,,b$5k+5 ,,teg5 ,,de ,,le] ,,van ,,d>w91 ,gevolgd door ,bes*\w+5 ov] e5ige philosophis*e ond]w]p54 ,door d5 s*rijv] van het w]k1 ,getiteld3 ,ov] de w]k+ d] natuurwett5 op z$elijk gebi$ enz4 ,en van ,het v]volg op dit w]k4 ,am/]dam1 ,j4 ,c4 ,loman ,jr4 #ahga4 ,,inh\d4 ,,bladz4 #ao4 ,b$5k+5 teg5 de le] van ,d>w94 #c4 #bo4 ,bes*\w+5 ov] de oorzaak van het kwaad en ov] het doel van het lev54 #fd4 #co4 ,bes*\w+5 ov] e5ige ond]w]p5 op buit5z9nelijk gebi$4 #adc4 #do4 ,bes*\w+5 ov] de gee/elijke ontwikkel+ van d5 m5s*4 #bje4 #eo4 ,bes*\w+5 ov] de drie algeme5e natuurwett5 en e5ige &]e hi]m$e 9 v]b& zijnde zak54 #bca4 ,,b$5k+5 ,,teg5 ,,de ,,le] ,,van ,,d>w94 ,onze b$5k+5 teg5 de ?ans bij het bes*aafde publiek vrij bek5de le] van ,d>w9 zijn de volg5de3 #ao4 ,dat de splits+ van di]soort5 9 &]e soort51 van deze w$] 9 nieuwe enz4 sle*ts bij uitzond]+ kan plaats hebb52 namelijk1 wanne] de natuur aan e5ige di]soort e5 groot] aantal wijz5 van be/aan aanbi$t dan vroeg] en &]s belet wordt1 door dat de voortplant+ door p>+ van mannetjes en wijfjes van diezelfde soort ges*i$t4 #bo4 ,dat het uit/]v5 van di]soort5 sle*ts bij uitzond]+ kan plaats hebb51 omdat1 na>mate van zulk e5e soort1 b9n5 dezelfde uitge/rek!id grond1 het aantal exempl>5 v]m9d]t1 elk dez] ond] lev5som/&igh$5 komt1 wa>9 het bet] dan vroeg] aan de oorzak51 deszelfs soort tra*t5de te v]nietig51 kan w$]/aan4 #co4 ,dat het ges*ikt] word5 d] organisatie van di]soort51 voor de om/&igh$5 wa>9 zij v]ke]51 onmogelijk door de natuurkeus 7&]s gezegd door de w]k+ van het toeval7 kan ges*i$54 #do4 ,dat1 zelfs aang5om51 dat de natuurkeus die ges*iktword+ kon voortbr5g51 hi]door nog niet v]kla>d z\ word51 hoe lag]e di]soort5 van liev]l$e hoog]e organisati5 v]krijg51 zoodat de le] van ,d>w9 de vraag wat 0 e]d] de kip ( het ei1 onbeantwoord laat4 ,e5 wel is wa> niet voll$ig1 ma> desniettem9 vrij voldo5d antwoord op die vraag wordt to* sle*ts gegev51 wanne] m5 kan aantoon51 dat al de ?ans be/a&e di]soort5 ontsprot5 zijn uit e5 aantal &]51 elk op d5 all]laag/5 trap van di]lijke organisatie /a&e4 ,deze hypo!se heeft re$s1 voordat de ond]zoek+5 d] v]/e5+51 b9n5 de s$im5taire lag5 bevat h>e wa>s*ijnlijkheid aangetoond hadd51 d5 bijval van d5k]s g5ot54 ,t5 all5 tijd5 hebb5 deze to* aang5om51 dat het bijzond]e1 uit het me] algeme5e1 het zam5ge/elde 7mits die zam5ge/eldheid 9 e5e me] kun/ige inrigt+ be/ond71 uit het me] e5v\dige en het hoog]e uit het lag]e 7zoo dit e5 ev5 bijzond] k>akt] als dit hoog]e bezat71 moe/ voortspruit54 ,de erv>+ toonde to* aan1 dat 9 het maats*appelijke en op het gebi$ van kun/ en wet5s*ap dit /e$s het geval 0 en v&a>1 dat m5 /elde1 dat die s*oone regels ook op het gebi$ van het buit5z9nelijke moe/5 geld54 ,raadpleegt m5 zelfs de ,oude ,cosmogoni51 zoo ontwa>t m5 da>9 e5e veelal op k9d]lijke1 wijze ontv\wde grondg$a*te1 dat er1 wel is wa>1 niet e5 beg9 van alles1 ma> wel van het bijzond]e be/aan heeft1 namelijk dat de w]eld met al d]zelv] v]s*eid5h$5 zi* uit e5 e5vormig5 *aos ontwikkeld heeft en dat uit e5 nevela*tig5 en e5 k>akt] van algeme5heid bezitt5de ,o]god1 de m5s*5 en bijzond]e god5 voortgesprot5 zijn4 ,m5 kan gemakkelijk opm]k5 dat het hoog]e1 mits dit e5 ev5 /]k k>akt] van bijzond]heid als het lag]e bezit1 dit laat/e noodig heeft om te be/aan2 t]wijl het omgeke]de niet doorgaat4 ,de vlees*et5de di]5 v]sl9d5 bijv4 de gemiddeld m9d] gee/elijk ontwikkeld dan zij zijnde plantet5de di]52 t]wijl deze ze] gevoegelijk e]/gemelde kunn5 ontb]54 ,de kle9e vogels vo$5 zi* met de lag] dan h5 /a&e insect51 deze w$] met microscopis*e di]tjes en zelfs de plant5 z\d5 niet kunn5 be/aan1 zoo er ge5e microscopis*e plantjes en di]tjes aanwezig w>51 t]wijl da>5teg5 deze de hoog]e plant5 wel kunn5 miss54 ,zoo to* het reg5wat] ge5e organis*e be/&deel5 bevatte1 z\d5 er door z\t5 uit d5 bodem gevo]d1 ma> ge5e nieuwe z\t5 door ontb9d+ di] organis*e be/&deel51 er +ebragt word54 ,deze laat/e word5 nu gelev]d door de microscopis*e plantjes en di]tjes1 welke de z\t5 van d5 ,oceaan b9n5 hunne lig*am5 opnem51 tijd5s het waaij51 door de b]o]+ d] lu*t1 hoog 9 d5 dampkr+ gevo]d en alda> b9n5 de wat]blaasjes en de zi* vorm5de reg5druppeltjes opg5om5 word54 ,ook op maats*appelijk gebi$ di5t het lag]e het hoog]e1 als onmisba> hi]voor1 vooraf te gaan4 ,e5 leg] bijv4 zond] ho(d vormt wel e5 ordelooz5 troep1 ma> kan niettem9 be/aan1 t]wijl e5 (fici] zond] soldat5 onmogelijk zijne functin kan uitoef554 ,k9d]5 kunn5 des noods van zelf le]51 ma> e5 ond]wijz] zond] s*oli]5 onmogelijk als s*oolmee/] w]kzaam zijn4 ,tuss*5 di]5 van dezelfde soort en die van naburige soort5 be/aat1 na> ons inzi51 dit ond]s*eid1 dat mannetjes en wijfjes van naburige soort5 ge5e en die van dezelfde soort wel neig+ tot gesla*tp>+ bezitt54 ,hi]door ont/aan er s*]pe klov5 tuss*5 de soort51 omdat bijv4 mannetjes1 zek]e afwijk+5 v]toon5de van die1 welke het be/e de eig5a>digh$5 hunn] soort v]toon5 en alsw>e 9 het midd5 di] soort /aan1 9 de mee/e gevall5 met wijfjes1 gelijksoortige afwijk+5 di] eig5a>digh$5 niet v]toon5de1 zull5 p>51 ma> door de organisatie d] jong5 alsw>e na> die d] exempl>51 zoo als zoo ev5 gezegd is1 9 het midd5 d] soort /a&e1 t]uggebragt zull5 word54 ,dit kan v]gelek5 word5 met het roll5 van voorw]p5 na> de e5e ( &]e te5 van e5 dijk1 zoo deze ge5e kru9 bezit en m5 er die voorw]p5 bov5 laat vall54 ,de klove tuss*5 de naburige di]soort5 wordt dan bij die v]gelijk+ voorge/eld door de bre$te van d5 grondslag van d5 dijk4 ,be/aat de helft d] bevolk+ van e5 eil& uit blank5 en de &]e helft uit neg]s en is het voor elk hunn] onv]s*illig1 ( zij al dan niet met kleurg5oot5 huw51 zoo zal de e]/volg5de g5]atie gemiddeld be/aan uit e5 kw>t blank51 de helft mulatt5 en e5 kw>t neg]s4 ,dit aantal mulatt5 bij die g5]atie kan1 wel is wa>1 m9d]1 ma> ev5 go$ me] dan die helft b$rag51 en bij die g5]atie is voor elk5 blank5 de kans1 om met e5 kleurg5oot te huw5 4 ,kla>blijkelijk zal dus bij de da>op volg5de g5]atie het aantal zuiv] blank5 gemiddeld ma> #a_/af van het geheel b$rag54 ,dezelfde r$5]+1 door ons voor de e]/e g5]atie g$aan1 voor de twe$e do5de1 zoo zal m5 bev9d51 dat bij de d]de g5]atie het aantal zuiv] blank5 ma> gemiddeld #a_/af #a_/af #a_/bef van het geheel zal b$rag54 ,dit ook doorga&e voor de neg]s en voor de kleurl+51 hetzij na> de blank5 hetzij na> de neg]s ov]hell5de1 zoo zal m5 ontw>51 dat na sle*ts we9ig g5]ati5 op zulk e5 eil& enkel mulatt5 gevond5 zull5 word5 #a4 ,de gevolg5 d] accid5tele oorzak51 wa>door de k9d]5 e5igz9s van hunne oud]s en ond]l+ v]s*ill51 word5 aldus door e5e con/ante oorzaak teg5gew]kt1 zoodat die gevolg5 7namelijk de afwijk+5 van het gemiddelde type7 aldus zek]e /]kte niet kunn5 ov]s*rijd54 ,be/aat er bij kleurg5oot5 zek]e voorkeur voor elk&]1 zoo zal het gem5gde ras niet zoo snel1 ma> niettem9 bij de a*t]e5volg5de g5]atie /e$s me] gaan pr$om9]51 7hetge5 bijv4 9 ,brazili ?ans s*ijnt te ges*i$574 ,sle*ts1 wanne] de p]son5 van elke kleur onmogelijk bij die e5] &]e kleur k9d]5 kunn5 v]wekk51 zal de ond]l+e betrekk+ d] blank51 neg]s1 mulatt5 enz4 bij de a*t]volg5de g5]ati5 dezelfde blijv54 ,zoo m5 aanneemt1 dat voor e5 mannetje e5] di]soort1 hoe we9ig ook1 de mogelijkheid be/aat1 om neig+ tot p>+ met e5 wijfje e5] naburige soort te bezitt51 en om bij dit wijfje vru*tb>e jong5 te v]krijg51 zull5 de ba/a>d51 (s*oon ze] langzaam1 9 aantal to5em51 en e9delijk1 al is het ook na ze] lang5 tijd1 alle5 be/aan4 ,elk di] beide soort5 bezit e*t] nog &]e nabur51 wa>m$e iets d]gelijks ges*i$5 kan1 zoodat bijv4 n di]soort5 9 n - #a tuss*5soort5 zull5 v]&]54 ,deze zull5 op d]gelijke wijze 9 n - #b nieuwe tuss*5soort5 omgezet word51 en zoo voortga&e1 er na e5 uit]/ lang51 ma> e9dig5 tijd1 sle*ts e5e result]5de di]soort be/aan1 hoe v] ook de beide uit]/e soort5 d] primitieve reeks van elk&] /ond54 ,deze w]k+ 7de teg5ge/elde van die door ,d>w9 aang5om57 wordt e*t] teg5gew]kt1 doordat er e5e con/ante oorzaak be/aat1 deels door tuss*5kom/ van d5 wil d] di]5 7de /ell+ van ,lam>ck71 do* groot5deels buit5 die tuss*5kom/1 g$ur5de het lev5 de organisatie d] di]51 voor de om/&igh$5 wa>9 deze v]ke]51 ges*ikt tra*t5de te do5 word54 ,ge/eld bijv4 dat bij het op blz4 #f aangegev5 voorbeeld de k9d]5 /e$s de lev5swijze hunn] vad]s volg5 en dat hi]door g$ur5de hun lev5 hunne kleur1 trekk5 enz4 tot die di] vad]s nad]5 7hetge5 ov]e5komt met de nad]+ d] ba/a>d5 g$ur5de hun lev5 tot die d] twee /amdi]soort5 wi] lev5swijze zij kiez571 zoo zal bij de e]/volg5de g5]atie de helft d] mulatt51 g$ur5de d5 tijd tuss*5 hunne eig5 geboorte en die hunn] k9d]5 v]loop51 de blanke en de &]e helft de neg]type wat nad]54 ,hetzelfde bij de volg5de g5]atie plaats hebb5de1 zoo zal er e9delijk e5e g5]atie ont/aan1 wa>van de beide helft5 9 uitzigt zoo we9ig van elk&] v]s*ill51 dat de zoo ev5 gemelde neig+ d] k9d]5 om g$ur5de hun lev5 tot d5 type hunn] vad]s te nad]51 ev5 /]k is als die om1 7door voor hunne geboorte wat van de type hunn] mo$]s ov] te nem571 alsdan van die hunn] vad]s af te wijk54 ,kla>blijkelijk zal1 wanne] de zu*t tot p>5 van individu51 tot v]s*ill5de rass5 behoor5de1 zwakk] is1 dan bij individu5 van hetzelfde ras1 dit teg5 elk&] opweg5 van zooev5 gemelde con/ante oorzaak en die op blz4 #f aangegev51 vroeg] en bij groot]e v]s*ill5 tuss*5 de na e5ige g5]atin be/a&e rass5 be/aan4 ,olie tra*t bijv4 /e$s bov5 wat] te drijv51 en ro]t m5 beide die vo*t51 zoo zal e9delijk de v]m5g5de w]k+ di] b]o]+ gebalance]d word5 door de neig+ d] olie om op- en die van het wat] om n$]wa>ts te gaan4 ,hoe zwakk] nu die b]o]+ 7v]gelijkba> met de w]k+ d] p>+ tuss*5 individu5 van v]s*ill5d ras7 is1 hoe zuiv]d] de olie 9 het bov5/e en het wat] 9 het ond]/e deel van het vat zull5 zijn4 ,met de klov5 tuss*5 de di]soort5 kunn5 v]gelek5 word51 die tuss*5 de volk5 en die tuss*5 de belijd]s d] v]s*ill5de godsdi5/5 be/a&e4 ,het g]iefelijke voor m5s*51 om de eig5a>digh$5 van e5 ( &] volk aan te nem51 ( om e5ige be/a&e godsdi5/ te belijd5 en aldus niet1 zoo als bij het gesole]d /aan tuss*5 twee volk51 ( twee godsdi5/51 voor e5 i$] e5 vreemdel+ te zijn1 is to* met de voorkeur d] mannetjes voor de wijfjes van de mee/ op h5 gelijk5de soort te v]gelijk54 ,na>mate zek]e v]s*ill5 9 organisatie de neig+ tot gesla*tp>+ /]k] v]zwakk51 zull5 er kle9]e ma> me] di]soort5 be/aan en1 na>mate1 bij m9d] bes*av+1 het v]ke] tuss*5 de m5s*5 en hun gee/ van zam5w]k+ g]+] is1 er me] natin be/aan4 ,volk5 ont/aan1 doordat niet i$] m5s* zijne afzond]lijke wett5 kan bezitt5 en1 zond] aansluit+ aan &]51 voor zijne veiligheid kan zorg52 godsdi5/ige gez9dh$51 weg5s de behoefte om geme5s*appelijk de e]di5/ te v]rigt52 di]soort51 doordat de neig+ tot p>+ niet re$s door de m9/e v]s*ill5 9 organisatie 7de sexuele niet 9 aanm]k+ g5om571 uitg$o(d wordt en1 doordat de voortplant+ niet door h]maphrodit5 plaats heeft2 do*1 t]wijl tot e5e natie1 ( e5e religie m5s*5 kunn5 behoor5 van ze] v]s*ill5de gee/elijke1 ontwikkel+ en ov]ig5s ond] v]s*ill5de lev5som/&igh$5 v]ke]5de1 is zoo iets bij de di]5 e5] zelfde soort veel m9d] mogelijk4 ,voor de v]deel+ e5] di]soort 9 v]s*ill5de rass5 di55 deel5 er van ond] &]e lev5som/&igh$5 te gaan v]ke]5 7hetge5 met het ont/aan van zelf/&ige kolonin bij de volk5 te v]gelijk5 is74 ,de neig+ d] organisatin d] di]51 om voor de lev5som/&igh$51 wa>9 deze di]5 v]ke]51 ges*ikt te word51 kan dan mak5 dat die rass5 zooveel van elk&] gaan v]s*ill51 dat de neig+ tot p>+ tuss*5 h5 wordt uitgeblus*t1 ev5 als bijv4 tuss*5 de ,engels*e en ,am]ikan5 het gevoel van geme5s*appelijke nationaliteit4 ,gaan e*t] die kortel+s ont/ane di]soort5 lat] w$] ond] dezelfde om/&igh$5 v]ke]51 en met elk&] v]m5gd lev51 zoo zal noodw5dig het omgeke]de van zooev5 moet5 plaats hebb54 ,noodigt de a>dopp]vlakte de di]5 /e$s tot ev5veel v]s*ill5de wijz5 van be/aan uit1 zoo zull5 wel is wa> accid5tele oorzak5 splits+ van soort5 teweeg kunn5 br5g51 do* zam5smelt+ hi] van gemiddeld ev5 m5igvuldig plaats hebb51 do*1 wanne] die mogelijke wijze van be/aan m5igvuldig] word51 de soort5 dit insgelijks do54 ,dit laat/e s*ijnt nu het geval gewee/ te zijn4 ,primitief 0 to* de a>dbodem ov]al met wat] van ev5 groote diepte en ev5 hooge temp]atuur b$ekt en hield de met dikke vo*tblaasjes v]vulde lu*t de a>de 9 de s*aduw g$ompeld4 ,lat] ont/ond5 droog l&1 /r&51 mo]ass51 boss*5 en me] ( m9d] diep en heet wat]1 nog lat] de bloem5 ontluik5de zonnes*ijn1 groote hoogt51 diepe valleij51 uitge/rekte l&51 groot v]s*il 9 gewass5 en 9 temp]atuur enz4 ,m5 d5ke voorts niet1 dat enkele exempl>5 e5] di]soort1 9 e5 &] l& en klimaat ov]gebragt1 zi* alda> /e$s /]k v]m5igvuldig54 ,dit is somtijds het geval gewee/1 zoo als bijv4 met de pa>d5 en rund]5 9 ,z4 ,am]ika1 omdat deze di]5 alda> 9 ze] gun/ige om/&igh$5 v]ke]d5 en de bes*]m5de h& van d5 m5s* zi* niet t]/ond van h5 aftrok1 do* 9 veel &]e gevall5 zijn de p] s*eepsgeleg5heid na> vreemde gewe/5 ov]gebragte tamme di]5 alda> uitge/orv54 ,t]wijl geheel gemis aan neig+ tot p>+ maakt1 dat1 (s*oon op v]s*ill5de wijze lev5de di]5 van v]s*ill5de soort51 met elk&] v]m5gd1 dezelfde l&/reek kunn5 bewon51 zond] dat die soort5 te zam5 smelt51 is dit niet zoo go$ mogelijk bij di]5 van aangr5z5de rass51 omdat tuss*5 deze er nog e5ige neig+ tot p>+ be/aat4 ,bij die rass5 zal dan iets plaats hebb5 ov]e5kom5de met hetge5 op blz4 #h aangevo]d is1 namelijk1 er zal na e5 aantal g5]atin twee v]s*eid5h$51 m9d] dan de twee rass51 to5 deze met elk&] v]m5gd g+5 lev51 van elk&] v]s*ill5de1 ont/aan4 ,zoo m5 het aantal d] tuss*5 die beide v]s*eid5h$5 geleg5 kruisl+5 v]m5igvuldigt met d]zelv] afwijk+5 van de e5e ( &]e v]s*eid5heid1 zal e5maal dit product niet me] v]groot51 door het gebor5 word5 van nieuwe kruisl+51 als v]m9d]51 doordat g$ur5de hun lev5 al die kruisl+51 deels tot de type d] e5e1 deels tot die d] &]e v]s*eid5heid nad]54 ,laat/gemelde t]ugbr5g+ ont/aat1 doordat de di]51 het zuiv]e type d] v]s*eid5h$5 m bezitt5de voor de lev5som/&igh$5 wa>9 zij v]ke]5 7niet me] zijnde die d] beide primitieve rass57 bet] georganise]d zull5 zijn dan die kruisl+54 ,de di]5 s*ikk5 niet alle5 hunne organisatie na> de lev5som/&igh$5 wa>9 zij v]ke]51 ma> zoek5 tev5s na> lev5som/&igh$5 voor hunne organisatie ges*ikt 7ev5 als bijv4 e5 plotsel+ v]rijkt m5s*1 niet sle*ts zijne behoeft5 groot] doet word51 ma> tev5s door w]keloo%eid en zorgeloo%eid zijne voor hem te aanzi5lijke inkom/5 v]m9d]t74 ,de kruisl+51 door p>+ di] beide primitieve rass5 n ont/aan1 zull5 dit ook e5igz9s do5 en aldus wel is wa>1 zi* niet geheel 9 voor hunne organisatie ges*ikte lev5som/&igh$5 bev9d51 ma> ook niet me] geheel 9 die d] uit]/e van h5 het mee/e afwijk5de l$5 van e5 di] beide primitieve rass5 v]ke]54 ,voor zoov]re nu die kruisl+5 door a*t]volg5de p>+5 de organisatie di] uit]/e l$5 di] beide rass5 me] tot elk&] do5 nad]51 moet kla>blijkelijk1 het opzoek5 van lev5som/&igh$5 voor de v]&]de organisatie me] ges*ikt1 de lev5som/&igh$5 di] uit]/e l$5 d] beide rass5 n me] tot elk&] do5 nad]5 en deze alsdan 9 de bov5gemelde v]s*eid5h$5 m v]&]54 ,hi]m$e kan v]gelek5 word51 hetge5 bij twee volk51 9 k>akt]1 gee/1 bes*av+ enz4 van elk&] v]s*ill5de en elk voor die qualiteit5 ges*ikte in/ell+5 bezitt5de1 plaats heeft1 wanne] zij met elk&] 9 aanrak+ kom54 ,alsdan nem5 zij wat van elk&]s z$5 en qualiteit5 ov]1 beg9n5 aldus wat me] op elk&] te gelijk5 en s*ikk5 tegelijk hunne in/ell+5 na> hunne nieuwe qualiteit54 ,ev5 als e*t] zulk e5 v]ke] tuss*5 twee volk51 h5 sle*ts tot zek]5 graad me] op elk&] doet gelijk51 zoo zal van de bov5gemelde v]s*eid5h$5 m de gelijk5is zek]5 gr5s1 bepaald door de /]kte hunn] ond]l+e p>+1 niet kunn5 ov]s*rijd54 ,niet alle5 zoek51 wanne] e5e di]soort door e5e &]e t]ugg$rong5 wordt en zij 9 aantal individu5 v]m9d]t1 deze 7zie blz4 #aa7 plaats5 op1 wa> zij bet] dan vroeg] het be/aan hunn] soort kunn5 v]d$ig51 ma> bij de door ov]maat van geboort5 bov5 /]fgevall5 9 aantal to5em5de indr+]s heeft het teg5ov]ge/elde plaats4 ,hoe v]d] deze aldus dr+51 hoe moeijelijk] dit ges*i$t1 zoodat er e9delijk e5 toe/& van ev5wigt zal ont/aan wa>bij aanval en v]d$ig+ teg5 elk&] opweg54 ,het is bijv4 mogelijk1 dat de ,indian5 d] ,v]e5igde ,/at51 9 aantal ze] v]m9d]d1 zi* e9delijk b9n5 voor d5 l&b\w van onwa>de en we9ig g5aakb>e /rek5 als jag]s en viss*]s zull5 kunn5 /a&e h\d51 en dat de olm en &]e grotdi]5 vroeg] buit5 de hol5 leefd51 ma> 9 deze alsw>e t]uggetrokk5 zijn1 eig5s*app51 h5 ges*ikt mak5de1 om die dui/]e v]blijfplaats5 te bewon51 v]kreg5 hebb51 en dat ?ans bij die di]soort5 het aantal geboort5 teg5 dat d] /]fgevall5 opweegt4 ,nietteg5/a&e s$]t e5ige eeuw5 b9n5 het bes*aafde ,europa het s*adelijke wild met vuurwap5s be/r$5 wordt1 weet het zi*1 9 aantal v]m9d]d1 b9n5 we9ig g5aakb>e plaats5 vrij wel /a&e te h\d54 ,dat1 wanne] hoog]e rass5 met lag]e 9 aanrak+ kom51 laat/gemelde uit/]v51 is onjui/4 ,het ong$i]te bijv4 volh>dt met onze lig*am5 9 aanrak+ te kom5 en /]ft niet uit4 ,somtijds word5 de bewon]s van e5ig l& door v]ov]a>s hi]van aan zi* di5/ba> gemaakt en /]v5 zij1 zooals bijv4 de ,helot5 9 het ,oude ,lac$emon1 niet uit4 ,het lot d] plantet5de di]51 na de optr$+ ond] h5 d] c>nivor51 kan hi]m$e v]gelek5 word54 ,tijd5s d5 inval d] ,anglo ,sax5 9 ,groot-,brittanje zijn de ,celt5 door h5 t]ugg$rong51 ma> niet uitg]oeid1 en die laat/e volk/am neemt ?ans 9 ,wallis 9 aantal individu5 niet af1 ma> integ5deel toe4 ,e5 deel d] ,indian5 van ,mexico heeft zek]5 graad van bes*av+ v]kreg5 en1 9 plaats van uit te /]v51 neemt het 9 invlo$ toe en heeft zelfs iem& uit zijn midd5 d5 presid5tszetel beklomm54 ,door opnem+ 9 &]e /amm51 door v]m5g+ hi]m$e1 door v]&]+ van naam en gewoont5 kunn5 buit5di5 volk/amm5 s*ijnba> van d5 a>dbodem v]dw55 zijn en weg5s het v]krijg5 van &]e organisati5 dit met de di]soort5 d] voorw]eld insgelijks het geval gewee/ zijn4 ,uit/]v+ van di]soort5 en m5s*5/amm5 kan na> ons inzi5 sle*ts bij uitzond]+ en wel voornamelijk1 da> wa> ges*ikte ruimt5 om er b9n5 t]ug te trekk5 en v]s*il 9 localiteit5 gemi/ word51 plaats hebb54 ,wordt erg5s het klimaat k\d]1 zooals bijv4 dat van ,europa g$ur5de en na het t]tiaire tijdp]k1 zoo zal de vegetatie er m9d] weeld]ig word5 en aldus m9d] vo$sel aan de plantet5de di]5 aanbi$54 ,e5 deel hi]van zal zi* alsdan t]ugtrekk5 na> w>m]e oord5 en van de ov]blijv5de de organisatie voor het k\d]e klimaat van liev]l$e ges*ikt gemaakt word54 ,voor de vlees*et5de di]5 zal dit ev5e5s doorgaan1 aangezi5 de veelvuldigheid van d]zelv] voorkom+ van die d] plantet5de afhangt1 en zoo iets is nu v]gelijkba> met hetge5 9 e5ig door e5 vreemd5 /am v]ov]d l& plaats heeft1 wanne] voor e5 deel d] inwon]s migratie mogelijk is4 ,dit deel gaat alsdan 9 e5 vreemd l& hetzelfde vrije lev5 van vroeg] vo]52 t]wijl de a*t]blijv]s zi* ond]w]p5 en voor d5 slav5/aat ges*ikt word54 ,zoo bij elke g5]atie e5 i$] sle*ts wi/ hetge5 hij van de vorige g5]atie le]de en er niets van zijne eig5 v9d+ bijvoegde1 z\ de wet5s*ap g$ur5de de a*t]e5volg5de g5]ati5 /e$s a*t]uit gaan1 da> to* de ond]wijz]s sle*ts e5 deel hunn] k5nis 9 d5 gee/ hunn] le]l+5 kunn5 do5 ov]gaan4 ,nu v]ke]t miss*i5 de ov]dragt d] deugd d] organisatie van oud]s op hunne k9d]51 g$ur5de het vru*tlev5 dez]1 9 e5 geval met dat van het ond]wijs v]gelijkba>4 ,deugd v]ond]/elt to* iets dat v]/oorba> is en dat aldus e5e neig+ bezit om te v]m9d]51 wanne] er toevallige v]&]+5 bij ont/aan1 zooals bijv4 bij de bijna go$ g]angs*ikte lett]s van e5 woord1 zoo m5 e5ige di] lett]s bl9del+s v]zet4 ,de kans1 dat van de jui/e rangs*ikk+ v]d] afgewek5 wordt1 is alsdan veel groot]1 dan die dat er toe g5ad]d wordt4 ,om zelfs op e5e ze] gebrekkig wijze te be/aan1 moet5 de di]5 e5e organisatie bezitt51 zoo we9ig van die het be/e voor de om/&igh$51 wa>9 zij v]ke]51 ges*ikt1 afwijk5de1 dat m5 toevallige afwijk+5 er bij na> de e5e ( &]e zijde1 kan v]gelijk5 met de bl9del+s*e v]zett+5 d] bijna go$ g]angs*ikte lett]s van e5ig woord4 ,iets wa>voor groot]e kans be/aat heeft nu op d5 lang5 duur zoo go$ als zek] het veelvuldig/e plaats1 zoodat1 zoo ge5e con/ante oorzaak zulks teg5g+1 de h]haalde toevallige afwijk+5 d] jong5 van hunne oud]s na e5e reeks van g5]ati5 de organisatie d] di]5 zoo sle*t z\ mak51 dat zij onmogelijk me] z\d5 kunn5 be/aan4 ,kan die con/ante oorzaak nu deze zijn1 dat de ze] enkele toevallig wat bet] dan hunne oud]s georganise]de jong51 gemiddeld me] nakomel+5 dan de &]e v]krijg5 en zulks bij de volg5de g5]ati5 insgelijks liet geval is 7de zoog5aamde ,d>w9s*e natuurkeus74 #b ,na> ons inzi5 niet4 ,wat z\ bijv4 ,d>w9 zegg51 zoo m5 voor/elde de ,engels*e wett5 voor d5 v]&]5d5 maats*appelijk5 toe/& van ,engel& ges*ikt te mak5 door de volg5de politieke keus8 ,de m9i/]s /ell5 9 d5 bl9de g$ane wijzig+5 d] wett5 voor en het p>lem5t neemt ond] die geheel ondoorda*t en dus natuurlijk sle*te wijzig+5 betrekkelijk bet]e aan1 na>mate e5e groot]e me]d]heid er zi* voor v]kla>t4 ,die me]d]heid bij die politieke keus z\ dan ov]e5kom5 met bov5gemeld5 ov]he]s*5d5 invlo$ op de nakomel+s*ap d] betrekkelijk bet] georganise]de di]54 ,kla>blijkelijk z\ zulk e5e politieke keus van de ,engels*e wett5 weldra l\t] onz9 mak54 ,hoe volmaakt] de organisatie van e5 di] is1 hoe me] gemiddeld die zijn] jong5 voor de zijne zal ond]do51 want wa> het mee/e te b$]v5 valt1 zal de bl9de w]k+ van het toeval gemiddeld het mee/e b$]v54 ,na e5ige g5]ati5 zal aldus1 hetge5 bij sommige individu5 d] e]/e g5]atie e5e deugdzame eig5a>digheid 01 van liev]l$e v]ba/]5 en e9delijk niet me] deugdzaam zijn4 ,bij de g5]atie1 wa>bij dit laat/e het geval is1 bezitt5 de die eig5a>digheid v]toon5de individu5 aldus niets me] voor bov5 hunne soort en tev5s tijdg5oot5 en zull5 zij aldus gemiddeld niet me] jong5 dan deze v]krijg54 ,om dit te v]gelijk5 met e5 voorbeeld op z$elijk gebi$1 zoo m]k5 wij op1 dat iem&s zu9igheid1 door zijne nakomel+5 op e5e onb]$5e]de wijze nagevolgd1 bij h5 zal onta>d5 9 e5e soort van gi]igheid1 9 b5>de om/&igh$5 niets voor hebb5de bov5 gemis van zu9igheid4 ,gaat e5ige di]soort e5 k\d] klimaat bewon51 zoo zull5 de individu5 er van1 met e5e dikk]e va*t dan de &]5 voorzi51 met betrekk+ tot de nieuwe om/&igh$51 wa>9 zij v]k]51 volmaakt] dan deze zijn1 zoo hunne gans*e organisatie 9 h>monie is met die dikk]e va*t4 ,zoo e*t] bij hunne nakomel+5 die h>monie van liev]l$e v]dwijnt1 kan het zijn1 dat het nut di] ov]gerfde dikk]e va*t zulks ook doet4 ,wordt bijv4 e5 zwa>d] pants] bij e5 oorlogs*ip aangebragt1 zond] dat de con/ructie en bevra*t+ er van met dit zwa>d]e pants] 9 h>monie gebragt word51 zoo zal zulk e5 va>tuig te diep 9 het wat] z9k51 e5 trag5 gang bezitt51 door de ges*utpoort5 wat] ontvang5 en 9 het geve*t t5 slotte welligt m9d] go$ voldo5 dan to5 het nog ligt] gepants]d 04 ,d>w9 gewaagt van de accumulatie van gelijksoortige wijzig+5 g$ur5de a*t]e5volg5de g5]atin4 ,zoo e*t] de deugd di] wijzig+5 niet gepa>d is met e5e con/ante oorzaak1 wa>door die accumulatie plaats heeft1 wordt deze toevallig en onwa>s*ijnlijk4 ,ziet m5 bijv4 de nakomel+5 van twee blonde m5s*5 g$ur5de a*t]volg5de g5]atin /e$s blond] word58 ,ne5 het teg5deel heeft e]d] plaats1 want1 zelfs zoo de voortplant+ door h]mafrodit5 ges*i$de1 z\ die toevallige accumulatie1 ev5m9 plaats hebb51 als het bl9del+s a*t]e5 trekk5 van witte ball5 uit e5e bus1 ev5veel ball5 van die kleur als zw>te ball5 bevatt5de4 ,blo$v]want5 zull5 dikwijls gelijksoortige eig5a>digh$5 bij hunne organisatie bezitt51 en w>e het nu dat uit e5 de ope5/apel+ hi]van bij de lat]e g5]atin voor het m5s*dom uit e5 physiologis* oogpunt niet nadeelig w>e1 zoo z\d5 huwelijk5 tuss*5 blo$v]want5 onmogelijk e5e lig*amelijke v]ba/]+ van het nagesla*t kunn5 voortbr5g54 ,dit wordt e*t] bewe]d het geval te zijn en z\ g$eeltelijk ont/aan kunn51 doordat alsdan niet1 zooals bij huwelijk5 tuss*5 geheel vreemd51 man en vr\w nog al vaak teg5ov]ge/elde vicieuse afwijk+5 van e5e go$e organisatie bezitt51 en bij hunne k9d]5 die teg5ov]ge/elde gebrek5 elk&] alsw>e opheff54 ,dit kan ook de r$5 zijn d] deugd d] organisatie van kruisl+5 van twee tamme rass54 ,het p>5 bijv4 van langbekkige en kortbekkige duiv5 kan go$bekkige jong5 9 het lev5 roep54 ,9 d5 wild5 /aat zijn het alle5 accid5tele oorzak51 welke de organisatie d] di]5 m9d] ges*ikt voor de lev5som/&igh$5 dez] mak54 ,9 d5 tamm5 /aat da>5teg5 leidt hi]toe e5e con/ante oorzaak1 namelijk de kun/keus4 ,t]wijl aldus 9 d5 wild5 /aat twee rass5 van elk&] ond]s*eid5 zijn1 omdat zij niet 9 dezelfde om/&igh$5 v]ke]51 zijn 9 d5 tamm5 /aat twee door dwang gevormde v]s*eid5h$5 aan dezelfde om/&igh$5 blootge/eld4 ,deze kunn5 nu voor d5 tamm5 kruisl+ nog gun/ig zijn1 t]wijl de wilde kruisl+ ge5e voor zijne organisatie ges*ikte lev5som/&igh$5 kan v9d54 ,op blz4 #af hebb5 wij aangegev51 hoe e5e gun/ige wijzig+1 g$ur5de de ov]]v+ er van1 bij de a*t]volg5de g5]atin door de w]k+ van het toeval h>e deugd kan v]liez54 ,bij de kun/keus is dit bij e5e ope5/apel+ van gelijksoortige wijzig+5 insgelijks het geval voor de di]5 zelf1 do* niet voor het gebruik1 welke wij van deze w5s*5 te mak54 ,w5s*t m5 bijv4 het op blz4 #af gemelde met e5 zwa>d] pants] voorzi5e oorlogs*ip als drijv5de batt]ij sle*ts b9n5gaats te gebruik51 zoo kan die onb]$5e]de v]zw>+ van het pants] nuttig zijn1 do* zij is dit dan sle*ts1 omdat m5 aan het s*ip e5e be/emm+ geeft 9 /rijd met zijne primitieve4 ,e5 vleezig en zelfs nog al vet bee/ kan ze] gezond zijn1 t]wijl zijne nakomel+51 wa>bij die eig5a>digheid voortgeplant is1 zulks niet me] zijn1 en zelfs zoo deze nog vleezig] en vett] dan hun voorzaat word51 het w>e wan/altigh$5 word54 ,da> e*t]1 zie blz4 #g1 e5e con/ante oorzaak g$ur5de het lev5 d] di]5 die wan/altigh$5 tra*t te v]m9d]51 en aldus v]wild]de tamme rass5 de organisatie hunn] wilde voor\d]s tra*t t]ug te gev51 kan de uit ons oogpunt bes*\wde v]$el+ d] rass51 door middel d] kun/keus1 sle*ts tot zek]e hoogte g$rev5 word54 ,die gr5s ligt e*t] v]d] zoo m5 de lev5swijze di] di]5 ges*ikt tra*t te mak5 voor de eig5a>dige organisatie1 welke zij v]kreg5 hebb51 ( zoo m5 deze door zek] rgime te voors*ijn tra*t te roep54 ,de ,engels*5 noem5 dit laat/e entra9em5t en pass5 dit niet alle5 op de tamme di]51 ma> ook op m5s*5 toe1 die zij tot jockeys1 box]s enz4 be/emm54 ,de kun/keus alle5 is ev5 onmagtig om di]5 voor de h5 door ons m5s*5 opgelegde lev5som/&igh$5 ges*ikt] te mak51 als de natuurkeus om h5 ges*ikt] te do5 word5 voor de om/&igh$5 van het vrije natuurlev54 ,de sexuele keus1 wa>door de be/ georganise]de mannetjes1 vad]s van me] jong5 word5 dan de &]51 kan voor de v]bet]+ d] organisatie d] lat]e g5]atin ge5 &] gevolg hebb51 dan hetge5 eig5lijk 7zie de noot di] blz47 op blz4 #ae ge/eld is1 namelijk dat de be/ georganise]de h]maphrodit5 me] nakomel+5 dan de &]5 bekom54 ,gewis z\ dit van elke opvolg5de g5]atie de gemiddelde organisatie d] exempl>5 iets bet] do5 word51 dan die d] voorga&e en zoo voort1 totdat 7bij niet v]&]+ d] lev5svoorwa>d571 de volmaak!id b]eikt z\ zijn1 zoo de jong5 7beh\d5s het ond]s*eid weg5s v]s*il 9 leeftijd7 volmaakt naauwkeurige copij5 hunn] oud]s w>54 ,alsdan z\ e*t] bij elke g5]atie het e5e individu ge5e bet]e organisatie dan het &]e kunn5 bezitt5 dan door om/&igh$5 na de geboorte er van plaats hebb5de en wel door om/&igh$5 de vru*t van e5e con/ante oorzaak1 de organisatie d] di]5 tra*t5de te v]bet]51 da>1 ev5 go$ na de geboorte als g$ur5de het vru*tlev51 afwijk+51 door het toeval teweeg gebragt1 7zie blz4 #ae7 gemiddeld t5 nadeele di] organisatin zull5 /rekk54 ,het s*ijnt dat1 na>mate di]5 jong5 kunn5 v]wekk51 bet] georganise]d voor de lev5som/&igh$5 hunn] oud]s1 de vru*tba>heid dez] laat/e gemiddeld wat groot] is4 ,van da> dat gekrui/ word5de soort5 en ba/a>d5 9 het algeme5 onvru*tba> zijn en gekrui/ word5de tamme rass5 en tamme kruisl+5 9 het algeme5 9 vru*tba>heid uitmunt5 7zie blz4 #ag74 ,dit z\ mak51 dat bij de opvolg5de g5]atin1 de op blz4 #ae gemelde ov]he]s*5de w]k+ d] go$ georganise]de individu51 wat groot] w]d1 do* desniettem9 zal de natuurkeus ev5ze] onvoldo5de blijv51 om de organisatie d] di]soort5 voor hunne lev5som/&igh$5 ges*ikt] te mak51 als bij de politieke keus1 op blz4 #ae gemeld1 het be/aan e5] wat /]k]e me]d]heid om de v]ba/]+ d] wett5 te v]h9d]54 ,ook op z$elijk en maats*appelijk gebi$ tra*t e5e con/ante oorzaak het e5 voor het &] ges*ikt te mak54 ,v]>mde m5s*5 tra*t5 bijv4 hunne behoeft5 te v]m9d]51 plotsel+ rijk geword5e1 om zi* de bes*av+ d] v]mog5d5 te gev51 h&w]ksli$5 om hun amba*t bet] uit te oef551 gehuwd51 wi] huisgez9 v]groot1 om ruim] te won51 volk51 betrekkelijk hunne reg]+ 9 bes*av+ ge/eg51 om e5e v]teg5woordig+ te v]krijg5 enz4 ,gebrek aan go$5 wil en traagheid kunn5 de neig+ d] m5s*51 om alles t5 be/e voor zi* te s*ikk51 om zi* na> de om/&igh$5 te voeg5 en voordeelige om/&igh$5 op te zoek51 g]+ mak51 do*1 zoolang de m5s*5 zi* niet geheel bl9del+s aan hunne h>t/ogt5 ov]gev51 be/aat die neig+ bij h54 ,z\ deze nu1 zelfs bij ze] groot gebrek aan doorzigt d] m5s*51 t5 gevolge hebb51 dat deze zi* w]kelijk voor hunn] lev5som/&igh$5 ges*ikt mak58 ,na> ons inzi5 wel1 zoo de w]k+ d] accid5tele om/&igh$5 en de v]&]+ d] om/&igh$5 vroeg] opg$ane ond]v9d+ niet somtijds groot5deels nutteloos maakt5 en aanleid+ tot dwal+5 gav54 ,blev5 die om/&igh$5 /e$s dezelfde1 zoo z\ zelfs de dom/e m5s*1 hoe langzaam ook1 jui/ te wet5 kom51 wat voor hem nuttig en wat voor hem s*adelijk is1 en het begrijp5 hi]van1 kort na v]&]+ di] om/&igh$51 /elt dan ook da>1 hetge5 m5 doorzigt noemt4 ,zelfs tra*t 9 het maats*appelijke het e5e voor het &]e ges*ikt te word5 door de collectieve w]k+ d] m5s*51 en zond] dat deze zulk e5 doel voor oog5 hebb54 ,dit is bijv4 het geval met het v]dwijn5 van primitief onregtva>dige toe/&51 zoo de om/&igh$5 niet zoodanig v]&]51 dat1 bij het niet be/aan di] neig+ tot ges*iktword+1 die onregtva>digh$5 /]k] word54 ,wordt bijv4 e5 volk 9 slav]nij g$ompeld en v]di]lijkt het hi]door zoodanig1 dat zelfs de m9/e vrijheid tot l$igheid en losb&igheid aanleid+ geeft1 zoo is die toe/& van slav]nij niet lang] iets onregtva>dig4 ,neemt e*t] da>na de graad van bes*av+ tegelijk bij de mee/]s en slav5 toe1 zoo wordt die slav]nij w$] e5 kwaad1 omdat willekeurige beh&el+ dit bij e5 hoog]5 graad van bes*av+ is4 ,de he]s*appij1 door de me] gee/elijk ontwikkeld5 ov] de betrekkelijk h5 m9d] bes*aafde m5s*5 uitgeoef5d1 di5t alsdan niet 9 /]kte1 ma> wel 9 k>akt] te v]&]54 ,zoo ?ans e5e pat5tbela/+ +evo]d w]d1 z\d5 de w9keli]s en indu/ril5 onregtva>dig beh&eld word51 do* lat] de tijd die onregtva>digheid van liev]l$e do5 v]dwijn51 da> alsdan het aantal w9keli]s en indu/ril5 zoo lang z\ v]m9d]51 totdat elk d]zelve1 betrekkelijk d5 bloei van het gans*e l&1 ev5veel z\ v]di55 als voor d5 invo] di] bela/+4 ,wij zegg5 betrekkelijk d5 bloei van het gans*e l&1 omdat die pat5tbela/+ h&el en indu/rie z\ do5 inkrimp5 en aldus di5 bloei tot zek]5 gr5s z\ do5 v]m9d]54 ,dit e*t] niet 9 aanm]k+ nem5de1 zoo z\ alsdan1 bij ov]name e5] zaak1 de koop] er zooveel m9d] voor betal51 dan voor d5 invo] di] pat5tbela/+1 als t5 b$rage dez] bela/+ gekapitalise]d1 en het oprigt5 e5] nieuwe zaak1 sle*ts dan plaats hebb5 wanne]1 bij gelijke ko/5 van oprigt+1 de w9/51 na aftrek d] pat5tbela/+1 ev5 groot als de w9/5 voor d5 invo] di] bela/+ z\d5 word54 ,wanne] e5e p>tij1 hoe zwak ook1 gegronde griev5 bezit1 zal zij tra*t5 deze te do5 v]dwijn51 en er hi]voor aldus e5e con/ante oorzaak be/aan4 ,de v]oordeel5 d] me]d]heid1 wa>door deze de s*ade aan het publiek belang door het be/aan di] griev5 teweeggebragt1 ov] het ho(d ziet1 word5 da>5teg5 door d5 tijd v]m9d]d4 ,ook bij de di]51 (s*oon m9d] dan bij ons m5s*51 en m9d] bij de laag dan bij de hoog ontwikkelde di]51 maakt de w]k+ d] accid5tele om/&igh$5 en de v]&]+ d] om/&igh$51 dat de op blz4 #g gemelde pog+ tot ges*iktword+ hunn] organisatin g$urig teg5gew]kt wordt1 en aldus sle*ts tot zek]5 gr5s ha> doel kan b]eik54 ,hoe digt] to* bij de volmaak!id de organisatie van e5 di] is1 hoe zwakk] zooev5 gemelde pog+ tot v]d]e volmak+ er van zal zijn1 7ev5 als bijv4 iem&1 die bijna het noodige bezit1 m9d] ijv]ig zal zijn om het alsdan nog ontbrek5de te bekom571 en hoe me] die v>iati5 d] om/&igh$5 die organisati5 onvolmaakt] zull5 tra*t5 te do5 word54 ,er zal aldus zek]e nad]+ tot d5 volmaakt5 toe/& zijn1 wa>bij die twee teg5ge/eld w]k5de oorzak5 ev5 kra*tig zull5 w]k54 ,bij di5 toe/& van ev5wigt zal de nad]+ tot de volmaak!id d] organisatie d] di]5 m9d] zijn1 weg5s het niet /e$s op a>de voortlev5 d]zelfde individu54 ,op blz4 #ae hebb5 wij to* gezegd1 dat de jong5 sle*ts g$eeltelijk de deugdzame eig5s*app5 d] organisatie hunn] oud]s erv51 hetge5 bes*\wd kan word5 te ont/aan door de w]k+ van accid5tele om/&igh$5 g$ur5de het vru*tlev54 ,de organisati5 d] di]5 en plant5 tra*t5 ook voor p]iodiek v]&]5de om/&igh$5 ges*ikt te word54 ,de di]5 hebb5 bijv4 hun slaaptijd g]egeld na> de l5gte d] na*t5 en de op hooge bre$t5 groeij5de plant51 kunn5 de w9t]ru/ niet ontb]54 ,de ges*iktword+ di] organisatie ges*i$t e*t] traag1 zoodat e]/ lang5 tijd1 nadat de nieuwe lev5som/&igh$5 ont/aan zijn1 zij d5 hi]bov5 gemeld5 niet te ov]treff5 graad van ges*ik!id kan voortbr5g54 ,de plant5 bijv4 zijn ont/aan1 t]wijl op alle bre$t5 er e5e vo*tige en e5e hooge temp]atuur bezitt5de lu*t1 (s*oon welligt we9ig ( ge5 zonnes*ijn be/ond1 en welligt is de s$]t v]loop5 tijd nog te kort gewee/ om die plant5 9 k\de klimat5 weeld]ig te do5 groeij54 ,accid5tele oorzak5 kunn5 iets k5m]k5d bij de organisatie van vele individu5 e5] di]soort voortbr5g5 en door ov]]v+ zull5 zulke mee/al vicieuse eig5a>digh$5 zi* bij de opvolg5de g5]atin voortplant54 ,de op blz4 #g gemelde ges*iktmak5de oorzaak zal dan wel is wa> zulke toevallige eig5a>digh$5 van liev]l$e do5 v]dwijn52 do* tev5s snell] h5 voor die di]5 nuttig] mak5 en alsw>e e5e primaire en tegelijk e5] snell]e secundaire v]bet]+ van de organisatie dez] di]5 voortbr5g54 ,de wap5s d] di]5 be/aan bijv4 9 klaauw51 hoev51 hor5s1 s*ild5 enz4 en voor de gemiddelde lev5som/&igh$5 van elke di]soort kan e5e zek]e v]h\d+ tuss*5 d5 graad van ontwikkel+ van elk di] wap5s de voordeelig/e voor ha> zijn4 ,de v]s*ill5 d] lev5som/&igh$5 d] di]soort5 wettig5 e*t] niet zulke v]s*ill5 9 bewap5+ en 9 het algeme5 9 uitzigt1 als m5 bij die soort5 opm]kt4 ,die groote v]s*ill5 moet5 aldus de vru*t5 van accid5tele om/&igh$5 zijn1 do* t]wijl de oorzaak1 wa>door de organisati5 di] soort5 voor d]zelv] lev5som/&igh$5 ges*ikt word51 bov5gemelde v]h\d+5 tra*t da> te /ell51 v]bet]t zij tev5s elk di] wap5s en plooit zij er na de lev5swijze van d]zelv] drag]s4 ,op maats*appelijk gebi$ is dit ev5e5s het geval4 ,?ans en bij toekom/ige hoog]e trapp5 van bes*av+ nog me]1 zal bijv4 gelijkheid van munt 9 alle bes*aafde /at5 iets ze] w5s*elijk zijn4 ,9 sommige ,europes*e /at5 is m5 dan ook re$s begonn5 hi] w]k van te mak51 do*1 wa> m5 nog t] naauw]nood aan zoo iets d5kt1 tra*t m5 de munt ti5deelig te mak5 en aldus e5e secundaire v]bet]+ da> te /ell54 ,als zulk e5e secundaire v]bet]+ kan ?ans geld51 het oprigt5 van go$e bewa>s*ol5 en als primaire v]bet]+ het ond]wijs d] kle9e k9d]5 door hunne mo$]s4 ,hoe groot] de geme5s*ap tuss*5 de volk5 zal word5 en hoe hoog] de wet5s*ap zal /aan1 hoe me] de behoefte aan e5e univ]sele wet5s*appelijke taal gevoeld zal word54 ,die primaire v]bet]+ zal1 hoe langzaam ook ont/a&e1 niet uitblijv51 do* als e5e secundaire v]bet]+ kan de bes*av+ d] v]s*ill5de volk/al5 en het ges*ikt mak5 dez] voor de uitdrukk+ van ab/racte en wet5s*appelijke d5kbeeld5 aangem]kt word54 ,dit to* is bij d5 ?ans be/a&5 toe/& het e5ige middel om de wet5s*ap en de bellettri 9 elk rijk b9n5 e5 uitge/rekt5 kr+ te v]breid54 ,g$ur5de de middeleeuw5 di5de het ,latijn als wet5s*appelijke taal1 omdat de mod]ne tal5 to5 nog 9 /aat van k9ds*heid v]ke]d54 ,?ans z\ het e]/e door zoo ev5 gemelde secundaire v]bet]+ teg5gew]kt word51 t]wijl zulk e5e aanw5d+ van het ,latijn1 voor het voortbr5g5 d] primaire v]bet]+ van g]+ nut z\ zijn1 omdat het nationale gevoel d] volk5 nog te /]k is1 om h5 die laat/e v]bet]+ /]k te do5 w5s*5 en om h5 de volk/al5 tot ond]ges*ikte roll5 te do5 be/emm5 #c4 ,dat toevallig de ,europes*e volk5 g$ur5de de middeleeuw5 het ,latijn kond5 aanw5d5 om wet5s*appelijke d5kbeeld5 uit te drukk51 heeft e*t] het hi] voor ges*iktmak5 d] mod]ne tal5 v]traagd4 ,hi]m$e kan nu v]gelek5 word5 de hulp door d5 w9d en de insect5 aan de plant51 t] ov]br5g+ van het /uifmeel van de meeldrad5 d] mannelijke bloem5 na> de /amp]s1 v]le5d4 ,deze hulp maakt dat de oorzaak1 de organisatie d] plant5 v]bet]5de1 sle*ts we9ig tra*t om de ond]l+e plaats+ d] meeldrad5 en /amp]s doelmatig] te do5 word54 ,voor het et5 van elk d] ond]s*eid5e soort5 van organis*e /(1 zooals blad]51 vru*t51 dood en lev5d vlees* enz4 zijn er di]soort5 ges*ikt geword54 ,be/ond5 er alle5 plantet5de di]51 zoo z\ het totale aantal di]5 veel g]+] dan ?ans zijn1 ev5als bijv4 ,engel& m9d] bevolkt z\ zijn1 zoo van deszelfs rijkdom aan delf/(f5 ge5 gebruik gemaakt w]d4 ,onwa> is het e*t] dat1 bij gemis van