat uw harte ,in onrust heeft gebracht4 ,gij wilt toch niet regeeren ,als een1 die alles weet4 ,god blijft als ,heer der ,heeren ,met 't hoogst gezag bekleed4 ,ja1 zoo is 't4 ,hij maakt 't alles wel1 hetzij ,hij onze aardsche wenschen vervult of niet4 ,hij stelt nooit teleur4 ,geeft ,hij niet1 wat wij begeeren1 zoo doet ,hij dit om 't meerdere in de plaats te geven4 ,hij maakt alles schoon op ,zijn tijd4 ,leef1 geliefde gemeente1 in dit geloof6 ,werp steeds alle bekommeringen op ,hem6 ,het einde ,zijner wegen is de glorie van ,zijn ,naam en de zaligheid van ,zijn volk6 ,weest allen tezamen dan dien ,god en ,zaligmaker bevolen door uw u liefhebbenden oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,amersfoort1 #aj ,maart #aiad4 ,geliefde gemeente6 ,terwijl ik u dezen brief schrijf1 maak ik mij gereed om wederom naar ,heidelberg te gaan1 om mij daar voor de vierde maal onder behandeling te stellen4 ,was 't verloop van de derde kuur prachtig1 de nawerking daarvan heeft niet beantwoord aan de verwachting1 die ik ervan koesterde4 ,de dikte in den mond blijft1 nu en dan heb ik nog hevige pijn1 en in de laatste veertien dagen heb ik 's nachts slecht geslapen4 ,ik wil echter allerminst klagen4 ,integendeel1 wanneer de vreeselijke pijn mijn mond doorsnijdt1 buig ik mij vol aanbidding voor de heiligheid des ,heeren ,heeren4 ,ik beschouw dezen kanker als een vruchtgevolg der zonde4 ,maar hij is voor mij ook een vuur ,gods1 dat mij doorloutert4 ,hij is voor mij ook een middel in ,gods ,hand1 waardoor ,hij mij brengt op de aller-1 allerliefste plek1 op de vlakke velden1 waar onze ,koning en ,borg ,zich in al ,zijn schoonheid aan de ziel vertoont4 ,dan heb ik innerlijke vreugde in 't midden van de diepe smart1 en stem ik in met wat de dichter zingt3 ,maar1 't vrome volk1 in ,u verheugd1 ,zal huppelen van zielevreugd1 ,daar zij hun wensch verkrijgen2 ,hun blijdschap zal dan onbepaald1 ,door 't licht dat van ,zijn ,aanzicht straalt1 ,ten hoogsten toppunt stijgen4 ,heft ,gode blijde psalmen aan2 ,verhoogt1 verhoogt voor ,hem de baan2 ,laat al wat leeft1 ,hem eeren6 ,bereidt den weg1 in ,hem verblijd1 ,die door de vlakke velden rijdt2 ,zijn ,naam is ,heer der ,heeren4 ,in dien ,naam ga ik dan ook vol goeden moed weer naar ,heidelberg4 ,en zou ik niet8 ,hij heeft mij derwaarts den weg gewezen en gebaand4 ,ik kan niet anders doen dan ,zijn goedheid daarin bewonderen4 ,voor de vierde maal heeft ,hij de beide lieve broeders1 die zich zoo sterk voor mij interesseeren1 in staat gesteld de noodige middelen te vinden4 ,van 't oogenblik af1 dat ik in ,heidelberg kwam1 heeft de ,heere de middelen als wonderdadig willen zegenen4 ,zoude ik dan geen moed houden1 en voortgaan op hope tegen hope1 mij vasthoudende aan den ,heere als ziende den ,onzienlijke8 ,maar terwijl ik alzoo vol moed den geliefden vaderlandschen bodem weer voor eenige weken ga verlaten1 is mijn hart vol van ernstige gedachten over de toekomst van ons volk1 waaronder in de laatste jaren zulke gewichtige omkeeringen hebben plaats gegrepen1 en inzonderheid over de toekomst van ons ,gereformeerd volk4 ,kort geleden sprak ik met een ,duitsch predikant4 ,met grooten ophef sprak hij van den wederopbloei van 't ,calvinisme in ons ,vaderland4 ,ons land is anders voor het buitenland geen stad op een berg2 maar dit weet men daar dan toch1 vooral in ,duitschland1 dat der ,calvinismus alhier zulk een grooten ,aufschwung gemaakt heeft4 ,later over dit gesprek nadenkende1 vatte de vrees bij mij post1 dat in de laatste jaren de machtige ontwikkeling van het ,calvinisme eenigszins tot stilstand is gekomen4 ,dit stemde mij droevig1 vooral met het oog op de jongste evoluties op politiek gebied4 ,wie had een jaar geleden ook maar eenigszins kunnen denken1 dat geschieden zou1 wat wij thans voor onze oogen zien afspelen8 ,cort v4 d4 ,linden is de eerste ,minister1 en schrijft algemeen kiesrecht als punt n op zijn program4 ,verbeeld u1 ,cort van der ,linden6 ,in zijn staatkundigen brief van ,december herinnert ,van ,houten nog aan 't volgende feit3 ,tegenover ,cort van der ,linden stond ik een dertigtal jaren geleden in het politiek strijdperk te ,groningen1 waar hij toen hoogleeraar was4 ,het toenmalige comit voor algemeen kiesrecht had er een meeting belegd1 die sterk was bezocht4 ,mr4 ,w4 ,heineken trad als zijn woordvoerder op en werd hevig bestreden door ,b4 ,d4 ,h4 ,tellegen en ,cort van der ,linden4 ,ik schaarde mij aan de zijde van ,heineken en verzocht den kiezers bij mijn aanstaande aftreding partij te kiezen4 ,de uitdaging werd aangenomen door candidaatstelling van ,cort van der ,linden4 ,en dezelfde ,cort van der ,linden1 overigens een man van een vast karakter1 is thans opgetreden als ,minister om algemeen kiesrecht daadwerkelijk in te voeren6 ,daar is in de tweede plaats de heer ,treub1 evenals ,cort van der ,linden een man uit n stuk4 ,vr de verkiezing van 't vorige jaar bedankte hij voor een hernieuwing van zijn mandaat als lid van de ,kamer1 omdat hij niet kon meegaan in de actie der linker-partijen voor staatspensionneering4 ,ook is dezelfde ,minister zoo fel mogelijk gekant tegen de liefdadigheid4 ,de liefdadigheid1 zoo schrijft hij in zijn ,sociale ,verzekering1 is per slot van rekening niet voor den gever1 maar voor den ontvanger2 voor den gever moge zij zalig zijn1 voor den ontvanger is zij1 omdat hij er geen aanspraak op heeft1 die hij met opgeheven hoofde kan doen gelden1 maar er om bedelen moet en er door vernederd wordt1 een pest4 ,na de verkiezing wordt de heer ,treub ,minister1 en wat is nu zijn eerste regeeringsdaad8 ,een voorstel van een staatspensioentje1 een voorstel tot oefening van staatsliefdadigheid jegens behoeftige ouden van dagen4 ,o tuimeling der geesten6 ,en wanneer nu aan deze verantwoordelijke ,ministers rekenschap van deze regeeringsdaden wordt gevraagd1 wijzen zij eenvoudig naar den wil van 't souvereine volk4 ,zij huldigen de leer van koning ,leopold ,i1 die met een kniebuiging de kroon uit de hand van 't souvereine volk ontving4 ,z vragen ook deze ,ministers niet3 wat zegt mijn staatsrechtelijk geweten1 maar3 wat zegt de volkswil8 ,en wat is die volkswil8 ,hoe wordt hij saamgesteld8 ,wie spreek hem uit8 ,voor ons land is het antwoord daarop gemakkelijk te geven6 ,van 't eerste optreden der sociaal-democratische partij heeft haar leider1 ,mr4 ,p4 ,j4 ,troelstra1 het algemeen kiesrecht op den voorgrond geschoven4 ,met dien eisch heeft hij de linkerzijde eerst verdeeld1 en daarna over haar geheerscht4 ,daarna is hij nog gekomen met den eisch van staatspensioen4 ,wilden de vrijzinnigen tegen de sociaal-democraten opbieden1 en wilden ze bij de herstemmingen op hun hulp en steun rekenen1 dan waren zij verplicht1 deze beide1 algemeen kiesrecht en staatspensionneering1 in hun programma's te schrijven4 ,alzoo geschiedde4 ,de vereenigde linkerzijde triumfeerde4 ,nu heet 't dat algemeen kiesrecht en staatspensionneering door den volkswil zijn uitgesproken4 't ,is eigenlijk de wil van ,troelstra4 ,feitelijk doen ,cort van der ,linden en ,treub niet anders dan dat zij buigen voor ,troelstra4 ,snorkend1 maar niet zonder grond1 noemde ,troelstra dan ook dit ,kabinet zijn zaakwaarnemer4 ,kan 't erger8 ,gelukkig is er in ,nederland nog een volk1 dat nooit ofte nimmer voor den schepter van ,mr4 ,pieter ,jelles' volkswil bukt4 ,en dat is 't ,calvinistische volk4 ,maar tegen dit volk heeft zich zijn haat en die zijner partij dan ook 't felst gekeerd4 ,duidelijk kwam dit wederom uit bij de ,kiesrechtmanifestatie op #a ,maart te ,amsterdam in het ,paleis voor ,volksvlijt4 ,door de beide sprekers1 ,oudegeest en ,troelstra1 werd daar vooral op de lachspieren gewerkt4 ,en wanneer brulde 't instemmingsgeroep8 ,wanneer er gespot werd6 ,zooals door ,oudegeest3 ,minister ,rambonnet zendt niet den ,bijbel1 niet ,bunyans ,christenreize naar de eeuwigheid op de vloot1 maar ,treubs boek tegen 't ,marxisme6 ,en door ,troelstra1 toen hij de ,eerste-,kamerleden belachelijk maakte1 en hen aanraadde1 wat meer zorg te hebben voor het heil hunner onsterfelijke ziel4 ,in den grond is heel de strijd der sociaal-democratie evenals die der vrijzinnigheid niets anders dan een anti-christelijke strijd4 ,op den bodem van elke wetenschap ligt de ,theologie1 ook van de sociologische wetenschap4 ,het ongeloof is de wortel1 waarop vrijzinnigheid en sociaal-democratie stoelen2 revolutie1 opstand tegen ,god en ,zijn ,gezalfde1 is beider vrucht4 ,daarom is de haat dan ook zoo fel van 't socialisme tegen den levenden ,god4 ,op treffende wijze is dit verklaard door ,sertillanges in zijn werkje ,nos luttes1 ,onze worstelingen4 ,hij spreekt daarin over den politieken strijd1 den klassenstrijd en den ,godsdienststrijd4 ,er is niets1 zegt hij1 wat de hartstochten zoo in beweging brengt als de politiek4 ,de klassenstrijd kweekt daarbij haat4 ,nu zou men denken1 dat de ,godsdienst vrede zou brengen4 ,maar neen1 zij brengt olie in 't vuur4 ,christus heeft gezegd1 dat ,hij gekomen is1 om 't zwaard te brengen op de aarde1 en de tegenpartij voelt in de partij van den levenden ,god de scherpte van ,christus' zwaard4 7,sertillanges1 ,nos luttes1 bladz4 #acg en #ach74 ,onwillekeurig komen de scherpste partijen 't meest tegenover elkander te staan4 ,de middenpartijen vallen weg4 ,het scherp gekleurde komt op den voorgrond4 ,alzoo is dan ook nu reeds vervuld1 wat ik reeds voor jaren in mijn ,calvinisme en ,socialisme opperde1 dat in ,nederland de groote strijd om de leiding der geesten in de toekomst zou gestreden worden tusschen ,calvinisme en ,socialisme4 ,wie zal in die worsteling triomfeeren8 ,o zoo gemakkelijk kon 't ,calvinisme overwinnen1 wanneer 't n was6 ,maar helaas1 hoeveel soorten van gereformeerden zijn er niet6 ,er zijn ,gereformeerden ,a en ,b1 ,christelijk-,gereformeerden1 oud-,gereformeerden1 de mannen van den ,gereformeerden ,bond1 voorts die van de ,confessioneele ,vereeniging4 ,welk een kracht zou er van 't ,calvinisme in ons vaderland uitgaan1 wanneer al deze ,gereformeerden eens werkelijk n waren6 ,maar dit worden ze toch nooit1 hoor ik zeggen4 ,ziet maar eens1 hoe scherp ze tegenover elkander staan6 ,de n wil nog gereformeerder zijn dan de ander2 dezen worden nooit n4 ,wie durft dat beweren8 ,gelooven wij dan niet meer in den ,heiligen ,geest8 ,werkt ,gods ,geest niet meer in ,gods volk8 ,werkt ,hij de gemeenschap der heiligen niet meer8 ,wie dat wilde beweren1 randde daarmede de eere en het werk des ,heiligen ,geestes aan6 ,vereeniging van de partijen in de ,ned4 ,herv4 ,kerk is een onmogelijkheid4 ,vereeniging van alle ,gereformeerden is mogelijk1 en noodzakelijk4 ,gods eere eischt1 de nood der tijden vordert 't4 ,o wat zou 't ,calvinisme ten onzent in ontwikkeling voortschrijden1 wanneer deze vereeniging eens tot stand kwam6 ,dan werd ons land waarlijk als een stad op een berg6 ,komt1 ,geliefden1 sturen we dan daarop aan1 in gebed1 in omgang1 in arbeid6 ,maar ik moet eindigen4 ,mijn brief is reeds veel te lang4 ,het is ook een onderwerp1 dat mij reeds lang bezighield4 ,ik verheug mij1 dat ik1 wat mij vervult1 nog eens heb mogen uitspreken4 ,weest tezamen den ,heere bevolen4 ,gedenkt in uwe gebeden uw u liefhebbenden oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,heidelberg1 #ag ,maart #aiad4 ,geliefde gemeente6 ,zoo zijn wij dan ,woensdag den #aa;en ,maart wederom gegaan naar ,heidelberg1 de oude hoofdstad van 't oude keurvorstendom de ,paltz2 thans een stad van den tweeden rang in 't groothertogdom ,baden1 maar als universiteitsstad en als een der centra van de hedendaagsche cultuur geenszins de minste onder de dochteren van ,duitschland4 ,voor mij is ,heidelberg de stad van ,czerny en ,werner1 van 't ,samariterhaus1 van 't kankerinstituut4 ,hoe gaarne ik anders steeds naar ,heidelberg ga1 ditmaal had ik zeer tegen de reis opgezien4 ,de laatste veertien dagen had ik thuis bijna niet geslapen1 en ieder die weet wat slapelooze nachten zijn1 kent ook hunne verschrikkingen1 en weet hoe ze doen afnemen in krachten4 ,toch waren niet alle slapelooze nachten even donker en bang4 ,wanneer de ,heere 't mij gaf1 mij in de stilte van den nacht diep onder ,zijne kastijdende hand te verootmoedigen2--wanneer ,hij 't mij gaf dan aldus in mijn binnenste te spreken3 ,heere1 ,gij zijt rechtvaardig en heilig1 ik ben boos en onrein6 ,gij doet geen onrecht1 ,uwe zware kastijding is zoo volkomen rechtvaardig6 ,maar bij ,u1 ,heere1 is vergeving1 opdat ,gij gevreesd wordt6 ,dit hebt ,gij getoond in de overgave van ,uwen lieven ,zoon1 opdat ,hij onze zonden zou dragen1 en onze krankheden op ,zich zou nemen6 ,ach1 ,heere1 neem dan om 't lijden en de gehoorzaamheid van ,uwen lieven ,zoon deze krankheid weg1 en laat ,uwe genade bij mij blijven4 ,ach ,heere1 ontferm ,u om ,jezus' wille over mijn arme vrouw1 over mijn arme kinderen1 over mijn ouden vader1 over allen1 die mij lief en dierbaar zijn6 ,heere1 wees mij genadig en genees mij6 ,gij hebt mij beloofd1 voor mij te zullen zorgen4 ,gij hebt tot hiertoe deze belofte zoo lieflijk vervuld4 ,ach1 wil ,gij nu ,uwe weldadigheid en trouw verheerlijken in de zorg voor mijn volkomen genezing6 ,ik vraag niet te veel1 ,heere6 ,gij zijt de ,machtige1 die spreekt en het is er4 ,gij hebt de middelen reeds geschonken4 ,nu hangt alles nog aan ,uwen zegen4 ,ach ,heere1 spreekt het genadewoord1 het wonderwoord1 het machtwoord van zegen over de middelen1 en ik zal genezen6 ,maar hebt ,gij in ,uw ,raad vastgesteld1 mij nu door den dood weg te nemen1 ach geef mij dan genade1 dat mijn wil lieflijk verslonden zij in ,uwen wil1 en geef mij dan door 't geloof een ruimen ingang in de zaligheid en heerlijkheid4 ,behaagt 't ,u nog jaren tot mijne levensdagen toe te voegen1 geef mij dan in een ,christelijk leven en in ,christelijken arbeid hier op aarde reeds te blinken als een parel aan de ,middelaarskroon van ,jezus6 ,zie1 wanneer ik z in de stilte van den nacht mijn gebed mag opheffen tot den ,heere1 dan rijst in den slapeloozen nacht de ne ster der hope na de andere aan den hemel1 de hope op de eeuwige goederen1 de hope op aardsche zegeningen4 ,de slapelooze nachten zijn dan niet lang en donker meer1 maar nachten vol van sterren1 die mij 't woord bij ,jesaja in de herinnering roepen1 't machtige1 't aangrijpende1 't bezielende woord in ,jesaja #dj1 waar de ,heere tot ,isral spreekt3 ,heft uwe oogen op omhoog1 en ziet1 ,wie deze dingen geschapen heeft2 ,die in getal hun heir voortbrengt2 ,die ze allen bij name roept1 vanwege de grootheid ,zijner krachten1 en omdat ,hij sterk van vermogen is2 er wordt er niet n gemist4 ,waarom zegt gij dan1 o ,jakob6 en spreekt1 o ,isral3 ,mijn weg is voor den ,heere verborgen1 en mijn recht gaat van mijnen ,god voorbij8 ,weet gij het niet8 ,hebt gij niet gehoord1 dat de eeuwige ,god1 de ,schepper van de einden der aarde1 noch moede noch mat wordt8 ,er is geen doorgronding van ,zijn verstand4 ,hij geeft den moede kracht1 en ,hij vermenigvuldigt de sterkte dien1 die geene krachten heeft4 ,de jongen zullen moede en mat worden1 en de jongelingen zullen gewisselijk vallen2 ,maar die den ,heere verwachten1 zullen de kracht vernieuwen2 zij zullen opvaren met vleugelen1 gelijk de arenden2 zij zullen loopen1 en niet moede1 zij zullen wandelen en niet mat worden4 ,zulke nachtelijke bezoeken van den ,heere vielen dan wel als een verkwikkende dauw op de ziel2 maar mijn kracht is geen steenen kracht1 en door de slapeloosheid verminderde ik zeer1 zoodat ik meer dan anders tegen de lange reis opzag4 ,hoe zwaar de ,heere echter ook kastijdt1 ,hij doet 't altijd op een vaderlijke wijze1 en doet in 't midden der beproeving ,zijne trouwe goedheid aan de ziel merken4 ,z deed ,hij ook aan mij4 ,wonder1 den nacht vr mijn vertrek1 sliep ik bijna den geheelen nacht rustig door4 ,door dit blijk van ,gods lieve goedheid verrast1 ging ik nu vol moed op reis1 en nooit heb ik haar zoo gemakkelijk volbracht als ditmaal4 ,zelfs 't eind tusschen ,nijmegen en ,keulen1 dat lange eind zonder eenig natuur-dcor1 viel mij niet zoo lang als anders4 ,van ,keulen gingen we weer voort1 den ,rijn langs4 ,ontslagen van zijn winterboei1 stroomde de ,rijn ditmaal niet langs1 maar ver buiten zijn boorden4 ,overal stonden heele strooken land diep onder water1 en vele villa's moesten met de schuit benaderd worden4 ,schier even frisch als toen we op reis gingen1 kwamen we 's avonds te acht ure behouden te ,heidelberg aan4 ,den volgenden morgen ging ik natuurlijk dadelijk weer naar 't ,samariterhaus4 ,prof4 ,werner was met vacantie afwezig4 ,z4,exc4 ,czerny onderzocht mij derhalve alleen1 en deed 't zeer nauwkeurig4 ,ook nu weer constateerde hij grooten uitwendigen vooruitgang1 maar moest er helaas bijvoegen1 dat de tong nog steeds dik blijft4 ,hij bepaalde1 dat ik twee heele en twee halve dagen met radium moest worden bestraald4 ,zaterdag had de eerste bestraling plaats4 ,maar wie beschrijft onze teleurstelling1 onmiddellijk na de eerste bestraling3 in den nacht van ,zaterdag op ,zondag1 werd mijn tong nog dikker4 ,dit was de pijnlijkste tegenslag1 dien ik gedurende deze zware krankheid heb gehad4 ,mijn vrouw en ik hadden den ganschen nacht bijna niet geslapen4 ,hoe vermoeid we 's morgens ook waren1 toch besloten we naar de kerk te gaan1 en troost in ,gods huis te gaan zoeken4 ,en we deden 't niet tevergeefs6 ,hoe heerlijk hebben we gekerkt6 ,dat begon al met 't lieflijk gezang3 ,lasset uns mit ,jesu ziehen1 ,seinem ,vorbild folgen nach1 ,in der ,welt1 der ,welt entfliehen1 ,auf der ,bahn1 die ,er uns brach1 ,immerfort zum ,himmel reisen1 ,irdisch noch1 schon himmlisch sein4 ,glauben recht1 und leben rein ,in der ,lieb' den ,glauben weisen6 ,treuer ,jesu1 bleib bei mir2 ,geh voran1 ich folge dir6 ,lasset uns mit ,jesu leiden1 ,seinem ,vorbild werden gleich6 ,nach dem ,leide folgen ,freuden1 ,armut hier macht droben reich1 ,trnensaat die erntet ,wonne1 ,hoffnung trstet mit ,geduld1 ,denn es scheint durch ,gottes ,huld ,nach dem ,regen bald die ,sonne4 ,jesu1 hier leid ich mit dir ,dar teil deine ,freud mit mir6 ,dat is3 ,laat ons met ,jezus trekken1 ,zijn voorbeeld gelijkvormig worden1 ,in de wereld1 de wereld ontvluchten2 ,op de baan1 die ,hij ons brak1 ,altijd voort ten hemel reizen1 ,schoon aardsch1 toch reeds hemelsch zijn4 ,recht gelooven1 zuiver leven1 ,in de liefde 't geloof bewijzen6 ,trouwe ,jezus1 blijf bij mij2 ,ga mij voor1 opdat 'k ,u volg4 ,laat ons met ,jezus lijden1 ,zijn voorbeeld gelijkvormig worden6 ,na het leed volgt de vreugde1 ,armoe hier1 maakt boven rijk1 ,tranenzaad oogst hemelblijdschap1 ,hoop troost ons met geduld1 ,want door ,gods goedheid ,schijnt na den