material from the ,google ,print        
project47          ,,verklaring  van het
  ,,stoomwerktuig2  ,,zijnde ,,eene     
,,algemeen ,,bevattelijke ,,beschrijving
 ,,van ,,deszelfs ,,onderscheidene      
,,deelen1 ,,zamenstelling ,,en          
,,werking4  ,,opgehelderd ,,door  ,een  
,aantal ,platen en de ,benoodigde       
,tafelen4    ,,tweede ,,druk4           
,,verbeterd ,,en ,,vermeerderd ,,door   
,d4 ,,van ,,den ,,bosch1  's ,rijks     
,hoofd-,machinist4   ,illustratie       
,,amsterdam1  ,m4 ,,schooneveld en      
,,zoon4  #ahdc4   ,,gedrukt ,,bij       
,,bakels ,,en ,,kr,,ber4     ,de ,eerste
 ,druk van dit ,werkje was              
oorspronkelijk eene vertaling uit het   
,engelsch2 bij de uitgave van hetzelve  
hebben wij te dier tijd geene           
verantwoordelijkheid op ons willen      
laden1 met daarin eenige welgewenschte  
veranderingen te brengen2 doch na den   
geheelen uitverkoop van die oplage1     
oordeelden wij het1 op de bij ons       
ingekomene bescheidene en gegronde      

aanmerkingen achtslaande1 raadzaam1 om  
bij de uitgave van dezen tweeden druk1  
dit1 overigens niet ongunstig door het  
,publiek ontvangen werkje1 ter          
verbetering en vermeerdering aan eenen  
bevoegden deskundige op te dragen1 die  
ons dan ook het genoegen heeft gedaan1  
om behalve de verbeteringen tot bladz4  
#fa1 tot en met de laatste bladz4 #ach1 
geheel nieuwen tekst te leveren4--,wij  
vertrouwen hiermede1 al het mogelijke te
 hebben gedaan1 om aan het weetgierig   
,publiek1 een beknopt nuttig boekje1    
over eene nog zoo weinig in onze taal   
beschrevene hoogst belangrijke zaak te  
leveren4  ,daar met deze uitgaaf het    
beginsel is in het oog gehouden1 om voor
 weinig geld iets nuttigs te leveren1   
zoo zal men ons wel verschooning        
schenken1 voor het weder bezigen van het
 meerendeel der houtsnee-figuren van den
 eersten druk2 geheel andere te doen    
vervaardigen1 zoude den prijs te veel   
verhoogd1 en daardoor het ,werkje minder
 verkrijgbaar voor alle klassen gemaakt 

hebben2 beter kwam het ons1 op algemeen 
aanraden voor1 eene geheele machine in  
zij-aanzigt en doorsnede in plaat       
achteraan te voeqen2 door deze          
bijvoeging1 zoo wel als door de meer    
volledige bewerking en de daaruit       
voortspruitende meerdere uitgebreidheid1
 dan de vorige druk1 zal de lezer1 hopen
 wij1 zich gaarne de geringe            
prijsverhooging dezer uitgave getroosten
 en dezelve billijken4   ,de ,uitgevers4
     ,illustratie     ,,het             
,,stoomwerktuig    #a4  ,het groot en   
steeds toenemend belang van het         
stoom-werktuig in kunsten en handwerken 
verheft hetzelve tot een onderwerp1     
hetwelk de opmerkzaamheid van alle      
standen der maatschappij ten hoogste    
waardig is4 ,de vernuftig uitgedachte en
 heerlijke toestel1 waarmede vezels tot 
draden gesponnen werden1 ontvangt       
deszelfs beweging van het               
stoom-werktuig1 hetwelk insgelijks de   
beweging mededeelt aan de machinerie1   
waarmede vervolgens de gesponnen draden 

of garens tot doek geweven worden4 ,het 
stoom-werktuig is insgelijks de         
beweegkracht bij ontelbare andere       
kunsten1 die onder de belangrijkste1    
waarmede de mensch bekend is1           
gerangschikt moeten worden4 ,er bestaat 
ook in der daad thans naauwelijks een   
voorwerp door den mensch vervaardigd1   
tot sieraad of tot nuttig gebruik       
bestemd1 waarvan wij niet1 in zekeren   
graad1 het bestaan aan dit veel         
vermogende werktuig verschuldigd zijn4  
,met behulp van hetzelve halen wij      
steenkolen en ijzer-erts uit de diepste 
mijnen1 en brengen het hinderlijke water
 uit dezelve naar boven2 het erts in    
smeedbaar ijzer herschapen1 wordt       
vervolgens door hetzelfde werktuig tot  
staven gevormd1 en alzoo1 zoo wel tot   
het smeden van ankers1 waarmede de      
grootste zeekasteelen het woeden van    
wind en water kunnen uitstaan1 als tot  
het vervaardigen van de fijnste         
borduurnaald gebezigd4 ,zoo             
bewonderenswaardig het stoomwerktuig is1

 ten aanzien van deszelfs onderscheidene
 wijzen van aanwending1 als van de      
verbazende1 aan zoo veel regelmaat      
verbondene1 kracht door haar ontwikkeld1
 even zoo opmerkelijk is hetzelve1      
afgescheiden van deze of andere         
fabrijkmatige bewerking beschouwd2      
leverende de treffendste en heerlijkste 
toepassingen van eenige der voornaamste 
natuurwetten4 7,de grondbeginselen1     
waarop de werking van dit werktuig      
berust1 zijn noch talrijk1 noch         
moeijelijk te bevatten1 daar hiertoe    
alleen vereischt wordt1 dat men         
denzelven zorgvuldig1 afzonderlijk en   
ordelijk eenige opmerkzaamheid schenkt1 
ten einde gemakkelijk van de vereenigde 
werking eene voldoende kennis te        
verkrijgen4 ,zoo de lezer1 hoe weinig   
gemeenzaam hij ook met het onderwerp    
wezen moge1 de volgende bladzijden      
slechts met aandacht leest1 dan         
twijfelen wij geenszins1 of hij zal een 
duidelijk en klaar begrip krijgen van   
alle grondbeginselen1 waarop de         

zamenstelling van dit1 in onze tijden   
zoo onmisbare werktuig1 is gegrond47    
,ten einde onze lezers hiertoe in staat 
te stellen1 zullen wij de beschrijving  
van eenige weinige en eenvoudige        
grondbeginselen laten voorafgaan1       
waardoor de wetten1 waarop de werking   
van het werktuig rust1 opgehelderd      
worden4    #b4  ,wanneer metalen of     
vloeistoffen verwarmd worden1 dan zetten
 zij zich uit1 of vermeerderen in       
omvang1 dat is3 worden grooter4 ,zoo    
men1 bij voorbeeld1 eene staaf ijzer    
neemt1 die koud zijnde1 volmaakt in een 
gat sluit of past1 dan zal dezelve1     
verhit of gloeijend gemaakt1 zoodanig   
uitgezet wezen1 dat het gat de staaf    
niet meer zal kunnen omvatten1 en niet  
eer1 voor dat de staaf weder koud       
geworden is1 zal dezelve in het gat1    
7hetwelk hiervan onveranderlijke grootte
 gedacht wordt7 weder passen4 ,hoe      
geweldiger de aangewende hitte is1 des  
te meer zal de staaf uitzetten1 tot dat 
de hitte zoo geweldig wordt1 dat de     

vaste zamenhang van het metaal ophoudt  
en smelt4 ,dat deze uitzetting of       
vermeerdering in uitgebreidheid ook met 
de vloeistoffen plaats heeft1 hiervan   
kan men zich gemakkelijk overtuigen door
 eenen ketel geheel of volmaakt met     
water gevuld boven het vuur te plaatsen3
 want warm wordende1 zal het vocht      
dadelijk daaruit vloeijen4    #c4  ,deze
 eigenschap heeft aanleiding gegeven tot
 het uitvinden en zamenstellen van een  
in de kunsten en wetenschappen zeer     
nuttig en tevens onmisbaar werktuig1    
,thermometer genaamd1 hetwelk aanwijzing
 doet van den warmtegraad1 waarin       
hetzelve is geplaatst1 zijnde als volgt 
zamengesteld4  ,aan het eene einde van  
eene dunne glazen pijp1 waarvan het gat 
klein en overal even wijd is1 is een    
holle bol geblazen2 door het andere     
opene einde is vervolgens deze bol1 en  
een klein gedeelte der aangelegene pijp1
 het zij met gekleurde spiritus1 of wel 
met kwik gevuld1 dat geschiedt naar     
zekere handelwijze1 die wij overbodig   

achten hier te verklaren1 en volgens    
welke dan ook na de vulling1 het opene  
einde der pijp wordt gesloten1 en het   
ongevuld blijvende gedeelte pijp        
luchtledig gemaakt4--,men heeft alzoo   
eene vloeistof in glas opgesloten en    
voor uit damping of verlies beveiligd2  
omdat nu1 de uitzetting van vloeistoffen
 door warmte1 veel grooter is1 dan die  
van het glas1 zoo gebeurt het1 dat de   
vloeistof bij verschil van warmtegraad1 
in de pijp rijst of daalt1 en dit       
aanwijst op eene daarnevensstaande      
verdeeling of zoogenaamde schaal4       
,illustratie3 ,het onderste deel van een
 thermometer1 met bij de waarde van #cb 
graden de afkorting ',v4,p4'   ,maar om 
die verdeeling algemeen verstaanbaar1 en
 voor verschillende ,thermometers       
onderling vergelijkbaar te doen zijn1   
heeft men twee vaste punten tot         
grondslag gekozen4 ,een dezer vaste     
punten is de stand van den top der      
vloeistof1 wanneer de ,thermometer in   
smeltend ijs is gesteld2 het andere1 de 

hoogere stand1 wanneer dezelve in zuiver
 water1 dat in de vrije lucht kookt1 is 
gedompeld3 den eersten of laagsten stand
 der vloeistof in den ,thermometer1     
noemt men het vriespunt1 en den anderen 
of hoogeren het kookpunt4 ,van beide    
punten is door proeven bewezen1 dat zij1
 in gelijke omstandigheden1 van         
onveranderlijk temperatuur zijn4 ,de    
onderlinge afstand dezer vaste punten   
wordt verschillend verdeeld2 de hier te 
lande meest gebruikelijke1 en welke wij 
in dit werkje overal zullen volgen1 is  
in #ahj deelen verdeeld1 de             
,thermometerschaal van ,fahrenheit      
genoemd4 ,men plaatst dan den           
,thermometer in smeltend ijs1 en geeft  
een teeken of merk op de pijp of        
aangehechte plaat1 ter hoogte van den   
top der ingeslotene vloeistof1          
vervolgens dompelt men denzelven in     
kokend water1 geeft weder een           
merkteeken1 en verdeelt de ruimte       
tusschen deze teekens in #ahj gelijke   
deelen2 volgens ,fahrenheit telt men    

voor het vriespunt #cb deelen of graden1
 dus voor het kookpunt #bab graden1 dat 
is3 #ahj graden hooger1 en zie daar den 
,thermometer of warmtemeter vervaardigd2
 in nevensstaande plaat1 als met        
uitgebroken middendeel of verkort1      
afgebeeld4  ,wij moeten onze lezers hier
 opmerkzaam maken1 dat de verdeeling der
 schaal1 tusschen de vaste punten1 in   
#ahj graden1 eene zeer willekeurige zaak
 is4 ,in ,frankrijk en ook bij ons te   
lande1 7doch minder algemeen7 verdeelt  
men den afstand tusschen het vries- en  
het kookpunt in #ajj gelijke deelen1    
waarbij het eerste met #j en het laatste
 met #ajj geteekend wordt4 ,deze        
verdeeling wordt de honderddeelige      
7centigrade7 of dien naar ,celtius      
genoemd1 terwijl nog eene andere wijze1 
waarbij de opgegeven ruimte in #hj      
deelen verdeeld wordt1 de ,reaumursche  
of dien naar ,deluc is4 ,de handelwijze 
om de eene verdeeling in de andere over 
te brengen1 vindt men in onderscheidene 
werken opgegeven1 onder anderen in      

,,arnott',s grondbeginselen der         
,natuurkunde1 welk werk bij de uitgevers
 dezes te bekomen is4    #d4  ,door     
toevoeging van warmte gaat het ijs tot  
water over4 ,zoo wij in dien toestand   
meerdere warmte aanvoeren1 dan zet de   
vloeistof zich meer en meer uit1 tot dat
 dezelve begint te koken4 ,in dezen     
staat1 rijst van de oppervlakte damp op1
 die dikker en als gejaagd1 onder den   
naam van stoom bekend is4 ,op #cb graden
 ,fahrenheit1 het vriespunt1 begint het 
ijs te smelten1 en op #bab graden1 het  
kookpunt1 ontwikkelt zich de eigenlijke 
stoom1 terwijl de damp1 welke op eenen  
lageren graad van warmte opstijgt1 ook  
den naam van wasem draagt4    #e4       
,overal zullen wij hier voor het        
uitdrukken van eenige warmtemaat den met
 kwik gevulden ,thermometer bezigen4    
,dat vloeibaar metaal is voor dit       
gebruik bijzonder geschikt1 niet alleen 
om dat hetzelve eene zeer strenge koude 
behoeft1 om te verstijven1 7#ci graden  
onder #j graden7 en niet eer dan        

belangrijk verhit kookt 7#ffj graden72  
maar ook om dat het kwik in glas        
opgesloten1 blijkbaar evenredig uitzet  
7vooral tusschen het vries en kookpunt  
van het water71 met de hoeveelheid      
toenemende warmte2 dat wil zeggen3 zoo  
eene zekere hoeveelheid warmte1 het kwik
 in den ,thermometer1 van #cj tot #dj1  
dus #aj graden1 doet stijgen1 dan zal   
het toevoegen van eene gelijke          
hoeveelheid warmte1 het kwik weder #aj  
graden doen klimmen1 en dus tot #ej     
brengen2 drie maal zoo veel warmte op   
#fj1 viermaal zooveel warmte op #gj enz4
  ,het is eene algemeene eigenschap1 dat
 vloeistoffen1 die in eenen ongedekten  
of openen ketel1 in gemeenschap met de  
vrije lucht1 verwarmd worden1 ophouden  
warmte aan te nemen1 wanneer dezelven   
koken3 zoo zal men het kwik eens        
,thermometers1 die in water 7dat        
verwarmd wordt7 gedompeld is1 bij       
gewonen toestand der omringende lucht1  
niet hooger dan tot #bab graden zien    
klimmen1 terwijl het water als dan zal  

aanvangen te koken1 en1 bij doorgaande  
werking van het vuur onder den ketel1   
stoom te leveren2 de warmte1 die het    
vuur dus vervolgens afgeeft1 gaat na het
 kookpunt slechts door het water1 om1   
zich daarmede vereenigende1 stoom te    
vormen4 ,het water alzoo in dampvormigen
 staat overgegaan1 beslaat #agjj maal   
zooveel ruimte1 als in deszelfs vorigen 
of druipenden staat2 eene kubieke palm  
water levert dus #agjj kubieke palmen   
stoom in de vrije lucht4#a ,hoeveel     
warmte zich met het water vereenigd     
heeft1 om stoom daar te stellen1 wordt  
door den ,thermometer dus niet          
aangewezen1 en deze zal ook1 ofschoon   
men denzelven in den voortgebragten     
stoom plaatste1 geen hooger kwikstand   
teekenen2 al deze warmte1 waarvan men de
 maat door den ,thermometer niet kent1  
en die als een bestanddeel van den stoom
 zelven moet beschouwd worden1 draagt   
den naam van verborgene warmte4 ,in     
waterstoom maakt1 de verborgene warmte  
nog al eene belangrijke hoeveelheid uit2

 waarnemingen1 door middelen1 waarvoor  
hier geene plaats ter beschrijving      
bestaat1 hebben bewezen1 dat voor het   
daarstellen van zoodanigen stoom1 ruim  
#f-a_/b maal zoo veel warmte noodig is1 
als vereischt wordt1 om water van een   
gemiddeld temperatuur tot #bab graden1  
of tot het kookpunt1 te verwarmen4      
,bijvoorbeeld3 zij gesteld1 dat men     
water1 dat de temperatuur van #fb graden
 bezit1 tot het kookpunt1 #bab graden1  
verwarmt1 dan moeten #aej warmte graden 
daaraan worden medegedeeld4 ,nu zal men 
niet eer stoom1 die dezelfde temperatuur
 teekent1 daarvan kunnen verkrijgen1 dan
 na mededeeling van nog #ajjj graden    
warmte bovendien1 de verborgene warmte  
van waterstoom uitmakende1 en die dus   
meer dan #f-a_/b maal #aej graden       
bedraagt4   #a ,alle maat- en           
gewigtopgaven zijn ,nederlandsche4      
#f4  ,wanneer stoom tot op de           
temperatuur van #bab graden verkoeld    
wordt1 gaat dezelve van dampvormigen tot
 druipenden staat over1 en wordt weder  

water1 terwijl de verborgene warmte1    
door het verkoelend ligchaam1 of het    
verkoelend vocht1 dat men daartoe       
bezigt1 wordt opgenomen4 ,men begrijpt  
ligt1 dat aangezien de verborgene warmte
 belangrijk is1 er ook eene evenredig   
groote koele oppervlakte1 of hoeveelheid
 koelend vocht1 met den stoom in        
aanraking moet worden gebragt1 om geheel
 tot water over te gaan1 dat minder dan 
#bab graden temperatuur zal bezitten4   
,men noemt dusdanige overgang van stoom 
tot water1 verdikking 7,condensatie74   
,de stoom tot water verdikkende of      
,condenserende1 zal dan ook #agjj maal  
kleinere ruimte innemen1 dus zullen zoo 
vele kubieke palmen stoom1 slechts eene 
kubieke palm water opleveren2 een       
natuurlijk gevolg1 en het omgekeerde van
 hetgeen hooger van de stoomwording     
gezegd is4    #g4  ,als nu1 moeten wij  
onze lezers met andere beginselen bekend
 maken4 ,men neme eene glazen pijp of   
buis #h-a_/b palm lang1 aan eene einde  
goed digt gesloten1 doch aan het andere 

open4 ,deze pijp vulle men naauwkeurig  
met kwik1 en dompele het opene einde in 
eenen bak1 die met dezelfde vloeistof   
gevuld is4 ,hierbij zal men gewaar      
worden1 dat slechts een gedeelte kwik   
uit de buis in den bak zal vloeijen1 zoo
 dat ongeveer #g palm en #f duim1       
7gemeten uit de oppervlakte van het kwik
 in den bak71 in de pijp zal blijven    
staan1 en dat eene ledige ruimte boven  
bij den top der pijp bestaat4 ,hierbij  
hebben wij ondersteld dat de pijp       
loodregt gehouden wordt1 of zoodanig1   
dat eene loodlijn met den stand der buis
 evenwijdig is1 in het wetenschappelijke
 zegt men3 de buis staat perpendiculair 
op het vlak der vloeistof4 ,zoo wij nu  
aannemen1 dat1 terwijl het ondereinde   
steeds in het kwik gehouden wordt1 de   
buis naar de eene of andere zijde       
overhelt1 dan zal men gewaar worden1 dat
 het kwik in dezelve meer pijplengte zal
 innemen1 zonder dat echter de loodregte
 of perpendiculaire hoogte van het kwik 
boven het oppervlak in den bak1 eenige  

verandering zal ondergaan2 en zoo veel  
helling zal men aan de pijp kunnen      
geven1 dat de top der kwikkolom1 aan het
 gesloten boveneinde der pijp raakt4    
,het is geheel onverschillig welke      
meerdere lengte of wijdte de pijp heeft1
 altijd zal men nagenoeg eene zelfde    
kwikhoogte opmerken2 zegge nagenoeg1 om 
dat die hoogte van de veranderlijke     
zwaarte des dampkrings afhankelijk is1  
gelijk later zal opgemerkt en aangewezen
 worden4    #h4  ,zoo wij in plaats van 
met kwik1 diezelfde pijp met water      
hadden gevuld1 dan zoude men deze       
vloeistof geenzins hebben zien dalen2 de
 reden daarvan is gelegen1 dat het      
water1 ligter dan het kwik zijnde1 met  
die geringe hoogte geene drukkende      
zwaarte genoeg bezit4 ,voor water zoude 
men eenen pijp behoeven die ongeveer    
#ac-a_/b maal zoo lang was1 dewijl het  
kwik ook nagenoeg zoo veel malen        
soortelijk zwaarder is4 ,in eene        
loodregtstaande pijp1 die #aa-a_/b el   
lang is1 bovenwaarts gesloten1 en met   

het opene ondereinde onder water        
gedompeld1 zal dienvolgens eene         
waterkolom blijven staan van ongeveer   
#ajc palmen hoog4 ,indien wij nog       
ligtere vloeistoffen kiezen1 dan zal ook
 de pijp1 in evenredigheid van het      
soortelijk gewigt dier vloeistoffen1    
langer moeten zijn4 ,de gemiddelde      
hoogte der kwikkolom1 #g4f palm zijnde1 
is die der waterkolom #ajc palmen1 eene 
mede evenwigtige kolom raapolie #aab1 en
 eene van spiritus of gewone alcohol    
#aah palmen hoog2 allen in nabijkomende 
getallen uitgedrukt4 ,wat van het       
ophouden dezer kolommen oorzaak is1     
zullen wij trachten volgenderwijze te   
verklaren4    #i4  ,wanneer wij1 bij    
voorbeeld de monding van een bierglas   
met eene blaas1 die eenen doorgaanden en
 daarin digt gebondenen gewonen         
pijpensteel bevat1 sluitend overspannen1
 en door dien pijpensteel de lucht uit  
het alzoo afgeslotene bierglas voor een 
gedeelte zuigen1 dan zal men zien1 dat  
de blaas naar binnen bewogen zal worden4

 ,dit wordt te weeg gebragt door den    
druk der omringende buitenlucht1        
gedurende het ijler worden der lucht1   
die in het glas besloten is2 een        
verschijnsel1 dat dus eenvoudig zich    
zelf als 't ware verklaart4 ,verder3 zoo
 wij twee holle kommen nemen1 waarvan de
 randen volmaakt op elkander sluiten1 en
 door een zeker werktuig1 luchtpomp     
genaamd1 de lucht uit de binnnenholte   
trekken1 dan zullen wij ondervinden1 dat
 er eene aanmerkelijke kracht vereischt 
wordt1 om de twee kommen van elkander te
 trekken4 ,zoo zal1 wanneer de twee     
holle kommen1 na op elkander gevoegd te 
zijn1 eenen hollen kogel vormen1 waarvan
 de grootste middellijn of diameter niet
 meer bedraagt dan #a palm1 er eene     
kracht van omstreeks #ha ponden         
vereischt worden1 om de beide halve     
bollen van elkander los te rukken4 ,om  
de oorzaak van dit verschijnsel te      
verklaren1 doen wij opmerken1 dat het   
eene waarheid is1 dat de lucht1 die wij 
inademen1 gelijk bij de proef met het   

bierglas reeds bleek1 werkelijk gewigt  
heeft2 want zoo een holle kogel gewogen 
wordt1 terwijl dezelve nog met lucht    
gevuld is1 en naderhand insgelijks op de
 weegschaal wordt gelegd1 als de lucht  
er is uitgehaald1 dan zal de bol in het 
laatste geval minder wegen1 dan in het  
eerste4 ,in der daad is ook gevonden1   
dat eene kubieke el drooge lucht1 die in
 digtheid den gemiddelden druk des      
dampkrings evenaart1 op de temperatuur  
van #fb graden1 ruim #a pond en #b oncen
 weegt4 ,daar dit dan het geval is1 zoo 
moet aangenomen worden1 dat ook ieder   
voorwerp1 een zeker gewigt1 of eene     
drukking van de lucht heeft te verduren1
 dewijl die lucht de aarde overal       
omringt1 en daarom dampkringsdruk       
genoemd wordt4  ,de oorzaak derhalve1   
waardoor de over het glas gespannene    
blaas naar binnen zet1 moet daarin      
worden gezocht1 dat de buitenlucht      
dezelve met kracht drukt1 terwijl in de 
binnenruimte geen genoegzame tegendruk1 
door de uitzuiging of verijling te weeg 

gebragt1 bestaat4 ,deze zelfde oorzaak  
geldt insgelijks1 bij het tweede        
aangehaalde voorbeeld4 ,wanneer de lucht
 nog in den kogel besloten is1 dan drukt
 zij de halve bollen met dezelfde kracht
 naar buiten1 als de buitenlucht dezelve
 tegen elkander perst1 zoo dat de eene  
kracht met de andere evenwigt maakt1 en 
de halve bollen gemakkelijk van elkander
 verwijderd kunnen worden4 ,zoodra de   
lucht echter uit de binnenruimte werd   
verwijderd1 en de halve bollen luchtdigt
 op elkander sloten1 bestond er in de   
inwendige ruimte geene kracht1 om de    
drukking van de buitenlucht tegenstand  
te bieden1 welke tegenstand derhalve    
door eene van buiten aangewende kracht  
moest worden vervangen1 zoodat men het  
gewigt van de buitenlucht1 om zoo te    
spreken1 moest opligten4    #aj4  ,op   
dezelfde wijze kunnen de daadzaken1 die 
wij in  #g en #h1 betrekkelijk de buis  
met water1 olie1 spiritus en kwik hebben
 bijgebragt1 verklaard worden4 ,toen wij
 vooronderstelden1 dat de pijp met kwik 

gevuld1 en met het opene einde in den   
bak gedompeld was1 bleek het klaar1 dat 
deze vloeistof1 uit hoofde van haar     
gewigt1 geheel uit de buis zoude        
gevloeid zijn1 zoo haar geen tegenstand 
geboden werd2 en wel tot zoo ver1 dat de
 oppervlakte van het kwik in den bak met
 die in de buis dezelfde hoogte         
bereikte4 ,wij hebben echter doen       
opmerken1 dat dit werkelijk het geval   
niet is1 maar dat het kwik tot op eene  
hoogte van ongeveer #g4f palm in de buis
 hangen bleef4 ,de verklaring van dit   
verschijnsel is de volgende4 ,daar de   
buis of pijp geheel en al met kwik      
gevuld is1 zoo bevindt zich geene de    
minste lucht in dezelve1 het kwik zou   
bij het omkeeren ook werkelijk geheel   
naar beneden storten1 in geval het opene
 ondereinde der pijp in geen' bak met   
kwik gedompeld stond2 dewijl nu de      
lucht1 overal op het oppervlak van het  
kwik in den bak drukt1 uitgezonderd voor
 dat onbelemmerd klein gedeelte1 dat het
 inwendige der pijp omvat1 en waartoe de

 buitenlucht niet kan naderen1 zo moet  
het kwik noodzakelijk1 op eene zekere   
hoogte in den pijp blijven staan1 opdat 
de zwaarte van die kolom1 met de        
luchtdrukking of dampkrings-lucht daar  
buiten1 evenwigt make4 ,ten duidelijkste
 kan dit ook bewezen worden door de pijp
 met stoom te vullen1 en dan het opene  
eind in den kwikbak te dompelen4        
,wanneer als dan de stoom tot beneden   
#bab graden verkoeld is1 7op welken     
graad dezelve1 zoo als vroeger in  #f is
 aangetoond1 tot water overgaat1 en als 
zoodanig eene #agjj maal geringere      
ruimte inneemt1 dan in den toestand van 
stoom zelven17 dan zal het zich vormende
 water slechts een #agjjste deel der    
ruimte van de pijp innemen1 en dezelve  
tevens luchtledig laten4 ,bij dezen     
stand van zaken zal de lucht op de      
oppervlakte van het rondom gelegene kwik
 persen1 en hetzelve noodzaken1 tot op  
de reeds opgegevene hoogte van #g4f palm
 te stijgen1 daar die vloeistof ook     
natuurlijk naar dien kant uitwijkt1     

alwaar zij geenen tegenstand ondervindt4
 ,in  #h hebben wij echter doen         
opmerken1 dat water veel hoogeren stand 
in de pijp behoudt1 en olie of spiritus 
nog hooger4 ,wat zou nu de oorzaak van  
dit onderscheid in hoogte anders kunnen 
zijn1 dan het onderling verschil in     
soortelijk gewigt dezer vloeistoffen    
zelven8 ,het is klaar1 dat eenige       
vloeistof uit het ondereinde van de buis
 zal vloeijen1 zoo lang het gewigt van  
dezelve grooter is1 dan de kracht1 die  
tegenstand biedt1 of die haar in de buis
 tracht op te houden4 ,deze kracht nu is
 de drukking van den dampkring op de    
oppervlakte van de vloeistof in den bak1
 waarin het opene einde gedompeld is4   
,zoo wij nu aannemen1 dat de opening aan
 dit ondereind van de buis juist eene   
vierkante duim is1#b dan zullen wij door
 naauwkeurige waarnemingen ondervinden1 
dat de gemiddelde druk des dampkrings1  
bij eene temperatuur van #fb graden1    
evenwigt maakt met eene kwik-water-olie-
 of spirituskolom1 die met zulk een     

grondvlak #ajc4c looden weegt2 zegge    
gemiddelde druk1 om dat de dampkring aan
 meer of mindere zamenpakking onderhevig
 is1 en behalve dat de dampkringshoogte 
mede invloed heeft1 zoodat gemeld gewigt
 van het gemiddeld oppervlak des        
,oceaans geldt4 ,den gemiddelden druk   
des dampkrings dus voor een oppervlak1  
dat een vierkante duim groot is1        
kennende1 zoo is deszelfs druk voor     
eenig ander oppervlak daarna te         
berekenen3--,thans moet nog gezegd      
worden1 dat de door den dampkring op    
gehoudene kwikkolom in eene glazen pijp1
 waarvan boven gesproken werd1 den      
algemeen bekenden ,barometer is4 ,de    
,barometer is dus een werkelijke weger  
van den dampkring2 men weet dat de      
kwikhoogte in dat ,instrument aan       
dagelijksche verandering onderhevig is1 
dat is3 het zwaarte verschil des        
dampkrings volgt1 en dat wij daardoor   
tot weervoorspellingen in staat geraken4
 ,tusschen deze veranderingen heeft men 
eenen gemiddelden stand gekozen1 die de 

gemiddelde stand des ,barometers1 of de 
gemiddelde druk des dampkrings1 boven   
gebezigd1 genoemd wordt4 ,vervolgens    
heeft de meer of mindere verheffing van 
den kwikbak des ,barometers ook invloed 
op deszelfs stand1 omdat de hoogte des  
dampkrings daarvan afhangt1 van daar de 
bepaling3 gemiddelde stand des          
,barometers aan het gemiddeld oppervlak 
des ,oceaans2 alzoo is de gemiddelde    
stand des ,barometers aan het gemiddeld 
oppervlak des ,oceaans1 bij eene        
temperatuur van #fb graden1 naauwkeurig1
 #g4fb palm1 welke kwikhoogte als boven 
gezegd is1 per vierkante duim met #ajc4c
 loden drukt4   ,illustratie3 ,vierkant 
#b ,wanneer wij een stuk papier nemen en
 hetzelve in eenen vierkanten vorm      
snijden1 zoodat de zijden ,,ab1 ,,ad1   
,,cb1 en ,,cd gelijk zijn1 en ieder     
eenen duim lengte hebben1 terwijl de    
hoeken regt of winkelhaaksch zijn1 dan  
wordt de alzoo ingeslotene ruimte1 een' 
vierkanten of kwadraat duim genoemd4    
#aa4  ,met deze weinige kundigheden zijn

 wij reeds in het bezit van de          
belangrijkste grondbeginselen1 waarop de
 werking van het stoomwerktuig berust1  
en waarvan wij thans het gebruik zullen 
verklaren4 ,het kan echter niet ongepast
 zijn1 om dezelven in het kort te       
herinneren1 daar zij in het vervolg     
menigwerf zullen te pas komen4 ,de      
grondbeginselen dan zijn3 #a4 ,het water
 zet uit1 of vermeerdert in             
uitgebreidheid1 wanneer hetzelve verhit 
wordt4 #b4 ,wanneer het water tot op het
 kookpunt 7#bab graden7 verhit wordt1   
gaat deze vloeistof tot stoom over1 en  
neemt in dien staat een #agjj maal      
grootere ruimte in4 #c4 ,dat de         
verborgene warmte van waterstoom #ajjj  
graden bedraagt4 #d4 ,zoo de stoom tot  
beneden de #bab graden wordt afgekoeld1 
verdikt dezelve tot water1 en vermindert
 #agjj malen in uitgebreidheid1 terwijl 
de verborgene warmte weder vrij raakt4  
#e4 ,de dampkring oefent gemiddeld eene 
bestendige drukking uit1 die aan de     
oppervlakte van de aarde1 welke met het 

gemiddeld oppervlak des ,oceaans        
overeenkomt1 een vermogen uitoefent van 
#ajc4c looden op elken vierkanten duim1 
of die op iedere vierkante palm1 met een
 gewigt van #ajc4c ponden drukt1 welk   
gewigt1 overeenkomstig den stand des    
,barometers1 aan wijziging onderworpen  
is4   ,illustratie3 ,figuur #b    #ab4  
,onderstellen wij1 dat een fornuis of   
vuurhaard ,a1 zoo ingerigt is1 dat de   
door het vuur ontwikkelde warmte aan den
 ketel ,b wordt medegedeeld1 en het     
daarin vervatte water kan doen koken1 en
 in stoom veranderen2 dat die stoom     
geenen anderen uitweg heeft1 dan door de
 buis of pijp ,c ,c1 waarvan het eene   
uiteinde met het inwendige van den top  
des ketels ,b gemeenschap heeft1 en     
daaraan bevestigd is1 terwijl het andere
 einde met het benedengedeelte van den  
cilinder ,d mede gemeenschap heeft4 ,aan
 het ondereinde van deze buis bevindt   
zich eene kraan ,j1 op de gewone wijze  
ingerigt4 ,door middel van deze kraan is
 men in staat1 om de gemeenschap        

tusschen den ketel ,b en den cilinder ,d
 af te sluiten1 of daar te stellen1 zoo 
dat men naar goedvinden1 alleen door het
 omdraaijen van deze kraan1 den stoom   
toegang naar den cilinder verschaffen   
kan of niet4 ,aan de tegenovergestelde  
zijde van den cilinder ,d bevindt zich1 
nabij den bodem1 eene andere pijp ,k1   
waardoor eene gemeenschap daargesteld   
wordt tusschen den cilinder en eenen bak
 koud water ,i4 ,deze gemeenschapsbuis  
is insgelijks met eene kraan ,k         
voorzien1 zoo dat men mede naar         
goedvinden1 de gemeenschap tusschen den 
koudwaterbak en den cilinder afsluiten  
kan4 ,de cilinder is van gegoten ijzer  
vervaardigd1 en van binnen volmaakt     
gelijkwijdig rond geboord4 ,in den      
cilinder sluit een uit gegoten ijzer1 of
 uit metaal bestaande1 zuiger ,e1 die   
rondom met eene uitzetbare              
zelfstandigheid1 hennep of vlas1 is     
ompakt1 ten einde dezelve volmaakt      
sluitende zij1 en nogtans gemakkelijk op
 en neder bewogen kan worden1 zonder de 

minste lucht of stoom tusschen zich en  
den binnenwand van den cilinder door te 
laten4 ,aan dezen zuiger is eene stang1 
waaraan in deze schets1 eene beweegbare 
ketting ,f ,f1 als verbonden1 is        
afgebeeld1 die1 over eene beweegbare    
schijf of spoorwiel ,g geslagen1 aan het
 andere einde met een gewigt ,h1 voor   
tegenwigt1 bezwaard is2 en wel zoodanig1
 dat wanneer de zuiger geene            
verhindering1 dat is onder en boven     
gelijken tegenstand ondervindt1 deze    
altijd1 door dit tegenwigt1 naar het    
bovendeel des cilinders gevoerd wordt4  
,een en ander op deze wijze ingerigt    
zijnde1 zoo vooronderstel1 dat het vuur 
in het fornuis ,a worde opgestookt1 en  
dat het water in den ketel ,b aan het   
koken geraakt1 dan zal1 bijaldien de    
kraan ,j open is1 de stoom1 die van de  
oppervlakte des waters uit den ketel    
stijgt1 door de pijp ,c ,c in den       
cilinder ,d dringen1 zorg gedragen      
zijnde1 dat de kraan ,k1 waarmede de    
gemeenschap met den koudwater bak ,i    

daargesteld wordt1 zoo lang gesloten    
blijft4 ,het gedeelte van den cilinder  
beneden den zuiger ,e zal dus spoedig   
met stoom gevuld wezen1 en zoo men1     
daarop de kraan ,j sluit1 wanneer den   
zuiger1 door de toevloeijing der stoom  
om hoog gerezen is1 zal de gemeenschap  
tusschen den ketel en cilinder          
afgesloten zijn4 ,thans opene men de    
kraan ,k1 zoo dat daardoor eenig koud   
water uit den koudwaterbak ,i in den    
cilinder vloeit1 waardoor1 volgens  #h1 
de stoom tot beneden #bab graden zal    
worden bekoeld1 en derhalve1 zich       
verdikkende1 nu1 in plaats van de       
geheele ruimte beneden den zuiger ,e1   
slechts omstreeks het #agjjste gedeelte 
zal innemen1 hetwelk dus met de         
hoeveelheid koud water1 dat uit den bak 
,i is ingedrongen1 een betrekkelijk     
klein gedeelte der ruimte van den       
cilinder beslaan zal4 ,deze ruimte zal  
dan nagenoeg volkomen ledig zijn1 en    
zeer weinig tegendruk zal tegen het     
ondervlak des zuigers bestaan4 ,de volle