c>nivor51 de plantet5de di]5 /e$s m5igvuldig] z\d5 word54 ,hoe hoog] de /& van bes*av+ d] m5s*5 zal word51 hoe m9d] het klimaat op hunne organisatie van invlo$ zal zijn en dus hoe me] zij 9 alle l&5 op elk&] zull5 gaan gelijk54 ,wanne] 9 de v]re toekom/ dit 9 hooge mate het geval zal zijn1 zal welligt gelijkheid 9 gee/ontwikkel+ groot5deels de keuze bij huwelijk5 bepal54 ,het kan zijn dat de neig+1 om voor de be/a&e om/&igh$5 e5e ges*ikte organisatie te v]krijg51 ook be/aat bij organis*e wez5s &]e hemelboll5 bewon5de1 hoe ( de natuur di] boll5 ook zijn moge1 en dus welke om/&igh$5 die wez5s er ook mog5 aantreff54 ,na>mate die om/&igh$5 op zulk e5 bol me] v]s*eid5 en v]&]lijk zijn1 zull5 de er op won5de wez5s1 na> aanleid+ van hetge5 op blz4 #bj en #bb gezegd is1 m9d] ges*ikt voor die om/&igh$5 zijn en aldus me] lijd51 ma> tev5s 7zooals lat] v]kla>d zal word571 me] 9 gee/ontwikkel+ to5em54 ,onze a>de kan nu miss*i51 weg5s de ongelijkheid 9 v]hitt+ welke zij1 weg5s h>e betrekkelijke nabijheid van de zon ond]v9dt en1 weg5s de v]s*ill5 9 aantrekk+ door zon en maan op de ond]s*eid5e deel5 van h>e gesmolt5 k]n uitgeoef5d1 betrekkelijk &]e hemelboll5 e5e /]ke v]s*eid5heid en v]&]lijkheid van om/&igh$5 voortbr5g54 ,dat de zon be/emd is1 om ha> li*t en w>mte m$e te deel5 is ev5m9 jui/1 alsdat de m5s*5 voor het hun blo$ opzuig5d ong$i]te be/emd zijn1 en het is zelfs de vraag1 ( het bezit d] planet5 van zwak elliptis*e ban5 en van e5e betrekkelijk digte groep]+ om de zon1 van ge5 accid5tel5 en tijdelijk5 a>d is1 en1 ( die planet5 zi* niet e5maal zull5 v]spreid5 en 9 d]zelv] normal5 toe/& ze] lange en ze] /]k elliptis*e ban5 om elk&]1 ( om &]e hemellig*am5 bezitt54 ,alsdan di551 d]zelv] bewon]s zi* na> geheel &]e om/&igh$51 dan de ?ans er bij-be/a&e 7wa>ond] behoort de gemiddelde uitw]k+ van de gesmolt5 a>dk]n op de a>dkor/7 te s*ikk54 ,tegelijk met de oorzaak1 de organisatie d] di]51 voor de lev5som/&igh$51 wa>9 deze v]ke]5 7hetzij da>door die organisatie hoog ( laag1 +ewikkeld ( e5v\dig wordt7 ges*ikt1 ( &]s gezegd die di]5 betrekkelijk volmaakt] tra*t5de te do5 word51 poogt e5e twe$e con/ante oorzaak die organisatin hoog] op te vo]51 dat is h5 pass5de voor de /ijg5de gee/ontwikkel+ d] h5 bezitt5de wez5s te do5 word54 ,die twe$e oorzaak v]m9d]t me] de betrekkelijke volmaak!id di] organisatin1 na>mate zij /]k] g$rong5 wordt1 te w]k51 ev5als bijv4 het /]k] groeij5 van jongeli$5 deze t]+a*tig] doet word54 ,zoo bijv4 e5 di] hoog]e lev5/oe/&5 opzoekt v]heft zi* zijn gee/ en di5 t5 gevolge ook zijn lig*aam1 ma>1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 kan die v]heff+ 7ev5m9 als de ges*iktword+ voor v]&]de om/&igh$57 9 kort5 tijd 9 g5oegzame mate ges*i$54 ,vrij ges*ikt zijnde voor zijne vroeg]e lev5som/&igh$51 wordt het di] aldus onges*ikt] voor de nieuwe om/&igh$5 en aldus betrekkelijk onvolmaakt]4 ,gaat het ev5 snel voort met na> hoog]e lev5som/&igh$5 te zoek51 zoo zal zijne organisatie zi* e9delijk wel ev5 /]k als die om/&igh$5 v]hoog51 ma> /e$s ev5veel hi]bij t5 a*t]5 blijv5 en dit 9 /]k]e mate do51 na>mate die zu*t na> hoog]e lev5som/&igh$5 /]k] is4 ,die a*t]blijv+ kan bijv4 v]gelek5 word5 met de spann+ d] lijn1 wa>m$e e5 pa>d e5e s*uit voorttrekt1 hoe h>d] het pa>d loopt1 hoe groot] de spann+ di] lijn wordt4 ,v&a> dat1 van de op deze a>de lev5de wez5s1 die het traag/e opwa>ts zijn ge/eg51 zooals de infusi$i]tjes en d]gelijk51 de volmaakt/e en wij m5s*5 de betrekkelijk onvolmaakt/e zijn4 ,de v]hoog+ d] organisatie d] di]5 ges*i$t na> ons inzi51 ev5als1 7zie blz4 #g71 de ges*iktword+ er van voor de be/a&e om/&igh$51 deels door d5 wil 7( &]s gezegd door zek]e soort van eig5 d5k+ d] di]57 deels zond]1 ma> wel op aanspor+ hi]van1 e5e wijze van v]hoog+ di] organisatie door d5 s*rijv] d] ,natuurlijke ges*i$5is d] ,s*epp+ de geheimz9nige inw5dige a&rift g5aamd #d4 ,e5 pa>d alle5 kan ge5 spoortre9 voorttrekk51 hi]9 moet het door de /oomkra*t geholp5 word51 do* ges*i$t dit laat/e sle*ts 9 zulk e5e mate1 dat de tre9 iets trag] z\ beweg5 dan het pa>d zulks v]langt1 zoo zal dit niet alle5 tot die beweg+ bijdrag51 ma> zelfs de impulsie er toe gev54 ,de beweegkra*t1 alsdan door het pa>d uitgeoef5t1 kan v]gelek5 word5 met de v]hoog+ d] organisatie d] di]51 t5 gevolge van de w]k+ van hun wil1 alsm$e met de g5ez+ van patint5 t5 gevolge d] g5eeskundige beh&el+4 ,de beweegkra*t1 9 zulk e5 geval door d5 locomotief gelev]d1 is da>5teg5 v]gelijkba> met de v]hoog+ d] organisatie d] di]5 en met de g5ez+ d] patint5 buit5 hun to$o5 door de ,natuur4 ,hoe lag]1 bij gelijkheid van gee/elijk5 aanleg1 de gee/ontwikkel+ en dus gemiddeld ook de lig*amelijke organisatie van e5ig di] is1 hoe g]+] de invlo$ van zijn wil betrekkelijk die d] ,natuur op de v]&]+5 zijn] organisatie zal zijn2 t]wijl bij de plant5 uitsluit5d de ,natuur1 zoo voor d]zelv] ges*iktword+1 als voor de v]hoog+ van d]zelv] organisatie zorgt4 ,de zu*t na> het hoog]e w]kt bij de m5s*5 als e5 h>/ogt1 de leid+ d] r$e behoev5de1 omdat de vooruitgang &]s niet /e$s 9 de go$e rigt+1 ( wel te snel ges*i$t1 zoodat de ges*iktword+ voor me] n$]ige lev5som/&igh$5 er te veel aan opge(f]d wordt4 ,hoe m5igmal5 wordt to* aan de m5s*5 niet gezegd1 dat aanzi51 magt1 rijkdom en zelfs k5nis h5 niet gelukkig] kunn5 mak51 dat zij met e5 bes*eid5 lot tevr$5 moet5 zijn1 en to* tra*t5 zij opwa>ts te gaan1 en hebb5 zij 9 zoov]re gelijk1 dat zij betrekkelijke volmaak!id en geluk niet met vol/rekt5 /il/& will5 koop54 ,e5 geoef5de timm]manskne*t zal baas word51 ma> hi]voor de noodige k5nis en kapitaal miss5de1 9 zijne nieuwe positie me] bekromp5 moet5 lev5 dan 9 de vorige en miss*i5 zelfs van het huwelijk moet5 afzi54 ,/elt m5 nu1 dat al de k9d]5 van zulk soort baz5 insgelijks baz5 word5 en dat de k9d]5 van h51 die kne*t geblev5 zijn1 kne*t5 word51 hoe kunn5 dan bij g5e de geboort5 de /]fgevall5 en bij deze laat/e de /]fgevall5 de geboort5 ov]treff58 ,zoo iets z\ niettem9 noodig zijn1 om uit e5e g5]atie1 uit enkel kne*t5 be/a&e1 &]e g5]atin te do5 voortspruit5 /e$s en me] en me] en e9delijk uitsluit5d uit baz5 zam5ge/eld1 zoo er ge5 drang na> het hooge bij de m5s*5 be/ond4 ,ev5m9 zal nu e5 zeehond1 de lev5swijze van e5 ott] tra*t5de aan te nem5 en 9 organisatie wat tot die van zulk e5 di] nad]5de1 het bet] hebb5 en me] jong5 v]krijg5 dan zijne makk]s1 welke bij hunne oude gewoont5 geblev5 zijn4 ,de v]hoog+ d] organisatie d] di]5 door de ,natuurkeus v]ond]/elt e*t] zoo iets en kan aldus niet be/aan4 ,na> ons inzi5 heeft die v]hoog+ plaats gehad1 op e5e wijze1 9 ho(dzaak ov]e5kom5de met de hypo!se door d5 s*rijv] d] ,natuurlijke ges*i$5is d] s*epp+ op blz4 #fb en volg5de van het v]volg van zijn w]k voorge/eld4 ,ge/eld dat de hoogt5 van organisatie d] v]s*ill5de ?ans be/a&e di]soort5 aang$uid word5 door de l5gt5 d] loodlijn5 ond] de horizontale lijn a van vor5/a&e figuur1 en dat1 voor de a&uid+ di] hoogte1 elke di]soort h>e bepaalde loodlijn bezit en wel e5e me] na> d5 l9k]kant1 na>mate op hetzelfde oog5blik die di]soort e5e hoog]e organisatie bezit1 betrekkelijk die d] &]54 ,zoo nu1 tijd5s het geologis*e tijdvak1 wa>9 het organis*e lev5 op deze a>de begonn5 is noem5swa>dig te word51 al de di]soort51 zoo lig*amelijk als gee/elijk1 uit]/1 we9ig ontwikkeld w>51 ma> 9 gee/elijk5 aanleg v]s*ild51 zull5 die van groot]5 aanleg1 zo[el lig*amelijk als gee/elijk1 snell] dan die van m9d]5 aanleg voorwa>ts gegaan zijn en aldus de loodlijn51 d]zelv] lig*amelijke ontwikkel+ bij vor5/a&e fig4 a&uid5de1 me] l9ks dan die van die di]soort5 van lag]5 aanleg geleg5 zijn4 ,de loodlijn51 begrep5 tuss*5 de horizontale a en de s*u9e lijn b1 zull5 dan de hoogt51 welke de ontwikkel+ d] organisatie d] v]s*ill5de di]soort5 op e5 gegev5 tijd/ip b]eikt hebb51 aangev54 ,zij1 welke zi* dan het mee/e ontwikkeld hebb51 zull5 kla>blijkelijk a*t]volg5s de mee/e v]&]+5 hebb5 ond]gaan en het mee/e aantal ke]5 s*ijnba> uitge/orv5 zijn4 ,op blz4 #bb hebb5 wij gezegd dat1 na>mate die soort5 snell] 9 organisatie v]&]51 deze gemiddeld m9d] ges*ikt voor de om/&igh$51 wa>9 die di]soort5 v]ke]51 zal zijn4 ,van da> dat1 g$ur5de zulke snelle v]&]+51 di]soort51 ( somtijds w]kelijk uit/]v51 ( al?ans m9d] individu5 tell5 dan wanne] de v]&]+ van d]zelv] organisatie trag] is4 ,van da> welligt het gemis aan ov]gangsvorm5 tuss*5 de g$ur5de d5 voorhi/oris*5 tijd be/a&e di]soort51 wa>van de s*a>s*e ov]blijfsel5 voor d5 dag gekom5 zijn4 ,van elk dez] soort5 is de /amboom te v]gelijk5 met e5e rivi]1 e5 snell]5 /room bezitt5de1 na>mate d]zelv] b$d+ kle9] is4 ,de grootte dez] komt dan ov]e5 met het aantal individu5 e5] di]soort en de /roomsnelheid met de snelheid wa>m$e de organisatie te di] soort v]&]t4 ,op e5 lat] tijd/ip dan het bov5gemelde zull5 de loodlijn51 tuss*5 de horizontaal a en de s*u9e lijn b' begrep51 de hoogt51 welke de organisatie d] v]s*ill5de alsdan be/a&e di]soort5 b]eikt hebb51 a&uid51 en1 wanne] e5maal de a>d en bep]k!id onz] planeet de v]d]e v]hoog+ d] alsdan aanzi5lijk geword5 ontwikkel+ d] di]soort5 /e$s /]k] zal teg5w]k51 de tijdvakk51 g$ur5de welke e5e soort e5 zek] b$rag 9 organisatie en gee/ontwikkel+ klimt1 al groot] en groot] word54 ,v]ond]/ell5de dat bij het punt b' de mee/ bes*aafde h$5daags*e ,european5 /aan1 zoo zull5 ze] digt l9ks van het snijpunt d] lijn5 b' en a de ?ans be/a&e infusi$i]tjes /aan en al de &]e di]soort51 g]angs*ikt na> h>e hoogte1 van gee/elijke ontwikkel+1 tuss*5 dit snijpunt en het punt b' v]ond]/eld moet5 word5 te /aan4 ,e5 di] di]soort5 zal nu /aan bij het punt wa> e5e horizontale lijn1 uit het punt b getrokk51 de s*u9e lijn b' snijdt en deze soort bij m9d]5 gee/elijk5 aanleg1 ?ans ev5 /]k lig*amelijk en gee/elijk ontwikkeld zijn als de bij het punt b /a&e voor\d]s d] bes*aafde volk5 van ,europa 9 e5 uit]/ v] v]l$54 ,kla>blijkelijk heeft de ontwikkel+ d] di]soort5 op e5e me] zam5ge/elde wijze plaats gehad dan hi]bov5 aangegev5 is4 ,zoo kunn5 bijv4 accid5tele oorzak5 gemaakt hebb51 dat e5e di]soort tijdelijk trag] 9 ontwikkel+ is toeg5om5 dan e5e &]e van wat m9d]5 aanleg1 en alzoo tijdelijk lag] dan deze 9 gee/elijke ontwikkel+ heeft ge/aan4 ,iets d]gelijks ontwa>t m5 ook 9 de ges*i$5is d] volk54 ,de ,*9ez5 bijv4 bezitt5 kla>blijkelijk m9d] aanleg dan de ,duits*]s1 en niettem9 w>5 zij voor a*tti5 eeuw5 bes*aafd] dan de ,g]man54 ,deze hebb5 e*t] de ,*9ez5 veel me] dan +ehaald1 en het s*ijnt dat de gee/elijke aanleg dez] laat/e hunne bes*av+ ?ans we9ig v]d] v]mag te vo]51 iets dat 9 de v]re toekom/ ook voor de ,european5 het geval zal word51 weg5s de op blz4 #ca gemelde die v]groot+ 9 bes*av+ teg5/rev5de invlo$ d] woonplaats d] m5s*elijke lig*am54 ,buit5di5 zull5 de bij de di]soort5 van hoog]5 aanleg als w>e /]k] gegroeide /amboom51 door de bov5gemelde loodlijn5 van fig4 blz4 #bi aang$uid1 zi* v]takt hebb5 en wel 9 me] takk51 na>mate het v]s*il 9 ontwikkel+ tuss*5 de gelijktijdig be/a&e di]soort5 groot] w]d1 omdat to5 de v]s*eid5heid d] door de a>dkor/ opgelev]de lev5som/&igh$5 zulks ook w]d4 ,somtijds zelfs zull5 de /am1 ( e5ige d] takk5 uitge/orv5 zijn1 somtijds de naburige takk5 van /amboom5 me] ( m9d] te zam5 gegroeid zijn4 ,iets d]gelijks ontwa>t m5 ook bij m5s*5rass54 ,deze z5d5 v]takk+5 uit1 zooals bijv4 de ,engels*51 wa>uit de ,am]ikan51 de ,n$]l&]s1 wa>uit de ,kaaps*e bo]5 voortgesprot5 zijn1 en ook v]m5g5 zij zi* geheel1 ( g$eeltelijk met elk&]1 zooals bijv4 de ,angelsax5 met de ,celtis*e ,s*ott51 de ,frank5 met de ,gallirs enz4 ,de lage /& d] gee/ontwikkel+ d] di]5 betrekkelijk die d] m5s*51 maakt e*t] dat1 bij g5e naburige soort5 sle*ts door ond]l+e p>+ eig5a>digh$5 van elk&] kunn5 ov]nem51 t]wijl bij de m5s*5rass5 dit ook door het maats*appelijke v]ke] kan ges*i$54 ,sle*ts indirect en wel door /rijd kan de e5e di]soort de &]e 9 gee/ontwikkel+ do5 to5em51 t]wijl1 weg5s de zam5w]k+ d] m5s*5 en van deze en de tamme di]51 dit ook bij h5 door ond]wijs kan ges*i$54 ,voorts bezitt5 de di]5 niet zoo als de m5s*5 de middel51 om door kun/ voor zi* de v]s*ill5 9 klimaat1 bodemge/eldheid enz4 m9d] te do5 word51 en 7zie blz4 #bf7 t5 gevolge hi]van1 hi] en eld]s me] op elk&] te gaan gelijk54 ,na>mate e*t] de gee/ontwikkel+ e5] di]soort hoog] /aat1 is d]zelv] organisatie m9d] gevoelig voor v]s*ill5 9 lev5som/&igh$51 ( liev] ges*ikt] voor e5e groot]e v]s*eid5heid hi]van en is1 ev5als bij volk5 van hoog]e bes*av+1 het lev5 bij zulk e5e di]soort me] gev>ie]d4 ,de op blz4 #cj gemelde hypo!se wordt door de paleontologie beve/igd1 da> deze to* le]t1 dat1 hoe oud] de s$im5taire lag5 zijn1 hoe lag] de hoog/ ontwikkelde di]5 zijn wi] ov]blijfsel5 zij bevatt51 alsm$e dat van twee opvolg5de s$im5taire lag5 de lag]e di] vorm5 9 ontwikkel+ m9d] dan de hoog]e v]s*ill54 ,bij fig4 blz4 #bi wordt dit laat/e aang$uid door het kle9] zijn d] v]ticale di/antin tuss*5 de s*u9e lijn5 b en b'1 na>mate m5 de snijpunt5 di] lijn5 met de horizontaal a nad]t4 ,het is mogelijk1 dat ?ans be/a&e di]soort5 9 enkele gevall5 toevallig zoo gelijk5 op er m$e 9 ontwikkel+ gelijk/a&e fossile soort5 van hoog]e en aldus individu5 van me] aanleg bezitt5de /amboom51 dat m5 h5 voor di]5 van ze] nav]wante soort5 aanziet4 ,ev5zoo wa&e e5e ,engels*e t\ri/e1 bij het zi5 d] ,fellahs van ,opp]-,egypte1 zi* 9 de tijd5 d] a>tsvad]s v]plaat/ en aldus de voor\d]s d] ?ans1 weg5s hun groot5 aanleg1 zoo bes*aafde ,israliet5 te ontmoet54 ,ev5 als de ?ans be/a&e di]soort5 e5e reeks vorm5 van af de laag/ /a&e infusi$i]tjes tot de ,frankrijk1 ,duits*l& en ,engel& bewon5de m5s*51 zoo ontwa>t m5 ?ans op onze a>de volk5 op all]lei trapp5 van bes*av+ /a&e en 9 gee/elijk5 aanleg nog al v]s*ill5de1 zooals de wild5 van ,zuid-,au/rali1 de ,maories1 de ,a%antijn51 de ,kabijl51 de ,japanez51 de ,columbian51 de ,russ5 en e9delijk de ,frans*54 ,e5e eeuw gel$5 /ond5 deze laat/e m9d] hoog 9 bes*av+ dan ?ans en ev5a>d5 zij hi]9 de ,russ5 van h$54 ,ev5 als ?ans 9 ,rusl&1 0 to5 9 ,frankrijk de lage volksklasse 9 onwet5dheid g$ompeld1 de burg]ij 9 snelle opkom/ en de adel nog bevoorregt4 ,tijd5s de blo$ige burg]oorlog5 d] ,ligue w>5 de ,frans*5 nog m9d] bes*aafd dan g$ur5de de vorige eeuw en 9 bes*av+ ev5a>de zij de ?ans be/a&e en 9 blo$ige twi/5 g$ompelde ,columbian54 ,tijd5s d5 bloei van het le5/elsel en de zam5spann+5 d] le5mann5 teg5 de kon+5 0 de bes*av+ d] ,frans*5 nog lag] dan tijd5s de ,ligue en kon zij met die d] ,japanez5 van h$5 gelijkge/eld word54 ,t5 tijde van ,ces> 0 de bes*av+ d] ,gallirs niet hoog] dan die d] h$5daags*e ,arabi]5 van ,alg]i en v]vulde ,v9c5getorix1 de kampio5 d] nationaliteit 9 d5 krijg teg5 de bes*av+1 e5e rol1 veel op die door ,abdelkad] gespeeld1 gelijk5de4 ,bij de oud]e ,gallirs d$5 de ,drud5 t] e]e d] ,god5 b9n5 te55popp5 m5s*5 v]br&51 en ?ans ziet m5 de ,a%antijn5 m5s*5 (f]5 t] e]e hunn] god5 en ov]l$5 vor/54 ,gaat m5 nog v]d] t]ug1 zoo ontmoet m5 digt bij ,frankrijk de run5 d] me]dorp51 namelijk die d] won+5 van e5 volk dat1 ev5 als ?ans de ,maories1 /]kt5 b\wde1 /(f5 weefde en onbek5d 0 met het gebruik d] metal51 ev5 als ?ans de ,maories nog z\d5 zijn1 zoo er ge5 ,european5 op hunne eil&5 gel& w>54 ,e9delijk 9 ,frankrijk e5 laat/5 t]ugtr$ do5de1 zoo ontmoet m5 alda> de tijdg5ot5 van d5 mamm\? en van d5 hol5be]1 namelijk e5 volk wi5s bes*av+ wel niet hoog] dan die d] ?ans m9/ ontwikkelde /amm5 van ,au/rali ge/eld kan word54 ,bij volk5 van m9d] gee/elijk5 aanleg ontbreekt de to5ame 9 bes*av+ door eig5 ontwikkel+ niet4 ,to5 bijv4 de hoog] 9 aanleg dan de oude ,mexican5 zijnde ,spanja>d5 ond] ,cortes 9 ,mexico kwam51 w>5 zij g$ur5de de to5 laat/ v]loop5 eeuw5 me] 9 bes*av+ dan de ,mexican5 toeg5om51 do* de oorkond5 dez] laat/e maakt5 meld+ van h]vorm]s en van het ont/aan van vrij groote rijk5 aldus van to5ame 9 bes*av+4 ,con/ante oorzak5 van v]s*il 9 z$51 godsdi5/ wet5s*ap1 moraal en uitzigt d] m5s*5 zijn d5 trap van gee/ontwikkel+ ( bes*av+1 de grond en lu*tge/eldheid en d5 volksa>d4 ,accid5tele om/&igh$5 mak5 e*t]1 dat1 ev5 als bij de di]soort51 7zie blz4 #bb71 die ond]s*eid5e zak5 bij de volk5 me] uite5loop51 dan t5 gevolge di] v]s*ill5de con/ante oorzak51 ev5 als bijv4 bij p]son5 van d5zelfd5 leeftijd1 b]oep en woonplaats1 de wijze wa>op zij gekle$ gaan1 zoo zij zi* niet op de voor h5 doelmatig/e wijze kle$51 ma> onafhankelijk van elk&] ook hunne grill5 en individuele opvatt+5 van s*oonheid raadpleg54 #e ,wel tra*t de op blz4 #bj gemelde tot ges*iktword+ leid5de oorzaak1 die ond]s*eid5e zak5 zoo doelmatig mogelijk voor de volk51 met ina*tnem+ van d]zelv] /& van bes*av+1 k>akt] en l&sklimaat te do5 word51 do* g$urig word5 zij hi]9 door op nieuw ont/a&e accid5tele om/&igh$5 ge/oord4 ,dit e5 en &] maakt nu1 dat er tuss*5 e5ig ?ans be/a& volk1 en de op e5 ev5 hoog5 trap van ontwikkel+ als dit /a&e voorzat5 van e5 ?ans bes*aafd] volk zek]e gelijk5is1 ma> tegelijk ook zek] v]s*il be/aat1 wa>voor m5 bijv4 de ,gallirs met de ,kabijl5 van h$5 kan v]gelijk54 ,ev5zoo zull5 de ?ans be/a&e groot/e ap5soort5 tegelijk gelijk5 op en v]s*ill5 met de voor\d]s d] ,european51 to5 deze op d5 trap van gee/ontwikkel+ di] h$5daags*e ap5 /ond54 ,9 elke maats*appij be/aan er voor m5s*51 op dezelfde hoogte van gee/ontwikkel+ /a&e1 v]s*ill5de ges*ikte w]kkr+51 t]wijl er b]oep5 be/aan voor de mee/ en &]5 voor de m9/ bes*aafde l$5 van e5 zelfde volk ges*ikt4 ,ge/eld nu dat l$5 van e5 ze] onbes*aafd volk b]oep5 kiez51 dat de mee/ ontwikkelde ond] h5 krijgsman en prie/] en de m9/ ontwikkelde l&b\w] en la/drag] word53 voorts1 dat die b]oep5 erfelijk zijn en e9delijk1 dat zulk e5 volk van liev]l$e 9 bes*av+ klimt tot die ?ans 9 ,n$]l& be/a&e1 wat zal er dan plaats hebb58 ,de met di]5vell5 omhang5 en met knods en w]pspies gewap5de krijgsli$5 van voorhe5 v]krijg5 tot nakomel+5 soldat5 9 lak5 gekle$ en met a*t]lad]s gewap5d4 ,de met amulett5 omhang5 prie/]s h]k5n5 hun toga en bef drag5de nakomel+5 niet4 ,van d5 9 e5e uit boomtakk5 zam5ge/elde hut won5de en met e5 ruw /e55 w]ktuig d5 bodem omwroet5de l&b\w] van voorhe51 bewon5 de nazat5 h(/$5 en wordt door h5 de voor d5 ploeg gespann5 pa>d5 gem5d1 t]wijl van d5 naakt5 la/drag] de nakomel+5 gekle$ zijn1 h&wag5s voortduw51 ( wel als koetsi] fung]54 ,buit5di5 zijn de b]oep5 9 aantal v]me]d]d1 de onbes*aafde krijgsman van voorhe5 bezit tot nakomel+5 infant]i/51 artill]i/51 m9eurs enz42 van de fetis*e prie/]s /amm5 af pr(essor5 9 de !ologie1 aalmoez5i]s en monnik51 de primitieve l&man bezit tot nazat5 wijnga>d5i]s1 b\w- en weibo]5 en de la/drag] van voorhe51 koetsi]s1 fabriek>beid]s1 matroz5 enz4 ,e5 hi]m$e v]gelijkba>1 ma> veel groot] v]s*il be/aat er nu tuss*5 de ?ans be/a&e di]soort5 en de all]\d/e uit]/ we9ig ontwikkelde /i*t]s hunn] /amboom54 ,de wijz5 wa>op de di]5 hun vo$sel magtig word51 kunn5 namelijk met de b]oep5 d] m5s*5 v]gelek5 word54 ,ze] v]s*ill5de wijz5 van vo$+ kunn5 van di]5 ev5veel gee/ontwikkel+ vord]51 do* dit is vol/rekt niet altijd het geval4 ,me] gee/ontwikkel+ wordt er bijv4 v]eis*t bij di]51 welke moet5 klaut]51 om vru*t5 en not5 te plukk51 dan bij die zi* met gras en kruid5 vo$5de1 me]1 wanne] zij vlees* moet5 et5 en aldus vlugt5de en zi* v]b]g5de prooij5 moet5 vang51 dan wanne] zij sle*ts na> plant5vo$sel te zoek5 hebb51 me]1 wanne] hunne prooij5 groot] zijn en dus s*a>s] voorkom51 dan1 wanne] deze uit ov]al fladd]5de insect5 be/aan1 me]1 wanne] zij1 vlees*et5de zijnde1 het l&1 dan wanne] zij de zee bewon5 enz4 ,de primitieve op blz4 #cj gemelde uit]/ we9ig ontwikkelde di]soort5 kunn5 nu v]s*ill5de wijz5 van vo$+ en alzoo ook van lev5 7natuurlijk veel m9d] van elk&] v]s*ill5de1 dan die d] h$5 be/a&e di]soort57 aang5om5 hebb54 ,van die primitieve di]soort5 kunn5 er nu twee ze] we9ig 9 aanleg v]s*ild hebb5 en de e5e plant- en de twe$e vlees*et5de geword5 zijn1 e*t] met di5 v]/&e1 dat de laat/e sle*ts gemakkelijk te vang5 prooij5 te bemagtig5 _h4 ,van elk tijdp]k moet5 e*t] de hoog/ ontwikkelde di]soort5 doorgaans de kra*tig/e en be/ gewap5de di]soort5 van dit tijdp]k gewee/ zijn4 ,zoo nu elk di] primitieve di]soort5 d]zelv] wijze van vo$+ op h>e nakomel+5 ov]g$rag5 heeft1 deze w$] op de h>e enz4 tot op h$51 zoo is het gemakkelijk te begrijp51 dat h>e zoo veel me] dan zij ontwikkelde nazat51 e5 veel m9d] dan voorhe5 uni=m5 bodem bewon5de1 veel me] dan zij van elk&] 9 organisatie en wijze van lev5 moet5 v]s*ill54 ,aan de ?ans be/a&e ro(di]soort5 /aan die van het katt5 en hond5gesla*t hoog] dan de insect5et5de zoogdi]soort5 alsm$e dan de gras en kruid5et5de di]soort51 do* dat zij hoog] /aan dan de v]s*ill5de op boom5 klaut]5de en not5 bol/]5de ap5soort5 is ze] twijfela*tig4 ,di]51 9 g$aante en lev5swijze veel v]s*ill5de1 kunn5 9 aanleg en gee/elijke ontwikkel+ zulks veel m9d] do5 dan met &]e di]51 wa>m$e zij 9 uitzigt me] ov]e5kom54 ,olifant5 moet5 bijv4 9 gee/ontwikkel+ m9d] met hond5 dan met r9oc]oss5 v]s*ill54 ,die laat/e di]5 lev5 to* niet zooals de e]/e gezellig bij elk&]1 en buit5di5 zijn zij ontemba> en bezitt5 zij niet de gee/ontwikkel+ voor het gebruik mak5 van e5 lang5 snuit gevord]d word5de4 ,voor de di]soort5 van hetzelfde gesla*t kunn5 de voor\d]s hun blo$ e5igz9s met elk&] v]m5gd hebb51 en1 zoo zij van e5e enkele soort af/amm51 moet deze nog al lag] dan h5 ge/aan en betrekkelijk ze] veel vroeg] dan h5 be/aan hebb54 ,zoo bijv4 de v]s*ill5de soort5 van het katt5gesla*t afge/amd zijn van e5e enkele soort van kata*tige di]51 moet5 deze1 9 e5e ev5 ontwikkelde en v]s*eid5 natuur als hunne nazat51 geleefd hebb54 ,het is aldus moeijelijk te v]kl>51 hoe voor de v]s*ill5de groep5 dez]1 de lev5som/&igh$5 zoo ze] met elk&] zijn gaan v]s*ill51 dat1 na> aanleid+ van hetge5 op blz4 #i gezegd is1 elk di] groep5 zoo 9 soortk5m]k5 van de &]e moe/ gaan v]s*ill51 dat de lu/ tot p>+ met deze v]dwe5 #f4 ,zoo e*t] die geme5s*appelijke /amvad]s d] kata*tige di]5 v] a*t]wa>ts van h5 /a&e ze$i]5 gewee/ zijn1 laat zoo iets zi* bet] v]kl>51 do* het is de vraag1 ( de gesla*tk5m]k5 e5] di]soort niet geheel onafhankelijk van d5 invlo$ d] &]e soort5 van ditzelfde gesla*t1 door de op blz4 #g gemelde neig+ tot ges*iktword+ voor gelijksoortige lev5som/&igh$51 9 v]s*ill5de l&5 kunn5 ont/aan4 ,de noodzakelijkheid om bijv4 9 /rek51 /]k door groote plantet5de di]5 bewoond en aldus 9 het bezit e5] weeld]ige vegetatie zijnde1 hunne prooij5 9 e5e h9d]laag af te wa*t5 en h5 te bespr+51 kan dezelfde gesla*tk5m]k5 gegev5 hebb5 aan de leeuw5 9 ,afrika1 aan de ge/reepte tijg]s 9 ,azi1 en aan de jagu>s 9 ,z4-,am]ika4 ,dezelfde /rijdwijze heeft bijv4 aan de tirailleurs d] v]s*ill5de leg]s vrij gelijksoortige uitru/+ en bewap5+ do5 gev51 zond] dat het e5e leg] da>voor het voorbeeld van het &]e noodig _h4 ,de ond]v9d+1 door elk leg] opg$aan1 0 hi]voor voldo5de4 ,de onjui/heid onz] laat/e /ell+ z\ alle5 aangetoond word51 zoo bijv4 ond] de gesla*tk5m]k5 d] kata*tige di]soort5 er gebrek5 voorkwam51 door accid5tele oorzak5 ont/aan1 door ov]]v+ voortgeplant en door de me]gemelde oorzaak van ges*iktword+ van liev]l$e uitg]oeid word5de4 ,zulke gebrek5 kunn5 aan elke di]soort van e5 gesla*t moeielijk &]s dan bij het be/aan van blo$v]wants*ap tuss*5 h5 m$eg$eeld zijn1 ev5 als bijv4 het bezit van be]5muts5 door tirailleurs van v]s*ill5de leg]s moeijelijk &]s dan door navolg+ te v]kl>5 is4 ,zoo da>5teg5 de di]soort5 van e5 gesla*t1 door 9 ontwikkel+ toe te nem51 e5e geme5s*appelijke vroeg]e wijze van lev5 voor e5e nieuwe va>wel gezegd hebb51 kunn5 zij1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 all5 nog e5e zelfde eig5a>digheid1 go$ voor die vorige1 ma> ondoelmatig voor die nieuwe wijze van be/aan1 bezitt54 ,zulke v]&]de eig5a>digh$5 7zooals bijv4 de zwemvliez5 d] poot5 d] nimm] zwemm5de fregatvogels7 vorm5 alsdan gebrek51 welke e*t] veel m9d] zek] dan de hi]bov5 gemelde op blo$v]wants*ap tuss*5 die v]s*ill5de di]soort5 wijz54 ,ev5zoo v9dt m5 bijv4 9 vele leg]s h$5 nog kurassi]s1 (s*oon de ?ans be/a&e vuurwap55 het nut d] kurass5 hebb5 do5 v]dwijn54 ,deze be/aan e*t]1 niet doordat de dep>tem5t5 van oorlog van v]s*ill5de /at5 e5e gril e5] hunn] nagevolgd hebb51 ma> wel1 doordat all5 te traag gewee/ zijn1 om het vroeg] wel1 ma> ?ans niet me] doelmatige bij tijds aftes*aff54 ,om de op blz4 #cj ontwikkelde hypo!se te bewijz51 z\d5 de g]aamt5 van al?ans e5ige l$5 van elk d] vroeg]e g5]ati5 van elk5 /amboom opg$olv5 moet5 word5 en m51 bij die /amboom5 /e$s a*t]wa>ts ga&e1 gemiddeld tot /e$s lag]e1 ma> 9 wijze van vo$+ e5igz9s met elk&] ov]e5kom5de di]vorm5 moet5 kom54 #g ,om het onmogelijke1 vooral voor de ov]blijfsel5 van l&di]51 hi]van na te gaan1 behoeft m5 sle*ts te b$5k51 dat van die di]5 het v]rott5 d] be5d]5 sle*ts kan word5 belet1 wanne] hunne lijk5 ov]dekt word5 met ve51 vulcanis*e as*1 opge/ov5 z&1 ( 9 hol5 n$]pl(f5de kalk en wanne] zij door bek5 ( rivi]5 na> opslibb5de1 ( v]z&5de me]51 ( zeevakk5 gevo]d word54 ,wij hebb5 zooev5 gesprok5 van gemiddelde v]lag+1 da> bij uitzond]+ de lat]e g5]ati5 e5] di]soort e5e lag]e organisatie dan d]zelv] voor\d]s kunn5 v]krijg54 ,de ,s*rijv] d] ,spor5 d] ,natuurlijke ges*i$5is d] s*epp+1 /elt bijv4 dat de nazat5 van al?ans sommige d] groote l&hag$iss5 van het secundaire tijdvak g$ur5de het t]tiaire tijdvak de slang5vorm aang5om5 hebb54 ,nu kan het zijn dat1 to5 de magtige l&zoogdi]5 en l&vogels 9 groote hoeveelh$5 optrad51 het l& als w>e door twee leg]s v]ov]d geword5 is en dat hi]door die l&hag$iss5 tot b9n5 hol5 en digt /ruikgewas t]ug g$rong5 en 9 aantal v]m9d]t zijn4 ,de drang tot ges*ikt word+ voor nieuwe en lag]e lev5som/&igh$5 kan to5 laat/gemelde di]5 /]k] a*t]1 dan die tot het hoog]e voorwa>ts hebb5 do5 gaan1 zoodat e5e result]5de v]lag+ en voor de nieuwe lev5swijze d] di]5 betrekkelijke v]bet]+ hunn] organisatie lat] op die t]ugdr++ gevolgd is en het cijf] d] geboorte w$] op dat d] /]fgevall5 gebragt heeft1 zie blz4 #ab4 ,iets hi]m$e v]gelijkba> wordt ook bij d5 /rijd tuss*5 de volk5 wa>g5om54 ,v]ov]t bijv4 e5 dez] het grondgebi$ van e5ig &] volk en dr+t het dit t]ug tot b9n5 woe/e b]g/rek51 zoo zal laat/gemeld volk1 om zi* 9 zijne nieuwe positie bet] te h&hav5 en er voor ges*ikt te word51 op e5 lag] /&punt van bes*av+ dan vroeg] moet5 gaan /aan1 en1 9 plaats van te lev5 van l&b\w en h&el1 zulks groot5deels van /roop5 moet5 gaan do54 ,9 zulk e5 geval kunn5 bijv4 de ,mont5egrijn51 na d5 inval d] ,turk5 9 het ,illyris*e s*i]eil&1 v]ke]d hebb54 ,?ans e*t] kan die drang tot ges*iktword5 voor zek]5 toe/& bij h5 w$] zwakk] dan die tot v]hoog+ geword5 zijn en zij aldus1 na e5 tijdelijke a*t]uitgang1 ?ans w$] 9 bes*av+ /ijg54 ,wanne] e5 volk e5 &]1 ( l$5 da>van1 op gelijk5 trap van bes*av+ als dit e]/e volk /a&e1 gaat ov]he]s*51 zooals bijv4 plaats heeft bij volk51 hunne krijgsgevang55 tot slav]nij v]oordeel5de1 zal de neig+ tot ges*ikt word+ voor nieuwe toe/&5 dit e]/e volk 9 bes*av+ vooruit en het twe$e a*t]uit do5 gaan4 ,bij beid5 te zam5 g5om5 kan dan die dwang tot ges*iktword+ d5 graad van bes*av+ ev5 groot lat54 ,/aat het e]/e volk 9 bes*av+ hoog] dan het twe$e1 iets dat gemiddeld plaats zal hebb51 zoo zull5 die voor en a*t]uitgang beide kle9] word5 en zelfs kunn5 omke]51 omdat bijv4 het contact met zijne me] bes*aafde mee/]s1 de lev5som/&igh$5 van het 9 di5/ba>heid gebragte volk /]k] kan v]hoog51 dan die di5/ba>heid1 op zi* zelf g5om51 het v]laagt4 ,dit bijv4 0 het geval met de uit ,afrika na> ,n4 ,am]ika gevo]de en alda> tot slav]nij v]oordeelde neg]s4 ,heeft da>5teg5 het omgeke]de plaats1 zoo zal de v]hoog+ 9 bes*av+ van het ov]he]s*5de volk en die 9 b>ba>s*heid van het di5/b>e /]k] zijn dan 9 het e]/e geval4 ,zoo iets heeft plaats gehad na d5 inval d] b>b>5 9 de w+ewe/5 van het ,rome9s*e rijk1 en zoo m5 nu zam5 voegt de bes*av+ d] b>b>5 en die d] ond]dan5 van ,rome voor di5 inval1 en die som v]gelijkt met die na d5 inval1 is het de vraag ( de e]/e som veel kle9] dan de twe$e gewee/ is1 t5gevolge dat accid5tele om/&igh$5 de v]lag+ d] e5e natie groot] dan de v]hoog+ d] &]e hebb5 do5 word54 ,buit5di5 b$5ke m5 wel1 dat de bes*av+1 niet enkel uit intellectueele1 ma> tev5s uit morele ontwikkel+ be/aat4 ,beide tra*t5 nu op e5e ov]e5kom/ige hoogte te gaan /aan1 zoodat de intellectuele ontwikkel+1 door ond]wijs bevord]d word5de1 de z$elijke ontwikkel+ absoluut groot] zal do5 word51 (s*oon het de vraag is1 ( de eis*5 d] maats*appij dan niet ev5e5s ge/eg5 zijnde1 de m5s*5 alsdan bet] hi] aan zull5 voldo5 en betrekkelijk deugdzam] en volmaakt] dan vroeg] zull5 zijn4 #h ,v]hoog+1 zo[el 9 z$elijke als 9 intellectuele ontwikkel+1 v]eis*t zek]e inspann+1 en zelfs wordt zek]e inspann+1 wa>aan wij all5 gewoonlijk behoefte hebb51 v]eis*t1 om de gee/ontwikkel+ niet te do5 dal54 ,ont/aat er nu door zek]e v]zadig+ van rijkdom en magt1 gebrek aan ve]kra*t en ma!id1 zoodat m5 zi* zelf die inspann+ niet gunt1 zoo daalt e]/ de z$elijke ontwikkel+ en sleept zij de intellectuele 9 h>5 val m$e4 ,dit bijv4 0 het geval 9 de ,rome9s*e w+ewe/5 t5 tijde van d5 inval d] b>b>54 ,9 morele ontwikkel+ /ond5 deze welligt hoog] dan de door h5 ov]wonn5 volk51 ev5 als tijd5s het beg9 d] ,rome9s*e republiek zulks bij de zegevi]5de ,rome95 het geval 04 ,bij deze /ond to5 de morele ontwikkel+ hoog] dan de intellectuele4 ,dat voorts to5em+ 9 bes*av+ en dus ook 9 absolute welva>t en rijkdom met z$eb$]f gepa>d z\ gaan1 is geheel bezijd5 de wa>heid4 ,de bes*av+ to* v]/]kt de maats*appelijke b&5 en dus ook het ond]l+ hulpbetoon en de b]$5e]de op(f]+ voor de publieke zaak4 ,zij maakt dat m5 me] om de toekom/ geeft en aldus m9d] aan de neig+5 van het oog5blik toegeeft1 zij v]hoogt de w]kzaamheid en v]vangt d5 bl9d5 mo$ door e5e uit pli*tbesef ont/a&e dapp]heid4 ,de hoog] gee/elijk ontwikkelde m5s*5 ov]he]s*5 de m9d] dan zij gee/elijk ontwikkeld51 hetge5 bewez5 wordt door de betrekk+ tuss*5 mee/]s en di5/bod51 door die tuss*5 de hoog] /&5 en de lag]e volksklass51 door het kiez5 van ho(d5 ond] de me] bes*aafd5 door het gepeupel en door de betrekk+5 tuss*5 de ,european5 en de inboorl+5 hunn] koloni54 ,dit heeft ev5e5s plaats bij de di]51 do* bij deze be/aat er ge5e zam5w]k+ tuss*5 de he]5 en de ond]dan51 ma> sle*ts e5 lev5 d] e]/5 t5 ko/e d] laat/54 ,zoo bijv4 v]sl9d5 de ro(vogels de lag] dan zij 9 gee/ontwikkel+ /a&e gran5 et5de vogels1 vele kle9e vogels v]sl9d5 insect51 zeevogels viss*51 deze w$] weekdi]52 t]wijl1 wanne] de lag] /a&e di]5 e5e groot]e ruwe kra*t bezitt5 dan de hoog] /a&e wa>m$e zij 9 contact kom51 deze laat/e middel5 bezitt5 om1 ( g5e te ontwijk51 ( zoodanig aan te vall5 dat hunne kra*t nutteloos wordt4 ,ev5 als e5e gans*e kudde s*ap5 e5e groot]e totale ruwe kra*t bezit dan e5 wolf en niettem9 deze e5ige van de s*ap5 ro(t1 zond] dat deze makk]s door collectieve h&el+ zi* hi]teg5 wet5 te v]zett51 zoo ov]he]s*t e5 betrekkelijk kle9 aantal ,european5 millio55 ,h9does ( ,javan5 en 9 beide gevall5 heeft de duur van die en de b]u/+ 9 die ov]he]s*+ ha> g]e*tva>digd4 ,kla>blijkelijk z\d5 to* de s*ap51 zoo zij vond5 op e5e voor hunne eig5e gee/ontwikkel+ door de wolv5 te v]n$]5 de wijze beh&eld te word51 zie blz4 #dc1 hunne positie omhoog trekk51 ev5 als bijv4 de ,israliet5 zulks g$ur5de en na de middeleeuw51 de mee/ bes*aafde ,galli]s 7ond] &]5 die tot gee/elijk5 /& behoor5de71 zulks na d5 v]mee/]+ van ,gallie door de ,frank5 en zooveel tot groot aanzi5 gekom5 vrijgelat5 slav51 zulks ond] de ,rome9s*e keiz]s g$aan hebb54 ,dat de ro(di]5 bet] gewap5d zijn dan de di]5 welke zij bemagtig51 spruit al?ans 9 de mee/e gevall5 voort uit hunne me]d]heid 9 gee/ontwikkel+1 want op blz4 #bh hebb5 wij aangegev51 hoe de impulsie tot v]hoog+ d] organisatie door d5 eig5 wil d] di]5 ont/aat4 ,buit5di5 z\d5 de wap5s d] ro(di]5 h5 van we9ig nut zijn1 zoo e5e hoog]e gee/elijke ontwikkel+ dan die van de door h5 bemagtigde di]51 h5 niet 9 /aat /elde er e5 doelmatig gebruik van te mak54 ,e5 rund met de t&5 en klaauw5 van e5 leeuw1 en zi* alle5 met vlees* kunn5de vo$51 z\ van hong] /]v51 zoo hij niet ev5 als dit ro(di] prooij5 wi/ op te spor51 zijn sprong wi/ te met51 en de opvo$+ zijn] jong5 zoov] wi/ te drijv51 als dit bij de ro(di]5 het geval is4 ,bes*aafde volk5 ov]w9n5 wilde /amm51 door teg5ov] de pijl5 en lanz5 en onzam5hang5de w]k+ dez] /amm51 te /ell5 vuurwap5s en zam5w]k+4 ,voor dit laat/e wordt er e5e hoog]e gee/elijke ontwikkel+ gevord]d dan die d] wild51 en eig5lijk is zulks voor het gebruik van vuurwap5s ook het geval1 weg5s de noodzakelijkheid om het ges*ut te transport]51 de vuurwap5s te rep>]51 buskruid te v]va>dig5 enz4 ,w>5 de di]5 lig*amelijk on/]felijk1 /oorde ge5e accid5tele oorzak5 van de op blz4 #bb gemelde con/ante oorzaak tot ges*iktword+ g$urig de w]k+ en be/ond er ge5 drang tot v]hoog+ d] gee/elijke ontwikkel+1 zoo z\ e9delijk elke di]soort1 ov] &]5 9 ontwikkel+ lag] dan zij /a&e soort51 e5e he]s*appij1 geev5r$igd met d]zelv] ov]maat van gee/elijke ontwikkel+1 uitoef551 en zij da>5teg5 door &]51 hoog] dan zij /a&e di]soort51 op h>e beurt 9 r$5 van het v]s*il tuss*5 h>e gee/ontwikkel+ en die dez] hoog] /a&e soort5 ov]he]s*t word54 ,ge5 di] z\ dus alsdan e5ige r$5 bezitt5 om ov] zijn toe/& ontevr$5 te zijn en de a>de word5 e5 e5toonig p>adijs1 wa>9 van vooruitgang ge5e sprake me] z\ zijn4 ,de drang tot vooruitgang maakt e*t]1 dat1 bij e5e volg5s de opgegev5 wijze bepaald5 graad van ov]he]s*+1 de ov]he]s*te soort5 de ov] ha> uitgeoef5de he]s*appij gemiddeld ev5 /]k zull5 tra*t5 te v]zwakk5 7zooals bijv4 door het bet] ontvlugt5 van ro(di]57 als de he]s*appij vo]5de soort5 ha> nog /]k] zull5 tra*t5 te do5 word5 7zooals bijv4 door het beh5dig] vang5 van prooij5 door ro(di]574 ,hi]door zal er tuss*5 die he]s*]s en behe]s*t] e5 /rijd ont/aan1 van beide zijd5 met gemiddeld ev5veel kra*t gevo]d word5de en wa>9 aldus gemiddeld aan beide zijd5 ev5veel voordeel behaald zal word51 zoodat de v]s*ill5 9 gee/ontwikkel+ tuss*5 beide soort5 ev5 groot blijv5de1 de he]s*appij d] e5e ov] de &]e zulks gemiddeld ook zal do54 ,de inspann+1 door zulk e5 /rijd gevord]d1 bij beide p>tij5 alsdan ev5 groot zijnde1 zal beid] gee/ontwikkel+ ev5 veel do5 /ijg5 en aldus bov5gemelde v]s*ill5 hi]9 ev5 groot lat54 ,de ov]he]s*te soort wordt door zulk e5 /rijd 9 gee/ontwikkel+ en dus ook 9 positie v]hoogd1 ma> da>om niet gelukkig]4 ,de h&w]ksman1 die niet alle5 voor zijn gez9 moet zorg51 ma> ook zijne geldelijke belang5 teg5ov] zijne baz5 ( w]kgev]s moet v]d$ig51 zal bijv4 niet gelukkig] zijn dan d5 onbezorgd5 m9d] ontwikkeld5 slaaf1 en het ro(di]1 dat bet] dan vroeg] prooij5 kan vang51 het niet ruim] en ru/ig] dan to5 hebb51 zoo 7zie blz4 #ch7 die prooij5 moeijelijk] te vang5 geword5 zijn4 ,de v]h\d+ tuss*5 de geboort5 en de /]fgevall5 zal aldus na zulk e5e v]hoog+ bij die ro(di]5 niet gun/ig] voor e]/gemelde word54 ,da> e*t] door zulk e5 /rijd gebrek aan ges*ik!id voor de om/&igh$51 wa>9 de di]5 v]ke]51 lev5dig] dan &]s gevoeld zal word51 zoo zal hij tev5s /rekk5 om de organisatie di] di]5 /]k] dan &]s voor die om/&igh$5 ges*ikt te do5 word54 ,zoo van de ov]he]s*te soort1 tijd5s zulk e5 /rijd1 de positie te laag voor de gee/ontwikkel+ is1 zal dit te laag zijn di] positie die ontwikkel+ tra*t5 te v]m9d]51 t]wijl de /rijd ze tra*t te v]groot54 ,bij de ov]he]s*5de soort de positie te hoog voor de gee/ontwikkel+ zijnde1 zoo zal g5e lag] en deze ontwikkel+ hoog] word5 en beid5 tra*t5 zi* na> elk&] te s*ikk54 ,de /rijd nog 9 het bijzond] die gee/ontwikkel+ tra*t5de te v]hoog51 zoo zal dit dan bij die di]soort weg5s twee oorzak5 ges*i$54 ,bij beide die soort5 te zam5 g5om5 zal aldus1 ev5 als 9 het vorige geval1 de /rijd de gee/ontwikkel+ en dus ook de positie v]hoogd hebb54 ,na de n$]zett+ d] ,g]man5 9 de vroeg]e ,rome9s*e w+ewe/5 zijn bijv4 de e]/e me] 9 bes*av+ ge/eg5 dan de vroeg]e ond]dan5 van ,rome er 9 g$aald zijn4 ,zelfs wanne] twee di]soort5 ev5 hoog /aan en ev5 magtig zijn1 zull5 zij /rijd5 om elk&] te ov]vleugel5 en1 weg5s de hi]voor gevord]de inspann+1 beid5 9 gee/ontwikkel+ v]hoog54 ,iets d]gelijks be/aat ook op maats*appelijk gebi$1 zooals bij de concurr5tie d] v]s*ill5de indu/rin1 d] arbeid]s en baz51 d] politieke en religieuse p>tij51 d] spel]s1 leg]s en zelfs d] reg]+5 en volksv]teg5woordig]s1 want1 al h&el5 ge5 dez] beid5 9 /rijd met de wet1 zoo tra*t5 zij niettem9 op elk&]s gebi$ te dr+5 en1 bij gelijke inspann+ van beide zijd51 zal de v]h\d+ van beid] magt gemiddeld con/ant blijv51 ma> beid5 9 tal5t to5em54 ,hoe digt] ope5gehoopt de di]5 b9n5 zek]e /reek zijn1 hoe moeilijk] elk d]zelve het noodige vo$sel zal kunn5 bekom51 en da> dit integ5deel gemakkelijk] zal ges*i$51 wanne] hunne organisatie bet] voor de om/&igh$51 wa>9 zij v]ke]51 ges*ikt is1 zoo zal1 na>mate dit laat/e me] het geval is1 bij d5 toe/&1 wa>bij elk di] gemiddeld het noodige heeft1 7namelijk die wa>bij er niet me] di]5 gebor5 word5 dan /]v571 deze b9n5 zulk e5e /reek me] ope5gehoopt zijn4 ,de e5e helft d] di]5 van elke soort zal1 bij het be/aan van di5 toe/&1 wat me] en de &]e helft er van wat m9d] dan dit noodige bezitt51 en blev5 zij dan /e$s op deze a>de voortlev51 zoodat er ge5 nieuwe z\d5 gebor5 word5 en w>5 zij niet g$urig aan de w]k+ van /or5de accid5tele oorzak5 blootge/eld1 zoo z\ elk di] di]5 9 e5 /&va/ig5 toe/& kom51 wa>bij het jui/ het noodige z\ bezitt54 ,alsdan to* z\d5 de 9 ov]vlo$ lev5de1 wat m9d] go$ voor hunne middel5 van be/aan gaan zorg5 en tegelijk hunne organisatie zi* na> di5 ov]vlo$ s*ikk51 zoodat deze er van liev]l$e m9d] misba> voor z\ word51 totdat zij e9delijk met e5 gemiddelde zorg voor hun be/aan1 niet me] dan het noodige z\d5 hebb54 ,ev5zoo zal e5 arm geword5 m5s* h>d] gaan w]k51 t5 e9de m9d] te kort te kom51 ma> tegelijk zijne behoeft5 v]m9d]54 ,hoe m9d] hij nu te kort komt1 hoe g]+] die ov]maat van arbeid zal word51 om geheel te v]dwijn51 wanne] hij ge5 gebrek me] heeft1 al?ans zoo die me]d]e w]kzaamheid niet e5e behoefte voor hem wordt4 ,hoe zam5ge/eld] de lev5som/&igh$5 van di]5 zijn1 hoe me] tijd de op blz4 #g gemelde con/ante oorzaak noodig heeft1 om hunne organisatie voor hunne lev5som/&igh$5 ges*ikt te mak54 ,van da>1 dat er re$s voor het lev5 9 d5 ,oceaan go$ georganise]de viss*5 be/ond51 tijd5s dat er nog sle*ts gebrekkig georganise]de l&di]5 aanwezig w>54 ,de t5 gevolge d] snelheid1 wa>m$e 7zie blz4 #bg7 d]zelv] ontwikkel+ /ijgt1 ont/a&e onges*ik!id d] organisatie d] di]soort5 voor de om/&igh$5 wa>9 deze v]ke]51 maakt dat alsdan accid5tele oorzak5 gemakkelijk]1 ev5 als op blz4 #bc gezegd is1 v]s*ill5 tuss*5 de soort5 kunn5 da>/ell54 ,na>mate to* v]s*ill5de di]soort51 9 dezelfde om/&igh$5 v]ke]5de1 all5 hi]voor m9d] ges*ikte organisati5 bezitt51 kunn5 deze bij groot]e ond]l+e v]s*ill5 all5 ev5 go$ voldo54 ,wordt da>5teg5 de onges*ik!id d] organisatie van elk di] di]soort5 uit]/ g]+1 zoo zull5 zij uit]/ we9ig van elk&] moet5 v]s*ill5 en aldus1 wanne] e5maal de organisati5 d] di]soort5 opgeh\d5 zull5 zijn met 9 ontwikkel+ te /ijg51 er kle9]e v]s*ill5 tuss*5 de nabij 9 dezelfde lev5som/&igh$5 v]ke]5de di]5 be/aan dan ?ans4 ,het zoo ev5gemelde be/aat ook op maats*appelijk gebi$1 want to* iets1 bijv4 e5 w]ktuig1 tot zek] doel di55de1 kan sle*ts op e5e wijze gecon/rue]d zijn en tegelijk volmaakt voldo52 t]wijl er e5e groot]e v]s*eid5heid van all5 ev5 go$ voldo5de con/ructi5 mogelijk is1 na>mate deze all5 m9d] voldo54 ,het is dan zelfs w5s*elijk zulk e5 v]s*eid5heid toe te lat51 da> m5 dan1 door na te gaan wa>9 elk d]zelv] uitmunt1 gemakkelijk] me] volmaakte con/ructi5 kan v9d54 ,op de in/ell+51 de mani]5 van lev5 en zelfs op de k>akt]trekk5 d] m5s*5 is dit ook van toepass+4 ,de w$]ke]ige v]/]k+ van het ges*ikt word5 voor zek]e dad5 van e5ig deel d] organisatie d] di]5 en het v]rigt5 van zulke dad5 besli/ het pleit tuss*5 de bew]+51 dat bijv4 vogels vlieg51 omdat zij vleugels hebb51 ( wel deze bezitt5 om te kunn5 vlieg54 ,beide bew]+5 zijn wa>4 ,de all]e]/e pog+5 om zi* van d5 bodem te v]heff51 t5 gevolge van d5 op blz4 #bg gemeld5 drang1 leid5 namelijk tot vorm+ d] e]/e rudim5t5 van vleugels en1 weg5s de ze] trage to5em+ d] pog+ om te vlieg5 g$ur5de e5e reeks van g5]ati51 blev5 bij elk dez] de w]ktuig51 voor het 9 zulk e5e mate vlieg51 als door elk di] g5]ati5 gew5s*t w]d1 ze] we9ig 9 gebreke4 ,iets hi]m$e v]gelijkba> heeft ook op maats*appelijk gebi$ plaats4 ,zoo z\ m5 bijv4 kunn5 vrag53 g5iet5 de /ud5t5 hoog] ond]wijs 7wel te v]/aan 9 de gezonde beteek5is van dit woord7 omdat er univ]siteit5 be/aan8 ( wel3 be/aan er univ]siteit5 om /ud5t5 hoog] ond]wijs te do5 g5iet58 ,kla>blijkelijk kond5 de ,batavi]5 ge5e univ]siteit5 /i*t51 al gevoeld5 zij de noodzakelijkheid om hunne jeugd e5ig ond]wijs te do5 g5iet54 ,de pog+5 hi]toe door onze onbes*aafde voor\d]s aangew5d1 kunn5 nu v]gelek5 word5 met die1 welke de vetganz5 ( man*ots tot vlieg5 do54 ,ev5m9 als bij de organisatie e5] di]soort1 /aan 9 de ,maats*appij1 weg5s de w]k+ van accid5tele oorzak51 de v]s*ill5de zak5 op dezelfde hoogte4 ,t5 gevolge van d5 drang tot ges*iktword+ van het e5 voor het &]1 trekt hetge5 het hoog/e /aat het tegelijk lag] /a&e omhoog en omgeke]d1 t]wijl1 weg5s d5 op blz4 #bg gemeld5 drang tot v]hoog+1 het gemiddelde van beid5 v]hoogt4 ,de kop en vooral de h]s5s d] dolphijn5 s*ijn5 ons bijv4 op e5 hoog]5 trap van ontwikkel+ te /aan dan het a*t]lijf di] zeezoogdi]51 en ev5e5s /aan 9 de ,maats*appij de inrigt+5 van liefdadigheid op e5 hoog] /&punt dan het tweegeve*t4 ,wat h\dt e*t] dit voor onze ,maats*appij a*t]lijke gebruik 9 /&8 ,e5v\dig het door de w]k+ d] traagheid be/a&e gemis aan zam5w]k+ bij het publiek1 wa>door dit de zaak d] bele$igd5 niet g5oegzaam opneemt en de bele$ig]s door v]a*t+ niet g5oegzaam /raft1 om g5e te ontslaan van het zi* v]s*aff5 van eig5 regt4 ,ev5zoo /aat ?ans bij de volk5 van ,middel-,europa 79 teg5/ell+ van g$ur5de het beg9 d] middeleeuw57 de godsdi5/ te laag betrekkelijk de wet5s*ap1 en tra*t deze ?ans hi] te l&e op de gem5gde s*ol5 g5e op te heff51 t]wijl op de sectes*ol5 de godsdi5/ de wet5s*ap omlaag tra*t te br5g54 ,bij uitzond]+ kunn5 sommige zak5 te hoog /aan voor de eis*5 d] om/&igh$51 (s*oon gemiddeld1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 het teg5ov]ge/elde plaats heeft4 ,die uitzond]+ be/aat bijv4 bij nieuwe k9d]kle$]51 welke op d5 groei gemaakt word52 t]wijl groeij5de k9d]5 gemiddeld voor h5 te kle9e1 ( als w>e a*t]lijke kle$]5 drag54 ,zulk e5 tijdelijk te hoog5 /& van iets1 kan ont/aan1 doordat zulk e5e zaak vroeg]1 door te laag voor de eis*5 di] om/&igh$5 te /aan1 groote ramp5 heeft te weeg gebragt1 en dat sommige m5s*51 /]k met de zu*t bezield om dit te v]help51 weg5s de w]k+ d] traagheid 7wa>door m5 iets do5de1 niet op het gepa/e oog5blik weet uit te s*eid57 zulk e5e zaak te hoog opvo]54 ,dit is bijv4 het geval met het toek5n5 van het kiesregt aan de onbes*aafde klass5 onz] ,maats*appij1 met het gemis d] dood/raf 9 ,sax51 en met het be/aan d] republiek 9 ,frankrijk tijd5s de revolutie van #aghi4 ,de republiek is e5 ges*ikte vorm van reg]+1 da> wa> er e5 /]k5 gee/ van zam5w]k+ tuss*5 en e]bi$ voor de wet bij de burg]s be/aat4 ,wa> e*t] deze hi]voor te onbes*aafd zijn1 kunn5 zij e*t] met e5e lag] /a&e deugd dan de e]bi$ voor de wet1 namelijk met tr\w bezield zijn1 en het is nu op deze1 bij sommige di]51 zooals bijv4 de hond1 be/a&e deugd1 dat de mon>*ie en het feodale /elsel geb\wd zijn4 ,neemt de ,maats*appij met zek]e snelheid 9 bes*av+ toe1 zoo wordt zij hi]door betrekkelijk onvolmaakt]1 omdat de in]tie d] m5s*5 maakt1 dat al de maats*appelijke inrigt+5 niet bij tijds voor de nieuw]e en hoog]e behoeft5 ges*ikt gemaakt word54 ,zoo bijv4 b9n5 e5 /aat het absolute /elsel go$ w]kt en de bevolk+ neemt /]k] 9 gemasse]de en zam5w]k5de gee/elijke ontwikkel+ toe dan de reg]+1 zal zij ov] het be/uur ontevr$5 word54 ,maakt de v]groot+ d] bevolk+ en di5 t5gevolge gemiddeld die d] bes*av+1 dat /$5 zi* uitbreid51 zoo neemt de drukte op /raat toe1 en vroeg] g5oegzaam bre$e /rat5 word5 lat] te smal gevond54 ,het ,noord-,holl&s* ,kanaal volde$ #dj j>5 gel$5 go$ aan de behoeft5 van d5 ,am/]dams*5 zeeh&el1 en ?ans hebb5 de toeg5om5 behoeft5 van di5 zeeh&el dit kanaal te bekromp5 hi]voor gemaakt4 ,weg5s gebrek aan gee/ van zam5w]k+ bij de l$5 d] ,maats*appij1 moet deze1 als geheel w]k5de1 9 sommige gevall5 aan h>e l$5 dwang oplegg54 ,de hi]toe /rekk5de in/ell+5 zijn ?ans1 nu die gee/ van zam5w]k+ bij de individu5 toeg5om5 is1 veelvuldig] dan w5s*elijk is4 ,wanne] e5ige in/ell+ van hoog]5 a>d wordt en aldus met zek]e snelheid v]&]t1 zull5 er w>e en +ebeelde belang5 gekwet/ word51 en1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 des te me]1 hoe snell] de opwa>ts/rev+ di] in/ell+ ges*i$t4 ,laat/gemelde griev5 moet5 door de slijt5de w]k+ van d5 tijd v]dwijn5 t]wijl1 e5e sle*ts1 weg5s het effect d] traagheid1 na zek]5 tijd mogelijke bet]e inrigt+ di] tot hoog] ge/rev5 in/ell+ aan de e]/gemelde griev5 te gemoet kan kom54 ,weg5s dit effect d] traagheid zull5 bijv4 vroeg] 9 het wat] lev5de di]51 tot l&di]5 opgeklomm5 zijnde1 9 hunne organisatie deel5 bezitt51 door dit lev5 op het l& op e5e ongun/ige wijze aang$aan word5de en somtijds e]/ na e5 reeks van g5]ati5 de op blz4 #g gemelde tot ges*iktword+ leid5de oorzaak di5 euvel wegnem54 ,weg5s de w]k+ d] traagheid zull5 e]/1 lang nadat het drooge voor l&di]5 bewoonba> geword5 01 9 het wat] lev5de di]soort5 noem5swa>dig tot l&di]5 opgeklomm5 zijn en dit bij die soort5 bij e5 lag]5 trap van organisatie ges*i$51 na>mate van d]zelv] ?ans be/a&e nazat5 de organisatie lag] is4 ,go$ voor het lev5 op het l& georganise]de di]5 v]dr9k5 9 het wat] en 9 ov]e5kom/ hi]m$e z\ e5 bijna p]petuel5 oorlog/oe/&1 zoo als bij de wild51 bes*aafde volk5 t5 gronde rigt54 ,als e5 v]\d]d deel d] organisatie van e5ig tot e5e hoog]e lev5swijze opgeklomm5 di]soort kunn5 de 9 +ekromp5 toe/& nog be/a&e zwemvliez5 van d5 fregatvogel bes*\wd word54 ,hi]m$e kan nu v]gelek5 word5 d5 h9d]lijk5 en v]\d]d5 b& tuss*5 /aat en k]k ?ans 9 ,engel& be/a&e1 do*1 ev5 als voor de lag] dan h5 /a&e en nog zwemm5de voor\d]s d] fregatvogels die zwemvliez5 nuttig w>51 zoo 01 tijd5s de reg]+ van ,elizabe?1 bij het to5 all]wege be/a&e v]b& tuss*5 de godsdi5/ige voors*rift5 en de burg]lijke wett51 de koppel+ van k]k en /aat noodig voor het w]5 van vreemd5 /aatkundig5 invlo$4 ,ev5 als voorts ?ans voor de lag] dan de fregatvogels /a&e e5d5 de zwemvliez5 ze] nuttig zijn1 kan bijv4 ?ans 9 het lag] dan ,engel& /a&e ,abyss9i1 voor de alda> be/a&e *ri/elijke k]k het s*ild van d5 /aat v]eis*t word54 ,de graad van zam5w]k+ tuss*5 de individu51 bij de di]5 sle*ts ze] g]+1 wij/ d5 /& aan d] maats*appelijke bes*av+4 ,die zam5w]k+ nu v]hoogt d5 a>d van d5 /rijd noodig voor de v]groot+ d] gee/elijke ontwikkel+ d] individu54 ,9 plaats van /rijd1 sle*ts het p]soonlijk eig5belang tot motief bezitt5de1 wordt het /rijd door het publiek belang uitgelokt1 zooals bij het oorlogvo]5 van natin1 bij d5 aanleg van groote w]k51 bij de be/rijd+ van 7na>mate de m5s* zi* me] van d5 natuur/aat v]wijd]d1 de bevolk+ digt] wordt en het v]ke] to5eemt7 h9d]lijk] word5de maats*appelijke kwal5 enz4 #i ,d5 /rijd1 het eig5belang tot motief bezitt5de1 ond]gaat ook1 na>mate de maats*appij bes*aafd] wordt1 v]&]+1 da> 9 plaats dat er dan blo$ bij ge/ort1 er geld bij omgewisseld wordt1 zoodat de e5 te veel en de &] te we9ig geld voor zijne behoeft5 bekomt1 e5 kwaad1 wel m9d] 9 het oogvall5de dan het v]giet5 van blo$1 ma> dat niettem9 be/aat4 ,weg5s de w]k+ d] traagheid1 vo]t de betrekkelijk snel 9 bes*av+ toeg5om5 maats*appij e5e voor ha> /& van bes*av+ gemiddeld te lage soort /rijd4 ,e*t] moeit m5 v]mijd5 om de voor de ?ans be/a&e maats*appij 9 sommige gevall5 noodzakelijk5 en nuttig5 oorlog te will5 afs*aff51 omdat m5 hem voor e5e hoog]e d5kbeeldige maats*appij 9 alle om/&igh$5 te b>ba>s* v9dt4 ,zoolang to* de int]nationale zam5w]k+ tuss*5 de /at5 niet zoo groot is1 dat sommige hunn]1 9 het belang van all5 te zam5 en van de m5s*heid1 af/& do5 van deel5 van hun grondgebi$1 zond] door n$]lag5 hi]toe g$wong5 te word51 zoo lang zal de oorlog noodzakelijk blijv5 t] v]bet]+ d] v]deel+ van d5 a>dbodem 9 rijk51 zond] nog te gewag5 van het regt tot def5siev5 oorlog4 ,bij de di]5 van dezelfde soort be/aat er te we9ig zam5w]k+ om h5 te leid51 om zi* te v]e5ig5 tot groote met elk&] /rijd5de groep5 en sle*ts ziet m5 h5 somtijds elk&] prooij5 betwi/54 ,bij onbes*aafde volk5 is de gee/ van zam5w]k+ te g]+ om te vorm5 groote groep5 9 wi] boezem er niet gevo*t5 wordt1 zoodat bij h5 de politie en de regtbank5 9 e5 rudim5tair5 toe/& v]ke]54 ,e5 i$] behoort bij h5 ma> te /rijd5 om zi* regt te v]s*aff5 en buit5 de mogelijkheid zijnde om dit te belett51 ( iets v]hev5] er voor 9 de plaats te /ell51 hebb5 de reg]+5 van zulke volk5 gewis gelijk zoo zij het tweegeve*t aan zek]e regels b9d54 ,de diev5 vo]5 voorzek] b9n5 onze maats*appij e5 voor de belang5 dez] veel te lage soort van /rijd1 die buit5di5 d5 me] v]hev5 /rijd1 welke tot v]hoog+ d] bes*av+ leidt en door de met elk&] zam5w]k5de l$5 d] maats*appij gevo]d wordt1 belemm]t4 ,desniettem9 toon5 de kun/grep51 welke die diev5 moet5 v]z9n5 en de beh5digheid1 welke zij moet5 bezitt5 aan1 dat hun b$rijf /rekt tot v]groot+ van die lag]e soort van gee/ontwikkel+1 welke m5 9 ,sp>ta tra*tte te bevord]51 do* met het oogm]k om er sle*ts 9 d5 oorlog p>tij van te trekk54 ,bij me] v]hev5e wijz5 van oorlogvo]5 mag dit laat/e zelfs niet g$aan word5 en zijn de antagoni/51 als l$5 d] de gans*e m5s*heid bevatt5de maats*appij geh\d51 t]wijl zij teg5 elk&] /rijd51 met elk&] zam5 te w]k5 9 d5 me] v]hev5 /rijd door die gans*e maats*appij teg5 ziekt51 vij&ige elem5t5 enz4 gevo]d4 #aj ,klass5 d] maats*appij kunn5 met elk&] zam5w]k51 zooals bijv4 de baz5 en w]kli$51 bij het uitvo]5 van publieke w]k51 het fabric]5 van voorw]p5 en1 zond] d]zelv5 geme5s*appelijke belang5 te b5adeel51 te zam5 /rijd51 zoo dit be/aat 9 wettig concur]5 bij het opdrijv5 d] loon5 van de e5e en het laag h\d5 dez] van de &]e zijde4 ,dat de w]kli$5 ?ans tra*t5 zam5 te w]k5 is e5 teek5 dat hunne intellectuele ontwikkel+ en tegelijk hunne behoeft5 ge/eg5 zijn en moet1 voor zoo v]re die zam5w]k+ tot ge5e dad5 van geweld aanleid+ geeft1 gun/ig w]k5 op de to5ame 9 gee/ontwikkel+ van al de klass5 d] maats*appij4 ,deze to* d]zelv] ond]l+e di/antie will5de beh\d51 zoo moet e5 /oot voorwa>ts bij de e5e1 d]gelijke /oot5 bij de &]e klass5 tot gevolg hebb54 ,dat m5 niet alle5 de m5s*5 iets nuttig1 ( &]s gezegd1 iets t5 bate d] ges*ik!id d] ,maats*appij voor de om/&igh$5 wa>9 deze v]ke]t1 ge/i*t hebb5de1 hoogs*at1 ma> insgelijks h5 9 e]e h\dt1 die de gee/ontwikkel+ van e5e m5igte individu5 /]k hebb5 do5 to5em51 bewij/ de betoov]5de w]k+ van roemrijke dad54 ,deze to* /rekk5 mee/al me] om de individu5 te do5 vooruitgaan door /rijd van lag]e ( hoog]e soort1 door inspann+ van hunne v]mog5s1 dan om de maats*appij gelukkig] te mak54 ,ev5 als /rijd tuss*5 twee di]soort5 en zelfs tuss*5 di]5 van dezelfde soort1 leidt tot v]bet]+ hunn] organisatie1 zoo leidt de /rijd tuss*5 de fabriek5 tot v]bet]+ d] wijze van fabric]+1 zond] dat de fabriek5 uitgebreid word51 ( dat er 9 nieuwe wijze van bew]k+ 7voortbr5gsel5 van e5 hoog]5 trap van bes*av+7 9 praktijk gebragt word51 (1 &]s gezegd1 dat de fabriek5 pass5de voor e5 hoog]5 trap van bes*av+ gemaakt word54 ,die v]heff+ d] indu/rie is wel is wa> ev5ze] e5 gevolg van indu/riel5 /rijd als de bov5 gemelde wijze van v]bet]+ d] fabric]+1 do* leidt niet voor de fabrikant5 tot dezelfde uitkom/5 als deze1 want1 t]wijl die enkele v]bet]+ zond] v]heff+1 weg5s de g]+e er voor gevord]de uitgav5 en de zek]heid wa>m$e de fabriekant5 te w]k kunn5 gaan voor deze voordeelig is1 /rekt de v]heff+ hunn] fabriek51 weg5s de groote er voor gevord]de uitgav5 en de onbek5dheid van d5 weg1 wa>op de fabrikant5 zi* begev51 deze dikwijls tot s*ade4 ,e]/ lat]1 wanne] alles me] 9 ov]e5/emm+ gebragt is met die op groot]e s*al5 aangelegde en proc$es1 van hoog]5 trap van bes*av+ getuig5de1 aanw5d5de fabriek5 gebragt is1 wanne] die proc$s1 zond] v]d]e v]hoog+ er van1 v]bet]d zijn en dat het publiek zi* op de hoogte di] bij hoog]5 trap van bes*av+ pass5de fabriek5 ge/eld heeft1 ont/aat er voordeel voor de fabriekant54 ,alsdan dr+5 zulke fabriek51 die bij lag]5 /& van bes*av+ pass5de1 tot op zek]e di/antie t]ug en ond]w]p5 h5 9 zek]5 z9 aan zi*4 ,die m9d] hoog opgevo]de fabriek5 kunn5 dan wel is wa> nog be/aan1 do* moet5 e5 me] bes*eid5 en &]5 rol dan vroeg] v]vull51 om bij di5 hoog]5 trap van bes*av+ van het publiek nog te pass54 ,dit laat/e v]gelijk5de met het inkrimp5 d] mo]ass51 zoo kom5 die lag] /a&e fabriek5 ov]e5 met de 9 die mo]ass5 lev5de kruip5de di]5 en de tot op e5 hoog]5 trap geklomm5 fabriek5 met de tot zoogdi]5 v]hev5 di]51 nadat deze het drooge l& 9 bezit g5om5 hadd51 zie blz4 #db4 ,de bew]k+ van het ijz] 9 het groot en door middel van door /oom bewog5 w]ktuig51 heeft wel is wa> het sm$5 uit de h& van voorw]p5 tot e5 g]+] aantal hi]van bep]kt1 do* sle*ts tot zek]5 gr5s t]ugg$rong5 en buit5di5 word5 er 9 de groote ijz]fabriek5 ook voorw]p51 wa>bij dit moeijelijk &]s kan ges*i$51 uit de h& gesme$ en bew]kt4 ,de ijz]9du/rie /aat bijv4 hoog] dan de h\t9du/rie1 do* kan deze sle*ts tot zek]5 gr5s t]ugdr+51 da>1 na>mate die h\t9du/rie v]m9d]t1 zij zi* hoe lang] hoe me] bepaalt tot het lev]5 van voorw]p51 niet sle*ts ges*ikt] van h\t dan van ijz] gemaakt kunn5de word51 ma> zelfs 9 het e]/e geval 9 het gebruik bet] voldo5de4 ,m5 v]ke]t dus hi]bij 9 e5 geval ov]e5kom5de met dat op blz4 #ac aangegev54 ,de gans*e v]nietig+ van soort5 van indu/rie behoort ev5ze] tot de uitzond]+1 als1 na> ons inzi51 het uit/]v5 van soort5 van di]5 ( plant54 ,ev5m9 als m51 hetge5 op het gebi$ van vrij5 h&el en indu/rie gebeurt1 kan opmak5 uit hetge51 wa> de /aat d5 e5ig5 indu/rieel en h&ela> is1 plaats heeft1 dat ev5m9 kan m51 uit hetge5 bij de tamme soort5 plaats heeft1 afleid5 hetge5 bij de wilde ges*i$t4 ,zoo bijv4 het v]bod om v>k5svlees* te et5 uit d5 ,koran ges*rapt w]d1 z\d5 de ,muzelmann5 me] v>k5s en m9d] s*ap5 gaan h\d5 en z\ m5 nu hi]uit mog5 besluit51 dat 9 d5 /rijd des lev5s de v>k5s e5e belangrijke ov]w9n+ op de s*ap5 behaald hebb58 ,hetge5 op blz4 #ba gezegd is1 dat met bela/+5 bezwa>de n]+51 e9delijk 9 h&5 g]ak5 van li$51 er zooveel m9d] voor gegev5 hebb5de1 als de bela/+ gekapitalise]d b$raagt1 z\ wa> zijn1 zoo die n]+5 9 het geval v]ke]d5 van met grondbela/+ bezwa>d word5de l&]ij51 ( met huurwa>de bezwa>d word5de huiz51 7onv]s*illig ( die bela/+ door de eig5a>s ( huurd]s betaald wordt71 edo* zij do5 dit sle*ts g$eeltelijk4 ,neemt de bevolk+ e5] /ad niet toe1 zoo zal1 na d5 invo] e5] bela/+ op de huiz51 deze all5 t] bewon+ aangebod5 word51 en1 da> de huurd]s er van wat bekromp5] gaan won51 het bod van huiz5 de vraag er na> zoo lang ov]treff51 totdat de wa>de er van tot bov5gemeld b$rag g$aald is1 de huurd]s w$] ev5 ruim als voor d5 invo] d] bela/+ won5 en bod en vraag w$] ev5 /]k geword5 zijn4 ,het aantal d] bov5gemelde n]+5 zal da>5teg5 na d5 invo] d] bela/+ v]m9d]5 en buit5di5 de wa>de er van g$eeltelijk be/aan uit die van zak5 door arbeid g$urig op nieuw voortgebragt moet5de word54 ,van zulke zak5 /ijgt nu1 door me]d]e vraag dan bod de prijs na d5 invo] d] bela/+ 9 zulk e5e mate1 dat deze niet alle5 door de met pat5t bela/e n]+do5d51 ma> 9 w]kelijkheid door de gans*e maats*appij 7t] wi] bate de opbr5g/ er van e9delijk komt7 en wel gemiddeld 9 r$51 van het v]mog5 van elk lid er van opgebragt wordt4 #aa ,de onregtva>digheid e5] bela/+ op d5 arbeid1 v]dwijnt aldus door dat de arbeid]s er e9delijk niet me] 9 deel5 dan het gans*e publiek1 die van e5e bela/+ op het ge5e va/e r5t5 gev5de kapitaal door d5 dood d] bezitt]s di] kapital51 en door de gewoonte hunn] erv5 aan het bezit van m9d] =tu94 ,zelfs al blev5 dezelfde m5s*5 /e$s op a>de voortlev51 z\ dit het geval blijv51 omdat de m5s*5 zi* kunn5 voeg5 na> het bezit van m9d] inkom51 mits hun w]kkr+ tegelijk die wordt van p]son5 van m9d] bes*av+4 ,de opvolg]s1 zoo van intellectuel51 als van h&5>beid]s kunn5 zi* da>5teg5 niet voeg5 na> het bezit van m9d] v]di5/5 dan hunne voorgang]s1 zoo zij dezelfde soort van w]k als deze will5 blijv5 uitoef554 ,van da>1 dat1 wanne] zulk e5 arbeid] en e5 kapitali/ zi* dezelfde moeite gev5 om niet te v]>m5 ond] /e$s to5em5de druk1 de e]/e kan mak5 dat zijn loon niet b5$5 zek] b$rag gevo]d wordt en de twe$e sle*ts dat zijn kapitaal niet al te snel wegsl9kt4 ,bov5gemelde n]+do5d5 v]ke]5 nu da>omtr5t 9 tuss*5geleg5 gevall52 deels wordt bela/ hun arbeid1 ( wel di5 d] fabriekant51 wa>bij zij ge/adig inkoop5 do51 deels hunne b$rijfskapital51 zooals w]ktuig51 uit/all+5 enz4 en da> beide zak5 naauw v]bond5 zijn die arbeid te zam51 met de inkrimp+ d] n]+51 die b$rijfskapital5 belett5 tot op het op blz4 #ba aangegev5 b$rag te dal54 ,v]t]+sbela/+5 kunn5 aldus door de bela/e p]son5 sle*ts g$eeltelijk1 door het groot] word5 van het bod dan de vraag1 en door tijdelijk e5e me] bekromp5 lev5swijze te vo]51 gelad5 word5 op de b$rijfskapital5 van hunne lev]anci]s en van h5 die hun won+1 v]vo] enz4 v]s*aff54 ,wordt nu dit sle*ts tijdelijk voelb>e v]lies ov] e5 groot aantal en e5e groote v]s*eid5heid van b$rijfskapital5 gelad51 zoo zal1 da> de behoeft5 van d5 ,/aat en die d] ambt5>5 ook door de bezitt]s van e5e groote v]s*eid5heid van b$rijfskapital5 voldaan word5 en deze tra*t5 te v]hoog51 zelfs de tijdelijke onregtva>digheid1 na d5 invo] van zulke bela/+5 ont/a&e1 veel v]m9d]d word54 ,er be/aat e5e oorzaak tra*t5de e5 i$] van het maats*appelijke kapitaal e5 deel te v]s*aff51 ev5r$ig met van zijn /& van bes*av+ afhang5de behoeft54 ,bezit hij m9d] dan dit voor hem ges*ikte deel1 zoo zal hij 7zie blz4 #di7 duurd] dan gemiddeld zijn arbeid en product5 tra*t5 te v]koop51 en go$koop] dan gemiddeld tra*t5 te koop51 t]wijl1 zoo hij me] dan zijn ges*ikt deel bezit1 het omgeke]de zal plaats hebb54 #ab ,alle onregt is e5 gevolg d] v>iatie d] w]elds*e zak51 ook bij d5 door bela/+5 teweeg gebragt5 druk4 ,be/ond to* die v>iatie niet1 zoo z\ het sle*t/e /elsel van bela/+ e9dig5 met ge5 onregt te b>51 omdat e5 i$] e5 v]mog5 z\ v]krijg5 dat1 na aftrek d] gekapitalise]de bela/+1 die hij w]kelijk z\ opbr5g51 het voor hem ges*ikte deel van het maats*appelijke kapitaal z\ vorm54 ,,bes*\w+5 ,,ov] ,,de ,,oorzaak ,,van ,,het ,,kwaad ,,en ,,ov] ,,het ,,doel ,,van ,,het ,,lev54 ,het kwaad1 zo[el het z$elijke als het /(felijke1 be/aat 9 onges*ik!id van het e5e voor het &]e en het is ev5 eig5 aan het v]&]lijke1 als de volmaak!id zulks is aan het onv]&]lijke4 ,weg5s de w]k+ d] traagheid1 &]s gezegd de neig+ van alles om1 zooals het geword5 is1 9 /& te blijv51 moet to* de op blz4 #g gemelde oorzaak van ges*iktword+ tijd noodig hebb51 om ha> doel te b]eik51 ma> zull5 da>5teg5 volmaakte toe/&5 be/5digd word54 ,het z$elijke kwaad1 dat wij m5s*5 v]rigt5 en de inspann+ en op(f]+ die deugdsbetra*t+ ons ko/1 ont/aan doordat onze gee/ niet op de hoogte is van de s$]t de word+ d] maats*appij v]hoogde eis*5 van ons z$elijk be/aan4 ,deze eis*5 vord]5 op(f]+ van het g5ot 9 het h$5 t5 bate1 van het welzijn1 zoo van &]e m5s*5 als van onze eig5 toekom/4 ,de eis*5 van het heil d] onbes*aafde maats*appij5 vord]5 zoo iets veel m9d]1 en die van d5 di]5/aat bijna niet4 ,de di]5 hebb5 to* bijna ge5 besef van hunne toekom/ en kunn5 ze] we9ig zoo hi]voor1 als voor elk&] do51 en zoo elk hunn] sle*ts zorgt voor zijne oog5blikkelijke behoeft51 s*iet hij bijna niet te kort 9 de v]vull+ d] eis*5 van zijn z$elijk be/aan4 ,de1 betrekkelijk de to5em+ 9 bes*av+ d] maats*appij1 ze] langzaam opwa>ts ge/eg5 di]5/aat1 maakt dat1 weg5s het effect d] traagheid1 niet alle5 de di]5 m9d] t5 a*t]5 zijn met betrekk+ tot de eis*5 van hun z$elijk be/aan en aldus betrekkelijk m9d] z$elijk kwaad do5 dan de m5s*51 ma> ook dat bij h5 het li*aam betrekkelijk d5 gee/ m9d] t5 a*t]5 is dan bij ons m5s*54 ,ons li*aam tra*t ons to* na> het di]lijke en aldus a*t]wa>ts te trekk51 t5 e9de d5 gee/ voor zi* ges*ikt te mak51 t]wijl omgeke]d onze gee/ het li*aam opwa>ts moet tra*t5 te hal51 hetge51 zoo de gee/ niet oph\dt met 9 ontwikkel+ toe te nem51 /e$s aanh\dt en1 wel is wa> door de hulpmiddel5 d] g5eeskunde wat gemakkelijk] gemaakt wordt1 ma> niettem9 het trage li*aam /e$s a*t]lijk zal do5 blijv54 ,ook de h>t/ogt5 kunn5 hoog ( laag zijn 7het woord laag dan niet 9 d5 alsdan gebruikelijk5 z9 bezig5de74 ,weg5s zooev5 gemelde w]k+ d] traagheid1 bezitt5 wij bijv4 h>t/ogt51 wa>aan de di]5 zi* geheel kunn5 ov]gev51 zond] aan de eis*51 van hun z$elijk be/aan te kort te do51 do* die wij m5s*5 /]k moet5 b$w+51 omdat zij te laag voor de eis*5 van onze maats*appij zijn1 te me] dewijl zij1 weg5s de hoogte wa>op die maats*appij ge/eg5 is1 op e5e me] uitgebreide s*aal kunn5 w]k54 ,zie noot blz4 #eg4 ,zelfs de m5s*5 /aan da>9 op v]re na niet gelijk4 ,de toegev+ aan h>t/ogt5 doet bijv4 de wild5 m9d] kwaad dan ons bes*aafde1 en zelfs bij ons is dit kwaad g]+] bij de lage dan bij de hooge /&54 ,zoo bijv4 zal grootspraak van e5 ijv]ig5 en bekwam5 w]kman we9ig erg]5 en dit da>5teg5 9 de hoog/e mate do5 9 d5 mond van e5 bes*aafd m5s*4 ,het op /raat ve*t5 van vis*vr\w5 maakt niet dezelfde indruk als dat van dames1 en1 dat wij da>omtr5t aan bes*aafde en niet bes*aafde m5s*5 v]s*ill5de eis*5 /ell51 moet blijkba> gegrond zijn op e5 v]s*il 9 de eis*5 van beid] maats*appelijk en z$elijk be/aan4 ,het lig*aam d] vr\w51 van dat d] mann5 v]s*ill5de1 moet1 da> het d5 gee/ d] e]/e voor zi* ges*ikt tra*t te do5 word51 deze van die d] mann5 do5 v]s*ill51 zoo &]s beid] gee/5 niet ond]s*eid5 z\d5 zijn4 ,voorts neme m5 9 aanm]k+2 dat1 t]wijl het lig*aam1 door met betrekk+ tot d5 gee/ te laag te /aan1 op e5e directe wijze de v]groot+ d] gee/elijke ontwikkel+ belemm]t1 het deze op e5e indirecte wijze1 namelijk bij het gebruik d] z9tuigorgan5 en d] l$emat51 bevord]t4 ,voor soort5 van gee/ontwikkel+1 welke als de v]hev5/e b9n5 e5ige onbes*aafde maats*appij bes*\wd word51 7bijv4 die betreff5de d5 oorlog en de jagt7 kan nu die indirecte w]k+ van het lig*aam d] mann5 gun/ig] zijn dan van het lig*aam d] vr\w51 en vord]5 nu de eis*5 e5] maats*appij1 dat de sexe1 welke m9d] aan huis gebond5 is1 me] le]t1 zoo zal bij die sexe de intellectuele ontwikkel+ v]d] dan bij de &]e g$rev5 word51 en de opvo$+ bij beide sex5 niet van d5zelfd5 invlo$ op de h>t/ogt5 zijn4 ,die eis*5 kunn5 nu langzaam 9 het voordeel d] vr\w51 v]&]5 na>mate de maats*appij bes*aafd] wordt1 do* zull51 weg5s de w]k+ d] traagheid1 g$ur5de die met zek]e snelheid to5em5de bes*av+1 /e$s wat te veel 9 het voordeel d] mann5 geh\d5 word54 ,van da> welligt dat de eis*5 van het welzijn d] ?ans be/a&e maats*appij vord]51 dat tuss*5 het de v]groot+ d] intellectuele ontwikkel+ bevord]5de ond]wijs aan jong5s en meisjes gegev51 het v]s*il g]+] zij dan w]kelijk het geval is4 ,neemt e*t] e5maal de bes*av+ ze] we9ig toe1 zoo zal kla>blijkelijk dit v]s*il zoo groot word5 als noodig en nuttig is4 ,t] opheld]+ van het hi]bov5 en op blz4 #ef gemelde1 moet5 wij opm]k51 dat er op de v]s*ill5de trapp5 van bes*av+ tuss*5 de gee/ontwikkel+ niet sle*ts e5 v]s*il 9 quantiteit1 ma> tev5s ook 9 qualiteit be/aat4 ,op lag5 trap van bes*av+ bevat to* de gee/ veel d5kbeeld5 ov] /rijd1 zoo met natuurlijke als met kun/wap5s1 want m5 wane niet dat er ge5e &]e d5kbeeld5 be/aan1 dan die 9 woord5 uitg$rukt kunn5 word54 ,integ5deel word5 er vele door oef5+ 9 de e5e ( &]e zaak v]kreg51 wa>bij dit het geval niet is en de di]5 moet5 sle*ts zulk e5e soort van d5kbeeld5 bezitt54 ,het tal5t van e5 koorddans] zit bijv4 niet 9 zijne be551 ma> 9 zijn gee/4 ,hij bezit voor de spraak onuitdrukb>e d5kbeeld5 ov] de bew>+ van het ev5wigt door middel van zek]e snelle beweg+5 van het lig*aam1 die e5 &] m5s*1 sle*ts van go$e be55 voorzi51 niet bezit4 ,zoo e*t] zulk e5 koorddans] het koord niet me] beklimt en zi* bijv4 op de wet5s*app5 gaat toelegg51 zull5 zijne d5kbeeld5 ov] de middel5 t] bew>+ van het ev5wigt1 zi* /e$s 9 d5 lat5t5 toe/&1 (1 zooals m5 zegt1 uit zijn ho(t bev9d51 zij 9 di5 toe/& van liev]l$e door ook deels voor de spraak niet uitdrukb>e d5kbeeld5 ov] de wet5s*app5 v]drong5 word51 en de kun/5a> van liev]l$e voor het loop5 op het koord onbekwam] word54 ,d5kt m5 hi]ov] na1 zoo zal m5 gewa> word51 dat de wa>de d] w]eld be/aat 9 d5 gee/1 &]s g5aamd de v]op5b>+ d] zelf/&igheid door d5k+4 ,m5 b$5ke bijv4 dat1 wanne] e5 zuigel+ voor de e]/e ke] de a>ds*e voorw]p5 ziet1 wel is wa> die aans*\w+ tot het dome9 zijn] d5k+ behoort1 ma> nog ge5e beteek5is voor hem bezit4 ,die gezigtsvoor/ell+5 zijn voor hem ev5 onv]/aanba> als voor e5 volwass5 m5s*1 de woord5 e5] 9 e5e hem onbek5de taal uitgesprok5 r$evo]+4 ,door oef5+1 door met inspann+ d5k5 ond] bezit van d5kbeeld51 9 d5 niet lat5t5 toe/& v]ke]5de1 moet het k9d zi* de beteek5is di] gezigtsvoor/ell+5 eig5 mak51 en1 wanne] dit heeft plaats gegrep51 het ook met betrekk+ tot dit zi5 rijk] 9 d5kbeeld5 geword5 zijn4 ,w>5 zelfs de lig*am5 d] di]5 en m5s*5 on/]felijk1 zoo z\d5 zij niettem91 aan all]lei uit]/ onregelmatig voorkom5de accid5tele om/&igh$5 blootge/eld zijnde1 weg5s g$urig gebrek aan ges*ik!id lijd54 ,zulk e5 gebrek leidt e*t] tot gee/9spann+ en als gevolg hi]van tot v]groot+ d] gee/elijke ontwikkel+4 ,het gemis van zulke accid5tele afwijk+5 van e5 gemiddeld5 /&va/ig5 toe/& z\ aldus1 zie blz4 #dg1 leid5 tot e5 toe/&1 wa>9 er1 wel is wa>1 no* lijd51 no* onges*ik!id van het e5 voor het &] me] z\ be/aan1 ma> tegelijk de prikkel tot v]d]5 vooruitgang gemi/ z\ word54 ,de v]hoog+ d] gee/elijke ontwikkel+ d] lev5de wez5s door die h5 lijd5 b]okk5de accid5tele afwijk+51 sluit niet 9 dat elk dez]1 7zooals bijv4 die van d5 gemiddeld5 toe/& d] gesmolt5 /(f5 b9n5 d5 a>dk]n1 tijd5s het be/aan van a>dbev+571 zulk e5e v]hoog+ 9 gee/ontwikkel+ teweeg br5gt1 dat er hi]door e5e v]go$+ voor het er door teweeg gebragte nadeel ont/aat1 no* zelfs dat zij elk1 op zi* zelve bes*\wd1 tot v]hoog+ di] gee/ontwikkel+5 z\d5 be/emd zijn #ac4 ,dit z\ e5e k9d]lijke en bekromp5e wijze van natuurbes*\w+ zijn4 ,sle*ts 9 zoov]re m5 zulke accid5tele ( toevallige afwijk+5 collectief met &]e d]gelijke afwijk+5 bes*\wt1 valt 9 zek]e mate zoo iets er van te zegg51 en wel 9 /]k]e mate1 na> gelang m5 h5 collectief met me] &]e soort5 van accid5tele afwijk+5 bes*\wt1 en1 sle*ts op e5 vol/rekte wijze1 wanne] alle mogelijke accid5tele afwijk+5 van gemiddelde toe/&5 te zam5 bes*\wd word54 ,aldus1 sle*ts 9 ruimte en tijd collectief bes*\wd1 vorm5 die afwijk+5 iets algeme5 en aanh\d5d en1 na>mate nu de natuurv]s*ijnsels e5 me] algeme5 en voortdur5d k>akt] bezitt51 komt het ons voor dat alles er bij me] voor elk&] be/emd is #ad4 ,de e5v\digheid d] natuurwett5 maakt bov5di5 dat tuss*5 oorzak5 en gevolg5 er zek]e gelijksla*tigheid moet be/aan1 zoodat van accid5tele afwijk+51 zooals bijv4 a>dbev+51 /orm5 enz4 bij het be/aan van zulke natuurwett51 a>d niet kan bepaald word5 door doelmatige wijz5 om d] m5s*5 gee/elijke ontwikkel+ te v]hoog51 aangezi5 dit laat/e op gee/elijk gebi$ behoort4 ,die e5v\digheid di] wett5 maakt1 dat m5 kan le]51 t]wijl de er door teweeg gebragte v]s*eid5heid en afwijk+5 dit le]5 bevord]54 ,0 het v]b& tuss*5 oorzak5 en gevolg51 zoo als de supranaturali/5 bew]51 dan z\d5 de natuurwett5 zoo uit]/ zam5ge/eld zijn1 dat de gevolg5 van zek]e gebeurt5iss5 onmogelijk z\d5 te giss5 zijn en de erv>+ ge5 leiddraad voor het h&el5 me] z\ oplev]54 ,van da> dat er 9 het practis*e lev5 ev5m9 zuiv]e supranaturali/5 als zuiv]e fatali/5 be/aan4 ,de onwet5/e s*ipp]1 nimm] van natuurwett5 en e5e da>door teweeg gebragte gelijksla*tigheid van oorzak5 en gevolg5 gehoord hebb5de1 maakt bijv4 uit d5 /aat van d5 atmosphe] op1 welk w$] er te v]wa*t5 is en rigt zi* hi]na> 94 ,ev5 als ,moli]es b\rgeois g5tilhomme 9 proza sprak zond] dit te wet51 zoo g$raagt zi* aldus die s*ipp]1 zond] hi]van bewu/ te zijn1 9 /rijd met zijne supranaturali/is*e religieuse beg9sel51 als naturali/1 en neemt hij bijv4 niet aan1 dat voor ( teg5w9d van de z$elijke gehalte zijn] passagi]s afhang51 da> hij dan hun c]tificaat van go$ g$rag z\ moet5 inzi51 9 plaats van op wolk5 en w9dwijz] te lett54 ,hoe m9d] intellectueel ontwikkeld de m5s*5 zijn1 hoe me] onmiddelijk de v]s*ijnsels uit elk&] voortvloeij51 wa>van het v]wa*t5 d] e5e uit het voorkom5 d] &]e opgemaakt di5t te word52 en met hoe m9d] k5nis d] w]k+ d] ,natuurwett5 op /(felijk en gee/elijk gebi$ zij aldus kunn5 vol/aan4 ,hi]omtr5t gemaakte dwal+5 zull5 aldus door zulke m5s*5 m9d] dan door me] bes*aafde opgem]kt word51 en buit5di5 heeft het bijgelo( m9d] invlo$ op de h&el+51 dan m5 wel d5kt4 ,9 plaats van deze te do5 afhang5 van go$e ( sle*te voorteek5s1 wa>door het toeval de wijze van h&el5 z\ bepal51 vall51 na>mate1 weg5s naturali/is*e oorzak51 zek]e h&el+5 al ( niet g]ad5 geoordeeld word51 die voorteek5s go$ ( sle*t uit4 ,vaak to* b$rieg5 de m5s*5 zi* zelf en zi5 zij hetge5 zij raadzaam a*t5 te zi54 ,wij hebb5 hi]bov5 de directe en niet de indirecte gevolg5 d] v]s*ijnsels 9 het oog gehad4 ,zoo is bijv4 zeeziekte e5 direct gevolg d] s*ommel+5 van s*ep5 t5 gevolge d] de9+1 ma> de door deze teweeg gebragte bewond]+ en vrees1 moet niet als e5 direct gevolg d] golv+ d] zee1 ma> als dat van zek]e z9nelijke indrukk5 9 v]b& met e5e be/a&e gemo$sge/eldheid bes*\wd word54 ,m5 heeft hi]bij als w>e e5e &]e reeks van oorzak5 en da>m$e gelijksla*tige gevolg54 ,behalve de gemiddelde plaats hebb5de v]groot+ d] gee/ontwikkel+ d] soort5 be/aat die d] wissel5de individu5 di] soort54 ,deze1 ze] g]+ bij de geboorte1 klimt g$ur5de e5 bep]kt aantal j>5 tot de hoogte welke die d] soort g$ur5de e5 veel groot] aantal eeuw5 b]eikt heeft2 en da> die snelle v]hoog+ d] gee/ontwikkel+ d] individu5 het gevolg moet zijn van e5e snelle v]hoog+ d] lev5som/&igh$51 zoodat die individu5 g$urig aan hoog]e eis*5 moet5 voldo51 zoo zal1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 bij elk individu die gee/ontwikkel+ me] te kort s*iet51 dan bij de soort1 zoo deze bijv4 uit /e$s op a>de voortlev5de individu5 be/ond4 ,9 dit geval z\ gewis de to5ame 9 gee/ontwikkel+ d] soort snell] zijn dan ?ans1 da> bijv4 e5e g5]atie1 op zek] tijd/ip op d5 graad van gee/ontwikkel+ h>] soort /a&e1 na bijv4 #cj #dj j>5 e5 hoog] /&punt van gee/ontwikkel+ zal b]eikt hebb51 dan zoo op dit e]/e tijd/ip die g5]atie van ongeve] nul af aan alles moet le]54 ,9 dit laat/e geval zal zij e*t] g$ur5de zek]5 tijd snell] 9 gee/ontwikkel+ to5em5 dan 9 het e]/e1 omdat 9 dit e]/e geval er ge5 prikkel be/aat om zi* op de hoogte d] k5nis van voorgang]s te /ell54 ,dit geldt ook voor individu5 van volg5de g5]atin met betrekk+ tot individu5 van voorga&e1 en v&a> dat bijv4 m5s*5 van hunne geboorte tot hun d]tig/e ja> me] le]5 dan van af di5 leeftijd tot hun ze/ig/e ja>4 ,van af d5 a*tti5d5 tot d5 d]tigj>ig5 leeftijd is de v]hoog+ d] eis*5 d] lev5som/&igh$5 op het /]k/e en v&a> dat alsdan de gee/ontwikkel+1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 het mee/e te kort s*iet1 de m5s*5 uit gebrek aan ond]v9d+ de mee/e dwaa%$5 en euveldad5 v]rigt5 en zi* da>door het mee/e b5adeel54 ,zelfs de uitmunt5d/e opvo$+ kan dit kwaad sle*ts gebrekkig wegnem51 da> de m5s*5 veel m9d] van &]e m5s*5 dan door eig5 ond]v9d+ kunn5 le]54 ,niet sle*ts dat1 de snelle v]hoog+ d] m5s*5 lev5som/&igh$51 de voor de v]vull+ d] eis*5 di] om/&igh$5 gevord]de wij%eid me] te kort doet s*iet51 ma> ook de accid5tele v]&]+5 di] om/&igh$5 zull51 al wordt er hi]door ge5e v]hoog+ di] eis*5 da>ge/eld1 wij%eid en ond]v9d+ 7weg5s de op blz4 #fc gemelde w]k+ d] traagheid7 9 gebreke do5 zijn1 wanne] er door1 alsw>e nieuwe en onbek5de toe/&5 da>ge/eld word54 ,dit nu zal veel me] het geval zijn bij vrij kort1 dan bij ze] lang op deze a>de v]toefd hebb5de wez5s1 en aldus re$s weg5s twee oorzak5 de /]felijkheid d] individu5 voor h5 e5e bron zijn van te korts*iet5 9 wij%eid en ond]v9d+ en dus ook van ramp1 ma> tev5s van /]k]e to5em+ 9 gee/ontwikkel+ g$ur5de e5 bepaald5 tijd4 ,ev5zoo als des m5s*5 gee/ t5 a*t]5 blijft betrekkelijk de eis*5 d] lev5som/&igh$51 doet het lig*aam zulks betrekkelijk d5 gee/4 ,dit vooruit-zijn van deze laat/51 wa>door op het lig*aam e5e vooruittrekk5de w]k+ uitgeoef5d wordt1 doet dit lijd5 en kan het zelfs onges*ikt mak5 om tegelijk met e5e jui/e w]kdadige d5k+ te be/aan4 ,v&a> het somtijds idioot word5 van gele]de k9d]54 ,buit5di5 kan m5 op e5e gebrekkige wijze op de hoogte zijn van hoog]e lev5som/&igh$5 dan die wa>9 m5 v]ke]t4 ,e5 k9d kan bijv4 9 sommige opzigt5 te wijs zijn voor het k9d]lev51 zond] zelfs 9 dit opzigt1 aan de eis*5 d] lev5som/&igheid van me]volwass55 te kunn5 voldo51 niet weg5s e5e te lage1 ma> weg5s e5e s*eve opvatt+ di] eis*54 ,zoo zal bijv4 de republike9s*e reg]+svorm voor de ,frans*e natie1 wanne] bij deze de e]bi$ voor de wet groot] en de bekoorlijkheid van het pre/ige van naam en roem g]+] geword5 zal zijn1 ges*ikt word51 do* de alsdan vig]5de republike9s*e con/itutie wa>s*ijnlijk bet] zijn dan die g$ur5de het laat/ d] voorga&e eeuw en aldus 9 ,frankrijk te vroeg +evo]d #ae4 ,?ans noem5 zi* de mat]iali/is*e pan!