regen wer de zon4 ,jezus1 hier lijd ik met u1 ,deel boven mij ,uw vreugde mede6 ,daarna hoorden we een kostelijke preek over ,jezus' verhoor bij ,annas1 uit ,johannes #ah3 #ab-bd4 ,wat hebben wij dien morgen gehoord8 ,zijn onze zinnen door een welsprekende rede betooverd8 ,neen6 ,is ons denken verdiept1 onze kennis vermeerderd8 ,neen6 ,wij hoorden een eenvoudige ,evangelieprediking2 maar konden zeggen3 ,wij hebben ,jezus gezien6 ,de prediker schetste eerst kort maar oordeelkundig 't lijden voor ,annas4 ,daarna sprak hij over de kenosis of de zelfontlediging van den ,heiland1 die de legioenen engelen in den hemel liet1 en deze bende niet wegvaagde2 maar alles leed om onze zonde4 ,zoo baande hij zich den weg om ,jezus in ,zijn zoete beminnelijkheid als ,heilborg van zondaren voor te stellen4 ,aan de enkele personen1 die den ,heere hier deden lijden1 ontleende hij dan ook de stof om aan te wijzen1 voor welke zonden ,jezus hier betaalde4 ,ten slotte zongen wij nog3 ,eines wnsch' ich mir vor allem andern1 ,eine ,speise frh und spt2 ,selig lszts im ,tranental sich wandern1 ,wenn dies ,eine mit uns geht3 ,unverrckt auf einen ,mann zu schauen1 ,der mit blut'gem ,schweisz und ,todesgrauen ,auf sein ,antlitz niedersank ,und den ,kelch des ,vaters trank4 ,dat is3 ,en ding wensch ik mij boven alle andere1 ,ene spijze vroeg en laat2 ,zalig kan men door 't tranendal wandelen1 ,wanneer dit ne met ons gaat3 ,onverwrikt op nen ,man te zien1 ,die met bloedig zweet en doodsbenauwdheid ,op ,zijn aangezicht nederzonk1 ,en den kelk des ,vaders dronk4 ,als geheel andere menschen verlieten we de kerk4 ,we hadden den ,heere ontmoet1 en waren in ,hem gesterkt4 ,vol moed ging ik dan ook ,maandagmorgen weer naar 't ,samariterhaus1 ,dinsdag eveneens4 ,het is nu ,dinsdagavond1 terwijl ik dit schrijf1 en ik heb nu twee dagen achtereen een bestraling gehad van negen uren daags4 ,zegene de ,heere deze middelen6 ,geve ,hij ons bovenal een hart1 dat volkomen berust in ,zijn heiligen wil4 ,hoe 't ook ga4 ,hij maakt 't immers met de ,zijnen altijd goed4 ,weest1 geliefden1 dien ,god en ,zaligmaker bevolen door uw u liefhebbenden oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,amersfoort1 #cj ,maart #aiad4 ,geliefde gemeente6 ,sedert ik u de laatste maal uit ,heidelberg schreef1 is er zeer veel geschied4 ,de ,heere heeft mij van dag tot dag zwaarder beproefd1 maar ook van dag tot dag krachtiger vertroost4 ,van slapen was in de laatste weken geen sprake meer2 overdag kon ik soms een weinig soezen4 ,toch heb ik de radium-bestraling nog goed doorgemaakt4 ,daarna zouden de ,rntgen-bestralingen beginnen4 ,daarvoor was ik echter te zwak4 ,de doctoren raadden mij aan1 naar huis te gaan4 #ba ,maart gingen we op reis4 ,behouden kwamen we 's avonds aan4 ,mijn vrouw waakte na de lange reis dienzelfden nacht nog bij mij4 ,dit kon echter zoo niet langer4 ,zondagavond #bb ,maart ben ik naar het ,st4 ,elisabethsgasthuis alhier gegaan4 ,daar ben ik nu nog1 en moet hier morgen een operatie ondergaan4 ,na dien tijd zal ik te bed moeten liggen4 ,ondanks groote lichaamszwakte poog ik u heden te schrijven1 om u te doen weten1 wat mijn hart vervult4 ,ik heb telkens gedacht aan ,job1 tot wien ook bode na bode1 ongeluk meldend1 kwam4 ,ik heb gedacht aan 't groote doel van 't lijden der vromen1 zooals dit in ,job wordt voorgesteld4 ,en ik ben zeer versterkt geworden4 ,ook het boek ,job behandelt het probleem van 't lijden der vromen1 en beziet dit van een bepaalden kant4 ,het stelt als hoogste doeleinde van het lijden der godzaligen3 de verheerlijking ,gods en de beschaming des ,satans4 ,gaan we den inhoud van 't boek ,job maar even na4 ,satan verschijnt in de vergadering der kinderen ,gods4 ,verwonderen we ons daarover niet4 ,hij komt ook in de samenkomsten van ,gods volk1 waar de gemeente met den ,heere vergadert4 ,de ,heere ,zelf prijst ,jobs godsvrucht1 ,satan dingt daarop af4 ,ook daarover behoeven we ons niet te verbazen4 ,satan is de verklager der broederen1 de kritische geest1 de geest1 die graag zaken doet1 en daarom den ander den voet licht4 ,zoo doet ,satan tegenover ,job4 ,hij stelt ,job voor als iemand1 die slechts uit loonzucht ,god dient4 ,natuurlijk4 ,satan kent niet de zaligheid van ,azaf1 die te midden der zwaarste beproevingen zingt3 ,wien heb ik nevens ,u in den hemel8 ,nevens ,u lust mij ook niets op de aarde6 ,er moet dus wat achter zitten1 wanneer ,job zoo getrouw ,god dient1 en dat is de zucht naar loon4 ,hiermede beleedigt ,satan ,job4 ,bovenal tast ,satan echter ,gods eere aan4 ,satan bedoelt te zeggen3 ,gij1 o ,god1 zijt niet zoo vol van majesteit en beminnelijkheid1 dat ,gij om ,uzelven zoudt worden gediend4 ,kon ik1 ,satan1 maar n gulden meer geven dan ,gij1 o ,god1 dan had ik ,job en allen aan mijn snoer4 't ,blinkende goud1 dat is de ware majesteit en beminnelijkheid4 ,nu volgt de ontwikkeling van 't ontzaglijkst drama4 ,op n dag1 van vee1 van goed1 van kinderen beroofd1 zit ,job op de puinhoopen van zijn verwoest geluk4 ,valt hij van ,god af8 ,neen6 ,hij spreekt de heerlijke woorden3 ,de ,heere heeft gegeven1 de ,heere heeft genomen1 de ,naam des ,heeren zij geloofd4 ,satan heeft derhalve zijn doel niet bereikt4 ,nogmaals komt hij in de vergadering der kinderen ,gods4 ,nogmaals randt hij ,jobs eere en daarmede ,gods eere aan4 ,job is in zijn lichaam nog ongedeerd gebleven2 anders zou hij ,gods ,naam wel hebben gevloekt1 meent ,satan4 ,nu geeft de ,heere ,job een wijle over aan ,satan4 ,hij mag met hem doen1 wat hij wil2 alln hij moet ,jobs leven verschoonen4 ,nu wordt ,job met een vreeselijke melaatschheid geslagen4 ,hij heeft nacht noch dag rust4 ,jobs huisvrouw1 in plaats van hem te troosten1 port hem aan1 om nu maar een einde aan zijn leven te maken4 ,voor ,jobs vrouw heeft ,job alln beteekenis1 zoolang hij groot en rijk is4 ,zij gelijkt de vrouw van een ,indisch ambtenaar1 van wie 't volgende wordt verhaald4 ,bij de landing te ,priok1 de havenplaats van ,batavia1 valt haar man te water4 ,o1 mijn traktement1 mijn traktement6 schreeuwt zij luid op den oever4 ,gelukkig werd de drenkeling weer op 't droge gebracht en was haar traktement behouden4 ,zoolang ,job goed en rijk was1 kleeft ,jobs