 dampkring echter drukt op de           
bovenvlakte van den zuiger1 en oefent   
een vermogen uit1 om dien naar beneden  
te drijven1 alzoo hij nu aan de         
onderzijde bijna geenen tegenstand      
ondervindt4 ,hierdoor zal derhalve de   
zuiger dalen1 den ketting ,f ,f met zich
 medevoeren1 en dus het gewigt ,h doen  
rijzen4 ,zoo men vervolgens door de     
kraan1 die in den bodem van den cilinder
 geplaatst1 en in de afbeelding slechts 
met flaauwe trekken aangewezen is1 het  
water laat afloopen1 dan zal1 na        
sluiting van alle drie de kranen1 de    
zuiger zich aan het benedeneinde van den
 cilinder bevinden1 en door de drukking 
van den dampkring in dien stand gehouden
 worden4 ,men opene vervolgens de kraan 
,j1 waardoor op nieuw den stoom toegang 
in het benedengedeelte van den cilinder 
verschaft wordt1 welke stoom1 wanneer   
die gelijke kracht met de drukking van  
den dampkring uitoefent1 den zuiger met 
hetzelfde vermogen zal opdrijven1 als   
dezelve door den eersten wordt          

nedergedrukt1 zoodat de drukking op het 
boven- en benedenvlak aan elkander      
gelijk is1 en toelaat1 dat de zuiger    
even zoo gemakkelijk naar boven als naar
 beneden bewogen kan worden1 even alsof 
er geen stoom of dampkring bestond4     
,daar nogtans het gewigt ,h1 het        
vermogen heeft1 om den ketting ,f1 die  
aan den zuiger vast is1 naar beneden te 
trekken1 zoo zal die zuiger eene        
meerdere neiging hebben om te stijgen1  
hetwelk ook werkelijk het geval zal     
zijn1 zoodat hij wederom de stelling    
aanneemt1 die in de afbeelding is       
voorgesteld4 ,hierop sluite men wederom 
de kraan ,j en opene de koudwaterkraan  
,k1 waardoor de stoom andermaal verdikt 
zal worden1 geene drukking beneden den  
zuiger zal plaats hebben1 en deze dus   
wederom door de drukking van den        
dampkring naar beneden of naar den bodem
 van den cilinder bewogen zal worden4   
,door deze bewerking kan men de beweging
 des zuigers zoo menigmaal herhalen als 
men verlangt1 en aan denzelven eene op- 

en neergaande beweging in den cilinder  
mededeelen4  ,met betrekking tot        
dusdanigen toestel moeten wij alleen    
doen opmerken1 dat het water1 hetwelk   
ter verdikking van den stoom gebezigd1  
zoowel als dat1 hetwelk door den        
overgang van stoom tot water geboren    
wordt1 gestadig moet worden afgetapt1   
door den kraan in den bodem des         
cilinders2 dewijl bij gebreke van dien1 
dit gezamenlijke water1 eindelijk den   
ganschen cilinder zoude vullen1 en dus  
de beweging van den zuiger onmogelijk   
maken4 ,bovendien is aanvankelijk onder 
den zuiger eenige lucht in den cilinder 
aanwezig welke men door deze bodemkraan1
 vr het indringen van den stoom uitgang 
moet geven1 dat is alleen1 vr het eerste
 in beweging stellen des zuigers4       
,behalve dat1 ontwikkelt zich uit het   
koelwater ook nog eenige lucht1 die mede
 telkens1 bij het ontlasten van dit     
water1 uit den cilinder uitgedreven     
wordt4  ,deze eenvoudige toestel is nu  
in der daad een stoomwerktuig1 en de    

lezer zal wel doen1 om met aandacht de  
beschrijving na te gaan1 die wij van    
denzelven gegeven hebben2 want door het 
goed begrijpen van de grondbeginselen   
der werking1 zullen de volgende         
beschrijvingen des te gemakkelijker     
verstaan worden4    #ac4  ,bij eenige   
opmerkzaamheid zal men gewaar worden1   
dat het nut door het eenvoudig op- en   
nergaan van het gewigt ,h1 van wege de  
overeenkomende beweging van den zuiger1 
zeer beperkt is4 ,doch men kan het eene 
einde van ketting ,f1 in plaats van met 
een gewigt ,h1 met den stang van eenen  
waterpomp-zuiger verbinden1 ter         
opbrenging van water1 in welke          
gesteldheid die stang een toereikend    
gewigt zal moeten hebben1 niet alleen om
 den stoomzuiger tot aan het boven einde
 des cilinders te trekken1 maar ook1 om 
den waterpomp-zuiger tevens naar beneden
 te drijven1 wanneer door het openen der
 sluitkraan ,j aan den stoom onder den  
zuiger1 toegang verschaft wordt4  ,nu   
gaan wij over om in de volgende  het    

stoomwerktuig te beschrijven1 dat       
,,newcomen het eerst bezigde1 om water  
uit mijnen op te brengen1 en welk       
toestel eenen geruimen tijd daarvoor is 
gebruikt geworden1 op hetzelfde         
grondbeginsel rustende1 hetwelk wij in  
de voorgaande afbeelding hebben         
voorgesteld4   ,illustratie3            
,stoomwerktuig van ,,newcomen    #ae4   
,onder en om eenen sterken1 deels       
bemetselden ketel b1 bevindt zich eene  
stookplaats of haard f4 ,de hals p van  
den ketel1 met eene kraan u voorzien1 is
 vereenigd met den zuiver gelijkwijdig  
uitgeboorden cilinder1 waarin zich een  
zuiger w1 volmaakt digt sluitend1 op en 
neder kan bewegen4 ,aan dezen zuiger    
bevindt zich eene stang x1 waarvan het  
boveneinde vastgemaakt is aan een'      
ketting1 die zich over een cirkelvormig 
gebogen stuk hout z voegt1 en daaraan   
bovenwaarts is vastgehecht4 ,dit gebogen
 stuk hout vormt het eene uiteinde van  
eenen hefbalk of balans z a b1 die op   
eene spil of as a beweegbaar is1 en aan 

het einde b1 even zoo gevormd is in     
cirkelboog1 als bij z4  ,het boogstuk b 
des hefbalks is ook met eenen daaraan   
bevestigden ketting d voorzien1 welks   
ondereinde vastgemaakt is1 aan eene     
zuigerstang ee van eene pomp in den put 
of de wel f geplaatst1 waarmede het     
water uit de diepte kan worden opgebragt
 bij r2 gg is het tegenwigt met de      
zuigerstang ee verbonden en dat met het 
nederdrukken des waterpompzuigers1      
tevens den zuiger w in den stoomcilinder
 ophoudt4  ,de as a1 is met de balans   
7welke benaming wij bij voorkeur zullen 
blijven bezigen7 hecht vereenigd1 en    
draagt in holle metalen kussens boven op
 eenen stevigen tusschenmuur van het    
gebouw2 zoo dat de rigting der beweging 
van de balans aan geene verandering     
onderhevig is4 ,tegen den tusschenmuur  
is een bak l gevoegd1 waarin zich koud  
water bevindt1 dat door eene pijp nn tot
 onder den zuiger w in den stoomcilinder
 kan komen1 wanneer de kraan o dezer    
pijp geopend is2 terwijl door eene      

andere pijp qq1 het in den stoomcilinder
 gestroomde water1 met hetgeen de       
verdikte of gecondenseerde stoom        
oplevert1 ontlast2 deze laatste pijp    
bevat bovendien eene benedenwaards      
openende klep1 7in de figuur niet       
afgebeeld7 die belet1 dat het ontlaste  
water weder in het luchtledige des      
stoomcilinders opstijge2 ook moet men   
zich nabij den cilinderbodem1 eene      
kleine naar buiten openslaande klep1    
snuifklep genaamd1 denken1 7mede in de  
figuur niet zigtbaar7 waardoor de lucht1
 die zich uit het in den cilinder       
gestroomde water ontwikkelt1 bij elken  
nederslag van den stoomzuiger1          
ontsnapt4--m m is eene pijp waardoor de 
koudwaterbak gevuld gehouden wordt1 en h
 wijst de belading aan1 van eene op den 
ketel b geplaatste veiligheidsklep1 over
 welke inrigtingen ter regter plaatse   
zal gehandeld worden4    #af4  ,na      
uitleg van deze figuur1 zal nu die der  
werking niet moeijelijk zijn4 ,de ketel 
b wordt met eene toereikende hoeveelheid

 water gevuld1 en het vuur in het       
fornuis f opgestookt4 ,wanneer dan het  
water kookt en stoom ontwikkelt1 wordt  
de kraan u des ketels geopend1 waardoor 
de stoom in den cilinder dringt1 terwijl
 men tevens1 den zoo even gedachten     
snuifklep open houdt1 zoo lang tot dat  
de lucht1 welke zich nu bij den aanvang 
onder den zuiger w in den cilinder      
bevindt1 daardoor is ontsnapt4          
,gedurende deze toevloeijing van stoom  
uit den ketel1 zal als nu door behulp   
van het tegengewigt gg1 de zuiger w1 in 
den cilinder opstijgen1 terwijl de      
zuigerstang ee van de waterpomp in den  
put f nedergedrukt wordt4 ,de zuiger w  
deszelfs hoogsten stand bereikt         
hebbende1 zoo sluit men den toegang van 
den stoom met de kraan u af1 opent      
daarna de kraan o van de pijp nn1       
waardoor dan dadelijk koud water uit den
 bak l in de cilinderruimte zal         
stroomen1 hetwelk den daarzijnden stoom 
tot water verdikt of condenseert en die 
ruimte luchtledig maakt4  ,den          

tegenstand onder den zuiger w aldus     
zoogezegd verniettegende1 zoo zal       
dezelve door den druk of het gewigt des 
dampkrings dalen1 welks druk1           
overeenkomstig hetgeen wij hooger gezegd
 hebben1 nabij zoo veel malen #ajc4c    
ned4 ponden zal bedragen1 als het       
oppervlak van den zuiger w1 vierkante   
ned4 palmen bevat4  ,de zuiger w met    
zulk een drukvermogen dalende1 is nu in 
staat1 met het tegenovergesteld         
balanseinde b1 den pompzuiger in den    
put1 met het daarop staande water1      
omhoog te heffen1 om hetzelve bij r te  
ontlasten4  ,wanneer de zuiger w1 in    
deze manier weder nabij den             
cilinderbodem genaderd is1 moet de kraan
 o 7waaraan de eigenaardige naam van    
inspuit- of injectiekraan gegeven wordt7
 gesloten1 en vervolgens de kraan u des 
ketels open gezet worden2 als dan zal1  
met de weder toevloeijing van stoom     
onder den zuiger w1 het in den cilinder 
gestroomde water1 met hetgeen de        
gecondenseerde stoom gedurende de daling

 des zuiger heeft opgeleverd1 door de   
pijp qq wegvallen1 terwijl de           
ontwikkelde lucht uit dat water1 door de
 boven gedachte snuifklep 7waaraan      
weinig zwaarte gegeven is7 als van zelve
 zal ontsnappen4 ,met het open zijn der 
ketelkraan u1 zal de rijzing van den    
stoomzuiger en de daling van den        
waterpompzuiger weder aanvangen1 om     
onder de aangewezene behandeling der    
kranen1 eene op- en nedergaande beweging
 der zuigers te onderhouden1 waardoor   
het water uit den put f wordt opgebragt4
  ,op zoodanige wijze is die eenvoudige 
stoommachine zamengesteld2 doch wij     
zullen zien1 dat daaraan nog veel       
ontbreekt1 om aan eene geregelde en     
vertrouwde werking te voldoen4 ,onder   
anderen wordt hierbij steeds iemand     
vereischt1 die de kranen op de juiste   
tijden opent en sluit1 en waarvan de    
goede en regelmatige gang geheel        
afhangt4 ,insgelijks zal er nog iemand  
noodig zijn om den koudwaterbak gevuld1 
of toereikend met water voorzien te     

houden1 terwijl tevens een derde moet   
zorg dragen1 dat naar gelang het water  
in den ketel verkookt1 dit met ander    
wordt aangevuld4    #ag4  ,sedert de    
uitvinding van het stoomwerktuig hebben 
de werktuigkundige onderscheidene       
middelen bedacht1 om boven gezegde      
bewerkingen1 door het werktuig zelf1 te 
doen verrigten1 en alzoo zich zelf in   
gang te houden4 ,het zou te ver buiten  
ons bestek leiden1 om al de uitvindingen
 te verklaren1 die voor dat doel gemaakt
 zijn1 zoowel als van anderen te        
gewagen1 die strekken1 om de machine    
onafhankelijk te maken van              
toevalligheden of uitwerkselen1 die het 
gevolg van verzuim1 of onbedrevenheid   
van de zijde des gebruikers kunnen zijn4
  ,het voornemen is alleen1 om onze     
lezers bekend te maken1 met de inrigting
 van het stoomwerktuig in het algemeen1 
waarna wij het aan hen zelven zullen    
overlaten1 om de geschiedenis na te     
gaan1 van die verschillende inrigtingen1
 die men van tijd tot tijd heeft        

voorgeslagen en in het werk gesteld1 en 
waarmede verschillende tijdschriften1   
die over de werktuigkunde handelen1 nog 
dagelijks gevuld zijn4    #ah4  ,voordat
 wij echter verder gaan1 moeten wij eene
 zeer gewigtige eigenschap van den      
stoom1 waarvan wij nog geene melding    
gemaakt hebben1 doen opmerken4 ,de door 
ons tot dus verre beschouwde stoom is   
die1 welke ontstaat bij eene temperatuur
 van omstreeks #bab graden1 en is in    
uitzettend vermogen of spanning gelijk  
aan den gemiddelden druk des dampkrings3
 want zoo wij zoodanigen stoom1 in eene 
beslotene ruimte doen vloeijen1 waarvan 
de wanden zeer ligt breekbaar zijn1     
bijv3 eenen glazen bol1 dan zal de      
buitenlucht niet in staat zijn1 om die  
wanden in te drukken1 noch de daarin    
besloten stoom1 die uit te zetten1 omdat
 de drukking der lucht buiten1 gelijk   
staat1 of evenwigt maakt1 met de        
spanning van den stoom binnen4 ,wanneer 
de ketel1 waarin de stoom zich vormt1   
gesloten wordt gehouden1 en het         

daaronder bestaande vuur blijft werken1 
dan zal het water en de stoom eene      
hoogere temperatuur dan #bab graden     
aannemen4 ,met eene steeds toenemende   
temperatuur1 zal de stoom in eenen      
geheel geslotenen ketel1 eene zoodanige 
kracht verkrijgen1 in staat1 om den     
ketel1 hoe sterk ook1 met geweld te doen
 bersten4  ,stoom op de temperatuur van 
#bab graden1 maakt evenwigt met den     
dampkringsdruk1 die in gemiddelde       
omstandigheden1 met #ajc4c ned4 looden  
per vierkante ned4 duim overeenkomt2 men
 zegt om die rede3 stoom op #bab graden1
 heeft het vermogen van eenen dampkring 
of atmospheer2 maar aangezien in alle   
tot heden gebruikelijke stoomwerktuigen1
 altijd stoom gebezigd wordt1 die boven 
den dampkringsdruk is gespannen1 zoo is 
men gewoon1 alleen het verschil te      
noemen1 of de meerdere spanning van den 
stoom boven den druk des dampkrings2    
alzoo zegt men3 stoom op #bcd graden    
temperatuur is op een' halven atmospheer
 gespannen1 dat is3 die boven den       

gemiddelden druk des dampkrings met     
#ea4g ned4 looden belading per vierkante
 ned4 duim evenwigt maakt1 latende dus  
de #ajc4c ned4 looden voor eenen        
dampkring onvermeld2 gelijkerwijze is   
stoom op #bej-a_/b gr4 aan een'         
atmospheer1 7#ajc4c ned4 looden per     
vierkante ned4 duim7--stoom op #bfd gr4 
aan een' en een' halven atmospheer 7#aee
 ned4 looden per vierkante ned4         
duim7--stoom op #bge gr4 aan twee       
atmospheren4 7#bjf4f ned4 looden per    
vierkante ned4 duim7--stoom op #bhe gr4 
aan twee en een' halve atmospheer       
7#beh4b ned4 looden per vierkante ned4  
duim7--stoom op #bid gr4 aan drie       
atmospheren 7#cji4i ned4 looden per     
vierkante ned4 duim7--stoom op #cjb gr1 
aan drie en een' halven atmospheer      
7#cfa4e ned4 looden per vierkante ned4  
duim7--stoom #cji gr4 aan vier          
atmospheren4 7#dac4b ned4 looden per    
vierkante ned4 duim7 en stoom op        
#cba-a_/b graden temperatuur aan de     
drukking van vijf atmospheren 7#eaf1e   

ned4 looden per vierkante ned4 duim7    
gelijk2 terwijl volgens het tot nu hier 
te lande geldende koninklijk besluit3   
gespannen stoom beneden eenen halven    
atmospheer3 stoom van lage drukking1    
daar boven tot drie en eenen halven     
atmospheer1 stoom van middelbare        
drukking1 en hooger gespannen1 stoom van
 hooge drukking genoemd wordt2 wel te   
verstaan1 boven den gemiddelden         
dampkringsdruk4    #ai4  ,laat ons nu   
overgaan tot de beschrijving der        
zamenstelling van eenen stoomketel1 en  
tevens daarbij in acht nemen den        
toestel1 waardoor de toevoer van stoom  
als andersints wordt geregeld4 ,deze    
ketel bestaat gewoonlijk uit ijzeren1 of
 somtijds ook uit koperen platen1 die op
 het hechtst en volkomen luchtdigt      
aaneengeklonken zijn1 en waarvan de     
vorm1 voor stoom welke een' halven      
atmospheer niet te bovengaat1           
overeenkomt1 met eene langwerpig        
vierkante kast met rond gewelfden top4  
,de bodem en zijwanden zijn een weinig  

binnenwaarts gekromd1 doch het          
bovengedeelte is cirkelvormig gebogen4  
,de volgende plaat is eene afbeelding   
daarvan1 waarbij voorondersteld wordt3  
dat dezelve overlangs middendoor is     
gesneden4 ,a is de stookplaats of       
vuurhaard1 waarin op ijzeren            
roosterstaven het vuur brandt1 boven    
eene aschkolk1 die tevens tot           
doorstrooming van versche lucht dient4  
,het vuur beslaat1 in lengte1 hier meer 
dan het derde gedeelte van de geheele   
lengte des ketels1 en moet van tijd tot 
tijd1 wanneer men steenkolen tot        
brandstof bezigt1 van slakken of sintels
 gezuiverd worden1 terwijl de asch door 
de roosters naar beneden in de kolk     
valt4 ,de ontvlamde rook strijkt over de
 brug b1 die uit vuurvaste steenen      
bestaat langs den ketelbodem1 en klimt  
in de rookleiding ,n ,n1 die rondom den 
ganschen ketel in het metselwerk is     
gemenageerd2 stijgt van daar in den     
schoorsteen ,x ter ontlasting in de     
opene lucht2 alles derwijze ingerigt1   

opdat de hitte van den deels vlammenden 
rook de grootst mogelijke oppervlakte   
van den ketel raakt1 ten einde aan het  
daarin vervatte water de meeste warmte  
mede te deelen4   ,illustratie3         
,dwarsdoorsnede van een stoomketel      
,zoo als in de afbeelding gezien wordt1 
is de ketel over de helft met water     
gevuld1 en de rookleiding daaromheen    
niet boven de oppervlakte des waters    
verheven4 ,door de werking van het vuur 
tegen den bodem1 en van den verhitten   
rook of het gaz op de zijwanden1 wordt  
nu stoom in den ketel ontwikkeld1 die   
vervolgens door den buis ,i in den      
cilinder kan vloeijen4    #bj4  ,het is 
een noodzakelijk vereischte1 dat de     
stoom de benodigde krachtspanning niet  
te boven ga1 daarmen anders stoom of    
vuur verspilt of wel den ketel in gevaar
 brengt4 ,om dit voor te komen1 maakt   
men gebruik van eene veiligheidsklep1   
bij ,v f w aangeduid1 en waarvan men de 
werking gemakkelijk zal kunnen          
begrijpen4 ,in het hoogste gedeelte van 

den top des ketels is namelijk eene     
cirkelronde opening1 met metalen rand   
voorzien1 gemaakt1 welke door eene      
volmaakt digt sluitende metalen plaat1  
klep genoemd1 gedekt wordt4 ,op het     
midden dezer klep bestaat eene opstaande
 stang1 die vrijelijk met eenen         
liggenden hefboom f w gemeenschap heeft4
 ,deze hefboom1 die beweegbaar is1 drukt
 op de opstaande stang der klep1 door   
middel van bij w1 aangehangen gewigt1 en
 houdt aldus deze klep op derzelver rand
 digt gesloten4 ,men noemt dit gewigt de
 belading van de veiligheidsklep1 welke 
vergroot wordt1 naar gelang het gewigt  
w1 naar het uiteinde van den hefboom    
wordt verplaatst4 ,na een weinig        
overweging zal men dus bevatten1 dat    
niet alleen het gewigt dezer klep1 maar 
ook derzelver belading1 door de         
stoomspanning binnen den ketel1 moet    
overwonnen worden1 om dezelve te doen   
ligten1 en dat de stoom daarvoor altijd 
meer vermogen moet hebben1 dan met den  
enkelen druk des dampkrings overeen     

komt2 want de dampkring drukt1 behalve  
de aangebragte belading1 ook op de klep4
 ,het gewigt kan overigens1 het zij door
 verplaatsing1 of door verandering met  
eenig ander1 gewijzigd worden1 naar     
gelang het behouden van eene zekere     
stoomspanning1 in verband met de sterkte
 des ketels1 zulks eischt2 zoodat       
dusdanige toestel met regt den naam van 
veiligheidsklep draagt1 wanneer te hoog 
gespannen stoom zich daardoor ontlast4  
#ba4  ,behalve dit is het nog           
noodzakelijk1 om te voorzien tegen elke 
geringe verandering in de spanning van  
den stoom1 daar het van groot belang    
voor de geregelde werking van de        
stoommachine is1 dat de veer- of        
spankracht van den stoom steeds dezelfde
 zij4 ,te dezen aanzien maakt men       
gebruik van eenen zeer vernuftig        
uitgedachten toestel1 welke men eenen   
zich zelven regulerenden demper zou     
kunnen noemen1 en die op de volgende    
wijze is ingerigt4 ,aan het gedeelte van
 den ketel1 nabij den schoorsteen1 is in

 den top van denzelven eene opstaande   
buis of pijp ,l ,l1 aan beide einden    
open1 ingesloten4 ,het ondereinde van   
deze pijp reikt tot in het water binnen 
den ketel4 ,daarin hangt een cilinder   
van gegoten ijzer aan eenen ketting1 die
 over schijven ,p ,p loopt1 en aan welks
 ander einde eene plaat ,d hangt4 ,deze 
plaat1 schoorsteenregister of demper    
genoemd1 kan zich vrijelijk in          
sponningen op en neder bewegen1 en alzoo
 de beneden opening van den schoorsteen 
,x1 waarin de rookleiding van om den    
ketel uitloopt1 meer of minder sluiten4 
,daar nu in de buis ,l ,l het kokende   
water wordt opgedrongen1 7overeenkomstig
 het verschil tusschen de spanning van  
den stoom met de drukking des           
dampkrings17 en daar de lengte des      
kettings1 die over de schijven ,p ,p    
loopt1 met het betrekkelijk gewigt van  
den ingehangen cilinder en demper ,d1   
derwijze is geregeld1 dat deze cilinder 
altijd het oppervlak van het in de buis 
,l ,l staande water1 volgt1 zoo zal de  

demper ,d moeten zakken1 wanneer het    
water en de cilinder in de buis ,l ,l   
rijst1 hetgeen met vergroote            
stoomspanning door opdrijving van het   
water in de buis ,l ,l moet gebeuren4   
,de demper ,d aldus zakkende1 wordt de  
beneden opening van den schoorsteen     
verkleind1 waardoor de trekking1 en het 
daarvan afhankelijk vermogen van het    
vuur1 vermindert1 en diensvolgens       
mindere stoomontwikkeling of verhitting 
plaats vindende1 de stoom in spanning   
moet verminderen of afnemen1 tot de     
primitief bepaalde maat1 die altijd     
zoodanig geregeld is1 van ruim onder de 
spanning te zijn1 welke tot het ligten  
der veiligheidsklep vereischt wordt4    
,het tegenovergestelde van dit alles zal
 plaats grijpen1 wanneer de             
stoomspanning binnen den ketel beneden  
de aangenomene maat daalt3 want dan zal 
het water met den cilinder in den buis  
,l ,l dalen1 en den demper ,d doen      
ligten2 waardoor het vuur heviger       
trekking ondergaat1 dus feller branden  

zal1 en de stoom in spanning stijgt1 tot
 zoo lang de demper ,d weder de bepaalde
 opening voor de juiste trekking des    
vuurs zal hebben daargesteld4    #bb4   
,de lezer zal gereedelijk opmerken1 dat 
teneinde dezen toestel volmaakt te doen 
werken1 het water in den ketel steeds   
volkomen op dezelfde hoogte gehouden    
moet worden3 want daar deze vloeistof1  
door het gestadige verbruik van den     
stoom1 aan eene gedurige vermindering   
onderworpen is1 zoo daalt de oppervlakte
 aanhoudend1 en dus ook het water met   
den cilinder in de pijp ,l ,l1 waardoor 
de demper ,d rijst1 het vuur dus steeds 
meer en meer aanwakkeren en de stoom    
eene grootere spankracht verkrijgen     
zoude4 ,om dit te voorkomen1 bezigt men 
eenen anderen daarmede verbondenen      
toestel1 waardoor de ketel voortdurend  
van eene zelfde hoeveelheid water       
voorzien blijft1 niettegenstaande het   
verlies daarvan door verbruik van stoom2
 dit wordt voeding-toestel genoemd en de
 toerigting daarvan is als volgt3  ,op  

den top der buis ,l ,l 7zie ,figuur #b7 
bestaat eene verwijding1 die eenen      
waterbak aldaar daarstelt2 in het midden
 van welken eene doorgaande opene buis  
staat1 waardoor de ketting van den      
cilinder vrijelijk beweegt1 en het      
inwendige der buis ,l ,l gemeenschap met
 de dampkringslucht doet behouden2 in   
den bodem van den hier aangeduiden      
waterbak is eene opening 7in de figuur  
ter vermijding van verwarring niet      
afgebeeld17 die met eene klep gedekt is1
 en waardoor zich water in de buis ,l ,l
 kan storten4 ,die klep is aan eenen    
hefboom g t ,e verbonden1 welke in t op 
eene steun draait of op en neder bewegen
 kan2 van het uiteinde ,e dezes         
hefbooms1 hangt eene dunne roede af1 die
 door den top des ketels ,b ,b gaande1  
eenen zoogenaamden drijver ,f draagt1   
welken veelal van steen vervaardigd1    
voor een gedeelte in het water gedompeld
 is2 aan het tegenovergestelde einde g  
van den hefboom is een tegenwigt        
gehangen1 de betrekkelijke zwaarte van  

drijver en tegenwigt is voor eene       
bepaalde gedeeltelijke indompeling van  
den drijver geregeld1 waarbij de klep   
van den waterbak op den top der buis ,l 
,l1 door den hefboom g t ,e gesloten    
gehouden wordt4 ,wanneer dan het water  
in den ketel vermindering ondergaat1 zal
 noodwendig ook de drijver ,f moeten    
dalen1 en den hefboom bij ,f naar       
beneden trekken1 waardoor de klep in den
 waterbak zal geopend worden en water in
 de buis ,l ,l doen storten1 dat zoo    
lang zal aanhouden1 tot dat het water in
 den ketel weder op de noodige hoogte   
zal zijn geklommen1 om door den drijver 
,f de klep weder te doen sluiten4 ,het  
water1 dat alzoo tot aanvulling dient1  
wordt in den bak op den top der buis ,l 
,l1 aangevoerd1 door middel van eene    
kleine pomp1 die door de machine bewogen
 wordt4 ,de plaats in den top des       
ketels1 bij e waardoor de dunne         
drijverroede gaat1 is met eene geslotene
 bos voorzien1 waarin de dunne roede1 in
 hennep of vlas gepakt1 genoegzaam vrij 

op en neder kan bewegen1 zonder stoom   
door te laten2 zoodanige bos wordt      
pakkingbos genoemd1 terwijl de buis ,l  
,l veelal den naam van voedingbuis      
draagt1 en het daarin dienende water    
voeding water genoemd wordt4  ,wat nu de
 hoogte betreft welke dusdanige         
voedingbuis ,l ,l behoort te hebben1 zij
 opgemerkt1 dat het water daarin zoo    
veel zal moeten kunnen opklimmen als    
noodig is1 om de meerdere stoomspanning 
in den ketel boven die des dampkrings1  
te kunnen tegen drukken1 met nog eenige 
hoogte meer tot speelruimte van den     
inhangenden cilinder4--,uit hetgeen wij 
in  #i en  #aa gezegd hebben1 kan men   
opmaken1 dat wanneer de meerdere        
spanning van den stoom binnen den ketel1
 per vierkante ned4 duim1 #aj ned4      
looden boven die des dampkrings         
bedraagt1 het water 7hier rivierwater en
 kokend heet7 ruim eene ned4 el in den  
buis ,l ,l zal opklimmen1 hetgeen voor  
eene vermeerdering van stoomspanning met
 #aj ned4 looden1 weder ruim eene ned4  

el meer zal zijn1 wel te verstaan1      
gemeten uit het oppervlak van het water 
binnen den ketel2 de meerdere           
stoomspanning boven den druk des        
dampkrings gegeven zijnde1 kan men      
daaruit gevolgelijk de hoogte bepalen1  
tot welke het water in de buis ,l ,l    
klimt4    #bc4  ,niettegenstaande de    
eenvoudigheid van den hier beschreven   
toestel1 en de zekerheid van de         
grondbeginselen1 waarop een en ander    
rust1 zoo gebeurt het nogtans1 dat een  
of ander daarvan in het ongerede        
geraakt1 waarom de bestuurder van het   
werktuig nog andere middelen dient te   
bezitten1 om zich van den waterstand    
binnen den ketel te overtuigen3 eene    
zaak die van het uiterste belang is1 om 
dat daarvan het behoud van den ketel    
afhangt1 en zelfs het uit een springen  
van denzelven ten gevolge kan hebben4   
,immers zoo keteldeelen1 die met den    
vuurstroom in aanraking zijn1 van water 
ontbloot geraken1 dan kunnen die        
over-heet of gloeijend worden1 in dien  

zachten staat geenen genoegzamen        
tegenstand aan de binnen den ketel      
heerschende spanning bieden1 en van een 
scheuren2 ten andere kan toevallige     
aanslag van water op gloeijende         
plaatdeelen plotseling eene zoo groote  
hoeveelheid stoom voortbrengen1 dat die 
door de veiligheidsklep of kleppen met  
geene genoegzame snelheid zich kan      
ontlasten1 waardoor dus de ketel1 met   
groot geweld1 en gevaar1 voor de bij    
zijnde personen1 kan uit een springen4  
,een der vertrouwdste middelen1 is het  
gebruik van peilkranen1 zoo als zij in  
de figuur op  #ai4 bij ,w en ,s         
afgebeeld staan4 ,de pijp van de kraan  
,w reikt tot een weinig beneden de      
gemiddelde waterlijn in den ketel2 doch 
de andere1 van de kraan ,s1 reikt tot   
even boven de oppervlakte des waters4   
,ten einde zich nu te verzekeren1 of het
 water op de vereischte hoogte staat1   
behoeft de bestuurder slechts deze      
kranen te openen4 ,wanneer dan het water
 door de kraan ,w dringt en de stoom    

door de kraan ,s blaast1 zoo is dit een 
teeken1 dat het water in den ketel op   
goede hoogte staat4 ,stroomt echter de  
stoom uit beiden1 dan is dit een teeken1
 dat er te min1 en zoo het water uit    
beide kranen dringt1 dat er te veel     
water in den ketel is4  ,ook zijn       
zoogenaamde waterpeil buizen1 met glazen
 pijpen voorzien1 van goede dienst1 zoo 
die goed ingerigt zijn2 want in die     
glazen pijpen ziet men dadelijk de      
hoogte van het water zooals het binnen  
den ketel staat2 overigens zijn er nog  
andere middelen bekend1 om eene bepaalde
 vermindering van het water in den ketel
 op te merken1 meer of min onafhankelijk
 van de waakzaamheid des bestuurders1   
doch het is overbodig die hier te       
beschrijven4    #bd4  ,voor ketels1 die 
in stoomvaartuigen of voor stoomwagens1 
7zoogenaamde locomotieven71 dienen1     
geschiedt somwijlen de watervoeding     
insgelijks door eenen regelenden        
drijver2 doch over het algemeen worden  
die ketels1 naar aanwijzing van eenen   

vrijen of onverbondenen drijver1 of     
volgens de aanduiding van peilkranen of 
waterpeilbuizen1 door den bestuurder van
 de machine1 die zulks opmerkt1 naar    
gelang der behoeften1 met water gevoed1 
door middel van eene of meer kleine     
perspompen1 welke voor dien tijd door de
 machine in beweging gehouden1 en na    
genoegzame werking weder afgeslagen     
worden4    #be4  ,daar zich in eenen    
stoomketel spoedig bezinksel vormt1 en  
zich daar binnen aanzet1 zoo is het     
noodzakelijk1 denzelven van tijd tot    
tijd schoon te maken4 ,te dien einde    
bestaat er in het bovengedeelte van den 
ketel1 eene groote opening of ingang ,m1
 mangat genoemd1 welke weder goed       
gesloten kan worden2 terwijl behalve    
dat1 elke ketel nog nabij den bodem eene
 spui-opening of spuikraan bezit1 voor  
hetzelfde doel bestemd1 doch in de      
figuur niet afgebeeld4    #bf4  ,wanneer
 in eenen ketel de spanning van den     
stoom1 minder wordt dan de bestaande    
drukking des dampkrings bedraagt1       

hetgeen door verkoeling van denzelven of
 soms door eene onoplettende behandeling
 der machine kan geschieden1 dan zoude  
het kunnen gebeuren1 dat de ketel den   
druk der buitenlucht niet wederstond en 
alzoo ingedrukt werd4 ,om dit te        
voorkomen1 bestaat in den top eene      
opening1 die met eene klep1 luchtklep   
genaamd1 gesloten wordt4 ,die luchtklep 
wordt gewoonlijk in het deksel van het  
mangat geplaatst1 en zal dus noodwendig1
 daar zij zich altijd binnenwaarts      
opent1 de buitenlucht in den ketel      
toelaten1 zoodra de stoomspanning daar  
binnen1 minder wordt dan de             
dampkringsdruk2 en den ketel alzoo voor 
indrukken bewaren4    #bg4  ,eene       
ketelinrigting1 zoo als op fig4 #b4     
afgebeeld staat1 wordt voor             
stoomwerktuigen van zoogenaamden lagen  
druk gebezigd1 en hoewel hier het vuur  
slechts onder en om den ketel werkt1 zoo
 heeft men soortgelijke ketels1 waar    
tevens de vuurstroom door eene buis     
binnen door denzelven gaat4 ,in         

stoomvaartuigen houden de ketels voor   
lage drukking de vuurplaatsen en        
rookleidingen geheel met water omgeven1 
zoodat het vuur binnen den ketel brandt1
 en de rook1 mede daar binnen1 naar den 
schoorsteen opstijgt2 ketels van        
middelbare of hooge drukking zijn       
meestal op die wijze ingerigt1 en houden
 in velen een groot getal kanalen of    
buizen1 waardoor het vlammende gaz ter  
verwarming stroomt2 ketels van          
stoomwagens of zoogenaamde locomotieven 
houden tot dat einde een groot getal    
enge pijpen4    #bh4  ,de stoom1 die    
zich in den ketel vormt1 vloeit door de 
buis ,i 7fig4 #b7 naar den cilinder van 
het werktuig4 ,voordat hij echter dit   
gedeelte van den toestel bereikt1 wordt 
de toevoer daarvan geregeld1 opdat eene 
bepaalde hoeveelheid in eenen bepaalden 
tijd toestroome4 ,daar van den          
regelmatigen en gelijken toevoer van    
stoom1 de gelijkmatige werking van het  
werktuig moet afhangen1 zoo heeft men   
het ook noodig geoordeeld1 dit door het 

werktuig zelf te doen regelen1 en       
hieraan de voorkeur gegeven boven het   
onzekere opzigt van den bestuurder4 ,de 
toestel1 door middel van welken men dit 
doel bereikt1 is even merkwaardig1 om   
deszelfs eenvoudigheid1 als door de     
zekerheid1 waarmede dezelve werkt1 en   
draagt den naam van regulateur4 ,de     
werking van denzelven hangt af van de   
eigenschappen der middelpunts-krachten1 
welke wel een ingewikkeld onderwerp     
uitmaken1 doch door de volgende         
verklaring der grondbeginselen          
vertrouwen wij1 dat onze lezers de      
werking van den regulateur ten volle    
zullen begrijpen4    #bi4  ,het is      
algemeen bekend1 dat bij het met de hand
 rondslingeren van eenen steen1 die aan 
eene lijn vast is 7een' zoogenaamden    
slinger71 de kracht waarmede de steen   
wegvliegt1 zoo veel te grooter is1 naar 
gelang de snelheid van omzwaai          
vermeerdert2 en werkelijk kan men ook   
deze snelheid zoodanig doen toenemen1   
dat een zeer sterk touw niet in staat   

zal zijn1 den steen vast te houden1 maar
 dezelve bij het breken van het touw1   
zal worden voortgeworpen4 ,in dit geval 
is het gemakkelijk op te merken1 dat er 
twee krachten werkzaam zijn2 eene van   
dezelve drijft den steen1 om zich van de
 hand des slingeraars te verwijderen1   
terwijl de andere1 die in de sterkte van
 het touw bestaat1 den steen naar de    
hand trekt4 ,de neiging nu1 die een zoo 
rondgezwaaid ligchaam dringt1 om weg te 
vliegen1 wordt de middelpuntvliedende   
kracht genoemd1 terwijl het vermogen1   
waardoor hetzelve naar het middelpunt   
trekt1 de middelpuntzoekende kracht     
genoemd wordt4 ,bij het handelen over   
deze krachten duidt men beide aan onder 
den naam van middelpunts-krachten       
7centraal-krachten74 ,de toestel        
waardoor de toevoer van den stoom       
geregeld wordt1 de zoogenaamde          
regulateur1 rust geheel en al op dit    
grondbeginsel2 en ofschoon het          
onmogelijk zoude zijn1 om in een werk   
als het onderhavige1 hetwelk alleen     

bestemd is voor hen1 die zich niet in de
 wiskundige wetenschappen hebben        
geoefend1 eene volledige verklaring van 
deze krachten te geven1 zoo vermeenen   
wij nogtans genoeg gezegd te hebben1 om 
onze lezers een algemeen denkbeeld te   
verschaffen van de grondbeginselen1     
waarvan de werking van den toestel      
afhangt4    #cj4  ,illustratie3 ,een    
regulateur  ,door eenvoudige middelen1  
die naderhand zich zullen verklaren1    
drijft het stoomwerktuig een rad ,a 7zie
 de volgende ,figuur7 met eene opstaande
 spil ,b ,b rond4 ,naar gelang dat de   
beweging van het werktuig sneller is1   
zoo veel te sneller ook zal het rad ,a  
met de spil ,b ,b ronddraaijen4 ,aan het
 boveneinde ,e van de opstaande spil    
bevinden zich twee scharnieren1         
tegenover elkander geplaatst1 die de    
nedergaande stangen ,d en ,d alzoo      
bewegelijk gekoppeld houden en aan wier 
ondereinden zware kogels ,c ,c vast     
zijn4 ,de scharnieren1 bij ,e1 geven aan
 de stangen ,d ,d de bekwaamheid1 om    

zich van de spil ,b ,b te kunnen        
verwijderen4 ,nagenoeg op de helft der  
stangen ,d ,d zijn twee andere stangen  
,d ,g en ,d ,g bewegelijk verbonden1    
welker ondereinden scharniers-gewijze   
vereenigd zijn1 met eenen ring of koker 
,g ,g1 die over de opstaande spil ,b ,b 
op en neer kan glijden4 ,het            
binnengedeelte van dezen ring is zeer   
glad1 hetwelk insgelijks het geval is   
met de spil1 zoodat de eerste1 met zeer 
weinig tegenstand of schuring1 over de  
laatste kan heen glijden4 ,gezegde ring 
of koker bezit buitenwaarts eene zuiver 
en glad bewerkte groef2 in deze groef   
past met genoegzame vrijheid1 eene vork 
van het uiteinde der hefboom ,h1        
derwijze1 dat de ring in de vork        
gemakkelijk draait1 terwijl de vork niet
 boven nog benedenwaards van den ring   
kan geraken1 maar in de groef bepaald   
blijft4 ,de hefboom ,h heeft vervolgens 
een vast steunpunt1 dat buiten de figuur
 gelegen is4 ,aan de opstaande spil ,b  
,b is eindelijk eene boogvormige gleuf  