/5 e5e ze] geavance]de p>tij op godsdi5/ig gebi$1 do*1 wanne] het gros van het publiek op hunne hoogte gekom5 zal zijn1 zal dit ge5e hoog] /a&e en m9d] k9d]lijke1 ma> wel bet]e en m9d] e5zijdige godsdi5/begripp5 dan zij aanklev54 ,krankz9nigheid1 vaak ont/a&e door het onv]vuld blijv5 van w5s*51 en wa>bij het d5k5 niet 9 ov]e5/emm+ is met de eis*5 d] w]kelijkheid1 gaat1 zooals bijv4 bij sommige ascet51 dikwijls gepa>d met vals*e voor/ell+5 van hoog]e toe/&54 ,v&a> dat de gee/elijke ontwikkel+ van krankz9nig5 gemiddeld niet lag] is dan die van &]e m5s*5 en bijv4 door ,c]vantes1 bij ,don ,qui*otte1 zond] dez5 onmogelijk te mak51 vooral 9 het z$elijke op e5 hoog /&punt ge/eld kon word5 #af4 ,het a*t]lijk zijn van het e5e met betrekk+ tot het &]e1 ont/aat alle5 doordat de vooruitgang van het laat/e dit alsw>e t5 deele v]nieuwd heeft1 en is aldus e5 bijzond] geval d] uitw]k+ d] traagheid wa>door1 wanne] iets v]&]t1 iets &]s1 er m$e 9 v]b& zijnde1 niet t]/ond e5e ov]e5kom/ige v]&]+ ond]gaat4 ,wat do5 nu de geavance]de beg9sel5 bezitt5de m5s*5 en p>tij58 ,zij ontw]p5 in/ell+51 ges*ikt behoor5de te zijn niet voor d5 be/a&51 ma> voor toekom/ige toe/&51 en neemt m5 nu 9 aanm]k+1 hoe1 door v]&]+5 9 het v]l$5e1 de be/a&e toe/& nog m9 ( me] nieuw is1 zoo zal m5 beseff51 hoe veel me] nieuws v]ond]/elde toekom/ige toe/&5 zull5 oplev]51 en hoeveel moeijelijk] het wordt1 om de eis*5 en a>d hi]van dan van e5 be/a&5 toe/& te bepal54 ,door m5s*5 van ev5veel tal5t en doorzigt ontworp51 zoo zull5 ontw]p5 van geavance]de in/ell+5 noodw5dig] gebrekkig] zijn dan die van in/ell+5 voor be/a&e toe/&5 be/emd4 ,door de ond]v9d+ +eli*t1 zull5 da>5teg5 de ontw]p]s van in/ell+5 voor v]l$5 toe/&5 be/emd1 deze volmaakt] mak5 dan de in/ell+5 w]kelijk g$ur5de die v]l$5 toe/&5 be/aan hebb5de1 mits de a>d dez] niet te ze] onbek5d geword5 is4 ,zoo wet5 de m5s*5 gemiddeld bet] wat zij vroeg] hadd5 behoor5 te do51 dan zij zulks vroeg] gewet5 hebb5 en wet5 zij m9d] go$ wat zij lat] zull5 moet5 v]rigt51 dan zij zulks lat] zull5 wet54 ,de misk5n+ d] eis*5 van dez5 ?ans be/a&5 toe/&1 het zond] zulks te wet51 voor oog5 h\d5 van hoog]e toe/&5 dan d5 ?ans be/a&51 b5ev5s de ze] gebrekkige k5nis van d5 a>d en eis*5 er van1 hebb5 aanleid+ gegev5 tot het ontw]p5 en zelfs tot het voor e5 deel 9 praktijk br5g5 van all]lei wel is wa> buit5sporige in/ell+51 wett5 en gebruik51 ma> wa>bij de mee/e d] ontw]p]s1 deze 9 dit opzigt1 g5e 9 e5ig &] opzigt1 iets voorge/eld hebb5 w]kelijk voor hoog]e maats*appelijke toe/&5 ges*ikt4 ,die ontw]p]s zijn te v]gelijk5 met de pionni]s1 welke 9 ,am]ika en ,au/ralie de ontg9n]s van d5 bodem 9 de wild]nis voorafgaan1 dikw]f v]dwal5 zij1 do* niettem9 wijz5 zij aan het h5 a*t]na kom5de gros van het m5s*dom d5 te volg5 weg4 ,op wet5s*appelijk en godsdi5/ig gebi$ is dit nu ev5ze] het geval4 ,de hi]op geavance]de /ell+5 en hypo!s51 hoe e5zijdig1 gebrekkig en somtijds zelfs buit5sporig1 bevatt5 mee/al e5ige vroeg] onbek5de wa>h$51 die wel vaak lang onbegrep5 blijv51 ma>1 telk5s op nieuw v]kondigt1 e9delijk wortel s*iet52 t]wijl1 de tegelijk met h5 voorg$rag5 dwal+51 van liev]l$e 9 de v]getelheid g]ak54 ,da> e*t] de wet5s*ap gemiddeld /e$s voorwa>ts gaat1 h\dt het opw]p5 van geavance]de /ell+5 niet op4 ,zek]e dosis dwal+51 en wel gemiddeld e5e groot]e1 na>mate de voorts*rijd+ d] wet5s*ap /]k] is1 blijft aldus /e$s 9 omloop4 ,nem5 wij bijv4 de /ell+ van ,b\ddha1 dat alle be/aan e5 kwaad is1 zoodat de m5s*1 door ond]drukk+ zijn] bege]t5 en door z$elijke v]$el+1 moet tra*t5 op te gaan 9 het ,nirwana en zi* te onttrekk5 aan e5e w$]geboorte4 ,voore]/ v]/ond5 ,b\ddha en zijne aanhang]s ond] ,nirwana het niet1 ( wel de oploss+ 9 de one9dige onv]&]lijke d5k+ ond] v]lies d] eig5a>dige m5s*elijke natuur1 en v]/ond5 zij ond] be/aan alle zijn hoe ook1 ( wel gev>ie]de op die van ons m5s*5 gelijk5de wijz5 van be/aan4 ,de twe$e ond]/ell+ komt ons de aannemelijk/e voor1 da> de /ell+1 dat m5 zi* door v]$el+ moet voorb]eid5 voor het niet ong]ijmd is1 en omdat da>op1 zelfs bij de traag/e ,oo/]l+51 ge5 godsdi5/ te b\w5 is4 ,9 zoov]re _h e*t] ,b\ddha gelijk1 dat v]&]lijkheid bij het be/aan1 weg5s de w]k+ d] in]tie-wet1 ramp te weeg br5gt1 zoodat sle*ts e5e1 met onze gee/elijke natuur niet ov]e5kom5de onv]&]lijke wijze van be/aan1 met volmaakte zaligheid te v]e5ig5 is en ook _h hij gelijk door te /ell5 dat ond]drukk+ d] bege]t51 tot geluk leidt1 do* hij _h er bij moet5 voeg51 ook tot /il/&4 ,0 to* die twe$e /ell+ van ,b\ddha aanbevel+swa>dig1 zoo z\d5 de m5s*51 ev5 als ,diog5es1 hunne /(felijke en gee/elijke behoeft5 moet5 tra*t5 te v]m9d]51 en 9 zoov]re als de ontwikkel+ van h&el1 indu/rie en wet5s*ap me] di5t om nieuwe /(felijke en gee/elijke behoeft5 te s*epp51 dan om aan re$s be/a&e behoeft5 te voldo51 zij gebreideld moet5 word54 ,bij het ond]wijs z\ dan alles wat kan /rekk5 om de le]l+5 e5 hoog]5 graad van beeld+1 dan voor d5 maats*appelijk5 toe/& hunn] oud]s pa/1 te do5 gev51 zorgvuldig gewe]d moet5 word54 ,de indeel+ d] maats*appij 9 ka/5 behoorde alsdan w$] te word5 +evo]d4 ,s*adelijk voor d5 vooruitgang di] maats*appij1 omdat de gee/ van r\t9e er door opgewekt wordt en rijk begaafde individu5 uit de lag]e /&5 er door belet word5 om op de maats*appij e5e opheff5de w]k+ uit te oef551 zoo bevord]t da>5teg5 zulk e5e indeel+ de ru/ en tevr$5heid1 wanne] de k9d]5 van jongs af opgeleid word5 voor de bekwame v]vull+ van d5 oud]lijk5 w]kkr+4 ,de gild5 en het /aat/oezigt ov] h&el en indu/rie z\d5 alsdan w$] +evo]d en vrije h&el afges*aft moet5 word54 ,de vrije concurr5tie gaat to* gepa>d met e5 /rijd1 wa>9 de knap/e indu/riel5 de &]e t5 gronde tra*t5 te rigt51 wa>9 zij op middel5 pe9z51 om 9 het b$rieg5 van het publiek elk&] de loef af te w9n5 en wa>9 e5 i$] dus ma>1 t5 bate d] v]hoog+ zijn] gee/ontwikkel+1 ma> moet zorg5 om niet de v]liez5de p>tij te zijn4 ,wild5 z\ m5 sle*ts moet5 tra*t5 9 d5 wild5 toe/& 9 gun/ige om/&igh$5 te do5 lev51 ma> zi* ov]ig5s wel ho$5 moet5 om h5 te bes*av51 kortom m5 z\ enkel aan de zu*t tot ges*iktmak+ gehoor moet5 gev54 ,dit e*t] wordt door de in/9ctmatige zu*t tot vooruitgang1 d5 m5s* 9 veel hoog]e mate dan de di]5 deela*tig1 onmogelijk gemaakt1 ma> tev5s wordt1 door het gehoorgev5 aan die zu*t1 v]kla>d hoe de m5s*1 getooid met e5e s*oone1 ma> met di/el5 doorvlo*te kroon1 tegelijk is het v]hev5/e en het betrekkelijk onvolmaakt/e1 het edel/ en het ongelukkig/e wez5 d] a>de4 ,ev5 als bij snell5 gang troep5 niet me] opgeslot5 blijv51 ma> zi* v]deel5 op d5 weg1 doet de betrekkelijke snelle to5em+ 9 gee/ontwikkel+ van d5 m5s5 e5 groot v]s*il 9 v]hev5heid ont/aan tuss*5 zijne d5kbeeld5 betreff5de de e5e en de &]e zaak4 ,van da> zek]e di%>monie1 zek]e teg5/rijdigheid bij zijn wez51 die gevoegd bij de uitw]k+ d] met elk&] /rijd5de neig+5 na> geluk en na> vooruitgang1 hem 9 zijn eig5 oog1 zooals ,pascal zeide1 tot e5 onbegrijpelijk mon/] mak5 #ag4 ,des m5s*5 gee/ neemt te snel 9 ontwikkel+ toe1 om voor blijv5de a>ds*e lig*am5 ges*ikt te zijn1 da> de a>de zelve het /rev5 di] lig*am5 na> hoog]e ontwikkel+ 7vol/rekt niet 9 v]groot+ d] gezondheid be/a&e7 belemm]t4 ,het is dan ook v]ke]d te bew]51 dat de wa>de van d5 gee/ h& aan h& gaat met die van het lig*aam uit het oogpunt van gezondheid en go$e w]k+ d] v]s*ill5de organ54 ,de m5s*5 bijv4 bezitt5 me] wij%eid1 k5nis en zelfs 9 het algeme5 e5e groot]e gee/elijke ontwikkel+1 wanne] op hoog5 leeftijd hun lig*aam gebrekkig geword5 is1 dan to5 dit 9 voll5 bloei v]ke]de4 ,wanne] e*t] de z9tuig5 beg9n5 te begev5 en alle beweg+5 moeijelijk] en v]moeij5d] word51 let m5 m9d] op hetge5 9 de omgev+ ges*i$t en gezegd wordt4 ,gee/elijk leeft m5 dan m9d] 9 het h$5 en op de plaats zelve wa> m5 zi* bev9dt1 en van da> het s*ijnb>e gemis aan geheug5 en die s*ijnb>e bo!id van gee/ welke de grijsa>ds met afgetrokk5 en diepz9nige p]son5 geme5 hebb54 #ah ,bij de k9d]5 heeft het teg5ov]ge/elde plaats1 hunne d5kvorm5 gelijk5 me] op die d] di]5 dan die d] volwass554 ,geheel v]vuld met het h$5 en de omgev+1 ontgaat er we9ig aan hunne opm]kzaamheid1 do* word5 hunne vroeg] gemaakte d5kbeeld5 snel uitgewis*t door &]e1 t5 gevolge van nieuwe z9tuigelijke indrukk5 ont/aan4 ,(s*oon aan het lev5 gehe*t1 z\d5 de mee/e m5s*5 niet &]maal hun lev5sloop will5 h]hal54 ,wel z\d5 zij w5s*5 hun1 door inspann+ en weg5s gebrek aan ond]v9d+1 ond] betal+ van le]geld1 vooruitgegan5 gee/1 aan e5 v]jongd lig*aam te koppel51 do* niet 9 gee/ontwikkel+ tot d5 k9d]lijk5 toe/& t]ug te ke]54 ,de gee/ kan ov]ig5s bij alle grad5 van ontwikkel+ jong ( oud zijn1 da> zulks afhangt1 ( dat hij zek]e toe/&5 en omgev+ s$]t kort begonn5 is met bewu/heid te aans*\w51 ( dat hij hi]aan re$s lang gewoon geword5 is1 (1 met &]e woord51 van het v]krijg5 van nieuwe d5kbeeld51 ( van het beh\d5 d] vroeg]e4 ,w]kte1 bij de op e5ig5 hemelbol aanwezige lig*am5 van wez5s sle*ts de oorzak5 h5 voor de om/&igh$51 door d5 a>d van di5 hemelbol opgelev]d1 ges*ikt tra*t5de te mak51 zoo z\ zulk e5e bes*adig+ di] lig*am51 dat het organis*e lev5 er niet me] bij mogelijk is1 bij elke volg5de g5]atie moeijelijk] dan bij de voorga&e plaats hebb54 ,gemiddeld z\ aldus elke g5]atie lang] lev5 dan de ha> voorga&e en van de1 na e5 one9dig lang5 tijd be/a&e1 de lig*am5 on/]felijk zijn2 t]wijl re$s ?ans dit het geval z\ zijn1 zoo die con/ante oorzaak re$s g$ur5de e5e eeuwigheid alle5 gew]kt _h4 ,tegelijk er m$e heeft e*t] de oorzaak1 de organisatie di] lig*am5 tra*t5de te v]hoog51 gew]kt1 en da> nu de snelheid wa>m$e zulks ges*i$t1 zoo als op blz4 #gb v]kla>d is1 jui/ het teg5ge/elde effect d] voorga&e oorzaak te weeg br5gt1 beide oorzak51 v]e5igt w]k5de1 de organis*e lig*am5 uit de /(f5 van zek]e hemelboll5 gevormd1 wel me] zam5ge/eld van b\w en hoog] ontwikkelt1 do* tegelijk me] te] en v]nielba> dan bij het gemis di] laat/e oorzaak do5 zijn4 ,hoe g]+] de to5em+ 9 gee/ontwikkel+ en aldus ook de v]hoog+ d] organisatie d] lig*am5 van wez5s is1 hoe zwakk] de w]k+ van de twe$e d] bov5 gemelde oorzak5 wordt1 en hoe bezwa>lijk] aldus het lev5 d] lig*am5 van zulke wez5s uitgeblus*t moet kunn5 word54 ,van da> de taaiheid van het lev5 en d5 me] onbep]kt5 groei d] lag]e di]54 ,het optr$5 van h5 ov]he]s*5de namelijk be/rijd5de hoog]e di]5 heeft e*t] voor die lag]e di]5 v]&]de lev5som/&igh$5 da>ge/eld1 wa>voor e]/gemelde con/ante oorzaak1 weg5s de b9n5 ge5 bep]kt5 tijd te ov]w9n5 w]k+ d] traagheid1 h5 niet geheel ges*ikt kon mak54 ,hunne lig*am5 moet5 aldus voor die hoog]e di]5 v]sl9dba> zijn1 en1 kort]5 tijd be/a&e1 door groeij5 niet zulk e5 omvang v]krijg51 als die d] m$e 9 ontwikkel+ gelijk /a&e di]51 aan zulk e5e ov]he]s*+ niet blootge/eld4 ,van da> dat welligt de 7zie blz4 #cj7 b9n5 de s$im5taire lag5 gevond5 fossile weekdi]51 lev5de voor dat de viss*5 optrad51 groot] w>5 dan de h$5 be/a&e weekdi]5 en dat de kruip5de di]5 van het secundaire tijdp]k groot] w>5 dan de h$5 be/a&e door vogels en zoogdi]5 ov]he]s*te kruip5de di]54 ,na> ons inzi5 kan aldus ge/eld word51 dat kort]e duur van het lev5 van lig*am5 gemiddeld e5 teek5 is van snelle to5ame 9 ontwikkel+ en tev5s van betrekkelijke onvolmaak!id van gee/ en lig*aam4 ,neemt e5 volk 9 bes*av+ af1 zoo zull5 na zek]5 tijd1 deszelfs in/ell+5 en gee/elijke ontwikkel+ op de hoogte d] eis*5 van d5 v]m9d]d5 graad van bes*av+ zijn1 e5 maximum b]eikt hebb51 na di5 dal51 en voor de eis*5 d] afnem5de bes*av+1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 te hoog blijv5 7zie ,noot blz4 #gb74 ,al blev5 e*t] de individu5 /e$s voortlev51 zoo z\ zulk e5 volk g]uim5 tijd 9 bes*av+ moet5 a*t]uitgaan1 voordat de nog /ijg5de gee/elijke ontwikkel+ di] individu5 9 elk opzigt op zulk e5e hoogte z\ gekom5 zijn1 dat zij aan de eis*5 d] om/&igh$51 door d5 trap van bes*av+ da>ge/eld1 z\ voldo54 ,nu kunn5 zulke afnam5 9 bes*av+ sle*ts bij uitzond]+1 g$ur5de betrekkelijk kort5 tijd en g$ur5de d5 leeftijd d] individu5 sle*ts 9 g]+e mate plaats hebb54 ,voor deze blijv5 aldus de eis*5 d] lev5som/&igh$5 g$ur5de hun lev5 to5em51 zoodat hunne gee/elijke ontwikkel+ er b5$5 en buit5di51 weg5s &]e soort5 van v]&]+ di] om/&igh$5 7zie blz4 #ga71 onvoldo5de zal blijv54 #ai ,hoe1 wanne] de bes*av+ to5eemt1 de z$elijke ontwikkel+ d] volk5 absoluut kan to5em5 en nog?ans ev5 onvoldo5de blijv51 blijkt bijv4 uit het gemis aan e]lijkheid1 wa>ov] m5 ?ans niet m9d] dan vroeg] klaagt4 ,welligt zijn wij 9 geldzak5 e]lijk] dan onze voor\d]s vi] vijf eeuw5 gel$51 do* hoe uitgebreid] is het f9antieel v]ke] geword51 hoe noodzakelijk] het is geword51 dat m5 op de e]lijkheid van &]5 /aat kan mak54 ,de opvo$+ van e5 timm]man duurt bijv4 kort] dan die van e5 /aatsman1 en niettem9 lev]t g5e gemiddeld bet] w]k dan deze en zull5 er ov] de kun/5 van koorddans]s gemiddeld m9d] aanm]k+5 dan ov] de v]z5 van di*t]s te mak5 zijn4 ,sle*ts 9 zoov]re de lag]e klasse aan dezelfde eis*5 als de hoog]e moet voldo51 v]toont zij zi* betrekkelijk onvolmaakt] dan deze1 t]wijl1 wanne] die eis*5 ev5r$ig zijn met de grad5 van bes*av+ van beide klass51 de lage het 9 betrekkelijke z$elijke volmaak!id van de hooge w9t4 ,dit z\ e*t] het geval niet zijn1 zoo de m5s*5 tot hoog]e klasse behoor5de1 lang] en alsw>e langzam] leefd5 dan die van lag]e klass51 zoodat zij niet snell] dan deze 9 gee/ontwikkel+ moe/5 to5em54 ,de graad van bes*av+ ( gee/elijke ontwikkel+ d] m5s*5 zal1 na g$ur5de zek] tijdvak v]trag5de ge/eg5 te zijn1 dit op deze a>de e5maal niet me] noem5swa>dig moet5 do54 ,de bep]k!id d] z9tuigelijke aans*\w+ is to* onv]e5igba> niet e5e onbepaalde gee/ontwikkel+ en1 na>mate de drang tot v]groot+ hi]van zwakk] is1 zal die gr5s1 wa>bov5 de gee/ontwikkel+ niet me] noem5swa>dig /ijgt1 lag] geleg5 zijn1 ev5 als1 na>mate e5 /e$s aanh\d5de w9d zwakk] is1 de er door voortgebragte to5em5de1 ma> e9delijk 9 /]kte circa /&va/ig word5de golv+1 g]+] is4 ,dit laat/e nu ziet op de hoog]e en lag]e di]51 want ook deze bezitt51 (s*oon 9 veel zwakk]e mate dan de m5s*1 bewu/e aans*\w+ en zu*t tot uitbreid+ hi]van4 ,zoo elk m5s* /e$s op deze a>de bleef voortlev5 z\ hij1 nadat zulk e5 e9dtoe/& d] bes*av+ b]eikt is1 alles wet5 wat hij ma> e5igz9s 9 zijn /& w5s*elijk z\ a*t5 te wet51 omdat hij e5 onbepaald5 tijd t] zijn] bes*ikk+ z\ hebb5 om e5 bij de maats*appij niet noem5swa>dig me] to5em5de dosis k5nis op te do54 ,hoe lang] de individu5 lev51 hoe snell] het gans*e m5s*5gesla*t bij gelijk5 aanleg 9 k5nis zal to5em51 omdat elke g5]atie alsdan me] tijd zal hebb5 om h>e v]kreg5e k5nis aan het opkom5de gesla*t m$e te deel54 ,hoe hoog] de bes*av+ is1 hoe me] elke g5]atie zal moet5 le]51 en hoe betrekkelijk gebrekkig] de opvo$+ zal word51 al is het dat alsdan1 weg5s de groot]e zam5w]k+ en ond]l+e geme5s*ap d] m5s*51 de m$$eel+ van wet5s*ap aan de jeugd gemakkelijk] ges*i$t4 ,elke g5]atie zal aldus op lat]5 leeftijd me] 9 k5nis moet5 to5em51 om zi* op de hoogte te /ell5 d] k5nis door het vorige gesla*t b]eikt4 ,dit zal nu gemiddeld wel ges*i$5 en zelfs iets me] dan dat1 zoolang de bep]k!id d] z9tuigelijke aans*\w+ die v]groot+ d] wet5s*ap d] a>dbewon]s niet belet1 ma> de zoo ev5 gemelde oorzaak de v]groot+ d] k5nis van het m5s*dom trag] do5 to5em54 ,van deze k5nis zal alsdan elk individu e5 kle9] deel zi* eig5 kunn5 mak5 dan tijd5s het be/aan van e5 m9d] gevord]d5 trap van bes*av+1 elk individu alsdan1 met betrekk+ tot het dan zoo zam5ge/eld geword5 maats*appelijk lev51 me] 9 ond]v9d+ te kort s*iet52 zij alsdan g$ur5de hun lev5 wel /]k] 9 gee/ontwikkel+ dan ?ans to5em51 do* tev5s me] teleur/ell+5 ond]v9d52 met betrekk+ tot hetge5 zij w5s*5 te le]5 en te do51 m9d] en gebrekkig] le]5 en do51 9 e5 woord betrekkelijk onvolmaakt] zijn dan tijd5s het be/aan van lag]e trapp5 van bes*av+4 ,zij die de individu5 ges*ikt voor het lev5 op deze a>de w5s*5 te zi51 zull5 aldus door de to5em+ d] bes*av+ niet bevr$igd word54 ,wel integ5deel zij1 die de to5ame d] gee/elijke ontwikkel+ d] individu51 al zij het dat hi]door hunne lig*am5 gesloopt en hun lev5 v]kort wordt1 als het doel hi]van bes*\w54 ,de aanhang]s van e]/gemelde lev5sbes*\w+ 7die d] ges*ik!id voor het a>ds*e71 wa>toe behoor5 de epicuri/51 voeg5 d5 m5s* toe3 g$5k te lev51 9 d5 z9 van g$5k op e5e oordeelkundige wijze te g5iet51 tra*t uwe gezondheid en welva>t te bevord]51 9 vr$e met &]e m5s*5 te v]ke]51 b$5k dat sle*ts 9 e5 gezond lig*aam e5e gezonde ziel kan huiz5 en weet dat onnieuwsgi]igheid e5 za*t ho(dkuss5 voor e5 welgevormd ho(d is4 ,de aanhang]s d] twe$e lev5sbes*\w+ 7die van d5 vooruitgang71 wa>toe de rationele /ocijn5 behoor51 roep5 da>5teg5 de m5s*5 toe3 g$5k te /]v51 namelijk leef zoodat uwe gee/elijke ontwikkel+ op het oog5blik van het v]s*eid5 hoog opgevo]d zij1 (f] hi]aan op gezondheid en welva>t1 s*room niet 9 /rijd met &]5 te kom5 en one5igheid te /i*t51 wanne] het beg9sel5 geldt het m5s*dom na> hoog] leid5de en tra*t zoov] mogelijk1 door pe9z5 en d5k51 op het gebi$ van het buit5z9nelijke door te dr+54 ,e5 gemiddelde tuss*5 beide soort5 van lev5sbes*\w+ komt ons voor de voorkeur te v]di554 ,dat onze gee/ ons lig*aam noodig heeft om w]kdadig te d5k5 en om indrukk5 van de buit5w]eld te v]krijg5 en dat de bloeij5de toe/& van het lig*aam1 bij gelijke hoogte d] organisatie hi]van1 maakt dat het de /rev+ opwa>ts van d5 gee/ gemakkelijk] kan volg51 en die /rev+ aldus dan m9d] teg5w]kt1 maakt het noodig1 dat m5 9 zek]e mate e5 ges*ikt lig*aamslev5 leidt en dat onze gee/ zi* bezig h\dt met het v]krijg5 van hetge5 noodig is voor de behoeft5 van het lig*aam en aldus de wet5s*ap beoef5t met het oog op het mat]iele en praktis*e nut4 ,dit e5 en &] maakt tev5s dat wij aan d5 bloei van het lig*aamslev5 en aan de welva>t van &]5 zorg5 moet5 wijd51 t]wijl het lev5 9 vr$e met deze zam5w]k+ met h5 gemakkelijk] maakt1 hetge5 w$] /rekt t] bevord]+ d] v]groot+ d] gee/elijke ontwikkel+4 ,e9delijk moet de bep]k!id d] z9tuigelijke aans*\w+ gr5z5 /ell5 aan het doordr+5 van d5 gee/ op buit5z9nelijk gebi$ 7zie lat]74 ,van d5 &]5 kant moet het lig*aam di5/ba> gemaakt word5 aan de to5ame d] gee/ontwikkel+ om aldus de ma*9e1 sle*ts 9 zoov]re 9 go$5 /aat geh\d5 word51 als de eis*5 van het gebruik er van zulks toelat54 ,zelfs behoort m51 om aan die eis*5 te voldo51 niet te s*rom5 om de ma*9e te v]slijt5 en aan geva> voor v]niel+ bloot te /ell54 ,ook moet de wet5s*ap1 met het oog op die to5ame d] gee/ontwikkel+1 zelfs t5 ko/e van /(felijke welva>t beoef5t word54 ,voorts behoort m5 zi* jeg5s &]5 zoo te g$rag51 dat m5 hunne mat]iele welva>t 9 zek]e mate ond]ges*ikt maakt aan de to5ame hunn] gee/ontwikkel+5 moet de deze bevord]5de /rijd van d5kbeeld5 en beg9sel5 niet aan e5e te v] g$rev5 zu*t na> e5sgez9dheid en vr$e opge(f]d word5 #bj4 ,de liefde voor &]5 moet niet alle5 t5 doel hebb5 om h5 van lijd5 te bevrijd51 ( &]s gezegd om h5 ges*ikt te mak5 voor de om/&igh$5 wa>9 zij v]ke]51 ma> tev5s om de z$elijke ontwikkel+1 zo[el van hem die liefde betoont als van hem aan wie zij betoond wordt1 te v]hoog51 en zij aldus ook t5 bate van d5 vooruitgang d] individu5 /rekk54 ,sle*ts1 wanne] de liefde op deze wijze bes*\wd wordt1 kan het v]/&ig gea*t word5 zi* groote (f]s op te legg51 t5 e9de op e5e onzek]e wijze het lijd5 van &]5 e5 we9ig te v]m9d]54 ,het is wa> dat1 hoe hoog] de gee/elijke ontwikkel+ d] m5s*heid is1 hoe me] de m5s*5 zi* om hunne natuurg5oot5 en om de belang5 hunn] eig5 toekom/ bekreun5 en dit kunn5 do51 do* het is er v]re van af1 dat het directe nut dat m51 zoo voor &]5 als voor zi* zelf1 op deze a>de /i*t1 de hi]voor g5om5 inspann+ loont4 ,ook nem5 de m5s*5 7t5zij opp]vlakkig op gezag7 niet ga>ne ond]rigt en t]egtwijz+ van &]5 aan1 zij le]5 liev] zelf en nem5 hi]door wel is wa> trag] 9 k5nis toe1 do* deze wordt alsdan diep]1 innig] en m9d] v]geetba>1 t]wijl hunne groot]e en me] langdurige inspann+ t5 gun/e van hun intellectuel5 aanleg en van hunne gee/ontwikkel+ 9 het algeme5 w]kt4 ,om e5 &]s iden go$ te begrijp51 di5t m5 zelfs 7al zij het me] onbepaald en m9d] naauwkeurig7 van zelf op die iden gekom5 te zijn4 ,hoe moet5 nu de aanhang]s d] epicuri/is*e lev5sbes*\w+ zi* gevoel5 op het gezigt e5] omgev+ we]b>/ig 9 het aannem5 van ond]rigt1 en wel is wa> grif 9 het aannem5 van mat]iele hulpmiddel51 do* sle*ts wanne] zij hi]ov] na> go$v9d5 kunn5 bes*ikk52 op het gezigt van m9 ( me] direct t5 gevolge van hun individuel5 vooruitgang lijd5de m5s*5 en di]51 wa>voor zij sle*ts ze] we9ig kunn5 do58 ,zij die zulk e5e lev5sbes*\w+ aanhang51 het doel van het lijd5 aldus niet begrijp5 en aan de liefde ge5e hoog]e beteek5is gev5 dan om dit lijd5 te v]za*t5 en1 zoo d] naa/5 als hunne eig5 gee/ontwikkel+1 elk oog5blik met v]nietig+ b$reigd a*t51 moet5 geleid word5 tot mo$eloo%eid1 tot m9a*t+ van zi* zelf en van &]51 tot gemis aan z$elijke kra*t en mo$ om zi* (f]s te getroo/5 t5 behoeve van &]5 ( van eig5 toekom/2 tot het zi* v]doov5 9 de beslomm]+5 en g5iet+5 van het h$52 tot het ontvlugt5 van het lijd5 van &]5 en zelfs tot ontk5n+ er van1 omdat dit lijd5 e5 prote/ is teg5 die sle*ts ges*ik!id bij e5 a>ds* be/aan noodig a*t5de lev5sbes*\w+4 ,wanne] deze dan ook door de massas 9 praktijk wordt gebragt1 moet z$elijk v]val het gevolg zijn1 zooals bijv4 bij de ,griek5 en ,rome95 tijd5s het beg9 onz] ja>tell+4 ,de natuurwet1 dat van e5 v]s*ijnsel oorzaak en gevolg aan elk&] teg5ge/eld zijn1 de$ e*t] to5 h>e w]k+ gevoel51 namelijk dit z$elijke v]val de$ e5e teg5ge/elde lev5sbes*\w+ e5 k]kelijk gewaad aantrekk5 en1 aldus ges*ikt geword5 voor de massas1 tot b9n5 deze dr+5 #ba4 ,te we9ig wijsge]ig om te wet51 dat het lijd5 e5 gevolg is d] w]k+ d] traagheid bij het v]&]lijke en aldus ook bij het zi* v]heff5de 7zie blz4 #fc71 zoo hebb5 de m5s*5 niettem9 e5 zek] besef1 dat er gel$5 moet word5 om opwa>ts te /rev5 en dit besef nu w]d lev5dig 9 de lev5sbes*\w+ van het ,*ri/5dom1 dat het lijd5 heiligt1 op d5 weg t] he]lijkheid plaat/ en door het zi* omhoog heff5de kruis z9nebeeldig voor/elt4 ,de aanhang]s d] picuri/is*e lev5sbes*\w+ v]diep5 zi* onga>ne 9 de bes*\w+ d] individu51 ma> liev] 9 die d] 9 bes*av+ to5em5de maats*appij1 9 die h>] kun/gewro*t51 9 die d] s*oone en ja>lijks h]lev5de natuur4 ,do* is de duur van dit alles zoo zek]1 kunn5 betrekkelijk snelle en groote v]&]+5 bij de a>dkor/ en het gasvormige omkle$sel onz] planeet dit alles niet v]nietig58 ,buit5di5 die s*oone organis*e natuur mask]t e5 slagveld1 e5 /rijdp]k wa>op di]5 en plant5 al /rijd5de hoog]e organisatin v]krijg5 en zi* individueel tra*t5 te v]heff5 en buit5di51 wa>toe leidt die to5em5de bes*av+8 ,na> aanleid+ van het op blz4 #hc gemelde1 tot /]k]5 vooruitgang d] individu5 g$ur5de hun lev51 ma> vol/rekt niet tot hun geluk ( ges*ik!id voor de om/&igh$5 wa>9 zij v]ke]54 ,de maats*appij wordt gevormd door zam5w]k5de individu51 en 9 het belang van beid] vooruitgang is het noodig dat die individu5 zek]e zelf/&igheid beh\d51 en dat zij aldus ge5e lev5sbes*\w+1 de individualiteit 9 m9a*t+ br5g5de1 aanhang54 ,om te begrijp51 hoe het z$elijke v]val e5] maats*appij1 d]zelv] bes*av+ a*t]uit moet do5 gaan1 behoeft m5 sle*ts te b$5k51 welk e5 nadeelig5 invlo$ v]m9d]+ van arbeid en v]tr\w5 op h&el en indu/rie uitoef5t4 ,zoo bijv4 de m5s*5 sle*ts w]k5 om geld te w9n51 zal hun arbeid ge5e vru*t5 oplev]5 van zulk e5e gehalte1 als wanne] m5 hem tev5s t] v]groot+ d] gee/elijke ontwikkel+1 zoo van &]5 als van zi* zelf1 doet /rekk54 ,dit v]s*il1 niet noem5swa>dig bij gr( h&5>beid1 zal groot] word51 na>mate die arbeid van me] v]hev5 a>d wordt4 ,v]d] zal1 zoo de w9/5 g]+] word51 de productie van d5 arbeid insgelijks v]m9d]51 en ook w$] 9 /]k]e mate1 na>mate de a>d hi]van me] v]hev5 is #bb4 ,de v]groot+ d] hulpmiddel5 d] wet5s*ap maakt dat de vru*t5 van d5 arbeid groot] word51 t]wijl de v]groot+ d] dig!id d] bevolk+ e5e teg5ov]ge/elde w]k+ uitoef5t4 ,g$ur5de de to5em+ d] bes*av+ en d] volkrijkheid komt ons de to5em+ d] hulpmiddel5 d] wet5s*ap e]/ en die d] dig!id van bevolk+ lat] de ov]h& te moet5 hebb54 ,vol/rekte ov]bevolk+1 weg5s gebrek aan te beb\w5 bodem1 kan wel is wa> niet gezegd word5 te be/aan1 zoolang die bodem nog e5 mud graan1 ( het vo$sel voor e5 rund me] kan opbr5g51 iets wat ov]al het geval is1 do* dit belet niet1 dat1 het digt] word5 d] bevolk+1 d5 arbeid1 noodig om bijv4 e5 mud graan voort te br5g51 groot] doet word54 ,m9d] arbeid zal er dus1 na>mate 7bij d5zelfd5 trap van bes*av+7 die dig!id d] bevolk+ groot] wordt1 be/e$ kunn5 word5 aan de v]va>dig+ van voorw]p5 niet vol/rekt onmisba> voor de m5s*5 ond]h\d1 m9d] van zulke voorw]p5 zull5 er aldus dan te v]krijg5 zijn voor h51 die h5 dan met de w9/51 door hun arbeid opgelev]d1 will5 koop54 ,wel is wa> zull5 de me] bes*aafde m5s*5 /e$s me] behoeft5 hebb5 dan de &]e en groot]e rijkdom aldus voor h5 e5e noodzakelijkheid blijv51 do* dit ov]wigt 9 gee/elijke ontwikkel+ zi* 7wanne] de dig!id d] bevolk+ groot] is met betrekk+ tot de bes*av+7 me] door h>e inn]lijke wa>de en m9d] door uit]lijk v]toon v]op5b>54 ,de kle9]e v]s*ill5 9 rijkdom1 bij het kle9] zijn d] w9/5 van d5 arbeid1 kan m5 v]gelijk5 met het me] opgeslot5 zijn d] op blz4 #gg gemelde mans*app51 na>mate deze gemiddeld trag] loop54 ,het v]s*il 9 snelheid tuss*5 de v]s*ill5de mans*app5 zal hi]door ev5zoo v]m9d]51 als dat d] gemaakte ov]w9/5 door het m9d]e gemak om ov]w9/5 te v]krijg54 ,de neig+ d] mans*app5 tot opsluit+ komt bij deze gelijk5is ov]e5 met de uitw]k+ d] v]deel+ d] rijkdomm5 bij het erv51 met die d] gift5 aan behoeftig5 en met het effect van d5 groot]5 prikkel voor arm5 dan voor rijk5 om geld te w9n51 zie blz4 #di4 ,teg5 hetge5 op blz4 #hf gezegd is1 zal m5 welligt aanvo]51 dat het kwaad1 9 onges*ik!id van het e5 voor het &] be/a&e1 het z$elijke kwaad e]d] moet af- dan to5em51 wanne] de m5s*5 zi* ges*ikt] voor hun a>ds* lev5 tra*t5 te mak54 ,m5 di5t hi]bij e*t] te ond]s*eid5 de eis*5 van het maats*appelijke en z$elijke lev5 van d5 m5s* en die van zijn z9nelijk ( lig*aamslev54 ,de drang tot vooruitgang maakt dat de m5s*5 die e]/e eis*5 zoodanig v]hoog51 dat1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 hunne gee/ontwikkel+ er bij te kort s*iet4 ,v]lag5de op deze w]k5 nu de eis*5 van het z9nelijke lev5 en v]lag5de op de organisatie van het lig*aam de onbew]ktuigde a>dt4 ,deze vi] zak51 wa>van nu de laat/e onv]&]lijk is1 tra*t5 op gelijke hoogte te kom5 en aldus voor elk&] ges*ikt te word51 en1 zoo nu de e]/e v]laagd wordt1 namelijk zoo de m5s*5 tra*t5 de maats*appij me] b>ba>s* te do5 word5 en na> het di]lijke t]ug te br5g51 zull5 zij tot elk&] nad]5 en de m5s*5 w]kelijk betrekkelijk bet] word54 ,zoo bijv4 e5e g5]atie 9 gee/ontwikkel+ m9d] to5eemt dan de vorige1 zal de w]k+1 de to5em+ 9 ontwikkel+ van het lig*aam bevord]5de1 hi]bij ook e5igz9s kle9] dan bij de vorige g5]atie zijn4 ,de laat/e g5]atie zal aldus aan h>e k9d]5 wat m9d] hoog ontwikkelde lig*am5 a*t] lat5 dan zij van h>e oud]s ontvang5 heeft1 en de lig*am5 di] k9d]5 zull51 door de w]k+ van d5 gee/1 wat moeijelijk] dan die hunn] oud]s 9 ontwikkel+ kunn5 to5em54 ,bij die d]de g5]atie zal aldus de to5em+ d] gee/ontwikkel+ nog wat zwakk] zijn dan bij de twe$e1 zoo zij zi*1 betrekkelijk ha> /&punt van ontwikkel+1 niet me] dan deze inspant1 en dit zoo voortgaan2 zoodat de m5s* dan langs d5 op blz4 #cj gemeld5 /amboom1 alsw>e t]ug zal gaan1 en1 aangezi5 de gee/ d] di]5 ook opheff5de en de onbew]ktuigde a>de v]lag5de op hunne lig*am5 w]kt1 die t]uggang niet oph\d51 voordat het punt van aanvang van di5 /amboom w$] b]eikt is #bc4 ,wanne] de m5s*5 hunne gee/elijke ontwikkel+1 ond] teg5w]k+ d] eis*5 d] z9nelijkheid1 bijzond] v]hoog51 zal zij1 wel is wa>1 /e$s 9 het e5 ( &] t5 a*t]5 /aan bij de eis*5 van het z$elijke en maats*appelijke lev51 do* die eis*5 en die ontwikkel+ digt] bij elk&] kom5 en g5e snell] opwa>ts g$rev5 word54 ,het teg5ge/elde zal da>5teg5 plaats hebb51 zoo1 weg5s d5 drang tot vooruitgang1 m5 die eis*5 wel tra*t te v]hoog51 ma> de gee/elijke en vooral de z$elijke ontwikkel+1 door het toegev5 aan de eis*5 de z9nelijkheid1 daalt4 ,dit laat/e dan kan 9 zulk e5e mate ges*i$51 dat de eis*5 van het z$elijke en maats*appelijke lev5 en aldus ook de bes*av+ er /]k] door omlaag getrokk51 dan door d5 drang tot vooruitgang omhoog g$rong5 word54 ,zulk e5 geval1 op blz4 #hf b$oeld1 is v]gelijkba> bij e5e s*uit1 die e5 pa>d /roomopwa>ts tra*t te trekk51 ma> da>toe onv]mog5d is1 zoodat dit pa>d 7met die eis*5 d] bes*av+ v]gelijkba>7 a*t]wa>ts moet /app51 omdat de spann+ d] treklijn 7met de betrekkelijke z$elijke sle*!id d] m5s*5 v]gelijkba>7 groot is4 ,de groote af/& tuss*5 de bes*av+ d] m5s*5 en de organisatie van hun lig*aam maakt dat de bes*av+ middel5 aanbi$t om z9nelijk te g5iet5 en tev5s dit lig*aam te b5adeel51 iets dat bij di]5 sle*ts 9 veel zwakk]e mate be/aat1 en bijv4 het geval is bij h51 welke de epicuri/is*e lev5sbes*\w+ op e5e v]ba/]de wijze 9 praktijk br5g51 namelijk bij h5 die zi* aan grove z9nelijke lu/5 ov]gev5 en onv]s*illig word5 voor de gee/elijke ontwikkel+ zoo van &]51 als van zi* zelf1 zie blz4 #hg4 ,de v]ba/]de opvatt+ d] teg5ov]ge/elde lev5sbes*\w+ ontmoet m5 bij de ascet51 die1 om alle z9nelijkheid te v]nietig51 hun lig*aam m>tel51 dit alzoo m9d] bekwaam mak51 om op e5e indirecte wijze de v]groot+ d] gee/elijke ontwikkel+ te bevord]5 en deze laat/e zooals zij die opvatt51 zoodanig t] h>te nem51 dat zij &]sd5k5d5 v]volg5 #bd4 ,vele m5s*5 zijn 9 het e5e punt de e5e en 9 teg5ge/elde het &]e de lev5sbes*\w+ toeg$aan1 do* /e$s zull5 die ond]deel5 hunn] lev5sbes*\w+ zi* 9 h>monie met elk&] tra*t5 te /ell54 ,e5 gemiddelde tuss*5 beide di5t e*t] 9 innigheid en wet5s*appelijkheid toe te nem51 na>mate de bes*av+ zulks doet1 en aldus de in/9ctmatige a&rang en tot ges*ik!id en tot vooruitgang1 bij de di]51 zie blz4 #fd1 voldo5de1 alsdan me] te kort s*iet5 om de m5s*5 9 de s*ool van het lev5 te leid54 ,het humanisme1 zooals de aanhang]s d] epicuri/is*e lev5sbes*\w+ dit opvatt51 z\ sle*ts kunn5 be/aan1 zoo de m5s*5 /e$s op a>de blev5 voortlev51 de onbew]ktuigde natuur niet de op blz4 #ia gemelde t]ugtrekk5de w]k+ op d] m5s*5 lig*am5 uitoef55de en de bes*av+ niet me] to5am4 ,weg5s de neig+ d] d+5 om1 wanne] ge5e oorzak5 dit teg5gaan1 h>monis* met elk&] te word51 z\d5 dan de eis*5 van z$elijke en maats*appelijke lev51 de gee/ontwikkel+1 de eis*5 van het z9nelijke lev5 en de organisatie d] m5s*elijke lig*am5 zi* op dezelfde hoogte /ell51 en de betra*t+ van het go$e ge5e op(f]+ me] ko/5 en niet me] 9 /rijd zijn met het g5iet5 9 het h$54 ,die toe/& z\ e*t]1 zelfs bij zulk e5e a>ds*e on/]felijkheid deela*tige wez5s1 niet mogelijk zijn1 zoo de onbew]ktuigde a>de de organisatie hunn] lig*am5 omlaag trok1 da> dit teg5gegaan z\ moet5 word5 door e5e ev5 /]ke h5 omhoog trekk5de w]k+ en deze niet z\ kunn5 be/aan1 zoo d] m5s*5 gee/ontwikkel+ niet hoog] dan die hunn] lig*amelijke ontwikkel+ /ond1 en door hoog]e eis*5 van het z$elijke en maats*appelijke lev51 die gee/elijke ontwikkel+ niet1 teg5 omlaagtrekk+ er van door de eis*5 van het z9nelijke lev51 beho$ w]d #be4 ,e5 trap van bes*av+1 weg5s de t]ugtrekk5de w]k+ d] onbew]ktuigde a>de voor ge5e v]d]e v]hoog+ vatba>1 zal1 weg5s de op blz4 #ga gemelde oorzaak1 bij /]felijke wez5s niet zulk e5e hoogte kunn5 b]eik5 als bij lig*amelijk on/]felijke4 ,die bes*av+1 door d5 e55 m5s* 9 dit en door d5 &]5 9 &]e opzigt5 opg$rev51 zal eis*5 /ell5 voor het z$elijke en maats*appelijke lev51 wa>aan de m5s*51 weg5s d5 kort5 duur van hun lev51 nog m9d] zull5 voldo51 dan zoo zij /e$s op deze a>de blev5 voortlev51 aan d5 e5igz9s hoog]5 trap van bes*av+1 die dan b]eikba> z\ word54 ,9 dit laat/e geval z\ to* die bes*av+ het w]k zijn van de alsdan lev5de m5s*51 t]wijl tot de w]kelijk op deze a>de be/a&e bes*av+ de vroeg]e g5]atin bijg$rag5 hebb51 zoodat zij voor elke volg5de iets nieuws is4 ,de korte duur van ons lev5 maakt aldus dat wij 9 d5zelfd5 tijd1 om ev5 go$ te voldo51 9 gee/ontwikkel+ snell] moet5 to5em51 dat wij dit wel e5igz9s snell] do51 do* niet 9 zulk e5e mate dat wij ev5 go$ voldo5 als bij lang] lev51 dat onze taak zwa>d] dan 9 dit laat/e geval is en dat1 weg5s di5 gevord]d5 snell]5 aanwas 9 gee/ontwikkel+1 de eis*5 van het z9nelijke lev5 me] t5 a*t]5 /aan bij die van het maats*appelijke en z$elijke lev51 zie blz4 #ga4 ,het maats*appelijke v]ke] maakt niet sle*ts1 door die bes*av+ e5 hoog]5 trap te do5 b]eik5 en aldus het doel v]d] te /ell51 dat wij onze gee/ontwikkel+ /]k] moet5 v]groot51 ma> tev5s door het ond]wijs1 dat wij geholp5 word5 om nog /]k] 9 gee/ontwikkel+ toe te nem54 ,deze z\ m5 kunn5 v]gelijk5 met e5 kapitaal1 dat g$ur5de zek]5 tijd van af circa nul gemiddeld v]trag5de to5eemt en alsdan r5t5 afw]pt4 ,het totale b$rag hi]van is v]gelijkba> met de bat5 die iem&s gee/ontwikkel+ aan &]5 v]s*aft1 en zal1 betrekkelijk het kapitaal1 op het oog5blik dat dit oph\dt met r5t5 af te w]p51 me] b$rag5 na> gelang die r5teafw]p+ lang] duurt4 ,m5 kan zi* nu voor/ell5 dat de inspann+1 gevord]d voor de v]groot+ van zulk e5 kapitaal1 groot] is dan het nut door het totaal die r5t5 voortgebragt4 ,zoo e*t] dit totaal m9d] misba> is1 na> gelang die r5te kle9] is1 zal1 na zek]e v]trag+ bij de v]groot+ van het kapitaal1 het nut1 door het totaal d] kle9]e r5t5 voortgebragt1 gelijk word5 aan de inspann+ gevord]d voor die m9d]e v]groot+ van het kapitaal4 ,dit nu is v]gelijkba> met de groot]e behoefte voor de l$5 e5] maats*appij1 wi] z$elijke eis*5 tot zek]e hoogte opg$rev5 zijn1 om van de gee/elijke ontwikkel+ hunn] m$el$5 te pr(it]51 na>mate zij zulks m9d] do51 ( &]s gezegd met de groot]e behoefte aan het go$e1 na>mate het gebrek hi]van groot] is4 ,wordt da>5teg5 het totaal d] r5t5 niet m9d] misba>1 na>mate het m9d] b$raagt1 hetge5 te v]gelijk5 is met het op blz4 #ij gemelde geval1 dat de eis*5 d] bes*av+ van de maats*appij tegelijk met gee/elijke ontwikkel+ van d]zelv] l$5 v]m9d]51 zoo is er ge5e r$5 wa>om1 na het oph\d5 d] r5teafw]p+1 g$urig zulke kapital5 v]lor5 moet5 gaan1 en g$urig nieuwe van meet af aan v]ga>d moet5 word51 zie blz4 #he4 ,s*oonheid be/aat ev5ze] als deugd 9 ges*ik!id1 do*1 t]wijl m5 iets deugdelijk noemt1 wanne] het zek]e ges*ik!id bezit voor de om/&igh$5 wa>9 het v]ke]t1 zoo noemt m5 da>5teg5 iets s*oon1 wanne] deszelfs deel5 voor elk&] ges*ikt zijn4 ,voor volmaakte deugdelijkheid wordt wel is wa> dit laat/e ook gevord]d1 do* bij zek]5 graad er van1 kan van iets de ges*ik!id d] deel5 voor elk&] nog al te w5s*5 ov]lat54 ,v]s*ill5de typ5 van di]vorm5 v9d5 wij bijv41 weg5s de jui/e h>monie d] deel51 s*oon1 ma> da> ond] behoort niet de vorm d] mi]5et]s1 nietteg5/a&e de organisatie dez] di]5 ges*ikt is voor het vang5 en opslurp5 van mi]54 ,dit is ev5ze] het geval op z$elijk gebi$4 ,m5 zegt bijv4 dat e5 deugdzaam m5s* e5e s*oone ziel bezit1 do* het komt ons voor dat het bet] is te /ell5 dat e5e s*oone ziel zulk e5e is1 wi] eig5s*app5 go$ met elk&] ov]e5/emm5 en voor elk&] ges*ikt zijn4 ,de g5is van het kwaad1 zooals ,milton die ges*ild]d heeft1 kan bijv4 kwalijk de bewond]+ opwekk5 als door zek]e h>monie bij zijn z$elijk5 a>d1 die wij v]me55 morele s*oonheid te moet5 noem54 ,de w]k+ d] traagheid bij v]&]lijke en dus ook bij na> de hoogte /rev5de wez5s1 moet1 zooals op blz4 #ec gezegd is1 de h>monie en ges*ik!id voor elk&] bij de deel5 di] wez5s v]brek5 en deze noodw5dig leelijk mak54 ,de aap1 na> het lig*aam half m5s* half di]1 het vogelbekdi]1 van vogel tot zoogdi] opklimm5de1 e5 wilde met v$]5 op het ho(d1 e5 knods 9 de h& en e5 pantalon met s\spi$s aan de be551 kwets5 ev5ze] het s*oonheidsgevoel als iem&1 b9n5 e5e bes*aafde maats*appij h&el5de1 zooals dit bij de wilde /amm5 gebruikelijk is1 het z$elijk gevoel kwet/4 ,m5 di5t wel ond]s*eid te mak5 tuss*5 het s*oone1 ( de inn]lijke h>monie van iets1 het go$e1 ( de ges*ik!id van iets voor hetge5 wa>m$e het 9 v]b& is1 en de v]hev5heid1 ( het behoor5 van iets bij hoog]e phas5 van be/aan4 ,zoo noem5 wij bijv4 e5e uitmunt5de geteek5de me/vaalt1 wa>9 e5 v>k5 wroet1 e5e go$e1 ma> ge5e s*oone en nog veel m9d] e5e teek5+ van v]hev5 g5re4 ,de getr\:eid d] afbeeld+ geeft deze zek]e ges*ik!id voor ons en maakt ha> aldus go$1 do* e5e v]zamel+ van all]lei vuil en het]og5e vodd5 kan kwalijk gezegd word5 inn]lijk h>monis* te zijn1 t]wijl het wroet5de v>k5 na> het grove di]lijke t]ugtrekt4 ,weg5s op blz4 #fd gemelde de w]k+ d] traagheid b9n5 onze v]&]lijke w]eld1 kan ev5m9 iets inn]lijk volmaakt h>monis* zijn als precies pass5 voor alles wa>m$e het 9 v]b& komt4 ,bij het e5e kan het e]/e en bij iets &]s het laat/e me] het geval zijn en volmaakt] zal iets zijn na>mate deugd en s*oonheid beide 9 hoog]e mate er 9 v]e5igd zijn4 ,het /rev5 na> de hoogte van ,natuur en ,maats*appij maakt v]d] dat het s*oone en go$e 9 hoog]e phas5 van be/aan kom54 ,zoo /aat bijv4 de s*oonheid van e5 insect lag] dan die van e5 vogel1 die van e5e mosplant lag] dan die van e5e roos1 die van e5 vogel lag] dan die van e5 m5s*1 die van de kle$+ en hut e5] neg]9 lag] dan die van het gewaad en won+ e5] bes*aafde dame1 nietteg5/a&e 9 elk di] gevall5 de betrekkelijke s*oonheid ev5 groot kan zijn4 ,ev5zoo is het met de deugd van zak5 geleg54 ,die van e5 spoorweg /aat bijv4 hoog] dan die van e5 /raatweg1 die van e5 s*ietgewe] hoog] dan die van e5 boog1 die van ons burg]lijk wetboek hoog] dan de burg]lijke gebruik5 d] ,maories1 die van e5e fotografie hoog] dan die e5] silh\ette1 die van e5 gekleurd en met h>5 en nagemaakte oog5 voorzi5 wass5 beeld1 hoog] die van e5 bronz5 beeld1 nietteg5/a&e met betrekk+ tot hetge5 wa>m$e zij 9 v]b& zijn1 elk di] zak5 ev5 go$ kan voldo54 ,dit zal da>5teg51 weg5s de w]k+ d] traagheid1 m9d] het geval zijn bij iets1 na>mate m5 snell] van e5 lag]5 tot e5 hoog]5 trap van deugd tra*t te kom5 en van da> dat bijv4 wass5 popp5 m9d] voldo5 dan bronz5 beeld54 ,de betrekkelijke s*oonheid van zak5 zal ook door de /]kte van zulk e5e opklimm+ v]m9d]t word51 do* ook hi]bij de gevolg5 di] opklimm+ zi* nog do5 gevoel51 nadat deze geindigd is1 omdat alsdan de w]k+ d] traagheid1 wa>door het e5e met betrekk+ tot het &]e a*t]blijft1 door de w]k+1 alles wel met elk&] 9 v]b& is1 voor elk&] ges*ikt tra*t5de te do5 