vrouw hem aan4 ,thans1 nu hij van de zonnige hoogten van 't geluk in de afgrondskolken der ellende is neergestort1 wil zij liever van hem af4 ,zij is een dienares van de grootschheid des levens1 de begeerlijkheid der oogen1 de begeerlijkheid des vleesches1 een echt ,satanskind4 ,zegen ,god1 en sterf6 zegt1 zij tot ,job4 ,zouden wij het goede van ,god ontvangen1 en zouden wij het kwade niet ontvangen8 zegt ,job4 ,wederom is ,satan beschaamd4 ,thans komt evenwel nog de zwaarste beproeving4 ,jobs drie vrienden1 ,elifaz1 ,bildad en ,zofar komen uit 't verre ,oosten om hem in zijn lijden te bezoeken4 ,ternauwernood hebben zij hem uit de verte gezien1 of zij verstommen van verschrikking2 zeven dagen en zeven nachten zitten zij neer om ,jobs lijden te beweenen4 ,niet n hunner staat echter op om hem de hand te gaan drukken4 ,het staat immers wel bij hen vast1 dat een verborgen kwaad ,job moet aankleven1 en dat de ,heere hem daarvoor nu komt ontmaskeren4 ,daarover zullen zij eerst met hem spreken4 ,en dat zal wel goed uitkomen4 ,job vreest ,god1 en zal wel in de schuld vallen4 ,maar dit moet dan ook geschieden1 zal er van vergeving en genezing voor hem sprake kunnen zijn4 ,en aangezien zij zijne vrienden zijn1 zijn zij de aangewezen personen om hem daarover ernstig te onderhouden4 ,welk een beproeving voor ,job6 ,hij erkent zijne zonde en schuld4 ,hij belijdt1 dat hij een onreine is4 ,maar hij ontkent1 dat eenig verborgen kwaad hem aankleeft1 waardoor hij zich dezer zware straffe heeft waandig gemaakt4 ,diep in zijn eer aangerand1 vervloekt ,job nu den dag zijner geboorte4 ,de volgende hoofdstukken bevatten dan de twistgesprekken tusschen ,job en zijn vrienden1 waarin hij zijn zakelijke gerechtigheid handhaaft4 ,in het #cb;e hoofdstuk treedt een ander spreker op4 ,elhu1 die een nieuw licht werpt op de rampen der vromen4 ,hij ontwikkelt de waarheid1 dat de ,heere zijn volk beproeft om hen te louteren4 ,maar de eigenlijke oplossing van 't groote probleem van de rampen der godvruchtigen geeft de ,heere ,zlf4 ,in de hoofdstukken #ch en #da treedt ,hij ,zelf op4,a ,hij verschijnt in een onweder1 in al de verhevenheid ,zijner majesteit4 ,hij treedt met ,job in gesprek over de wonderen der schepping4 ,en nu zinkt ,job neer voor des ,heeren ,majesteit en ,beminnelijkheid4 ,nu spreekt ,job de gedenkwaardige woorden3 ,met het gehoor des oors heb ik ,u gehoord2 maar nu ziet ,u mijn oog2 daarom verfoei ik mij1 en heb berouw in stof en asch4 ,job begrijpt ,gods wegen niet1 maar ziet ,gods heerlijkheid1 en zinkt in aanbidding voor ,zijn ,majesteit neder4 ,nu is ,god verheerlijkt4 ,nu is de ,satan geheel vernederd4 ,ziehier n der gewichtigste doeleinden van de rampen der godzaligen3 ,tegenover heel de wereld moet blijken1 dat de vromen vasthouden aan hun ,god1 door welke diepe wegen die ,god hen ook leidt6 ,dit is ook voor mij thans de oplossing van den raadselachtigen weg1 dien de ,heere met mij houdt4 ,inderdaad1 't is een weg vol van vragen4 ,waarom dit8 ,waarom dat8 ,volgens de ,schrift is 't leven van wie ,god vreest1 als een boom1 geplant aan waterbeken2 maar de weg der goddeloozen als 't kaf1 dat de wind henendrijft4 ,in de werkelijkheid zien we 't vaak zoo gansch anders4 ,david vlucht2 ,saul behoudt 't veld4 ,elia zwerft in de woestijn2 ,achab zit op den troon4 ,johannes sterft in den kerker2 ,herodes zwelgt in weelde4 ,de n gaat arbeiden in 't ,koninkrijk ,gods1 en onspoed is slechts zijn deel4 ,de ander onderneemt slechts een tijdelijke zaak1 en de zon van voorspoed beschijnt zijn weg4 ,hoevele vragen liggen in al deze verschillende feiten6 ,ook ik gevoel dit diep in mijn geval4 ,maar met het licht1 dat het boek van ,job in mijne ziel doet vallen1 is zij ,gode niet alleen stil2 neen1 zij jubelt hoog in ,god over de genade en de eere1 geroepen te worden tot de verheerlijking ,gods in den weg des lijdens6 ,geroepen te worden tot beschaming van ,satan2 door het midden van de zware beproevingen des levens te jubelen in de zaligheid1 die daar ligt in 't woord3 ,wien heb ik nevens ,u in den hemel8 ,nevens ,u lust mij ook niets op de aarde6 ,en nu ten slotte1 ik dank den ,heere1 dat ,hij mij de krachten gaf1 dit nog eens uit te spreken4 ,hij blijve mij de genade verleenen1 ,zijnen grooten ,naam te prijzen1 hoe alles verder ook ga6 ,hij geve mij1 dat mijn wil lieflijk verslonden blijve in ,zijn wil6 ,hij geve mij eindelijk1 zij 't ook na veel lijden1 om den wille van ,christus' lijden en gehoorzaamheid1 een ruimen ingang in de zaligheid en heerlijkheid4 ,welk een vergoeding zal dit zijn6 ,in de eeuwigheid is alles vervulling zonder eenig gemis4 ,daar wordt de hoogste bestemming bereikt1 en eerst recht gevoeld1 wat leven is1 en wat 't is1 beelddrager ,gods te zijn6 ,mocht dit mijn laatste brief aan u zijn1 geliefde gemeente1 dan tot weerziens aan die zalige plaats6 ,uw u liefhebbende oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,p4,s4 ,den dichter uit ,sassenheim mijn diepgevoelden dank4 ,a ,eigenlijk geeft de ,heere geen enkele verklaring van ,zijn doen met ,job4 ,zijn wegen zijn hooger dan onze wegen1 ,zijn gedachten dan onze gedachten4 ,hij geeft aan nietig stof geen rekenschap van ,zijne daden4 ,god alln is groot1 en wij begrijpen ,hem niet1 maar daarom aanbidden wij ,hem4 ,amersfoort1 #g ,april #aiad4 ,geliefde gemeente6 ,ook thans poog ik een schrijven aan u saam te stellen4 ,het roemend1 zoowel als 't klagend hart heeft zoo gaarne een luisterend oor4 ,dit biedt ge mij steeds4 ,nooit behoef ik in mijn ,gethsman te zeggen3 ,kunt gij dan niet n uur met mij waken8 ,uwe belangstelling is beschamend6 ,daarom span ik mij gaarne wat in om u1 geliefde gemeente1 te melden waarnaar gij verlangend uitziet4 #ca ,maart ben ik dan aan de keel geopereerd geworden4 ,de bedoeling dezer operatie was om een buis aan te leggen in de keel1 den loop der adem daardoor vrij te maken tegenover de verdikking van de tong en tegenover de slijmvorming in den mond1 en mij op deze wijze nachtrust te bezorgen4 ,het is dus wat de geneesheeren noemen1 een palliatieve1 een verlichtende operatie4 ,met 't uitzicht daarop liet ik mij met vroolijken moed naar de operatiekamer voeren4 ,in dezen ben ik mijzelven een