,f ,f vereenigd1 waartusschen de vier   
bovengenoemde stangen gemakkelijk kunnen
 heen en weder gaan1 en welke dient1 om 
derzelver beweging1 die wij zullen gaan 
verklaren1 in een zelfde vlak te houden4
    #ca4  ,onderstellen wij1 dat het rad
 ,a door de machine wordt in beweging   
gezet1 dan zal de spil ,b ,b1 daarmede  
ronddraaijen1 en bij die beweging de    
staven ,d ,d1 met de daaraan vast zijnde
 kogels ,c ,c1 medevoeren4 ,in dit geval
 zal men de geheele werking van den     
slinger hebben1 door de scharnieren bij 
,e voor de hand van den slingeraar te   
houden1 en de stangen ,d ,d voor het    
touw1 zoodat de kogels ,c ,c zullen     
trachten te ontvlieden en eene          
dergelijke stelling aannemen1 als in de 
afbeelding is voorgesteld4 ,hoe sneller 
nu de beweging van de spil ,b ,b is1 des
 te verder zullen de kogels zich van    
elkander verwijderen1 ja de beweging van
 de spil ,b ,b zoude dermate snel kunnen
 zijn1 dat het ontvliedend vermogen der 
kogels ,c ,c sterk genoeg werd1 om de   

slangen ,d ,d bijna in horizontale      
rigting te houden1 en zelfs te doen     
breken in geval deze laatsten geene     
genoegzame sterkte bezaten4 ,zoo        
integendeel de ronddraaijende beweging  
vertraagt1 dan zullen de kogels meer en 
meer tot de spil naderen1 en bij het in 
rust zijn van den toestel tegen de spil 
nederhangen4    #cb4  ,het meer of      
minder verwijderen der kogels van de    
spil ,b ,b brengt1 door de              
tusschengekoppelde kleinere stangen ,d  
,g1 eene op en neder beweging van den   
ring ,g ,g te weeg1 en dus ook van de   
daarin gevatte vork op het einde des    
hefbooms ,h2 wanneer dus door           
versnelling van beweging de kogels ,c ,c
 van elkander gaan1 dan zal dat         
hefboom-einde met den ring ,g ,g moeten 
rijzen1 en tegenover gesteld1 dalen1    
wanneer door vertraging van beweging1   
die kogels tot elkander naderen4    #cc4
  ,in de bovenstaande afbeelding is     
slechts een kort gedeelte van den       
hefboom ,h afgebeeld1 ten einde de      

afteekening2 niet te groot te maken2    
doch men moet dezelve verbonden denken  
met eene klep1 die zich in de pijp ,i   
van de fig4 in  #ai bevindt4 ,deze pijp 
of buis wordt de stoomlei-buis genoemd1 
en de hier bedoelde klep draagt den naam
 van smoorklep4 ,de wijze van verbinding
 van dezen hefboom met de smoorklep is  
zoodanig1 dat bij rijzing of daling van 
den hefboom1 de smoorklep meer of minder
 sluit1 en daar die sluiting nagenoeg op
 dezelfde manier werkt1 als een         
zoogenaamde wartel in eene gewone       
kagchelpijp1 zoo kan de smoorklep1 in   
zekere stelling gedraaid zijnde1 den    
toevoer van stoom uit den ketel geheel  
beletten1 of meer of mindere vrijheid   
voor doorstrooming laten4    #cd4  ,deze
 smoorklep is dan van een arm of kruk   
voorzien1 en met den hefboom ,h in      
verbinding gebragt1 zoodaniger wijze1   
dat1 wanneer deze hefboom ,h geligt1 de 
klep meer of minder gesloten wordt1 naar
 gelang van de hoogte1 waarop de hefboom
 ,h gerezen is4 ,door ondervinding en in

 verband met den aard van het werk1 dat 
de machine verrigten moet1 regelt men   
den stand der smoorklep1 dat is3 de     
stoom toevloeijing door de stoomleibuis 
naar den stoomcilinder voor eene        
doelmatige snelheid van beweging4 ,wordt
 die snelheid door eene of andere       
oorzaak grooter1 dan zullen de kogels   
van den regulateur zich van elkander    
verwijderen en den ring ,g ,g met den   
hefboom ,h ligten1 waardoor dan de      
smoorklep de toevloeijing van den stoom 
door de stoomleibuis zal belemmeren2    
naderen daarentegen die kogels elkander1
 dan zal ring en hefboom dalen1 terwijl 
de smoorklep vrijer doortogt aan den    
stoom door de stoomleibuis geven zal2   
daar nu natuurlijkerwijze1 meerdere of  
mindere toelating van stoom in den      
cilinder eene meer of mindere snelheid  
aan den daarin bewegenden zuiger moet   
geven1 zoo volgt dat zoodanige          
regulateur met de smoorklep verbonden1  
een zeer goed zamenstel oplevert1 tot   
het doen behouden van eene gelijkmatige 

snelheid des stoomzuigers4    #ce4  ,de 
wijze1 waarop de snelheid van den       
stoomzuiger geregeld wordt1 beschreven  
hebbende1 zoo zullen wij overgaan tot de
 beschouwing van de wijze1 waarop de    
stoom op de juiste oogenblikken in den  
cilinder wordt toegelaten4 ,bij het     
vroeger beschrevene werktuig werd de    
stoom op de juiste oogenblikken         
ingelaten1 door eenen persoon1 die op   
regelmatige tusschentijden eene kraan   
omdraaide2 doch alsdan hangt1 zoo als   
wij reeds aanmerkten1 alles van de      
oplettendheid van dien persoon af1 en de
 geringste nalatigheid van dezen moet   
onvermijdelijk eenen onregelmatigen gang
 van het werktuig te weeg brengen4 ,hier
 echter1 zoowel als bij alle andere     
onderdeelen1 heeft het vernuft middelen 
gevonden1 om deze bewerking door het    
werktuig zelf ten uitvoer te laten      
brengen1 zonder de hulp van eenen       
oppasser1 die toch nimmer1 zelfs bij de 
grootste bekwaamheid en oplettendheid1  
die bewerking zoo regelmatig verrigten  

kan4 ,vr dat wij echter tot de          
beschrijving van dit gedeelte van het   
,werktuig overgaan1 zal het noodig zijn1
 om de bijzondere wijze van condenseren 
of verdikken van den stoom op te geven4 
#cf4  ,bij het werktuig1 hetwelk in eene
 vroegere afdeeling beschreven is1      
hebben wij gezien1 dat1 ten einde den   
stoom te verdikken1 een straal koud     
water in den cilinder geleid werd1      
waarvan de uitwerking was1 dat de stoom 
bekoelde en er een luchtledig ontstond4 
,bij eene geringe opmerkzaamheid wordt  
men nogtans gewaar1 dat door het op deze
 wijze inbrengen van koud water in den  
cilinder zelven1 de wanden daarvan1 die 
door den stoom verhit waren1 zich moeten
 afkoelen1 zoodat de op nieuw ingevoerde
 stoom den cilinder wederom moet        
verhitten1 vr dat hij de vereischt      
wordende veerkracht verkrijgen kan4     
,telken reize dus1 als de zuiger opgaat1
 moet op die wijze een gedeelte stoom   
verloren gaan1 om den cilinder te       
verhitten1 waarvan het gevolg is1 dat   

eene aanmerkelijke hoeveelheid brandstof
 in den vuurhaard onnut verspild wordt4 
,hoe eenvoudig het ook moge schijnen1   
zoo is het niettemin eene der           
gewigtigste uitvindingen van lateren    
tijd1 namelijk3 dat het niet            
noodzakelijk is om den stoom door middel
 van koud water in den cilinder zelven  
te condenseren1 maar dat dit doel       
insgelijks bereikt kan worden1 door eene
 gemeenschap daar te stellen tusschen   
den stoom-cilinder en eene aangelegene  
beslotene ruimte1 waarbinnen eene       
inspuiting van koud water1 en dus       
condensatie van den stoom buiten den    
cilinder1 plaats vindt2 die beslotene   
ruimte is de eigenlijke condensor of    
verdikker1 om dat zich daarin de stoom  
tot water verdikt2 de stoom-cilinder op 
die wijze met geen koud water in        
aanraking komende1 verkoelt daardoor dus
 niet1 terwijl de condensor alleen die  
verkoeling ondergaat1 welke dan ook in  
het geheel zoo koud mogelijk dient te   
blijven4 ,zoodra de stoom den cilinder  

tot hoogsten zuigerstand1 geheel gevuld 
heeft1 wordt aan denzelven eene opening 
verschaft1 om naar het inwendige van den
 condensor te stroomen1 alwaar die      
stoom1 met het koude injectie water in  
aanraking komende1 tot water verdikt1 en
 in den condensor aldus een zoo gezegd  
luchtledig doet ontstaan1 waarin de     
inwendige ruimte des stoom-cilinders    
deelt2 bij gevolg den druk onder den    
stoomzuiger nagenoeg vernietigt1 even   
als of het koude water in die           
cilinderruimte zelve vloeide4 ,deze     
ontdekking of uitvinding is met het     
gelukkigste gevolg op het stoomwerktuig 
toegepast1 en zal nog nader worden      
verklaard4    #cg4  ,men heeft nog eene 
andere allerbelangrijkste verbetering   
aan het stoomwerktuig toegebragt1       
waardoor het vermogen nagenoeg          
verdubbeld wordt4 ,deze verbetering1 die
 in het volgende bestaat1 is insgelijks 
ten hoogste eenvoudig4 ,in de           
beschrijving van de fig4 bij  #ae is    
gezien3 dat alleen onder den zuiger     

stoom wordt ingelaten1 welke1 nadat de  
zuiger deszelfs topstand heeft bereikt1 
wordt gecondenseerd en aldus in die     
cilinderruimte een zeer weinig          
tegenstandbiedend ledig daarstelt1      
waardoor de zuiger1 met het volle gewigt
 des dampkrings daarboven1 kan worden   
nedergedrukt2 de zuiger oefent dus      
slechts kracht uit gedurende den        
dalenden slag1 en alleen van wege den   
druk des dampkrings of atmospheers1     
waarom dan eene dergelijke den naam van 
atmospherieke machine draagt4 ,maar     
aangezien de stoom even als de dampkring
 kan drukken1 zoo heeft men bedacht den 
stoom-cilinder bovenwaarts1 door middel 
van een goed gesloten deksel1 van den   
dampkring af te sluiten1 en in plaats   
van den dampkring1 stoom op den zuiger  
te doen vloeijen1 om dien neder te      
drukken2 in het cilinderdeksel heeft men
 dan alleen eene opening gelaten        
waardoor de zuigerstang op en neder kan 
bewegen1 zonder stoom of lucht door te  
laten1 dat is3 door eene zoogenaamde    

pakkingbos1 waarin om de zuigerstang    
hennip of vlas ligt gepakt4 ,zoo        
ingerigt1 onderstelle men1 dat de zuiger
 aan den bodem van den cilinder is1 en  
dat gedurende den vorigen nedergang1 de 
stoom in de bovenruimte onder het       
cilinderdeksel is ingelaten1 en de      
ruimte boven den zuiger geheel gevuld   
heeft4 ,zoo men in dezen staat den stoom
 boven den zuiger verdikt of tot water  
herleidt1 dan zal die ruimte nagenoeg   
luchtledig worden1 terwijl bij het      
inlaten van stoom onder den zuiger1     
dezelve naar om hoog zal worden gedrukt1
 daar er nu geen tegenstand door de     
drukking van den dampkring boven den    
zuiger aanwezig is4 ,de zuiger den top  
van den cilinder alzoo bereikt hebbende1
 verdikt men den stoom onder denzelven1 
waardoor aldaar een ledig ontstaat3 maar
 om den zuiger nu weder te doen dalen1  
moet1 aan den top des cilinders1 stoom  
op den zuiger worden toegelaten1 om in  
plaats van den dampkring den zuiger naar
 den cilinderbodem te drukken4 ,men ziet

 dus1 dat men door zoodanige inrigting  
het vermogen van het werktuig           
verdubbelt1 daar men van den stoom      
gebruik maakt1 zoowel om den zuiger op  
te heffen1 als om denzelven te doen     
dalen4  ,thans zullen wij den gang van  
den stoom in het werktuig nader in      
oogenschouw nemen1 en meer in het       
bijzonder nagaan1 op welke wijze dezelve
 werkt1 nadat deze vloeistof de         
smoorklep verlaten heeft4    #ch4  ,daar
 er onderscheidene inrigtingen bestaan1 
waardoor de regelmatige toelating van   
den stoom boven en onder den zuiger1 en 
derzelver afvloeijing naar den          
condensor1 wordt bewerkt1 zoo bevatten  
de beide volgende figuren slechts       
algemeene schetsen daarvan1 slechts     
geschikt voor de hier bedoelde          
betrekkelijke verklaring4               
,illustratie3 ,figuren #h en #i4 ,figuur
 #h stelt een stoomcilinder met zuiger  
in lage stand voor2 ,figuur #i stelt een
 stoomcilinder met zuiger in de hoge    
stand voor4   ,in de figuren #h en #i1  

verbeeldt ,o den stoomcilinder met      
ingevallen zuiger2 door het deksel van  
denzelven1 moet men de zuigerstang in   
eene pakkingbos vrijelijk beweegbaar    
denken1 zonder doorlating van stoom of  
lucht2 aan den cilinder is eene kast    
verbonden1 die overlangs door een       
middenschot is verdeeld2 bij ,s is eene 
opening1 waardoor de stoom toevloeit1   
die door de vroeger beschrevene         
smoorklep is gelaten2 het naast aan den 
cilinder gelegen halfdeel van deze kast1
 ontvangt alzoo het eerst den1 door de  
opening ,s toevloeijenden1 stoom4 ,maar 
in dit zelfde kastdeel sluiten twee     
stukken of kleine zuigers ,a en ,b1 die 
door middel van eene stang aan elkander 
zijn verbonden1 en alzoo te zamen1 naar 
eene bepaalde maat1 op en neder         
beweegbaar zijn1 om de boven of beneden 
stoomdoortogt1 bij ,a en ,b te kunnen   
openen of sluiten1 derwijze3 dat bij het
 geopend zijn van den boven             
stoomdoortogt bij ,a1 voor toevoer van  
stoom in den cilinder1 de beneden       

stoomdoortogt bij ,b1 daarvoor gesloten 
is1 en omgekeerd2 de stoom die door de  
opening ,s vloeit1 staat dus in de      
ruimte ,d1 tegen de kleine zuigers ,a en
 ,b aan1 gereed om1 naar gelang den     
stand dier zaamverbondene zuigers1 boven
 of onder in den cilinder te vallen4    
,het andere1 door het middenschot       
afgescheidene deel dezer kast moet men  
zich voorstellen1 dat bij ,c1           
gemeenschap heeft met eenen             
afgezonderden condensor1 en waarin1     
gelijk boven gezegd is1 door eene kraan1
 injectiekraan genoemd1 koud water      
stroomt1 dus geschikt1 om den stoom te  
condenseren of te verdikken2 zoo        
toegesteld2 blijkt het uit de figuren1  
dat de stoom1 die naar het inwendige van
 den cilinder ,o vloeit1 altijd met de  
binnenvlakten der kleine zuigers ,a en  
,b in aanraking is1 terwijl de          
condensorruimte in de kast altijd met de
 buitenvlakten bij ,n ,n1 dier beide    
zuigers1 gemeenschap heeft4 ,deze       
aaneengekoppelde kleine zuigers noemt   

men te zamen1 stoomschuif1 en om dezelve
 te bewegen1 moet men zich eene daaraan 
verbondene stang denken1 die door eene  
pakkingbos1 door den bodem of top van de
 kast gaat1 waarin de stoomschuif is    
besloten2 7hier in de figuur niet       
afgebeeld7 vervolgens is het naar dit   
voorbeeld eene hoofdvereischte1 dat de  
stoomschuif rondom volmaakt in dat      
kastdeel sluit1 opdat geen stoom        
gedurende deszelfs beweging doordringe4 
,daar de uiterste afstand van den boven 
tot den beneden stoomdoortogt1 bij ,a en
 ,b1 gelijk is aan de uiterste lengte   
van de verklaarde stoomschuif1 en de    
kleine zuigers1 die de sluiting te weeg 
brengen1 nimmer minder hoogte houden dan
 gezegde doortogten1 zoo volgt1 gelijk  
ook uit de figuren op te maken is3 dat  
de stoomvloeijing in den cilinder nimmer
 door de beide stoomdoortogten te gelijk
 kan geschieden1 maar1 of alleen boven1 
of alleen onder den zuiger2 in fig4 #h  
is de stoomschuif gesteld voor toelating
 van stoom onder den zuiger1 en in fig4 

#i voor stoom toevloeijing op den       
zuiger4 ,even zoo kan nimmer de         
condensorruimte van eene zoo toegestelde
 stoomschuif gelijktijdig gemeenschap   
hebben met het inwendige des cilinders  
boven en onder den zuiger1 maar wel     
alleen boven of alleen onder4 ,het      
blijkt vervolgens uit de figuren        
duidelijk1 dat terwijl de stoom boven op
 den zuiger vloeit1 om dien naar beneden
 te drukken1 de stoom vanonder den      
zuiger eenen uitweg naar de condensor   
vindt1 en omgekeerd3 terwijl de stoom   
onder den zuiger vloeit1 wordt aan de   
stoomafvloeijing1 van boven den zuiger  
naar den condensor1 gelegenheid gegeven2
 waaruit dan na weinig overweging te    
begrijpen is1 hoe de beurtelingsche toe-
 en afvloeijing van stoom naar en van   
den zuiger1 door de stoomschuif         
behoorlijk op en neder te bewegen1 kan  
geschieden2 en volgens hetgeen wij later
 zullen zeggen1 over de bewegingswijze  
van de stoomschuif door de machine      
zelve3 dat men de meest mogelijke       

regelmaat in krachtsuitoefening daarmede
 zal kunnen verkrijgen#c4  ,in de       
figuren #h en #i1 is alleen ruim de     
hoogste en laagste stand van de         
stoomschuif1 met den hoogsten en        
laagsten stand des stoomzuigers         
afgebeeld1 dus geenzins de              
stoomschuif-standen1 die met den        
hoogsten en laagsten zuigerstand        
overeenkomen2 want bij het in beweging  
houden van de stoomschuif door de       
machine zelve1 moet bij hoogsten        
zuigerstand de stoomschuif juist maar   
gereed staan1 om stoom op den zuiger toe
 te laten1 terwijl de stoom van onder   
denzelven2 reeds uitgang naar den       
condensor vindt2 zoo ook moet bij       
laagste zuigerstand de stoomschuif      
aanvangen1 om stoom onder den zuiger te 
doen vloeijen1 terwijl voor uitvloeijing
 van stoom1 van boven den zuiger naar   
den condensor1 reeds gelegenheid        
bestaat4  ,de stoomschuif is derhalve1  
om zoo te spreken1 de ziel of het hart  
van de geheele machinerie1 en is dus dat

 gedeelte van den toestel1 hetwelk aan  
andere deelen leven geeft4   #c ,in fig4
 #h is den stoomzuiger abusievelijk een 
weinig te lagen stand gegeven4    #ci4  
,thans zullen wij overgaan tot de       
verklaring van den condensor of         
stoomverdikker4 ,uit de bovenstaande    
beschrijving heeft men kunnen opmaken1  
dat er in de dubbel werkende machine    
geen koud water in den cilinder gebragt 
wordt1 maar dat volgens fig4 #h en #i1  
eene gemeenschap tusschen denzelven en  
den condensor1 waarin het koude         
injectie-water stroomt1 wordt           
daargesteld4  ,men moet zich            
voorstellen1 dat de pijp ,c1 die op onze
 afbeelding hieronder 7fig4 #aj7 als    
afgebroken gezien wordt1 gemeenschap    
heeft met de opening ,c1 in de          
voorgaande figuren #h en #i1 en met het 
in deze figuur voorgesteld              
cilindervormig vat1 hetwelk de          
eigenlijke condensor is4  ,deze         
condensor heeft onderwaarts1 door een   
kanaal1 met eenen anderen nevens        

geplaatsten cilinder gemeenschap1 waarin
 een zuiger werkt1 welke luchtpomp      
genoemd wordt4 ,het koude injectie-water
 stroomt in den condensor1 door de1 in  
de figuur afgebeelde injectiekraan1 die 
met opgaande stang1 bij ,d1 een' handvat
 houdt1 om die kraan min of meer open te
 zetten1 of te sluiten4 ,condensor en   
luchtpomp zijn te zamen in eenen bak    
bevat en met koud water omgeven1 welk   
koude water tot voeding van injectie    
voor den condensor dient4               
,illustratie3 ,fig4 #aj4   ,het loopt in
 het oog1 dat1 zoo men het              
injectie-water1 hetwelk tot verdikking  
van den stoom gediend heeft1 en         
insgelijks dat1 hetwelk de verdikte     
stoom vormt1 niet wegvoerde1 een en     
ander den condensor spoedig vullen      
zoude2 bovendien ontwikkelt kokend water
 ook eenige lucht1 welke het ledige     
binnen den condensor zeer benadeelt4 ,er
 is derhalve een middel noodig geweest1 
om dat voortgebragte water en die lucht 
uit den condensor te trekken1 en hiertoe

 moet de zoo even gemelde luchtpomp     
dienen4  ,nevens den condensor is dus   
eene zoogenaamde luchtpomp geplaatst1   
die benedenwaarts1 door een kanaal of   
hals1 met den condensor gemeenschap     
heeft2 in dat kanaal bestaat bij ,h eene
 klep1 die zich naar de zijde der       
luchtpomp opent1 zoodat het water met de
 lucht wel uit den condensor1 maar niet 
daarin terug kan vloeijen4 ,de          
luchtpomp-cilinder bevat eenen daarin   
sluitenden beweegbaren zuiger1 welke    
kleppen heeft1 die zich bovenwaarts     
openen2 geen water of geene lucht1 door 
dezen zuiger opgebragt1 kan dus         
terugvallen2 de luchtpomp-cilinder is   
met een digt sluitend deksel voorzien1  
waardoor de zuigerstang ,e1 in eene     
pakkingbos sluitende beweegt2 en onder  
nabij dit deksel bestaat eene opening1  
waardoor het door den luchtpomps-zuiger 
opgebragte water met lucht1 naar buiten 
in eene afzonderlijke bak uitgang vindt1
 mede voorzien van eene klep1 opdat     
niets van dat opgebragte zoude          

terugvloeijen4    #dj4  ,dit1 met behulp
 van fig4 #aj1 begrepen zijnde1 is het  
duidelijk1 dat1 bijaldien de            
luchtpompzuiger door de machine1        
gelijkmatig op en neder bewogen wordt1  
het water met de ontwikkelde lucht uit  
den condensor zal worden getrokken en   
weggeleid2 maar omdat het aldus uit den 
condensor getrokken water meer warmte   
bezit1 dan het omringende in den alles  
omvattenden bak1 scheidt men dit water  
af1 en laat hetzelve volgens de figuur  
in eenen afzonderlijken bak stroomen1   
ten einde dat verwarmde water te        
bezigen1 voor de aanvulling van het     
verstoomde water in den stoomketel1 ter 
bezuiniging van brandstoffen4 ,de bak1  
waarin zich het verwarmde uit den       
condensor getrokkene water stort1 draagt
 den naam van warm- of heetwaterbak4    
,de groote koudwaterbak ,,aa1 welke     
condensor luchtpomp en heetwaterbak     
bevat1 wordt aanhoudend van water       
voorzien1 door eene pomp1 die door de   
machine bewogen wordt2 terwijl eene     

overlooppijp bestaat1 om het            
overvloedige water te lozen2 die pomp is
 in deze figuur niet afgebeeld1 en ook  
niet de kleinere pomp1 welke1 uit den   
afgescheidenen heetwaterbak1 de voeding 
aan den stoomketel bezorgt2 eindelijk   
dient nog gezegd te worden1 dat de      
heetwaterbak mede eene overlooppijp     
bezit1 om het warme water1 dat voor     
ketelvoeding overbodig is1 te lozen4    
#da4  ,al de pompstangen1 waarover wij  
gesproken hebben1 zoowel als de         
zuigerstang des stoomcilinders1 bewegen 
op en neder1 wij zullen thans verklaren 
op welke wijze zulks zamenhangt4 ,eene  
ijzeren balans ,a ,b fig4 #a1 rust en   
beweegt zich op eene as ,c boven op de  
kolom ,d1 aan welke eene goede en       
stevige fondatie gegeven is4 ,deze      
balans1 is met de minste verspilling van
 ijzer1 den sterksten vorm gegeven1 en  
daaraan zijn de stangen gekoppeld van   
stoom-zuiger en andere pompen1 zoodat   
het rijzen en dalen van de              
stoom-zuigerstang1 eene overeenkomstige 

rijzing en daling van alle andere       
zuigerstangen bewerkt4  ,onderstellen   
wij1 dat de stoom-zuigerstang aan het   
balanseinde ,a verbonden is1 dan is het 
klaar1 dat telkens1 als die zuigerstang 
op- en nedergaat1 het uiteinde ,a1 van  
de balans eenen cirkelboog zal          
beschrijven1 waarvan ,c het middelpunt  
is4 ,de top van de zuigerstang zal in   
dat geval in geene regte maar in eene   
kromme lijn moeten volgen1 en dus van de
 eene naar de andere zijde overgaan1    
hetwelk zoude veroorzaken1 dat die stang
 daar1 waar zij door de pakkingbos van  
het cilinderdeksels loopt1 heen en weder
 daarin drukte of klemde en eene        
verderfelijke slijting daarstelde4      
,hetzelfde zou het geval zijn met de    
stang van den luchtpompzuiger2 en de    
voeringen der pakkingbossen zouden dus  
daardoor zeer veel uitslijten4 ,ten     
einde dit gebrek te verhelpen of te     
voorkomen1 heeft men gebruik gemaakt van
 eenen zeer vernuftig uitgedachten      
toestel1 die de parallelle of           

evenwijdige beweging genoemd wordt1 en  
waardoor aan den stoomzuiger en aan     
andere pompstangen1 op zeer weinig na1  
eene regtopgaande beweging1 zonder      
hinderlijke afwijking naar de eene of   
andere zijde1 wordt medegedeeld4  ,in   
dit werkje kunnen wij slechts de        
volgende1 voor ieder bevattelijk        
algemeene verklaring1 van gezegde       
evenwijdige beweging geven4  ,met het   
uiteinde ,a1 van de balans ,a ,b1 fig4  
#a1 zijn een paar stroppen ,a ,g        
verbonden1 zoo ook op de middellijn     
tusschen ,a en ,c een ander paar        
stroppen1 ,e ,f1 van gelijke lengte als 
de eerste4 ,deze stroppen zijn          
benedenwaarts door een paar roeden ,f ,m
 aan elkander verbonden1 welke roeden   
weder gelijk in lengte zijn aan den     
afstand van ,a tot ,e op de balans2 een 
ander paar roeden1 welke in lengte      
gelijk zijn aan de roeden ,f ,m1 is     
vervolgens1 aan het eene einde bij ,f en
 aan het andere einde bij ,h1 mede      
beweegbaar vereenigd1 en wel bij ,h1 met

 de vaste stelling1 waarin de gansche   
machine is besloten4  ,de balans ,a ,b  
beweegbaar zijnde1 zoo wordt men bij het
 nagaan dezer koppeling van stroppen en 
roeden gewaar1 dat er twee vaste        
aspunten zijn ,c en ,h1 zijnde ,c het   
aspunt1 waarom de punten ,a en ,e der   
balans bewegen en ,h het aspunt waarom  
het punt ,f beweegt4 ,dit vooraf goed   
opgemerkt hebbende1 onderstelle men1 dat
 de stoomzuiger in top staat1 waarbij de
 balans den stand heeft1 die op de      
afbeelding wordt voorgesteld4 ,wanneer  
de zuiger nu naar beneden gaat1 dan     
beschrijft het punt ,f1 om het vaste    
aspunt ,h1 eenen boog1 die betrekkelijk 
het punt ,h naar buiten 7of naar de     
linkerhand7 uitwijkt2 terwijl het punt  
,e1 om het vaste aspunt ,c1 eenen boog  
naar den tegenovergestelden kant 7de    
regterhand7 beschrijft4 ,daar nu het    
paar stroppen ,e ,f deze twee punten1   
die eenen cirkelboog beschrijven1 met   
elkander verbindt1 zoo zal het eene     
einde ,e regts van de loodlijn bewegen1 

terwijl het andere ,f even zoo veel     
links van dezelve bewogen wordt1 deze   
stroppen zullen dus1 gedurende de op- en
 neder beweging van den balansarm ,a ,c1
 eene afwisselende hellende beweging    
aannemen4  ,door de volgende figuur1 die
 eene voorstelling in zoogenaamde       
werklijnen van de parallelle beweging   
geeft1 met aandacht na te gaan1 zal het 
leiden van stoom- en                    
luchtpompzuigerstangen in eene regte    
lijn verder verduidelijkt worden4       
,illustratie3 ,de parallelle beweging   
,zij ,c het vaste aspunt van de op- en  
neder bewegende balans1 en ,c ,a de     
rigting van dezelve bij hoogsten        
zuigerstand2 ,e ,f is het paar stroppen1
 waaraan bij ,y de luchtpompzuigerstang1
 en ,a ,g het paar stroppen van gelijke 
lengte1 waaraan bij ,g de stang van den 
stoomzuiger verbonden is1 ,f ,g in de   
parallel koppelroede aan de lengte ,a ,e
 gelijk1 en welke de zoo evengenoemde   
stroppen bij ,f en ,g verbindt4 ,nu is  
het koppelpunt ,f beweegbaar verbonden  

met de parallel straalroede ,f ,h1 welke
 om het vaste punt ,h kan draaijen2 deze
 straalroede is in lengte gelijk aan de 
parallel koppelroede4 ,dat men zich nu  
verbeelde1 dat de balansarm ,c ,a       
benedenwaarts beweegt1 dan zal het punt 
,e van denzelven1 in e komende1 eenen   
boog beschreven hebben1 die hier naar de
 regterhand uitwijkt1 en het punt ,f der
 straalroede ,f ,h zal mede eenen boog  
beschrijven1 doch welke naar de         
linkerhand uitwijkt2 daar nu in dit     
voorbeeld het punt ,e op de halve lengte
 van den balansarm genomen is1 en daarom
 ,c ,e gelijk aan de lengte der         
straalroede ,f ,h is1 zoo zullen de     
uitwijkingen der bogen1 hoewel in       
tegenovergestelden zin1 even groot zijn2
 er moet dus op het paar stroppen ,e ,f 
een punt bestaan1 dat weinig afwijking  
van de loodlijn ll ondergaat1 dit punt  
is in ,y en wel op het midden van die   
stroppen2 het is daaraan1 dat men de    
luchtpompzuigerstang verbindt1 om op    
zeer weinig na1 in eene regte lijn op en

 neder te bewegen1 zegge op zeer weinig 
na1 omdat daarbij een gering verschil   
bestaat1 doch hetwelk in de praktijk    
geen' invloed heeft4 ,de                
stoomzuigerstang1 die hier op den       
dubbelen afstand van het aspunt ,c met  
de balans gekoppeld is1 beschrijft met  
dat balanseinde eenen boog1 welks       
afwijking het dubbel van de voorgaande  
bogen is1 daarom wordt deze stang in ,g 
verbonden1 op het uiteinde van het paar 
stroppen ,a ,g1 die met het uiteinde ,f 
van het paar stroppen ,e ,f vereenigd   
zijn1 door middel van de parallel       
koppelroede ,f ,g2 alzoo zal de         
stoomzuigerstang mede zeer nabij in eene
 evenwijdige loodlijn ss op en neder    
bewegen4 ,de rigting van de balans bij  
laagsten zuigerstand is door de gestipte
 lijn ,c a aangewezen1 alsmede de       
overeenkomstige standen van luchtpomp en
 stoomzuiger parallel stroppen e f en a 
g1 de parallel koppelroede f g en de    
parallel straalroede f ,h1 terwijl ij   
het koppelpunt voor de                  

luchtpompzuigerstang en g dat des       
stoomzuigers is2 overigens is l l de    
lijn1 welke de luchtpompzuigerstang en s
 s die1 welke de stoomzuigerstang       
bewegende volgt4  ,nu fig4 #a weder     
beschouwende dan ziet men1 dat de       
tegenovergestelde balansarm ,b ,c1 eene 
verbindingroede ,b ,w houdt1 waarvan het
 ondereinde met eene kruk is vereenigd1 
die op de as van een groot vliegwiel    
bevestigd is2 door het op- en nedergaan 
van dezen balansarm zal de              
verbindingroede ,b ,w die kruk en       
bijgevolg het vliegwiel kunnen omvoeren2
 welke beweging1 door de belangrijke    
zwaarte1 welke aan het vliegwiel gegeven
 is1 zeer gelijkmatig zal zijn2 terwijl 
bij de keerpunten1 dat is bij de top- en
 bodemstanden van den stoomzuiger1 eene 
zachte overgang van beweging hierdoor   
plaats vindt4  ,thans vermeenen wij de  
voornaamste deelen1 van het             
stoomwerktuig aangewezen te hebben1     
zoodat wij tot het meer bijzondere      
kunnen overgaan4 ,ten einde dit doel    

beter te bereiken1 zullen wij1 om       
duidelijk te zijn1 een en ander van het 
reeds verklaarde in het kort herhalen1  
opdat datgene1 wat tot dus verre is     
bijgebragt1 beter in het geheugen       
blijve1 en de vereenigde werking        
vervolgens door onze lezers goed        
verstaan worde4    #db4  ,de stoom      
ontwikkelt zich1 in den ketel1 die te   
dien einde met de onderscheidene        
toestellen ter regeling voorzien is4 ,de
 schoorsteenregister of demper om het   
vuur te regelen1 bestaat uit eene plaat1
 die in eene sponning schuift1 waardoor 
de opening1 door welke de heete lucht en
 de rook zich door den schoorsteen      
ontlasten1 meer of minder gesloten      
wordt1 en bij gevolg de trekking van het
 vuur vermeerdert of vermindert4 ,deze  
demper geeft mindere opening door het   
rijzen1 en meerdere opening voor        
rookdoortogt1 door het dalen van eenen  
drijver op het ketelwater1 hetwelk in   
eene opstaande buis1 door de spanning   
des stooms opgedrukt wordt1 zoodaniger  