word51 nog niet geheel ov]wonn5 is4 ,zoo zal bijv4 wanne] e5 troep soldat5 v]spreid wordt1 t5 gevolge van zijn snell5 gang1 e]/ zek]5 tijd1 nadat de voor/e man /ilh\dt1 de troep w$] opgeslot5 zijn1 en e5 wilde1 9 e5e op dezelfde hoogte van vrij groote bes*av+ blijv5de maats*appij gebragt1 nog lang te laag ontwikkeld1 voor de om/&igh$5 wa>9 hij v]ke]t1 kunn5 blijv54 ,/elt m5 bij nev5/a&e fig4 9 plaats d] bov5/e lett] a1 a'1 zoo zull5 de ord9at5 d] kromme ab voor/ell5 de grad5 van bes*av+ van di5 wilde1 zoo hij bij zijne l&g5oot5 bleef en die d] kromme a'b' de grad5 van bes*av+ van d5 kr+ wa>9 hij gebragt wordt4 ,de kromme ab'1 9 dit geval de opklimm+ 9 bes*av+ van di5 wilde voor/ell5de1 zal nu de lijn a'b' e]/ e5igz9s regts van aa' rak54 ,zoo de m5s*5 zi* direct voorge/eld hadd5 om het m5s*elijke gelaat voll$ig af te beeld51 dan z\ gewis de silh\ette h5 nimm] zoo go$ voldaan hebb5 als ?ans de fotografie ons voldoet1 t]wijl1 zoo zij zi* tot taak /ell5 om ze] naauwkeurige afbeeld+5 van s*oone voorw]p5 te mak51 deze dezelfde blijv5de1 hunne afbeeld+5 s*oon] moet5 word51 na>mate die m5s*5 9 kun/va>digheid to5em54 ,wij v]me55 hi]m$e aangetoond te hebb51 dat de volmaakte s*oonheid en deugd niet 9 e5e v]&]lijke w]eld en bij v]&]lijke wez5s gevond5 kunn5 word5 en voorts dat s*oonheid en deugd1 onafhankelijk van d]zelv] betrekkelijke grootte1 op ze] v]s*ill5de /&punt5 van alsw>e vol/rekte grootte kunn5 /aan4 ,op deze a>de kan de vol/rekte grootte1 van s*oonheid en deugd1 ev5 als die d] k5nis d] wa>heid1 sle*ts e5e bep]kte hoogte b]eik51 en nu kunn5 wij ons wel wez5s voor/ell51 wa>bij die vol/rekte grootte van s*oonheid en deugd1 die van al de w]kelijk be/a&e m5s*5 ov]treft1 do* dit is sle*ts b9n5 zek]e gr5z5 mogelijk1 will5 zulke wez5s voor ons te begrijp5 blijv54 ,de oude ,griek5 /eld5 zi* hunne god5 voor als wez5s1 niet sle*ts van groote lig*amelijke1 ma> ook van groote morele s*oonheid 9 d5 z9 als op blz4 #ig4 ,di] god5 absolute grootte van z$elijkheid 01 to5 de ,griek5 nog b>ba>s* w>51 nog vrij wel bov5 die dez] laat/e v]hev51 do* lat] to5 die ,griek51 (s*oon niet z$elijk] met betrekk+ tot de intuss*5 v]hoogde eis*5 van hun z$elijk en maats*appelijk lev5 geword51 desniettem9 9 z$elijke ontwikkel+ geklomm5 w>51 kond5 hunne god51 als voorbeeld5 van het go$e en v]hev5e1 h5 niet me] voldo54 ,hunne godsdi5/ /rekte to5 niet lang] t] opheff+ hunn] z$elijke ontwikkel+ en da> zij voortg+5 met de eis*5 van hun maats*appelijk be/aan te v]hoog51 moe/5 zij deze op e5e me] gebrekkige wijze gaan v]vull54 ,buit5di5 moet 7zie blz4 #gg7 bij d5kbeeldige goddelijke wez5s1 wi] gee/elijke ontwikkel+ m5 niet b5$5 die van m5s*5 /elt1 er1 ev5als bij ons m5s*51 di%>monie tuss*5 gee/ en lig*aam be/aan1 zoo de lig*am51 die god5 toegek5d1 inn]lijk h>monis* gemaakte1 ( &]s gezegd1 v]fraaide copij5 van onze lig*am5 zijn1 en aldus1 zie blz4 #ig1 wel betrekkelijk1 ma> we9ig ( niet absoluut s*oon] en v]hev5] zijn als deze4 ,dit hebb5 de /i*t]s van d5 ,islam begrep5 en v&a> hun v]bod om ,allah1 (s*oon zij dez5 m5s*elijke d5kvorm5 toes*rev51 ond] m5s*elijke g$aante af te beeld54 ,omdat het lig*aam d] m5s*5 lag] /aat dan hun gee/1 voldoet m5 zooveel mogelijk 9 het geheim aan de lig*aamsbehoeft5 en tra*t m5 voor het gezigt beid] di%>monie te v]m9d]5 door het lig*aam g$eeltelijk te b$ekk5 en wel1 na>mate de gee/ v]hev5] gea*t wordt1 door de lig*aamsvorm5 me] masqu]5de gewad5 #bf4 ,de absolute grootte van deugd en s*oonheid wordt niet alle5 v]me]d]d door de hulpmiddel5 van hoog]e bes*av+1 zie blz4 #ig1 ma> ook door het pass5 er van 9 me] v]hev5e sph]51 9 sph]5 wa>9 e5e groot]e gee/elijke ontwikkel+ als 9 het dagelijks*e lev5 te huis behoort4 ,het er 9 ontmoet5 d] s*oonheid1 maakt het tr$5 b9n5 zulke sph]5 aantrekkelijk] en 9 zoov]re kan m5 zegg5 dat de s*oonheid de m5s*5 na> hoog] opvo]t4 ,dat zij dit /e$s van zelf direct doet en afgezi5 van hetge5 wa>bij zij opgem]kt wordt1 v]me55 wij da>5teg5 te moet5 ontk5n54 ,de h>monie tuss*5 de v]s*ill5de deel5 e5] zaak wordt to* teweeg gebragt doordat 7zie ons w]k get4 ,ov] de w]k+ d] ,natuurwett51 enz41 blz4 #eja1 en het v]volg hi]op1 blz4 #bjg en #dad71 elk di] deel5 het gemiddelde is van de ov]e5kom/ige deel5 van ov]e5kom/ige zak51 omdat bij die gemiddeld5 accid5tele en grillige afwijk+5 gemi/ word54 ,wanne] er nu bij zak5 sprake kan zijn van hoog]e en lag]e vorm51 zull5 die bemiddeld5 ev5m9 na> de laat/e als na> de e]/e hell54 ,zal bijv4 e5 m5s*elijk lig*aam1 wi5s deel51 indirect di55de tot v]hoog+ d] gee/elijke ontwikkel+ van zijn bezitt]1 /]k en wi5s deel51 me] be/emd voor di]lijke v]rigt+51 we9ig ontwikkeld zijn1 s*oon gevond5 word58 ,na> ons inzi5 ne54 ,zijn de tal5 d] mee/ bes*aafde volk5 de zuiv]/e en van de regelmatig/e con/ructie8 ,eig5t zi* fraaije /ijl het be/e voor het uitdrukk5 van diepz9nige d5kbeeld51 van v]hev5e wet5s*ap8 ,wordt de aans*\w+ van d5 /]r5hemel1 van e5 tal van li*t5de w]eld5 7g$ur5de d5 spreekwoordelijk leelijk5 na*t71 bij uitnem5dheid s*oon gevond58 ,word5 de ,go?is*e k]k5 s*oon] gevond5 dan de met de we9ig v]hev5e godsdi5/ d] oude ,griek5 zoo 9 h>monie zijnde tempels van het oude ,hellas8 ,op dit alles v]me55 wij dat ontk5n5d geantwoord moet word54 #bg ,dat de h>monie d] deel5 van taf]eel5 ont/aat doordat die deel5 9 d5 gemiddeld5 toe/& v]ke]5 van die bij &]e d]gelijke taf]eel51 wordt bijv4 aangetoond bij die van /orm54 ,om het taf]eel hi]van s*oon te do5 zijn moet to* e5e bewolkte en driftige en ge5e held]e lu*t zi* bov5 e5e on/uimige zee bev9d54 ,het da>/ell5 van s*oone gewro*t5 is aldus e5e bijzond]e soort van ges*iktmak5 van het e5 voor het &]4 ,de klermak]1 die e5 rok voor iem& pas maakt1 de /aatsman1 de con/itutie van e5 /aat zam5/ell5de en ,phidias to5 hij de maje/eit van d5 ,dond]god door e5 m>m]5 blok tra*tte uit te drukk51 zij all5 do5 dit2 t]wijl de burg]man1 die d5 edelman naboot/ en zi* hi]door belag*elijk en ongelukkig maakt1 ev5 go$ aan d5 drang vooruitgang gehoorzaamt1 als ,columbus to5 deze de ,spanja>d5 na> ,am]ika leidde en di5 t5 gevolge ,spanje van de noodige inwon]s b]o(de en als iem&1 die het voorvad]lijk gelo( v]zaakt en zijn gee/ te gelijk met twijfel en met philosophis*e bespiegel+5 vult4 ,dat er nu 9 elk di] twe$e soort van gevall5 e5 tijdelijk kwaad gebor5 wordt1 ont/aat1 zooals re$s op blz4 #fh gezegd is1 t5 gevolge d] w]k+ d] traagheid bij ov]gang54 ,hoe1 t5 gevolge hi]van1 vooruitgang het s*oone b5adeelt1 bem]kt m5 bijv4 aan de klagt5 gehev5 ov] het b$]v5 van l&s*app5 door fabriek51 ov] het gemis aan s*oonheid d] ,prote/ants*e e]di5/1 ov] het ondi*t]lijke dat er 9 geleg5 is om bijv4 p] spoorweg te ,a!ne te kom5 enz4 ,zoo e*t] deze /ad e5maal de bloeij5de ho(dplaats van e5 b$rijvig volk wordt1 zal e5 spoorweg/ation er ev5m9 mis/aan als 9 vele oude en ?ans b$rijvige /$5 van ,europa4 ,de neig+ tot het ges*ikt mak5 van het e5 voor het &] kan zi* v]op5b>51 als te$]e liefde voor blo$v]want51 die m51 met op(f]+ van vooruitzigt51 niet wil v]lat52 als practis* gezond v]/&1 dat doelmatigheid bov5 !oretis*e volkom5heid en v]hev5heid v]kie/2 als huisbakk5 bekromp5heid sle*ts kle9e belang5 tra*t5de te bevr$ig52 als lage zelfzu*t sle*ts zoek5de eig5g5ot 9 het h$5 te v]krijg54 ,de neig+ tot vooruitgang kan zi* da>5teg5 v]op5b>51 als op(f]5de liefde voor m5s*heid1 wet5s*ap en gelo(2 als v]/&elijke bespiegel+ ov] v]hev5e en dui/]e ond]w]p52 als onpractis*e plann5mak]ij2 als dwaze nap]ij van maats*appelijk hoog] v]hev5 p]son54 #bh ,het is er aldus 7zie blz4 #hc7 v]re van af1 dat aan d5 drang tot ges*iktmak5 en aan di5 tot vooruitgang /e$s op e5e wijze toegegev5 wordt 9 het welbegrep5 en aldus ruim opgevatte heil d] maats*appij zijnde4 ,a*t]uitgaan en tev5s het e5 voor het &] onges*ikt mak51 do5 de m5s*5 nimm] teg5 bet] wet5 92 en1 wanne] dit door hun to$o5 gebeurt1 v]me55 zij dat1 m51 door te /]k en op v]ke]de wijze vooruitgegaan te zijn1 de ges*ik!id van het e5 voor het &] ges*aad heeft4 ,ges*ikt h\d5 is 9 het algeme51 (s*oon niet geheel t]egt1 het doel d] cons]vatiev51 de vooruitgang het doel d] lib]al54 7,zie blz4 #gc47 ,tuss*5 het toegev5 aan beid]lei soort5 van drang moet e5e behoorlijke en van de om/&igh$5 afhang5de v]deel+ gemaakt word51 bij het voors*rijv5 van z$elijke beg9sel51 zie blz4 #hc1 bij het ond]wijz51 zie1 blz4 #gf1 bij het vo]5 van /rijd en het be/aan van bes*]m+ en regel+ op v]s*ill5d gebi$ enz4 #bi ,de drang tot ges*iktword+ van het e5 voor het &]e v]oorzaakt bijv4 dat de aan wilde volk5 gepr$ikte ,*ri/elijke godsdi5/ bij h5 van liev]l$e v]ba/]t1 dat is wel1 door hoog] als deze te zijn1 de beeld+ van zulke volk5 wat v]hoogt1 ma> zi* te gelijk1 door te dal51 op de hoogte hi]van /elt4 ,wel zal dan die invo]+ d] ,*ri/elijke godsdi5/ bij zulke volk5 hunne bes*av+ wat v]hoog51 do* die v]hoog+ er niet alle5 aan te dank5 zijn1 dewijl er bij de re/ hunn] beeld+ 7zie blz4 #dg7 e5e eig5 impulsie tot v]hoog+ be/aat4 #cj ,bij de m5s*5 wordt de a>d hunn] godsdi5/ bepaald door hun graad van intellectuele ontwikkel+1 door de eig5a>digh$5 van hun k>akt]1 d5 a>d van het l& dat zij bewon51 hunne omgev+1 b5ev5s door accid5tele om/&igh$54 ,van elk dez] laat/e kan de invlo$ niet blijv5de zijn1 do* da> er g$urig nieuwe accid5tele om/&igh$51 van invlo$ op d] m5s*5 godsdi5/begripp51 ont/aan1 zoo zal er hi]bij op d5 duur e5 zek] van a>d v]&]5d deel het gevolg van het toeval zijn4 ,het 9 zulke deel5 bevatte zal e*t]1 ev5 als de op blz4 #bb gemelde door het toeval ont/a&e afwijk+5 bij de organisatie d] di]51 gemiddeld t5 nadeele w]k51 en aldus het geheel d] godsdi5/ige begripp5 van elk m5s*1 no* voor dez51 met betrekk+ tot zijne beeld+ gemiddeld ges*ikt] mak51 no* gemiddeld nad] tot de k5nis van hetge5 w]kelijk op buit5z9nelijk gebi$ be/aat1 br5g54 ,de invlo$ d] omgev+ ba>t zek]e (s*oon vaak g]+e gelijk5is tuss*5 de godsdi5/ige begripp5 van met elk&] v]ke]5de m5s*51 en op blz4 #i hebb5 wij aangetoond hoe deze zi* 9 groep5 splits51 wa>van elk gezegd wordt tot zek]e secte te behoor54 ,de grootte dez] wordt1 ev5 als die d] rijk51 door de geographis*e ge/eldheid d] l&51 het v]ke] en d5 a>d d] m5s*51 d5 a>d d] godsdi5/5 b5ev5s door accid5tele oorzak5 7zooals bijv4 accid5tele groot]e ( kle9]e gelijkvormigheid 9 op9ie7 bepaald4 ,9 het algeme5 nem5 zij1 ev5 als de rijk51 9 grootte toe na>mate de bes*av+ zulks doet4 ,ov]ig5s br5g5 v]&]+5 bij di5 invlo$ d] omgev+ d] volwass5 m5s*51 bij de godsdi5/ige begripp5 dez] accid5tele afwijk+5 na> alle kant5 van de godsdi5/ige begripp51 welke zij1 zond] het be/aan di] invlo$51 z\d5 bezitt54 ,deze zijn te v]gelijk5 met die op onze dad5 t5 gevolge d] raadgev+5 d] m5s*51 wa>m$e wij a*t]volg5s te do5 krijg54 ,die ond]s*eid5e oorzak51 de accid5tele uitgezond]d1 bepal5 de religieuze begripp5 d] m5s*5 geheel onafhankelijk van de le]+ en dad5 d] /i*t]s d] godsdi5/54 ,zoo belijd5 bijv4 voornamelijk de ,g]maans*e volk5 de ,prote/ants*e godsdi5/1 weg5s de hoogte wa>toe hunne beeld+ op het e9de d] middeleeuw5 ge/eg5 01 b5ev5s weg5s hunn5 groot]5 ern/ en m9d] z9nelijk k>akt] dan de ,latijns*e en ,slavis*e volk54 ,het deel hunn] godsdi5/ige begripp5 niet het gevolg hi]van1 ma> van hetge5 er buit5di5 van de le] d] h]vorm]s ov]gelev]d is1 kan als iets toevallig bes*\wd word5 en moet van liev]l$e v]dwijn54 ,m5 b$5ke to* dat1 wanne] zoo iets door e5e con/ante oorzaak wordt voortgebragt1 niet enkele1 ma> ze] vele m5s*5 9 di5 gee/ w]kzaam zijn1 zoodat1 bij gemis di] enkele voorgang]s1 de m5igte het w]k v]rigt1 voor zooveel die arbeid lev]t hetge5 die con/ante oorzak5 tot gevolg kunn5 hebb54 ,die arbeid d] a*t]volg5de g5]ati5 is groot] dan m5 d5kt en z\ bijv41 al hadd5 de /i*t]s van het ,*ri/5dom nimm] be/aan1 de me] v]hev5 begripp5 betreff5de de betrekk+ van ,god tot de m5s*51 de pligt5 en roep+ dez] enz41 wa>door het ,nieuwe ,te/am5t zi* van het ,oude ,te/am5t en van het ,neoplatonisme enz4 ond]s*eid en hoog] dan deze /aat1 /ellig voortgebragt hebb51 omdat de a>d en to5ame 9 gee/ontwikkel+ d] bewon]s van het ,rome9s*e rijk tijd5s het v]val d] ,rome9s*e /aatsgodsdi5/ hi]toe leidde1 ma> dat die m5igte tot de bijzond]h$5 d] ,*ri/elijke dogmas1 bij on/5t5is d] v9d]s dez]1 z\ gekom5 zijn1 is da>5teg5 ze] onwa>s*ijnlijk4 #ca ,die bijzond]h$5 zijn aldus gewro*t5 van het toeval1 zooals alles wat 9 iem&s gee/ opkomt1 gelijksla*tig is met hetge5 tot v]groot+ d] k5nis van het m5s*dom kan /rekk51 en lat] niet opkomt 9 d5 gee/ van e5e m5igte &]e m5s*5 te zam5 g5om51 zoo al deze 9 dezelfde om/&igh$5 als hij gaan v]ke]54 ,de g5in1 welke1 door e5 toevallig5 loop d] om/&igh$51 9 de z5d+1 welke zij zi* opgelegd hebb51 ze] go$ slag51 7voorzek] de m9d]heid hunn]7 v]vull5 dan ook de noodzakelijke behoeft5 d] m5s*heid iets e]d]1 ma> op e5e me] gebrekkige wijze1 dan dit bij hun gemis lat] gebeurd1 en het lot di] nakomel+s*ap hangt alzoo niet af van het broze be/aan di] enkele4 ,van da> ook dat zij1 welke dit &]s begrijp51 zulke g5in als door ,god speciaal be/emd en bewa>d a*t5 voor zulke z5d+51 e5 begrip onv]e5igba> met de e5v\digheid d] ,natuurwett5 en aldus van supranaturali/is*5 a>d4 ,de bij de m5s*5 be/a&e godsdi5/ige begripp51 bepaald word5de deels door accid5tele oorzak51 deels door di] m5s*5 aanleg1 k>akt] en woonplaats1 aldus door d]gelijke oorzak5 als die d] bes*av+1 zoo di55 die godsdi5/ige begripp5 bij de volk5 van groot]5 aanleg g$ur5de d5zelfd5 tijd me] dan bij die van m9d] aanleg 9 ontwikkel+ en v]hev5heid ge/eg5 te zijn1 er op a>de te gelijk religieuse begripp5 op all]lei grad5 van ontwikkel+ te be/aan1 en 9 het v]l$5 ook het geval gewee/ zijn1 ma>1 na>mate m5 9 dit v]l$5 v]d] a*t]wa>ts gaat1 de hoog/ ontwikkelde d] religieuse begripp51 g$ur5de elk tijd/ip omhelsd1 gemiddeld 9 v]hev5heid lag] te /aan4 ,dit is dan ook het geval1 want bijv4 zijn bij de ,european5 g$ur5de de laat/e a*tti5 eeuw5 de religieuse begripp5 9 v]hev5heid veel me] ge/eg5 dan bij de ,hott5tott5 en zelfs dan bij de ,b$\951 (s*oon deze g$ur5de di5 tijd van het heid5dom tot d5 ,islam geklomm5 zijn4 ,voorts be/aan ?ans op a>de de geheel op wijsge]ig5 grondslag b]u/5de godsdi5/-begripp5 bezitt5de vrije ,duits*e geme5t51 wilde /amm51 wi] godsdi5/ het pl5g5 van m5s*5blo$ voors*rijft1 en volk5 met godsdi5/5 op all]lei trapp5 tuss*5 die beide +eleg54 ,gaat m5 9 het v]l$5e a*t]wa>ts1 zoo ontwa>t m5 e5 pa> eeuw5 gel$5 als hoog/e godsdi5/begripp5 die van het or?odoxe prote/antisme1 vi] eeuw5 gel$51 die van het ca?olicisme1 neg5ti5 eeuw5 gel$51 die van het mozasme en van het word5de neoplatonicisme4 ,to5 het gans*e m5s*dom op d5 laag/5 trap van bes*av+ /ond1 0 het v]deeld 9 e5e m5igte 9 gee/elijk5 aanleg v]s*ill5de kle9e /amm54 ,bij uitzond]+ zijn er van die /amm5 uitge/orv51 do* mee/al hebb5 zi*1 na>mate1 bij v]hoog+ hunn] beeld+1 er me] gee/ van zam5w]k+ tuss*5 de m5s*5 ont/ond1 zi* e]/ tot kle9e en lat] tot groot]e1 volk5 gegroepe]d4 ,elk di] volk5 vormde niet altijd e5 /aat ( e5e politieke e5heid1 ma> deszelfs l$5 w>5 door taal1 z$51 wett51 godsdi5/1 b5ev5s door veelvuldig] ond] elk&] dan met l$5 van &]e volk5 geslot5 huwelijk51 met elk&] v]want1 en split/e zi* somtijds1 zooals bij het vorm5 van koloni51 9 v]s*ill5de van liev]l$e zi* van elk&] v]vreem5de deel54 ,het bov5/a&e1 kan nu 7zie blz4 #cc7 voorge/eld word5 door e5e m5igte /amboom51 snell] groeij5de na>mate de aanleg d] /amm5 ( volk5 groot] 0 7somtijds zal deze1 zoo als bij v]m5g+ van hoog]e met lag]e rass51 d5 gemiddeld5 van die van beide geword5 zijn7 en dan zam5groeij5de en dan zi* 9 v]s*ill5de takk5 splits5de4 #cb ,de bov5/e e9d5 di] takk5 en /amm5 zull5 dan de ?ans be/a&e volk5 7wel te ond]s*eid5 van /at57 en de di/antie di] v]s*ill5de uite9d5 tot d5 bodem1 de grad5 van bes*av+ di] volk5 a&uid54 ,zoo nu van elk dez] de l$5 dezelfde godsdi5/ige begripp5 aankleefd51 z\d5 die takk5 en /amm5 tev5s d5 groei dez] begripp5 voor/ell54 ,het ,brits*e rijk en deszelfs kolonin z\ bijv4 bevatt5 ca?olieke ,i]51 angelicaans*e ,engels*51 presbyt]iaans*e ,s*ott51 mozas*e ,israliet51 moham$aans*e ,maleij]s1 brahmmaans*e ,h9does1 bo$hi/his*e ,s+alez51 zonv]e]5de ,p>s5 enz4 ,het bezit van dezelfde godsdi5/ door v]s*ill5de di] volk5 z\ dan niet als e5e zam5smelt+ van d]zelv] /amboom5 moet5 bes*\wd1 ma> me] met het bezitt5 van dezelfde wett5 moet5 v]gelek5 word5 en de beke]+ van e5 volk tot e5e &]e godsdi5/1 ond] beh\d van spor5 d] vorige1 met het ent5 van buit5 aangebragte wett5 op oude v]gelijkba> zijn en aldus niet als e5e v]&]+ van /amboom aangem]kt moet5 word54 ,die ond]s*eid5e religieuse begripp5 van volk5 zull5 nu1 ev5 als de di]soort51 ond] d5 invlo$ zijn van e5 drang tot ges*iktword+1 e5 drang tot vooruitgang en de w]k+ van het toeval4 ,het ges*ikt word5 d] organisatie d] di]5 voor hunne lev5som/&igh$51 b5ev5s het ges*ikt word5 d] v]s*ill5de deel5 di] organisatie voor elk&]1 wordt bij die religieuse begripp5 d] volk5 v]vang5 door het h>monis* word5 d]zelve met de bes*av+ en a>d di] volk5 en met het go$ bij elk&] pass5 d] v]s*ill5de deel5 di] begripp51 zoodat zij te zam5 e5 h>monis* geheel vorm54 ,die ges*ik!id ( betrekkelijke volmaak!id d] godsdi5/ige begripp5 neemt aldus vol/rekt niet toe met d]zelv] wet5s*appelijke wa>heid van voor/ell+ van hetge5 9 tijd en ruimte op buit5z9nelijk gebi$ be/aat4 ,bij onbes*aafde volk5 moet5 zij bijv4 e5v\dig en z9nelijk zijn om voor h5 ges*ikt te zijn en dit maakt bijv4 dat m5 niet 9 elke om/&igheid welke ook dwal+5 moet be/rijd54 ,hi]door z\ me] dan w5s*elijk is d5 vooruitgang t5 ko/e d] ges*ik!id begun/igd word54 ,ev5 als bij de organisatie d] di]51 be/aat er ook bij die begripp5 e5 drang tot vooruitgang wa>door zij e*t] 9 het algeme5 niet te hoog voor d5 graad van bes*av+ d] volk5 word51 omdat hi]bij ook e5 d]gelijk5 eig5 drang tot vooruitgang be/aat1 wa>door zij dan trag] en dan snell] dan die begripp5 zal klimm5 en die godsdi5/begripp5 aldus dan voor en dan a*t] zi* zal lat54 ,da> e*t] 9 het e]/e geval die begripp5 de bes*av+ voor- en deze die begripp5 a*t]wa>ts tra*t te trekk5 en omgeke]d 9 het twe$e geval1 kan beid] ongelijke snelheid van vooruitgang door ge5e con/ante oorzaak 9 /& geh\d5 word54 ,bij vooruitgang di] begripp5 zull5 e*t] d]zelv] v]s*ill5de deel5 dit nimm] ev5 /]k do5 en van da> dat1 na>mate zij snell] vooruitgaan1 de h>monie en consequ5tie bij het geheel v]brok5 wordt4 ,die v]&]+ moet dan noodw5dig twi/ ov] en twijfel aan de v]s*ill5de deel5 d] begripp5 b5ev5s splits+ van d]zelv] aanhang]s 9 v]s*ill5de rigt+5 do5 ont/aan4 ,9 e5 woord er ont/aat dan bij h5 iets gebrekkigs1 dat met gemis aan opsluit+ en rigt+ van met d5 looppas ga&e soldat5 v]gelijkba> is1 ma> dat bij trag]5 voortgang di] begripp5 van liev]l$e moet v]m9d]51 da> de drang tot ges*iktword+ van het e5 voor het &]1 die begripp5 ev5zoo op gelijke hoogte tra*t te /ell5 en voor elk&] pass5de maakt1 als het bevel tot opsluit+ die soldat5 bij elk&] br5gt4 ,ook zijn die begripp51 ev5 als de organisatie d] di]51 aan de w]k+ van accid5tele oorzak5 ond]hevig en1 t]wijl bij de lig*am5 d] di]5 die toevallige bijzond]h$51 zoo als bijv4 de bog*els d] kameel51 door gesla*tsvoortplant+ van g5]atie tot g5]atie ov]gaan1 ges*i$t dit bij de toevallige bijzond]h$5 di] begripp51 door het ond]wijs d] jeugd4 ,hi]bov5 hebb5 wij re$s gezegd1 hoe bij zek] geheel van godsdi5/ige begripp5 de ond]s*eid5e deel51 ev5 als bij de organisatie di] di]soort51 op ongelijke hoogte kunn5 /aan1 do* ook kunn5 deel5 d] organisatie van di]soort51 zond] hoog] ( lag] dan de re/ te /aan1 buit5geme5 ontwikkeld1 v]vormd ( g]$uce]d zijn4 ,somtijds maakt zoo iets zulke di]soort5 ges*ikt] voor hunne lev5som/&igh$51 do* somtijds is het deels e5e toevallige en aldus door d5 drang tot ges*iktword+ voor die lev5som/&igh$5 van liev]l$e wegg5om5 word5de wan/altigheid4 ,ev5zoo bij de godsdi5/ige begripp54 ,zoo v9dt m5 bijv4 bij die van het oude ,israel het be/aan van e5 volksgod ze] /]k en dat d] zielson/]felijkheid ze] zwak uitg$rukt4 ,9 zek]e mate kan dit ges*ikt zijn gewee/ voor e5 volk1 wa>bij het individu zoo /]k 9 het volksbe/aan opg+ als bij de oude ,israeliet51 do* deels 0 het ook e5e door het toeval ont/ane wan/altigheid1 die1 wel is wa>1 door het gelo( aan e5e regtva>dige v]geld+ d] dad5 en ges*ikte rolsv]deel+ g$ur5de dit a>ds*e lev51 wel m9 ( me] b$ekt bleef1 do* bij de lat]e ,israeliet5 desniettem9 van liev]l$e v]m9d]d w]d4 ,ev5zoo kan m5 zegg5 dat het fatalisme wel m9 ( me] eig5a>dig is bij e5 volk van e5 passief en het begrip van e5 vol/rekte wilsvrijheid bij dat van e5 actief k>akt]1 do* beide /ell+5 zijn niettem9 accid5tele afwijk+5 van het jui/e4 ,de /ell+1 dat1 wat m5 ook d5kt ( doet1 e5e zaak zal uitvall5 zoo als dit va/ge/eld is1 leidt tot mo$eloo%eid1 die1 dat m5 e5e zaak go$ ( sle*t kan do5 uitvall51 na>mate m5 zus ( zoo v]kie/ te d5k51 tot ov]mo$4 #cc ,de aanhang]s d] absolute wilsvrijheid /ell5 eig5lijk dat de loop d] v]s*ijnsel5 one9dig zam5ge/eld is1 zoodat zij met ge5e mogelijkheid te ontw>r5 en te voorzi5 is2 de fatali/5 da>5teg51 dat de loop di] v]s*ijnsel5 e5v\dig] is dan 9 wa>heid4 ,zij mak5 van de m5s*5 alsw>e in]te blokk5 wi] aane5s*akel+ van d5kbeeld5 van ge5 invlo$ is op hetge5 bij hun lig*aam door &]5 wa>g5om5 wordt plaats te hebb54 ,ev5als de di]5 zoo h&el51 dat zij van de gebrek5 hunn] organisatie zoo m9 mogelijk h9d] hebb51 zoo v]zak5 de aanhang]s van d]gelijke e5zijdige begripp5 deze groot5deels 9 het practis*e lev54 ,dit is zelfs het geval bij hetge5 wel e5s door de godsdi5/ als maats*appelijk5 pli*t voorge/eld is4 ,de *ri/5le]a>s v]man5 bijv4 niet hunne geme5tel$5 aan om zi* te lat5 v]trapp51 ( om te zorg5 dat i$] hunn] ev5 rijk blijft4 ,voor de to5em+ d] ontwikkel+ van het m5s*dom is het to* noodig1 dat m5 tra*t door arbeid 9 v]mog5 toe te nem5 en dat m5 voor zelfv]d$ig+ zorg draagt4 ,er be/aan dan tr\w5s ook ma> we9ig *ri/55 welke dit niet aldus opvatt5 en de slagt(f]s word5 van de naauwgezette opvatt+ hunn] godsdi5/le]4 ,de anatomi/5 hebb5 bevond5 dat de ho(ddeel5 d] lig*am5 d] di]5 volg5s e5 grondtype1 bij de ho(ddeel5 van al de &]e di]soort5 t]ug gevond5 word5de1 gevormd zijn4 ,9 d]gelijke gevall5 v]ke]5 bijv4 het ho(d1 het h>t1 het z5uw/elsel1 de l$emat5 enz4 ,na>mate de organisatie d] di]soort5 lag] is1 bev9d5 die deel5 zi* 9 e5 me] rudim5tair5 toe/& en buit5di5 v]s*ill5 die volg5s d5zelfd5 grondtype gevormde deel5 ook als d]zelv] organisatie ongeve] ev5 hoog is1 zooals bijv4 de voorpoot5 van hond5 en de vleugels van vle]muiz54 ,iets hi]m$e ov]e5kom5de ontwa>t m5 bij de v]s*ill5de godsdi5/begripp5 d] volk54 ,bij elk dez] kunn5 to* die begripp5 9 drie deel5 v]deeld word51 namelijk3 #a4 die ov] ,god met ( zond] ond]god5 en hoog] dan d5 m5s* zijnde wez5s1 #b4 die ov] de zielson/]felijkheid1 #c4 die ov] het w]elddoel4 ,elk dez] deel5 v9dt m5 bij de godsdi5/begripp5 van alle volk5 9 me] rudim5tair5 toe/&1 na>mate die begripp5 bij e5e lag]e gee/ontwikkel+ pass5 en buit5di5 met elk&] v]s*ill5de1 wanne] zij1 ov] het geheel g5om51 op gelijke hoogte /aan4 ,zoo /aat bijv4 het *ri/elijke godsbegrip hoog] dan dat d] ,israeliet5 van voor #cjjj j>51 do* ( het hoog] /aat dan het w]kelijke d] ?ans be/a&e ,israeliet5 is de vraag4 ,9 sommige opzigt5 miss*i5 wel1 do* 9 &]e opzigt5 zal welligt het ,israelities*e godsbegrip1 weg5s deszelfs /r5g] mono!/is* k>akt] en het /ell5 dat ,god niet ond] m5s*elijke g$aante kan afgebeeld word51 het 9 v]hev5heid w9n54 ,9 zoov]re zij door het k>akt]1 d5 graad van bes*av+ en d5 a>d d] woonplaats d] volk]5 bepaald word51 zull5 zulke v]s*ill5 bij die godsdi5/ begripp5 door e5e con/ante oorzaak 9 /& geh\d5 word51 do* voor de re/ zijn zij accid5teel en zull5 zij1 door de op blz4 #bj gemelde con/ante oorzaak van ges*iktword+ van liev]l$e wegg5om5 word54 ,na>mate de gee/ontwikkel+ d] m5s*5 groot] is1 word5 die godsdi5/begripp5 gemiddeld niet sle*ts me] v]hev51 ma> moet5 zij1 na> ons inzi51 ook me] bevatt5 van hetge5 op buit5z9nelijk gebi$ w]kelijk be/aat1 zond] ev5wel1 weg5s de bep]k+ welke de a>d hunn] woonplaats aan de v]groot+ d] gee/ontwikkel+ d] a>ds*e m5s*5 /elt1 die wa>heid op dit gebi$ ooit geheel en zuiv] te kunn5 bevatt54 ,zelfs bij de m9/ ontwikkelde m5s*5 ov]treft de bewu/e aans*\w+ d] d+5 v] die d] di]54 ,zij zi5 niet sle*ts dat de lu*t s*ijnba> e5 gewelf vormt1 dat zon en maan da>op groote li*t5de plekk5 en de /]r5 kle9]e plekk5 vorm51 dat het li*t van de zon komt1 dat de a>dbodem1 b]g5 en dal5 niet 9 a*tg5om51 plat voorkomt1 dat zon en maan het uitspansel doorloop5 van horizon tot horizon1 ma> zi5 dit met bewu/heid1 dat is zij m]k5 het op en pr5t5 het 9 hun gee/4 ,hoe is het nu mogelijk dat zulke door hunne z9tuig5 b$rog5 m5s*5 niet /ell5 dat de a>de plat is1 dat zon en maan beweg51 dat de /]r5 zijn li*t5de punt51 va/gehe*t aan het uitspansel enz48 ,kunn5 zij re$s dadelijk opm]k51 dat de voorw]p5 bij d5 horizon duik51 dat1 na>mate voorw]p5 hoog] geleg5 zijn1 zij1 wanne] m5 zi* v]plaat/1 me] m$e gaan1 zoodat de hemellig*am51 dit 9 de hoog/e mate do5de1 uit]/ v] moet5 ligg51 ne5 zoo naauwkeurig kunn5 zij e]/ lat] opm]k54 ,kunn5 zulke m5s*5 d5k51 wij zijn onbekwaam om door opm]k+ en r$5]+ ov] d5 a>d d] hemellig*am5 iets va/ te /ell51 wij s*ort5 ons oordeel op8 ,ne5 zoo iets kan sle*ts g$aan word51 wanne] de ond]v9d+ aangetoond heeft1 dat vroeg] g$ane wa>nem+5 en da>op geb\wde begripp5 onjui/ zijn4 ,de naauwkeurigheid d] opm]k+5 en die d] da>op geb\wde r$5]+5 en /ell+5 /aat tot bewu/e aans*\w+ d] d+5 9 dezelfde v]h\d+ als de organisatie d] di]soort5 tot de om/&igh$5 wa>9 deze v]ke]54 ,hoe snell] deze v]hoogd zijn1 hoe me] zie blz4 #ca die organisatie te w5s*5 zal ov]lat5 en ev5e5s1 hoe snell] de bewu/e aans*\w+ d] d+5 zi* uitbreidt1 hoe me] dwal+ d] m5s*5 begripp5 zull5 bevatt54 ,de v]&]lijkheid is aldus1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 bij gebrek aan tijd1 ev5ze] de mo$] d] dwal+ als die d] betrekkelijke onvolmaak!id4 ,zoo aldus de bewu/e aans*\w+ van m5s*5 bijna /e$s op e5e zelfde ze] bep]kte hoogte bleef1 z\ e9delijk dit effect d] traagheid bijna v]nietigd moet5 word5 en de m5s*5 bijv4 wel van d5 a>d en d5 loop d] hemellig*am5 ze] we9ig afwet51 ma> da>omtr5t bijna ge5e dwal+5 aanklev54 ,hunne dan door ge5e noem5swa>dige ov]maat van bewu/e aans*\w+ alsw>e omhoog getrokk5 en alzoo bijna niet me] to5em5de /]rekundige k5nis z\ tot die onz] h$5daags*e a/ronom5 bijv4 /aan als de organisatie van e5 laag/a&1 ma> vroeg] ze] traag 9 ontwikkel+ ge/eg5 di]1 bijv4 e5 oe/]1 tot die van e5 veel hoog] /a&1 ma> snell] 9 ontwikkel+ toeg5om5 di]1 bijv4 e5 pa>d4 ,ev5 als nu1 weg5s die snell]e ontwikkel+1 de organisatie van dit di] betrekkelijk onvolmaakt] is dan die van d5 oe/]1 zoo z\ de a/ronomis*e k5nis van bov5gemelde bijna niet 9 gee/ontwikkel+ /ijg5de m5s*5 m9d] dwal+ dan die d] h$5daags*e /]rekundig5 moet5 bevatt5 #cd4 ,dit zal da>5teg5 het geval niet zijn met de k9d]lijke a/ronomis*e begripp5 d] w]kelijk be/a&e ( be/aan hebb5de ze] onbes*aafde volk51 omdat de bewu/e aans*\w+ d] d+5 bij h5 niet 9 elk geval trag] to5eemt dan bij de bes*aafde volk54 ,9 het naauw/e v]b& met de bewu/e aans*\w+ /aat de v]beeld+4 ,deze rigt 9 d] m5s*5gee/ geb\w5 op1 en het v]/& komt lat] deze v]bet]51 wijzig5 en zelfs g$eeltelijk afbrek5 #ce4 ,hoe groot] de v]beeld+skra*t e5] natie is1 hoe /]k] d]zelv] bewu/e aans*\w+ d] d+5 9 uitgebreidheid zal to5em51 hoe me] dwal+5 zulk e5e natie zal aanhang51 ma> ook hoe snell] die to5ame d] bewu/e aans*\w+ de wet5s*appelijke k5nis zal v]hoog5 #cf4 ,gebrek aan v]beeld+skra*t is bijv4 de oorzaak dat de wet5s*appelijke k5nis d] ,*9ez5 zoo langzaam /ijgt en tev5s dat deze zoo arm aan my!n en zoo we9ig bijgeloovig zijn4 ,omgeke]d zal gebrek aan oordeel en kritis]5d v]/& mak51 dat de wet5s*appelijke k5nis moeijelijk] voortgaat1 en dit de to5ame 9 uitgebreidheid d] bewu/e aans*\w+ v]trag54 ,wa> dit nu het geval is1 zal de vooruitgang1 zoo 9 bewu/e aans*\w+ als 9 k5nis1 ev5 als 9 het vorige geval1 traag zijn1 ma>1 9 plaats dat de laat/e we9ig bij de e]/e t5 a*t]5 zal zijn1 zoo als 9 het e]/e geval1 zal zij zulks veel zijn4 ,zulke volk5 p>5 e5 bijna /ationnair5 intellectuel5 toe/& aan rijkdom van my!n2 t]wijl da>5teg5 volk5 van s*]p v]/& en tev5s van veel v]beeld+skra*t1 7zooals bijv4 de oude ,griek57 snel voorwa>ts gaan 9 k5nis en tev5s rijk aan my!n zijn4 ,0 de bew]+ d] ,a!/51 dat alle begripp5 omtr5t de zielson/]felijkheid1 het w]elddoel en d5 one9dig5 onv]&]lijk5 gee/1 buit5 d] m5s*5 en di]5 gee/5 be/a&e1 geheel het w]k d] v]beeld+ en vals* w>51 jui/ zoo z\ d] m5s*5 v]/& deze niet gebaat hebb5 om1 b\w5de op de erv>+ op zielkundig en &] gebi$1 het w]k hunn] v]beeld+ te a*t]volg5 en alsw>e te v]bet]54 ,de middel/e d] drie bov5gemelde gevall5 z\ alsdan 9 ze] geprononce]de mate be/aan en aldus die begripp5 als w]k d] v]beeld+ sle*ts e5 lag5 trap van ontwikkel+ hebb5 kunn5 b]eik51 ev5 als bijv4 de organisatie van di]51 zoo deze zi* hoeg5aamd niet na> hoog]e lev5som/&igh$5 kunn5 s*ikk54 ,welk e5 v]s*il neemt m5 da>5teg5 wa> tuss*5 de godsdi5/ige begripp5 d] fetis*di5a>s en d] m5s*5 van het /e55 tijdp]k en die van sommige wijsge]5 en 9 d5 jong/5 tijd ook van vrijz9nige godsdi5/le]a>s4 ,uit het voorga&e volgt1 dat1 na>mate de godsdi5/ige begripp5 9 v]hev5heid klimm51 zij niet altijd m9d] dwal+ zull5 bevatt54 ,wanne] de bewu/e aans*\w+ het /]k/e to5eemt1 zull5 die dwal+5 gemiddeld op e5 maximum zijn1 en1 zo[el 9 het v]l$5e als 9 de toekom/1 v]m9d]51 ev5 als bijv4 bij ze] kle9e k9d]5 het vall5 voor en na zek]5 leeftijd zulks doet1 en wij v]me55 dat de prote/ant5 dit ke]punt re$s a*t] zi* hebb54 ,bleef de gee/ontwikkel+ van e5 volk /e$s op dezelfde hoogte en be/ond5 er 7zie blz4 #fh7 ge5e /or5de en v]&]+ aanbr5g5de accid5tele oorzak51 zoo z\d5 e9delijk zijne godsdi5/ige begripp51 door de voll$ige a*t]hal+ van het w]k d] v]beeld+ door dat van het kritis]5de v]/&1 niet alle5 van 7zie blz4 #ajd7 door het toeval1 ma> ook van door con/ante oorzak51 zooals z9nelijkheid1 bekromp5heid enz4 ont/a&e dwal+5 gezuiv]d word54 ,9 plaats van met dwal+5 v]m5gde en op e5e gebrekkige wijze uitgew]kte wa>h$5 te bevatt51 z\d5 zij sle*ts uit zuiv]e wa>h$5 be/aan1 ma> deze1 ev5 als1 zie blz4 #aae1 de a/ronomis*e begripp5 van zulk e5 volk ze] rudim5tair kunn5 zijn #cg4 ,bij het voorga&e moet5 bij de dwal+51 door de v]beeld+ bij bewu/e aans*\w+ d] d+5 voortgebragt1 gevoegd word51 die gebor5 door onzuiv]e r$5]+51 wa>m$e m5 me5t d5 a>d d] d+5 op e5e wet5s*appelijke wijze te v]kl>54 ,v&a> dat het maximum d] dwal+51 dan niet alle51 uit wat m5 my!n kan noem51 be/a&e1 eig5lijk e5igz9s lat] zal be/aan dan tijd5s dat de bewu/e aans*\w+ op het /]k/e to5eemt1 en dat e9delijk ook de uitbreid+ van het veld van bespiegel+ m9d] nieuwe dwal+5 t5 gevolge zal hebb51 dan er oude door de kritiek wegg5om5 word5 #ch4 ,ond] die dwal+51 door con/ante oorzak5 bij de godsdi5/begripp5 teweeggebragt1 behoort de speciale en directe goddelijke v]op5b>+4 ,deze dwal+ zal 9 kra*t afnem51 na>mate de voor/ell+5 van d5 a>d en de w]k+ van het ,opp]wez5 m9d] gebrekkig word54 ,integ5deel doet de met de bes*av+ to5em5de behoefte aan godsdi5/ ha> 9 kra*t to5em54 ,b5$5 zek] /&punt van ontwikkel+ d] godsdi5/begripp5 s*ijnt het laat/e en na di5 het e]/e de ov]h& te hebb54 ,hunne bewu/e aans*\w+ van hetge5 9 de natuur voorvalt buit5 de t5 gevolge hunn] eig5 d5k+ ont/a&e h&el+5 en arbeid1 moe/ de op lag5 trap van gee/ontwikkel+ /a&e m5s*5 leid5 om zulke voorvall51 ev5 als hunne eig5 h&el+51 te /ell51 het gevolg te zijn van d5k+1 ma> van d5k+ van magtige1 on/]felijke (s*oon m5s*elijke d5kvorm5 bezitt5de wez5s zie blz4 #d4 ,dat die ,god5 d] wild5 ons zoo we9ig z$elijk voorkom5 spruit hi]uit voort1 dat bij volk51 wa>bij d5 maats*appelijk5 b& ze] zwak is1 wat wij onregt1 willekeur en wre$heid noem51 veel m9d] s*aadt dan bij ons4 ,de v]groot+ d] gee/ontwikkel+ d] individu5 kan bij wild5 sle*ts door lag]e soort5 van /rijd ges*i$5 en het is kla> dat zulke wild5 niet hunne god5 kunn5 modell]5 na> de behoeft5 van maats*appelijke toe/&5 v] bov5 de hunne v]hev54 ,tot het begrip van e5 e5ig5 ,god kunn5 door eig5 ontwikkel+ wild5 zi* niet v]heff51 deels omdat zij de v]s*ill5de natuurv]s*ijnsels niet g5oegzaam met elk&] 9 v]b& wet5 te br5g51 om zi* e5 e5ig5 regela> er van te d5k51 deels omdat zij ge5 e5ige wijze van d5k+ sle*ts ,gode wa>dig wet5 te keur54 ,zoodra dit laat/e plaats heeft v]valt het polij!isme1 omdat het ong]ijmd is om zi* v]s*eid5e wez5s alle precies op dezelfde wijze d5k5de en h&el5de en aldus als volmaakt id5tiek voor te /ell54 ,weg5s die lo%eid d] maats*appelijke b&5 en de sle*ts vij&elijke gevoel5s welke wild5 van v]s*ill5de /amm5 voor elk&] koe/]51 kunn5 m5s*5(f]s niet als voor h5 s*&elijke en ze] s*adelijke gebruik5 g]ek5d word54 ,ev5als to* de zijne jong5 zorgvuldig opvo$5de ar5d1 &]e di]5 die hij magtig kan word51 ro(t en moordt1 zond] zijne z$elijke v]pligt+5 te kort te do51 ev5zoo kan de wilde deze vrij wel v]vull51 t]wijl hij /e$s vij&ig optre$t teg5 &]e /amm5 en zelfs teg5 &]e huisgez9n54 ,op hoog]5 trap van bes*av+ en aldus van gevoel en deelnem+ voor de m5s*5 9 het algeme5 /aan bijv4 gewis de prote/ants*e ,kaaps*e bo]5 en niettem9 a*t5 deze zi* jeg5s de ,kaff]s aan bijna niets gebond5 en ontzegg5 zij zelfs deze d5 naam van m5s*4 ,(s*oon nu de wilde1 weg5s de bov5gemelde r$e1 &]e wa>d5 dan wij aan de z$elijke dad5 toek5t1 w5s*t hij e*t] e5e v]geld+ di] dad5 bepaald door de hem er aan toegek5de wa>de1 dat is hij w5s*t dat er billijkheid he]s*e4 ,de m5s*5 kom5 hem da>toe onv]mog5d voor1 de god5 moet5 te hulp kom5 en wel1 weg5s zijne bep]kt inzigt 9 d5 tijd1 b9n5 kort5 tijd1 ( wel zij lat5 het onregt met het oog op e5 voor de m5s*5 v]borg5 doel1 toe4 ,9 twe$]lei opzigt5 w]kt aldus zijn godsbegrip gun/ig voor hem1 primo als drijfve] tot het go$e1 zooals hij dit1 met het oog op de eis*5 van zijn lag5 maats*appelijke toe/&1 opvat1 en secundo als e5 drang tot het hoog]e1 omdat hij zi* zijne god51 (s*oon1 weg5s zijne bep]kte opvatt+1 na> zijn model ges*oeid1 als hoog] gee/elijk ontwikkelde wez5s voor/elt4 ,9 zulk e5 godsbegrip be/aat er1 na> ons inzi51 e5 grond van wa>heid4 ,de billijkheid he]s*t1 ma> niet g$ur5de e5 bep]kt1 ma> sle*ts g$ur5de groot/ e9dig aantal j>51 7zie ons w]k get3 ,ov] de w]k+ d] ,natuurwett5 op z$elijk gebi$ enz4 blz4 #aca47 ,hij die het go$e betra*t v]heft zijne z$elijke ontwikkel+ en maakt zi* ges*ikt] voor hoog]e lev5s toe/&51 t]wijl hij1 die zi* aan het kwaad ov]geeft1 na> lag]e toe/&5 neigt4 ,het onregt be/aat1 deels weg5s de betrekkelijke snelle v]hoog+ d] eis*5 van d5 maats*appelijk5 toe/&1 deels weg5s de w]k+ van accid5tele oorzak5 en beide oorzak5 /rekk51 zie blz4 #fg1 t] v]heff+ van de gee/elijke ontwikkel+ d] m5s*51 (s*oon1 zooals op blz4 #fh gezegd is1 sle*ts1 9 zoov]re zulke onregt teweegbr5g5de accid5tele om/&igh$5 v]e5igt met &]e accid5tele om/&igh$5 bes*\wd word51 zij voor zulk e5 doel als die gee/elijke v]heff+ kunn5 gea*t word5 be/emd te zijn4 ,desniettem9 is hij1 die de w]k+ d] ,natuurwett5 op gee/elijk gebi$ niet nagegaan heeft1 g]egtigd om te zegg51 dat het be/aan van het onregt zam5hangt met e5 voor hem v]borg5 doel4 ,dat het opzi5 na> en het zi* w5d5 tot e5 hoog] wez5 gee/opheff5de is1 zal wel niet ontk5d word51 ma> bekromp5 zijn de begripp51 dat zulk e5 wez5 qualitatief niet van wijze m5s*5 v]s*ilt1 dezelfde d5kvorm5 als deze bezit1 dat zijne w]k+ op de m5s*5 gelijkt op die van deze op elk&] en dat m5 zi* met hem 9 geme5s*ap kan /ell5 zoo als de m5s*5 dit ond]l+ do54 ,na> ons inzi5 is de geme5s*ap van ons m5s*5 met het one9dige o]wez5 wel 9 het dui/] v]borg51 ma> v]op5ba>t zij zi* e*t] hi]door1 dat de bes*\w+ van de /(felijke en gee/elijke w]eld onz5 9 het bezit van zek]5 aanleg zijnde gee/ vraag/ukk5 t] oploss+ voor/elt en ons aldus alsw>e vrag5d] wijze doet le]5 en t5 gevolge hi]van 9 gee/ontwikkel+ doet to5em54 ,geheel de bes*av+ en wet5s*ap van ons gesla*t en de to5em+ 9 gee/ontwikkel+ d] m5s*5 g$ur5de hun lev5 is hi]van het gevolg4 ,op blz4 #ef hebb5 wij aangetoond1 dat de v]hoog+ d] gee/elijke ontwikkel+ d] wez5s door gee/9spann5d5 /rijd ges*i$t4 ,nu zijn hulp en bes*]m+ zak5 voorkom5de bij /rijd met collectieve h&el+ met ond]l+e zam5w]k+ d] m5s*5 gepa>d ga&e en wa>van dus sle*ts tuss*5 de m$e/rijd]s ond]l+ sprake kan zijn4 ,ja zelfs bij de aldus /rijd5de maats*appij1 wordt1 9 het belang d] to5em+ van h>e gee/elijke ontwikkel+1 bes*]m+ en hulpbetoon bep]kt4 ,dit zoek5 van hulp en bes*]m+ bij volksgod51 bij sommige d] god5 en1 bij hoog]5 trap van bes*av+1 bij het e5ige ,opp]wez5 is e5 gevolg van het op blz4 #aag gemelde vooruitloop5 d] w]k+ d] v]beeld+4 ,hoe /]k] de maats*appelijke b&5 word51 hoe /]k] bij d5 m5s* het d5kbeeld van hulpbetoon1 wordt1 do* hij blijft t5 a*t]5 om1 door middel van b]$5e]de bes*\w+ en doorgrond+ d] d+51 te bepal5 bij wie hij hulp bij arbeid en /rijd mag ond]v9d5 om ha> vru*tba> voor zijne gee/elijke ontwikkel+ te do5 zijn zie blz4 #ee #ci4 ,tot e5 noem5swa>dig begrip d] on/]felijkheid d] ziel is de m5s* e]/ op e5 hoog]5 trap van gee/elijke