raadsel4 ,evenals alle menschen ben ik steeds met operatievrees bezet geweest4 ,de ,heere heeft die vrees echter geheel weggenomen4 ,in de dagen vr de operatie sterkte ik mij maar weer in den #ia;en psalm3 ,die in de schuilplaats des ,allerhoogsten is gezeten1 die zal vernachten in de schaduwe des ,almachtigen4 ,gelukkig1 er is voor ,gods volk een schuilplaats in allen nood4 ,zie 't in ,noachs historie6 ,in ,davids leven6 ,in 't leven van heel de kerk6 ,en wat is die schuilplaats veilig6 ,ze is de schuilplaats des ,allerhoogsten6 ,gods gemeente is met ,christus in den hemel gezet4 ,in beginsel is zij met ,paulus opgetrokken in den derden hemel4 ,o wat voelde ik mij daar volkomen veilig6 ,ik was volkomen verzekerd1 dat geen kwaad mij kon overkomen4 ,en hoe was ik daar gekomen1 in die schuilplaats6 ,o wonder1 o wonder1 o wonder van genade6 ,de ,heere heeft naar mij willen omzien1 en mij in ,jezus aangezien4 ,ach wie ben ik altijd geweest6 ,de ,heere is de eerste geweest om mij te trekken1 om mij met 't geloof te begaven1 om mij te rechtvaardigen1 om mij te heiligen1 om mij te verlossen en mij een schuilplaats te geven4 ,de overdenking daarvan vervulde mijn hart met aanbidding van ,gods heerlijke1 vrije genade4 ,die in de schuilplaats des ,allerhoogsten is gezeten1 die zal vernachten in de schaduwe des ,almachtigen4 ,den nacht zijner beproeving zal hij doorbrengen in de onmiddellijke tegenwoordigheid van den ,almachtige1 ,die kan en wil helpen4 ,dit heb ik bij deze operatie weer ondervonden4 's ,middags te drie uur werd ik naar de operatiekamer gebracht1 waar vier doctoren en drie pleegzusters mij wachtten4 ,ik werd gelukkig niet weggemaakt4 ,dit geschiedt bij deze operatie1 geloof ik1 nooit4 ,het is ook niet noodig4 ,het gevoel1 dat men aan uw keel kerft1 nu en dan wat wee pijn1 dit moge u wat aangrijpen2 maar dat is ook alles4 ,ongelukkig was de buis wat groot1 en 't gat te klein gemaakt4 ,daardoor moest men opnieuw aan 't snijden en knippen4 ,ik maakte mij echter allerminst onrustig4 ,ik nam gedurende de heele operatie de toevlucht tot ,jezus' lijden1 en stelde mij voor oogen1 wat ,hij heeft geleden om onze zonden4 ,o onvergetelijke ure6 ,hij sterkte mij krachtig4 ,vroolijk had ik mij neergelegd4 ,vroolijk mocht ik oprijzen1 nadat de operatie1 die ruim een half uur duurde1 was afgeloopen4 ,het doel1 dat er mee beoogd werd1 is volkomen bereikt4 ,de verlichting is groot4 ,o1 heerlijke nachten van verkwikkenden slaap1 die ik nu mag genieten6 ,soli ,deo ,gloria6 ,gode alleen zij de eere6 ,meer schrijf ik thans niet4 ,ik moet vanmiddag weer verbonden worden4 ,ook dit is zeer pijnlijk1 en ik moet daarvoor mijn krachten sparen4 ,hartelijk gegroet1 geliefde gemeente6 ,weest allen den ,heere bevolen door uw u liefhebbenden oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,amersfoort1 #ae ,april #aiad4 ,geliefde gemeente6 ,het is met eenige moeite1 dat ik thans de pen gebruik4 ,de dagen van #ca ,maart1 den dag mijner operatie1 tot heden1 waren eenerzijds dagen van groote verkwikking2 maar ook aan den anderen kant dagen van veel lijden4 ,ik ben thans een dubbele invalide4 ,ik werd om den anderen dag verbonden2 dit veroorzaakte mij telkens veel pijn4 ,daarbij komt de dagelijksche kwelling mijner kwaal4 ,dit alles heeft mij zeer verzwakt4 ,gelukkig vielen in dezen moeilijken tijd de plechtige stille week en de heerlijke ,paaschdagen4 ,in de stille week volgde ik in mijne gedachten 't lijden van den ,heiland4 ,vooral op den ,goeden ,vrijdag was ik daarmede bezig4 ,ik stelde mij voor oogen1 hoe het ,lam ,gods1 dat de zonde der wereld wegneemt1 door de moordenaren op de slachtbank werd geworpen1 hoe zij de knie op zijn borst zetten1 om ,hem aan 't vloekhout vast te binden4 ,ik hoorde in den geest de hamerslagen4 ,ik zag als voor oogen1 dat 't kruis werd opgericht4 ,mijn ziel trilde van diepe ontroering1 toen ik daarna dacht aan 't eerste kruiswoord3 ,vader1 vergeef het hun1 want zij weten niet wat zij doen4 ,ik dacht aan ,zijn verder lijden4 ,aan ,zijn zielelijden1 door de uitbarstingen van haat tegenover zooveel liefde1 door het dragen van den last onzer zonden en den toorn van ,god1 door de verlating ,gods4 ,eindelijk is 't lijden volleden4 ,de ,heere spreekt ,zijn laatste woorden3 ,het is volbracht6 ,het hoofd buigende geeft ,hij den geest4 ,en bij vernieuwing zinkt mijne ziel met al haar zonde en schuld op dit heerlijke volbrachte werk van ,christus4 ,in mijn binnenste jubelt 't1 wat ,paulus schreef3 ,dien die geen zonde gekend heeft1 heeft ,hij zonde voor ons gemaakt1 opdat wij zouden worden rechtvaardigheid ,gods in ,hem6 ,daarop volgden de heerlijke ,paaschdagen met hun blijde klanken4 ,hoe rijk is de beteekenis van 't ,paaschfeest voor den lijder1 die in ,christus een erfdeel heeft gekregen onder de geheiligden in 't licht4 ,rondom hem zingt alles van ontwakend natuurleven2 zijn lijden is daarmede in schril contrast4 ,treffende bevestiging van 't woord der ,schrift3 ,alle vleesch is als gras en alle heerlijkheid des menschen is als een bloem van het gras4 ,het gras verdort4 ,de bloem valt af4 ,telkens en telkens wordt dit weer gezien4 ,een wandelaar komt in een heerlijk lustoord4 ,liefelijke bosschaadjes wisselen af met blinkende watervallen2 slingerpaden voeren langs sierlijke perken4 ,in 't midden van dit schoon geheel staat een kasteel1 dat een tooverpaleis schijnt4 ,vol bewondering laat de wandelaar zijn oog over dit alles gaan4 ,daar wordt de deur van 't kasteel geopend4 ,een dame1 zwaar in den rouw1 treedt naar buiten1 en wandelt met gebogen hoofd op 't terras op en neer4 ,zij heeft een zwaar verlies geleden1 en al haar heerlijkheid heeft haar waarde voor haar verloren4 ,z zit ieder in dit tranendal nmaal op de puinhoopen van zijn verwoest geluk4 ,ieder menschenleven wordt eenmaal weggenomen door den dood4 ,ach1 hoe treurig is 't dan met hem1 die zijn deel alleen in dit leven heeft gezocht4 ,alles is voor hem voorbij4 ,het gericht wacht4 ,hoe geheel anders is 't echter met dengene1 die ,jezus kent6 ,al sterft heel de wereld voor hem weg1 hij houdt ,jezus over2 ,jezus1 ,die dood is geweest1 maar ,die eeuwig leeft2 ,jezus1 de geestelijke mensch1 de ,heere der heerlijkheid1 