wijze1 dat wanneer de stoom in spanning 
toeneemt1 de drijver in de buis rijst en
 den demper daalt1 waardoor dan de      
schoorsteenopening kleiner wordt2       
tegenovergesteld zal bij vermindering   
van stoomspanning de drijver dalen1 en  
bij gevolg de demper rijzen1 of de      
opening zich vergrooten4 ,de            
stoomspanning binnen den ketel          
onveranderd blijvende1 zal ook de       
schoorsteenopening door den demper geene
 verandering ondergaan1 en bij gevolg   
het vuur met gelijk vermogen branden1   
maar wanneer de stoomspanning           
vermindert1 dan zal1 door het grooter   
worden der opening door den demper1 het 
vuur door de vermeerderde trekking meer 
aanwakkeren1 en den stoom weder in      
spanning doen rijzen4  ,vervolgens heeft
 men het voedingstoestel1 waardoor het  
water1 dat uit den ketel verstoomt1     
weder wordt aangevuld4 ,zoo als vroeger 
beschreven is1 werkt deze toestel ook   
door middel van een drijver1 die met    
eene klep in verband staat4 ,wanneer    

deze drijver tot op een zeker punt      
daalt1 dan opent zich de klep1 waardoor 
water in den ketel vloeit1 tot dat de   
vereischt wordende hoeveelheid aanwezig 
is1 waardoor de drijver tevens rijst1   
zoo doende de klep weder sluit1 en de   
toevloeijing van water doet ophouden4   
,ook is de ketel voorzien van een of    
twee veiligheidkleppen1 welke zich      
openen1 zoo ras de spankracht van den   
stoom te sterk wordt1 ten einde de stoom
 in de opene lucht te ontlasten1 opdat  
de ketel niet meer lijdt dan noodig is4 
,in den top des ketels bestaat nog eene 
kleine klep1 luchtklep genaamd1 die zich
 in tegenovergestelden zin van de       
veiligheidskleppen opent1 dat is naar   
binnen2 en die dient1 om1 wanneer door  
verkoeling als anderzins eene mindere   
spanning dan de druk des dampkrings in  
den ketel ontstaat1 lucht in dezelve toe
 te laten1 daar een plotselinge         
uitwendige druk op den ketel schade     
daaraan zoude kunnen toebrengen4  ,ten  
dienste van vuurstoker of bestuurder van

 het werktuig1 bestaan nog twee         
peilkranen1 geschikt voor dadelijk      
onderzoek naar den waterstand binnen den
 ketel1 ingeval men twijfelen mogt1 dat 
het zich zelf regulerende voedingtoestel
 niet behoorlijk werkte4  ,de stoom     
stroomt door de stoomleibuis ,i 7zie de 
fig4 van  #ai7 in den cilinder2 deze    
buis moet men met de monding ,a in fig4 
#a vereenigd denken1 in welke ronde     
monding de smoorklep1 in bijna gesloten 
stand1 tevens aangewezen staat2 de      
smoorklep1 waardoor de toevoer van den  
stoom naar den cilinder in eenen        
bepaalden tijd geregeld wordt1 ziet men 
insgelijks bij ,a aangetoond4 ,deze klep
 bestaat uit eene schijf1 die op eene   
spil1 welke door het midden van de      
monding heenloopt1 door middel van eene 
kruk beweegbaar is1 en open of digt     
gedraaid kan worden1 of wel gedeeltelijk
 gesloten1 om de doorvloeijing van den  
stoom meer of min te verhinderen4  ,de  
kruk van de smoorklep moet men denken   
verbonden te zijn met den in  #cj       

beschrevenen regulateur2 die            
verbindingswijze is in de onderhavige   
figuur voorbedachtelijk weggelaten1 ten 
einde verwarring te voorkomen4 ,de      
kogels tot de opstaande spil des        
regulateurs naderende1 zal de smoorklep 
vrijen doortogt aan den stoom geven1    
doch wanneer de kogels zich daarvan     
verwijderen1 dan zal de smoorklep       
zoodanig gedraaid staan1 dat de doortogt
 van den stoom verhindering ondervindt2 
de onderlinge afstand der kogels        
afhankelijk zijnde van de snelheid der  
beweging1 zoo wordt door de verbinding  
met de smoorklep1 de snelheid geregeld  
door eene evenredige toelating van stoom
 naar den stoomzuiger4 ,het koniek      
7kegelvormig7 tandrad waarmede de       
opstaande spil van den regulateur aan   
het ondereinde voorzien is1 grijpt in   
een ander gelijksoortig tandrad1 op     
welks as eene ronde schijf is bevestigd1
 waarover eene riem1 band of pees is    
geslagen1 die insgelijks eene andere    
schijf gespannen omvat1 waarmede de as  

van het vliegwiel is voorzien2 zoodanige
 band is daarvoor bij derzelver einde   
aan elkander vereenigd1 even als met de 
pees van eene gewone draaibank plaats   
vindt4 ,de vliegwielas omwentelende1    
geeft door dat middel tevens eene       
omdraaijende beweging aan de spil des   
regulateurs2 zoodat de meerdere of      
mindere snelheid1 welke het vliegwiel   
aanneemt1 door den regulateur gevolgd   
wordt4  ,hoe sneller bij gevolg het     
vliegwiel rondwentelt des te sneller    
draait ook de regulateur rond1 waarbij  
de kogels zich weer van de spil         
verwijderen1 en hierdoor eene           
overeenkomstige verandering in den stand
 van de smoorklep1 bij ,a fig4 #a       
aangewezen1 veroorzaakt2 zoodat iedere  
verandering in snelheid van het         
vliegwiel de stelling van den smoorklep 
daarna wijzigt4 ,de lezer zal hierbij   
gemakkelijk kunnen opmerken hoe eene    
versnelling in de beweging van het      
werktuig' boven den vereischt wordenden 
gang1 weder afneemt1 daar de smoorklep  

dan naar gelang sluit1 en de hoeveelheid
 stoom in den cilinder doet verminderen1
 waardoor de snelheid van het werktuig  
vertraagt2 de kogels door vertraging van
 beweging nader bij de spil vallende1   
zal de smoorklep meer geopend en meer   
stoom ingelaten worden1 hetwelk eenen   
versnelden gang ten gevolge heeft4  ,de 
stoom1 langs de smoorklep gevloeid1 valt
 in de stoomschuifkast4 ,onze afbeelding
 op fig4 #a is op eene te kleine schaal1
 om de zamenstelling van alle deelen    
behoorlijk te kunnen aantoonen2 doch    
door het nagaan van de afzonderlijke    
beschrijving1 boven gegeven1 zal men het
 een en ander volledig kunnen begrijpen4
 ,in deze afbeelding wordt de stang1    
waaraan de zaamgestelde stoomschuif     
bevestigd is1 door ,b aangewezen2 deze  
stang is1 op en neer beweegbaar1 door   
eene stoom- en luchtdigte pakkingbos in 
het bovendeel der stoomschuifkast       
geplaatst1 waardoor de stoomschuif de   
stoomdoortogten naar den cilinder       
beurtelings opent en sluit4    #dc4     

,door de opvolgende beurtelingsche toe- 
en afvloeijingen van den stoom naar en  
van den stoomzuiger1 ontvangt deze      
laatste de vermogende op- en nedergaande
 beweging1 welke aan de bovengelegene   
balans medegedeeld1 de kruk van het     
vliegwiel omvoert4 ,het vliegwiel is van
 gegoten ijzer en in deszelfs buiten    
omtrek of velling belangrijk zwaar1     
waardoor1 gelijk gezegd is1 aan het     
geheele werktuig eenen gelijkmatigen    
gang in beweging gegeven wordt4 ,het    
valt in het oog1 dat er een stilstand   
moet plaats hebben telken reize1 als de 
zuiger den top of den bodem van den     
cilinder genaderd is1 dat is bij        
deszelfs keerpunten1 zoodat daardoor de 
balans met de daaraan verbondene kruk en
 het vliegwiel1 en in het algemeen alle 
deelen van het werktuig een ondeelbaar  
oogenblik stil staan2 de kruk nogtans1  
met eenparige snelheid doorgaande1      
brengt te weeg3 dat bij de keerpunten   
des stoomzuigers1 geene schokking plaats
 vindt4 ,de doorgaande beweging van deze

 kruk wordt door het voortvliedend      
vermogen van het vliegwiel te weeg      
gebragt1 en het is klaar1 dat1 zonder   
dit1 de beweging van het gansche        
werktuig zoude ophouden1 zoodat het     
vliegwiel hierin te gemoet komt4        
,wanneer namelijk een ligchaam eens in  
beweging is1 dan heeft het in zich zelf 
geen vermogen1 om die beweging te       
staken1 of om tot den staat van rust    
over te gaan1 en hetzelve zoude         
onafgebroken met denzelfden graad van   
beweging aanhouden1 indien niet een of  
andere tegenstand van buiten1 die       
beweging tegenhield4 ,deze stelling zal 
voor vele onzer lezers vreemd schijnen1 
daar wij geen ligchaam in beweging      
zetten1 hetwelk niet na korteren of     
langeren tijd tot den staat van rust    
komt4 ,wanneer wij namelijk eenen kogel 
met eene zekere kracht over een vlakte  
voortwerpen1 dan is het ons allen       
bekend1 dat het ligchaam1 na welligt    
eenige honderd ellen te zijn            
voortgerold1 eindelijk tot rust komt4   

,zoo wij intusschen dien kogel1 over    
eene gelijke oppervlakte b4 v4 over glad
 ijs werpen1 dan zullen wij zien1 dat de
 kogel tot op eenen grooteren afstand   
zal voortrollen1 dan wel over eene      
oneffene oppervlakte1 eer dezelve in    
rust komt4 ,de oorzaak van dit verschil 
in den doorgeloopenen afstand bij de    
twee gevallen bestaat alleen daarin1 dat
 de kogel in het eerste geval op den    
ruwen grond meer hinderpalen ondervond1 
dan wel op het gladde ijs1 en zoo men in
 staat ware1 om alle oneffenheden van   
den kogel en het ijs uit den weg te     
ruimen1 dan zou dit voorwerp nog        
oneindig grooteren afstand              
afleggen1--ja1 zoo de omringende lucht  
mede geenen tegenstand in den weg       
stelde1 of zoo de mogelijkheid bestond1 
om dezen tegenstand geheel te           
vernietigen1 dan zou de geringste kracht
 reeds toereikende zijn1 om den kogel   
eene voortdurende beweging mede te      
deelen4 ,dit vermogen der ligchamen1 om 
in den staat van rust1 of in die van    

beweging te volharden1 noemt men        
traagheidkracht1 inertie4    #dd4  ,om  
nu de werking van het vliegwiel te      
verklaren1 moet men op het volgende     
bijzonder acht geven4 ,wanneer namelijk 
twee ligchamen in beweging zijn1 van    
hetwelk het gewigt van het eene ,a1     
gelijk is aan dat van het andere ,b1    
terwijl beiden eene snelheid van eenen  
voet wegs in de minuut hebben1 dan zal  
er even veel kracht vereischt worden om 
het eene als om het andere tegen te     
houden4 ,zoo echter het gewigt van het  
eene ligchaam ,a twee ponden is1 en het 
andere ,b slechts een pond weegt1       
terwijl de snelheid van beide dezelfde  
is1 dan zal men de dubbele kracht1 die  
men aan het ligchaam ,b besteedt1 noodig
 hebben1 om het ligchaam ,a tegen te    
houden4 ,indien het ligchaam ,a         
driemalen het gewigt hadde van het      
ligchaam ,b1 dan zou er bij het stoppen 
van het eerste eene drievoudige kracht  
vereischt worden1--en zoo naar          
evenredigheid4 ,wanneer nogtans de      

gewigten van beide dezelfde bleven1 doch
 de snelheid van ,a het dubbele werd van
 die van ,b1 dan zou er eene dubbele    
kracht vereischt worden1 om ,a1 dan wel 
om ,b tegen te houden2 en zoo ,a        
driemalen de snelheid van ,b had1 dan   
zou de kracht1 om ,a te stoppen1 ook    
driemalen zoo groot moeten zijn4 ,de    
werktuigelijke uitwerking1 of het       
zoogenaamd moment van het in beweging   
zijnde ligchaam1 hangt derhalve af van  
het gewigt en van de snelheid3 zoodat   
een ligchaam ,a1 van het dubbele gewigt 
als een ander ,b1 en met de tweevoudige 
snelheid voortgaande1 eene viervoudige  
uitwerking of momentum 7hoeveelheid van 
beweging7 uitoefent2 of1 met andere     
woorden1 eene vierdubbele kracht        
vereischt1 om tegengehouden te worden1  
dan wel tot het ophouden van ,b noodig  
is4  ,daar nu het vliegwiel een         
aanmerkelijk gewigt heeft1 en door de   
kruk wordt in beweging gezet1 zoo zal er
 eene zeer vermogende kracht vereischt  
worden om deszelfs beweging tegen te    

houden of te stoppen4 ,de onregelmatige 
drukking1 welke de kruk van het         
vliegwiel ter omvoering mogt ondergaan1 
wordt overwonnen door de inertie van het
 vliegwiel1 zoodat de ongelijkheden der 
beweging door de gelijkmatigheid in gang
 van het vliegwiel worden verholpen1    
alzoo bij de keerpunten van den         
stoomzuiger het vliegwiel evenwel       
deszelfs gelijkmatige beweging volgt en 
gevolglijk de kruk van deszelfs as1     
boven en beneden doet doorgaan4 ,wel    
wordt er eene aanmerkelijke             
krachtuitoefening van den zuiger        
vereischt1 om het vliegwiel eerst in    
gang te zetten2 doch eenmaal in beweging
 zijnde1 is er ook slechts eene geringe 
kracht noodig1 om die ronddraaijende    
beweging te onderhouden2 het vliegwiel  
kan men beschouwen als een' ontvanger   
van ongelijkmatige beurtelings werkende 
kracht1 doch ook als een' gelijkmatigen 
verspreider van dezelve4  ,wij hebben   
gezegd1 dat1 bijaldien het vliegwiel    
eenmaal aan den gang gebragt is1 er     

verder zeer weinige kracht vereischt    
wordt1 om die beweging te onderhouden2  
dit zoo in het oog loopende voordeel bij
 het gebruik van een vliegwiel1 heeft   
velen in den waan gebragt1 dat dit      
middel als eene bron van kracht te      
beschouwen is2 doch zulks is geheel en  
al onjuist4 ,in het vliegwiel wordt1 om 
zoo te spreken1 de hoeveelheid van      
beweging van eenig deel1 slechts        
opgegaard1 om aan een ander gedeelte    
eenparig af te geven1 waardoor de       
onregelmatigheden of stootingen in het  
werktuig worden voorkomen4 ,het         
vliegwiel moet derhalve slechts als     
eenen regulateur van kracht beschouwd   
worden1 en is dus1 even als alle andere 
werktuigelijke toestellen1 alleen een   
middel1 om de kracht regelmatig te      
onderhouden1 en geenszins1 om die te    
vergrooten4    #de4  ,op de as van het  
vliegwiel is eene ronde schijf uit      
middelpuntig geplaatst1 dat is3 het     
middelpunt van deze schijf komt met het 
middelpunt van deze as niet overeen1    

maar wijkt in zekere mate naar de eene  
zijde af1 zoodat het middelpunt der     
schijf bij het rondwentelen van het rad 
eenen cirkel beschrijft4 ,deze schijf   
wordt kolderschijf of excentriek genoemd
 en bezit op den buitenkant eene        
omgaande groef1 waarom eenen ring       
beweegbaar is gevoegd1 zoodat wanneer   
deze kolderschijf1 met de vliegwiel-as  
omgevoerd wordende1 met dezen ring1     
waaraan weder een raam verbonden is1 aan
 dat raam eene heen en wedergaande      
beweging mededeelt4 ,dit raam is        
verbonden met eenen hefboomtoestel en   
daarmede met de stoomschuif1 zoodat de  
heen en weder beweging van de           
kolderschijf ook de stoomschuif op en   
neder doet bewegen1 naar eene bepaalde  
maat1 ter opening en sluiting van de    
stoomdoortogten des stoomcilinders2 in  
fig4 #a is dit raam1 dat zich van de    
vliegwiel-as tot aan den voet van de    
stoomschuifkast uitstrekt1 afgebeeld4   
,genoemd raam1 kolder of excentriek     
raam1 ook wel roede geheeten1 kan op    

eene eenvoudige wijze van de stoomschuif
 ontkoppeld worden1 bloot door afligten 
van eene pen1 hetwelk door den          
bestuurder van het werktuig gedaan      
wordt1 wanneer de beweging van de       
machine moet ophouden2 want het is      
klaar1 dat wanneer de stoomschuif       
stilstaat1 en er alzoo geene            
beurtelingsche toegang van den stoom    
naar den stoomzuiger meer plaats vindt1 
alsdan de beweging van het geheele      
werktuig noodzakelijk ophoudt4 ,zoo lang
 dus het kolderraam met den             
hefboomtoestel1 dat de stoomschuif in   
beweging brengt1 gekoppeld blijft1 zal  
de beweging van het werktuig aanhouden1 
geheel in zich zelf1 zonder dat men     
noodig heeft daaraan de behulpzame hand 
te leenen1 het onderhouden van het vuur 
zal alleen noodig zijn2 het werktuig    
regelt dus zich zelf in beweging1 met   
hetgeen lager nog gezegd zal worden4    
,de balans ontleent dus deszelfs        
beweging van den stoomzuiger1 met zich  
voerende eenen aangekoppelden           

luchtpompzuiger1 voor de geheele        
uitwerking van het vermogen des stooms  
noodzakelijk2 de andere arm van deze    
balans1 drijft eene as met vliegwiel    
rond1 hetwelk eigenlijk als het         
uitvoerend deel1 ter toepassing op een  
of ander te verrigten werk1 moet        
beschouwd worden2 ook wordt nog aan die 
zijde eenig pompwerk daardoor in        
beweging gebragt1 dat voor de aanvoering
 van het injectie of koelwater voor den 
condensor moet dienen1 zoowel als tot   
het ontbrekende voedingwater des ketels4
 ,ten aanzien van het injectie of       
koelwater moet gezegd worden1 dat de    
condensor ,i ,e met de nevensgestelde   
luchtpomp1 te zamen in eenen en         
denzelfden digten bak zijn vervat1 welke
 door de koudwaterpomp ,j met water     
gevuld wordt gehouden1 en dat dit zelfde
 water voor injectie binnen den         
condensor ,i ,e dient1 tot welk einde   
eene kraan door den bestuurder naar     
vereischte wordt geopend2 eene kleine   
pomp1 in deze figuur1 om verwarring te  

vermijden1 niet afgebeeld1 dient1 om uit
 den warmwaterbak ,i in de voeding van  
den ketel te voorzien4    #df4  ,dat wij
 nu overgaan1 om naar de grootte der    
hoofddeelen het vermogen van het        
werktuig te bepalen1 en de hoeveelheid  
brandstoffen1 welke voor de vereischte  
hoeveelheid stoom noodig is1 mitsgaders3
 hoeveel water men voor den verbruikten 
stoom weder in den ketel moet aanvullen1
 en wat aan koelwater voor de           
condensatie moet worden geleverd4  ,men 
is gewoon1 het vermogen van een         
stoomwerktuig uit te drukken in         
paardenkrachten1 dat is3 in het vermogen
 van een zeker getal paarden1 welke     
voorondersteld in den rosmolen te       
werken1 hetzelfde werk zouden doen1 dat 
met het werktuig verrigt wordt3 maalt   
men bij voorbeeld #ajj mudden graan met 
het werktuig in een uur tijds1 dan zal  
het vermogen van hetzelve gelijk zijn   
aan het getal paarden1 welke in den     
rosmolen die zelfde hoeveelheid graan in
 gelijke tijd vermalen2 dat is1 gelijk  

aan zooveel paardenkrachten4 ,maar      
dewijl de paarden allen niet even       
krachtig zijn1 heeft men eenen          
gemiddelden term daarvoor moeten        
aannemen1 welke volgens de ondervinding 
met het gemiddeld vermogen van een paard
 overeenkomt4 ,de groote verbeteraar der
 stoomwerktuigen de ,engelsman ,j4      
,watt1 heeft gesteld1 dat een paard van 
middelbare sterkte #defb-a_/c ned4      
ponden1 eene ned4 el hoog kan opvoeren  
in den tijd van #a minuut2 of hetgeen   
hetzelfde is1 het dubbeld van dit       
gewigt1 een halve ned4 el hoog in       
denzelfden tijd1 of ook1 zoo men wil1 de
 helft van dit gewigt of #bgha-a_/f ned4
 ponden1 twee ellen hoog in eene minuut4
  ,wat ons derhalve te doen staat1 om   
het vermogen van een stoomwerktuig in   
paardenkrachten te bepalen1 bestaat     
daarin1 dat wij onderzoeken1 hoeveel    
ponden door het werktuig in den tijd van
 eene minuut een el hoog kunnen worden  
opgeligt4 ,hiertoe zal van den kant     
onzer lezers slechts eene geringe       

oplettendheid1 bij het nagaan van het   
volgende1 vereischt worden4    #dg4     
,telkens als de stoomzuiger eenen slag  
op- of neer doet1 wordt dezelve gedrukt 
met een vermogen1 dat met de spanning   
van den toegevloeiden stoom aan eene    
zijde des zuigers gelijk is1 min den    
tegenstand1 welken de zuiger aan de     
andere zijde door het onvolmaakt ijdel  
in den condensor ondervindt2 de stoom1  
welke in stoomcilinders van lagen druk  
gewoonlijk werkt1 gaat den gemiddelden  
druk des dampkrings omstreeks een vierde
 deel te boven2 dat is bedraagt ongeveer
 #abi ,ned4 looden op eenen vierkanten  
,ned4 duim2 doch door het nimmer        
volmaakt ijdel binnen den condensor1    
heerscht aan de tegenzijde des          
stoomzuigers nagenoeg een tegendruk van 
#i ,ned4 looden per vierkante ,ned4     
duim1 welke dus van de stoomspanning    
moet worden afgetrokken1 waardoor elke  
vierkante duim van den stoomzuiger ter  
beweging voortgedrukt wordt met #abj    
looden per vierkante duim4 ,het geheele 

oppervlak des zuigers zal dus gedrukt   
worden met zoo veel maal #abj looden1   
als dat oppervlak vierkante duimen      
bevat4 ,het vinden van het getal        
vierkante duimen1 welke het oppervlak   
van eenen ronden zuiger van eene        
gegevene middellijn bevat1 geschiedt    
naar den volgenden regel3 vermenigvuldig
 het getal duimen1 waaraan de middellijn
 van den zuiger gelijk is1 met zich     
zelf1 en het produkt weder met #j4ghed1 
dan zal het laatste produkt het         
gevraagde getal vierkante duimen zijn1  
waaraan het oppervlak des zuigers gelijk
 is4  ,bij voorbeeld3 laat de middellijn
 des zuigers #eg duimen wezen1 dan geeft
 #eg maal #eg2 voor produkt #cbdi dat1  
weder #j4ghed malen genomen1 #beea-c_/d 
vierkante duimen voor het oppervlak des 
zuigers oplevert1 zoo veel maal #abj    
looden zal dus de totale druk zijn1     
waardoor de stoomzuiger bewogen wordt1  
dat is #beea-c_/d maal #abj geeft       
#cjfbaj ,looden of ruim #cjfb ,ned4     
ponden4  ,maar nu is de vraag3 met welke

 snelheid zal zoodanige zuiger1 die door
 #cjfb ponden gedrukt wordt1 zich       
bewegen1 ten einde derzelver vermogen   
daarnaar te kunnen berekenen2 hierover  
moet gezegd worden1 dat hoe langer de   
slag des zuigers is1 hoe meer snelheid  
dezelve zal kunnen aannemen1 altijd in  
de veronderstelling1 dat genoegzame     
hoeveelheid stoom door den ketel        
geleverd wordt2 aan stoomzuigers van    
bovengemelde middellijn wordt1 voor     
landmachinen1 veelal het dubbel der     
middellijn tot lengte van slag gegeven1 
dus hier #aad duimen1 die1 zoo wel      
dalende als rijzende1 door den zuiger   
worden afgelegd2 de voegzaamste snelheid
 voor zoodanige slaglengte is gelijk aan
 het afloopen van #fj ellen in eene     
minuut1 waarvoor deze zuiger ruim #bf   
dalingen en even zoo vele rijzingen moet
 volbrengen2 of omdat eene daling en    
eene rijzing1 met eene omgang van het   
vliegwiel overeenkomt1 ruim #bf         
vliegwielomgangen4 ,wanneer dan         
werkelijk deze zuiger #fj ellen wegs in 

eene minuut afloopt1 dan komt het       
vermogen van den stoomzuiger overeen met
 #cjfb ponden #fj ellen hoog opgebragt  
in eene minuut1 of met #ahcgbj ,ponden  
#a el hoog in denzelfden tijd4 ,daar nu 
eene paardenkracht aan #defb-a_/c       
ponden1 #a el in een minuut opgevoerd1  
gelijk is1 zoo volgt dat het vermogen   
van dezen zuiger in paardenkracht       
gevonden wordt1 wanneer men #ahcgbj door
 #defb-a_/c deelt1 hetgeen tot quotint  
nagenoeg #dj paardenkrachten oplevert4  
#dh4  ,de lezer zal echter dadelijk     
opmerken1 dat die #dj paardenkrachten   
niet geheel door het werktuig zullen    
kunnen worden uitgevoerd1 want de zuiger
 ondergaat in den cilinder wrijving1 die
 overwonnen moet worden1 dit kost een   
gedeelte kracht4 ,even zoo als het met  
den zuiger gesteld is1 zoo kosten ook   
alle andere bewegende deelen van het    
werktuig kracht1 om derzelver wrijving  
te overwinnen2 als de wrijving des      
luchtpompzuigers1 der zuigerstangen in  
de pakkingbossen1 der parallelle        

beweging1 der koudwater- en             
voedingpompen1 balans en vliegwiel-assen
 met krukpen1 en dit alles nog1 behalve 
het gewigt van het water1 dat de        
lucht-koudwater- en voedingpompen moeten
 opbrengen1 enz4 ,hieraan nu gaat een   
aanmerkelijk gedeelte van het primitieve
 gevondene vermogen des stoomzuigers    
verloren1 zoo zelfs1 dat dit verlies op 
ongeveer #c_/e deelen van het eerst     
gevondene vermogen des zuigers geschat  
moet worden2 de overblijvende #b_/e     
deelen van dat vermogen1 zullen alzoo de
 eigenlijke nuttige uitwerking van dit  
stoomwerktuig zijn4    #di4  ,het is    
niet mogelijk1 met juistheid op te      
geven1 welk gedeelte van het primitieve 
vermogen aan de onderscheidene          
wrijvingen enz41 in eenig stoomwerktuig 
verloren gaat2 door navorsching en      
berekening kan men wel tot een          
nabijkomend getal komen1 doch tot       
uiteenzetting hiervan is het bestek van 
dit schrijven te beperkt4 ,in het       
algemeen maakt men van eene zoo         

berekende grootheid1 voor               
krachttoekenning aan een stoomwerktuig  
geen gebruik1 maar bezigt eenvoudige    
regelen1 waardoor men het aantal        
zoogenaamde nominale paardenkrachten    
vindt1 welke het werktuig voor eenig te 
verrigten werk oplevert2 die regelen    
geven wel is waar geen strenge of juiste
 uitkomst1 maar voldoen zeer wel in de  
praktijk2 de meestgebruikelijke regel is
 de volgende3  ,men vermenigvuldigt het 
getal ned4 duimen1 waaraan de middellijn
 des stoomzuigers gelijk is met zich    
zelf1 het komende product met het getal 
ned4 ellen1 hetwelk de stoomzuiger in   
eene minuut tijds doorloopt1 en deelt   
dit laatste product door #aajaf2 dan zal
 het quotient het gevraagde getal       
nominale paardenkrachten wezen1 welke   
het werktuig zal kunnen uitoefenen2 elke
 paardenkracht gelijk aan een vermogen  
als in  #df staat uitgedrukt4 ,boven is 
gezegd1 dat de gevoegelijke snelheid van
 eenen stoomzuiger tevens afhankelijk is
 van de lengte van deszelfs slag2 in het

 onderstaande tafeltje staan die        
snelheden tegenover de zuigerslaglengten
 opgeteekend#d4                         
----------------------------------------
-------------     ,,zuigerslaglengten4  
,,snelheden ,,van ,,den                 
,,zuiger4                               
----------------------------------------
-------------    ,n4 ,palmen4           
,n4 ,ellen per minuut4        #d        
#di4h                   #f              
#eb4g                   #h              
#ee4e                  #aj              
#eh4b                  #ab              
#fj4g                  #ad              
#fb4c                  #af              
#fe4e                  #ah              
#fg4f                  #bj              
#fi4g                                   
----------------------------------------
-------------   ,zij nu tot voorbeeld   
ter berekening genomen dezelfde         
zuigermaat en slaglengte1 welke wij in  
#dg bezigden4--,de middellijn des       
zuigers is #eg duim1 dus #eg maal #eg   

geeft #cbdi1 dit weder vermenigvuldigd  
met #fj1 omdat de zuigerslaglengte #aa4d
 ,palmen bedraagt1 levert voor produkt  
#aididj op1 hetwelk gedeeld door #aajaf1
 tot quotient #ag-g_/aj geeft1 dat is3  
een stoomwerktuig van lagen druk met    
eenen cilinder voorzien1 waarin         
zoodanige zuiger werkt1 wordt een       
vermogen van #ag-g_/aj nominale         
paardenkrachten toegeschreven4   #d     
,naauwkeurige en uitgebreide tafelen    
dezer gevoegelijke snelheid vindt men in
 het werkje1 getiteld3 ,nominaal        
vermogen van ,lagendruk-stoomwerktuigen1
 gespecificeerd door ,d4 van den ,bosch2
 te ,amsterdam bij ,gebroeders          
,diederichs1 #ahci4    #ej4  ,wij hebben
 overal bij het berekenen van den druk  
van stoom en ook van den dampkring eenen
 vierkanten ,ned4 duim tot eenheid      
gebruikt1 maar men kan ook den druk op  
eenen cirkelronden ,ned4 duim daarvoor  
bezigen1 hetwelk eenig gemak in de      
berekeningen voor het oppervlak van     
ronde zuigers met zich brengt4--,een    

vierkant1 dat eenen duim tot zijde      
heeft1 grooter oppervlak bezittende1 dan
 een cirkel van eenen duim middellijn1  
zoo is noodwendig de druk op eenen      
ronden of cirkelvormigen duim kleiner   
dan op eenen vierkanten duim2 om dan den
 druk op eenen vierkanten duim tot den  
druk op eenen ronden duim te herleiden1 
moet men den eersten vermenigvuldigen   
met #j4ghe2 bij voorbeeld3 de gemiddelde
 dampkringsdruk op eenen vierkanten ned4
 duim bedraagt #ajc4c lood1 dit met     
#j4ghe vermenigvuldigende1 zoo bekomt   
men #ha4a lood voor den gemidd4         
dampkringsdruk op eenen cirkelvormigen  
,ned4 duim4 ,op deze wijze den druk op  
een cirkelvormig oppervlak van n duim   
middellijn gevonden hebbende1 is het    
gemakkelijk den geheelen druk op        
grootere oppervlakten1 die cirkelrond   
zijn te bepalen3 men vermenigvuldige    
slechts het aantal duimen van de        
middellijn eerst met zich zelf en dan   
met dien gevondenen herleiden druk op   
eenen cirkelvormigen duim4 ,hoewel wij  

in dit geheele werkje ons bij dezelfde  
oppervlakte eenheid1 het vierkant op den
 duim namelijk1 zullen houden1 is het   
echter niet overbodig het gebruik van   
den cirkelvormigen duim tot dat zelfde  
einde te kennen1 om reden er soms       
opgaven gedaan worden1 welke op die     
eenheid gebaseerd zijn4 ,overigens komt 
voor het spoedig vergelijken van ronde  
oppervlakten1 het rekenen met           
cirkelvormige duimen1 bijzonder te pas4 
#ea4  ,in het begin van dit werkje      
hebben wij gezegd1 dat water1 onder de  
gemiddelde drukking van den dampkring   
aan het koken gebragt zijnde1 stoom     
ontwikkelt op de temperatuur van #bab   
graden volgens ,fahrenheits             
,thermometer1 en dat de dus gevormde    
stoom eene spanning of veerkracht bezit1
 die gelijk staat met de drukking van   
eenen dampkring of atmospheer1 dat is3  
eenen druk uitoefent van #ajc4c ,ned4   
looden op eene oppervlakte1 die een     
vierkante ,ned4 duim groot is2 daar nu  
het koken van water in eenen openen     

ketel en in de vrije lucht1 eigenlijk   
niets anders is dan het ligten van den  
dampkring door den daaruit opstijgenden 
stoom1 en de dampkring1 blijkens de     
aanwijzing van den ,barometer1 eene     
verschillende zwaarte kan hebben1 zoo   
volgt3 dat het water des te             
gemakkelijker zal koken1 hoe ligter de  
dampkring is4 ,de ondervinding heeft    
zulks ook bewezen1 want bij een' lagen  
stand van het kwik in den ,barometer1   
dat is3 bij eenen ligten dampkring1     
kookt het water beneden #bab graden2    
maar staat het kwik in den ,barometer   
hoog1 en is dus de dampkring zwaar1 dan 
worden er meerdere warmtegraden voor het
 koken van het water vereischt4 ,op     
hooge bergen1 alwaar de kwikkolom in den
 ,barometer1 door verminderde           
dampkringshoogte aanmerkelijk lager     
staat1 kookt het water op veel lager    
temperatuur1 dan op plaatsen aan het    
oppervlak der aarde of aan het gemiddeld
 oppervlak des ,oceaans gelegen2 zelfs  
kunnen de dagelijksche veranderingen in 

den druk des dampkrings op eene zelfde  
plaats het kooktemperatuur van water1   
circa #b graden hooger of lager doen    
zijn2 de druk op de kokende vloeistof   
dezelfde blijvende1 zal het             
kooktemperatuur niet veranderen4  ,maar 
wat gebeurt er1 wanneer de ketel1 welke 
het water bevat1 gesloten wordt8  ,in   
eenen gesloten' ketel moet de uit het   
water opstijgende stoom zich daar binnen
 zamendringen1 en bij gevolg eenen      
meerderen druk op het water uitoefenen1 
zoodat het water meer verhit zal moeten 
worden1 om volgenden stoom te leveren2  
doch tegelijk neemt de spanning van den 
stoom binnen den ketel1 door de         
opvolgende zamendringing weder toe1     
hetwelk1 daar het druk vermogen bij de  
aanhoudende verhitting aanwast1 te weeg 
brengt3 dat het water in eenen          
geslotenen' ketel nimmer aan het koken  
raakt1 ofschoon het vuur daaronder      
onophoudelijk blijft werken2 hierbij    
moet natuurlijkerwijze voorondersteld   
worden1 dat de ketel sterk genoeg is1 om

 dien veel vermogenden zamengedrongen'  
stoom wederstand te bieden1 dat is3 dat 
hij niet kan bersten4  ,doch geven wij  
den ketel in den top eene opening1 die  
met eene klep gedekt is1 dan zal de     
stoom daardoor kunnen ontvlieden1       
wanneer dezelve genoeg vermogen bezit1  
om de zwaarte van die klep te ligten4   
,daar nu op deze klep natuurlijkerwijze 
de dampkring mede drukt1 zoo overwint in
 dit geval de ontvliedende stoom niet   
alleen het gewigt der klep1 maar ook dat
 des dampkrings3 bij het gemiddeld      
gewigt van den dampkring zal men dus het
 gewigt van de klep moeten tellen1 om te
 weten1 met welke spanning de stoom van 
onder de opgeligte klep ontvliedt4  ,zij
 gesteld1 dat de klep #aj pond weegt1 en
 eene opening dekt1 welke #aj vierkante 
duimen doortogt geeft1 dan zal die klep 
op elken vierkanten duim dier opening1  
met #a pond drukken1 of zooveel         
tegenstand bieden2 de gemiddelde druk   
des dampkrings per vierkante duim #a4jcc
 pond zijnde1 zal de stoom eenen druk   

moeten uitoefenen van iets meer dan     
#b4jcc ponden per vierkante duim1 om de 
klep te ligten1 of om door de daarmede  
gedekte opening1 te kunnen ontvlieden2  
want de klep drukt per vierkante duim   
met #a pond en de gemiddelde dampkring  
met #a4jcc pond1 hetgeen te zamen #b4jcc
 pond uitmaakt2 de klep zwaarder of meer
 beladen zijnde1 zal gevolglijk ook     
hooger gespannen sloom eischen1 om      
opgeligt te worden4  ,van de zwaarte van
 zoodanige klep1 boven reeds onder den  
naam van veiligheidsklep bekend1 hangt  
dus de spanning van den in den ketel    
voortgebragten stoom af2 de zwaarte van 
die klep moet dus geregeld zijn naar de 
vereischte stoomspanning1 die voor de   
machine benoodigd is4 ,in               
stoomwerktuigen van lagen druk gaat die 
zwaarte1 welke men belading der         
veiligheidsklep noemt1 geen #ea4g ,ned4 
looden per vierkante ,ned4 duim der     
gedekte openingen te boven1 zoodat de   
totale stoomspanning 7met in begrip van 
den gemiddelden druk des dampkrings     