ontwikkel+ en aldus lat] gekom5 dan tot e5 godsbegrip4 ,e]/gemeld begrip is to* niet 9 zulk direct v]b& met zijn h$5 als dit laat/e en de onbes*aafde m5s* h\dt zi* ze] we9ig met de toekom/ op4 ,buit5di5 0 het gemakkelijk] om zon1 maan enz4 bezield te a*t51 dan te /ell5 dat van d5 m5s* iets &]s dan e5 beweg+loos lijk kan ov]s*iet54 ,bij de wild51 die wij%eid bij v]zwakte en oude en da>5teg5 m9d] gee/ontwikkel+ bij kra*tige lig*am5 bezitt5de m5s*5 v]me55 te v9d51 ond] &]5 bij onze voor\d]s de ,g]man51 v]kreg5 de dapp]/e en krijg%aftig/e1 dat is 9 zek] opzigt de 7zie blz4 #fe7 mee/ gee/elijk ontwikkelde ond] h5 e5e e]eplaats 9 d5 ,walhalla4 ,re$s dit rudim5taire begrip d] on/]felijkheid d] ziel is e5 bewijs hoe vroeg de m5s* tot het bewu/zijn komt1 dat wij 9 dit a>ds*e lev5 wel 9 zek]5 z9 ons lig*aam v]slijt51 zoodat dit na volbragte taak ge5e r$5 van be/aan me] heeft1 ma> dat wij 9 gee/elijk opzigt1 door w]k51 /rijd5 en le]51 iets voor ons eig5 ik bekom51 zoodat dit niet beh\d5 blijv5de1 dit lev5 groot5deels zijn doel z\ miss54 ,de onbes*aafde m5s* is e*t] te bep]kt van opvatt+ om zi* e5 lev5 hi] namaals voor te /ell51 wa>9 m5 niet lig*am5 bezit op de a>ds*e gelijk5de en met dezelfde z9tuig5 als deze begiftigd1 wa>9 niet p]petueel de m5s*elijke d5kvorm5 en de m5s*elijke gee/elijke natuur1 al zij het 9 v]hev5] vorm1 beh\d5 blijv5 en dat eld]s dan bov5 de wolk51 ( 9 de diepte d] a>de geslet5 wordt4 ,tr\w5s het be/aan van e5 onnoemelijk aantal w]eld5 buit5 onze a>de1 wa>van de mee/e tot woonplaats5 kunn5 di55 van v] bov5 ons v]hev5 wez5s1 is betrekkelijk kort gel$5 ontdekt en de mee/ gevord]de godsdi5/5 hebb5 zi* nog niet op de hoogte d] a/ronomie kunn5 /ell54 ,ev5m9 hebb5 zij zi* kunn5 v]heff5 tot het bij sommige wijsge]5 wortelges*ot5 hebb5de begrip van e5e reeks van toekom/ige lev5s1 wa>9 de gewonn5 s*at 7namelijk de gee/ontwikkel+7 niet alle5 voor roe/5 bewa>d ( beh\d51 ma> ook door arbeid en /rijd v]groot moet word52 van e5e reeks van lev5s1 wa>9 van liev]l$e de d5kvorm5 van het wez5 v]&]5 en me] gelijksla*tig met die van het o]wez5 word51 totdat na e5 groot/ e9dig5 tijd en groot/ e9dige v]groot+ d] gee/ontwikkel+1 er e5e volmaakte oploss+ 9 dit o]wez5 plaats grijpt4 ,sle*ts bij het ,bo$dhisme wordt die e9delijke oploss+ op e5e twijfela*tige en gebrekkige wijze1 7omdat zij plotsel+ gea*t wordt te kunn5 ges*i$57 aang5om54 ,bij de godsdi5/ d] ,bra*man5 v9dt m5 het z9rijke d5kbeeld1 dat hij1 die zijne z$elijke ontwikkel+ v]m9d]t1 zi* voor lag]e lev5svorm5 ges*ikt maakt en deze deela*tig wordt1 en aldus e5 v]b& tuss*5 m5s*5 en di]51 alsm$e het begrip van preexi/5tie 7zie lat]74 ,9 sommige opzigt5 zijn aldus die godsdi5/5 de *ri/elijke vooruitge/reefd1 ev5als di]51 ov] het geheel e5e lag]e organisatie dan &]e bezitt5de1 9 sommige opzigt5 hoog] dan deze /aan4 ,de m5s* he*t aan het lev51 zelfs dan wanne] zijn door oud]dom uitgeput lig*aam zijn nad]5d e9de v]kondigt en desniettem9 voldoet het lev5 hem niet1 t]wijl no* het e5 no* het &] z\ moet5 plaats hebb51 zoo het1 9 plaats van e5e le]s*ool1 die m5 op all]lei leeftijd5 en door all]lei toevall5 kan v]lat51 e5 go$ voltooid5 loopbaan1 wa>van al de vru*t5 a*t]blev51 vormde4 ,hoe m9d] dit laat/e1 na> aanleid+ van het op blz4 #hc gemelde1 het geval is1 na>mate bij de maats*appij de gee/ontwikkel+ en dus ook de bes*av+ groot] is1 hoe me] behoefte m5 dan aan duurzaamheid heeft1 hoe me] m5 dan om de toekom/ d5kt en hi]voor leeft1 9 hoe s*]p] teg5/ell+ dan met die behoefte de broo%eid van het lev5 van het lig*aam wordt en hoe innig] het bewu/zijn1 dat met dit lig*aam onze gee/elijke ontwikkel+ niet kan t5 ond]gaan1 moet zijn4 ,zoo to* bij hoog]e bes*av+ de kun/ me] hulpmiddel5 v]s*aft om het lig*aam te beho$51 is m5 dan ook me] v]pligt om 9 d5 /rijd des lev5s1 9 het /rev5 na> hoog]1 op de onmetelijke vlakte d] zee1 9 de +ew&5 d] a>de1 bij w]ktuig51 bij het m9/e ongeval v]woe/+ v]oorzak5de1 het be/aan van dit lig*aam te wag51 t]wijl van d5 dan g$ur5de zijn lev5 me] le]5de m5s* de groot]e gee/9spann+ zie bl4 #gb en #hd ook v]niel5d] op zijn lig*aam w]kt4 ,ook met betrekk+ tot het w]elddoel vormt de onbes*aafde m5s* zi* bekromp51 ma> kiem5 van wa>heid bevatt5de begripp54 ,zoo bijv4 a*t hij di]5 en plant5 voor hem ges*ap54 ,dit nu is 7zie bl4 #ah7 niet jui/1 ma>1 weg5s de uitw]k+ d] oorzaak de m5s* ges*ikt tra*t5de te mak5 voor de lev5som/&igh$5 wa>9 hij v]ke]t1 en de wijzig+5 die hij ook1 t5gevolge di] oorzaak1 bij sommige di] en plant5soort5 heeft teweeggebragt be/aat er wel e5 zek] v]b& tuss*5 zijne behoeft5 en d5 a>d d] di]5 en plant54 ,ook het n$]dal5 van ,god5 op deze a>de om het m5s*dom 9 moeijelijke om/&igh$5 te help5 is e5 bekromp5 d5kbeeld1 do* dat de wa>heid bevat1 dat 9 zulke om/&igh$5 er w]kelijk r$d+ komt1 ma> van de m5s*heid zelve die1 geprikkeld door het ongeluk1 ond] inspann+ en v]groot+ h>] gee/ontwikkel+ de v]eis*te hulpmiddel5 v9dt en 9 toepass+ br5gt4 ,ook behoort tot de begripp5 ov] het w]elddoel die1 dat e5e opvolg+ van g5]ati5 elk e5 lev5 leid5de1 zoo rijk aan ramp en teleur/ell+ als het m5s*elijke lev51 niet /e$s heeft plaats gehad1 no* imm] zal voortdur51 ma> gevolgd is op e5 ze] gelukkig5 primitiev5 toe/& en1 na de totale n$]laag van het g5ie van het kwaad1 e9delijk zal opgevolgd word5 door e5 niet m9d] gelukkig5 e9dtoe/&4 ,bij dit begrip heeft m5 dan het oog gehad op e5 volk1 dat e9delijk de &]5 zal ov]he]s*51 dan op e5e godsdi5/1 die e9delijk het gans*e m5s*dom ond] h>e bani] zal br5g51 dan op de m5s*heid1 die e9delijk het godsrijk zal b9n5tr$5 #dj4 ,laat ons ?ans zi5 9 hoev]re die begripp5 wa>heid bevatt54 ,op bl4 #fd en #fg hebb5 wij aangegev5 dat de v]&]lijkheid1 de voorwa>de van all5 vooruitgang1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 de bron is van alle kwaad1 dwal+ en onvolmaak!id1 t]wijl die zelfde traagheid de voorwa>de is van alle be/5digheid4 ,is er nu 9 de w]eld voor e5 groot/ e9dig5 tijd e5e uit]/ kle9e v]&]+ ont/aan1 zoo kan e]/ to5 er op het kwaad 9 e5e noem5swa>dige mate ont/aan en aldus het rijk van ,ahriman gebor5 zijn4 ,zoolang e*t] die v]&]+5 ze] luttel w>51 moe/ dit kwaad zulks ook zijn1 omdat1 ev5 als e5 ze] traag groeij5d k9d gemiddeld /e$s we9ig uit zijne kle$]5 zal gegroeid zijn1 de trage v]&]+ van het e5e1 wa>na zi* het &]e moet s*ikk51 dit laat/e v]oorlo(t om we9ig a*t]na te kom54 ,to5 e*t] die v]&]+ snell] plaats _h moe/5 onvolmaak!id en kwaad groot] en aldus ,ahriman magtig] word51 do* tegelijk1 na> aanleid+ van het op bl4 #ac gezegde1 de organis*e ,natuur 9 ontwikkel+ snell] dan vroeg] to5em54 ,/elt m5 e*t] dat1 wanne] deze ontwikkel+ e5e ze] groote hoogte zal b]eikt hebb51 de v]&]+5 w$] trag] gaan ges*i$51 zoo zal alsdan het kwaad w$] afnem51 om bijna niet me] te be/aan wanne] na e5 uit]/ lang5 tijd die v]&]+ w$] uit]/ luttel geword5 is4 ,na e5e eeuwigheid moet dan ,ormuzd w$] alle5 he]s*51 do* er dit v]s*il met d5 toe/& 9 het eeuwig v]l$5 aanwezig be/aan1 dat to5 die ontwikkel+ nul en nu one9dig groot is4 ,op deze a>de is e*t] zoo iets onmogelijk1 weg5s de g$urige v]&]+ van 9 gee/ontwikkel+ to5em5de individu51 zie bl4 #hb4 ,dit sy/ema v9dt m5 bij het ,p>sisme op e5e wel is wa> gebrekkige en k9d]lijke wijze ontwikkeld1 do* het doet dit 9 zoo v]re /aan bov5 het *ri/5dom1 dat met eeuwige /raff5 9 de hel dreigt1 nietteg5/a&e de oorzaak1 het e5e voor het &]e ges*ikt tra*t5de te mak51 bij e5 con/ant5 toe/& d] hel1 onmogelijk de v]doemd5 g$ur5de e5e eeuwigheid onvoldaan kan lat54 ,e5 sle*t m5s* is iem& /]k t5 a*t]5 zijnde betrekkelijk de z$elijke eis*5 van zijn be/aan1 7zoodat sle*!id niet de teg5/ell+ van deugdzaamheid 9 het algeme51 ma> sle*ts van die met (f]s gepa>d ga&e1 is74 ,deze eis*5 trekk5 hem opwa>ts en1 (s*oon zoo iem& g$rong5 wordt na> wijz5 van be/aan wa>bij die eis*5 lag] zijn1 zoo gaan gemiddeld to* die lag]e eis*5 ook opwa>ts4 ,zoo zal b4v4 e5 v]spilziek bes*aafd man wel matroos ( soldaat kunn5 word51 betrekk+5 wa>9 m5 met we9ig zorg voor de toekom/ kan vol/aan1 do* ook de matroz5 en soldat5 moet51 na>mate de bes*av+ klimt1 aan hoog]e maats*appelijke eis*5 voldo54 ,/ijg5 nu deze eis*5 ze] we9ig1 zoo moet kla>blijkelijk e5 sle*t m5s* m9d] betrekkelijk die eis*5 t5 a*t]5 g]ak5 en aldus betrekkelijk m9d] sle*t word51 en1 wanne] die eis*5 g$ur5de uit]/ lang5 tijd bijna niet vooruitgegaan zijn1 niet me] noem5swa>dig sle*t zijn4 ,hi]teg5 zal m5 aanvo]5 dat zijne f9ale trap van one9dige ontwikkel+ dan kle9] moet zijn dan bijv4 die van e5 /e$s braaf m5s*1 do* e5 i$]1 9 de hoog]e wiskunde erv>51 weet dat one9dige groo!d5 zelfs one9dig veel met elk&] kunn5 v]s*ill51 en dat e5e kromme lijn /e$s m9d] en m9d] bov5 de abciss5 z kan /ijg5 en niettem9 bij one9dig groote abciss5 er one9dig hoog bov5 v]hev5 kan zijn4 ,na>mate de bes*av+ /ijgt1 he*t5 de m5s*5 me] aan hunne godsdi5/begripp51 do* begrijp5 zij tev5s bet] dat die begripp5 h5 niet direct op goddelijke wijze geop5ba>d zijn4 ,heeft nu1 g$ur5de de to5em+ 9 ontwikkel+ di] begripp51 e]/ het e]/e en lat] het twe$e de ov]h&1 zoo zal bij zek]e graad van ontwikkel+ di] begripp51 7ev5wel nog al veel uite5 loop5de1 na>mate van d5 a>d dez]7 het toek5n5 van goddelijk gezag aan de godsdi5/begripp5 op e5 maximum van /]kte zijn4 ,bij elk volk v9dt m5 individu51 zoo weg5s opvo$+ als weg5s oud]dom1 op ze] v]s*ill5de trapp5 van gee/ontwikkel+ /a&e4 ,(s*oon nu hi]9 de lage klass5 en de k9d]5 bij bes*aafde volk5 op gelijke hoogte als de volwass55 ond] de hooge /&5 bij m9d] bes*aafde volk5 kunn5 g]ek5d word5 te /aan1 is dit niet het geval voor elk deel di] gee/ontwikkel+4 ,bij sommige deel5 hi]van zull5 die hooge /&5 bij m9d] bes*aafde volk51 omdat zij de &]e /&5 moet5 ov]he]s*51 hoog] dan bij ons de lage /&5 en bij &]e deel5 di] gee/ontwikkel+1 omdat zij het ond]rigt van me] bes*aafde m5s*5 dan zij miss51 lag] dan deze /aan4 ,m5 kan e*t] niet zegg5 dat hi]door1 zoo bij de hooge /&5 d] m9d] bes*aafde als bij de lage /&5 d] me] bes*aafde volk51 het h>monis*e v]b& tuss*5 de deel5 hunn] gee/ontwikkel+ v]brok5 is4 ,zij v]ke]5 to* 9 v]s*ill5de om/&igh$51 ev5 als bijv4 de groote gras en kruid5et5de en de kle9e vlees*et5de zoogdi]51 die insgelijks niet quantitatief ma> wel qualitatief met elk&] 9 gee/ontwikkel+ v]s*ill54 ,zie blz4 #ch4 ,desniettem9 moet bijv4 de volksklasse lag]e en me] k9d]lijke godsdi5/ige begripp5 dan de me] bes*aafde klasse bezitt51 zond] dat zij da>om bij g5e me] dan bij deze1 met die1 zooals op blz4 #ajd gezegd is1 door het toeval ont/ane begripp5 v]m5gd zijn4 ,de ges*i$5is le]t dan ook dat bij sommige volk5 hi]voor welligt 79 teg5ov]/ell+ van bij ons7 zelfs 9 te /]ke mate gezorgd w]d1 do* m5 moet niet hi]uit besluit5 dat het on+ewijd blijv5 d] volksklass5 9 de my/]in d] godsdi5/ niet voornamelijk tot oorzaak _h de onvatba>heid di] volksklass5 om die my/]in te begrijp54 ,wanne] m5s*5 betrekkelijk &]5 9 k5nis van iets to5em51 oef55 zij te we9ig gezag uit en will5 zij &]5 te veel van hunne v]kreg5 k5nis m$$eel51 en1 wanne] hunne sup]ioriteit v]m9d]t1 heeft het omgeke]de plaats4 ,bij het h>monis* zijn d] v]s*ill5de takk5 van het wet51 gelo(t m5 met betrekk+ tot het godsdi5/ige aan hetge5 m51 kra*t5s de erv>+ 7die op zielkundig gebi$ er ond] begrijp5de7 kra*t5s op die erv>+ geb\wde r$5]+5 en kra*t5 hi/oris*e grond5 en inspiratie1 zek] v]me5t te wet54 ,wanne] e*t] de h>monie tuss*5 de v]s*ill5ds takk5 van het wet5 v]brok5 is1 ontdekt m5 bij het li*t d] v]/ gevord]de wet5s*ap1 dat de jui/heid d] m9d] gevord]de ge5 ond]zoek me] kan v]drag51 en wordt niettem9 het gelo( aan die jui/heid als iets noodzakelijk voor d5 m5s* bes*\wd1 zoo wordt er e5 &]5 grondslag dan e5e v]me5de indirect op erv>+ gegronde ov]tuig+ aan gegev54 ,dit gebrek aan h>monie tuss*5 de v]s*ill5de takk5 van wet5s*ap1 weg5s d]zelv] ongelijk5 vooruitgang zie blz4 #acc1 b5adeelt d5 phylosophis*5 gee/1 leid5de om die v]s*ill5de wet5s*app5 9 v]b& met elk&] te bes*\w5 en maakt ?ans dat vel5 9 hun gee/ e5e s*eid+ mak5 tuss*5 wet5s*ap en godsdi5/ig gelo( en dezelfde s*eid+ bij het ond]wijs d] jeugd v]lang54 ,de primaire v]bet]+ van zulk e5 vicieus5 toe/&1 kan sle*ts ges*i$5 door het a*t]hal51 ( al?ans door het me] nabij a*t]volg5 d] mee/ gevord]de takk5 van wet5 door de m9d] gevord]de1 do* als secundaire v]bet]+ is het welligt het be/e1 zoo m5 t]egt het ond]wijs d] jeugd de w]eld en lev5sbes*\w+ niet v]bann5 wil1 er ze] bes*eid5 m$e te zijn en de zaak zoo te middel51 dat de gematigd51 namelijk het gros1 wanne] zij die lev5s en w]eldbes*\w+ d] s*ool niet te veel op d5 kep] bes*\w51 er m$e kunn5 in/emm54 ,van de uit]/e p>tij51 namelijk de /]k/e1 ma> 9 s*eve rigt+ geavance]de1 die d] mat]iali/is*e pan!i/5 en de a*t]lijk/e1 die d] /ijf or?odox51 moet5 de godsdi5/ige ov]tuig+5 dan ma> ongeerbi$igd blijv54 ,tr\w5s zij1 welke tot de uit]/e politieke p>tij5 behoor51 moet5 bij geme5s*appelijke h&el+ van e5 gem5gd publiek zi* ev5ze] gekwet/ gevoel54 ,dit gebrek is 7zie bl4 #gc7 het gevolg d] /]kte d] to5em+ d] maats*appelijke ontwikkel+ en zal ev5 go$ v]m9d]5 als deze to5em+ g]+] wordt1 als dat e5 troep soldat5 bij v]traagd5 gang bet] opgeslot5 zal rak54 ,zoolang de voor/e v]wisseld word5de mans*app5 van d5 troep snell] loop5 dan het gros1 zull5 zij me] v]spreid en v]d] van dit gros v]wijd]d zijn dan de a*t]/e mans*app51 do* het omgeke]de plaats hebb51 wanne] zij nad]h& trag] dan deze loop54 ,ev5zoo zull51 zoolang van de bes*aafde klasse1 zij die geavance]de begripp5 koe/]51 snell] vooruitgaan dan het gros di] klasse zij sle*ts1 enkel5 zijn betrekkelijk v] van dit gros v]wijd]d 7zooals bijv4 de wijsge]57 do* kunn5 zij e5maal hi] op a>de we9ig v]d] voorwa>ts gaan1 het gros bij h5 kom5 en de a*t]blijv5de uit enkele v]spreide p]son5 be/aan4 ,het voorwa>ts gaan bij nev5/4 fig4 van a na> d g]ek5d word5de te ges*i$51 zoo zal de dig!id van groep]+ bij de gelijktijdig be/a&e trapp5 van vooruitgang 9 het e]/e geval door de ord9at5 d] kromme abd en 9 het laat/e geval door de ord9at5 d] kromme acd aangegev5 word54 ,ond]drukk+ d] uit+ van d5kbeeld51 van die van het gros v]s*ill5de1 t] bevord]+ van e5heid en aldus t] da>/ell+ van ges*ik!id 9 zek]5 z91 zal 7beh\d5s de v]trag+ van d5 vooruitgang door het ond]drukk5 van d5 intellectuel5 /rijd7 9 het e]/e geval bij gemiddeld al de individu5 van bov5gemelde bes*aafde klasse tot trag]5 en 9 het twe$e 7zooals bijv4 bij het opdr+5 van het *ri/5dom aan v]s*ill5de heid5s*e /amm5 door ,k>el d5 ,groot57 tot snell]5 vooruitgang leid54 ,het gros kleeft de het mee/e pre/ige bezitt5de d5kbeeld5 aan4 ,dit pre/ige van iets is gemiddeld het gevolg van deszelfs voortreffelijkheid met betrekk+ tot de behoeft5 d] m5s*5 g$ur5de zek] tijdvak1 do*1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 is het op het groot/e wanne] die voortreffelijkheid re$s aan het v]m9d]5 is4 ,het belemm]t aldus d5 vooruitgang1 ma> bevord]d de ges*ik!id1 da> het wel e5igz9s v]\d]de1 ma> niettem9 nog veel go$s bezitt5de zak5 /]k] 9 de maats*appij doet wortel5 en deze als w>e1 zie blz4 #gb op e5 bet]5 weg trag] voorwa>ts doet s*rijd54 ,ev5 als dwang gaat het pre/ige d5 intellectuel5 /rijd teg5 en maakt1 door di5 dwang aan zi* di5/ba> te do5 word51 dat deze gemiddeld me] de uit+ d] geavance]de dan die d] v]a*t]de d5kbeeld5 ond]drukt4 ,zelfs 9 het geval dat 7zie bl4 #hc7 de maats*appij bij de a*t]volg5de g5]ati5 niet me] 9 bes*av+ to5eemt1 zal bij de individu5 er v]s*il 9 op9ie be/aan en d5 hi]door v]wekt5 intellectuel5 /rijd d5 vooruitgang di] individu5 g$ur5de hun lev5 bevord]54 ,deze zal da>5teg51 t5 bate d] ges*ik!id1 door ge5 le$ teweeg br5g5de dwang teg5 gegaan word51 want alle soort van dwang s*ept ev5m9 ges*ikt]e lev5som/&igh$5 voor de individu51 als 7zie bl4 #ef7 alle soort van /rijd t5 be/e van hun vooruitgang /rekt4 ,be/aat er e5e oorzaak1 wa>door 9 e5 /aat e5e me]d]heid en e5e m9d]heid teg5/rijdige belang5 hebb51 zoo zal1 wanne] elk hunn] toegeeft 9 omgeke]de r$5 van d]zelv] /]kte1 de drang van beide zijd5 ev5 /]k zijn1 er als w>e e5 ev5wigt/oe/& ont/aan en de oorzaak1 het e5 voor het &] ges*ikt mak5de1 zo[el de griev5 d] m9d]heid als die d] me]d]heid van liev]l$e do5 v]dwijn54 ,v]&]+5 van om/&igh$51 wa>door er nieuw5 /rijd tuss*5 de belang5 ont/aat en de trage w]k+ di] oorzaak van ges*iktmak+ zijn hi]bij de oorzak5 van griev5 en tweespalt4 ,de oorzaak1 wa>door gemiddeld de godsdi5/begripp5 d] volk5 e5igz9s t5 a*t]5 zijn betrekkelijk hunne &]e wet5s*appelijke k5nis1 ont/aat doordat het v]/& moeijelijk 9 het gebi$ van het buit5z9nelijke kan dr+51 en de godsdi5/begripp5 voor e5 groot] deel op buit5z9nelijke zak5 betrekk+ hebb5 dan bijv4 de begripp5 ov] de s*eikunde1 geologie enz4 ,dit is e*t] het gevolg d] to5em+ onz] gee/elijke ontwikkel+ en is v]gelijkba> met de af/&5 tuss*5 de op bl4 #aca gemelde soldat5 ont/a&e1 zoo sommige hunn] op moeijelijk] pad5 dan de &]e loop54 ,hoe h>d] zulk e5 troep dan gemiddeld loopt1 hoe v]d] die soldat5 uite5 zull5 g]ak51 nietteg5/a&e het bevel tot opsluit+1 dat te v]gelijk5 is met de neig+ d] v]s*ill5de takk5 van wet5 om zi* op dezelfde hoogte te /ell5 en aldus voor elk&] ges*ikt te word54 ,zoo e*t] de voor/e mans*app5 van liev]l$e langzam] gaan loop51 zull5 de a*t]blijv5de h5 /e$s me] nad]5 en e9delijk1 wanne] alles /il/aan1 de troep volmaakt opgeslot5 zijn4 ,ev5zoo z\ dit met d] m5s*5 v]s*ill5de takk5 van wet5 moet5 gaan bij wez5s sle*ts voor e5e e9dige ontwikkel+ vatba>4 ,hunne mee/ gevord]de tak van wet5 z\ zi* e9delijk niet v]d] ontwikkel5 en de &]e van liev]l$e zi* op e5e zelfde lijn er m$e /ell51 omdat1 wa> de vooruitgang opgeh\d5 is1 de di%>monie e9delijk ook v]dwijn5 moet4 ,zoo e*t] het pad voor de a*t]blijv5de mans*app5 voorbij zek]e plaats van d5 weg wat gemakkelijk] wordt1 (s*oon nog /e$s moeijelijk] blijv5de dan voor de voor/e mans*app51 zal hunne di/antie v]m9d]5 en dit ev5e5s het geval kunn5 zijn met d] gee/5 v]s*ill5de takk5 van wet5 g$ur5de toekom/ige wijze van be/aan4 ,de practis*e hulpmiddel5 d] wet5s*ap zijn bij de eis*5 van het 9 ontwikkel+ to5em5de maats*appelijke lev5 gemiddeld t5 a*t]54 ,to5 bijv4 ,columbus na> de ,we/-,indi toog1 liet zijne k5nis van het a>dmagnetismus hem 9 d5 /eek1 de mijnw]k]s z\d5 wel wat me] van d5 geologis*5 toe/& d] a>dkor/ en de s*ipp]s van de meteorologie w5s*5 te wet54 ,tr\w5s de vooruitgang van het practis*e deel d] wet5s*app5 ont/aat gemiddeld t5 gevolge d] behoefte hi]aan en sle*ts bij uitzond]+ zull5 practis*e hulpmiddel5 d] wet5s*ap te v]hev5 voor de maats*appelijke behoefte zijn1 want het tijdelijk v]zuim5 van kortel+s v]kreg5 hulpmiddel5 d] wet5s*ap1 weg5s de ongewoonte hi]aan1 mag niet als het w]kelijk er voor te laag zijn di] behoeft5 aangem]kt word54 ,zulke v]kreg5 hulpmiddel5 kom5 ov]e5 met die te laat voor de maats*appelijke behoeft5 +evo]de in/ell+51 wa>aan m5 zi* moet gew5n51 zoodat 9 e5 opzigt m5 hi]bij e5e zaak re$s vroeg] noodig z\ gehad hebb5 en 9 e5 &] opzigt nog niet op h>e hoogte gekom5 is4 ,eig5 vooruitgang bij de practis*e hulpmiddel5 d] wet5s*ap noopt de eis*5 van het maats*appelijke lev51 voor zoo v]re zij met die hulpmiddel5 9 v]b& /aan1 hoog] te word54 ,zoo bijv4 heeft de uitv9d+ van het kompas gemaakt dat m5 wat e]d] v]re ze]eiz5 is gaan ond]nem51 en zal bijv4 de v]groot+ d] vleugels van vogels deze hoog] do5 vlieg54 ,dit maakt e*t] sle*ts dat hetge5 m51 om aan de eis*5 van iets te voldo5 noodig heeft1 hi]bij m9d] t5 a*t]5 blijft1 t]wijl beide ev5snel en wat snell]1 dan bij het gemis van d5 eig5 vooruitgang1 van het e]/gemelde1 voorwa>ts gaan4 ,dit bijv4 voor/ell5de door e5e s*uit1 zoo zal die eig5 voortgang v]gelijkba> zijn met roeij51 wa>door die s*uit1 bij wat snell]5 gang dan &]s1 m9d] v] a*t] het jaagpa>d zal ligg51 zoo het hi]m$e v]bond5 is door e5e ela/ieke treklijn4 ,dit jaagpa>d komt dan 9 de plaats van dit iets aan wi5s eis*5 behoort voldaan te word5 en de zam5trekk5de w]k+ bij de ela/ieke treklijn met d5 drang tot ges*iktword+ van het e5 voor het &]4 ,9 dezelfde v]h\d+ als zulke hulpmiddel51 betrekkelijk de eis*5 van het e5 ( &] b$rijf1 /aan de godsdi5/5 betrekkelijk de eis*5 van het gee/elijke lev5 van d5 m5s*4 ,deze vord]5 v]kl>+5 betreff5de het w]elddoel1 de be/emm+ van d5 m5s* en het ,opp]wez51 v]kl>+5 bij elke hoogte di] eis*5 met betrekk+ tot deze 9 ge5e voldo5de mate te gev54 ,nu kan het wel zijn dat1 ev5m9 als e5 s*ipp] inziet1 dat bijv4 de beme/+ d] akk]s niet aan de eis*5 van d5 l&b\w voldoet1 m5s*5 van g]+e gee/ontwikkel+ met betrekk+ tot de maats*appij wa>9 zij v]ke]51 dit onvoldo5de d] godsdi5/begripp5 di] maats*appij niet bem]k54 ,dit e*t] bewij/ sle*ts dat zij e5 opp]vlakkig5 blik 9 het lev5 slaan1 ( wel met /]ke v]oordeel5 behebt zijn1 en van h5 is dan ook ge5e bevord]+ van d5 vooruitgang di] begripp5 te v]wa*t54 ,zoo e5maal de eis*5 d] bes*av+ niet me] to5em5 moet5 de hulpmiddel5 d] wet5s*ap op de hoogte d] behoefte er aan kom51 do* ook dan zull5 zij er sle*ts gebrekkig aan voldo54 ,veel komt het to* aan op de aanw5d+ di] hulpmiddel51 en deze zal door de1 weg5s hun kort/ondig en v]&]lijk lev51 sle*ts gebrekkig iets le]5de m5s*5 nimm] volmaakt go$ ges*i$54 ,welke hulpmiddel5 m5 bijv4 v]z9t om s*ipbreuk5 bij de zeeva>t te belett51 de niet volkom5e erv>5heid d] bemann+5 zal mak51 dat er /e$s op zee ongelukk5 zull5 plaats hebb54 ,de groote v]s*ill5 bij en d5 accid5tel5 a>d d] om/&igh$51 wa>9 er behoefte aan het aanw5d5 van zulke hulpmiddel5 be/aat1 v]h9d]t ook het /e$s voldo5 hi]van4 ,dit gaat ook door voor m5s*51 zoodat1 om deze 9 zek]5 w]kkr+ bet] te do5 voldo51 m5 h5 9 zoo m9 mogelijk v>ir5de om/&igh$5 moet plaats51 iets dat bijv4 g$aan wordt bij de v]deel+ van d5 arbeid4 ,t5 bate d] ges*ik!id wordt door die v]deel+ d5 vooruitgang d] individu5 ges*aad1 want hoe nadeelig hi]voor is het v]oordeel5 van m5s*5 tot /e$s d5zelfd5 arbeid is gemakkelijk na te gaan4 ,hoe hoog] de graad van bes*av+ is1 hoe me]1 na> aanleid+ van het op bl4 #hc gemelde1 het individu 9 k5nis 9 d5 algeme5/5 z9 en dus ook 9 die van amba*t5 t5 a*t]5 zal /aan betrekkelijk de gans*e ,maats*appij en zulk e5 to5em5de euvel zal sle*ts door v]/]k+ d] w]kv]deel+ kunn5 getemp]d word54 ,die v]deel+ van d5 arbeid is1 na>mate de /at5 groot] w]d51 ook bij de leg]s en reg]+5 me] +evo]d4 ,zij ba>t v]s*il 9 rang51 autoriteit en discipl9e en /rekt t] v]hoog+ d] maats*appelijke bes*av+1 voor zoov]re deze door de zam5w]k+ d] individu5 bevord]d wordt1 do* belemm]t da>5teg5 die v]hoog+1 voor zoov]re deze de vru*t d] vrije en veelzijdige w]k+ d] individu5 is4 ,v&a> dat bij to5em+ d] bes*av+ wel de willekeur v]m9d]t1 ma>1 no* de vrijheid1 no* de gelijkheid d] individu5 groot] word54 ,le]5 v]ond]/elt iets nieuws do5 op e5e gebrekkige wijze1 t]wijl m5 op de be/e wijze iets zal do5 en aldus op het mee/e practis* nuttig zijn1 wanne] m5 iets1 wa>m$e m5 bek5d is1 v]rigt4 ,v&a> dat de m5s*5 het mee/e practis* nuttig z\d5 zijn1 zoo zij /e$s op deze a>de voortleefd5 en niet door le]5 9 gee/ontwikkel+ to5am51 zoodat zij zond] v]moeij5de inspann+ w]kzaam en1 voor de eis*5 van hun be/aan en de om/&igh$5 wa>9 zij v]ke]d51 volmaakt ges*ikt w>54 ,op bl4 #acd hebb5 wij gezegd1 dat d] m5s*5 k5nis niet op de hoogte is d] behoeft5 d] maats*appij en to* zull5 de m5s*5 me] k5nis moet5 tra*t5 te bekom5 dan die1 wa>van zij 9 de praktijk voordeel kunn5 trekk54 ,dit nu is het geval1 omdat de wet5s*ap1 zoo lang zij 9 ontwikkel+ to5eemt1 bij elk5 graad hi]van sle*ts g$eeltelijk voor practis*e toepass+ vatba> is1 en alzoo hi]tuss*5 en de ontwikkel+ d] wet5s*ap dezelfde v]h\d+ en w$]ke]ige neig+ tot gelijkword+ be/aat als op bl4 #fd voor d5 gee/ en het lig*aam is aangegev54 ,ev5zoo is het geleg5 met de intellectuele ontwikkel+ d] m5s*5 9 het algeme51 b5ev5s met hunne z$elijke ontwikkel+4 ,bij het gebruik dat zij hi]van 9 de praktijk mak51 v]vull5 zij sle*ts gebrekkig de eis*5 van het maats*appelijke lev51 en desniettem9 kunn5 zij1 no* hunne intellectuele1 no* hunne z$elijke ontwikkel+ hi] op a>de geheel t5 nutte van &]5 als van zi* zelf b5uttig54 ,m5 treft hi]bij aldus tegelijk aan gebrek en ov]vlo$1 ev5 als bij de k9d]51 welke niet g5oeg wet5 voor de eis*5 van het lev5 als k9d en desniettem9 met zak5 bek5d zijn1 wa>van zij als k9d nog ge5 p>tij kunn5 trekk54 ,blev5 dezelfde m5s*5 /e$s op a>de voortlev51 zoo z\d5 zij1 door 9 gee/elijke ontwikkel+ niet me] toe te nem51 die ontwikkel+ door de practis* nuttige aanw5d+ er van do5 inhal5 7iets dat g$ur5de hun bep]kt lev5 9 gee/ontwikkel+ v]&]5de wez5s da>5teg5 niet kunn5 do57 en de /il/& di] ontwikkel+ bij e5 hoog]5 graad er van invall51 na>mate zij lat] beslot5 enkel voor het practis* nuttige te lev54 ,dit z\ ev5e5s het geval zijn bij elke g5]atie1 zoo deze ge5 ond]wijs van de vorige g5]atie v]kreeg en niet 9 gee/ontwikkel+ to5am en aldus zoo elk h>] van de geboorte af enkel voor het practis* nuttige geleefd _h1 er op deze a>de ge5 hoog]e wez5s dan infusi$i]tjes be/aan1 zie blz4 #cj4 ,bij het wel be/aan van zulk e5 ond]wijs1 z\ de /elregel1 om zi* tot het practis* nuttige te bepal51 de opvolg5de g5]ati5 9 gee/ontwikkel+ trapsgewijze do5 dal54 ,zoo to* e5 dez] het ond]wijs d] volg5de enkel tot het practis* nuttige bepaalde1 z\ deze 9 gee/ontwikkel+ en bes*av+ voor h>e voorgang/] wat ond] do5 en hi]door het veld van het practis* nuttige bij ha> wat kle9] dan bij g5e zijn4 ,m5 zal to* toegev51 dat de grootte van het veld van het practis* nuttige afhangt van d5 graad van gee/ontwikkel+ en bes*av+1 zoodat bijv4 e5 wilde onze indu/rile k5nis1 onz5 e]bi$ voor wett5 en voors*rift5 ev5 gevoegelijk kan miss5 als de zond]l+ ,diog5es e5 nap om uit te dr9k54 ,die volg5de g5]atie z\ nu1 door zi*1 bij het ond]wijs van het op ha> volg5de gesla*t1 tot het voor ha> zelf practis* nuttig geoordeelde te will5 bepal51 deze m9d] le]5 dan zij zelf gele]d z\ hebb5 en dit bij elke nieuwe g5]atie zoo voortgaan4 ,zoo iets is wel is wa> 9 /rijd met de gee/elijke natuur van d5 m5s*1 do* niet onmogelijk is het dat elke g5]atie1 bij het ond]wijz5 d] volg5de1 zoo we9ig buit5 de gr5z5 van het practis* nuttige tre$t1 dat elke g5]atie aan de volg5de niet me] le]t dan zij gele]d heeft1 iets dat bijv4 ?ans 9 ,*9a het geval is en zam5hangt met d5 e]bi$ d] ,*9ez5 voor de voorvad]lijke ov]lev]+54 ,hoe me] de bes*av+ bij de opvolg5de g5]atin to5eemt1 hoe me] het ond]wijs van elk dez] de gr5z5 van het practis* nuttige zal ov]s*rijd51 t]wijl dit insgelijks het geval moet zijn1 bij het ev5 groot blijv5 di] bes*av+1 na>mate1 deze groot] is1 omdat als dan die individu5 van elke g5]atie1 op zi* zelve bes*\wd1 g$ur5de hun lev5 snell] 9 gee/ontwikkel+ to5em54 #da ,de m5s*5 tra*t5 /e$s hulpmiddel5 uit te v9d5 om d5 arbeid te v]rigt51 &]s met werz9 door m5s*5 v]rigt moet5de word54 ,da> e*t]1 na>mate de bes*av+ /ijgt1 elk individu me] arbeid v]eis*5de product5 v]bruikt1 zoo zull51 weg5s de w]k+ d] traagheid1 die hulpmiddel51 m5s*elijk5 arbeid uitsp>5de1 /e$s wat te kort s*iet54 ,van d5 &]5 kant z\d5 onbes*aafd5 we9ig arbeid v]eis*5de product5 consum]5de volk5 te veel l$ig5 tijd hebb51 zoo het mogelijk 01 dat zij ov] de hulpmiddel5 van bes*aafde volk5 t] besp>+ van m5s*elijk5 arbeid kond5 bes*ikk54 ,bij de bes*aafde /&5 gebruikt m5 zelfs somtijds t] bes*ikk+ /a&e hulpmiddel51 be/emd t] v]krijg+ van het gew5s*te met m9d] m5s*elijk5 arbeid1 niet en geeft m5 aan 9 zek] opzigt me] primitieve middel5 de voorkeur1 t5 e9de gemis aan lig*aamsbeweg+ en aan va>digheid 9 d5 wap5h&el te voorkom54 ,dit is bijv4 het geval bij het v]krijg5 van wild door middel d] jagt1 t]wijl de fokk]ij5 met veel m9d] arbeid ev5veel wildbraad kunn5 oplev]54 ,onze gep]fectionne]de wap5s z\d5 bijv4 onges*ikt en alsw>e te ma*9aal voor wild5 zijn4 ,na> gelang to* wap5s me] primitief zijn1 v]eis*5 zij me] kra*t en beh5digheid1 aldus e5e groot]e mate van hetge5 wij op bl4 #ff e5e lage soort van gee/ontwikkel+ g5oemd hebb5 om go$ beh&eld te word51 wa>voor m5 sle*ts het gebruik van e5 sl+] met dat van e5 revolv] te v]gelijk5 heeft4 ,e5v\dige wap5s1 (s*oon zie blz4 #acd wat m9d] primitief dan die welke zij zelf hebb5 uitgevond51 zijn aldus ges*ikt] voor wild51 die veel tijd aan lig*aamsoef5+5 en aan d5 wap5h&el kunn5 wijd5 en bij wie het oorlog5 op e5e kle9e s*aal ges*i$t1 ma> veel tijd mag wegnem54 ,bleef 9 het bes*aafde deel van ,europa de bes*av+ van h$5 af /ationnair1 zoo z\ m5 er zoo lang voortgaan met het v]bet]5 d] middel5 van communicatie1 als m5 me55 z\ te veel tijd en inspann+ voor het reiz5 te be/$51 ma> na di5 niet me]4 ,de m5s*5 zull5 hunne woonplaats5 zoo v]legg51 dat1 wa> bijv4 weg5s d5 a>d van het t]re91 die uitbreid+ en volmak+ d] middel5 van communicatie1 ko/5 z\d5 v]oorzak5 ov]treff5de de bat5 door het me]d]e gemak en d5 me]d]5 spo$ bij het reiz5 opgelev]d1 zij m9d] en met m9d] spo$ behoev5 te reiz5 en aldus me] primitieve middel5 van communicatie voldo5de zijn4 ,van da>1 dat het onraadzame van d5 aanleg van e5ig middel van communicatie1 zoo de directe en indirecte bat5 niet teg5 de ko/5 opweg51 sle*ts e5 tijdelijk v]s*ijnsel zal zijn1 omdat de m5s*5 alda> van liev]l$e me] zull5 gaan won5 en die bat5 do5 /ijg54 ,hi]bij moet m5 e*t] /ell51 dat er van liev]l$e e5 nadi5 niet me] v]&]5d5 toe/& ont/aat1 want blijft deze v]&]lijk1 zoo zal1 zooals wij me]mal5 gezegd hebb51 het e5 nimm] /e$s voor het &] ges*ikt kunn5 blijv54 ,de me] primitieve middel5 van v]vo] v]eis*5 me] b$rev5heid bij de reizig]s dan de me] gep]fectionne]de4 ,zij die bijv4 hun tal5t 9 de /uurmanskun/ will5 toon51 mak5 niet van /oom- ma> van zeiljagt5 gebruik4 ,buit5di5 zijn zij voor de reizig]s le]zam]1 me] h]9n]+5 oplev]5d en m9d] enkel v]plaats5d4 ,weet m5 aldus van d5 tijd en van het geld1 die1 bij het gebruik van 7zie blz4 #ig7 me] v]hev5 middel5 van v]vo] gespa>d blijv51 ge5 gebruik te mak51 zoo v]di5t e5e me] primitieve wijze van reiz5 de voorkeur4 ,dit e5 en &] is niet 9 /rijd met hetge5 wij op blz4 #df gezegd hebb51 dat namelijk bij de di]5 het bezit van me] gep]fectionne]de wap5s me] gee/ontwikkel+ bij h5 v]eis*t1 want dit laat/e is bij de 7hetge5 de di]5 niet do57 9 de maats*appij zam5w]k5de m5s*5 ev5ze] het geval1 edo* bij de v]va>dig]s en niet bij de gebruik]s di] wap5s4 ,het be/aan dez] vord]t bij de maats*appij en somtijds ook bij die h5 beh&el51 9 m9d]e mate1 zie blz4 #ff lag]e1 do* 9 /]k]e mate hoog]e soort5 van gee/ontwikkel+ 7namelijk zulke welke m9d] het lig*aam va>dig mak57 dan de me] primitieve wap5s4 ,,bes*\w+5 ,,ov] ,,e5ige ,,ond]w]p5 ,,op ,,buit5z9nelijk ,,gebi$4 ,hoe ont/aat het v]mog5 d] organisatie d] di]51 om1 groot5deels buit5 de bijzond]e soort van eig5 d5k+ d] di]5 wil g5aamd1 ges*ikt te word5 voor de om/&igh$5 wa>9 de di]5 v]ke]54 ,na> ons inzi51 door het aan de lig*am5 dez] annex zijn van moleculaire beweg+5 d] zelf/&igheid1 ge5e z9tuigelijke indrukk5 te weeg br5g5de1 en alzoo niet mak5de dat die zelf/&igheid zi* voor ons als lig*aam v]op5ba>t4 ,e5 deel di] ge5e z9tuigelijke indrukk5 voortbr5g5de beweg+5 vorm5 e5 geheel en word5 bepaald door en bepal5 de eig5 d5k+ van het di]1 wa>toe ook het zi51 het voel51 enz4 behoort1 en die aldus ev5m9 door de h]s5s 7namelijk z9tuigelijke indrukk5 te weeg br5g5de lig*am57 als de 9 de d5k+ van het di] begrep5 gezigts9drukk51 door de oog51 plaats heeft4 ,de ov]ige di] ge5e z9tuigelijke indrukk5 te weeg br5g5de beweg+51 word5 na> ons inzi5 bepaald door en bepal5 e9dige deel5 e5] one9dig groote e5heid van d5k+1 behalve de gee/5 ( e5h$5 van d5k+ van m5s*5 en di]5 en hi]m$e v]wante wez5s op &]e hemelboll51 9 de totale v]op5b>+ d] zelf/&igheid door d5k+ bevat4 ,die e9dige deel5 di] one9dige d5k+ w]k5 nu1 door dat zij door beweg+5 d] zelf/&igheid bepaald word51 me*anis* op de deel5 d] lig*am5 d] di]5 en zijn w$]ke]ig aan d5 invlo$ hi]van blootge/eld4 ,/el bijv4 dat iem&1 t5 gevolge van e5ige tot hem g]igte woord51 gaat zitt51 wat heeft er dan plaats4 #ao ,geluidsgolv5 plant5 zi* 9 de lu*t voort1 #bo de trommelvliez5 van di5 p]soon g]ak5 9 trill+1 #co onbek5de moleculaire beweg+5 ont/aan 9 zijne gehoorz5uw51 #do 9 zijne d5k+ ont/aat e5 gehoor9druk1 #eo hij d5kt ov] de woord5 na1 #fo 9 zijne d5k+ ont/aat e5 wils9druk1 #go onbek5de moleculaire beweg+5 ont/aan b9n5 e5ige zijn] beweg+sz5uw51 #ho insgelijks onbek5de beweg+5 ont/aan b9n5 de met die z5uw5 9 v]b& zijnde spi]51 #io beweg+ d] l$emat5 heeft plaats4 ,bij ,no4 #a1 #b en #c zijn elk&] me*anis* bepal5de beweg+5 aangegev51 insgelijks bij ,no4 #g1 #h en #i1 t]wijl bij ,no4 #d1 #e en #f er elk&] bepal5de d5k+5 zijn aang$uid4 ,de ket5 van elk&] bepal5de beweg+5 kan e*t] kwalijk na ,no4 #c afgebrok5 zijn en bij ,no4 #g w$] beg9n51 want d5k+ en beweg+ zijn geheel ongelijksla*tige zak54 ,er s*iet aldus niets &]s ov] dan te /ell51 dat de d5k+51 bij ,no4 #d1 #e en #f aang$uid1 ge5e z9tuigelijke indrukk5 teweeg br5g5de beweg+5 d] zelf/&igheid bepal54 ,van d5 &]5 kant z\ m5 ook kunn5 vrag5 (1 zoo de ons bek5de d5k+ van beweg+5 v]gezeld moet5 gaat1 alle beweg+5 welke ook d] zelf/&igheid 7(s*oon vol/rekt niet 9 r$5 van d]zelv] /]kte7 niet m$e bepal5 en bepaald word5 door d5k+1 behalve de e5h$5 van d5k+ d] e9dige lev5de wez5s e5e one9dige e5heid van d5k+ vorm5de #db4 ,de d5k+ bij ,no4 #d aang$uid1 z\ dan door die d5k+ buit5 ons bepaald word5 en die bij ,no4 #f aangegev5 er bepal5de op w]k51 zoodat de ket5 d] d5k+ ev5m9 als die d] beweg+1 afgebrok5 z\ zijn4 ,de fatali/5 /ell5 eig5lijk dat de aane5s*akel+ onz] d5kbeeld5 van ge5 invlo$ is op die d5k+ buit5 ons1 de aanhang]s d] absolute wilsvrijheid1 dat deze van ge5 invlo$ is op de aane5s*akel+ onz] d5kbeeld51 t]wijl da>5teg5 die invlo$ w$]ke]ig is4 ,v]&]5 de om/&igh$5 wa>9 e5 di] v]ke]t1 zoo wordt dit er e]/ m9 ( me] aan gewoon en v]&]t aldus zijn toe/&1 zond] dat er e5e noem5swa>dige v]&]+ bij de organisatie van zijn lig*aam bespeurd kan word54 ,v]&]+ di5t er dan ev5wel erg5s plaats gegrep5 te hebb51 en z\ deze dan niet kunn5 be/aan bij die ge5e z9tuigelijke indrukk5 te weeg br5g5de beweg+51 het eig5lijke lev5 da>/ell5de1 en wi] er door bepaalde d5k+1 het lig*aam voor die nieuwe lev5/oe/&5 ges*ikt zoekt te mak58 ,deze beweg+5 w]k5 to* me*anis* op de wel z9tuigelijke indrukk5 voortbr5g5de moleculaire en &]e beweg+5 van het lig*aam en kunn5 hi]bij alsw>e e5e v]&]+ te weeg br5g5 9 gelijk5 gee/ als die bij ha> zelve tijd5s het w5n5 plaats _h1 (s*oon1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 lat]1 zoodat de wijzig+5 d] ge5e z9tuigelijke indrukk5 teweeg br5g5de beweg+51 die d] organisatie van het lig*aam alsw>e a*t] zi* voortslep54 #dc ,zond] de aanh\d5de w]k+ d] op blz4 #g gemelde oorzaak van ges*ik?