die den ,zijnen de welgegronde hope der zaligheid en heerlijkheid schenkt in de onzienlijke wereld4 ,er is tweerlei wereld2 een zienlijke en een onzienlijke4 ,de zienlijke wereld gaat voorbij2 de onzienlijke blijft4 ,ook de zienlijke wereld heeft hare beteekenis4 ,al 't vergankelijke is gelijkenis2 en al de heerlijkheid der zienlijke wereld wijst naar die der onzienlijke wereld heen1 waar de palmen wuiven en de kristallijnen wateren stroomen4 ,mogen wij ons verzekerd houden van de wezenlijkheid dezer onzienlijke wereld8 ,daarop geeft de ,paaschdag het antwoord4 ,jezus heeft het leven en de onverderfelijkheid aan het licht gebracht4 ,wij hebben geen dooden1 maar een levenden ,zaligmaker1 die den ,zijnen dit zalige1 heerlijke1 eeuwige leven schenkt4 ,zietdaar1 geliefden1 mijne ,paaschoverdenking4 ,zij bracht mij rijke vertroosting4 ,zij deed mij stille zijn in mijn beproeving4 ,zij deed mij innerlijk juichen bij de gedachte van sterven4 ,o1 hoe goed is de ,heere voor mij6 ,hier eindig ik4 ,weest allen dien ,god en ,zaligmaker bevolen door uw u liefhebbenden oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,amersfoort1 #bb ,april #aiad4 ,geliefde gemeente6 ,het is nu bijna drie weken geleden1 dat ik geopereerd werd1 en nog steeds blijft mijn toestand stationair4 ,wat zal de toekomst brengen8 ,zal de verdikking der tong toenemen1 of zal haar dikte terugloopen8 ,zal ik nu spoedig worden weggenomen1 of zal de ,heere nog jaren tot mijne levensdagen toevoegen8 ,ik weet het niet1 en onderwerp mij geheel en al aan des ,heeren souverein1 alln-wijs1 heilig1 en--goed bestel4 ,gelukkig leven64444 ,gelukkig leven1 dat leven der onderwerping aan des ,heeren souvereinen wil4 ,de volstrekte souvereiniteit ,gods1 zij is de grootste aller gedachten4 ,door ,zijn volstrekte souvereiniteit is ,god alleen waarachtig ,god4 ,diep is deze gedachte aan de gemeente ingeprent door ,israls profeten4 ,mijn raad zal bestaan1 ,ik zal al ,mijn welbehagen doen1 is 't woord1 dat de ,heere door de profeten predikt4 ,toen ,job de gedachte dezer volstrekte souvereiniteit ,gods vatte1 riep hij met vreugde uit3 ,met het gehoor des oors heb ik ,u gehoord2 maar nu ziet ,u mijn oog6 ,paulus heeft deze gedachte steeds in zijn brieven ontwikkeld4 ,hij is de pottebakker1 en wij zijn het leem1 is de grondgedachte van zijn geheiligd denken4 ,en 't is de groote genade en eere der ,gereformeerde ,theologie1 dat zij deze grootste aller gedachten steeds op den voorgrond heeft gesteld4 ,wij hebben dan ook nooit iets anders te doen1 dan ons ter beschikking van ,gods souverein welbehagen te stellen4 ,roept ,hij ons tot een hooge plaats1 dan hebben wij te volgen1 al is 't1 dat er doornen zijn in den krans1 dien ,hij om de slapen vlecht4 ,roept ,hij ons midden uit onzen arbeid1 en werpt ,hij ons op 't bed der smarten neer1 ook daar hebben wij ons ter beschikking van ,zijn volstrekte souvereiniteit te stellen4 ,o gelukkig leven1 wanneer wij dit mogen doen4 ,dan zijn wij ook geheel en al voor des ,heeren rekening4 ,hij zorgt voor ,zijne ,daniels4 ,hij beschaamt nooit1 wie ,hem verwachten2 maar verrast hen zoo1 dat zij in 't midden der zwaarste beproevingen met ,david mogen zingen3 ,de ,heere is mijn ,herder1 ,mij zal niets ontbreken4 ,hij doet mij nederliggen ,in grazige weiden2 ,hij voert mij zachtkens ,aan zeer stille wateren4 ,hij verkwikt mijne ziele2 ,hij leidt mij ,in 't spoor der gerechtigheid ,om ,zijns ,naams wil4 ,al ging ik ook ,in een dal der schaduwe des doods1 ,ik zoude geen kwaad vreezen2 ,want ,gij zijt met mij2 ,uw stok en ,uw staf1 ,die vertroosten mij4 ,gij richt de tafel toe ,voor mijn aangezicht1 ,gij maakt mijn hoofd vet met olie1 ,tegenover mijn tegenpartijders2 ,mijn beker is overvloeiende6 ,immers zullen mij ,het goede en de weldadigheid volgen ,alle dagen mijns levens2 ,en ik zal in het ,huis des ,heeren blijven ,tot in lengte van dagen4 ,o1 wonder van vertroosting6 ,is 't leven van buiten een woestijn1 van binnen is 't een paradijs4 ,gaat het hoofd toch een wijle onder kommer en zorg gebogen1 dan fluistert de ,heere ons in1 wat in onderstaand vers zoo liefelijk staat uitgedrukt4 ,kind1 dat ik liefheb1 leun p ,mij1 leun sterk6 ,laat meer het wicht der zorgen1 die u kwellen1 ,mij voelen2 'k weet uw last1 want kind ,mijn werk1 ,mijn maaksel zijn de smarten1 die u kwellen2 ,ik telde ze af1 en heb met eigen hand1 ,die naar w kracht en naar ,mijn macht gewogen4 ,toen ,mijne hand ze u toezond uit den hooge1 ,sprak ,ik3 ,ik zal als ,helper bij hem zijn2 ,naar mate hij ,mij deel geeft in zijn pijn ,zal ik1 niet hij1 het wicht zijns kruises dragen4 ,z wil ik u1 ,mijn kind1 als gij gelooft1 ,omsluiten met ,mijn arm4 ,o leg uw hoofd ,aan ,mijne borst1 gij moogt stoutmoedig vragen4 ,of zou ,mijn arm1 die de eeuwen schiep en schraagt1 ,te kort zijn1 waar ,mijn uitverkoorne klaagt8 ,leun sterker steeds6 ,hoe meer gij aan ,mijn schoot ,de smart vertrouwt van uwer zorgen nood1 ,hoe meer uw hart zelf binnen u zal roemen3 ,te leunen op mijn ,god1 is ,hem mijn ,helper noemen4 ,geliefden1 laat die ,god ook uw toevlucht en sterkte zijn4 ,nooit kan eenig kwaad u dan werkelijk kwaad doen4 ,weest allen dien ,god en ,zaligmaker bevolen door uw u liefhebbenden oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ,amersfoort1 #bi ,april #aiad4 ,geliefde gemeente6 ,helaas moet ik beginnen te schrijven1 dat ik elken dag achteruit ga4 ,eergister had ik een hoestbui1 waarvan ik dacht1 dat ik er in blijven zou4 ,elke week1 elke brief kan de laatste zijn4 ,daarom wil ik u thans schrijven over 't liefelijkste aller onderwerpen3 over 't plaatsbekleedend lijden en sterven en over de voorbede van ,jezus4 ,reeds de naam ,jezus is enkel zoetigheid4 ,sinds ,zijn veschijning klinkt aan 't einde van elke eeuw ,zijn ,naam als een vraag en een antwoord4 ,meer nog1 ,zijn ,naam is een vraag en een antwoord voor elk arm zondaarshart4 ,waar zou ik heengaan zonder ,hem1 wanneer de eeuwigheid mij in de stervende oogen ziet8 ,waarheen zou ik vluchten zonder ,hem1 wanneer de angsten van het geweten mij achtervolgen8 ,reeds vr ,zijn vleeschwording is ,zijn plaatsbekleedend lijden aangekondigd in de offeranden der ,wet4 ,steeds moest de ,israliet