#ajc4c lood7 uiterlijk #aee lood op     
eenen vierkanten duim bedraagt4    #eb4 
,hoe hooger de stoom gespannen is1 des  
te meer met warmtestof verbonden water  
daarin vervat is1 bij gevolg is hooger  
gespannen stoom zwaarder2 eene kubieke  
,ned4 el stoom1 welke in spanning aan   
den gemiddelden druk des dampkrings     
gelijk is1 weegt #ei ,ned4 looden2 een  
dampkring hooger gespannen of op twee   
dampkringen1 dan weegt eene kubieke el  
#aaa looden2 op vier dampkringen        
gespannen 7de gemiddelde dampkringsdruk 
altijd daaronder begrepen7 #bji looden1 
en op acht dampkringen gespannen #cib   
looden4 ,men ziet hier uit1 dat stoom   
van dubbele spanning nabij de dubbele   
zwaarte bezit1 en daar de warmtestof op 
zichzelve geene te bemerkene zwaarte    
heeft1 zoo is het gewigt van stoom ook  
het gewigt van het daarin begrepen      
water1 zoodat eene kubieke ,ned4 el     
stoom1 in spanning aan den gemiddelden  
druk des dampkrings gelijk1 niet meer   
dan #ei ,ned4 looden weegt1 omdat daarin

 #ei looden water zijn                  
begrepen4--,volgens bepaling is in      
stoomwerktuigen van lagen druk de       
uiterste spanning van den stoom1 een    
halve dampkring boven den gemiddelden   
dampkringsdruk1 eene kubieke ,ned4 el   
zoodanige stoom weegt #he ,ned4 looden2 
veelal echter bezigt men in die         
werktuigen eene stoomspanning1 welke den
 gemiddelden dampkringsdruk slechts een 
vierde deel overschreidt1 en die per    
kubieke ,ned4 el #gb-a_/d ,ned4 looden  
weegt1 of zooveel gewigt aan water      
inhoudt4    #ec4  ,wij weten dat stoom1 
welks spanning aan den gemiddelden druk 
des dampkrings gelijk is1 #bab graden   
,temperatuur op den ,thermometer        
teekent2 een dampkring hooger gespannen1
 dat is3 op twee dampkringen1 dan is    
deszelfs temperatuur #bej4e graden2 op  
vier dampkringen 7de gemiddelde         
dampkringsdruk altijd daaronder         
begrepen7 #bic4h graden1 en op acht     
dampkringen gespannen #cdb4e graden2 men
 ziet dus dat stoom1 op twee dampkringen

 gespannen1 #ch4e graden temperatuur    
meer teekent1 dan op een' dampkring     
gespannen1 op vier dampkringen #dc4c    
graden meer dan op twee1 en op acht     
dampkringen #dh4g graden meer dan op    
vier dampkringen4  ,voor eene           
verdubbeling in stoomspanning teekent   
dus de ,thermometer slechts weinig meer 
dan eene zelfde vermeerdering in graden2
 oppervlakkig beschouwd1 zoude men dus  
zeggen3 dat1 om stoom in spanning te    
verdubbelen1 men slechts weinig meer    
warmtegraden heeft toe te voegen1 dan   
het verschil in graden met deszelfs     
halve spanning2 maar ten dezen zich     
herinnerende1 wat in  #e over den aard  
der stoomwording gezegd is1 zal het     
blijken dat1 om stoom van dubbele       
spanning voort te brengen1 men veel meer
 warmtegraden voor eene zelfde volume   
stoom noodig heeft2 want de grootere    
hoeveelheid water1 welke hooger         
gespannen stoom inhoudt1 kost ter       
overgang in stoom1 veel aan de          
zoogenaamde verborgene warmte2 het zijn 

dus de inbegrepene verborgene           
warmtegraden hoofdzakelijk1 en niet     
alleen die1 welke de ,thermometer te    
meer aanwijst1 welke voor de            
daarstelling van gelijke volumen hooger 
gespannen stoom1 vereischt worden4  ,het
 temperatuur van den stoom in           
stoomwerktuigen van lagendruk zoude     
volgens de bepaling1 uiterlijk #bcc4i   
graden zijn2 doch derzelver spanning is 
in die werktuigen veelal minder1 en bij 
gevolg1 overeenkomstig hetgeen in  #eb  
gezegd is1 slechts nabij #bbd graden4   
#ed4  ,in  #e hebben wij gezegd1 dat    
stoom1 die in spanning aan den          
gemiddelden druk des dampkrings gelijk  
is1 eene plaats beslaat1 of eene volume 
heeft1 die #agjj malen grooter is1 dan  
die van het water1 dat denzelven heeft  
daargesteld1 dat is3 eene kubieke ,ned4 
el zoo gespannen stoom bevat #a_/agjj   
gedeelte water2 stoom op de dubbele     
spanning of van twee dampkringen 7de    
gemiddelde dampkring altijd daaronder   
begrepen7 bevat1 volgens  #eb meer      

water1 of is1 anders gezegd1 digter1 en 
is bevonden #ijj malen de volume water  
uit te maken2 op vier dampkringen       
gespannen #dgh malen1 en op acht        
dampkringen gespannen #bee malen de     
volume van het water dat denzelven heeft
 daargesteld4 ,men kan dit ook nog      
anders uitdrukken4 ,een kubieke palm    
water levert #agjj kubieke palmen stoom1
 op een' dampkring gespannen2 #ijj      
kubieke palmen op twee dampkringen1 en  
#dgh kubieke palmen op acht dampkringen 
gespannen1 de gemiddelde druk des       
dampkrings daaronder begrepen4 ,in      
stoomwerktuigen van lagen druk is de    
hoogst bepaalde stoomspanning een halve 
dampkring boven de gemiddelde1 zoodanige
 stoom is #aafh malen de volume van het 
water2 doch bij de veelal gebruikelijke 
stoomspanning in die werktuigen1 volgens
  #eb1 is die volume nabij #ache malen  
de volume1 die het water bezit op de    
standaardtemperatuur van #fb            
graden4--,de volume1 welke stoom van    
dubbele spanning bezit1 is dus omstreeks

 de helft2 waarom dan zoodanige stoom1  
overeenkomstig hetgeen ten dien aanzien 
hooger gezegd is1 de dubbele zwaarte    
heeft1 dat is3 eene kubieke el stoom1   
bij voorbeeld3 op eene dampkring        
gespannen1 weegt omstreeks half zoo     
zwaar als eene kubieke el stoom1 die op 
twee dampkringen gespannen is4    #ee4  
,in ruwe schatting volgt de digtheid of 
het gewigt van hooger gespannen stoom1  
omstreeks dezelfde verhouding1 als de   
hoeveelheid der daarin opgehoopte       
warmte2 zoodat hooger gespannen stoom   
ongeveer eene gelijkmatige hoeveelheid  
meerdere warmtegraden met zich verbindt2
 daar het nu klaar is1 dat de met eenige
 hoeveelheid brandstoffen ontwikkelde   
warmte1 evenredig is aan derzelver      
hoeveelheid1 7want #d ponden steenkolen 
zullen tweemaal zooveel warmte          
ontwikkelen als #b ponden7 zoo volgt3   
dat men voor het daarstellen van hooger 
gespannen stoom1 ook omstreeks eene in  
gelijke verhouding staande vermeerdering
 van brandstoffen noodig zoude hebben2  

in de praktijk of in het werkdadige is  
zulks echter niet zoo1 en men heeft     
bijvoorbeeld3 voor eene kubieke el      
dubbel gespannen stoom meer dan het     
dubbel der brandstoffen noodig1 want    
onder andere3 hooger gespannen stoom    
heeter zijnde1 zoo is deszelfs afkoeling
 of verlies van warmte door de zijden   
van den ketel of van de vaten1 welke die
 stoom bevatten of ontvangen1           
belangrijker2 welk warmteverlies dus    
door meerder verbruik van brandstoffen  
moet worden aangevuld2 de voortbrenging 
van hooger gespannen stoom is dus       
kostbaarder2 hoe men die kostbaarheid1  
door zekere wijze van stoomaanwending in
 stoomwerktuigen deels te gemoet komt1  
zal later worden verklaard4    #ef4  ,in
 de vier laatste paragraphen is         
getracht1 in het kort goede denkbeelden 
te leveren wegens den regten aard van   
den stoom op verschillende spanningen1  
gegrond op hetgeen in den aanvang van   
dit werkje in beginselen opgegeven      
staat2 het is nu van belang te weten1   

wat de stoomwerkkracht aan brandstoffen1
 het element dier beweegkracht1 kost4   
,de hoeveelheid brandstoffen1 die voor  
het in beweging houden van een          
stoomwerktuig noodig is1 hangt geheel af
 van de spanning en de hoeveelheid      
stoom1 welke men daarin verbruikt4 ,het 
is klaar1 dat de stoomcilinder van een  
werktuig boven deszelfs zuiger1 zooveel 
stoom zal kunnen bevatten als de ruimte 
bedraagt1 die tusschen den zuiger bij   
laagsten stand en het cilinderdeksel    
bestaat1 of onder den zuiger bij        
hoogsten stand1 even zooveel als de     
ruimte tusschen den zuiger en den       
cilinderbodem uitmaakt1 zijnde de ruimte
 boven en onder den zuiger nagenoeg aan 
elkander gelijk1 dewijl alleen de       
zuigerstang aan eene zuigerzijde daarvan
 een klein gedeelte inneemt2 de         
uitgebreidheid van zoodanige            
cilindervormige ruimte voor den ontvang 
van stoom1 valt gemakkelijk te          
berekenen1 want men behoeft slechts het 
oppervlak des zuigers te                

vermenigvuldigen met de lengte van      
deszelfs slag4 ,in  #dg is geleerd1 hoe 
het oppervlak van eenen ronden zuiger in
 vierkante duimen gevonden wordt1 en    
hetzelfde daarin behandelde voorbeeld   
volgende1 dan heeft men voor eenen      
zuiger van #eg duimen middellijn        
#beea-c_/d vierkante duimen oppervlakte1
 hetgeen vermenigvuldigd met de gegevene
 slaglengte van #aad duimen1 #bijijj    
kubieke duimen voor de ruimte boven of  
onder den zuiger oplevert2 men heeft dus
 voor eenen dalenden en rijzenden       
zuigerslag1 of voor eenen omgang van het
 vliegwiel1 tweemaal die ruimte1 dat is 
#ehahjj kubieke duimen1 welke met stoom 
uit den ketel gevuld kan worden4 ,gelijk
 gezegd is1 neemt de zuigerstang eenige 
ruimte in1 doch sluit ook de zuiger bij 
hoogsten en laagsten zuigerstand1 niet  
juist tegen het cilinderdeksel en den   
bodem1 maar laat eenige ruimte over1    
terwijl nog de boven en beneden         
stoomdoortogten met stoom te vullen     
ruimten bieden1 zoodat de vullende      

volume stoom1 over het geheel genomen1  
eigenlijk een weinig meer is1 daarom    
zullen wij dezelve hier in een rond     
getal1 voor eenen omgang van het        
vliegwiel1 op #fjjjjj kubieke duimen    
stellen1 gelijk aan #fjj kubieke palmen 
of aan #f_/aj kubieke el4 ,wanneer nu   
#bf vliegwielomwentelingen in eene      
minuut geschieden1 dan zullen er #bf    
maal #f_/aj kubiek el1 of #ae-f_/aj     
kubieke ellen stoom1 van de vereischte  
spanning1 gedurende dien tijd noodig    
zijn1 dat is in het uur #icf kubieke    
,ned4 ellen4  ,in sommige gevallen1     
wanneer meer op het verkrijgen van een  
groot vermogen1 dan wel op de           
bezuiniging van brandstoffen gelet      
wordt1 vult men de cilindervormige      
ruimte boven en onder den zuiger zoo    
geheel met stoom overeenkomstig de      
gedane berekening4 ,verreweg in de      
meeste gevallen echter1 en juist omdat  
,economie in brandstoffen eene hoofdzaak
 is1 laat men zooveel stoom niet in den 
cilinder vloeijen1 maar sluit de        

stoomvloeijing1 op een zeker gedeelte   
van den zuigerslag1 door middel van de  
daarvoor doelmatig gevormde stoomschuif 
af2 de hoeveelheid ingelatene en aldus  
afgeslotene stoom1 breidt zich alsdan in
 de toenemende ruimte1 welke de         
bewegende zuiger verder oplevert1 uit2  
langs dien weg verkrijgt men met eene   
bepaalde hoeveelheid brandstof een      
betrekkelijk grooter vermogen2 dusdanige
 uitbreiding van afgesloten' stoom in   
eene steeds vergrootende ruimte1 wordt  
stoomontspanning genoemd4 ,in           
stoomwerktuigen van lagen druk wordt    
veelal de stoomtoevloeijing afgesloten1 
wanneer de zuiger omstreeks drie vierde 
gedeelte van deszelfs slag heeft        
afgelegd1 het overige vierde deel van   
den zuigerslag wordt vervolgens met den 
zich ontspannenden stoom volbragt2 in   
eene volgende paragraaf zal reden       
gegeven worden1 waarom zoodanige        
handelwijze ,economie oplevert4 ,met ons
 voorbeeld uit  #dg zoude dus het       
stoomwerktuig van lagen druk met eenen  

stoomcilinder van die gegevene grootte1 
en gemelde stoom-ontspanmaat1 in plaats 
van #icf slechts #gjb kubieke ,ned4     
ellen stoom per uur behoeven4    #eg4   
,de tot heden voor stoomwerktuigen      
gebezigde brandstoffen zijn steenkolen2 
men weet1 dat die brandstof van zeer    
onderscheidene kwaliteit is1 zoodat de  
eene soort meer en de andere soort      
minder warmte ontwikkelt4               
,onderscheidene andere brandstoffen     
bestaan er1 waaronder hout weder        
uitmunt4 ,om over de strikte en         
betrekkelijke hoeveelheid warmte te     
handelen1 welke verschillende soorten   
van steenkolen en andere brandstoffen   
opleveren1 ontbreekt hier ruimte1 waarom
 het voldoende zal wezen op te geven1   
wat in de gewone omstandigheden de meest
 gebruikelijke brandstof1 steenkolen    
namelijk1 aangaat2 de volgende tafel    
geeft niet dat doel de gemiddelde       
consumptie per uur op1 van goede        
steenkolen1 voor goed ingerigte         
stoomwerktuigen van lagen druk1 die met 

stoomontspanning werken1 en zulks naar  
gelang derzelver nominaal vermogen in   
paardenkrachten4     ,,nominale         
,,consumptie  ,,nominale                
,,consumptie     ,,paardenkracht4,,per  
,,uur4    ,,paardenkracht4,,per ,,uur4  
----------------------------------------
------------                 ,ned4      
,ponden4              ,ned4 ,ponden4    
#e             #ba         #aaj         
#ceh            #aj             #cg     
#abj           #chi            #bj      
#gj         #acj           #dbj         
#cj            #ajb         #adj        
#dea            #dj            #ace     
#aej           #dhb            #ej      
#afg         #afj           #eac        
#fj            #aii         #agj        
#edc            #gj            #bca     
#ahj           #egd            #hj      
#bfc         #aij           #fjd        
#ij            #bie         #bjj        
#fcd            #ajj           #cbf     
#bej           #ghd             #eh4    
,bovenstaande consumptie steenkolen per 

uur is gezegd de gemiddelde te zijn1 en 
geldt in het bijzonder de tegenwoordig  
meest bestaande stationnaire            
stoomwerktuigen van lagen druk1 namelijk
 de zoodanige1 welke1 werkende1 niet van
 plaats veranderen2 van die soort       
bestaan er enkele1 die minder aan       
brandstoffen kosten1 doch over het      
algemeen kan men1 de in de tafel        
opgegevene hoeveelheden aannemen2       
daarentegen is meestal die consumptie   
grooter met ,locomotive stoomwerktuigen 
van lagen druk1 dat zijn1 de zoodanige1 
welke1 werkende1 met derzelver omvatting
 van plaats veranderen1 gelijk met      
stoomvaartuigen het geval is2 want      
daarin geeft men aan de stoomketels de  
kleinst mogelijke uitgebreidheid1 omdat 
de ruimte binnen een vaartuig zeer      
beperkt is2 en hoewel men daarin gewoon 
is1 alles aan te wenden1 wat tot de     
goede werking der vuren en de doelmatige
 leiding van het vlammende gaz met de   
heete rook1 dienstig kan zijn voor de   
verhitting van het water1 dat den stoom 

voortbrengt1 zoo gaat nogtans veel      
warmte met een gedeelte onverteerde     
brandstoffen door den schoorsteen       
verloren2 hierbij komt nog1 dat deze    
werktuigen minder voor de verkoelende   
werking der buitenlucht zijn te         
beschermen4  ,in stoomvaartuigen bezigt 
men stoomwerktuigen van lagen druk1     
zelden minder dan van #af nominale      
paardenkrachten2 de consumptie          
steenkolen is dan nabij #e ponden voor  
elke paardenkracht gedurende een uur    
werkens2 van grooter nominaal vermogen  
komt met tot nabij #d en #c-a_/b ponden 
per paardenkracht in een uur2 zoodat    
voor een werktuig van #af               
paardenkrachten #hj ponden en voor een  
van #ajj paardenkrachten circa #cej     
ponden steenkolen per uur zouden noodig 
wezen2 altijd in de vooronderstelling1  
dat men goede steenkolen gebruikt en dat
 ketels en werktuigen van eene goede    
constructie zijn4--,in werktuigen van   
hooge drukking is de consumptie         
steenkolen1 volgens  #ee1 grooter1 dan  

in die van ,lage drukking1 doch men komt
 daarin veel te gemoet door den stoom in
 de stoomcilinders met veel ontspanning 
te laten werken1 waarover lager zal     
gehandeld worden4    #ei4  ,voor        
brandstof bezigt men ook nog uitgebrande
 steenkolen1 coke of cooks geheeten2    
deze leveren eene grootere echter meer  
plaatselijke hitte op1 doch zijn in     
vergelijking der kosten1 minder         
voordeelig2 voor ,locomotiven1          
stoomwerktuigen op wielen1 dat is voor  
stoomrijtuigen1 is deze brandstof       
bijzonder goed geschikt1 voornamelijk   
omdat men daar in een klein bestek veel 
warmte moet ontwikkelen1 en omdat       
zoodanig vuur voor de daarmede in       
aanraking zijnde keteldeelen minder     
schadelijk is2 deze locomotiven of      
stoomrijtuigen werken over het algemeen 
met stoom van hooge drukking en met     
weinig stoomontspanning1 zoodat ook van 
die zijde de ,economie weinig wordt     
begunstigd4 ,de ,pleegwagen1 die van    
geene groote uitgebreidheid is1 en welke

 het stoomrijtuig onmiddelijk volgt1    
bevat behalve eenen voorraad zuiver     
water voor de voeding des ketels1 de    
coke1 en moet van tijd tot tijd met     
eenen nieuwen voorraad dezer brandstof  
voorzien worden1 voor het volbrengen van
 uitgestrekte togten4    #fj4  ,voor en 
aleer tot de verklaring over te gaan van
 het voordeel1 dat in de ontspanning van
 den stoom gelegen is1 is het noodig    
zich te herinneren1 wat in  #ed over de 
uitgebreidheid van verschillend         
gespannen stoom aangeteekend staat3 zoo 
heeft stoom1 op acht dampkringen        
gespannen1 eene uitgebreidheid van #bee1
 op vier dampkringen #dgh1 op twee      
dampkringen #ijj en op eenen dampkring  
#agjj malen die van het water2 hieruit  
moet1 gelijk gezegd is1 besloten worden1
 dat stoom1 welker spanning de helft van
 andere bedraagt1 ongeveer de dubbele   
uitgebreidheid bezit2 want bijvoorbeeld3
 #dgh de volume zijnde van stoom op vier
 dampkringen gespannen1 zoo is tweemaal 
die volume of #ief slechts weinig meer  

dan #ijj1 de volume van den stoom op    
twee dampkringen gespannen4 ,daar nu    
stoom van halve spanning weinig meer dan
 de halve zwaarte bezit1 of weinig meer 
dan de halve hoeveelheid water inhoudt1 
met andere woorden gezegd1 nagenoeg de  
halve digtheid heeft2 zoo komt men tot  
het besluit3 dat bijaldien eene ruimte1 
bijvoorbeeld3 eene kubieke el groot1 met
 stoom van zekere spanning volkomen     
gevuld is1 en deze ruimte verdubbeld1   
dus twee kubieke ellen wordt1 zonder dat
 meer stoom wordt ingelaten1 de aldus in
 dubbele ruimte uitgebreide stoom1      
weinig minder dan de halve spanning1    
welke dezelve eerst bezat1 zal bezitten2
 zooveel zal dus die stoom ontspannen   
zijn4  ,om stoom naar die maat te doen  
ontspannen1 moet echter gezorgd worden1 
dat dezelve in de vergroote ruimte geene
 verkoeling ondergaat1 of in temperatuur
 daalt beneden de juiste temperatuur1   
die met de uitbreiding in de vergroote  
ruimte overeenkomt2 zoo zulks plaats    
vond1 zoude men een gedeelte van dien   

stoom condenseren1 en in water doen     
overgaan1 gevolgelijk den stoom nog meer
 in spanning doen verminderen1          
gedurende1 dat deszelfs ontspanning     
plaats vond4    #fa4  ,ten einde op eene
 eenvoudige wijze aan te toonen1 welk   
voordeel in de stoomontspanning gelegen 
is1 zullen wij van de eenvoudige lijnen 
der nevensstaande figuur ons bedienen4  
,illustratie3 ,een schematische         
voorstelling van een cilinder met       
zuiger4   ,laat ,a ,b ,c ,d eenen       
cilinder verbeelden waarin de zuiger    
door de lijn ,e ,f aangetoond wordt4    
,wanneer wij dien zuiger van deksel tot 
bodem doen dalen1 bijvoorbeeld met stoom
 van #f ponden spanning1 dan zal men    
eene volume zoo gespannen stoom noodig  
hebben1 die aan den inhoud van den      
cilinder gelijk is2 wanneer wij echter1 
dien zuiger met stoom1 welke slechts op 
een vierde of op #a-a_/b pond gespannen 
is1 even zoo doen bewegen1 dan zal men  
eene gelijke hoeveelheid stoom1 hoewel  
minder hoog gespannen1 behoeven2 in het 

tweede geval zal gevolgelijk het        
vermogen van den zuiger vier malen      
kleiner zijn dan in het eerste1 en zal  
de stoom ook circa vier malen minder    
digtheid bezitten1 of een vierde deel   
van den stoom op #f ponden gespannen1   
zal nagenoeg voldoende wezen1 om evenzoo
 den cilinder te vullen met stoom op    
#a-a_/b pond gespannen4  ,zij nu        
gedacht1 dat men stoom1 die op #f ponden
 gespannen is1 slechts voor een vierde  
deel van den zuigerslag in den cilinder 
laat vloeijen1 dat is3 wanneer de zuiger
 tot bij #a gedaald is1 de toevloeijing 
afgesloten wordt1 dan zal1 wanneer onder
 den zuiger geen tegenstand maar een    
voldoend ijdel heerscht1 dezelve door   
den ingelaten' en afgesloten' stoom1    
nedergedrukt worden door ontspanning van
 den stoom1 dat is door eenen stoomdruk 
die gestadig afneemt naar gelang de     
ruimte boven den zuiger grooter wordt1  
derwijze1 dat de stoom1 wanneer de      
zuiger bij #b gekomen zal zijn1 slechts 
de halve spanning van drie ponden bezit1

 bij #c zal die spanning weder minder en
 wel een derde of #b ponden wezen1 en   
bij #d zal de stoom niet meer dan een   
vierde of #a-a_/b pond spanning behouden
 hebben4 ,zoo men nu de stoomspanning   
bij den zuigerplaatsen #a1 #b1 #c en #d 
bij elkander telt1 dat is #f1 #c1 #b en 
#a-a_/b1 verkrijgt men tot som #ab-a_/b1
 welke door #d gedeeld1 eene            
nabijkomende gemiddelde spanning van    
#c-a_/h pond oplevert1 waarmede men     
denken kan1 dat de zuiger van deksel tot
 bodem is naar beneden gedrukt2 met     
eenen rijzenden zuigerslag kan dit even 
zoo plaats vinden en behoeft geene      
verklaring4  ,door vergelijking van dit 
laatste geval met het voorgaande1 waarin
 wij den zuiger1 van deksel tot bodem   
doorgaande met stoom van #a-a_/b pond   
spanning deden dalen1 en waarvoor de    
noodige hoeveelheid stoom ook weinig    
verschilt met een vierde deel van den   
inhoud des cilinders met stoom van #f   
ponden spanning1 wordt het voordeel der 
stoomontspanning duidelijk3 met         

ontspanning ondergaat de zuiger         
natuurlijkerwijze den afklimmenden druk 
van #f tot #a-a_/b pond1 terwijl zonder 
ontspanning met #a-a_/b pond doorgaanden
 stoomdruk1 de druk tegen den zuiger    
nimmer grooter is1 maar altijd dezelfde 
blijft2 vandaar dat met ontspanning1 de 
gemiddelden druk meer dan de helft van  
den primitieve1 dat is3 #c-a_/h pond    
bedraagt4    #fb4  ,het voordeelige der 
stoom-ontspanning zoude bij het         
berekenen1 nog meer uitgekomen zijn1    
indien wij de ruimte1 waarin de stoom   
opvolgende ontspant in kleinere         
onderdeelen hadden verdeeld2 want onze  
gemiddelde druk is gevonden1 naar de    
stoomspanning1 die met de zuigerplaatsen
 #b1 #c en #d overeenkomt1 hoewel de    
stoomspanning tusschen #a en #b hooger  
dan op #b1 tusschen #b en #c hooger dan 
op #c en tusschen #c en #d hooger dan op
 #d is2 eigenlijk neemt de stoom        
vloeijend in spanning van plaats #a tot 
plaats #d af2 hetgeen dan oorzaak is1   
dat de gevondene gemiddelde             

stoomspanning in ons gekozen voorbeeld  
nog kleiner schijnt dan zij is2 met meer
 nauwkeurigheid is de gemiddelde        
stoomspanning voor den geheelen         
zuigerslag1 met behulp van het volgende 
tafeltje te vinden1 dat voor achtste    
deelen van den stoomzuigerslag geldt4   
--------------------------------        
,,achtste ,,deelen                      
,,zuigerslag-       ,,factoren          
,,lengte4                               
--------------------------------        
#a              #j4che               #b 
#j4eig               #c                 
#j4gdc               #d                 
#j4hdg               #e                 
#j4iai               #f                 
#j4iff               #g                 
#j4iib               #h                 
#a4jjj                                  
--------------------------------   ,het 
gebruik van deze tafel is eenvoudig2    
want tegenover het getal achtste deelen 
van den zuigerslag1 gedurende welke de  
stoomtoevloeijing naar den zuiger       

aanhoudt1 staat de ,factoor of het      
getal1 waarmede de spanning van den     
toegevloeiden stoom moet vermenigvuldigd
 worden1 om de gemiddelde stoomspanning 
te verkrijgen1 waarmede gerekend kan    
worden1 dat de geheele zuigerslag is    
volbragt4 ,zoo is in ons voorbeeld het  
gedeelte zuigerslag1 gedurende welke de 
stoomtoevloeijing duurt1 #a_/d1 of #b   
achtsten1 hier tegenover staat nu in de 
tafel de factoor #j4eig1 waarmede de    
spanning van den ingevloeiden stoom1 #f 
ponden1 vermenigvuldigd zijnde #c4ehb   
geeft2 de gemiddelde stoomspanning voor 
den geheelen zuigerslag is dus bijna    
#c-f_/aj pond1 gevolglijk meer dan wij  
boven vonden4    #fc4  ,voor            
stoomwerktuigen van lage drukking laat  
men1 gelijk gezegd is1 de stoom in vele 
gevallen tot omstreeks drie vierde van  
den zuigerslag in den cilinder vloeijen2
 in  #dg is gezegd1 dat men in die      
werktuigen gewoonlijk met stoom werkt1  
die op #abi ,ned4 looden per vierkanten 
,ned4 duim gespannen is1 en dat die     

spanning vermindert tot op #abj looden  
van wege den tegendruk1 welke in den    
condensor heerscht4 ,zoodanige met #abj 
looden drukkende1 en op drie vierde     
gedeelte van den zuigerslag afgesloten  
wordende stoom1 geeft volgens de tafel1 
met ,factoor #j4iff vermenigvuldigd1    
eene gemiddelde stoomspanning van       
#aae-i_/aj ,ned4 looden per vierkanten  
,ned4 duim4 ,men ziet dus op welke wijze
 men met behulp van deze tafel1 den     
gemiddelden stoomdruk door ontspanning  
veroorzaakt1 op den zuiger kan vinden1  
om alzoo over het effectief vermogen van
 het werktuig1 in verband met de        
daarvoor noodige hoeveelheid stoom beter
 te kunnen oordeelen2 terwijl de  #di   
opgegeven regel alleen voor het vinden  
van het nominaal vermogen strekt1 dat   
is3 van het nabij komend aantal werkende
 paarden van gemiddelde sterkte1        
waarvoor dan ook die algemeene regel    
voldoende is4 ,maar voor stoomwerktuigen
 van zoogenaamde middelbare en hooge    
drukking1 is een zoo algemeene regel ter

 berekening van derzelver nominaal      
vermogen1 niet toe te passen2 eensdeels 
omdat de spanning van den invloeijenden 
stoom daarin zeer onderscheiden is1 en  
anderdeels omdat de stoomontspanning in 
deze werktuigen ook veel onderling      
verschilt1 zoodat men voor dergelijke   
berekening1 in het bijzonder1 op de     
eigenlijke spanning van den             
toegevloeiden stoom en op deszelfs      
ontspanmaat in den cilinder moet letten1
 zoo als wij later zullen opgeven4      
#fd4  ,het doen ontspannen van den stoom
 in den cilinder levert wel bezuiniging 
van brandstoffen op1 maar de cilinders  
moeten daarvoor ook grooter genomen     
worden1 welke vermeerdering in zwaarte  
en uitgebreidheid echter door de        
verkregene bezuiniging van brandstoffen 
rijkelijk wordt vergoed2 vooral in      
stoomvaartuigen1 waar het in het        
bijzonder op het geringste verbruik     
brandstoffen aankomt1 dewijl de ruimte  
ter berging daarin zeer beperkt is4     
,voor stoomrijtuigen wordt hierop minder

 gelet1 dewijl men daar in een klein    
bestek veel kracht moet ontwikkelen1 dus
 met kleine cilinders het grootste      
vermogen zoekt te verkrijgen ten koste  
van eenige meerdere brandstof1 welke men
 zich liever getroost1 van              
voorraadplaatsen van tijd tot tijd op te
 nemen#e4 ,in het algemeen zij gezegd3  
dat men door aanwending van met         
ontspanning werkenden stoom1 uit de     
brandstoffen1 het element der kracht1   
meer nut trekt1 dat is3 het te verrigten
 werk1 of de af te leggen weg1 zal      
betrekkelijk minder uitgaven aan        
brandstoffen kosten4   #e ,de ,belgische
 werktuigkundige de ,ridder schijnt     
ontspanning van stoom in stoomrijtuigen 
meer te willen toepassen4    #fe4  ,uit 
hetgeen over de stoomontspanning gezegd 
is1 laat zich de mogelijkheid begrijpen1
 hoe men door het doen vloeijen van eene
 kleine hoeveelheid hooger gespannen    
stoom in eenen cilinder1 en dien daarin 
te doen ontspannen1 tegen den daarin    
bewegenden zuiger1 denzelfden           

gemiddelden druk kan daarstellen1 gelijk
 gewoonlijk in stoomwerktuigen van lagen
 druk plaats vindt4 ,laat bij voorbeeld3
 slechts tot een vierde deel van den    
zuigerslag1 stoom in den cilinder       
toegelaten zijn1 welks spanning #ii4h   
,ned4 lood boven den gemiddelden druk   
des dampkrings1 dus in het geheel #bjc4a
 ,ned4 lood4 bedraagt1 en laat die      
spanning van wege den ,condensor1 met #i
 ,ned4 looden verminderd1 bij gevolg1   
#aid4a ,ned4 looden per vierk4 ,ned4    
duim worden1 dan zal volgens de tafel1  
in  #fb gegeven1 #j4eig maal #aid4a     
gelijk zijn aan #aae4i ,ned4 looden     
gemiddelden stoomdruk voor den ganschen 
zuigerslag3 dezelfde gemiddelde         
stoomdruk1 die in  #fc gevonden is1     
wanneer met stoom gewerkt wordt1 die    
slechts met eene spanning van #abi ,ned4
 looden in den cilinder vloeit1 doch    
waarvan de ontspanning niet eer begint1 
dan op drie vierde van den zuigerslag4  
#ff4  ,de stoom heeft nog eene algemeene
 eigenschap1 welke hier vermeld moet    

worden1 namelijk3 dat hetzelfde gewigt  
stoom1 onverschillig van welke spanning1
 altijd dezelfde hoeveelheid warmte     
inhoudt2 of anders gezegd1 7daar het    
gewigt van den stoom het gewigt van     
deszelfs bestanddeel water is7 dat een  
zelfde gewigt water altijd dezelfde     
hoeveelheid warmte noodig heeft1 om in  
stoom over te gaan1 onverschillig van   
welke spanning2 bij voorbeeld3 ,een     
,ned4 pond water levert #ache kubieke   
palmen stoom1 op de spanning1 die       
volgens  #ed voor machinen van lagen    
druk1 gebruikelijk is1 op den           
thermometer #bbd graden teekenende2 de  
noodige warmte voor die overgang in     
stoom is nu gelijk aan die1 welke       
vereischt wordt1 om evenveel water in   
stoom van dubbele spanning te doen      
overgaan1 niettegenstaande deze laatste 
hooger temperatuur op den thermometer   
teekent4 ,een ,ned4 pond water zal alzoo
 leveren #gce kubieke palmen stoom op #b
 maal #abi of #beh ,ned4 looden 7de     
dampkringsdruk daaronder begrepen7      

gespannen1 terwijl de thermometer daarin
 #bfc4h graden zal aanwijzen2 het       
onderscheid bestaat dus alleen hierin1  
dat namelijk3 gelijk gewigt hooger      
gespannen stoom minder uitgebreidheid   
bezit1 en dat in hooger gespannen stoom 
minder warmte verborgen is1 7zie  #e7   
waardoor meer warmte wordt vrijgelaten1 
en de thermometer alzoo hooger wijst4   
,uit dit voorbeeld ziet men tevens1     
overeenkomstig hetgeen vroeger gezegd   
is1 dat dubbel gespannen stoom een      
weinig meer dan de halve volume van den 
eersten beslaat4  ,voor eenen           
stoomcilinder1 waarin een zuiger van #eg
 ,ned4 duimen middellijn met #aad ,ned4 
duimen slaglengte werkt1 en welke zuiger
 #bf dubbele slagen in eene minuut      
volbrengt1 zal volgens  #ef in een uur  
tijds #icf kubieke ellen stoom ter      
geheele vulling noodig zijn2 nu hebben  
wij in  #fc gezien1 dat wanneer die     
cilinder tot drie vierde van den        
zuigerslag met stoom op #abi ,ned4      
looden1 dat is3 #be4g ,ned4 looden1     

boven den gemidd4 dampkringsdruk        
gespannen1 gevuld is1 deze door         
ontspanning eenen gemiddelden druk tegen
 den zuiger zal uitoefenen van #aae4i   
,ned4 looden2 en volgens  #fe dat de    
zuiger dien zelfden gemiddelden druk zal
 ondergaan1 wanneer men den cilinder    
slechts tot een vierde deel van den     
zuigerslag met hooger gespannen stoom   
voorziet1 en wel op #ii4h ,ned4 looden  
boven den gemidd4 dampkringsdruk2 men   
heeft dan voor het eerste geval #gjb    
kubieke ellen stoom van lagen druk per  
uur noodig1 en voor het tweede geval    
slechts #bcd kubieke ellen hooger       
gespannen stoom of stoom van            
zoogenaamden middelbaren druk1 terwijl  
in beide gevallen de zuiger gelijken    
gemiddelden druk ondergaat4 ,nu is het  
gewigt van #gjb kubieke ellen zoo       
gespannen stoom van lagen druk 7#gb-a_/d
 ,ned4 looden per kubieke el7 #ejg-b_/aj
 ,ned4 ponden1 en van #bcd kubieke ellen
 zoo gespannen stoom van middelbaren    
druk1 7#aji-a_/b ,ned4 looden per       

kubieke el7 #bef-a_/d ,ned4 ponden2     
derhalve heeft men in het laatste geval 
voor de daarstelling van een zelfde druk
 vermogen op den zuiger1 weinig meer dan
 het halve gewigt water noodig1 om in   
stoom te doen overgaan1 terwijl die     
gelijkheid in vermogen1 alleen door de  
belangrijke meerdere stoomontspanning   
wordt te weeg gebragt4    #fg4  ,de     
algemeene regel welken wij in  #di      
opgegeven hebben1 voor het vinden van   
het nominaal vermogen in paardenkrachten
 van een stoomwerktuig van lagen druk1  
is ook geldende voor alle gevallen1 dat 
de stoom1 ontspannende1 denzelfden      
gemiddelden druk op den zuiger          
uitoefent1 als gewoonlijk in            
stoomwerktuigen van lagen druk plaats   
vindt1 onverschillig met welke spanning 
de stoom in den cilinder is gevloeid2   
doch die regel geldt niet meer1 wanneer 
de gemiddelde stoomdruk op den zuiger1  
hetzij met of zonder ontspanning1 den   
gebruikelijken in stoomwerktuigen van   
lagen druk te veel overtreft1 gelijk met

 zoogenaamde middelbaren- of            
hoogendruk-stoomwerktuigen het geval is4
    #fh4  ,stoomwerktuigen1 welke op    
derzelver zuiger eenen meerderen druk   
dan den gewonen stoom van lagen druk    
ontvangen1 zijn niet altijd met eenen   
condensor en ledigende luchtpomp        
voorzien2 de zoogenaamde van middelbare 
drukking1 zijnde de zoodanigen die      
volgens  #ah1 tot eene uiterste         
stoomspanning van #c-a_/b atmospheer    
boven den gemiddelden dampkringsdruk    
werken1 missen veelal condensor en      
luchtpomp4 ,in dat geval wordt de stoom 
welke tot voortstuwing van den zuiger   
gediend heeft1 bij elken slag in de     
opene lucht1 of in den schoorsteen des  
ketels ter bevordering van de trekking  
der vuren ontlast2 zoo dat alsdan1 de   
tegenstand aan de andere zijde des      
zuigers1 minstens aan eenen             
dampkringsdruk gelijk is1 terwijl bij   
dat gemis van condensor en luchtpomp de 
wrijving niet behoeft overwonnen te     
worden1 welke het in beweging houden van

 den luchtpompzuiger kost1 evenmin als  
er vermogen verloren gaat voor het      
daarmede opgebragte water en lucht4     
,wanneer in werktuigen van zoogenaamde  
middelbare drukking condensor met       
luchtpomp bestaat1 dan is over het      
algemeen genomen1 de vernietiging of    
condensering van den stoom1 die gediend 
heeft1 niet zoo volmaakt als in         
stoomwerktuigen van lagen druk2 zoodat  
op den daaruit ontstaanden grooteren    
tegenstand1 welke de stoomzuiger        
daardoor ondergaat1 nog in het bijzonder
 gelet moet worden4  ,om den tegenstand1
 welke binnen den condensor voor den    
stoomzuiger bestaat1 te kennen1 zijn de 
condensors veelal met eenen daarvoor    
geschikten meter voorzien1 die manometer
 en ook barometer geheeten wordt1 en    
waarop dien tegenstand dadelijk kan     
afgelezen worden2 met eenen gewonen     
thermometer kan men ook de warmte1 welke
 binnen den condensor heerscht1         
waarnemen1 en daaruit den hier bedoelden
 tegenstand herkennen1 de onderstaande  

tafel daarbij raadplegende4             
----------------------------------------
---------      ,,aanwijzing ,,van ,,den 
,,tegenstand ,,voor ,,den               
,,thermometer ,,binnen ,,den            
,,stoomzuiger ,,per ,,vierk4            
,,condensor               ,,ned4 ,,duim4
                                        