\d+1 z\d5 de lig*am5 d] di]5 onmogelijk aan vele de deugd hunn] organisatie v]/or5de invlo$5 kunn5 w$]/aan1 en er be/aat hi]door e5e ondempb>e klo( tuss*5 de lev5de organism5 aan de e5e en de anorganis*e en doode organis*e /( aan de &]e zijde4 ,g5e to* zijn actief1 deze passief1 van g5e kan m5 zegg51 dat zij voor zi* zelf bet] ( sle*t] zijn +]igt1 t]wijl het ong]ijmd is te zegg51 dat e5 /uk g\d voor deszelfs eig5 ik me] ( m9d] deugdzaam is4 ,de d5k+ buit5 de eig5 d5k+ d] m5s*5 en di]51 de organisatie dez] voor de be/a&e om/&igh$5 ges*ikt tra*t5de te mak51 moet niet v]ond]/elt word5 te grijp5 na> middel51 sle*ts 9 indirect v]b& met de gebrek5 di] organisatie zijnde1 tev5s ook niet door r$5]+ het bek5de uit het bek5de af te leid51 ( tuss*5 v]s*ill5de 9 te slane weg5 e5e keus te do54 ,de di]5 kom5 sle*ts van het e5e tot het &]e1 wanne] dit laat/e 9 direct v]b& met het e]/e /aat1 en zijn hi]door veel m9d] dan de m5s*5 aan dwal+ ond]hevig4 ,bij deze ont/aat e]/ het begrip van het do5 van dad51 ges*ikt bij het v]ke]5 9 zek]e om/&igh$5 en lat] word5 die dad5 v]rigt4 ,bij de di]5 gaat dit e]/e dit laat/e m9d] vooraf1 zij vorm5 zi* me] al h&el5de het begrip van hetge5 zij behoor5 te do54 ,zij bezitt5 &]e d5kvorm5 dan wij1 en van da> dat de fabeldi*t]s ond] d5 naam van di]5 eig5lijk m5s*5 van v]s*ill5de k>akt]s do5 optr$54 ,ov]leg en h&el+ t5 gevolge van eig5e opm]k+1 en aldus r$e kan aan de di]5 niet ontzegt word51 zam5w]k+ met en op(f]+ voor &]e wez5s ev5m91 do* wel de bewu/heid1 dat hunne dad5 /rekk5 t] v]groot+ hunn] gee/elijke ontwikkel+1 alsm$e ab/racte en op het gebi$ van het buit5z9nelijke tr$5 de d5kbeeld54 ,zij miss5 geheel de bij vele m5s*5 zoo flaauw ontwikkelde godsdi5/ige wijsbege]te1 hunne lev5sbes*\w+ is gegrond op de directe erv>+1 op de eis*5 van het practis*e nut1 en dweep5 en droom5 is h5 ev5 vreemd als aan middelmatige m5s*5 de dwal+5 en ex5triciteit5 van het g5ie4 ,ev5als de op blz4 #adc gemelde d5k+1 moet de eig5 d5k+ van di]51 weg5s de w]k+ d] traagheid1 blijv5 b5$5 de eis*5 van zek]e lev5som/&igh$51 wanne] zij hi]aan niet geheel gewoon is1 en niet aan die eis*5 zond] v]moeij5de inspann+ kan voldo54 ,om bij gelijk5 aanleg en ev5 hoog5 graad van gee/ontwikkel+ tijd5s de geboorte1 g$ur5de het lev5 /]k 9 gee/ontwikkel+ toe te nem51 moet #ao4 van het voorgesla*t veel te le]5 vall51 #bo4 de middel5 van geme5s*ap met dit voorgesla*t1 namelijk het spraakv]mog5 enz4 op e5 hoog5 trap /aan1 #co4 de lev5som/&igh$51 wa>voor m5 zijne gee/ontwikkel+ ges*ikt tra*t te mak51 insgelijks op e5 hoog5 trap /aan1 en #do4 het lig*aam op de v]groot+ d] gee/ontwikkel+ sle*ts e5e kle9e directe teg5h\d5de w]k+ uitoef554 ,met betrekk+ tot het e]/e en d]de zijn wij ,n$]l&]s bevoordeeld bov5 onze voor\d]s de ,batavi]5 enz4 en deze w>51 met betrekk+ tot al die zak5 bevoordeeld bov5 hunne op de boom5 klaut]5de en1 bij hoog]5 aanleg1 de gee/ontwikkel+ d] h$5daags*e ap5 bezitt5de voor\d]s en deze op hunne beurt bov5 hunne millio55 j>5 vroeg] 9 zee lev5de en de gee/ontwikkel+ d] h$5daags*e viss*5 bezitt5de voorzat51 zie blz4 #ca4 ,wel kan m5 door zijn vrij5 wil1 ( &]s gezegd door dad5 het gevolg zijnde van uit elk&] voortvloeij5de en elk&] bepal5de r$5+51 de om/&igh$51 op wi] hoogte m5 zi* tra*t te /ell51 e5igz9s hoog] ( lag] /ell51 en dit ook door het toeval plaats hebb51 do* hi]voor be/aan er gr5z51 en1 ev5m9 als ,napoleon ,i 9 gewone tijd5 keiz] _h kunn5 word51 kan e5 wez5 zelfs van groot5 aanleg1 met e5 laag bew]ktuigd lig*aam voorzi51 en b]o(d van de middel5 om uitgebreide wa>nem+5 te do5 en om met &]e wez5s d5kbeeld5 te wissel51 g$ur5de zijn lev5 belangrijk 9 gee/ontwikkel+ klimm54 ,op bladz4 #adc hebb5 wij aangegev51 hoe op onze d5k+ eig5lijk niet e5e wel ( ge5 z9tuigelijke indrukk5 te weeg br5g5de moleculaire beweg+ bij ons lig*aam en de da>buit5 geleg5 voorw]p51 ma> e5e hi]door g$eeltelijk bepaalde d5k+ 7buit5 de onze en die van &]e e9dige wez5s be/a&e7 van invlo$ kan zijn4 ,om me] bij het gewone spraakgebruik te blijv51 gewag5de van d5 invlo$ door ons lig*aam op onz5 gee/ uitgeoef5d1 zoo h]9n]5 wij dat1 na> aanleid+ van het op blz4 #ia gemelde1 die invlo$ op e5e directe wijze onz5 gee/ tra*t te v]lag54 ,op e5e indirecte wijze tra*t hij e*t]1 door ons te v]oorlov5 wa>nem+5 te do5 en met de buit5w]eld en &]e wez5s 9 contact te tr$5 en ond] zek]e inspann+ d5kbeeld5 9 w]kdadig5 toe/& te bezitt51 hem te v]hoog54 ,sprek5de1 om bij het gewone spraakgebruik te blijv51 van w$]ke]ige w]k+ tuss*5 lig*aam en gee/1 zoo is het kla>1 dat elke v]&]+ bij onze d5k+ gepa>d zal moet5 gaan met zek]e v]&]+ bij de v]s*ill5de lig*aamsdeel5 en omgeke]d4 ,zijn nu die v]&]+5 bij e5 di] deel5 m]kba>1 en word5 zij door &]e invlo$5 niet zoodanig ge/oord1 dat zij onh]k5ba> word51 zoo moet elke toe/& van d5 gee/ ov]e5kom5 met zek]5 toe/& van zulk e5 lig*aamsdeel1 en zelfs met di5 d] kle$]5 welke m5 draagt4 ,9 zek]e mate kan dit nu het geval zijn met de h]s5s1 do* hi]uit mag m5 vol/rekt niet afleid5 dat de h]s5s d5k5 en aldus bov5 alle &]e organis*e lev5de /(massa's het voorregt bezitt51 om te d5k5 en dus ook te voel51 te ruik51 te zi5 enz4 ,bijna ev5 go$ kan m5 bijv4 aan e5ig +ezeg5d voorw]p bov5 &]e d]gelijke1 ma> niet +ezeg5de voorw]p5 het voorregt toek5n5 om zek]e geheime kra*t uit te oef554 ,wa>om buit5di5 aan de h]s5s bov5 de &]e z5uwknoopmassa's het v]mog5 om d5k5 toe te k5n51 en1 zoo m5 dit m9 ( me] als e5 v]mog5 van al de z5uwknoopmassa's bes*\wd1 wa>om kan m51 zooals bij afzett+ van l$emat51 van die z5uwknoopmassa's v]liez51 t]wijl de d5kbeeld5 9 hun geheel beh\d5 blijv58 ,wa>om kan m5 zelfs bij lag]e di]5 de h]s5s wegnem5 en zij nog?ans1 wa>s*ijnlijk t5 gevolge van bewu/e d5k+1 hunne l$emat5 beweg54 ,het komt ons integ5deel wa>s*ijnlijk voor1 dat de op blz4 #adc gemelde e5heid van ge5e z9tuigelijke indrukk5 v]oorzak5de beweg+ aan onze lig*am5 annex1 wanne] de bele$ig+ van dit lig*aam zek]e gr5z5 ov]s*rijdt1 hi] niet me] annex m$e kan blijv51 en1 ev5 als de op blz4 #ade gemelde d5k+ 7buit5 de onze be/a&e en onze organisatie ges*ikt voor de lev5som/&igh$5 tra*t5de te mak57 alsw>e vrij komt en dan 7zie lat]7 ge5e w]kdadige d5k+ kan bepal54 ,dat voorts organis*e /( ond] d5 invlo$ di] ge5e z9tuigelijke indrukk5 te weeg br5g5de beweg+ ont/aat en tegelijk]tijd uit anorganis*e /(f5 zam5ge/eld kan word51 behoeft niet me] te v]wond]51 als dat bijv4 wat]/( door electris*e ontl$+ van wat] en tegelijk op zuiv] *emis*e wijze te vorm5 is4 ,op blz4 #adf hebb5 wij gezegd dat de gee/ d] di]5 niet sle*ts quantitatief1 ma> tev5s ook qualitatief met d5 onz5 v]s*ilt4 ,e5 zoodanig v]s*il be/aat er e*t] ook tuss*5 d5 gee/ d] k9d]5 en die d] volwass55 en bij d5 op blz4 #ca gemeld5 /amboom van het m5s*elijke gesla*t moet de qualitatieve v]&]+ ev5ze] geleidelijk als de quantitatieve plaats gegrep5 hebb54 ,het be/aan van gelijksla*tigheid tuss*5 de ziel d] di]5 en die d] m5s*5 kan e*t] niet ontk5d word5 en1 zoo m5 aan de onze e5e toekom/ige /e$s voortdur5de gemiddelde v]groot+ toes*rijft1 moet e5e trag]e v]groot+ aan die d] di]5 toegek5d word54 ,m5 v]hoogt zi* dan tr\w5s ook niet door &]5 te v]lag51 en pass5de met e5 hoog]5 trap van gee/ontwikkel+1 dan de ?ans bij de m5s*5 be/a&e1 zal het welligt zijn1 om1 wanne] m5 van di]5 gewaagt1 niet sle*ts te d5k5 aan pond5 vlees* en vet1 ( zelfs aan e5 kun/ig physiologis* zam5/el1 ma> tev5s ook aan iets dat aan d5 kogel van d5 jag] en aan het mes van d5 slagt] ontsnapt4 ,het v]s*il 9 uitzigt en lev5swijze van wez5s1 elk&] als niet me] vreemd bes*\w5de1 wordt groot] na>mate de bes*av+ /ijgt1 en1 t]wijl bij ze] lag5 trap van bes*av+ de l$5 d] v]s*ill5de /amm5 elk&] vreemd ( vij&ig blijv5 en wre$heid en onv]s*illigheid jeg5s de di]51 gemis aan bes*av+ a&uidt1 zoo moet51 na>mate de bes*av+ /ijgt1 de m5s*5 m9d] exclusief en me] cosmopoliet word54 ,hetge5 op blz4 #adh gezegd is1 dat elk v]s*il 9 ziel/oe/&1 weg5s de w$]ke]ige w]k+ tuss*5 ziel en lig*aam1 gepa>d moet gaan met e5e (s*oon vol/rekt niet er m$e gev5r$igde v]&]+ bij het lig*aam 7ev5m9 als de v]&]+5 van uit z9tuigelijke indrukk5 be/a&e d5kbeeld5 met er aan gev5r$igde v]&]+5 bij de lig*am5 die z9tuigelijke indrukk5 opwekk5de71 moet niet aldus v]/aan word51 dat de ontwikkel+ en eig5s*app5 d] ziel geheel door het lig*aam 7de op blz4 #adc gemelde moleculaire beweg+1 de eig5 d5k+ bepal5de1 hi] niet bij g]ek5d7 bepaald word54 ,de ziel z\ zi* dan teg5ov] de invlo$51 door het lig*aam er op uitgeoef5d1 geheel lijdelijk moet5 g$rag51 iets dat wel bij de di]5 en vooral bij de lag]e me] dan bij de m5s*51 ma> vol/rekt niet volkom5 het geval is4 ,de wa>de van e5 wez5 wordt niet alle5 bepaald door hetge5 het is1 ma> tev5s door hetge5 het kan word51 zoodat bijv4 e5 wez51 9 g$aante en gee/ontwikkel+ met e5 vis* gelijk /a&e1 ma> met m5s*elijk5 aanleg begiftigd1 uit e5 gee/elijk oogpunt me] wa>de dan e5 w]kelijk5 vis* z\ bezitt54 ,de gee/elijke aanleg1 die1 door groot] te zijn1 de to5ame 9 gee/ontwikkel+ bevord]t1 is voorts bij elk individu niet onv]&]lijk1 ma> kan door inspann+ van d5 gee/ 7wa>ond] eig5lijk alle inspann+ begrep5 is1 omdat bijv4 het gevoel van spi]9spann+ tot het rijk d] d5k+ behoort7 v]groot word54 ,die inspann+ aldus beide de gee/elijke ontwikkel+ en d5 aanleg v]groot5de1 (s*oon deze laat/e m9d] snel1 zoo moet1 bij het niet be/aan van de v]groot+ di] gee/ontwikkel+ teg5ga&e oorzak51 zooals bijv4 de moeijelijkheid om de bewu/e aans*\w+ uit te breid51 die v]groot+ v]snell5de ges*i$54 ,de aanleg1 wa>door ond] gee/9spann+ de z$elijke ontwikkel+ van d5 m5s* to5eemt1 be/aat na> ons inzi5 9 d5 graad van v]hev5heid van het k>akt]4 ,zoo bijv4 iem& zi* veel moeite geeft om bet] te h&el51 v]groot hij zijne z$elijke ontwikkel+1 ma> tev5s v]bet]t hij zijn k>akt]1 wa>door lat] dezelfde to5ame 9 gee/ontwikkel+ hem ligt] zal vall51 en dus bij gelijke inspann+ als vroeg]1 zij groot] dan to5 zal word54 ,de graad van z$elijke ontwikkel+ hangt veel me] van de opvo$+ en van de maats*appij af wa> b9n5 m5 op deze a>de tre$t1 dan van het k>akt]4 ,h$5daags*e m5s*51 ge5 v]hev5] k>akt] bezitt5de dan oude ,rome951 dompel5 bijv4 niet als zij de krijgsgevang55 9 slav]nij1 v]/oot5 niet zoo ligt als zij hunne e*tg5oot51 hakk5 9 s*ijnba> wanhop5de om/&igh$5 niet zoo ligt als zij1 door middel van zelfmoord1 d5 gordiaans*e knoop door1 9 plaats van te tra*t5 hem te ontw>r51 kortom zij /aan hoog] 9 z$elijke ontwikkel+ als die oude ,rome954 ,bij de intellectuele ontwikkel+ /aat de aanleg vooral 9 v]b& met de op blz4 #fg gemelde door oef5+ v]kreg5 en niet door middel van de spraak uitdrukb>e d5kbeeld54 ,m5 zal bijv4 ontw>5 dat b9n5 zek]e gr5z51 hoe lang] m5 zi* 9 iets geoef5d heeft1 hoe gemakkelijk] het valt om er zi* v]d] 9 te bekwam51 zoodat de bekwaamheid v]snell5de to5eemt4 ,v&a> de v]wond]lijke hoogte wa>9 m5s*5 het br5g5 9 zak51 wa>9 zij zi* bijzond] oef551 do* hi]bij w]k5 de bep]k!id d] bewu/e aans*\w+1 de lev5som/&igh$5 en zek] besef van g5oegzaamheid1 die &]s v]snell5de to5ame d] intellectuele ontwikkel+ 9 het e5 ( &] teg54 ,die inspann+1 wa>door de gee/ontwikkel+ en te gelijk1 ma> 9 m9d]e mate d5 aanleg v]groot1 is e*t] /e$s e5e ov]maat van inspann+ bov5 die noodig om die gee/elijke ontwikkel+ op dezelfde hoogte te h\d54 ,voor zooveel de inspann+ hi]toe w]kt1 komt het ons voor dat zij ons aang5aam moet zijn4 ,tr\w5s zij z\ be/aan bij e5 v]&]lijk5 toe/& van onz5 gee/ en hi]bij moet1 zooals op blz4 #dg en #fd gezegd is het e5 geheel voor het &] ges*ikt zijn4 ,deze sle*ts voor de be/5dig+ d] v]kreg5 gee/ontwikkel+ gevord]de inspann+ is na> ons inzi5 tijd5s het wak5 groot] dan g$ur5de d5 slaap1 bij hooge gee/ontwikkel+ groot] dan bij kle9e1 aldus bij de m5s*5 groot] dan bij de di]5 en groot] bij e5e natuur van d5 gee/ wa>bij deze /]k g$rev5 wordt na> v]hoog+ zijn] ontwikkel+ #dd4 ,sle*ts voor zoov]re de v]groot+ 9 aanleg en gee/ontwikkel+ e5] g5]atie door eig5 to$o5 op de lig*am5 van d]zelv] l$5 en op de opvo$+ d] volg5de g5]atie van invlo$ is1 zal deze er p>tij van trekk54 ,dit b$rag vormt e*t] e5e kle9]e breuk di] v]groot+1 voor zoov]re deze d5 aanleg dan voor zoov]re die v]groot+ de gee/elijke ontwikkel+ betreft4 ,9 wet5s*appelijke ontwikkel+ zijn de volk5 g$ur5de de to5em+ d] bes*av+ het mee/e toeg5om51 9 de kun/5 veel m9d]1 omdat hetge5 m5 da>omtr5t weet moeijelijk] m$et$eel5 is dan 9 zak5 van wet5s*ap1 en 9 aanleg voor de kun/5 nog veel m9d]4 ,op blz4 #adf hebb5 wij gezegd1 dat bij de anorganis*e lig*am5 er van ge5e deugd ( ges*ik!id voor het v]ke]5 9 zek]e om/&igh$5 en van v]hoog+ van organisatie sprake kan zijn4 ,het is er e*t] v]re van af dat hi]bij de uitw]k+ d] ,natuurwett5 na> ge5 doel z\ /rev54 ,bes*\wt m5 bijv4 de anorganis*e lig*am5 niet afzond]lijk1 ma> tot hemelboll5 gemasse]d1 zoo kan bij deze ze] wel sprake zijn van deugd 9 eig5 belang1 welke bijv4 z\ be/aan 9 het v]mog5 om e5 afzond]lijk be/aan te p]petu]51 om niet /e$s 9 snelheid af te nem51 om kor/5 en gasvormige omhulsels te bezitt51 om bij e5 en &] v]s*eid5heid van a>d en van temp]atuur 9 /& te h\d5 enz4 ,ook kan het zijn dat de hemelboll51 door zam5pakk+ van d5 e!r ( algeme5e enkelv\dige o]/(1 b9n5 en om hun opp]vlak geleg51 er bij *emis*e v]b9d+5 te weeg br5g51 de natuur van hun eig5 be/&deel5 aan di5 e!r gev5 en aldus 9 massa to5em51 hetge5 met de v]groot+ d] gee/5 te v]gelijk5 z\ zijn1 t]wijl de neig+ di] boll5 om 9 massa toe te nem5 met d5 aanleg di] gee/5 z\ ov]e5kom54 ,hoe groot] afwijk+5 er van de ges*ik/e organisatie d] plant5 en di]5 t5 gevolge van zek]e accid5tele oorzaak be/aat1 hoe /]k] de oorzaak1 des ges*ik/e organisatie tra*t5de voort te br5g51 de v]d]e v]groot+ di] afwijk+ teg5gaat en deze1 wanne] die accid5tele oorzaak niet me] be/aat1 tra*t te v]nietig54 ,hi]van1 kan de algeme5e r$5 zijn1 dat1 wanne] natuurw]k+5 zek]e afwijk+ van e5 toe/& voortbr5g51 de v]d]e v]groot+ di] afwijk+ /e$s bezwa>lijk] voor h5 wordt en &]e natuurw]k+5 e5 t]uggang /]k] tra*t5 voort te br5g54 ,de ongelijkheid 9 snelheid van naa/ elk&] beweg5de lig*am5 doet bijv4 gewone snelh$5 door middel d] wrijv+ 9 w>mtebeweegkra*t ov]gaan1 do* de ongelijke druk1 bij w>me lig*am5 be/a&e1 doet w$] w>mte 9 gewone snelh$5 v]&]54 ,hoe me] er nu van die snelh$5 en hoe m9d] w>mte er be/aat1 hoe /]k] die uitw]k+ d] wrijv+ en hoe zwakk] die dez] ongelijkheid 9 drukk+ zal zijn4 ,bij ongelijkheid van temp]atuur v]spreidt zi* de w>mte van de w>m/e na> de k\d/e plaats5 en wordt de temp]atuur ov]al me] egaal1 do* wa> er electris*e s*eid+ plaats heeft1 wordt er w>mte erg5s opg5om5 en deze bij electris*e v]b9d+ 9 w>mte1 van hooge temp]atuur omgezet1 zoodat alda> de temp]atuur veel hoog] dan eld]s wordt en aldus de ongelijkheid er van op de v]s*ill5de plaats5 h]/eld wordt #de4 ,0 de a>de van b9n5 va/1 zoo z\ het rivi]- en beekwat] de grondspecie na> zee vo]51 de golv+ d] zee deze /(f5 op d]zelv] bodem egalis]5 en e9delijk de a>dkor/ volmaakt vlak en ov]al met e5e ev5 diepe zee ov]dekt rak54 ,de a>de is e*t] van b9n5 met 7zie hi]bov57 9 beweg+ geh\d5 gesmolt5 lava gevuld en da> deze specifiek wat ligt] dan de a>dkor/ is1 zoo zal1 wa> die lava deze kor/ van ond]5 afs*uurt1 deze dunn] en aldus1 t] bew>+ van het hydro/atis*e ev5wigt1 opgeligt word54 ,eld]s het teg5ov]ge/elde plaats hebb5de1 zoo zull5 hi]door de ongelijkh$5 van d5 bodem h]/eld word5 #df4 ,ook op maats*appelijk gebi$ ontbrek5 niet die dit groot] word5 d] accid5tele afwijk+5 en1 na>mate die afwijk+5 zulks zijn1 /]k]1 teg5ga&e w]k+54 ,wordt er bijv4 weg5s het be/aan e5] accid5tele oorzaak1 m9d] go$ en me] kwaad g$aan1 zoo lijdt de maats*appij hi]ond] en tra*t zij dit te ke] te gaan door me] moeite t] z$elijke v]bet]+ d] m5s*5 aan te w5d51 b5ev5s door de beloon+5 en /raff5 te v]groot5 #dg4 ,zoo de hemelboll51 door de w]k+ d] wrijv+ d] vloei/(f5 di] boll5 teg5 die van &]e boll5 wa>teg5 zij bots5 7want1 voordat zulk e5e bots+ mogelijk wordt1 zull51 weg5s d]zelv] ond]l+e aantrekk+1 hemelboll5 zoo /]k uitgezet en dus k\d] word5 en zooveel w>mte uit d5 omr+5d5 e!r opnem5 en b9d5 dat d]zelv] be/&deel5 tot d5 gasvorm ov]gaan7 veel kle9]e ban5 v]krijg51 zal e5e &]e w]k+ die ban5 /]k] tra*t5 te v]groot5 #dh4 ,/el bijv4 dat e5e groep betrekkelijk kle9e hemelboll5 langs e5e elliptis*5 baan om e5 &]5 bol1 9 het e5e br&punt van die ellips geleg51 beweegt1 zoo zull5 de kle9e boll5 d] groep buit5di5 g$urig na> elk&] toe1 digt a*t] elk&] he5 en1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 w$] van elk&] afgaan2 zij zull5 aldus gemiddeld groot]e result]5de snelh$5 bezitt51 dan zoo zij sle*ts e5 enkel5 bol vormd51 wa> e*t] hunne result]5de elliptis*e baan krom is1 zooals bijv4 digt bij het p]ihelium1 zull5 zij1 weg5s het bezit di] bijzond]e snelh$5 mee/ groot]e ban5 erlang5 welke e*t] voor elk di] kle9e boll5 niet dezelfde als van de &]e zal zijn4 ,v]d] gekom5 zal e*t] d]zelv] ond]l+e aantrekk+ h5 w$] na> elk&] toe do5 gaan1 do* da> zij mee/ e5e groot]e baan v]kreg5 hebb51 de result]5de baan1 wa> langs nu die groep van kle9e boll5 beweegt1 groot] dan vroeg] geword5 zijn4 ,dit nu zal insgelijks het geval zijn1 zoo die groep v]vang5 wordt door e5 enkel5 vloeib>5 bol wa>b9n5 er /room5 be/aan1 zoodat de vloei/(massa's van di5 bol1 behalve d]zelv] snelheid langs e5e elliptis*e baan nog bijzond]e snelh$5 bezitt54 ,het uite5loop5 d] zooev5 gemelde groot] geword5 ban5 zal zulk e5 vloeib>5 bol /]k uitzett5 en v]vorm51 do* de ond]l+e aantrekk+ di] massas 7nu 9 teg5/ell+ van bij het voorga&e geval door de drukk+ di] massas teg5 elk&] w$]/aan7 die v]vorm+1 wanne] die bol voorbij het p]ihelium gekom5 is1 met behulp d] wrijv+ van liev]l$e te loor do5 gaan1 zond] ev5wel de baanv]groot+ van het zwa>tepunt van d5 bol te kunn5 v]nietig54 ,/elt m5 nu dat wanne] die boll5 groot] zijn1 bij het be/aan van groot]e onzuiv]e en ze] /]k elliptis*e ban5 om elk&]1 de baan v]groot5de en v]kle95de w]k+5 teg5 elk&] opweg51 zoo zal1 wanne] van e5e groep hemelboll5 de l$5 groot] word5 door1 zooals op blz4 #aed gezegd is1 e!r tot hunne zelf/&igheid te v]vorm51 de ban51 welke zij om elk&] bes*rijv51 ook groot] word5 en aldus de groep 9 omvang to5em5 en de gemiddelde positie di] boll51 bij d]zelv] aphelium geleg51 v]d] van het middelpunt d] groep kom54 ,zelfs z\ zoo iets plaats hebb51 wanne] die boll5 langs e5e s*il v]spreid w>5 da>1 t5 gevolge van d]zelv] ond]l+e aantrekk+1 t]wijl sommige di] boll5 v] van &]5 geleg51 ze] nabij /il zull5 /aan1 &]e digt] bij elk&] gekom51 zek]e snelh$5 en ook ontbond5e snelh$5 rak5de aan het opp]vlak di] s*il zull5 bezitt54 ,elke bol zal nu b9n5 betrekkelijk korte tijd5 zulke ontbond5e snelh$5 bezitt51 zoodat1 zoo de aantrekk+skra*t plotsel+ v]dwe51 de boll5 di] s*il gemiddeld buit5wa>ts z\d5 beweg5 en zi* v]spreid54 ,da>5teg5 zal de result]5de aantrekk+ van al de ov]ige boll51 langs het opp]vlak di] s*il v]spreid1 de teg5 ge/elde uitw]k+ do54 ,bij v]groot+ di] boll5 moet dan alsw>e de s*aal van het geheel groot] word5 en aldus sle*ts bij e5 groot]5 diamet] di] s*il die c5trifugale w]k+ aan die result]5de aantrekk+ gelijk zijn4 ,zulke boll5 zull5 niet met elk&] kunn5 zam5smelt51 weg5s de teg5ge/elde snelh$5 welke zij bezitt51 wanne] zij teg5 elk&] bots51 en1 bij het aphelium geleg51 dan ond] de ov]he]s*5de aantrekk+ van deszelfs e55 en dan ond] die van deszelfs &]5 buur kom5 en alzoo dan na> d5 e5 en dan na> d5 &] gaan1 er a*t] om he5 trekk5 en1 door de w]k+ d] traagheid1 v]trag5de ongeve] na> d]zelv] vorige plaats5 t]ugke]54 ,ont/aan er nu bij het midd5 van bov5gemelde groep5 nieuwe boll51 door zam5pakk+ van d5 omr+5d5 e!r van af e5e kle9/ e9dige massa zi* v]d] v]groot5de1 en gaan de &]e boll5 di] groep door zam5pakk+ en omzett+ van d5 omr+5d5 e!r 9 hunne zelf/&igheid voort met 9 massa toe te nem51 zoo zal zulk e5e groep /e$s me] omvang v]krijg5 en de buit5/e boll5 er van de oud/e1 groot/e en gemiddeld snel/ beweg5de zijn4 ,w>5 al die boll5 regelmatig gegroepe]d en 9 ru/1 zoo z\ zulk e5e groep door de w]k+ d] aantrekk+skra*t kle9] word51 ma> de elk&] nad]5de boll5 9 snelheid to5em51 digt a*t] elk&]1 en nadi5 door de w]k+ d] traagheid w$] buit5wa>ts gaan2 de groep w$] groot] word51 t]wijl deze boll5 9 snelheid afnem5 en zij w$] voor e5 oog5blik 9 d5 primitiev5 toe/& kom54 ,bij onregelmatige groep]+ be/aan 9 zek] opzigt al de toe/&51 zooals zooev5 gezegd is a*t]volg5s bij de regelmatige groep]+ plaats hebb5de1 tegelijk4 ,hi] kom5 er boll5 v] van elk&] en circa 9 ru/1 eld]s zijn zij digt tot elk&] g5ad]d en bezitt5 zij groote snelh$5 dan 9 deze en dan 9 ongeve] teg5ge/elde rigt+1 zoodat het opp]vlak d] groep wel hi] zi* na> buit5 en eld]s zi* wat na> b9n5 kan v]plaats51 ma> onmogelijk 9 grootte /]k kan v>i]54 ,de v]groot+ d] snelh$5 d] 9 massa toeg5om5 boll51 zal hi]bij ont/aan door de v]groot+ d] aantrekk5de massa's1 die van d]zelv] ban51 zie blz4 #aeg1 door v]m9d]+ d] snelh$5 wa>m$e de vloeib>e massas van elk di] boll5 zi* betrekkelijk d]zelv] zwa>tepunt5 v]plaats5 en die laat/e snelh$51 zie blz4 #aee1 door ongelijke drukk+ b9n5 die vloeib>e massas ond] omzett+ 9 snelh$5 van w>mte ont/aan door omzett+ van e!r 9 de zelf/&igheid di] boll51 da> dit ond] s*eikundige v]b9d+ plaats heeft4 ,bij die v]groot5de hemelboll5 kan er nu e5 /rijd be/aan tuss*5 twee teg5ge/elde w]k+51 namelijk die d] w>mte van d5 er b9n5 en buit5 teg5 gecomprime]d5 onomgezett5 e!r1 uitzett+ di] boll5 en ond] w>mteopnem+ *emis*e ontl$+ van d]zelv] be/&deel5 tra*t5de te v]oorzak5 en die d] zam5p]s5de w]k+ d] zwa>tekra*t en welligt ook d] b]o]+ d] hemelboll5 be/&deel5 deze ond] w>mteafgev+ *emis* zam5ge/eld] pog5de te do5 word54 ,heeft nu laat/ gemelde w]k+ e]/ de ov]h& bov5 die d] w>mte en moet zij nadi5 hi]voor ond]do51 zoo zull5 de boll5 e]/ 9 dig!id to5em5 en qualitatief me] van d5 e!r gaan v]s*ill5 en nadi51 wanne] zij tot op zek]e di/antie van het middelpunt d] groep gekom5 zijn1 het omgeke]de gaan plaats hebb5 en dit /e$s aanh\d51 t]wijl zij1 me] en me] 9 massa to5em5de1 v]d] van dit middelpunt kom54 ,die to5em+ 9 massa di] boll51 door omzett+ van d5 e!r er b9n5 en er omhe51 zal wel op het /]k/e zijn1 wanne] d]zelv] be/&deel5 op het mee/e met die van d5 e!r v]s*ill5 en d]zelv] dig!id op e5 maximum is2 do* lat]1 wanne] zij me] e!ra*tig geword5 zijn1 niet geheel v]dwijn54 ,er be/aat aldus ge5 e9dig5 gr5s voor de v]groot+ di] boll51 do* zij kunn5 ge5e one9dige grootte b]eik5 en tev5s 9 natuur hoe we9ig ook met d5 e!r v]s*ill5 en hi]m$e niet geheel e5zelvig zijn4 ,b9n5 die e5e groot]e dan elke e9dige ruimte besla&e /]r5groep1 zal er nu e5e bolvormige s*il be/aan1 wa> b9n5 van de middelpuntszijde er g$urig boll5 intr$51 aan de &]e zijde er boll5 uitgaan en wa>b9n5 de boll5 e5e groot]e dig!id en *emis*e zam5ge/eldheid dan t] w$]zijde er van bezitt54 ,alsdan moet5 na> ons inzi5 de electrieke v]b9d+5 ge/olde1 gecond5se]de ( gasvormige /(f5 bij die boll5 op zulk e5e hooge temp]atuur br5g51 dat zij voor ons wa>neemba> li*t uit/ral51 want to* wanne] die hemelboll5 ze] e!ra*tig zijn moet5 zij 9 temp]atuur we9ig bov5 de gemiddelde van d5 e!r v]hev5 zijn en kunn5 zij aldus dan kwalijk als vurige nevels voor ons zigtba> zijn4 ,sle*ts de /]r5 b9n5 die s*il geleg5 en dan nog sle*ts e5 deel er van1 omdat vele ge5 voor ons wa>neemba> li*t uit/ral51 ( door &]e voor ons donk]e boll5 gemasque]d zijn1 moet5 zi* voor ons als zonn5 v]toon54 ,al de /]r5 9 dit geval zijnde moet51 zoo deze hypo!se jui/ is1 weg5s de kromte van bov5gemelde s*il1 alsm$e omdat m5 sle*ts het li*t d] /]r5 b9n5 e5 segm5t di] s*il kan zi51 ons op ge5 groot5 cirkel omspann5d5 en aldus d5 hemel 9 twee wat 9 grootte v]s*ill5de deel5 splits5d5 onregelmatig5 r+ 7d5 ,melkweg7 op het digt/e gegroepe]d voorkom54 ,de bewon]s van elk di] boll5 b9n5 die s*il geleg51 zull5 aldus hun eig5 melkweg aans*\w51 ev5 als iem&1 op e5ige plaats /a&e1 zijn eig5 horizon bezit1 en1 ev5m9 als voor m5s*51 op v]s*ill5de plaats5 /a&e1 langs d5 horizon dezelfde voorw]p5 zi* v]heff51 ev5m9 de melkweg5 d] bewon]s d] v]s*ill5de boll5 di] s*il dezelfde zonn5 bevatt54 ,met d5 blik na> het middelpunt van het kle9/e cirkelvlak1 door hun ,melkweg gevormd1 g]igt1 zull5 e*t] all5 na> het middelpunt van de /]r5w]eld zi51 en voor ons dit middelpunt 9 de rigt+ van het /]r5beeld1 het ,ho(dha> van ,b]5ice zijn4 ,ev5m9 als de hemelboll51 weg5s de teg5ge/elde snelh$51 welke zij1 teg5 elk&] bots5de1 bezitt51 die 7bij het alsdan zijn dampvormig van m9/5s d5 kle9/5 di] beide boll57 weg5s het be/aan van ve]kra*t niet zull5 v]dwijn51 kunn5 zam5smelt51 ev5m9 kunn5 zij zi* na> ons inzi5 9 v]s*ill5de hemelboll5 splits5 #di4 ,het planet5/elsel is na> ons inzi5 het gevolg e5] accid5tele w5tel+ d] zon om d]zelv] z1 en deszelfs toevallig be/aan heeft na> ons inzi5 d5 volg5d5 oorsprong gehad4 ,zoo e5e groep van hemelboll5 7bijv4 ont/aan1 door dat bij die boll5 de baanv]kle95de w]k+ de baanv]groot5de w]k+ tijdelijk heeft ov]tr(f57 door e5 er buit5 geleg5 hemelbol a wordt aangetrokk5 en dat 9 die groep zi* e5 hemelbol b bev9dt zooals zon1 veel groot] zijnde dan de &]e boll5 c van die groep1 lat] de planet51 zoo zal de bol b bij a gekom51 7ev5 als de komet5 bij d]zelv] p]ihelium7 gasvormig en uit]/ /]k uitgezet zijn4 ,bots5 nu die beide boll5 a en b s*eef teg5 elk&]1 zoo zull5 zij asw5tel+5 v]krijg51 9 /& blijv5de1 nadat zij zi* w$] van elk&] v]wijd]d hebb54 ,de boll5 c zull5 dan betrekkelijk d5 bol b ze] komeeta*tige ban5 bezitt51 en teg5 b bots5de door de asw5tel+ van di5 bol snelh$5 ongeve] loodregt op die ban5 kunn5 erlang54 ,tegelijk door de w]k+ d] wrijv+ 9 l5gte afnem5de1 zull5 die ban51 door de impulsie d] asw5tel+ van b aan de boll5 c gegev51 bre$] word51 en krimpt nu die bol b 91 doordat hij zi* van d5 bol a v]wijd]t1 nadat de boll5 c er aldus h]haaldelijk teg5 gebot/ zijn1 zoo kan e5e &]s onv]mijdelijk nieuwe bots+ d] boll5 b en c v]m$5 word54 ,wel is wa> zal1 wanne] de asw5tel+ssnelheid bij d5 ev5a> van d5 bol b kle9] is dan de snelh$5 d] boll5 c bij hun p]ihelium digt bij het opp]vlak van d5 uitgezett5 bol b1 de ban5 dez] nog vrij /]k uitmiddelpuntig moet5 zijn1 do* die uitmiddelpuntigheid1 t]wijl die ban5 en tegelijk de bol b kle9] word51 kunn5 v]m9d]54 ,hoe snell] de hemelbol b1 wa>teg5 die bots+5 van c ges*i$51 om deszelfs z w5telt1 hoe g]+] de uitmiddelpuntigheid di] ban5 van c zal word5 en zij is nu bij de b9n5komet5 kle9] dan bij de buit5komet51 bij de coplanet5 w$] kle9] dan bij e]/gemeld5 komet51 en bij de planet5 ,v5us en ,neptunus w$] m]kelijk kle9] dan bij de coplanet54 ,de komet5 en planet5 voor geheel v]s*ill5de hemellig*am5 te h\d51 komt ons ev5 ongegrond voor als het /ell5 dat de inwon]s van twee /$5 op v]s*ill5de wijz5 gekle$ gaan1 zoo m5 de e5e /ad sle*ts ov] dag en de twe$e sle*ts des na*ts bezoekt4 ,wij zi5 to* de komet5 sle*ts wanne] zij betrekkelijk digt bij de zon gekom51 zoo als op bl4 #aee gezegd is1 uitg]ekt1 misvormd en tot d5 dampvorm ov]gegaan zijn4 ,het beweg5 d] mee/e komet5 9 dezelfde rigt+ als die wa>9 de zon om d]zelv] z w5telt1 maakt buit5di5 wa>s*ijnlijk dat vele er van1 ev5 als de planet51 teg5 het w5tel5de zonsopp]vlak gebot/ hebb54 ,op blz4 #aeh hebb5 wij gezegd dat1 na>mate hemelboll5 groot] zijn1 bij groot]e ban5 de deze v]kle95de en v]groot5de w]k+5 aan elk&] gelijk zijn4 ,van da> welligt1 dat de groot/e planet5 gemiddeld het v]/e van de zon geleg5 zijn4 ,bij groep5 van betrekkelijk kle9e boll51 om e5e /] zooals de zon primitief e5 /]k uitmiddelpuntige baan bes*rijv5de en lat]1 wanne] die baan me] cirkelvormig en kle9] geword5 is1 langs de gans*e l5gte d]zelve v]spreid rak5de1 moet bij deze /ell+ de totale massa d] boll5 di] groep 9 rek5+ gebragt word54 ,de coplanet51 de lig*am5 van het zodiakaalli*t en de r+5 van ,saturnus hebb5 welligt primitief zulke groep5 van betrekkelijk kle9e boll5 gevormd4 ,wanne] bij zulke langs e5e we9ig uitmiddelpuntige baan v]spreide boll5 van zulk e5e zi* dan niet me] bij het aphelium w$] vorm5de groep1 e5 d]zelv] de &]e 9 massa v] ov]treft en e5e snelle asw5tel+ bezit1 moet5 de kle9]e boll5 di] voormalige groep er teg5 bots5de ev5zoo we9ig uitmiddelpuntige ban5 er om v]krijg5 als op blz4 #afa voor de planet5 aangegev5 is4 ,van da> d5 oorsprong d] satellit54 ,wa>s*ijnlijk zijn e*t]1 tijd5s de vorm+ van het planet5-/elsel1 de baanv]kort5de w]k+5 sle*ts weg5s accid5tele om/&igh$5 groot] dan de baanv]l5g5de gewee/1 zoodat nu die oorzaak met me] be/a&e1 ev5m9 als e5e oorzaak van in/&h\d+ d] asw5tel+ d] zon en planet51 bij deze laat/e1 alsm$e bij de man5 de baanv]l5g5de w]k+5 de ov]h& bov5 de teg5ov]ge/elde kunn5 bezitt5 en 9 de uit]/ v]re toekom/ het gans*e planet5-/elsel uit elk&] rukk51 zoodat d]zelv]1 alsdan uit]/ lange komeeta*tige ban5 v]krijg5de l$5 niet me]1 ( al?ans niet me] uitsluit5d om de zon zull5 w5tel51 ma> elk hunn] op zi* zelf zal /aan4 ,e5e afs*eid+ van r+vormige massa's langs d5 ev5a> d] om d]zelv] z w5tel5de zon1 komt ons onmogelijk voor1 da> bij di5 ev5a> de snelheid van omw5tel+ nimm] zoo groot kan gewee/ zijn1 dat de zonsaantrekk+ niet 9 /]ke mate de ov]h& bov5 de c5trifugale kra*t bezat4 ,wanne] m5 e5e ze] v]vormb>e massa met zek]e snelheid duwt ov] e5 wrijv5d vlak1 zull5 d]zelv] hi] langs v]s*uiv5de deel5 e5e kle9]e snelheid v]krijg51 dan die hoog] bov5 dit vlak beweg5de1 do*1 weg5s de gemakkelijke v]vormba>heid di] massa1 deze1 door de ongelijke v]plaats+ van d]zelv] deel51 /]k uitg]ekt word5 en niet gaan kantel54 ,dit laat/e zal da>5teg5 wel ges*i$51 zoo die massa door zek]e inw5dige1 kra*t bolvormig poogt te blijv5 en aldus die uitrekk+ er van teg5gegaan wordt4 ,bij de op blz4 #afa gemelde s*eve bots+ d] /]k uitgezette en geheel dampvormig geword5 zon1 be/aat nu zoodanig e5 geval1 da> de eig5 aantrekk+ d] zon die onbepaalde v]vorm+ hi]van bij d]zelv] opp]vlak teg5gaat4 ,de rot]5de1 beweg+ d] zon b1 t5gevolge van d]zelv] s*eve bots+ teg5 e5 &] hemellig*aam a1 is aldus sle*ts mogelijk1 wanne] de aantrekk+ d] zon bij het opp]vlak hi]van mee/] blijft4 ,wel is wa> zal de dampvormige zon1 zi* v]wijd]5de van d5 hemelbol a1 w$] kle9] word51 en hi]door de kromm+ en di5t5gevolge ook de c5trifugale kra*t bij d]zelv] ev5a> to5em51 do* m5 h\de 9 het oog dat dit v]kle95 en kromm] word5 van d5 zonsev5a> door de er bij be/a&e c5trifugale kra*t teg5gew]kt wordt en1 wanne] die kra*t ze] nabij gelijk wordt aan de zonsaantrekk+1 bijna geheel v]h9d]t wordt1 zoodat alsdan de v]kle9+ van het zonnelig*aam ond] w>mte afgev+ me] door to5em+ d] afplatt+ zal ges*i$54 ,buit5di5 zal de asw5tel+ d] zon /room5 b9n5 de gasvormige massa di] zon do5 ont/aan1 en de hi]bij on/a&e wrijv+ die asw5tel+ zoodanig v]kle951 dat de c5trifugale kra*t1 tijd5s het kromm] word5 van di5 ev5a>1 hi]bij wel niet belangrijk zal to5em54 #ej ,na> ons inzi5 bezit de e!r zek]e aantrekk+/rill+51 welke om li*am51 groot] specifiek dan di5 e!r bezitt5de1 zond] dat de er bij be/a&e1 beweegkra*t v]&]t1 zulk e5e wijzig+ ond]gaan1 dat zij op conc5trieke bolopp]vlakk5 aantrekk+5 na> die lig*am5 voortbr5g54 ,gaat er nu hi] na> toe e5ig &] lig*aam1 zoo kan het zijn dat dit op zijn weg die aantrekk+/rill+5 9 gewone snelh$5 bij deszelfs massa omzet1 en wel 9 /]k]e mate1 na> gelang het digt] bij het aantrekk5de lig*aam komt4 ,volg5s deze hypo!se z\ de beweegkra*t ( lev5dige kra*t /e$s e5e snelheid1 ( liev] het quadraat hi]van zijn1 zoodat1 wanne] m5 zegt snelh$5 gaan v]lor5 door ov]w9n+ van af/oot+ ov] zek]5 weg1 zij w]kelijk 9 &]e niet direct wa>neemb>e snelh$5 omgezet word54 ,elk d] atom5 van e5 homoge5 lig*aam 7bij hetzelfde lig*aam niet dezelfde behoev5de te blijv5 en die m51 wanne] m5 ze one9dig digt bij elk&] /elt te zijn1 one9dig kle9 moet v]ond]/ell571 draagt bij tot vorm+ van al deszelfs eig5s*app5 bij de v]op5b>+ van deszelfs zelf/&igheid door beweg+1 en 9 ov]e5kom/ hi]m$e moet bij de v]op5b>+ d] zelf/&igheid door d5k+1 die van elk5 atoom tot elk d5kbeeld van e5 gee/ bijdrag51 en dus e5 deel d] d5k+ van elk di] atom5 tot het e5e d5kbeeld1 e5 &] deel tot e5ig &] d5kbeeld enz4 ,de eig5s*app5 d] v]op5b>+ d] zelf/&igheid door beweg+ zijn 9 vele opzigt5 met die d] v]op5b>+ di] zelf/&igheid door d5k+ te v]gelijk51 zoo m5 de hemelboll5 met de e9dige gee/5 en de e5e one9digmaal groot]e massa dan al die boll5 te zam5 bezitt5de e!r met het o]wez5 v]gelijkt4 ,op blz4 #ade hebb5 bijv4 gezegd1 dat de d5kbeeld5 van d5 o]gee/ invlo$ uitoef55 en ge9flu5ce]d word5 door de d5kbeeld5 d] afges*eid5e gee/5 en bij d5 e!r heeft1 met betrekk+ tot de hemelboll51 iets d]gelijks plaats4 ,het digt bije5 ligg5 di] boll5 kan m5 bijv4 v]gelijk5 met het met elk&] 9 contact zijn van gee/5 7iets dat 9 het algeme5 niet het digtbij elk&] zijn d] er aan annex zijnde lev5de lig*am5 vord]t71 d]zelv] ond]l+e aantrekk+ wordt bij de gee/5 v]vang5 door de neig+ dez] om met elk&] 9 contact te kom51 d]zelv] snelheid en 9 het algeme5 de er bij be/a&e beweegkra*t met de w]kdadige d5k+ van gee/5 en1 t]wijl bij de boll5 die snelh$5 op het groot/e zijn1 wanne] zij elk&] op het mee/e g5ad]d zijn1 zoo is de w]kdadigheid van gee/5 op het groot/e1 wanne] zij met &]e gee/5 op het /]k/e 9 contact zijn4 ,ev5 als twee hemelboll5 van ongelijke massa ev5veel beweegkra*t kunn5 bezitt51 zoo kunn5 gee/5 van ongelijke grootte1 ( &]s gezegd 9 het bezit van e5 ongelijk aantal d5kbeeld5 7de /]kte en diepte dez] hi]bij 9 a*t nem5de7 9 ev5 /]ke mate w]kdadig zijn1 en bij die gee/5 wordt die w]kdadigheid groot] ( kle9]1 na> mate zij met groot]e ( kle9]e gee/5 9 contact zijn1 ev5 als de hemelboll5 trag] ( snell] beweg51 na>mate zij door kle9]e ( groot]e &]e boll5 aangetrokk5 word54 ,de ov]he]s*5de w]k+ door groot]e gee/5 ov] kle9]e1 wa>m$e zij 9 contact zijn1 uitgeoef5d1 kan v]gelek5 word5 met die van groote boll5 op de ban5 van kle9]e en het v]/rooid ligg5 dez] laat/e met het gemis van collectieve w]k+ bij ov]he]s*t word5de wez5s4 ,die hemelboll5 oef55 7zie blz4 #afe7 door tuss*5kom/ van d5 e!r invlo$ op elk&] uit1 de gee/51 volg5s het op blz4 #ade gemelde1 door tuss*5kom/ d] d5kbeeld5 van d5 o]gee/ en1 ev5 als g5e1 wanne] zij elk&] nad]5 7zie blz4 #afe door omzett+ van e!rtrill+5 9 snelh$5 bij hunne massa's7 beweegkra*t uit d5 e!r opnem51 zoo kan m5 /ell5 dat de gee/51 bij het /]k] 9 contact kom5 met &]e gee/51 om hunne lat5te d5kbeeld5 w]kdadig te mak51 d5kkra*t van d5 o]gee/ ontle554 ,de door de nad]+ d] boll5 ont/ane snelh$5 heeft tot gevolg dat zij zi* w$] van elk&] v]wijd]51 en die v]wijd]+ dat d]zelv] snelh$5 kle9] word54 ,bij de gee/5 moet ev5ze] 7zie blz4 #hg7 het voortgebragte uitputt5de w]k5 op het voortbr5g5de1 en aldus de w]kdadigheid van gee/5 d]zelv] contact 7wa>van de wijzig+5 met de v]&]+5 9 rigt+ d] snelh$5 d] boll5 v]gelijkba> zijn7 v]zwakk5 en die laat/e v]zwakk+ w$]om leid5 om die w]kdadigheid te v]m9d]54 ,op blz4 #gc en #hd hebb5 wij dan ook aangegev51 hoe de w]kdadigheid d] gee/5 de er annex aan zijnde lig*am51 met wi] behulp zij 9 contact met &]e gee/5 zijn1 v]nield en op blz4 #gc en #gh hoe die v]niel+ de w]kdadigheid di] gee/5 v]m9d]t4 ,e5 e9delijk volslag5 gemis hi]van bij d5 dood di5t e*t] kra*t5s bov5gemelde wet te leid5 tot de v]groot+ van het contact met &]e wez5s en alzoo tot het ont/aan van de hi]voor gevord]de hulpmiddel54 ,de d5k+1 behoor5de bij de lev5de organis*e w]eld van hemelboll51 z\ m5 tot deze kunn5 /ell5 9 dezelfde v]h\d+ te /aan1 als de lig*am5 bij die d5k+ annex1 7en zie blz4 #adc wel te ond]s*eid5 van de moleculaire beweg+ deze bepal5de7 tot die d5k+ zelve4 ,g$urig v]wissel5 die lig*am5 van deel51 en ev5zoo kunn5 die organis*e w]eld5 van d5k5de wez5s v]wissel51 t]wijl1 ev5 als die lig*am5 ont/aan1 groeij5 en v]gaan1 en dit laat/e1 zooals op blz4 #gc gezegd is1 e5 gevolg is d] /]ke w]kdadigheid van de er aan annex zijnde gee/51 die organis*e w]eld5 kunn5 ont/aan1 bloeij5 en1 t5gevolge van aanrak+ d] boll5 wa>op zij aanwezig zijn met &]e1 7het op blz4 #afa gemelde t5gevolge hebb5de7 w$] v]gaan4 ,op blz4 #g hebb5 wij wel is wa> gezegd dat organis*e natur5 zi* ges*ikt mak5 voor de om/&igh$5 door elk5 hemelbol opgelev]d en aldus van all]lei a>d kunn5 zijn1 do*1 wanne] die om/&igh$5 snel v]&]51 zal1 weg5s de op blz4 #fh gemelde w]k+ d] traagheid1 er zulk e5e onges*ik!id bij zulke natur5 kunn5 ont/aan1 dat zij er ond] te niet moet5 gaan4 ,die v]nietig5de oorzaak1 be/a&e 9 het ze] /]k uitgezet en gasvormig zijn van zulke betrekkelijk ze] digt bij elk&] gekom5 hemelboll51 op het groot/e kort nadat zij op het snel/e beweg51 zal 7zie blz4 #afg7 vroeg] moet5 invall5 dan het gevolg er van1 namelijk het v]nietigd zijn d] organis*e natur51 en ev5zoo volgt de dood van het lig*aam e5ig5 tijd na dat de w]kdadigheid van d5 gee/ e5 maximum b]eikt heeft4 ,op blz4 #aei hebb5 wij gezegd1 dat de hemelboll51 ond] v]groot+ van d]zelv] massas1 door v]vorm+ tot d]zelv] be/&deel5 van d5 omr+5d5 e!r 7iets dat miss*i5 door het bezit van snelh$5 door die boll5 bevord]d wordt7 e]/ tot zek]5 gr5s m9d] e!ra*tig word5 en 9 massa v]snell5de to5em51 en1 nadat zij di5 gr5s b]eikt hebb51 w$] me] e!ra*tig word5 en v]trag5de 9 massa to5em51 zond] e*t] w$] volmaakt e!ra*tig te zijn1 voor dat d]zelv] massa one9dig groot geword5 en hunne zijde geke]d na> het op blz4 #afa gemelde middelpunt van het ,heelal1 one9dig v] hi]van afgeleg5 is4 ,hoe m9d] e!ra*tig die boll5 zijn1 hoe groot] betrekkelijk hunne massas hunne snelh$5 gemiddeld zull5 zijn1 do* tev5s hoe m9d] lat5te w>mte beweegkra*t die massas zull5 bevatt54 ,z\ m5 nu bij de 9 gee/ontwikkel+1 ( &]s gezegd 9 grootte to5em5de gee/5 ook niet kunn5 /ell51 dat hunne d5kvorm5 e]/ tot zek]5 gr5s van die van d5 o]gee/ gaan v]s*ill5 en die to5em+ alsdan v]snell5de is1 t]wijl lat] het teg5ov]ge/elde plaats heeft4 ,die to5em+ z\ aldus voorge/eld kunn5 word5 door het onbepaald hoog oploop5 van e5e ojiefvormige kromme lijn1 wi] buigpunt one9dig v] van het punt wa> die kromme de abciss5 z raakt1 ma> op zek]e di/antie bov5 die z geleg5 is4 #ea ,bij di5 gr5s1 wa>bij zij qualitatief het mee/e van d5 o]gee/ v]s*ill51 zull5 die gee/5 het v]&]lijk/e en aldus zie blz4 #fd het betrekkelijk onvolmaakt/e zijn1 hunne invidualiteit 7wel van zelfbewu/heid te ond]s*eid57 op e5 maximum zijn1 en zij betrekkelijk hunne grootte op het mee/e op e5e wijze1 v]gelijkba> met het bezit van snelh$51 do* da>5teg5 op het m9/e op e5e wijze1 v]gelijkba> met het bezit van w>mtebeweegkra*t1 w]kdadig zijn4 ,het bezit di] laat/e soort van w]kdadigheid1 a*t5 wij te zijn de mogelijkheid om d5kbeeld51 door aans*\w+ v]kreg51 voor d5 gee/ te h\d51 en het bezit d] e]/e om1 zooals bij ons m5s*51 d5kbeeld5 ond] inspann+ en met v]/&sw]k+ voor d5 gee/ te h\d51 en aldus te oordeel51 te zoek51 te kiez5 enz4 ,van de one9dige massa van d5 e!r is sle*ts e5 deel1 gelijk aan de groot/ e9dige groo!id en betrekkelijk vol/rekt nietig1 ond] d5 invlo$ d] uit van d5 e!r ond]s*eid5 /( gevormde1 hemelboll54 ,sle*ts bij dit laat/e deel van d5 e!r1 one9dig maal ov]tr(f5 word5de door deszelfs gans*e massa1 v]ke]t aldus die o]/( 9 ge5 onv]&]lijk5 toe/& en is aldus de v]op5b>+ d] zelf/&igheid door beweg+ niet /e$s onv]&]lijk dezelfde4 ,des te m9d] zal dit het geval zijn bij de massas van gemeld deel van d5 e!r1 na>mate zij digt] ligg5 bij hemelboll5 en vooral bij die m9d] e!ra*tig van a>d zijnde4 ,9 ov]e5/emm+ hi]m$e moet het one9dig aantal d5kbeeld5 van d5 o]gee/ op e5 groot/ e9dig en aldus betrekkelijk vol/rekt nietig deel na onv]&]lijk dezelfde en zie blz4 #fd d]halve volmaakt zijn1 t]wijl van dit uit]/ groote1 ma> nog e9dig aantal v]&]lijke