met een offer voor 't altaar verschijnen4 ,dit offer werd door den priester gekeurd4 ,de offeraar lei zijn hand op 't offerdier als symbool van de overdracht zijner zonden4 ,dan werd 't geslacht en verbrand4 ,de opstijgende rook kondigde 't herstel der gemeenschap met ,god aan4 ,nu wist de recht-geloovige ,israliet wel1 dat 't bloed van stieren en bokken niet zoude reinigen4 ,maar ,jesaja #ec sprak van een ander offer4 ,daarop zag de geloovige4 ,hij werd gerechtvaardigd in den ,christus1 die komen zou1 gelijk wij gerechtvaardigd worden in den ,christus1 die gekomen is4 ,in zijn plaatsbekleedend lijden heeft ,jezus alles volbracht wat van ,hem is voorzegd4 ,na ,zijn opstanding zit ,hij als onze ,voorbidder bij den ,vader4 ,en hier houd ik even stil6 ,hoe is er een betrekking gekomen tusschen ,hem en mij8 ,was ik een ,obadja1 een ,jozef8 ,helaas neen4 ,de dwaasheid was in het hart van den knaap gebonden4 ,indien de ,heere naar mij niet had omgezien1 ik had naar ,hem niet omgezien4 ,ik zocht naar ,god1 maar naar een ,god van eigen maaksel4 ,met liefelijke trekkingen heeft de ,heere mij getrokken1 maar ik sloeg de verzenen tegen de prikkelen4 ,het was een kruisweg op mijn leven4 ,mijn vrienden kozen m4i4 in de studie den verkeerden weg4 ,ik koos den anderen4 ,de ,heere kwam voor mij staan3 ,wilt ook gij niet heengaan8 ,ik antwoordde3 ,neen1 ,heere1 bij ,u zijn de woorden des eeuwigen levens4 ,dit was de eerste besliste keuze4 ,ik zat als jong predikant in de kerk4 ,vooraan4 ,als een ,farizer4 ,met een gulden in mijn zak voor de diaconie4 ,wat zou de diaken respect voor dien domin hebben6 ,de domin preekte over ,zacharia #c4 ,hij schetste den ,farizer4 ,ik wilde wel onder de bank wegkruipen4 ,hij teekende den tollenaar4 ,ik herleefde4 ,de tollenaar had immers berouw van zijne zonde4 ,daarna sprak ,hij van den ,voorspraak4 ,de ,heere schelde u1 gij ,satan6 ,is deze mij niet als een vuurbrand uit het vuur gerukt8 ,ja1 zoo was 't4 ,indien iets waar was1 dan was ik door den ,heere als een vuurbrand uit het vuur gerukt6 ,die tekst is mij altijd bijgebleven4 ,ik lag in de zonde4 ,de ,heere kwam als met uitgebreide armen tot mij1 en zeide3 ,nu zal ik voor u zorgen6 ,hij heeft dit gedaan op de liefelijkste wijze4 ,o1 wonderdoende ,zaligmaker6 ,o1 wonderzoete ,jezus6 ,gij zijt mijn ,en en mijn ,alles4 ,eens eeuwig bij ,u te zijn1 is mijn zaligheid en heerlijkheid4 ,kom1 ,heere ,jezus4 ,ja1 kom haastelijk6 ,en komt de ure aan des doods3 ,jezus1 ,uw verzoenend sterven ,blijft het rustpunt van mijn hart1 ,als wij alles1 alles derven1 ,blijft ,uw liefd' ons bij in smart4 ,och1 wanneer mijn oog eens breekt1 't ,angstig doodzweet van mij leekt1 ,dat ,uw bloed1 mijn hoop dan wekke1 ,en mijn schuld voor ,god bedekke4 ,dien heerlijken ,naam bevolen door uw u liefhebbenden oud-leeraar1 ,r4 ,j4 ,w4 ,,rudolph4 ---------------------------------------- ----------- ,,opmerkingen ,,van ,,de ,,bewerker3 ,de volgende correcties zijn in de tekst aangebracht3 ,bron 7,b37 -- ,correctie 7,c37 ,b3 zegen zijn ,rudolph toch ,c3 zegen zijn4 ,rudolph toch ,b3 ,er kwam beterschap ,c3 ,er kwam beterschap4 ,b3 land toen gehoord ,ten slotte ,c3 land toen gehoord4 ,ten slotte ,b3 bepleit en verdedigd neeft1 ziet1 dat ,c3 bepleit en verdedigd heeft1 ziet1 dat ,b3 al wil dit dit daarom allerminst ,c3 al wil dit daarom allerminst ,b3 ,kerkgacht te ,leiden4 ,zijn ideaal ,c3 ,kerkgracht te ,leiden4 ,zijn ideaal ,b3 van velen1 de met hem in het ,c3 van velen1 die met hem in het ,b3 in de kapel van 't ,diakonessenhuis ,c3 in de kapel van 't ,diaconessenhuis ,b3 heerlijke preek van ds4 ,kamerer over ,c3 heerlijke preek van ds4 ,kammerer over ,b3 onder ,freedrik ,,iii1 was ,heidelberg ,c3 onder ,frederik ,,iii1 was ,heidelberg ,b3 regeering protestansch-evangelisch-liberaal ,c3 regeering protestantsch-evangelisch-liberaal ,b3 voor de zonnstralen op4 ,heerlijk gezicht1 ,c3 voor de zonnestralen op4 ,heerlijk gezicht1 ,b3 werd1 bijv4 ' smorgens door de ,c3 werd1 bijv4 's morgens door de ,b3 moeders voor de patienten2 armen en ,c3 moeders voor de patinten2 armen en ,b3 uitgeleide aan 't station4 4 ,het weer ,c3 uitgeleide aan 't station4 ,het weer ,b3 ,loof den ,heere4 mijne ziel6 ,c3 ,loof den ,heere1 mijne ziel6 ,b3 klinken4 ,hij heeft zijn ,c3 klinken4 ,hij heeft ,zijn ,b3 ook aan ,bunyan en ,rethurford1 ,c3 ook aan ,bunyan en ,rutherford1 ,b3 ,christenreize1 en ,rethurford zijn heerlijke ,c3 ,christenreize1 en ,rutherford zijn heerlijke ,b3 om mij hoe langs zoo meer te ,c3 om mij hoe langer zoo meer te ,b3 wij een waarlijk hemelscht leven ,c3 wij een waarlijk hemelsch leven ,b3 over te stappen2 in ,heidlberg stapten ,c3 over te stappen2 in ,heidelberg stapten ,b3 ,spoedig waren de in ,mainz ,c3 ,spoedig waren we in ,mainz ,b3 waarbij ik uit die duiternis geraakte ,c3 waarbij ik uit die duisternis geraakte ,b3 de grashalmen pennnen1 en alle engelen ,c3 de grashalmen pennen1 en alle engelen ,b3 bestember tijd en plaats ,c3 bestemder tijd en plaats ,b3 terdege gehoord3 dat de sterkte ,c3 terdege gehoord3 dat de sterkte ,b3 zoo van harte me met den dichter ,c3 zoo van harte me met den dichter ,b3 uw u liefhebbenden oud-leeraar ,c3 uw u liefhebbenden oud-leeraar1 ,b3 deze arme echtgenoten geeft1 dat ,c3 deze arme echtgenooten geeft1 dat ,b3 't licht darover opging1 en juist ,c3 't licht daarover opging1 en juist ,b3 een altijdurend zalig heden2 ,c3 een altijddurend zalig heden2 ,b3 ver-verdrukt moeten worden1 ,c3 verdrukt moeten worden1 ,b3 ,ik zal zijn1 die ,ik zijn zal4 ,c3 ,ik zal zijn1 die ,ik zijn zal4 ,b3 wat zegt mijn staatsrechtelijk gewaten1 ,c3 wat zegt mijn staatsrechtelijk geweten1 ,b3 wedadigheid en trouw verheerlijken ,c3 weldadigheid en trouw verheerlijken ,b3 uw u liefhebbenden oud-leeraar ,c3 uw u liefhebbenden oud-leeraar1 ,b3 ik de radiumbestraling nog goed ,c3 ik de radium-bestraling nog goed ,b3 uw u liefhebbenden oud-leeraar ,c3 uw u liefhebbenden oud-leeraar1 ,b3 en al haar heelrijkheid heeft ,c3 en al haar heerlijkheid heeft ,b3 uw u liefhebbenden oud-leeraar ,c3 uw u liefhebbenden oud-leeraar1 ,b3 1 1,mijn raad zal bestaan1 ,c3 ,mijn raad zal bestaan1 ---------------------------------------- -----------