----------------------------------------
---------     #ij graden    4 4         
#d4 #g   ,ned4 looden4       #ajj       
4 4         #f4 #d       --             
#aaj          4 4         #h4 #g        
--             #abj          4 4        
#aa4 #e       --             #acj       
4 4        #ad4 #i       --             
#adj          4 4        #ai4 #h        
--             #aej          4 4        
#be4 #f       --             #afj       
4 4        #cb4 #f       --             
#agj          4 4        #da4 #e        
--             #ahj          4 4        
#eb4 #b       --             #aij       
4 4        #fe4 #b       --             
#bjj          4 4        #ha4 #c        

--             #baj          4 4        
#ii4 #d       --                        
----------------------------------------
---------   ,indien dan een in den      
condensor geplaatste thermometer1       
waarvan de buis uitwendig zigtbaar is1  
#aaj graden teekent1 zoo zal de zuiger  
#h-g_/aj ,ned4 looden tegendruk per     
vierkanten ,ned4 duim ondervinden1      
waarmede dus de stoomdruk aan de andere 
zijde vermindert4    #fi4               
,stoomwerktuigen van hoogen druk houden 
condensor noch luchtpomp1 daarin        
bedraagt dus de tegenstand van den      
stoomzuiger1 gelijk gezegd is1 minstens 
eenen dampkringsdruk1 dat is gemiddeld  
#ajc4c ,ned4 looden per vierkanten ,ned4
 duim2 wel heeft men bij gemis van      
condensor en luchtpomp eenen            
zoogenaamden refringirator of verkoeler1
 waardoor de stoom alvorens in de opene 
lucht of in den schoorsteen te          
ontlasten1 doorgaat1 maar deze dient    
alleen1 om van den ontvliedenden stoom  
nog verwarmd water te trekken1 of       

daarmede water te verwarmen1 voordeelig 
voor de voeding des ketels of voor de   
aanvulling van het daaruit verstoomde   
water4  #gj4 ,het herkennen van de      
spanning1 waarmede de stoom in den      
cilinder valt1 geschiedt op eenen       
daarbij geplaatsten stoommeter2 de      
stoommeter wijst altijd de spanning     
boven den bestaanden druk des dampkrings
 aan1 zoodat men bij die aanwijzing1    
gemiddeld #ajc4c ,ned4 looden moet      
tellen1 om de totale spanning1 welke    
binnen den ketel bestaat1 te kennen4    
,hoeveel de stoom vervolgens in den     
cilinder ontspant1 kan ontdekt worden1  
door aan de stoomschuif de vereischte   
beweging in verband met die des zuigers 
te geven1 en daarbij op te merken1 op   
welk gedeelte van den zuigerslag de     
stoomafsluiting plaats vindt1 of de     
ontspanning aanvangt#f4   #f ,in        
hetzelfde werkje dat in de noot op      
bladz4 #fe aangehaald is1 staat eenen   
regel opgegeven1 volgens welken men door
 berekening het gedeelte zuigerslag kan 

vinden1 waarop de stoom door de         
stoomschuif wordt afgesloten1 en de     
stoomontspanning begint4    #ga4  ,de   
spanning van den stoom1 zoo als die in  
den cilinder valt1 deszelfs ontspanmaat1
 en den tegenstand welken de zuiger aan 
de andere zijde ondervindt1 kennende1   
zoo kan men met gegevene middellijn van 
stoomzuiger en lengte van deszelfs slag1
 het nominaal vermogen in               
paardenkrachten vinden van              
stoomwerktuigen van zoogenaamden        
middelbaren en hoogen druk1 naar de     
volgende regelen3   ,,regel  ,,voor     
,,stoomwerktuigen ,,van ,,zoogenaamde   
,,middelbare ,,drukking1 ,,welke        
,,condensor ,,en ,,luchtpomp ,,bezitten4
  ,tel eerst bij de stoomspanning in    
,ned4 looden per vierkanten ,ned4 duim1 
welke de stoommeter aanwijst1 #ajc4c    
,ned4 looden1 trek van de som den       
tegendruk binnen den condensor1 door    
manometer of thermometer aangewezen1 af1
 vermenigvuldig de rest met den         
overeenkomstigen factoor voor           

stoomontspanning 7wanneer die plaats    
vindt7 volgens de tafel van  #fb1 noem  
dit produkt zuigerdruk2 vermenigvuldig1 
vervolgens het getal ,ned4 duimen1      
waaraan de middellijn van den           
stoomzuiger gelijk is1 met zich zelf en 
het produkt met het getal ,ned4 ellen1  
hetwelk de zuiger in eene minuut        
doorloopt1 overeenkomstig deszelfs      
slaglengte uit de tafel van  #di op te  
maken2 het laatste produkt met den      
eerstgevondenen zuigerdruk              
vermenigvuldigende1 en dit eindprodukt  
door #a4bfcjjj deelende1 zal het komende
 quotient het gevraagde getal nominale  
paardenkrachten opleveren4              
,,voorbeelden4  ,eerste ,geval4  ,,met  
,,stoomontspanning ,,binnen ,,den       
,,cilinder4    ,zij de aanwijzing van   
den stoommeter #bjf4f ,n4 looden4   ,de 
tegendruk in den condensor         #ej4j
      ,aanvang van de stoomontspanning1 
#c_/h van den zuigerslag4   ,middellijn 
van den zuiger #eg ,ned4 duimen4        
,zuigerslaglengte #a4ad ,ned4 el4       

bij #bjf4f aanwijzing van den stoommeter
    tel #ajc4c    ---------             
#cji4i     af  #ej4j tegendruk in den   
condensor      -------   rest #bei4i    
maal   #j4gdc voor factoor              
stoomontspanning 7 #fb7         ------  
geeft #aic4a ,ned4 looden zuigerdruk    
nu is de middellijn van den zuiger #eg  
maal #eg                                
--------                                
geeft #cbdi      maal zuigersnelheid per
 minuut1 #fj 7 #di7                     
--------                                
geeft #aididj                           
maal     #aic4a voor zuigerdr4          
--------                          geeft 
#cgfdbiad                    gedeeld    
door #abfcjjj                           
--------                        is het  
,quotient #bi4h  dat is3 het nominaal   
vermogen zal aan ruim #bi-c_/d          
paardenkrachten gelijk zijn4   ,tweede  
,geval  ,,zonder ,,stoomontspanning     
,,binnen ,,den ,,cilinder4    ,zij de   
aanwijzing van den stoommeter #bjj4f ,n4

 looden4   ,de tegendruk in den         
condensor         #hj4j                 
,middellijn van den zuiger #eg ,ned4    
duimen4   ,zuigerslaglengte #a4ad ,ned4 
ellen4       bij #bjf4f aanwijzing van  
den stoommeter4      tel #ajc4c         
----------          #cji4i        af    
#hj4j tegendruk in den condensor        
----------     rest #bbi4i ,ned4 looden 
zuigerdruk4          nu is de middellijn
 van den zuiger #eg                     
maal #eg                                
-------                                 
geeft #cbdi      maal zuigersnelheid per
 minuut1 #fj 7 #di7                     
-------                            geeft
 #aididj                                
maal #bbi4i voor zuigerdr4              
-------                          geeft  
#ddhafgjf                    gedeeld    
door #abfcjjj                           
-------              is het quotient    
#ce4e                                   
dat is3 het nominaal vermogen zal aan   
#ce-a_/b paardenkrachten gelijk zijn4   

#gb4  ,,regel  ,,voor ,,stoomwerktuigen 
,,van ,,zoogenaamde ,,middelbare        
,,drukking1 ,,welke ,,condensor ,,noch  
,,luchtpomp ,,bezitten4  ,vermenigvuldig
 eerst het getal ,ned4 looden           
stoomspanning per vierkanten ,ned4 duim1
 hetwelk de stoommeter aanwijst1 met den
 overeenkomstigen factoor voor          
stoomontspanning1 7wanneer die plaats   
vindt71 volgens de tafel van  #fb2 noem 
dit produkt zuigerdruk2 vermenigvuldig1 
ten andere1 het getal ,ned4 duimen1     
waaraan de middellijn van den           
stoomzuiger gelijk is1 met zich zelf en 
het produkt met het getal ,ned4 ellen1  
hetwelk de zuiger in eene minuut        
doorloopt1 overeenkomstig deszelfs      
slaglengte uit de tafel van  #di op te  
maken2 dit laatste produkt met den      
eerstgevondenen zuigerdruk              
vermenigvuldigende1 en het eindprodukt  
door #abcgjjj deelende1 dan zal het     
aldus bekomen quotient het gevraagde    
getal nominale paardenkrachten          
opleveren4   ,,voorbeelden4  ,eerste    

,geval4  ,,met ,,stoomontspanning       
,,binnen ,,den ,,cilinder4    ,zij de   
aanwijzing van den stoommeter #cjj4i ,n4
 looden4   ,aanvang van de              
stoomontspanning #c_/h van den          
zuigerslag4   ,middellijn van den zuiger
 #eg ,ned4 duimen4   ,zuigerslaglengte  
#a4ad ,ned4 ellen4          #cji4i      
stoommeter aanwijzing    maal #j4gdc    
voor factoor stoomontspanning 7 #fb7    
------   geeft #bcj4c ,ned4 looden      
zuigerdruk   nu is de middellijn van den
 zuiger #eg                             
maal #eg                                
----                              geeft 
#cbdi   maal zuigersnelheid per minuut  
#fj 7 #di7                              
------                            geeft 
#aididj                                 
maal #bcj4c voor zuigerdruk4            
------                          geeft   
#ddhidfhb                    gedeeld    
door #abcgjjj                           
--------               geeft tot        
quotient     #cf4c                      

dat is3 het nominaal vermogen zal aan   
ruim #cf-a_/d paardenkrachten gelijk    
zijn4   ,tweede ,geval4  ,,zonder       
,,stoomontspanning ,,binnen ,,den       
,,cilinder4    ,zij de aanwijzing van   
den stoommeter #cji4i ,n4 looden4       
,middellijn van den zuiger #eg ,ned4    
duimen4   ,zuigerslaglengte #a4ad ,ned4 
el4    #cji4i stoommeter aanwijzing is  
zuigerdruk4       nu is de middellijn   
van den zuiger #eg                      
maal #eg                                
-------                                 
geeft #cbdi       maal zuigersnelheid   
per minuut #fj 7 #di7                   
-------                            geeft
 #aididj                                
maal #cji4i voor zuigerdr4              
-------                          geeft  
#fjdeeijf                    gedeeld    
door #abcgjjj                           
-------                   geeft tot     
quotient #dh4i  dat is3 het nominaal    
vermogen zal aan bijna #di              
paardenkrachten gelijk zijn4    #gc4    

,in stoomwerktuigen van hoogen druk     
wordt volgens  #ah stoom gebezigd1 welks
 spanning meer dan #c-a_/b              
dampkringsdruk bedraagt2 hooger dan tot 
#h dampkringen1 gaat die spanning in    
deze soort van werktuigen zelden3 het is
 dus tusschen #c-a_/b en #h             
dampkringsdrukkingen1 boven den         
gemiddelden1 dat de volgende regel      
geldt1 gelijk gezegd is voor werktuigen1
 die condensor noch luchtpomp bezitten1 
en soms slechts met eenen refringirator 
tot het verkrijgen van verwarmd         
voedingwater voor den ketel voorzien4   
,,regel  ,,voor ,,stoomwerktuigen ,,van 
,,hoogen ,,druk4  ,vermenigvuldig eerst 
het getal ,ned4 looden stoomspanning per
 vierkante ,ned4 duim1 hetwelk de       
stoommeter aanwijst1 met den            
overeenkomstigen factoor voor           
stoomontspanning1 7wanneer die plaats   
vindt71 volgens de tafel van  #fb1 noem 
dit produkt zuigerdruk2 vermenigvuldig  
vervolgens het getal ,ned4 duimen1      
waaraan de middellijn van den           

stoomzuiger gelijk is1 met zich zelf1 en
 het produkt met het getal ,ned4 ellen1 
hetwelk de zuiger in eene minuut        
doorloopt1 overeenkomstig deszelfs      
slaglengte1 uit de tafel van  #di op te 
maken1 dit laatste produkt met den      
eerstgevondenen zuigerdruk              
vermenigvuldigende1 en het eindprodukt  
door #abajjjj deelende1 zal het komende 
quotint het gevraagde getal nominale    
paardenkrachten opleveren3              
,,voorbeelden4   ,eerste ,geval4  ,,met 
,,stoomontspanning ,,binnen ,,den       
,,cilinder4  ,zij de aanwijzing van den 
stoommeter #eaf4e ,n4 looden4 ,aanvang  
van de stoomontspanning #c_/h van den   
zuigerslag4 ,middellijn van den zuiger  
#eg ,ned4 duim4 ,zuigerslaglengte #a4ad 
,ned4 el4              #eaf4e stoommeter
 aanwijzing is zuigerdruk       maal    
#j4gdc voor ,factoor stoomontspanning 7 
#fb7            ------       geeft      
#chc4h ,ned4 looden zuigerdruk4    nu is
 de middellijn van den zuiger #eg       
maal   #eg                              

------                                  
#cbdi   maal zuigersnelheid per minuut  
#fj 7 #di7                              
------                            geeft 
#aididj                                 
maal3 #chc4h voor zuigerdruk4           
------                          geeft   
#gdhagigb                   gedeeld door
  #abajjjj                              
--------                geeft tot       
quotient  #fa4h  dat is3 het nominaal   
vermogen zal aan ruim #fa-c_/d          
paardenkrachten gelijk zijn4   ,tweede  
,geval4  ,,zonder ,,stoomontspanning    
,,binnen ,,den ,,cilinder4    ,zij de   
aanwijzing van den stoommeter #eaf4e    
,ned4 looden4   ,middellijn van den     
zuiger #eg ,ned4 duimen4                
,zuigerslaglengte #a4ad ,ned4 ,el4      
#eaf4e stoommeter aanwijzing1 is        
zuigerdruk1   -----    nu is de         
middellijn van den zuiger #eg           
maal  #eg                               
------                                  
#cbdi   maal zuigersnelheid per minuut  

#fj 7 #di7                              
------                            geeft 
#aididj                             maal
    #eaf4e voor zuigerdr4               
--------                         geeft  
#ajjfhfeaj                    gedeeld   
door #abajjjj                           
--------                geeft tot       
quotient    #hc4b                       
dat is3 het nominaal vermogen zal aan   
bijna #hc-a_/d paardenkrachten gelijk   
zijn4    #gd4  ,de bovenstaande         
uitgewerkte voorbeelden in getallen1    
zijn opzettelijk voor eene zelfde       
zuigermaat en slaglengte gekozen1 alleen
 om daardoor een goed vergelijkend      
overzigt te verschaffen4 ,de lezer zal1 
ter bevordering van het goede begrip1   
weldoen1 met andere gegevens gelijke    
berekeningen te bewerken1 en bijaldien  
zulke gegevens genomen worden1 naar     
bestaande ,machinen1 dan zal het        
daarmede gevonden nominaal vermogen1 des
 te minder van het effectief1 door de   
machine uitgewerkt1 vermogen            

verschillen1 hoe nader de werkelijke    
snelheid1 in verband met de slaglengte  
van den zuiger1 bij die der tafel van   
#di komt4 ,het nabijkomend effectief    
vermogen van eenige machine dus willende
 kennen1 dan zal men de werkelijke of   
waargenomene snelheid van den zuiger in 
de berekening moeten bezigen1 in plaats 
van die der tafel1 wanneer deze daarmede
 niet overeenkomt2 echter blijft in het 
algemeen de machine den krachtnaam      
voeren1 welke een berekend nominaal     
vermogen met de zuigersnelheid volgens  
de tafel1 onaangezien de waargenomene   
snelheid1 oplevert1 op dat dit zoo      
berekend nominaal vermogen dienen zoude1
 voor de vergelijking der vermogens van 
verschillende stoommachinen onderling1  
wanneer voor dezelfde gevallen          
denzelfden opgegeven' regel gevolgd     
wordt4    #ge4  ,de vereischte          
hoeveelheid stoom1 waarmede de cilinder 
van eenig stoomwerktuig in eenen        
bepaalden tijd moet voorzien worden1 is 
voor de laatste voorbeelden in getallen1

 evenzoo te berekenen1 als in  #ef en   
#eg geschied is2 de hoeveelheid stoom   
met deszelfs spanning kennende1 is      
deszelfs gewigt1 of dat van het         
inbegrepen water1 in de volgende tafel  
te vinden4                              
----------------------------------------
---   ,,spanning ,,van ,,den            
,,stoom,,gewigt ,,water ,,in ,,eene     
,,per ,,vierkanten ,,ned4   ,,kubieke   
,,el ,,stoom1        ,,duim ,,boven     
,,den             ,,of                  
,,gemiddelden ,,druk     ,,gewigt ,,van 
,,eene          ,,des ,,dampkrings4     
,,kubieke ,,el ,,stoom4                 
----------------------------------------
--        ,,ned4 ,,looden4              
,,ned4 ,,ponden4                 #j     
#j4ehh                    #aj           
#j4fda                    #bj           
#j4fib                    #cj           
#j4gdd                    #dj           
#j4gie                    #ej           
#j4hdf                    #fj           
#j4hif                    #gj           

#j4idf                    #hj           
#j4iif                    #ij           
#a4jdf                   #ajj           
#a4jie                   #bjj           
#a4egi                   #cjj           
#b4jdh                   #djj           
#b4ejf                   #ejj           
#b4ied                   #fjj           
#c4cie                   #gjj           
#c4hcj                   #hjj           
#d4bei                   #ijj           
#d4fhc                                  
----------------------------------------
---   ,voor eenen stoomcilinder die #eg 
,ned4 duimen tot ,middellijn heeft1 en  
waarin de zuiger gedurende eene minuut  
#bf malen daalt1 en even zoo veel malen 
rijst met eene slaglengte van #a4ad     
,ned4 el1 waarbij de stoomtoevloeijing  
op drie vierde gedeelte van den         
zuigerslag wordt afgesloten1 zal men    
volgens  #ef in een uur tijds #gjb      
kubieke ellen stoom behoeven2 zoo nu die
 stoom de gewoon gebruikelijke1 die van 
lagen druk is1 die een vierde dampkring 

of #be4g ,ned4 looden boven den         
gemiddelden dampskringsdruk gespannen   
is1 dan vindt men met behulp dezer      
tafel1 dat eene kubieke el aldus        
gespannen stoom1 nagenoeg #gb-a_/d ,ned4
 looden water bevat1 bijgevolg houden   
#gjb kubieke ellen van dezen stoom van  
lagen druk #ejg ,ned4 ponden water in1  
en wegen dus zoo zwaar4 ,zulk een aantal
 ponden water is alzoo in een uur tijds 
noodig voor den stoom1 waarmede de      
cilinder gevuld moet worden4  ,uit den  
stoomketel verstoomt dus in een uur     
tijds ten minsten #ejg ,ned4 ponden     
water1 dat gevolgelijk weder aangevuld  
moet worden2 maar dewijl in een stoom   
werktuig langs kleppen1 schuiven en     
pakkingen altijd eenige lekkaadje van   
stoom of tot water verdikten stoom      
bestaat1 zoo moet bovendien nog in dat  
verlies worden voorzien4 ,in de         
beschrevene soort van machinen1 is dit  
verlies op #a_/ae gedeelte van het      
gewigt water1 dat voor stoom in den     
cilinder noodig is1 te begrooten1 zoo   

dat men in dit geval #ejg en #cb of #eci
 ,ned4 ponden water1 gedurende een uur  
werkens in den ketel zal moeten persen1 
om denzelven gelijkelijk met water      
voorzien te houden1 en waartoe een of   
meer pompen1 voedingpompen genaamd1     
dienen1 welke1 gelijk vroeger gezegd is1
 door de machine zelve worden bewogen4  
,wanneer stoom van hoogere drukking     
gebezigd wordt1 dan bedraagt gemeld     
verlies aan lekkaadje meer1 en dit kan  
in stoomwerktuigen van hoogen druk tot  
#a_/aj deel van het gewigt des          
verbruikten stooms aan water bedragen4  
,wanneer men bij voorbeeld1 in een uur  
#bej kubieke ,ned4 ellen stoom1 op #djj 
,ned4 looden per vierkante ,ned4 duim   
boven den dampkring gespannen1 voor     
eenen cilinder noodig heeft1 en welke   
aldus gespannen stoom volgens de tafel  
#b4ejf ,ned4 ponden per kubieke ,ned4   
el1 dus in het geheel #fbf-a_/b ,ned4   
ponden weegt1 dan zal men #fbf-a_/b en  
#fb-a_/b of #fhi ,ned4 ponden           
voedingwater1 gedurende een uur in den  

ketel moeten persen4 ,in het voorbijgaan
 kan hier dus worden opgemerkt1 dat het 
gebruik van stoom van lagen druk        
economischer is dan van hoogen druk1 dat
 is met andere woorden3 ,men zal met    
dezelfde brandstoffen1 die men tot      
voortbrenging van stoom van lagen druk  
behoeft1 betrekkelijk grooter vermogen  
ontwikkelen1 dan wanneer men tot dat    
einde die brandstoffen voor stoom van   
hoogen druk bezigde1 uit hoofde van het 
vermelde verschil in het verlies van    
stoom4 ,daar behalve verlies1 nog andere
 toevallige oorzaken kunnen bestaan1    
welke dat vergrooten1 en men gedurende  
stilstand van de machine1 soms stoom in 
de opene lucht moet laten ontvlieden1   
zoo neemt men de voorzorg1 om de        
voedingpompen voor een weinig meer      
opbrengst van water in te rigten1       
waarvoor dan die pompen1 zoo er te veel 
water in den ketel wordt gebragt1 van de
 machine zijn te ontkoppelen1 om eenigen
 tijd buiten werking te blijven2 of soms
 heeft men aan die pompen toestellen    

verbonden1 waardoor het overvloedige    
water afloopt1 zoodat dezelve alsdan met
 de machine kunnen blijven doorwerken2  
in  #bb is een dergelijke toestel       
verklaard4 ,overigens wordt het         
voedingwater zoo veel mogelijk verwarmd 
in den ketel gebragt1 en daarom uit den 
heetwaterbak 7 #dj7 of de refrigerator 7
 #fi7 getrokken4    #gf4  ,uit dit      
laatst behandelde kan men afleiden1 dat 
een stoomwerktuig van lagen druk voor   
elke nominale paardenkracht1 per uur    
gemiddeld1 bijna #ca ,ned4 ponden water 
behoeft ter overbrenging in stoom2 want 
het voorbeeld voor aanwending van stoom 
van lagen druk der laatste paragraaf1   
geldt1 overeenkomstig  #di1 eene machine
 van #ag-g_/aj nominale paardenkrachten2
 waarom dan #ag-g_/aj maal #ca of #edh4g
 ,ned4 ponden1 weinig meer bedraagt dan 
#eci ,ned4 ponden van datzelfde         
voorbeeld4 ,in machinen1 waarin de stoom
 hooggespannen werkt1 is voor elke      
nominale paardenkracht1 uit hoofde van  
grooter stoomverlies1 meer water noodig1

 en kan alzoo voor die krachtnheid tot  
#cg-a_/b ,ned4 ponden in een uur tijds  
noodig wezen1 waarnaar dan de           
voedingpompen zullen moeten zijn        
ingerigt4 ,daar nu de machine de        
voedingpompen moet in beweging houden1  
zoo is natuurlijkerwijze1 het daaraan te
 besteden vermogen des te grooter1 naar 
gelang de overeenkomstige watervoeding  
per nominale paardenkracht1 meer        
bedraagt2 hetgeen weder1 de nuttige     
uitwerking der machinen van hoogen druk 
een weinig benadeelt1 dat is3 minder    
economisch ten aanzien van het verbruik 
van brandstoffen doet zijn4  ,de totale 
consumptie brandstoffen1 welke een      
stoomwerktuig van een bepaald vermogen  
tot onderhoud van werking eischt1 hangt 
echter niet enkel af van de hoeveelheid 
in stoom over te brengen water1         
gedurende eenen bepaalden tijd3 immers  
tot hiertoe hebben wij slechts in het   
oog gehad1 hetgeen noodig is aan stoom  
met inbegrip van lekkaadje tot in den   
cilinder der machine2 de deelen echter1 

welke den stoom tot aan die plaatsen    
leiden1 moeten mede verwarmd blijven1 of
 de invloed der afkoeling tegenstaan2   
ten andere ondergaat in hoofdzaak1 de   
stoomketel zelf veel warmteverlies1     
hetgeen binnen denzelven noodzakelijk   
moet worden aangevuld1 opdat de         
vereischte temperatuur1 overeenkomstig  
de binnen bestaande spanning onderhouden
 worde4 ,wanneer men dus op grond van   
naauwkeurige gegevens1 door berekening  
gevonden had1 wat aan brandstoffen      
noodig zoude zijn1 voor het leveren van 
de vereischte hoeveelheid stoom1 tot in 
den cilinder1 dan zoude men in het      
werkdadige bevinden1 dat eene dus       
berekende hoeveelheid brandstof met het 
werkelijk verbruik daarvan niet         
overeenkwam2 het is daarom dat de tafel 
van  #eh de totale consumptie           
steenkoolen bevat1 welke de ondervinding
 als gemiddeld per nominale             
paardenkracht voor stationaire          
stoomwerktuigen van lagen druk heeft    
doen kennen1 terwijl voor andere soorten

 van stoomwerktuigen1 alsmede voor die  
van zoogenaamde middelbare en hooge     
drukking1 het daartoe betrekkelijke in  
#ei is gezegd4    #gg4  ,alle           
stoomwerktuigen van lagen druk houden   
eenen condensor met luchtpomp2 in den   
condensor vloeit uit den cilinder de    
stoom1 welke den zuiger dalende of      
rijzende bewogen heeft1 en komt daar in 
aanraking met eenen stroom koud water1  
welke eene kraan1 injectiekraan         
geheeten1 verschaft2 door de aanraking  
met dat koude water verdikt zich de     
stoom1 en gaat des te meer tot water    
over1 naar gelang dat water kouder is2  
hoe meer stoom op die wijze vernietigd  
wordt1 des te ijler1 of minder          
tegenstand biedende1 de overgeblevene   
stoom zal zijn ten nutte van het        
vermogen der machine2 de hoeveelheid van
 dit koel- of injectiewater wordt met   
behulp van gezegde kraan1 door den      
bestuurder der machine ten beste        
geregeld4 ,houdt hij de kraan te veel   
gesloten dan zal het ijdel in den       

condensor onvoldoende wezen1 waardoor de
 machine vermogen verliest2 is          
daarentegen die kraan te veel geopend1  
dan zal de ledigende luchtpompzuiger    
overbodig water moeten opbrengen1       
terwijl de condensor ruimte tevens      
verkleint1 hetgeen beiden het vermogen  
van de machine benadeelt2 het aldus als 
het ware ingespoten water ontwikkelt    
lucht1 die door de luchtpomp1 ook met   
het water1 dat de verdikte stoom heeft  
opgeleverd1 moet worden uitgevoerd4 ,in 
stoomwerktuigen van lagen druk van      
dubbele werking1 dat zijn de zoodanigen1
 waarin de stoom boven en onder den     
zuiger drukt1 en welke wij hoofdzakelijk
 tot onderwerp hebben gekozen1 bedraagt 
de hoeveelheid injectiewater1 wanneer   
dit de temperatuur van #fb graden bezit1
 gemiddeld1 #bi malen het gewigt        
ketelvoeding water1 zoodat dit1 naar    
dien grondslag1 evenredig is aan de     
hoeveelheid stoom1 welke in den cilinder
 vloeit2 zoo is in ons voorbeeld van    
#ge1 betrekkelijk stoom van lagen druk1 

met eenen stoomcilinder welke #eg ,ned4 
duim tot middellijn heeft1 en eenen     
zuigerslag van #a4ad ,ned4 el1 die #bf  
dubbele zuigerslagen per minuut         
volbrengt1 alsmede met afsluiting van   
stoomtoevloeijng op drie vierde gedeelte
 van den zuigerslag1 de vereischte      
hoeveelheid voeding water per uur #eci  
,ned4 ponden1 bij gevolg het noodige    
injectiewater gemiddeld #eci maal #bi of
 #aefca ,ned4 ponden2 daar nu zoodanige 
maten1 blijkens  #di4 passen voor een   
stoomwerktuig van lagendruk van         
#ag-g_/aj nominale paardenkrachten1 zoo 
volgt1 dat hier per nominale            
paardenkracht1 gemiddeld eene           
hoeveelheid van #hhc ,ned4 ponden       
injectiewater in een uur tijds noodig   
is2 is het water kouder dan wordt er    
minder vereischt4 ,wanneer de           
temperatuur van het injectiewater #e    
graden lager dan #fb graden is1 dan zal 
men ongeveer #bf malen het gewigt des   
stooms behoeven1 is de temperatuur      
daarentegen #e graden hooger1 dan zal   

nagenoeg #cc malen dat gewigt aan       
injectiewater noodig wezen4    #gh4     
,gelijk men ziet1 maakt het             
injectiewater nog al eene belangrijke   
hoeveelheid uit1 terwijl gesteld moet   
worden1 dat een stoomwerktuig van lagen 
druk zonder dat niet kan werken4 ,in    
stoomvaartuigen wordt dat water zeer    
gemakkelijk verkregen1 om rede het      
werktuig zeer nabij van hetzelve is     
omgeven3 door eene opening in het onder 
water gedompelde deel van het vaartuig  
vloeit dat water1 door eene pijp of     
buis1 naar de injectiekraan en alzoo in 
den condensor2 die invloeijing wordt    
behalve dat zeer bevorderd door den druk
 des dampkrings op het omringende       
buitenwater1 en ook nog door de         
drukkende waterhoogte1 die voortvloeit  
uit den lageren stand van de            
injectiekraan tegen den condensor onder 
den waterspiegel1 terwijl binnen den    
condensor slechts geringe spanning of   
tegendruk bestaat4 ,zij eens            
voorondersteld dat bij eene goede       

werking van de machine1 uiterlijk #g    
,ned4 looden tegendruk per vierkante    
,ned4 duim in den condensor heerscht1 en
 dat de injectiekraan aan den condensor 
#g palmen onder den waterspiegel ligt1  
dan zal 7daar men stellen moet1 dat elke
 palm waterhoogte1 volgens  #h1 voor een
 lood druk geldt7 de tegendruk in den   
condensor1 juist door den druk der      
waterhoogte welke boven de injectiekraan
 bestaat1 worden opgewogen4 ,waaruit dan
 volgt1 dat het injectiewater onder den 
invloed van den geheelen druk des       
dampkrings 7#ajc4c looden per vierkante 
duim7 in den condensor zal stroomen4    
,bij de op het land geplaatste machinen 
is in vele gevallen de watervoorraad1   
waarvan men dat voor de injectie moet   
trekken1 verder verwijderd1 en kan dus  
zoo dadelijk niet in den condensor      
stroomen1 of daarin als het ware        
opgezogen worden2 waarom men dan eene   
koud waterpomp noodig heeft1 welke het  
vereischte injectiewater bij de         
injectiekraan voert4 ,over het algemeen 

wordt alsdan door die pomp eene ruim    
voldoende hoeveelheid water in eenen bak
 gestort1 welke den condensor met de    
luchtpomp te zamen bevat1 gelijk in  #ci
 met figuur #aj aangetoond is1 terwijl  
het overvloedige door de overlooppijp   
zich ontlast4  ,in bergachtige          
landstreken alwaar het dus noodige water
 veelal hoog moet worden opgevoerd1 kost
 de koud waterpomp1 door de machine in  
werking gebragt1 een niet gering        
vermogen1 en doet bij gevolg1 het       
effectief vermogen der machine          
belangrijk te kort2 waarom men in die   
gevallen dikwijls de voorkeur geeft1 aan
 machinen van zoogenaamde middelbare of 
hooge drukking1 die zonder              
injectie-water kunnen werken2 ter zijde 
gesteld die gevallen1 waarin de aanvoer 
van het altijd onontbeerlijke water voor
 de voeding des ketels op zich zelven   
reeds zeer moeijelijk is4    #gi4  ,men 
kan den uit den stoomcilinder in den    
condensor vloeijenden stoom ook nog     
verdikken of in water doen overgaan1    

door denzelven in aanraking te brengen  
met verkoelde oppervlakten2 maar daar   
die oppervlakten weder door koud water  
koel gehouden moeten worden1 zoo heeft  
men daarvoor meer water noodig1 dan door
 dadelijke aanraking van het koude water
 met den stoom zelven1 en wanneer het   
daarvoor dienende water van eene        
afgelegene plaats moet getrokken worden1
 dan gaat hier weder een gedeelte nuttig
 vermogen te meer aan verloren2 maar    
dusdanige wijze van condenseren levert  
te dien aanzien minder bezwaar op bij   
stoomvaartuigen1 dewijl de koelende     
vloeistof daar rondom aanwezig is1 en   
weinig vermogen ter aan- en afvoer      
behoeft te kosten2 de stoom op die wijze
 condenserende1 geschiedt met oogmerk1  
om het daarvan herkomstige water        
afgescheiden te houden1 ten einde alleen
 daarmede den ketel te voeden4  ,daar   
gecondenseerde stoom zuiver water moet  
zijn1 zoo zoude men oppervlakkig denken1
 dat de voeding eens ketels met dat     
water de voorkeur verdient boven de     

gewone wijze1 waarbij het stoomwater met
 het injectiewater vermengd daartoe moet
 dienen2 want het injectiewater is      
veelal niet zuiver te verkrijgen1 en in 
vele gevallen wordt daarvoor zeewater   
gebezigd1 hetwelk na uitdamping vreemde 
stoffen of zouten achterlaat1 die zich  
binnen den ketel vasthechten1 of daarin 
nederploffen1 en een aanzetsel of       
zoogenaamd sediment vormen1 dat de      
snelle verwarming door het vuur1 zeer   
verhindert1 en dat zelfs voor de        
ketelplaten1 die direkt met het vuur in 
aanraking zijn1 kan verderfelijk wezen3 
uitwerkingen1 welke niet zouden plaats  
hebben1 in geval men den ketel          
aanvankelijk met zuiver water vulde1 en 
vervolgens daarmede aanhoudend bleef    
voeden4 ,tot heden echter heeft de      
ketelvoeding met het water1 dat         
condenserende stoom in stoomwerktuigen  
oplevert1 nog geene geheel voldoende    
uitkomsten geschonken1 en zulks1 omdat  
het alzoo van den stoom herkomstige     
water ook de olie- of vetdeelen met zich

 voert1 die in de machine ter           
verzachting der wrijving hebben gediend1
 welke zich dan binnen den ketel sterk  
vasthechten1 en langs dien weg ook de   
overgang der hitte van het vuur door de 
ketelplaten zeer hinderen2 behalve dat  
worden de verkoelende oppervlakten      
binnen den condensor mede met die vuile 
vetstof bezet1 ten nadeele der noodige  
snelle verkoeling4 ,een en ander is dan 
oorzaak1 dat soortgelijk condenseren    
voor ketelvoeding geenszins algemeen    
gevolgd wordt1 en hoewel verschillende  
inrigtingen tot dat einde bestaan1 men  
zich liever voor het tegenwoordige1 nog 
bij de gewone manier houdt1 zorg        
dragende1 dat de ketel niet alleen op   
geschikte tijden van het gewone minder  
vastgehechte aanzetsel wordt gezuiverd1 
maar ook1 dat men gedurende de werking  
7voornamelijk wanneer zeewater voor     
injectiewater wordt gebezigd7 eenig     
water uit den ketel1 door eene spuikraan
 in deszelfs bodem1 doet wegvloeijen1   
opdat zich zoo min mogelijk sediment    

vasthechte1 en nimmer sediment          
nederploffe4 ,het ketelwater door       
zoodanige spuikraan noodzakelijk        
verminderende1 moet dan natuurlijk1 door
 middel der voedingpomp met versch      
water1 7zoo veel mogelijk verwarmd7     
buitengewoon worden aangevuld2 voor die 
buitengewone spuijing en evenmatige     
aanvulling heeft men ook eenige         
werktuigelijke middelen bedacht1 die    
meer of min voldoen1 doch die hier geene
 plaats ter beschrijving kunnen vinden4 
#hj4  ,met stoomrijtuigen ontvliedt de  
gediend hebbende stoom door den         
schoorsteen in de opene lucht1 zoo dat  
men daarvan geen water trekt1 om voor de
 voeding des ketels te dienen4 ,de eens 
met zuiver water gevulde ketel wordt met
 zuiver water gevoed1 waarvan de mede   
gevoerd wordende pleegwagen eenen       
genoegzamen voorraad bevat1 en die1     
naargelang de uitgestrektheid der       
togten1 van tijd tot tijd daarvan wordt 
voorzien4 ,voor die soort van ketels1   
die van geene groote uitgebreidheid     

zijn1 is het van het grootste belang te 
allen tijden zuiver water te bezigen1   
omdat hetzelve daar in enge plaatsen en 
om digt aaneengelegene buizen of pijpen 
verwarmd wordt1 waardoor men geene      
reiniging1 van aanzetsel of sediment1   
dat op den ketel nadeelig werkt en de   
snelle stoomontwikkeling zoo zeer       
verhindert1 behoorlijk kan              
bewerkstelligen4 ,daar en boven kookt   
onzuiver water zeer ligt op en over1    
hetgeen ook1 voor deze soort van        
werktuigen1 in het bijzonder nadeelige  
gevolgen kan hebben2 en schoon men      
zuiver water voor de voeding dezer      
ketels bezigt1 moet op die waterspuwing 
of zoogenaamde pruiming1 niet te min de 
bijzondere aandacht van den bestuurder  
gevestigd blijven1 omdat zulks          
niettegenstaande vele voorzorgen        
dikwijls gebeurt4    #ha4  ,water1 dat  
zout opgelost houdt1 zoo als zeewater1  
eischt eenige meerdere warmte dan zuiver
 water1 om aan het koken te geraken2    
hooger hebben wij de temperatuur        

opgegeven 7zie  #ea en #ec7 welke water1
 in stoom veranderd1 bij gemiddelden    
stand des barometers teekent2 deze      
temperatuur geldt voor zuiver water1 ook
 in de stoomwerktuigelijke praktijk voor
 rivier- en gewoon wel- of bronwater2   
gewoon zeewater heeft om te koken       
#a-a_/e graad hooger temperatuur noodig1
 en bevat n drieendertigste van deszelfs
 gewigt aan zout2 kokende1 verstoomt    
daarvan het zuivere water1 terwijl het  
zout in het overige kokende zeewater    
achter blijft1 en dus allengs zouter    
wordt1 tot dat eindelijk al het zuivere 
water in stoom is overgegaan1 en n      
driendertigste van het gebezigde gewigt 
zeewater1 aan zout in den ketel         
overblijft2 hoe meer dit water van dat  
zout bevat1 des te hooger deszelfs      
kooktemperatuur zal zijn1 derwijze1 dat 
voor elk drieendertigste deel           
vermeerdering in zout1 het              
kooktemperatuur #a-a_/e graad zal       
stijgen2 kan ongeveer #ab               
drieendertigste deelen van dat zout     

opgelost houden1 waaruit volgt3 dat     
wanneer van het zeewater #ba            
driendertigste deelen1 of #g_/aa deelen 
verstoomd zijn1 zich zout zal beginnen  
te vormen4  ,hier uit blijkt1 dat bij   
aldien men zeewater voor de vulling en  
voeding van eenen stoomketel gebruikt1  
men een weinig meer brandstof zal       
behoeven1 en des te meer1 hoe meer      
zoutdeelen dat water bevat2 ook dat men 
ter bezuiniging van brandstof1 zorg moet
 dragen1 om door middel van tijdige     
spuijing en weder aanvulling met versch 
water dat zoute te verslappen4          
,daarenboven moet men in het belang van 
den duur des ketels en ter voorkoming   
van nog grootere consumptie             
brandstoffen1 het nimmer zoo verre laten
 komen1 dat zich zout door overmaat     
afscheide of sediment nederploffe1 eene 
nederploffing1 welke reeds voor dat het 
verzadigend gewigt van #d_/aa zout in   
het kokende water bestaat1 zal plaats   
grijpen1 dewijl het zeezout uit         
verschillende1 op elkander werkende1    

bestanddeelen is zamengesteld4  ,geene  
te grootte oplettendheid kan men in dit 
opzigt aan zee-stoomketels wijden1 om   
welke reden dan ook onderscheidene      
middelen zijn bedacht1 welke de graad   
van zoutheid van het ketelwater te      
kennen geven1 doch waarvan geene        
verklaring in dit voorgenomen beknopte  
werkje kan gegeven worden3 meermalen is 
het gebeurd1 dat door onoplettendheid   
ten dezen1 goede en kostbare stoomketels
 onbruikbaar werden4    #hb4  ,in de    
voorgaande 1 de verzadiging van water   
door zout voorkomende1 zoo is het mede  
voegzaam te verklaren1 wat men door     
verzadigden stoom in een werktuig       
verstaat4 ,door verzadigden stoom       
verstaat men zoodanigen1 welke          
overeenkomstig deszelfs temperatuur de  
grootste hoeveelheid water bevat4 ,om   
dit duidelijker te maken1 stelle men    
zich eene beslotene ruimte voor1 die    
eene kubieke el groot is1 welke stoom   
bevat in spanning aan den gemiddelden   
druk des dampkrings gelijk1 op de hem   

eigene temperatuur van #bab graden1     
zoodanigen stoom noemt men verzadigd2   
maar wanneer men die afgeslotene volume 
stoom eenige graden verwarmt1 dan zal   
die zelfde kubieke el stoom niet meer   
verzadigd wezen1 want in die zelfde     
ruimte zoude nog meer water1 door die   
vermeerdering van warmte in stoom kunnen
 overgaan2 gezegde volume stoom vergroot
 dan1 bij gebrek aan water1 alleen in   
spanning1 even gelijk de gewone         
dampkringslucht1 binnen eene beslotene  
ruimte1 in veerkracht of spanning door  
gelijke verwarming zoude winnen1 volgens
 eenen zelfden regel van uitzetting4    
,door naauwkeurige proeven heeft men    
bevonden1 dat de dampkringslucht met    
elke graad vermeerdering in temperatuur1
 tusschen #cb en #bab graden1 zich      
weinig meer dan #b_/ajjj van derzelver  
eerste volume uitzet1 welke regel voor  
stoom1 met geen water in aanraking1     
dezelfde is4 ,dit vergelijkende met     
hetgeen hooger op gegeven staat1 wegens 
de temperatuur van den stoom 7altijd in 

gemeenschap met water gedacht7 en       
deszelfs overeenkomstige spanning1 zoo  
zal men ontwaren1 dat de uitzetting van 
lucht door warmte 7dat is van drooge    
lucht7 vrij wat verschil hierin         
oplevert2 zoo dat stoom1 welke in       
gemeenschap met water1 in temperatuur   
rijst1 in spanning of veerkracht veel   
meer aanwint1 dan wanneer die rijzing in
 temperatuur buiten gemeenschap met     
water plaats vindt2 zoodanige           
oververwarmde of met water              
oververzadigde stoom1 zoude in een      
stoomwerktuig meer nadeelig dan nuttig  
zijn4    #hc4  ,daar het doel met dit   
werkje is1 om de hoofdzakelijke gronden 
en daarop steunende inrigtingen van het 
stoomwerktuig1 op eene duidelijke en    
korte wijze te verklaren1 zoo hebben    
wij1 met behoud van het goede           
dienaangaande eener vorige uitgave1 ons 
vooral ook moeten beperken bij de       
verklaring van het gewone stationaire   
stoomwerktuig van lagen druk4 ,vele     
andere wijze van toerigting1 schikking  

en vorm van deelen bestaan er daarom1   
welke wij niet speciaal hebben kunnen   
behandelen4 ,wanneer men uit de vele    
soorten van stoommachinen eene kiezen   
moest1 om tot leidraad ter verklaring   
van anderen te dienen1 dan zoude        
inderdaad geene betere keuze dan deze   
kunnen geschieden1 zijnde het beste voor
 uiteenzetting en opheldering van       
beginselen geschikt4 ,om nogtans eene   
eigenaardige inrigting van het          
stoomwerktuig met de daarvoor meest     
vertrouwde zamenstelling ter oefening   
van begrip te geven1 zoo is aan het     
einde dezer bladzijden eene afbeelding  
van een stoomwerktuig met ketel van lage
 drukking gevoegd1 waarmede sommige     
stoomvaartuigen voorzien zijn1 met de   
noodige aanwijzing ter verklaring4 ,de  
geheele bevatting daarvan zal niet      
moeijelijk vallen voor hem1 welke de    
boven behandelde gronden wel heeft      
verstaan4  ,met de beschouwing van die  
figuren1 zich de verklaring der gronden 
herinnerende1 zal men na weinige        

overweging de overtuiging bekomen1 dat  
de schikking der hoofddeelen van een    
stoomwerktuig voor vele verandering     
vatbaar is2 zoo kan bijvoorbeeld de     
dienst1 welke eene enkele boven de      
machine gelegene balans doet1 verrigt   
worden door twee balansen1 welke        
benedenwaarts ter wederzijden van de    
machine liggen1 gelijk uit deze         
afbeelding van eene stoombootmachine te 
zien is2 ook behoeft de condensor met de
 luchtpomp niet altijd in eenen gevulden
 waterbak gesteld te zijn1 terwijl het  
injectiewater door eene pijp in den     
condensor kan worden gebragt2 vervolgens
 zal men ook inzien1 dat het geen       
vereischte is1 om door tusschenkomst van
 balansen de kruk van eene hoofdas te   
doen omwentelen1 maar dat de            
stoomzuiger1 zonder dien1 met zulk eene 
kruk op eene boven of onder gelegene    
hoofdas te verbinden is2 zelfs kan men  
liggende of hellende stoomcilinders1 in 
diervoege met de hoofdaskruk verbonden1 
aanwenden2 of ook op sterke assen heen  

en weder slingerende stoomcilinders1    
waar van de zuigerstang-einden de       
rondgaande beweging der hoofdaskrukken  
direkt volgen2 men is ook niet gehouden1
 om eenen enkelen stoomcilinder te      
gebruiken3 de aanwending van twee of    
meer cilinders kan soms geschikt        
voorkomen2 onder anderen heeft men      
stoomwerktuigen met twee stoomcilinders 
van verschillende grootte1 voorzien van 
stoomketels voor zoogenaamden           
middelbaren of hoogen stoomdruk1 waaruit
 hoog gespannen stoom eerstelijk in den 
kleinen cilinder vloeit en daarin zonder
 ontspanning werkt1 vervolgens daaruit  
in eenen grooten cilinder stroomt1 en in
 dezen laatsten ontspannende1 beide     
zuigers gelijktijdig doet op- en neder  
bewegen4  ,onder de vele soorten van    
stoomwerktuigen treft men wel eens      
zoogenaamde rotative machinen aan1      
waarin de rondgaande beweging dadelijk1 
dat is zonder tusschenkomst van eenen   
heen en weder gaanden stoomzuiger plaats
 vindt4 ,deze bestaan uit eenen hollen  

ronden ring of uit eene soort van ronden
 trommel1 waarbinnen een vleugel        
doorgaande rondgevoerd wordt 7bij wijze 
van digt sluitenden zuiger7 door den    
druk van meer of minder gespannen stoom2
 deze machinen zijn zeer eenvoudig en   
beslaan weinig ruimte1 doch tot heden   
hebben dezelve nog niet kunnen voldoen1 
de oorzaak daarvan is niet gelegen in   
onjuiste grondbeginselen1 maar alleen in
 het moeijelijke1 dat voor als nog als  
onverwinbaar te beschouwen is1 om       
daaraan eene goede duurzaamheid1 of     
bestendig goede werking te geven4       
,onder de deelen van een stoomwerktuig1 
welke voor onderscheidene wijzingen     
vatbaar zijn1 behoort in het bijzonder  
de zoogenaamde stoomschuif1 die de      
geheele beweging van het werktuig       
regelt1 gelijk wij in  #ch hebben       
aangetoond4 ,dat regelend deel bestaat  
vrij algemeen uit eene enkele lange     
schuif1 die de beide stoomdoortogten    
dekken kan1 in werktuigen van lagen druk
 doorgaande hol en open1 om doortogt van

 den op den zuiger gediend hebbenden    
stoom naar den condensor te geven1      
waarvan de afbeelding van de            
stoombootmachine een voorbeeld levert2  
in die zelfde soort van werktuigen treft
 men ook wel stoomschuiven aan1 die in  
twee deelen gescheiden zijn1 waarbij dan
 den gediend hebbenden stoom1 van       
wederzijden des zuigers1 langs de       
uiterste einden der dus zamengestelde   
stoomschuif1 eenen bijzonderen weg naar 
den condensor gegeven wordt2 dusdanige  
aaneengekoppelde stoomschuifdeelen zijn 
dan1 of afgekorte digte lange           
stoomschuiven1 of hebben den vorm van   
zuigers2 voor dat zelfde einde gebruikt 
men ook doosvormige schuiven1 welke door
 den druk des stooms aansluiten1 en     
geene aandringende pakking behoeven1 in 
sommige stoomwerktuigen worden kranen of
 valkleppen ter regeling van de         
toelating des stooms in den cilinder    
gebezigd2 in werktuigen1 die met hooger 
gespannen stoom werken1 gebruikt men tot
 datzelfde einde1 en bij voorkeur1 lange

 of korte schuiven1 welke geene pakking 
behoeven1 dat is1 die zich zelven door  
den druk van den stoom aansluiten4 ,ter 
vermijding van pakking in hennep of vlas
 bezigt men ook uit- en inveerende      
metalen of ijzeren ringen1 welke wijze  
van sluiting ook meermalen voor         
stoomzuigers gebruikt wordt4 ,daar de   
vorm en regeling van beweging der       
stoomschuif een uiterst belangrijk      
onderwerp is1 zoo hebben vele           
deskundigen aanhoudend daarin naar      
verbetering getracht4  ,de noodzakelijke
 regtlijnige leiding des stoomzuigers1  
is ook door andere middelen1 als door   
het veel te wijzigen toestel der        
zoogenaamde evenwijdige of parallelle   
beweging 7gelijk in  #da uiteengezet is7
 te verkrijgen2 zoo ziet men die leiding
 ook wel uitgevoerd door eenvoudig den  
top der stoomzuigerstang in een1 ter    
wederzijden gelegen1 regtlijnig raamwerk
 te doen rollen of schuiven1 waardoor   
aan den eisch dier leiding juist voldaan
 wordt4  ,groote verschillen van        

zamenstelling en inrigting vindt men in 
stoomketels1 alles met oogmerk1 om met  
weinige brandstoffen veel stoom te      
leveren1 want de kosten aan brandstof1  
is eigenlijk de prijs van het vermogen1 
dat het werktuig uitoefent4 ,een goede  
ketel behoort bovendien zoo duurzaam    
mogelijk te zijn1 op dat dezelve niet na
 een kort tijdsverloop onbruikbaar      
gerake3 gezamentlijke redenen1 waarom   
men onophoudelijk nog naar verbeterde   
constructie van stoomketels zoekt4      
#hd4  ,om den ,lezer met de historie van
 de opkomst en den voortgang in         
verbetering van het stoomwerktuig kort  
en zakelijk bekend te maken1 zal de     
vermelding van de meest belangrijke     
uitvindingen en verbeteringen1 naar     
volgorde van tijd gerangschikt1 het best
 geschikt wezen4  ,de kennis der        
stoomkracht dagteekent van zeer vroegen 
tijd1 want van zekeren ,hero1 die       
ongeveer #abj jaren voor de christelijke
 jaartelling leefde1 vindt men reeds    
zamenstellen beschreven1 die daarvan tot

 bewijs strekken4 ,dan het schijnt1 dat 
in die vroege tijden het vermogen van   
den stoom minder1 of in het geheel niet1
 tot nuttige einden is gebezigd         
geworden1 maar veeleer om de            
hoofdleiders van het bijgeloof          
behulpzaam te zijn1 in het onderworpen  
houden van het ligt geloovige volk1 door
 voorgewende wonderen daarmede te       
verrigten4 ,eene reeks van eeuwen zijn  
vervolgens verloopen1 waarvan men       
berigten betreffende toepassing van     
stoomkracht mist1 maar uit welks gemis  
met geene zekerheid besloten kan worden1
 of de beoefening en de aanwending der  
stoomkracht gedurende dat tijdsverloop  
niet gevorderd is1 hoewel het als zeker 
moet gehouden worden1 dat de ouden      
daarvan meer wisten1 dan ons tot heden  
van hen is bekend geraakt4  ,van niet   
vroeger dan #aedc weet men1 uit         
spaansche archieven1 dat in dat jaar    
,blasco de ,garray in de haven van      
,barcelona proeven met een vaartuig     
heeft genomen1 om hetzelve zonder zeilen

 of riemen door het water te bewegen2   
van het daartoe gebezigde middel staat  
alleen vermeld1 dat het vaartuig eenen  
grooten ketel met kokend water bevatte1 
en uitwendig met beweegbare raderen was 
voorzien2 dit kan dus welligt het eerste
 stoomvaartuig geweest zijn1 doch       
waarvan men verder niet veel bijzonders 
weet4  ,het was den ,italiaanschen      
,ingenieur ,giovanni ,branca1 die in    
#afbi eene afbeelding met beschrijving  
leverde1 hoe snel uitstroomende stoom   
een wiel1 met vleugels voorzien1 kan    
doen omdraaijen en kracht uitoefenen1 om
 er een of ander werk mede te verrigten2
 vr hem had ,cardan ook daarvan gewag   
gemaakt1 en de ,caus1 hoe men water door
 stoom kan opvoeren4  ,in #affc gaf     
,edward ,somerset1 ,marquis van         
,worcester1 een werk in het licht1      
hetwelk een honderdtal korte en zeer    
oppervlakkige beschrijvingen van even   
zoo vele uitvindingen bevat1 en         
waaronder eene voorkomt1 waarin hij zegt
 uitgevonden te hebben1 om op eene      

wonderlijke en allerkrachtdadigste      
wijze1 water door vuur op te voeren1 en 
wel met geslotene sterke vaten1 die     
beurtelings1 door het vuur1 van water   
geledigd worden3 de ,marquis moet op die
 gronden ook een werktuig hebben doen   
oprigten1 dat inderdaad verwondering    
baarde4  ,omstreeks #afhe hield de      
,franschman ,denis ,papin1 zich met     
plannen bezig1 om de kracht van den     
stoom nuttig aan te wenden4 ,het eerste 
denkbeeld1 om den stoom in eenen        
cilinder tegen eenen daarin passenden   
zuiger te doen drukken1 schijnt men aan 
hem verschuldigd te zijn1 als ook de    
veiligheidsklep voor stoomketels1 en de 
eigenschap dat de stoom te condenseren  
is4 ,papin met zijne onderzoekingen     
voortgaande1 werkte daarin ten laatsten 
nagenoeg gelijktijdig met ,thomas       
,savery in ,engeland1 die aldaar        
gelukkiger was1 want in #afih verkreeg  
,savery een patent of octrooi1 op eene  
door hem uitgedachte zoogenaamde        
vuur-machine1 voor opvoering van water  

geschikt4  ,thomas ,newcomen met ,john  
,cawley waren te ,dartmouth weder       
volgende verbeteraars2 deze gaven het   
stoomwerktuig of de zoogenaamde         
vuur-machine eenen cilinder met zuiger1 
onder dien zuiger werd1 rijzende1 stoom 
in den cilinder gelaten1 en vervolgens  
gecondenseerd1 waardoor de zuiger met   
een vermogen aan den dampkringsdruk     
gelijk weder daalde2 dit condenseren van
 den sloom geschiedde aanvankelijk door 
uitwendige verkoeling van den cilinder1 
doch later op eene eenvoudiger wijze1   
dat is3 door inspuiting van koud water  
binnen den cilinder zelven2--dewijl     
,savery vroeger een octrooi voor het    
condenseren van stoom door verkoeling   
verkregen had1 zoo werd hij in #agje met
 ,newcomen en ,cawley1 deelgenoot in een
 nieuw octrooi2--in den beginne moesten 
in deze werktuigen1 door eenen persoon1 
op de juiste tijdstippen de kranen of   
kleppen1 die voor toelating en          
afsluiting van stoom en ter invloeijing 
van het condenserend injectie-water     

dienen1 met de hand worden bewogen2 de  
overlevering wil1 dat een daarmede      
belaste jongeling1 ,humphrey ,potter    
genaamd1 die eentoonige bewerking moede1
 bedacht1 om die kranen in verbinding te
 brengen met den op en neder bewegende  
hefbalk of balans1 hetgeen later        
verbeterd werd1 waardoor alzoo de       
machine zelve de toelating van stoom en 
water regelde op eene veel betere wijze1
 dan met de hand kan worden verrigt4    
,zoodanige vuurmachinen of              
stoomwerktuigen1 later nog verbeterd    
door ,henry ,brighton en vervolgens door
 ,john ,smeaton1 en die men             
,athmospherische noemt1 zijn vervolgens 
veel in gebruik gekomen1 hoofdzakelijk  
voor het oppompen van water4 ,de stoom1 
welke daarin werkte1 ging in spanning   
den druk des dampkrings maar weinig te  
boven4 ,in #agbj gaf de ,duitscher      
,leupold eene eenvoudige zamenstelling  
aan de hand1 om den meer vermogenden    
stoom van hoogeren druk aan te wenden4  
,in #agcf verkreeg ,jonathan ,hulls1 in 

,engeland1 een octrooi op eene door hem 
uitgevondene machine1 die door stoom zou
 bewogen worden1 om vaartuigen uit en in
 havens of rivieren te voeren1 tegen    
wind en stroom of in kalmte2 doch hij   
ondervond1 hoewel hij daarvan eene      
beschrijving in het licht gaf1 weinige  
aanmoediging2 daar hij voorstelde1 om   
door middel van eenen op- en            
nedergaanden stoomzuiger1 voortstuwende 
ronddraaijende vleugelwielen of raderen 
te bezigen1 zoo deed hij zien1 hoe van  
heen en wedergaande beweging tot zijn   
oogmerk partij te trekken was4          
,omstreeks #agej begon het              
,athmospherische stoomwerktuig meer en  
meer voor algemeene beweegkracht        
gebruikt te worden1 en zich             
verspreidende1 in plaats van de gewone  
water- en paarden- of rosmolens te      
komen1 hoewel het werken daarmede toen  
kostbaarder was dan het gebruik van     
paarden1 alleen voordeeliger op         
plaatsen1 alwaar de brandstof weinig    
geld kost1 zoo als in de nabijheid van  

kolenmijnen2 de verwisseling dezer      
werktuigen voor paarden gaf aanleiding1 
dat men het vermogen eens               
stoomwerktuigs1 met zoogenaamde         
paardenkrachten vergeleek4  ,in #ageg   
stelde ,keane ,fitzgerald voor1 om ter  
regeling van eene rondgaande beweging1  
door eene heen- en wedergaande          
verkregen1 het vliegwiel te bezigen4    
,james ,brindley werd in #agei          
geoctrooijeerd1 voor het verwarmen van  
stoom-leverend water1 door middel van   
een geheel met water omringd fornuis1 in
 eenen beslotenen houten of steenen bak4
  ,weinig tijds daarna ving de          
,engelschman ,james ,watt zijne         
onderzoekingen aan ter verbetering van  
stoomwerktuigen2 hij verkreeg1 in #agfi 
een octrooi1 dat zeer belangrijke zaken 
inhield3 #a;e om den stoom in den       
stoom-cilinder zoo min mogelijk van     
deszelfs warmte te doen verliezen2 #b;e 
om den stoom1 niet in den cilinder1 maar
 in een afgezonderd vat1 daar buiten1 te
 condenseren2 #c;e om het aldus         

gecondenseerde water en de mede         
ontwikkelde lucht1 door middel van      
pomptuig uit den condensor te trekken2  
#d;e om den stoom slechts voor een      
gedeelte in den cilinder te laten1 en   
verder zich daar binnen te laten        
ontspannen2 #e;e om wanneer direkte     
rondgaande beweging verlangd werd1 den  
stoom te doen werken tusschen gewigten1 
welken in eenen hollen cirkelronden ring
 of band1 sluitend beweegbaar zijn1 en  
kleppen passeren1 in zoodanige manier1  
dat die ring of band daardoor op eene   
horizontale as ronddraait1 het zij met  
of zonder stoom condensatie2 #f;e om    
eene machine te doen werken1 door       
beurtelingsche inkrimping en uitzetting 
van stoom2 en #g;e in plaats van water1 
olie1 was en dergelijke vette stoffen1  
kwik of andere metalen in vloeibaren    
staat1 te bezigen voor het digt houden  
van zuigers en andere deelen4 ,groote   
verbetering van het stoomwerktuig was   
daarvan het gevolg4  ,in ,frankrijk deed
 ,prier in #agge mislukte proeven op de 

rivier de ,seine1 om een vaartuig door  
middel van stoomkracht voort te stuwen4 
,james ,watt vond in #aggf den          
zoogenaamden tubulairen condensor uit1  
dat is3 een' zoodanigen1 waar binnen de 
stoom in enge1 uitwendig verkoelde1     
pijpen gecondenseerd wordt4  ,aan ,james
 ,pickard te ,birmingham werd in #aghj  
octrooi verleend1 voor de aanwending van
 het vliegwiel met aanverbondene kruk2  
dienende1 om op eene aller eenvoudigste 
wijze1 de heen- en wedergaande beweging 
eens stoomzuigers in eene regelmatige   
omwentelende of ronddraaijende te       
veranderen2 ,james ,watt bedacht tot dat
 zelfde einde1 welligt ter vermijding   
van dit uitsluitend regt1 onder anderen1
 de zoogenaamde zon- en planeet raderen1
 waardoor het vliegwiel met dubbele     
snelheid door de drijfstang wordt       
omgevoerd4  ,in #agha en #hb werden aan 
,james ,watt nog andere octrooijen      
verleend1 waaronder bovenal de          
uitvinding uitmunt1 om den stoom        
beurtelings ter wederzijden van een'    

zelfden zuiger te doen drukken2 eene    
uitvinding1 welke gepaard aan zijne     
vroegere1 om den stoom buiten den       
cilinder te condenseren1 van het        
grootste nut is geworden1 door het      
stoomwerktuig de eigenschap te geven1 om
 het vermogen van tweemaal zoo veel     
stoom in denzelfden tijd nuttig te doen 
werken4  ,jonathan ,hornblower verwierf 
in #agha een octrooi op de uitvinding1  
om stoom van hoogen druk eerst in een   
kleinen en daarna in eenen grooten      
cilinder ontspannende gecombineerd te   
doen werken4  ,in #aghb was het de      
,marquis de ,jouffroy1 die eene         
stoomboot zamenstelde1 welke op de      
rivier ,saone nabij ,lyon ongeveer      
vijftien maanden in werking is geweest4 
,onder de geoctrooijeerde uitvindingen  
van ,james ,watt was in #aghd het1 door 
hem uitgedachte1 toestel der zoo        
genaamde evenwijdige of parallelle      
beweging begrepen2 deze en andere       
opvolgende uitvindingen van ,james ,watt
 in het stoomwerktuigelijke1 zijn over  

het algemeen zeer verdienstelijk geweest
 en hebben een uitmuntend gevolg gehad2 
zoo dat hij te regt als een der grootste
 verbeteraars kan aangemerkt worden4 ,om
 de fabrijkmatige uitvoering zijner     
machinen te bevorderen1 vereenigde hij  
zich met ,boulton1 welken met de        
daarvoor vereischte middelen eenen      
gewenschten invloed en daarbij doorzigt 
bezat1 zoodat de fabrijk van ,boulton1  
,watt  ,comp4 te ,soho1 zeer vele goede 
stoomwerktuigen heeft opgeleverd4  ,in  
,amerika stelde ,fitch in #aghg eene    
stoomboot op de rivier ,delaware te     
werk1 welke niet bleef voldoen2 ook in  
dat zelfde jaar werkte ,rumsey aldaar   
eene stoomboot af1 die1 door voor       
ingezogen en achter uitgeperst water1   
moest werken1 doch die mislukte4  ,in   
#aghh en #hi deed ,patrick ,miller met  
eene stoomboot op het ,forth- en ,clide 
kanaal in ,schotland proeven1 waaraan   
geen verder gevolg werd gegeven4        
,bramah en ,dickinson ontvingen in #agij
 octrooi op een zoogenaamd rotatief     

stoomwerktuig1 en in #agia ,sadler op   
een dergelijk1 doch welke buiten gebruik
 zijn gebleven1 even als dit met de     
daartoe betrekkelijke vroegere          
uitvindingen van ,james ,watt het geval 
is4  ,aan ,edmund ,cartwright te        
,middlesex werd in #agig onder anderen  
octrooi verleend1 om stoomwerktuigen1   
voor stoom van spiritus of alcohol      
bekwaam te maken1 waardoor veel         
brandstoffen zouden worden              
geconomiseerd4  ,in #agih werd in       
,amerika aan ,livingston octrooi        
gegeven1 om door middel van stoomkracht1
 vaartuigen voort te stuwen1 doch dat   
aanvankelijk geen gevolg opleverde4     
,mathew ,murray beweerde in #agii1 dat  
het bezigen van horizontale of liggende 
stoomcilinders voordeel zoude           
aanbrengen4  ,een octrooi van #ahja     
verzekerden aan ,joseph ,bramah het     
uitsluitend gebruik van zoogenaamde     
vierwegkranen in stoomwerktuigen4  ,ten 
jare #ahjb voleindigde ,william         
,symington eene sleepstoomboot1 die met 

ijsbrekende werktuigen zoude voorzien   
zijn2 tenzelfden tijde vervaardigde     
,richard ,trevethick en ,alexander      
,vivian in ,engeland een stoomwerktuig  
van hooge drukking1 dat beknopt1        
vervoerbaar en voor stoomrijtuigen      
geschikt zoude zijn4  ,in #ahjc erlangde
 ,arthur ,woolf een octrooi voor        
zoogenaamde tubulaire stoomketels1 dat  
zijn de zoodanige1 waarin het vlammende 
gaz uit het vuur door enge pijpen       
stroomt1 en alzoo het water verwarmt4   
,in dat zelfde jaar heeft ,fulton1 onder
 aanmoediging van ,livingston1 op de    
rivier de ,seine nabij ,parijs1 proeven 
genomen met eene door hem zamengestelde 
stoomboot1 waaruit de mogelijkheid1 om  
stoomkracht op vaartuigen nuttig toe te 
passen1 bleek4  ,omstreeks #ahjd begon  
,olivier ,evans zich in ,amerika bezig  
te houden met het vervaardigen van      
stoomwerktuigen van hoogen druk4 ,in    
#ahje deden ,trevethick en ,vivian in   
,engeland1 op eenen spoorweg te ,merthyr
 ,tydvil1 vrij voldoende proeven met een

 stoomrijtuig1 dat eenen liggenden      
stoomcilinder bezat4  ,in #ahjg bragt   
,fulton het eerste welgeslaagde         
stoomvaartuig te ,newyork in ,amerika in
 werking1 hetwelk naar zijne plannen met
 machinen voorzien was1 die in de       
,engelsche fabrijk van ,boulton1 ,watt  
,comp4 vervaardigd waren4  ,blinkensop  
bekwam in #ahaa een octrooi1 om de      
wielen van stoomrijtuigen en de sporen  
waarover dezelve rollen1 met in elkander
 werkende tanden te voorzien1 ten einde 
het vermeend doorglijden te voorkomen4  
,in ,amerika werden omstreeks #ahab op  
de rivier ,missisippi stoomboten gezien1
 die werkelijk goede dienst deden2 in   
dat jaar werd aan ,chapman een octrooi  
verstrekt1 voor het bezigen van eenen   
tusschen de sporen gelegene ketting1 die
 om eenen trommel geslagen1 ter         
voortbeweging van een stoomrijtuig moest
 dienen4  ,de eerste stoomboot1 welke in
 ,engeland eenigzins voldeed1 was in    
#ahab die van ,bell en ,thomson1        
waarvoor ,wood te ,glascow de machine   

vervaardigde2 zij voer op de rivier     
,clide in ,schotland4  ,in #ahac werd in
 ,engeland octrooi verstrekt1 om        
stoomrijtuigen door middel van stooters 
of voeten1 in plaats van drijfwielen1 op
 den weg voort te stuwen4  ,stephenson  
te ,kellingworth voleinde in #ahad een  
stoomrijtuig met twee in den stoomketel 
besloten verticaal staande              
stoomcilinders1 waarvan de drijfwielen  
effene vellingen of buiten omtrekken    
hadden1 die zich daarmede op effene     
sporen voortbewogen4  ,het octrooi van  
#ahaf aan ,john ,neville te ,londen1    
behelsde onder andere3 de aanwending van
 zoogenaamde occilerende stoomcilinders1
 dat is3 cilinders1 welke op eene as    
beweegbaar zijn1 en waarvan de stang des
 daarin werkenden stoomzuigers1 aan de  
kruk van eene omdraaijende hoofd-as     
gekoppeld is4 ,in dat zelfde jaar bekwam
 ,muntz een octrooi voor het verbeterd  
verbranden der rook ter economisering   
van brandstof2 ,william ,brunton in     
#ahai voor draaijend roosterwerk in de  

vuurplaatsen van stoomketels1 waarover  
zich de brandstof gelijkmatig           
verspreidde1 en ,josiah ,parkes in #ahbj
 voor bijzondere toelating van lucht in 
vuurplaatsen van stoomketels ter betere 
verbranding van den rook en ter         
bezuiniging van brandstoffen4 ,in #ahbb 
verkreeg ,jakob ,perkins octrooi1 om    
stoom van zeer hoogen druk op eene      
bijzondere wijze voort te brengen4  ,in 
#ahbe ontving ,timothy ,burstal octrooi1
 en in #ahbf gezamentlijk met ,john     
,hill1 voor stoomrijtuigen op spoor- en 
gewone wegen toepasselijk2 die machinen 
waren voorzien met twee regtop staande  
stoomcilinders4  ,de verbeteringen van  
het stoomwerktuig maakte gestadig       
vorderingen en bij gevolg ook de        
locomotieven zoo wel te water als te    
land op spoor- en gewone wegen4 ,in     
#ahbi werden in ,engeland op den        
,manchester spoorweg1 welke in dat jaar 
geopend werd1 vergelijkende proeven     
genomen met stoomrijtuigen van de toen  
als meest ervaren geachte               

werktuigkundigen en fabrijkeurs als van 
,robert ,stephenson1 ,braithwaite en    
,ericson1 ,hackworth1 ,burstal en       
,brandreth2 van die allen was dat van   
,stephenson het meest voldoende1 wien   
dan ook de uitgeloofde premie werd      
toegewezen4 ,dit werktuig bezat twee    
stoomcilinders1 die ter wederzijden van 
den ketel in liggende rigting gesteld   
waren2 later plaatste ,stephenson de    
stoomcilinders geschikter onder den     
ketel1 waar zij beter besloten en meer  
tegen afkoeling beschermd waren2 de     
ketel was een zoogenaamde tubulaire4    
,voor gewone wegen1 die met geene sporen
 voorzien zijn1 hebben de stoomrijtuigen
 ook allengs verbetering bekomen1 doch  
zijn den anderen in dat opzigt altijd   
ten achteren gebleven1 dewijl voor      
gewone wegen zich zeer veel             
moeijelijkheden opdoen4 ,in ,engeland   
hebben1 onder anderen1 ,gurney en       
,hancock1 in verschillende manieren meer
 of min voldoende proeven daarvan       
geleverd4  ,aan den ,engelschman ,thomas

 ,howard werd in #ahce octrooi verleend1
 voor het voortbrengen van waterstoom op
 verhitte kwik4    #hf4  ,alzoo bevat de
 voorgaande  eene opvolging van de meest
 belangrijke uitvindingen en            
verbeteringen het stoomwerktuig         
betreffende1 waarop weder andere zijn   
gegrond geworden1 of zich zullen        
vestigen4 ,men heeft daarbij kunnen     
opmerken1 dat de vordering in het       
stoomwerktuigelijke aanvankelijk        
langzaam1 doch later met versnelde      
schreden is vooruitgegaan1 en           
tegenwoordig blijft men onvermoeid      
bezig1 daaraan de hand te houden4 ,maar 
het moet ook gezegd worden1 dat de      
verbeteringen hoe langer hoe meer van de
 juistheid in werkdadige uitvoering1 dat
 is van nette vervaardiging1 afhankelijk
 geraken1 waarin men allengs vordert4   
,in verschillende landen wedijvert men  
thans met elkander1 in verbetering1 zoo 
ten aanzien van inrigting als           
uitvoering1 waarvan de drukpers ons     
gestadig de bewijzen levert4 ,in ons    

land is de uitvoering almede tot eene   
groote hoogte geklommen1 zoo dat men    
zich in geenen deele meer tot vreemden  
behoeft te wenden1 om eene zoo volmaakt 
mogelijke uitvoering te verkrijgen2 ook 
kunnen wij1 wat de betrekkelijke prijzen
 aangaat1 onder de begunstiging van het 
,gouvernement1 met buitenlandsche       
fabrijken wedijveren1 iets dat1 om reden
 wij het grootste gedeelte grondstoffen 
van elders moeten trekken1 zonderling   
moge voorkomen1 doch niettemin waar is4 
#hg4  ,wij zullen dit werkje besluiten  
met de opgaven der verhouding van eenige
 ,engelsche maten met de ,nederlandsche 
en omgekeerd2 niet alleen1 om dat die   
vreemde maat1 buiten ,engeland ook in   
vele fabrijken gebezigd wordt1 maar ook1
 om de vergelijking van betrekkelijke   
afmetingen te kunnen doen1 bij          
uitvoeringen en opgaven dier1 in het    
stoomwerktuigelijke zeer bedrijvige1    
natie4  ,vervolgens hebben wij twee     
tafelen toegevoegd1 waarin men met eenen
 oogopslag kan zien1 welke maat de      

middellijn van een stationair           
stoomwerktuig van lage drukking behoort 
te hebben1 hetwelk met eenen zuigerslag1
 aan het dubbel van den                 
zuiger-middellijn gelijk1 een bepaald   
vermogen in nominale paardenkrachten zal
 opleveren1 en omgekeerd2 zijnde een    
zuigerslag1 die aan het tweevoud van de 
zuiger-middellijn gelijk is1 de         
verkiesselijkste2 een stoomzuiger zal   
grooter middellijn moeten bezitten1 om  
hetzelfde getal nominale paardenkrachten
 op te leveren1 wanneer deszelfs slag   
kleiner is dan in de tafelen wordt      
voorondersteld2 en tegenovergesteld1 zal
 de zuiger kleiner middellijn moeten    
hebben1 ingeval de slag meer bedraagt   
dan volgens de tafelen4                 
----------------------------------------
----------------------                  
,engelsche ,maten4                      
,nederlandsche                          
,maten4                                 
----------------------------------------
---------------------   #a_/h ,duim     

is nagenoeg gelijk aan #c4ag  ,strepen4 
#a                                      
#b4ed  ,duimen4            #a ,voet     
#c4je  ,palmen4            #a ,statuut  
,mijl                      #afji4c      
,ellen4             #a ,vierkante ,duim 
#f4de  ,vierk4 ,duimen4     #a          
,voet                     #i4bi         
,palmen4     #a ,kubiek ,duim           
#af4chf ,kub4 ,duimen4       #a         
,voet                       #bh4cae     
,palmen4       #a ,avoir du ,pois 7pond7
              #de4cf  ,looden4          
#a ,trooisch ,pond                      
#cg4cb                    #a ,gallon    
#d4ed  ,kannen4            #a ,chaldron 
#ac4ji  ,mud4 of ,vat4       #a ,buchel 
#j4cf                                   
----------------------------------------
----------------------                  
----------------------------------------
----------------------                  
,nederlandsche ,maten4                  
,engelsche                              
,maten4                                 

----------------------------------------
---------------------   #a ,duim     is 
nagenoeg gelijk aan #j4ci  ,duimen4     
#a ,palm                          #c4id 
#a ,el                            #c4bh 
,voeten4                 #a ,mijl       
#cbhj4i                        #a       
,vierkante ,duim                #j4af   
,vierk4 ,duimen4          #a            
,palm               #ae4ej              
#a          ,el                 #aj4gf  
,voeten4          #a ,kubiek ,duim      
#j4jfa ,kub4 ,duimen4            #a     
,palm                  #fa4jbg          
#a       ,el                    #ce4cag 
,voeten4            #a ,pond            
#b4bje ,a4 d4 ,pois 7pond7       #a     
#b4fgi trooische              #a ,kan of
 ,kop                    #j4bb  ,gallon4
                 #a ,mud of ,vat        
#j4jgf ,chaldron4               #a      
#b4ge  ,buchels4                        
----------------------------------------
----------------------   ,eene          
,geographische mijl van #fj in eenen    

gemiddelden graad1 eene ,engelsche      
zeemijl1 is gelijk aan #fjgf ,engelsche 
voeten of aan #aheb ,nederlandsche      
ellen2  ,eene ,geographische mijl van   
#bj in eenen gemiddelden graad1 of een  
,hollandsch uur gaans1 is gelijk aan    
#ahbbg ,engelsche voeten of aan #eeee4f 
,nederlandsche ellen4  ,eene            
,geographische mijl van #ae in eenen    
gemiddelden graad1 dat is eene ,duitsche
 mijl of eene ,hollandsche zeemijl1 is  
gelijk aan #bdcjc ,engelsche voeten of  
aan #gdjg-a_/b ,nederlandsche ellen4    
,,bijvoegsel4   ,eene zoogenaamde       
,paardenkracht is gelijk aan #ccjjj     
,engelsche ,a4 d4 ,p4 7ponden71 in den  
tijd van #a minuut1 #a voet hoog        
opgebragt2 overeenkomende met #defb-a_/b
 ,nederlandsche ponden1 in den zelfden  
tijd1 #a ,nederlandsch el hoog          
opgevoerd1 7zie  #df74  ,de gemiddelde  
hoogte van den kwikkolom in den         
,barometer1 bedraagt #cj ,engelsche     
duimen1 overeenkomende met #gf4b        
,nederlandsche duimen1 7zie  #aj74      

99       99       99       99       99  
,het gebruik der beide volgende tafelen 
is eenvoudig1 bij voorbeeld3 welke      
middellijn behoort een stoomzuiger te   
hebben1 voor eene machine van #ajj      
nominale paardenkrachten8 ,hiertoe      
bezigt men de eerste tafel1 waarin tegen
 over dat getal der eerste kolom1 in de 
tweede kolom #abb4b ,ned4 duimen voor de
 gevraagde zuigermiddellijn gevonden    
wordt1 in de derde kolom is daar nevens1
 het dubbel1 of de slaglengte #b4dd ned4
 ellen gesteld1 en in de vierde kolom   
het aantal dubbele zuigerslagen1 #ae4a1 
in eene minuut4  ,ten andere willende   
weten1 hoeveel nominale paardenkrachten 
overeenkomen met de middellijn van eenen
 stoomzuiger van #abj ned4 duimen8 zoo  
vindt men in de tweede tafel in de      
vierde kolom tegenover dit getal duimen1
 #if ,n4 paardenkrachten2 de dubbele    
slaglengte1 #b4dj ned4 el41 wordt in de 
tweede1 en het aantal dubbele           
zuigerslagen per minuut1 #ae4c1 in de   
derde kolom daar nevens gevonden4       

----------------------------------------
-------------------                     
,z ,u ,i ,g ,e ,r4                      
----------------------------------------
-------------------      ,,nominale     
,,middellijn4     ,,slaglengte4 ,,dubb4 
,,slagen     ,,paardenkrachten4         
,,per ,,minuut4                         
,nederl4 duimen4  ,ned4 ellen4          
----------------------------------------
-------------------          #a         
#ae4a            #j4ce        #hj4e     
#b            #ba4j            #j4db    
#ei4f                 #d                
#bi4j            #j4eh        #de4b     
#f            #cd4i            #j4gj    
#ch4g                 #h                
#ci4i            #j4hj        #cd4g     
#aj            #dd4a            #j4hh   
#cb4b                                   
----------------------------------------
-------------------         #ab         
#dg4i            #j4if        #cj4j     
#ad            #ea4c            #a4jc   
#bh4d                #af                

#ed4e            #a4ji        #bg4b     
#ah            #eg4d            #a4ae   
#bf4b                #bj                
#fj4b            #a4bj        #be4c     
#be            #ff4e            #a4cc   
#bc4c                                   
----------------------------------------
-------------------         #cj         
#gb4a            #a4dd        #bb4a     
#ce            #gg4b            #a4ed   
#ba4j                #dj                
#ha4h            #a4fd        #bj4a     
#de            #hf4a            #a4gb   
#ai4d                #ej                
#ij4b            #a4hj        #ah4h     
#ee            #id4a            #a4hh   
#ah4b                                   
----------------------------------------
-------------------         #fj         
#ig4g            #a4ie        #ag4g     
#fe           #aja4a            #b4jb   
#ag4c                #gj                
#ajd4e            #b4ji        #af4i    
#ge           #ajg4g            #b4ae   
#af4f                #hj                

#aaj4h            #b4ba        #af4b    
#he           #aac4h            #b4bg   
#ae4i                                   
----------------------------------------
-------------------         #ij         
#aaf4g            #b4cc        #ae4f    
#ie           #aai4e            #b4ci   
#ae4c               #ajj                
#abb4b            #b4dd        #ae4a    
#aaj           #abg4d            #b4ee  
#ad4g               #abj                
#acb4c            #b4fe        #ad4c    
#acj           #acg4a            #b4gd  
#ac4i                                   
----------------------------------------
-------------------        #adj         
#ada4f            #b4hc        #ac4f    
#aej           #ade4i            #b4ib  
#ac4c               #afj                
#aej4b            #c4jj        #ac4j    
#agj           #aed4c            #c4ji  
#ab4h               #ahj                
#aeh4b            #c4af        #ab4e    
#aij           #afb4a            #c4bd  
#ab4c                                   

----------------------------------------
-------------------        #bjj         
#afe4i            #c4cb        #ab4a    
#baj           #afi4e            #c4ci  
#aa4i               #bbj                
#agc4j            #c4df        #aa4g    
#bcj           #agf4e            #c4ec  
#aa4e               #bdj                
#agi4i            #c4fj        #aa4c    
#bej           #ahc4c            #c4fg  
#aa4b                                   
----------------------------------------
-------------------                     
----------------------------------------
-------------------                     
,z ,u ,i ,g ,e ,r4                      
----------------------------------------
-------------------    ,,middellijn4    
,,slaglengte4 ,,dubb4 ,,slagen          
,,nominale                              
,,per ,,minuut4   ,,paardenkrachten     
,ned4 duimen4 ,ned4 ellen4              
----------------------------------------
-------------------         #ae         
#j4cj             #hj4e         #a4j    

#bj           #j4dj             #fb4c   
#a4h                #be           #j4ej 
#ea4c         #b4i                #cj   
#j4fj             #dd4j         #d4c    
#ce           #j4gj             #ch4g   
#f4j                                    
----------------------------------------
-------------------         #dj         
#j4hj             #cd4g         #h4a    
#de           #j4ij             #ca4f   
#aj4e                #ej           #a4jj
             #bi4a        #ac4b         
#ee           #a4aj             #bg4j   
#af4c                #fj           #a4bj
             #be4c        #ai4h         
----------------------------------------
-------------------         #fe         
#a4cj             #bc4h        #bc4h    
#gj           #a4dj             #bb4f   
#bh4a                #ge           #a4ej
             #ba4d        #cb4h         
#hj           #a4fj             #bj4e   
#ch4j                #he           #a4gj
             #ai4f        #dc4f         
----------------------------------------

-------------------         #ij         
#a4hj             #ah4h        #di4g    
#ie           #a4ij             #ah4a   
#ef4c               #ajj           #b4jj
             #ag4d        #fc4c         
#aje           #b4aj             #af4h  
#gj4g               #aaj           #b4bj
             #af4c        #gh4g         
----------------------------------------
-------------------        #aae         
#b4cj             #ae4h        #hg4a    
#abj           #b4dj             #ae4c  
#if4j               #abe           #b4ej
             #ad4i       #aje4d         
#acj           #b4fj             #ad4d  
#aae4b               #ace               
#b4gj             #ad4a       #abe4f    
----------------------------------------
-------------------        #adj         
#b4hj             #ac4g       #acf4d    
#ade           #b4ij             #ac4c  
#adg4g               #aej               
#c4jj             #ac4j       #aei4e    
#aee           #c4aj             #ab4g  
#aga4h               #afj               

#c4bj             #ab4d       #ahd4f    
----------------------------------------
-------------------        #afe         
#c4cj             #ab4a       #aig4h    
#agj           #c4dj             #aa4i  
#baa4e               #age               
#c4ej             #aa4f       #bbe4f    
#ahj           #c4fj             #aa4c  
#bdj4c               #ahe               
#c4gj             #aa4a       #bee4c    
----------------------------------------
-------------------   ,,verklaring ,,der
 ,,afbeeldingen1   ,,voorstellende      
,,eene ,,stoommachine ,,van ,,lage      
,,drukking ,,met ,,daarbij ,,behoorenden
 ,,stoomketel ,,voor ,,een ,,vaartuig1  
,,naar ,,de ,,laatste ,,meest           
,,vertrouwde ,,zamenstelling4   ,een    
stoomvaartuig bevat gewoonlijk twee     
gelijke machinen welken te zamen eene   
hoofd- of wiel-as in beweging brengen1  
waaraan de roei-wielen of schepraden    
zijn verbonden1 die ter weder zijde van 
het vaartuig op eenige diepte in het    
water treden1 en rond wentelende1 alzoo 

den drijvende bodem voortstuwen4 ,elke  
machine drijft de hoofd- of wiel-as om  
door middel van eene kruk2 de beide     
krukken zijn in regthoekige rigting tot 
elkander op de hoofd-as gesteld1 zoodat 
dezelve nimmer gelijktijdig in hoogsten 
of laagsten stand staan1 maar een vierde
 van eenen omwenteling daarin met       
elkander verschillen4 ,beide machinen   
worden met stoom voorzien1 het zij door 
eenen enkelvoudigen of door een         
zamenstel van meer dan eenen ketel4 ,in 
de onderwerpelijke afbeeldingen is het  
een enkelvoudige ketel voor             
stoomlevering aan twee gelijke machinen2
 eene dergelijke en nevens elkander     
geplaatste machine wordt hier alleen    
voorgesteld1 waarvan de verklaring      
geheel op de andere toepasselijk is4    
,figuur #a4 verbeeldt het zij aanzigt   
van den enkelvoudigen stoomketel en van 
eene machine4 ,figuur #b4 is de         
doorsnede overlangs van dien ketel en   
van die zelfde machine2 de roei-wielen  
of schepraden zijn alleen met           

gestippelde lijnen in ,fig4 #a          
aangeduid1 hetgeen voldoende duidelijk  
is1 en geene verdere uitleg behoeft1 de 
bijgestelde letters en nommers dienen in
 beide ,figuren voor de volgende        
aanwijzingen3  ,,aaaa stoomketel met in 
besloten fornuis ,b',,bb2 dit fornuis   
bestaat uit twee nevens elkander        
gelegene vuurhaarden of vuurplaatsen1   
waarvan hier slechts eene ,b'1 zigtbaar 
is1 en uit twee daarmede afzonderlijk   
gemeenschap hebbende rookleidingen1     
waarvan gedeelten bij ,,bb te zien zijn2
 in de vuurplaatsen wordt de brandstof  
verbrand1 waarvan de overblijvende      
sintels en asch in de ruimte ,c door de 
roosters nedervallen2 door de           
rookleidingen ,,bb stroomt het vlammende
 gaz of de verhitte rook van de vuren   
naar den schoorsteen ,d1 waar van hier  
het onderdeel slechts staat afgebeeld1  
en met eenen beschermenden mantel       
omgeven ter beveiliging van het         
scheepsdek tegen brand2 dit onderdeel   
van den schoorsteen is met deszelfs     

mantel op den ketel bevestigd1 terwijl  
het bovendeel boven dezen mantel op     
eenen omgaanden rand van het onderdeel  
staat1 doch geheel onverbonden1 ten     
einde dat bovendeel overboord zoude     
kunnen vallen zonder dat de vuurstroom  
uit de rookleiding1 eenige schade aan   
het dek te weeg brengt2 een weinig boven
 den mantel is de schoorsteen met eene  
draaibaren wartelklep ,,ab voorzien1    
even als in eene gewonen kagchelpijp1   
waarmede men den zoogenaamden trek1     
welken de schoorsteen daarstelt1 kan    
wijzigen of geheel beletten4  ,het      
geheele fornuis is binnen den ketel     
rondom met water omgeven2 men herkent de
 vereischte hoogte van dat water1 door  
aanwijzing van eenen vlotter of drijver 
,e1 welke tot dat einde op eene as      
beweegt1 die buiten den ketel           
doorsteekt2 de herkenning van de        
waterhoogte geschiedt ook nog door      
middel van de peilkranen aa2 ook is er  
nog eene glazen buis buiten tegen den   
ketel geplaatst1 die met het inbesloten 

water gemeenschap heeft1 doch die ter   
voorkoming van verwarring in de         
afbeeldingen op eene zoo kleine schaal  
niet is afgeteekend4 ,ook is hier om    
dezelfde reden de afbeelding            
achtergelaten1 van eene dier vele       
toerigtingen1 waardoor een watergebrek1 
onafhankelijk van de bijzondere         
oplettendheid van den bestuurder of van 
den vuurstoker1 kennelijk gemaakt wordt4
 ,dit wordt aangewezen of door          
uitstrooming van stoom of heet water1 op
 of vr het oogenblik1 dat watergebrek   
binnen den ketel bestaat1 of door eenig 
geruisch makend1 of sterk in het oog    
vallend middel1 ter bijzondere          
waarschuwing2 welke toerigting in aard  
of wijze gekozen wordt1 overeenkomstig  
de daarvoor bestaande plaatsgelegenheid4
  ,f is eene op de stoomkap des ketels  
geplaatste kast1 waarin zich twee       
veiligheidskleppen bevinden2 eene dier  
kleppen is met derzelver onderaan       
gehangene belading ,g slechts hier te   
zien1 deze veiligheidsklepkast heeft    

bovenop1 eene opening met ontlastpijp   
,,ii 7hier even als het bovendeel des   
schoorsteens als afgebroken             
voorgesteld71 waardoor de overvloedige  
stoom1 bij opening van eene of beide    
veiligheidskleppen ontvliedt2 ,i1 ,i1 ,i
 is een hefboomtoestel1 waarmede eene   
der veiligheidskleppen1 door den        
bestuurder van de machine1 naar         
willekeur kan geopend worden1 door      
slechts aan de schroevende handkruk b te
 draaijen2 de andere veiligheidsklep1   
die een weinig meer beladen is1 kan niet
 met de hand geligt worden1 is zelfs tot
 dat einde afgesloten1 om alleen uit    
zich zelve te ligten1 wanneer er        
overvloed of te hoog gespannen stoom    
bestaat1 of ingeval door eenig gebrek   
stoomontlasting door de eerste          
verhinderd wordt2 c is eene dunne pijp1 
waardoor het water1 dat zich in de      
veiligheidsklepkast vergaderen mogt1    
afloopt buiten boord2 d is een          
stoommeter met eenen kleinen1 op kwik   
drijvenden1 stijl voorzien1 welke de    

mate der stoomspanning1 die binnen den  
ketel heerscht1 op eene nevensgeplaatste
 schaal aanwijst4  ,,kk spuibuis met    
kraan1 welke door het scheepsvlak gaat1 
en alzoo met het buitenwater gemeenschap
 heeft1 dient om uit den ketel naar     
verkiezing water te loozen gedurende of 
na deszelfs werking1 of om den ledigen  
ketel van water te voorzien2 de spuibuis
 bezit nog eene andere kraan e1 waardoor
 men water door middel van eene nader   
aan te wijzene handperspomp in den ketel
 brengen1 of denzelven daardoor         
ontledigen kan4  ,l mangatdeksel1 dat   
eene opening in de stoomkap des ketels  
dekt1 genoegzaam groot ter doorlating   
van eenen persoon2 dit deksel is met    
eene luchtklep f voorzien2 g is een     
slikgatdeksel1 te openen voor de        
reiniging des ketels4  ,m voedingkraan1 
waardoor de ketel deszelfs voeding met  
warm water door de machine geniet2 deze 
kraan is naar gelang der behoefte aan   
voedingwater1 met de hand te openen of  
te sluiten4  ,n is eene kast1 welke eene

 klep bevat1 die door draaijing van het 
handwiel h geheel of gedeeltelijk       
opengezet1 of gesloten kan worden1      
hierin vloeit de stoom uit den ketel1 en
 bij geopende klep uit den ketel naar de
 machinen door de aanverbondene         
leibuizen ,o4  ,,pp stoomcilinder met   
daarin digt sluitenden zuiger kk1       
waarvan de stang door eene pakkingbos i 
van het stoomcilinderdeksel opgaat2 de  
stoom vloeit in dezen cilinder boven of 
onder den zuiger uit de stoomschuifkast 
l l naar gelang van den stand der       
daarbinnen beweegbare stoomschuif l l1  
door den boven of onder stoomdoortogt i'
 i'4 ,de stoomschuifkast l l wordt met  
stoom uit den ketel voorzien langs de   
smoorklep m1 welke naar willekeur meer  
of min opengezet kan worden door middel 
van het bovengelegen handvat2 de toegang
 van den stoom naar de smoorklep vindt  
plaats door den hollen band n n welke   
den stoomcilinder omgeeft1 en waarmede  
de stoomleibuis ,o is vereenigd4  ,bodem
 en deksel van den stoomcilinder        

bezitten naar eisch beladene            
waterkleppen n' n'1 waardoor toevallig  
in den cilinder geslagen water zich zelf
 ontlast4  ,boven kleine openingen in   
het cilinderdeksel zijn kleine kommen1  
met kranen p p voorzien1 geplaatst1     
waardoor men naar welgevallen1 olie of  
vet tot den zuiger kan doen vloeijen4   
,de opgaande stoomzuigerstang is aan    
derzelver top met een dwarsjuk          
vereenigd1 de armeinden van dit juk zijn
 ter wederzijden van den stoomcilinder  
beweegbaar verbonden1 met zijroeden q1  
die benedenwaarts1 even zoo met de armen
 van een paar balansen ,,qq zijn        
gekoppeld2 de stoomzuiger k k door den  
druk des stooms zich op- of neder       
bewegende1 geeft dus1 door tusschenkomst
 van deze zijroeden q1 gelijke beweging 
aan de balansen ,,qq4  ,voor de rigtige 
leiding van den top der stoomzuigerstang
 heeft men de zijroeden q beweegbaar    
verbonden met het zoogenaamde toestel   
der evenwijdige of parallele beweging1  
bestaande uit de straalroeden #bb en de 

koppelroede #dd1 die de straalroeden aan
 kleine beweegbare krukken #cc en de    
balans verbindt4  ,elk paar balansen    
,,qq is bij het einde der               
tegenovergestelde armen onderling       
vereenigd door een ander juk r1 uit     
welks midden eene drijfstang ,r opgaat1 
waarvan het boveneinde beweegbaar       
verbonden is met de pen van de          
hoofdaskruk ,,ss' derwijze1 dat de      
hoofdas ,s'1 daardoor kan worden        
omgevoerd2 de kruk ,,tt der wielas wordt
 door de omwentelende eerste kruk ,,ss' 
voortgedreven1 door tusschenvoeging van 
een koppellid ,u1 zoodat de buiten boord
 daaraan verbondene roeiwielen of       
schepraden1 daarmede omdraaijen4  ,de   
hoofdas ,s' is door eene                
excentriek-schijf ,,vv omvat2 om deze   
schijf is een ring beweegbaar en aan de 
excentriek-roede ,w verbonden1 welke    
roede aan het andere einde in eene keep 
den arm t vat1 die op eene beweegbare as
 bevestigd is2 de hoofdas ,s' de        
excentriek-schijf ,,vv mede voerende1   

zal alzoo door tusschenkomst van de     
excentriek-roede ,w1 den arm t heen en  
weder bewegen met de daaraan bevestigde 
as4  ,deze laatste as bezit ter         
wederzijde van de stoomschuifkast eenen 
arm u1 met daaraan beweegbaar verbondene
 opgaande ligte zijroeden1 welker toppen
 even zoo zijn verbonden met een klein  
dwarsjuk op den top u' van de stang der 
stoomschuif1 welke stang door eene      
pakkingbos van het deksel der           
stoomschuifkast ll uitkomt2 op die wijze
 wordt dan de stoomschuif door middel   
van de excentriek-schijf ,,vv mede op en
 neder bewogen2 v'v' is het tegenwigt   
der stoomschuif4 ,de hoogste en laagste 
standen van de stoomschuif hebben niet  
gelijktijdig plaats met de hoogste en   
laagste standen van den stoomzuiger1    
opdat de stoomtoelating dan eerst plaats
 vinde1 wanneer de stoomzuiger deszelfs 
hoogsten of laagsten stand bereikt      
heeft2 hiertoe is aan de                
excentriek-schijf ,,vv op de hoofdas ,s'
 eene daarvoor passende rigting gegeven1

 zoodat de hoogste en laagste standen   
van de stoomschuif plaats vinden1 nadat 
de stoomzuiger circa een vierde deel van
 deszelfs slag is gedaald of gerezen4   
,de stand van de excentriek-schijf voor 
vooruitwerking van de roeiwielen of     
schepraden niet dezelfde zijnde1 als    
voor achteruitwerking van dezelve1 zoo  
is voor het aannemen van die twee       
verschillende standen van de            
excentriek-schijf1 de noodige           
wisselruimte op de hoofd-as gelaten4    
,om de beweging van de stoomschuif1 en  
bijgevolg van de machine te doen        
ophouden1 bestaat bij de keep der       
excentriek-roede ,w eene klink w1       
waarmede de bestuurder met de hand de   
excentriek-roede van den arm t          
ontkoppelt1 en daardoor het op- en neder
 bewegen van de stoomschuif doet staken1
 zoodat de stoomzuiger k k de           
beurtelingsche toelating van stoom mist 
en gevolgelijk zal stilstaan4  ,met den 
arm t is een lange hefboom of handel x x
 vereenigd1 welke dient1 om bij         

ontkoppeling van den arm t van de       
excentriek-roede ,w1 aan de stoomschuif 
zoodanigen stand met de hand te geven1  
als geschikt is1 om de stoomzuiger k k  
te doen rijzen of dalen1 naar gelang    
men1 tot voor- of achteruit werken1 de  
roeiwielen1 of schepraden in beweging   
verkiest te stellen4 ,dit aanvankelijk  
in beweging stellen van de machine naar 
behooren door de hand van den bestuurder
 plaats vindende1 zoo bezorgt deze1 door
 verzetting van de klink w1 de weder    
zamenkoppeling van de excentriek-roede  
,w met den arm t1 waardoor het vervolg  
der beweging in den aangevangen zin uit 
zich zelf1 zal worden onderhouden4  ,x  
,x is de condensor waarin de stoom uit  
den stoomcilinder vloeit1 om tot water  
verdikt te worden1 door aldaar in       
aanraking te komen met koud water1 dat  
door het pijptoestel o' o' en de        
injectiekraan y vloeit2 de toevloeijing 
van het injectiewater wordt geregeld    
door den bestuurder1 want daartoe houdt 
de injectiekraan eene handkruk z4  ,y   

luchtpomp met insluitenden zuiger1 die  
opslaande kleppen #a1 #a bezit2 de      
luchtpompzuigerstang is even als de     
stoomzuigerstang met een dwarsjuk       
verbonden1 waarvan zijroeden #b         
nedergaan1 die met de balansen ,,qq     
gekoppeld zijn2 zoodat wanneer de       
stoomzuiger rijst de luchtpompzuiger    
daalt en omgekeerd4 ,de luchtpompzuiger 
trekt opgaande het van den stoom en der 
injectie herkomstige water1 met de      
tevens uit het water ontwikkelde lucht  
uit den condensor ,,xx door de          
condensorklep #d1 en voert dit op       
deszelfs kleppen #a1a in den warm- of   
heet waterbak ,z door de klep #e van    
dien bak4  ,van het in den warm- of heet
 waterbak opgevoerde water1 wordt door  
de opening #f het noodige getrokken1 om 
den ketel voor het verstoomde water     
weder aan te vullen of te voeden1 eene  
perspomp1 waarvan de zuiger of dompelaar
 door het luchtpompjuk op en neder      
bewogen wordt 7in de afbeeldingen niet  
zigtbaar1 wordende door de luchtpomp    

bedekt7 dient tot dat einde2 want pijpen
 #g1g zijn daarmede vereenigd1 waardoor 
dat warme water in de gemeenschappelijke
 pijp #h1h naar den ketel1 door de      
openstaande voedingkraan ,m gevoerd     
wordt2 #bc zijn leistangen1 die door de 
armen van het luchtpompzuigerjuk omvat  
worden1 en voor de rigtige leiding      
daarvan dienen2 aan eene dier stangen is
 de dompelaar van de voedingpomp        
verbonden1 en kan alzoo met het juk op  
en neder bewegen4  ,de heet waterbak ,z 
bezit eene verhooging of kolom y ter    
voorkoming van wateroverstorting1 en    
tegen deze kolom is eene beladene       
stortklep #i aangebragt1 waardoor het   
voedingwater weder in den warm waterbak 
terug valt1 ingeval de voedingkraan ,m  
aan den ketel mogt gesloten wezen       
middelerwijl de voedingpomp werkt2 de   
voedingpompzuigers of dompelaars1 kunnen
 door de hand van den bestuurder in of  
buiten werking gesteld worden1 naar     
gelang de behoefte aan ketelvoeding4    
,het in den warm- of heet waterbak te   

veel overblijvende water1 ontlast zich  
buiten boord1 door de opening der       
vloeipijp y1 welke opening bij stilstand
 van de machine door eene klep gesloten 
kan worden1 met aan de schroevende      
handkruk #aj te draaijen4  #ab          
handperspomp1 waarmede de ketel1        
onafhankelijk van de werking der        
machine1 met koudwater kan gevuld of    
gevoed worden1 door eene 7hier slechts  
gedeeltelijk afgebeelde7 pijp r t1 die  
met de kraan e der spuibuis ,k          
gemeenschap heeft1 of ook kan door deze 
pomp de ketel1 wanneer het noodig mogt  
zijn1 geledigd worden4  #ac             
scheepslenspomp4 waarvan de zuiger door 
eenen der armen van de balansen ,,qq op 
en neder bewogen wordt2 deze pomp voert 
het zich in het vaartuig bevindende     
water op en over boord1 en haalt dit uit
 het voor- of uit het achterschip door  
pijpen1 hier niet geheel afgebeeld2 zij 
kan door de hand van den bestuurder in  
of buiten werking gesteld worden1 #ad is
 de doorblaaskraan door eene kleine     

handkruk #ae te openen2 geopend zijnde  
stroomt de stoom uit de stoomschuifkast 
l l door dezelve in den condensor ,,xx  
en in de luchtpomp ,y1 drijft uit beiden
 door de snuifklep #af 7en soms door de 
klep van den warm waterbak #e7 het daar 
in zijnde water en de aanwezige lucht3  
eene uitdrijving1 die bij het eerst in  
beweging brengen der machine altijd moet
 geschieden4  ,op den condensor ,,xx is 
een manometer of barometer #ag          
geplaatst2 het zich daar in bevindende  
kwik toont aan in hoe verre de spanning 
binnen den condensor is verminderd4     
,tegen den hollen band n n van den      
stoomcilinder bestaat1 een stoommeter   
#ah1 om de spanning van den stoom daar  
binnen gade te slaan1 deze stoommeter is
 even als die aan de stoomkap des       
ketels2 nog bestaat onder aan den hollen
 band eene aftapkraan #ai1 waardoor men 
het daar binnen vergaderde water kan    
doen afloopen4  ,eindelijk ziet men dat 
de hoofdas ,s' niet alleen in stoelen op
 eene stelling wordt gedragen1 maar dat 

ook stoomcilinder1 condensor met        
aanverbondene luchtpomp en warm         
waterbak1 onderling1 en met die stelling
 zijn verbonden2 de grondslag van dat   
geheele verband is in de eerste plaats  
de fondatie op het scheepsvlak1 door    
middel van goed verzekerde              
fondatiebouten #bj1 en ten tweede de    
hoofd- en wielas-balken #ba1 die met de 
stelling goed vereenigd zijn4 ,deze     
balken breiden zich ter wederzijden     
buiten het vaartuig uit1 en vereenigen  
zich aldaar1 als uit een ligchaam       
bestaande1 op welke buiten uitbreiding  
zich stoelen bevinden1 waarop de        
roeiwielen of schepraden dragen4  ,aldus
 de zakelijke deelen van dit gansche    
stoomwerktuigelijke toestel aangetoond  
hebbende1 zal het niet ongepast zijn1   
eene korte aanwijzing te laten volgen1  
hoedanig de machinen in beweging en tot 
stilstand gebragt worden4  ,in den      
stoomketel genoegzame ontwikkeling van  
stoom bestaande1 7herkenbaar aan de     
stoomontvlieding door de ontlastpijp    

,,ii der kast van de veiligheidsklep ,f1
 waarvan de spanning op den stoommeter d
 aangewezen wordt7 en zich door middel  
der pijlkranen a a1 drijver ,e of       
waterpeilbuis verzekerd hebbende dat de 
ketel met eene voldoende hoeveelheid    
water gevuld is1 zoo begint men met de  
stoomcilinders en stoomschuifkasten te  
verwarmen2 het geen geschiedt door het  
openen van de klep in de kast ,n met het
 handwiel h2 de stoom zal als dan uit   
den ketel door de stoomleibuizen ,o in  
de holle banden n n der stoomcilinders  
vloeijen1 en van daar langs de          
openstaande smoorkleppen m1 in de       
stoomschuifkasten l l2 verwarming       
opmerkende1 zoo beweegt men door middel 
van de hefboomen of handels x de        
stoomschuiven eenige malen op en neder  
7waarvoor de klinken w1 natuurlijker    
wijze zoodanig moeten zijn gesteld1 dat 
geene koppeling van de armen t met de   
excentriek roeden ,w bestaat72 door die 
behandeling van de stoomschuiven zal    
mede stoom in de cilinders vloeijen1    

terwijl men zich te gelijkertijd van de 
goede beweegbaarheid der stoomschuiven  
verzekert2 ook zal men de aftapkranen   
#ai openen1 om het water van om de      
stoomcilinders te doen afloopen2 deze   
bewerking noemt men3 de machinen        
verwarmen4  ,genoegzame verwarming      
plaats vindende1 dan stelt men met de   
hand de stoomschuiven in middenstand1   
dat is zoodanig dat dezelve de boven en 
onder stoomdoortogten der cilinders     
sluiten2 als nu opent men met de        
handkrukken #ae1 de doorblaaskranen #ad1
 en houdt die zoo lang geopend1 tot dat 
men door de snuifkleppen #af1 niets     
anders dan stoom ziet uitstroomen1      
zijnde dit het teken1 dat al het water  
met de aanwezige lucht is uitgedreven2  
deze bewerking wordt doorblazen genoemd4
 ,zoo men dan de stoomschuiven met de   
hand in zoodanigen stand zet1 dat       
toelating van stoom1 op of onder de     
stoomzuigers plaats heeft1              
overeenkomstig den zin van omwenteling1 
welke men aan de hoofd- of wielaskrukken

 wil geven1 dan zullen de machinen      
dadelijk aanvangen te bewegen2 doch daar
 de armen t van de excentriek-roeden ,w 
zijn ontkoppeld1 zoo bewegen de         
stoomschuiven niet mede1 daarom verzet  
men de stoomschuiven nogmaals met de    
hand1 om ne omwenteling van de hoofdas  
,s te veroorzaken1 waarna men de klinken
 w derwijze verzet1 dat zamenkoppeling  
van armen t en excentriek-roeden ,w     
plaats vindt2 vervolgens opent men met  
de handkrukken z langzaam de            
injectiekranen y1 tot zoo verre als met 
de toenemende snelheid der machinen     
overeenkomt1 die als dan zullen         
doorwerken2 men noemt deze bewerking3 de
 machinen aanzetten1 7het laat zich     
begrijpen1 dat ter ontlasting van het   
overvloedige water1 dat de              
luchtpompzuigers in den warmwaterbakken 
,z opvoeren1 de kleppen der vloeipijpen 
y door middel der handkrukken #aj moeten
 opengezet worden74  ,de machine alzoo  
tot volle kracht werkende1 kan in       
vermogen of snelheid verminderd worden1 

door vermindering van stoomtoevoer naar 
de stoomzuigers en daaraan gepaarde     
vermindering van injectie water1        
waarvoor men dan de injectiekranen y en 
de smoorkleppen m zoo veel zal sluiten1 
als voor de verlangde vermindering in   
snelheid voegzaam is4  ,om de machine te
 doen stil staan1 sluit men eerstelijk  
de injectiekranen y1 en doet vervolgens1
 door middel der klinken w1 de          
excentriek-roeden ,w van de armen t     
ontkoppelen2 want als dan zal de        
beweging der stoomschuiven en bij gevolg
 de beurtelingsche toevloeijing van     
stoom naar de stoomzuigers ophouden4    
,bij het tot stilstand brengen van de   
machine1 moet men de stoomschuiven met  
de hand weder in middelstand zetten1    
ingeval het ophouden derzelver beweging 
niet op middelstand heeft plaats        
gevonden4  ,zoo de machine1 lang moet   
stilstaan1 opent men langzaam de        
handelbare veiligheidsklep met de       
handkruk b1 doch wanneer het dadelijk in
 beweging brengen vereischt wordt 7het  

zij in denzelfden of in omgekeerden     
zin71 is zulks niet noodig1 ook niet het
 zoogenaamde doorblazen1 noch het openen
 der aftapkranen #ai4   ,deze           
afbeeldingen zijn op steen gebragt naar 
eene teekening van 's ,rijks            
,hoofdmachinist1 waarin alzoo zijne     
beproefde wijze van inrigting           
voorgesteld staat4   ,illustratie