d5kbeeld5 deze het /]k/e v]&]lijk moet5 zijn1 welke het mee/e met de d5kbeeld5 d] afges*eid5 gee/5 7en voornamelijk met die qualitatief het mee/e met d5 o]gee/ v]s*ill5de7 9 contact zijn4 ,op blz4 #adc hebb5 wij da>van re$s gewag gemaakt en tev5s gemeld dat de beweg+ d] zelf/&igheid de d5k+ moet bepal5 en omgeke]d4 ,sle*ts bij de hemelboll5 en1 zooals hi]bov5 gezegd is1 bij e5 groot/ e9dig deel van d5 e!r be/aan er nu v]&]lijke beweg+5 7(s*oon te zam5 met onv]&]lijke7 en da> sle*ts zij v]&]lijke d5k+ kunn5 bepal5 en hi]door bepaald word51 zoo volgt ook hi]uit1 dat sle*ts e5 groot/ e9dig ma> betrekkelijk vol/rekt nietig deel d] d5kbeeld5 van d5 o]gee/ v]&]lijk en aan d5 op blz4 #fd gemeld5 invlo$ d] traagheid ond]worp5 kan zijn4 ,m5 di5t hi]bij wel te ond]s*eid5 de w$]ke]ige bepal+ d] beweg+ en d5k+ d] zelf/&igheid van de ov]e5kom/ tuss*5 hetge5 op het gebi$ d] v]op5b>+ d] zelf/&igheid door beweg+ en door d5k+ be/aat4 ,e5 zi* als iets ond]s*eid5 v]op5b>5de op dit laat/e gebi$1 is v]gelijkba> met e5 ev5zoo ond]s*eid5 iets op het &]e gebi$1 ma> wordt niet door zulk e5 ond]s*eid5 iets hi]op bepaald4 ,de d5k+ van e5ig wez5 wordt bijv4 niet door iets ond]s*eid5 op het gebi$ d] v]op5b>+ door beweg+ bepaald1 ma> kan v]gelek5 word5 met de beweg+5 7de moleculaire +eslot57 van e5 hemelbol1 t]wijl omgeke]d de beweg+5 hi]van niet door e5 ond]s*eid5 iets op het gebi$ d] d5k+ bepaald word54 ,zoo hebb5 wij bijv4 het o]wez5 met d5 e!r v]gelek51 t]wijl ook beweg+5 bij de massas d] hemelboll5 bijdrag5 om de v]&]lijke d5kbeeld5 van d5 o]gee/ te bepal51 en da>5teg5 v]&]lijke beweg+5 bij d5 e!r voor e5 deel de d5k+ d] afges*eid5 gee/5 kunn5 bepal54 ,de enkelv\dige e!ratom5 zull5 miss*i5 one9dig kle9 zijn1 one9dig digt bij elk&] zijn geleg51 en 9 e5 one9dig kle9e tijd5 trill+5 mak51 voor zoov]re deze niet ont/aan door d5 invlo$ van hetge5 op de hemelboll5 plaats heeft1 zooals bijv4 wel het geval is bij de e!rtrill+5 d] /ral5de w>mte4 ,zulke b9n5 e5 one9dig kle95 tijd zi* h]hal5de beweg+5 kunn5 nu 9 zek]5 z9 als e5 onv]&]lijke beweg+/oe/& bes*\wd word5 en onv]&]lijke d5kbeeld5 bepal54 ,elk d] molecul5 d] lig*am51 e5 one9dig aantal e!rdeel5 bevatt5de1 zal voorts op e5 e9dige di/antie van &]e molecul5 geleg5 zijn4 ,de op blz4 #aei gemelde boll51 zull51 na>mate zij trag] gemiddeld na> buit5 dr+51 9 groot] aantal op conc5trieke bolopp]vlakk51 het middelpunt1 van blz4 #afa tot middelpunt bezitt5de1 geleg5 zijn1 en bij al die bolopp]vlakk5 de na> buit5 dr+5de massa gemiddeld ev5 groot moet5de zijn1 zoo zull5 aldus de uit]/ groote bijna e!ra*tige boll5 met ze] kle9e gemiddeld buit5wa>ts g]igte snelh$5 kunn5 vol/aan4 ,voorts zal de e!r1 t] v]groot+ d] massa di] boll5 /rekk5de1 na> b9n5 /room5 en met de l&wa>ts zi* v]plaats5de damp5 te v]gelijk5 zijn1 zoo m5 die zi* v]groot5de boll5 met de rivi]51 en de e!r met d5 ,oceaan en het dampkr+swat] v]gelijkt4 ,elk v]s*ijnsel ond]v9dt d5 invlo$ van e5e reeks van v]l$5e en oef5t invlo$ uit op e5e reeks van toekom/ige v]s*ijnsels1 do* doet zulks m9d]1 na>mate deze v]s*ijnsels v]d] 9 het v]l$5 en 9 de toekom/ geleg5 zijn4 ,zoo nu e5 be/&deel van e5 zam5ge/eld v]s*ijnsel 9 het h$5 m9 ( me] v]flaauwd bevat is 9 zam5ge/elde v]l$5e ( toekom/ige v]s*ijnsels1 kan m5 zegg5 dat wat van het v]l$5 nog en wat van de toekom/ re$s 9 het h$5 bevat is1 en dit zal 9 /]k]e mate het geval zijn1 na>mate zulke be/&deel5 van v]s*ijnsel5 9 het h$5 m9d] v]&]lijk en tev5s me] algeme5 zijn4 ,zoo bijv4 e5 volk e5e +ewortelde liefde voor e5 vor/5huis bezit1 moet die liefde1 (s*oon 9 flaauw]e mate1 zoo zij door de dad5 di] vor/5 lat] niet opgewekt wordt1 9 de toekom/ nog be/aan en alsdan op d5 toe/& van dit volk1 wa>aan inmiddels e5e &]e dyna/ie opg$rong5 kan zijn1 van invlo$ zijn4 ,van de toekom/ige om/&igh$5 van dit volk is aldus re$s e5 deel 9 het h$5 bevat4 ,de a>d van zulk e5 volk1 e5 m9d] v]&]lijk en me] algeme5 v]s*ijnsel als de popul>iteit van e5e dyna/ie1 zal aldus 9 de toekom/ m9d] v]zwakk5 dan die popul>iteit en veel lang] dan deze van noem5swa>dig5 invlo$ zijn op de lotgevall5 van zulk e5 volk4 ,als zulk e5 v]s*ijnsel kan ook bes*\wd word5 de gun/ige ligg+ e5] /ad voor d5 zeeh&el1 wa>door die /ad1 t]wijl de bes*av+ to5eemt1 zulks 9 rijkdom en uitge/rek!id moet do54 ,de v]heff+ van zulk e5e /ad 9 de toekom/1 zoo accid5tele oorzak5 dit niet teg5gaan en 9 dit geval zek]5 w$]/& aan accid5tele oorzak5 van v]val1 is aldus e5 feit re$s 9 het h$5 begrep51 do*1 ev5m9 als het k>akt] e5] natie1 is de gun/ige ligg+ e5] /ad voor d5 zeeh&el iets dat door e5e vol/rekt con/ante oorzaak /e$s 9 /& geh\d5 wordt4 ,die van ,am/]dam is bijv41 door het ondiep] word5 d] ,zuid]zee en het v]groot5 van het *>t] d] s*ep51 na g$ur5de de opkom/ d] zeeva>t tijd5s de middeleeuw5 9 wa>de ge/eg5 te zijn1 na de ze/i5de eeuw van liev]l$e v]m9d]t1 en ev5zoo zal het to5em5de v]ke] tuss*5 de volk5 de eig5a>digh$5 van d5 ,n$]l&s*5 volksa>d van liev]l$e uitwiss*54 ,k5d5 wij uitmunt5d d5 a>d onz] ziel1 zoo z\d5 wij welligt door aans*\w+ er bij gewa> word5 e5e con/ante oorzaak1 ha> 9 ontwikkel+ tra*t5de te do5 to5em54 ,die oorzaak z\ aldus e5 v]s*ijnsel zijn van e5 onv]&]lijk en algeme5 k>akt]1 en het gemiddeld m9d] ontwikkeld zijn e5] ziel1 na>mate m5 hoev] ook 9 d]zelv] v]l$5 t]uggaat en het gemiddeld me] ontwikkeld zijn er van1 aan hoe v]d] afgeleg5 toekom/ige tijd5 m5 d5kt1 iets zijn 9 d5 huidig5 toe/& di] ziel bevat4 ,het is aldus kla> dat1 na>mate v]s*ijnsels 9 het h$51 door me] onv]&]lijk en algeme5 te zijn1 de v]l$5e en toekom/ige toe/&5 me] bepal51 zij absoluut belangrijk] word5 en e5e ruim]e plaats 9 de d5k+ van e5ig wez5 z\d5 innem51 zoo di5s inzigt 9 d5 tijd niet bep]kt w>e4 ,bij d5 o]gee/ dit laat/e het geval niet zijnde1 zoo moet bij dit wez5 het d5k5 aan de vol/rekt algeme5e en onv]&]lijke v]s*ijnsels one9dig maal /]k] zijn1 dan dat ov] de v]&]lijke en niet vol/rekt algeme5e1 welke sle*ts bij en door d5 invlo$ van e9dige wez5s en e9dige hemelboll5 ont/aan4 ,het d5k5 betreft /e$s m9 ( me] direct de v]op5b>+ d] zelf/&igheid door beweg+1 do*1 na>mate de gee/ontwikkel+ groot] is1 is de k5nis di] v]op5b>+ d] zelf/&igheid door beweg+ rijk] en van me] beteek5is en wordt zij algeme5] en diep] opgevat 7zooals bijv4 bij /]k] ond]zoek d] oorzak5 d] v]s*ijnsel5 en d] w]k+ d] ,natuurwett574 ,9 d5 all]hoog/5 graad behoort m5 zoo iets te v]ond]/ell5 bij de d5k+ van het o]wez51 do* m5 hi]bij ge5e k5nis ont/aan door het afleid5 van het onbek5de uit het bek5de door oordeel5 en rad51 ma> sle*ts e5e1 door directe aans*\w+ van het teg5woordige v]kreg51 moet5 v]ond]/ell54 ,de e!r niet ond] d5 invlo$ d] er van ond]s*eid5 hemelboll5 zijnde1 ma> wa>m$e deze1 na het b]eik5 e5] one9dige grootte zam5smelt51 vormt e5e one9dige massa en deszelfs beweg+5 moet5 aldus bepal5 de one9dige en onv]&]lijke d5kbeeld5 van d5 o]gee/ 7de gee/51 nadat deze e5e one9dige grootte b]eikt hebb5 en er m$e qualitatief gelijk geword5 zijn 9 zi* bevatt5de74 ,da> nu die d5kbeeld5 moet5 betreff5 di5zelfd5 e!r1 bes*\wd als e5e one9dig rijke en diepe v]op5b>+ d] zelf/&igheid door beweg+ en one9dige en onv]&]lijke v]s*ijnsels te weeg br5g5de1 zoo moet het gezegde1 dat het o]wez5 v]zonk5 is 9 de contemplatie van zi* zelf en er voor al het algeme5/e van het v]l$5e en toekom5de door het huidige bepaald is1 wa> zijn4 ,de zelf/&igheid1 wi] v]op5b>+ door beweg+ al de v]&]lijke v]s*ijnsel5 bij de e9dige hemelboll5 en die bij d5 e!r1 voor zoo v]re deze d5 invlo$ van die boll5 ond]v9dt1 vormt1 kan kwalijk zi* door d5k+ v]op5b>5de1 bij het o]wez5 &]s dan e9dige en v]&]lijke d5kbeeld5 te weeg br5g54 ,zoo deze e*t] sle*ts de k5nis van het ?ans be/a&e bevatt51 voor zoo v]re dit voor volmaakte aans*\w+ vatba> is1 en die van het v]l$5e en toekom/ige1 voor zoov]re deze 9 het teg5woordige v]vat zijn1 zal die k5nis volmaakt jui/ zijn4 ,van e5e k5nis zooals wij m5s*5 bezitt51 wa>bij uit de bes*\w+ van v]s*ijnsel5 afgeleid is het be/aan van zek]e natuurwett5 en1 door het be/aan zulke wett5 te /ell51 tot het aanwezig zijn van &]e v]s*ijnsels beslot5 wordt1 moet zij aldus ond]s*eid5 zijn4 ,de wet5s*ap van wett5 di5t bij de k5nis van het o]wez5 bevat te zijn 9 de aans*\w+ van al de er door te weeggebragte v]s*ijnsels1 want sle*ts dan kan zij geheel zek] zijn4 ,die v]&]lijke d5kbeeld5 van d5 o]gee/ 7door zijne onv]&]lijke d5kbeeld5 one9dig maal 9 /]kte ov]tr(f5 word5de7 moet5 niet als deze laat/e sle*ts betreff5 de beweg+sv]op5b>+ van het geheel van beweg+5 m welke die d5kbeeld5 bepal5 en er door bepaald word51 ev5m9 als zulks bij ons m5s*5 het geval is4 ,het geheel van beweg+1 onze d5k+ bepal5de1 vormt to* ge5 v]s*ijnsel op het gebi$ d] v]op5b>+ d] zelf/&igheid door beweg+1 wa>m$e onze d5k+ zi* alle5 bezig h\dt1 ja zij is zelfs onnaspeurlijk voor onze z9tuig54 ,die beweg+5 m moet5 e*t] van invlo$ zijn op &]e beweg+51 bijv4 die wa>door de organisatie d] plant5 en di]5 gevormd wordt en deze omhoog drijv5 en voor de lev5som/&igh$5 wa>9 zij v]ke]5 ges*ikt mak54 ,m9d] naauwkeurig1 aangezi5 d5k+ sle*ts op d5k+ en niet direct op beweg+5 van invlo$ is1 z\ m5 kunn5 zegg51 dat door de d5kbeeld5 van d5 o]gee/ door de beweg+5 m bepaald1 die organisati5 op e5e wijze1 direct uit de be/a&e gebrek5 voortvloeij5de1 voor d]zelv] lev5som/&igh$5 ges*ikt gemaakt word54 ,weg5s de kra*t wa>m$e het be/a&e1 ( dit al ( niet moge voldo51 onv]&]d tra*t te blijv51 ( &]s gezegd weg5s de w]k+ d] traagheid1 zull5 die v]bet]+5 te laat plaats hebb51 do* zij kunn5 niet t5 gevolge van zulk e5e onzek]e en indirecte aans*\w+ d] gebrek5 en niet 9 zulk e5 indirect v]b& hi]m$e aangebragt word5 als de v]bet]+5 van ons m5s*5 voortspruit5de4 ,het oordeel5 ( deze ( g5e v]bet]+ te v]kiez5 is1 zal er aldus niet bij kunn5 plaats hebb54 ,het aannem5 van die beweg+5 zond] er door bepaalde d5k+ heeft sommige m5s*5 geleid tot het ontk5n5 van doel 9 de natuur1 t]wijl het niet aannem5 van zulke beweg+51 ma> wel van die d5k+1 &]e m5s*5 geleid heeft tot de misk5n+ van het noodw5dig uit elk&] voortvloeij5 d] /(felijke v]s*ijnsels4 ,elk v]s*ijnsel bevat iets bijzond]1 tot alle5 eig51 voorts iets me] algeme5 en m9d] v]&]lijk1 dat het met me] soortgelijke v]s*ijnsels geme5 heeft1 iets nog me] algeme5 en nog m9d] v]&]lijk1 dat het met e5e groot]e v]s*eid5heid van v]s*ijnsels geme5 heeft enz4 ,e5 v]s*ijnsel is het bijv4 dat e5 di] des w9t]s e5e zwa>d]e va*t v]krijgt4 ,het mee/ bijzond]e hi]van be/aat 9 de eig5a>digh$5 di] va*tv]zw>+ bij dit e5e di] v]s*eid5 van die 9 het algeme5 bij de di]5 di]zelfde soort be/a&e1 het m9d] bijzond]e1 9 het eig5a>dige d] v]zw>+ d] va*t bij de gans*e soort1 het me] algeme5e1 9 het eig5a>dige d] natuurlijke bes*utt+ van al de di]soort5 teg5 k\de1 het nog me] algeme5e1 9 dat van d]zelv] bes*utt+ teg5 s*adelijke invlo$5 9 het algeme5 en het mee/ algeme5e1 9 dat d] bes*utt+ d] lev5de organisme op al de w]eldboll5 teg5 s*adelijke invlo$5 9 het algeme54 ,bij elk v]s*ijnsel1 bij elk 9 va*tv]zwa>d di] kan het me] bijzond]e niet be/aan1 zond] het me] algeme5e1 do* wel omgeke]d1 en kan de zorg voor het me] bijzond]e niet be/aan zond] die voor het me] algeme5e en is dit laat/e iets van me] gewigt dan het e]/e4 ,m5 kan die ges*iktmak+ d] organisatin d] di]5 voor d]zelv] lev5som/&igh$5 v]gelijk5 met het 9 go$5 gang h\d5 van ma*9es van v]s*ill5d maaksel1 tot v]s*ill5de e9d5 di55de en aan all]lei /or5de oorzak5 blootge/eld4 ,de hi]voor te nem5 maatregel5 zull5 dan1 deels voor elk di] ma*9es v]s*ill5de1 do* deels ook voor alle dezelfde word54 ,behalve die g$urige v]bet]+ van zulke ma*9es kan m5 e5e bes*\w+ van d]zelv] go$e w]k+ aannem54 ,wij m5s*5 z\d51 niet alle5 weg5s d5 a>d onz] z9tuigelijke wa>nem+1 ma> tev5s ook weg5s die onz] d5kvorm51 zulke ma*9es a*t]volg5s bezigtig51 en1 van de e5e na> e5e &]e ga&e1 de d5kbeeld5 betreff5de de e]/e lat5t mak54 ,m5 kan zi* e*t] ook voor/ell5 dat1 ev5 als m5 het bespel5 van al de in/rum5t5 van e5 orke/ tegelijk en niet a*t]e5volg5s hoort1 al zulke ma*9es te gelijk bezigtigd word54 ,ges*i$t zulks en v]&]t de w]k+ van elk di] ma*9es1 zoo is de d5k+ van d5 toes*\w] niet v]&]lijk] dan de taf]el5 die hij aans*\wt2 t]wijl dit da>5teg5 wel het geval is1 zoo hij die v]&]lijke w]k+ dan bij de e5e en dan bij de &]e ma*9e bes*\wt4 ,dit kan met op blz4 #ahb gemelde 9 v]b& gebragt word54 ,de bewu/e aans*\w+ d] v]s*ijnsel5 leidt niet alle51 zooals op blz4 #aai gezegd is1 tot ond]zoek en v]kl>+ er van1 ma> ook tot v]ificatie d] wa>de onz] begripp5 ov] die v]s*ijnsel54 ,de e]/e soort van bewu/e aans*\w+ betreft me] v]s*ijnsel5 dan die wa>van d5 a>d v]kla>d wordt1 t]wijl de twe$e soort van aans*\w+ d] d+5 7diep] en grondig] dan de e]/e zijnde en wa>ond] bijv4 behoort die van de telescopis*e planeet ,neptunus71 sle*ts van e5ige di] v]kl>+5 de wa>de aantoont4 ,zoo nu die e]/e soort van aans*\w+ niet groot] w]d1 z\ de k5nis d] v]s*ijnsel5 en de controle hi]van door de twe$e soort van aans*\w+ zi* van liev]l$e1 op d]zelv] hoogte /ell51 die k5nis aldus e9delijk volmaakt jui/ word51 en die twe$e soort van aans*\w+ alsdan direct d5 a>d en het v]b& d] v]s*ijnsel5 aantoon51 zoodat m5 na> ge5e v]kl>+5 er van z\ te zoek5 hebb54 ,zulk e5 e9d toe/& kan bij 9 gee/ontwikkel+ to5em5de en deze a>de tot /&plaats bezitt5de wez5s niet be/aan2 do*1 na>mate bij a>ds*e wez5s de gee/elijke ontwikkel+ en e]/gemelde soort van bewu/e aans*\w+ m9d] to5em51 zal de control]5de aans*\w+ m9d] t5 a*t]5 blijv51 en de afwijk+5 van di5 e9dtoe/& g]+] zijn4 ,dit bijv4 kan bij de di]5 het geval zijn1 nietteg5/a&e bij h5 de e]/e soort van bewu/e aans*\w+ g]+] dan bij ons m5s*5 is4 ,de w]k+ d] traagheid1 wa>door bij ons m5s*5 de /]kte d] control]5de aans*\w+ d] v]s*ijnsel5 t5 a*t]5 is betrekkelijk onze d5kbeeld5 ov] d5 a>d en de to$ragt di] v]s*ijnsel51 maakt dat vele v]s*ijnsel5 ons toevallig voorkom54 ,kon m5 bijv4 uit]/ go$ wa>nem5 op welk e5e wijze e5 witte ( zw>te bal bl9del+s uit e5e bus 7ev5veel witte als zw>te ball5 bevatt5de7 getrokk5 wordt1 zoo z\ het trekk5 van e5 witt5 bal ons niet me] toevallig voorkom54 ,dat ons lig*aam en onze z9tuig5 van di5 a>d zijn1 dat zij bij de v]/ v]wijd]de g5]atin nimm] zoodanig kunn5 word51 dat de control]5de aans*\w+ van elk v]s*ijnsel d] a>d hi]van zoo /]k aantoont1 dat ge5e onzek]e v]ond]/ell+5 da>omtr5t kunn5 gevormd word51 is sle*ts e5 bewijs dat op deze a>de de h>monie tuss*5 die aans*\w+ en de r$5e]+ bij d] m5s*5 gee/ onmogelijk kan ont/aan en dat deze aldus ge5 product dez] a>de is4 ,hi]bij di5t e*t] onkunde1 wa>van m5 bewu/ is1 als k5nis aangem]kt te word51 da> zij vord]t het bezit van d5kbeeld5 ov] v]s*ill5de wijz5 wa>op e5e zaak zi* kan to$rag51 do* wa> tuss*5 m51 weg5s de onvolkom5heid d] wa>nem+1 ge5e keus weet te do54 ,zoo iem&1 9 e5e f\l /a>de1 bijv4 door d5 bliksem wordt getr(f51 zal e5 naturali/ zegg51 de vo*tigheid van het lig*aam en de a>d van d5 bodem wa>op de getr(f5 p]soon /ond1 de v]plaats+ van de dond]wolk kunn5 hi]toe geleid hebb51 en hij blijft 9 het onzek]e4 ,niet alzoo de supre-naturali/1 zoo deze dit v]s*ijnsel wijdt aan het opwekk5 van d5 toorn ,gods door d5 getr(f5 p]soon4 ,hij die zulk e5e v]kl>+ geeft bewij/ sle*ts dat hij van zijne onkunde we9ig bewu/ is4 ,zoo nu de inrigt+ van het ,heelal zoodanig 01 dat die supre-naturali/ gelijk _h1 z\d5 de ,natuurwett5 zoo uit]/ zam5ge/eld zijn1 dat v]/&ige r$5]+ ov] d5 a>d d] v]s*ijnsel5 tot ge5e uitkom/ z\ leid51 en dat sle*ts de directe aans*\w+ van elk d]zelve ons er m$e bek5d z\ mak5 #eb4 ,met zulke wett5 kunn5 e5igz9s v]gelek5 word5 die voor de uitspraak d] ,engels*e taal4 ,het is circa ev5 gemakkelijk om van die taal woord voor woord door nazegg+ go$ te le]5 uitsprek51 dan om de regels di] uitspraak te le]5 en toe te pass54 ,voor zoov]re de m5s*5 s*ijnba> vrijwillig h&el51 zijn hunne h&el+5 geheel toevallig1 ( &]s gezegd1 de vru*t5 van accid5tele oorzak51 en kan m5 ev5m9 uit de om/&igh$51 wa>9 die m5s*5 v]ke]51 opmak51 welke s*akels van r$5]+5 uit die om/&igh$5 zull5 voortvloeij5 en tot welke h&el+5 die r$5]+5 zull5 leid51 als dat m5 uit de h\d+ d] h&1 welke m5 9 e5e met ball5 van v]s*ill5de kleur gevulde bus zal /ek51 b5ev5s uit de k5nis van de kleur di] ball51 kan opmak51 van welke kleur e5 bl9del+s getrokk5 bal zal zijn4 ,er be/aat e*t] ond]s*eid tuss*5 h&el5 t5 gevolge van inw5dig5 dwang bij het do5 van aane5ges*akelde r$5]+51 en h&el5 t5 gevolge van uitw5dig5 dwang4 ,zoo ov]ig5s wij en &]5 /e$s 9 d5 lett]lijk5 z9 s*ijnba> vrijwillig h&eld51 z\d51 zo[el onze dad5 als die van &]51 ons /e$s raadsela*tig voorkom54 ,wordt to* iem& niet door bek5de beweegr$55 g$wong5 tot zek]e h&el+1 zoo is deze toevallig1 dat is zoo iem& weet zi* vol/rekt niet te v]kl>5 wa>om hij zoo h&elt4 ,zulke beweegr$55 be/aan nu ook bij het do5 e5] keus1 zoodat1 wanne] deze s*ijnba> vrijwillig ges*i$t1 het is als( zij door dobbel5 bepaald wordt4 ,dat d] m5s*5 dad5 afhang5 van con/ante oorzak5 zooals bijv4 d5 a>d van hun gee/1 is voor h5 e5 wa>borg1 om1 al?ans niet b9n5 ze] kort5 tijd1 dad51 geheel met d5 huidig5 toe/& hunn] ziel 9 /rijd1 te v]rigt54 ,ov]ig5s moet die inw5dige dwang sle*ts bij d5 gee/ v]ond]/eld word5 te be/aan en die dwang hi]op door het lig*aam uitgeoef5d1 sle*ts als e5 me] nabijzijnd5 uitw5dig5 dwang als di5 d] omgev+ aangem]kt word54 ,z$elijke dad51 t5 gevolge van inn]lijk5 dwang g$aan1 gaan van het individu zelf uit 7van da> het gevoel d] to]ek5ba>heid7 en toon5 op welk5 trap van z$elijke ontwikkel+ het1 met betrekk+ tot de maats*appij wa>9 het v]ke]t1 /aat1 en voor welke beh&el+ het aldus ges*ikt is4 ,doet e5 individu1 zond] uitw5dig hi]toe g$wong5 te word51 kwaad1 zoo is het niet voldo5de zijne omgev+ zoodanig te mak51 dat het ge5 kwaad me] kan do51 en aldus d5 uitw5dig5 dwang hi]toe weg te nem51 ma> het moet ook ge/raft1 dat is als e5 lag] ontwikkeld wez5 beh&eld word54 ,is de intellectuele ontwikkel+ van dit individu ev5 groot als die van het gros d] m5s*51 zoo moet kla>blijkelijke die beh&el+ &]s zijn1 dan zoo zij ev5 laag als de z$elijke ontwikkel+ /aat1 hi]voor be/aat er ev5 go$ r$5 als om bijv4 e5 hond &]s te beh&el5 dan e5 s*aap4 ,9 het e]/e geval heeft m5 te do5 met e5 di%>monis* wez51 dat 9 zijn eig5 oog behoort v]n$]d te word51 9 het twe$e met e5 me] h>monis* wez51 dat na> lag]e rang5 behoort te word5 v]bann54 ,ong]ijmd is het e*t] zoo bijv4 e5 z$eloos m5s* zegt3 ik kan mijn g$rag niet v]bet]51 want mijne d5kbeeld5 zijn g$et]m9e]d1 dat is uit e5 dez] kunn5 niet zus ( zoo &]e volg54 ,zoo iem& /elt to* zijne keus1 om zijn g$rag niet te v]bet]51 ong$et]m9e]d1 en niet voor e5 deel zijn lat] g$rag noodw5dig te moet5 bepal54 ,de m5s*5 h&el5 ond] d5 gezam5tlijk5 invlo$ van bek5de oorzak5 7zooals bijv4 hun k>akt]7 en van onbek5de accid5tele oorzak51 welke de gevolg5 van e]/gemelde oorzak5 kunn5 v]groot51 ma> ook v]kle95 en zelfs opheff54 ,van da> hunne bewu/heid dat hunne dad5 &]s kunn5 zijn1 dan zoo deze enkel de gevolg5 van e]/gemelde oorzak5 w>54 ,wa> dit niet het geval is1 hebb5 wij dan ook het bewu/zijn dat onze d5k+ niet vrij is1 bijv4 dat wij de ta/ba>/e wa>h$5 niet 9 gemo$e kunn5 ontk5n54 ,door accid5tele r$5]+5 kan m5 e*t] con/ante oorzak5 bijv4 zijn k>akt] en e5 graad van v]li*t+1 wa>door het onmogelijk wordt om aan bijgeloovigh$5 te he*t51 v]&]54 ,de indet]m9i/1 die d5 drang di] con/ante oorzak5 ontk5t1 maakt 7zie blz4 #aab7 van de w]eld e5 w>boel1 de det]m9i/1 die de w]k+ d] accid5tele r$5]+5 niet telt1 v]valt tot fatalisme1 voor beid5 zal e*t] 9 de praktijk de illusie dat hun wil vrij is /]k] zijn1 na> gelang hunne k5nis van hetge5 er met h5 voorvalt de op blz4 #agh gemelde control]5de aans*\w+ me] ov]treft4 ,op blz4 #fg hebb5 wij gezegd1 dat d5kbeeld51 uit het ho(d gebragt zijnde1 tijd5s het v]krijg5 van nieuwe d5kbeeld51 van liev]l$e uitgewis*t word54 ,moeijelijk] e*t] ges*i$t dit1 na>mate die lat5te d5kbeeld5 diep] 9 d5 gee/ gegrifd zijn1 moeijelijk] aldus wanne] zij1 al ( niet door middel van de spraak uitdrukba>1 betreff5 iets1 dat m5 met inspann+ gele]d heeft1 dan wanne] zij sle*ts door vlugtige z9tuigelijke indrukk5 ont/aan4 ,wanne] m5 bijv4 zi* 9 e5ige wet5s*ap geoef5d heeft en er g$ur5de e5ig5 tijd niet me] aan doet1 zal m5 wel van die wet5s*ap het e5 en &] en wel voornamelijk datg5e1 wat me] bepaaldelijk geheug5w]k is1 v]get51 do* &]maal de beoef5+ di]zelfde wet5s*ap w$] opvatt5de1 zij gemakkelijk] als vroeg] zijn4 ,die e]/e le]+ is aldus niet te v]geefs geword54 ,dit be/aan van lat5te d5kbeeld5 is e5 gevolg van de v]&]lijkheid van ons be/aan1 zoodat1 bij het kom5 9 nieuwe toe/&51 nieuwe d5kbeeld5 /]k 9 het ho(d gebragt ( w]kdadig word54 ,w>e dit niet het geval1 kon m5 al zijne d5kbeeld5 9 ligte mate 9 het ho(d h\d51 ge5 dez] z\ dan v]get5 word51 do* de som d] d5kbeeld51 de diepte dez] ook 9 a*t nem5de1 niet v]groot51 t]wijl da>5teg5 dit opdag5 van nieuwe toe/&5 de belang/ell+ opwekt1 tot groot]e inspann+ leidt en maakt1 dat m5 7zie blz4 #aea7 me] nieuwe d5kbeeld5 v]krijgt dan oude v]geet4 ,die invlo$ d] v]&]+5 van toe/& doet zi* 9 /]ke mate gevoel5 bij de d5kbeeld5 betreff5de d] m5s*5 eig5 ges*i$5is1 en wel 9 veel /]k]e mate bij k9d]5 dan bij beja>d54 ,m5 kan het er dus voor h\d51 dat die invlo$ /]k] is1 na>mate de gee/elijke ontwikkel+ en de zelfbewu/heid g]+] zijn1 (s*oon dan niet /e$s de betrekk+ d] k5nis van v]l$5 en h$5 e5e kle9]e breuk zal zijn4 ,het laat zi* to* d5k51 dat1 wanne] de bewu/e aans*\w+ van het h$5 zwakk] is bij e5ig wez5 van zwakk]e zelfbewu/heid dan bij e5 &]1 die breuk bij dit e]/e wez5 groot] dan bij het twe$e kan zijn1 nietteg5/a&e1 dat het zi* absoluut m9d] dan dit twe$e van zijn v]l$5 h]9n]t4 ,9 elk geval zal bij e5 9 gee/elijke ontwikkel+ en zelfbewu/heid to5em5d wez5 de h]9n]+ van feit51 na>mate deze lang] v]l$5 zijn1 niet sle*ts kle9] zijn1 weg5s d5 lang]5 tijd s$]t v]loop51 ma> tev5s omdat1 to5 zij pas v]l$5 w]d51 de zelfbewu/heid van het wez5 g]+] 04 ,de zelfbewu/heid van dit wez5 con/ant zijnde1 zoo z\ zijne h]9n]+ van feit51 bij het beg9 d] a*t]volg5de veelv\d5 van zek]e tijdse5heid ges*i$t1 v]trag5de v]zwakk51 na>mate die veelv\d5 groot] zijn en aldus nimm] volmaakt nul zijn1 hoe groot die e9dige veelv\d ook zijn moge4 ,aldus zal bijv4 de h]9n]+ van e5 feit1 voor #bn j>5 plaats gegrep51 m9d] met die van e5 d]gelijk feit1 voor n j>5 ges*i$t1 v]s*ill5 dan die laat/e h]9n]+ met die van e5 d]gelijk feit1 zoo dit gi/]5 heeft plaats gehad4 ,weg5s bov5gemeld effect van het zwakk] zijn d] zelfbewu/heid van de wa>nem]s van feit51 na>mate deze tijd5s het beg9 van groot]e veelv\d5 van zek]5 tijd plaats gehad hebb51 zull5 de h]9n]+5 di] feit5 bij 9 zelfbewu/heid to5em5de wez5s1 kle9]e ond]deel5 dez] h]9n]+5 zijn1 79 de v]ond]/ell+1 dat die zelfbewu/heid /e$s ev5 groot als 9 het h$5 gewee/ 071 na>mate die feit5 tijd5s het beg9 van groot]e veelv\d5 van zek]e tijdse5heid ges*i$t zijn4 ,aldus zull5 bij elk wez51 zek]5 graad van zelfbewu/heid v]kreg5 hebb5de1 die h]9n]+5 geheel nietig zijn1 zoo zij feit5 betreff5 ges*i$t to5 zijne zelfbewu/heid nog betrekkelijk g]+ 01 en de som d] h]9n]+5 van al die feit5 zelfs geheel nietig zijn1 al is dit aantal feit5 groot] dan de groot/ mogelijke e9dige groo!id #ec4 ,dit betrekkelijk kle9] word5 d] h]9n]+ van feit51 na>mate deze wa>g5om5 zijn door wez5s van kle9]e zelfbewu/heid1 be/aat bijv4 bij de ges*i$5is d] m5s*heid1 omdat1 na>mate volk5 op e5 lag] /&punt van bes*av+ /aan1 hunne ges*i$5is me] v]lor5 raakt4 ,van hetge5 bijv4 vroeg] dan #ajjj j>5 voor het beg9 onz] ja>tell+ ges*i$t is1 wet5 wij ze] we9ig en de k5nis hi]van kan v]gelek5 word5 met hetge5 e5 bijv4 #cd;j>ig m5s* weet van de ges*i$5is van zijn eig5 lev5 voor bijv4 zijn zesde ja>4 ,de k5nis van zijn v]l$5 g$ur5de e5 a*t-en-tw9tigj>ig tijdvak vormt aldus ze] nabij zijne gans*e k5nis van zijn v]l$51 ev5 als de k5nis d] ges*i$5is van het m5s*dom g$ur5de de jong/e a*t-en-tw9tig v]loop5 eeuw5 bijna onze gans*e k5nis vormt d] ges*i$5is van de voor\d]s van het ?ans be/a&e m5s*elijke gesla*t1 s$]t dat het organis*e lev5 op deze a>de begonn5 is te ontluik5 zie blz4 #cj4 ,sommige geolog5 /ell5 nu dat dit voor me] dan ti5duiz5d millio5 eeuw5 ges*i$ is1 zoodat1 /ell5de1 dat bij e5 imag9air m5s*elijk wez5 de to5em+ 9 gee/ontwikkel+ hond]dmaal /]k] is dan bij het m5s*dom en deszelfs /amboom vorm5de voor\d]s1 zulk e5 imag9air m5s*1 voor ti5duiz5d millio5 plus a*t-en-tw9tig j>5 gebor51 g$ur5de dit e]/e aantal j>5 het ma> tot d5 /aat van e5 zesj>ig k9d z\ gebragt hebb51 en ge5 noem5swa>dige h]9n]+ van zulk e5 ontzett5d lang be/aan z\ bezitt54 ,dit 9 de ges*i$5is onbek5de ontzaggelijk lange v]l$5 van het m5s*elijke gesla*t1 voor dat dit e5e noem5swa>dige mate van bes*av+ v]kreg5 _h1 heeft e*t] er voor e5e w]kelijke wa>de4 ,op blz4 #ca hebb5 wij to* aangegev51 hoe1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 na>mate e5 organis* wez5 snell] v]&]t1 deszelfs organisatie sle*t] wordt4 ,die trage opklimm+ d] organisatie d] voor\d]s van het m5s*elijk gesla*t heeft aldus gemaakt1 dat dit voor de lev5som/&igh$5 wa>9 het v]ke]t1 ges*ikt]e lig*am5 bezit4 ,vooral moet dit het geval zijn bij de eig5a>digh$5 di] organisatie vroeg] bij de a*t]volg5de g5]atin van d5 /amboom van het m5s*elijke gesla*t be/aan hebb5de1 en die aldus 9 /]k]e mate als de grondslag5 er van kunn5 bes*\wd word54 ,hetge5 d] m5s*5 organisatie1 met die van al de gew]velde di]5 geme5 heeft1 behoort to* me] tot de grondslag5 hunn] organisatie dan de bijzond]h$5 hi]van1 bij ge5 vi]voetig en dus nog m9d] bij viss*5 aangetr(f5 word5de1 en1 hetge5 de organisati5 van al de di]5 geme5 hebb51 vormt nog 9 /]k]e mate d5 grondslag d] organisatie d] gew]velde di]5 dan hunne g]aamt5 en l$emat54 ,da> nu de /]kte van opklimm+ d] organisatie bij de a*t]volg5de g5]atin van bov5gemeld5 /amboom zwakk] gewee/ is1 na>mate die g5]ati5 vroeg] geleefd hebb5 en e5e lag]e organisatie bezat51 zoo moet5 de eig5a>digh$5 d] organisatie d] m5s*5 volmaakt] zijn1 na>mate zij 9 /]k]e mate de grondslag5 er van vorm54 ,ev5zoo z\ dit het geval zijn met de gee/elijke ontwikkel+ van d5 op blz4 #ahe gemeld5 imag9aire m5s* na ti5duiz5d millio5 lev5sj>5 sle*ts d5 graad van ontwikkel+ van e5 zesj>ig k9d b]eikt hebb5de4 ,e5e ze] zwakke to5em+ 9 gee/ontwikkel+ gepa>d ga&e met ze] g]+e v]&]+ en v]nieuw+ van d5kbeeld51 moet deze zie blz4 #aae en #agh e5e ze] groote mate van jui/heid gev51 en van da> miss*i51 dat de di]5 b9n5 e5 ze] bep]kt5 kr+ zoo oordeelkundig te w]k gaan #ed4 ,nu zijn het jui/ de d5kbeeld51 welke e5 wez5 bezit1 voor snel 9 ontwikkel+ toe te nem51 welke d5 grondslag vorm5 d] lat] te v]krijg5 d5kbeeld51 en wa>van de deugd di] lat]e v]groot+ 9 gee/ontwikkel+ voornamelijk afhangt4 ,e5 m5s*1 (s*oon zi* zijne lotgevall5 voor zijn zesde ja> niet me] h]9n]5de1 bezit op di5 leeftijd e5e gee/ontwikkel+1 wel is wa> betrekkelijk die van lat] g]+1 do* ui?o(de van het zooev5 gemelde1 van e5e betrekkelijke belangrijke wa>de1 zie voorga&e noot4 ,het is nu e*t] de vraag ( e5 k9d1 van af het oog5blik1 dat het beg9t te zi5 en te hoor51 betrekkelijk snel 9 gee/ontwikkel+ z\ kunn5 to5em51 zoo er op dit oog5blik ge5 grondslag aanwezig 0 voor dit op te trekk5 geb\w van d5kbeeld5 dat is zoo dit k9d alsdan niet re$s e5e voor ons onwa>neemb>e gee/ontwikkel+ bezat4 ,deze a*t5 wij nu niet te be/aan uit zoog5aamde aangebor5 d5kbeeld51 ma> wel uit die1 g$ur5de vroeg]e ziel5lev5s1 door tuss*5kom/ van met de a>ds*e v]s*ill5de z9tuigelijke indrukk51 v]kreg54 ,de v]s*ill5 hi]9 v]gelijk5de met die tuss*5 de beh&el+ van buks5 en van bog51 zoo z\ m5 zulk e5 k9d1 op het oog5blik d] geboorte re$s zek]e g]+e gee/ontwikkel+ bezitt5de1 kunn5 v]gelijk5 met iem&1 nooit e5e buks 9 h&5 gehad hebb5de1 ma> geoef5d 9 de beh&el+ van d5 boog4 ,wel zijn de tot het dome9 d] d5k+ behoor5de z9tuigelijke indrukk5 9 zek]5 z9 de b\w/(f5 d] d5kbeeld51 do*1 ev5 go$1 als m5 deze e]/ 9 e5e en lat] 9 e5e &]e taal uitdrukt1 kan m5 h5 e]/ uit deze en lat] uit &]e z9tuigelijke indrukk5 zam5/ell54 ,op blz4 #agd hebb5 wij gezegd1 dat w]kdadige d5k+ onbe/aanba> is zond] aans*\w+ d] v]op5b>+ d] zelf/&igheid door beweg+1 zoodat1 deze bij het heelal niet be/a&e1 alle d5k+ z\ v]vall54 ,van d5 &]5 kant drukt het woord v]op5b>+ uit het be/aan van iets wa>aan zij ges*i$t1 dat niet &]s dan bewu/e d5k+1 ond] welke vorm ook1 kan zijn1 zoodat1 zond] deze1 er wel van zelf/&igheid1 do* van ge5e v]op5b>+ hi]van sprake kan zijn4 ,bij dit woord van zelf/&igheid mag dan niet e5s aan massa en beweg+ g$a*t word51 omdat dit begripp5 onafs*eidelijk van d5k+ zijn4 ,op v]s*ill5de plaats5 hebb5 wij op blz4 #add gezegd1 dat de d5k+ bepaald wordt door atomi/is*e beweg+1 (s*oon zij vol/rekt niet 9 r$5 d] /]kte hi]van is2 naauwkeurig] is het e*t] om te zegg51 dat de zelf/&igheid1 9 d5 toe/& zijnde wa>9 zij zi* v]op5ba>t1 e5ige d5k+ bepaalt1 omdat die toe/&5 niet aans*\wd word5de1 de zelf/&igheid zi* op ge5]lei wijze z\ v]op5b>54 ,m5 kan e*t] niet zegg51 dat die v]op5b>+ v]lor5 gaat1 wanne] lig*am5 niet het voorw]p d] aans*\w+ van m5s*5 zijn1 ev5m9 als m5 kan zegg51 dat de d5k+ dez] onbe/aanba> is1 wanne] bij d]zelv] aans*\w+ de a>ds*e z9tuigelijke indrukk5 niet me] word5 opgewekt4 ,dat m5s*5 kunn5 /ell51 dat die onbe/aanba>heid niet be/aat1 bewij/ de jui/heid di] /ell+4 ,elke met ern/ geopp]de /ell+ moet to*1 hoe we9ig ook1 zek]5 grond van wa>heid bevatt54 ,zegt m5 bijv4 van e5 s*urk1 dat hij e5 braaf m5s* is1 zoo moet braafheid met betrekk+ tot di5 p]soon niet iets vol/rekt onbe/aanba> zijn1 ev5als bijv4 met betrekk+ tot e5 spiegel4 ,zoo nu het be/aan van e5ig5 grond van wa>heid bij e5e /ell+ v]eis*t1 dat deze geheel wa> is1 moet zulks het geval zijn en aldus iets niet onbe/aanba> zijn1 zoo er e5ig5 grond voor de be/aanba>heid er van be/aat4 ,bespiegel+5 ov] hetge5 op buit5z9nelijk gebi$ be/aat1 zijn voor ons m5s*5 mogelijk en kunn5 aldus1 hoeveel dwal+5 ook inh\d5de1 niet 9 alle deel5 ong]ijmd zijn4 ,hebb5 de m5s*5 imm] g$a*t e5ige wet5s*ap te beoef551 t]wijl deze1 geheel op het gebi$ van het ong]ijmde v]ke]de8 ,na> ons inzi5 ne54 ,zoo bijv4 zo*t5 de al*imi/5 g\d 9 wa>delooze /(f5 en uit klei is het alum9ium voor d5 dag gekom54 ,de a/rolog5 v]ond]/eld5 dat de hemellig*am5 all]lei invlo$5 op deze a>de uitoef551 en me] en me] invlo$5 s*rijft m5 ?ans aan het zonneli*t toe4 ,buit5di5 di5t m5 wel ond]s*eid te mak5 tuss*5 hetge5 de a/rolog5 zelf voor wet5s*appelijk wa> hield51 en hetge5 zij on+ewijd5 zo*t5 wijs te mak54 ,bij het op blz4 #ahe gemelde hebb5 wij het oog gehad op e5e prexi/5tie d] ziel5 van m5s*5 en di]51 g$ur5de welke zij1 annex zijnde aan lig*am5 op &]e w]eldboll51 wel zie blz4 #afi gemiddeld 9 gee/ontwikkel+ v]snell5de zijn toeg5om51 do* hi]9 nog /e$s te laag /ond51 om1 betreff5de v]l$5e feit51 d5kbeeld5 9 d5 lat5t5 toe/&1 niet uit]/ nabij geheel door nieuw opgekom5 d5kbeeld5 v]drong5 en uitgewis*t1 te beh\d54 ,er be/aan na> ons inzi5 voor die hypo!se ev5 veel grond5 als voor die van het niet oph\d5 van het be/aan d] ziel na d5 dood van het lig*aam4 ,m5 di5t to* aan te nem51 dat1 ev5 als de w]eldboll5 9 massa to5em51 door e!rdeel5 d5 a>d hunn] be/&deel5 te gev5 en aan zi* te voeg51 de ziel5 9 grootte to5em51 door d5kbeeld5 van d5 o]gee/ te v]flaauw5 t5 bate hunn] eig5 hoeveelheid d5kbeeld51 want &]s be/aat er op het gebi$ d] v]op5b>+ d] zelf/&igheid door d5k+ niet iets ov]e5kom5de met de onv]&]lijkheid van het totaal d] massa op het gebi$ d] v]op5b>+ d] zelf/&igheid door beweg+4 ,op blz4 #aeh hebb5 wij gezegd1 dat de hemelboll5 voor d5 groot/ e9dig5 tijd re$s e5e e9dige grootte bezat5 en aldus g$ur5de ge5 e9dig5 tijd van af nul e5e e9dige grootte b]eikt hebb54 ,w>e dit het geval wel1 zoo z\d5 zij g$ur5de e5 e9dig tijdvak 9 massa betrekkelijk one9dig maal v]groot zijn1 hetge51 bij e5 zelf/&ig en door eig5 v]mog5 en impulsie zi* v]groot5d iets1 niet aanneemba> is4 ,de zak51 bij hun ont/aan oog5blikkelijk e5e e9dige grootte v]krijg5de1 zijn afges*eid5 en v]vormde deel5 van &]e er m$e gelijksla*tige zak51 en is bijv4 de di]lijke vru*t e5e afs*eid+ van de uitgegroeide lig*am5 d] oud]s4 ,/elt m5 nu1 dat ge5e re$s vroeg] be/a&e d5k+ aan de vru*t annex wordt1 ma> dat er zi* e5e d5k+ van nul af er bij ontwikkelt1 zoo wet5 wij niet wa>om m5 deze voor ge5e afs*eid+ d] d5k+ d] oud]s z\ h\d54 ,t]wijl e*t] het lig*aam 9 grootte to5eemt door afs*eid+5 uit massa's vo$sel1 wi] a>d op die van het lig*aam van invlo$ is en wa>van1 door die er bij g$ane afs*eid+51 de quantiteit v]m9d]t1 wa>m$e v]groot zi* de1 bij het aanh\d5 d] w]kdadigheid1 tot aan d5 dood 9 ontwikkel+ to5em5d5 gee/8 ,teg5 de ontk5n+ d] prexi/5tie be/aat buit5di5 ook dit bezwa>1 dat alsdan op e5ige boll5 zooals bijv4 de a>de er bij lig*am5 d5k+ van niet af z\ ont/aan1 t]wijl er sle*ts vroeg] be/a&e d5k+ annex z\ word5 aan de lig*am5 op &]e boll5 aanwezig1 e5 ond]s*eid1 wa>voor ge5e r$5 van be/aan is4 ,wez5s kunn5 na> ons inzi5 niet b9n5 e5 e9dig5 tijd van nul af zek]5 graad van aanleg v]krijg51 en deze di5t zie blz4 #aea1 tijd5s dezelfde to5em+ 9 gee/ontwikkel+1 me] te v]groot51 na>mate die to5em+ d] gee/ontwikkel+ g$ur5de me] tijd heeft plaats gehad #ee4 ,da>1 na het kom5 van wez5s ond] geheel &]e om/&igh$51 de door e5e nieuwe aans*\w+ opgewekte d5kbeeld5 me] zull5 v]s*ill5 van die 9 vroeg]e om/&igh$5 v]kreg51 na> gelang zij me] het bijzond]e betreff51 en er aldus van de vroeg] v]kreg5 d5kbeeld5 9 d5 lat5t5 toe/& m9d] uitgewis*t zull5 word51 na>mate deze het me] algeme5e betreff51 zoo zal1 na>mate van e5ig wez5 de d5kbeeld5 me] van laat/gemeld5 a>d zijn1 het zi* ond] geheel nieuwe om/&igh$5 9 /]k]e mate h]k5n54 ,dit h\d5 wij voor het w>e deel van het dogma d] zielson/]felijkheid v]kreg5 door het gelo(1 omdat dit gelo( gewa& w]d 9 te h\d5 begripp5 v]hev5 bov5 de d5kbeeld5 v]kreg5 door de indrukk5 d] omgev+ en van het h$51 bijv4 de d5kbeeld5 ov] d] m5s*5 h&el1 b$rijf en v]mak51 welke all5 het ze] bijzond]e betreff54 ,de physica le]t1 dat zek]e geheel5 van moleculaire beweg+5 van /(deel51 als zoodanig niet wa> te nem51 ma> zek]5 z9tuigelijk5 indruk1 bijv4 het beeld van e5ig voorw]p te weeg br5g5de1 zi* bij e5e midd5/( onbegrijpelijk snel golfvorm+ 9 de e5e ( &]e rigt+ voortplant5 en aldus onbegrijpelijk snel van /(deel5 v]wissel54 ,9 uit]/ kort5 tijd breid5 zij zi* uit ov] /(deel5 b9n5 v]baz5de inh\d5 bevat1 en ongeh9d]d doorkruis5 zij &]e d]gelijke zi* 9 &]e rigt+5 golfvorm+ voortplant5de geheel5 van moleculaire beweg+54 ,de electriciteit1 van e5e 9 d5 grond gegrav5 z9kplaat uitga&e1 be/aat hoog/wa>s*ijnlijk uit zulke b9n5 de vo*tige a>dkor/ zi* golfvorm+ voortplant5de moleculaire beweg+51 en deze breid5 zi* van af die z9kplaat uit]/ snel ov] de omr+5de ruimte alsw>e ta/5de uit2 do*1 zoodra e5 deel er van e5e hond]de mijl5 v]wijd]de +egrav5 kop]5 plaat b]eikt heeft 7iets dat1 uit]/ kort nadat die golfvormige voortplant+ begonn5 is1 ges*i$t7 dr+5 zij alsw>e hi] na> toe en v]zamel5 zij zi* er bij4 ,m5 v]beelde zi* e5e lange goot1 uitgezond]d bij de beide e9d51 wa> zi* afgeslot5 vakk5 bev9d51 met wat] en alda> met e5ig &] vo*t van ev5 groot specifiek gewigt als wat] gevuld4 ,zoo nu dit vo*t b9n5 e5 di] vakk5 9 golv+ is1 en m5 v]breekt de afsluit+1 wordt die golv+ voortga&e1 plant zij zi* voort tot b9n5 het wat]1 dat vroeg] 9 ru/ 01 doorloopt zij1 navolgba> dezelfde blijv5de1 al v]&]t zij van g$aante1 de goot en komt zij e9delijk b9n5 het teg5ov]ge/elde vak1 zoo dit op5 is4 ,wordt dit laat/e vak alsdan direct geslot51 zoo blijft die golv+ hi] b9n5 en het vo*t b9n5 het e]/e vak is dan op het oog 9 ru/ #ef4 ,ev5 als nu het wez5 van lig*am5 9 het algeme51 wa>toe ook zulke1 golv+5 behoor51 7omdat lig*am5 zijn de v]op5b>+5 d] zelf/&igheid door beweg+7 zi* 9 sommige om/&igh$5 onbegrijpelijk snel v]plaats5 kan1 om op uit]/ v]r5 af/& van de primitieve plaats1 weg5s d5 a>d d] localiteit da> g9ds1 w$] /il te /aan1 zoo kan dit1 na> ons inzi51 ook do5 het niet z9tuigelijk aans*\wb>e geheel van beweg+5 het d5k5 van e5ig wez5 bepal5de1 en omgeke]d door die d5k+ bepaald word5de4 ,wel is wa> is de moleculaire beweg+ bij d5 e!r1 tuss*5 en b9n5 de hemelboll5 geleg5 en deze1 zie blz4 #afe en #aga 9 v]b9d+ met elk&] br5g5de1 &]s dan bij het cell5weefsel d] z5uwknoopmassa1 do* op blz4 #add is re$s gezegd1 dat het niet de z9tuigelijke aans*\w+ te weeg br5g5de moleculaire beweg+5 d] z5uwknoopmassa behoev5 te zijn1 welke de d5k+ d] m5s*5 bepal54 ,bij het bov5gemelde voorbeeld zijn het to* niet de moleculaire beweg+5 van het vo*t1 wa>door dit bijv4 spiegel5d1 blaauw en vloeiba> voorkomt1 welke de golv+ te weeg br5g54 ,weg5s de talrijkheid d] bevolk+ dez] a>de 7en nog 9 veel /]k]e mate van die van het uit]/ groote aantal hemelboll5 na hun v]trek van het op blz4 #afa gemelde middelpunt1 tot e5 gelijksoortig5 graad van ontwikkel+ ge/eg5 zijnde7 zull5 de oorzak51 tot veel en we9ig /]fte bijdrag5de1 door gelijktijdig te be/aan1 te zam5 e5e result]5de gemiddelde /]fte te weeg br5g5 en dit ev5e5s plaats hebb5 met de oorzak5 welke de geboort5 bevord]5 en v]h9d]54 ,op die1 weg5s gelijktijdigheid van ont/aan 9 zek]e z9 gelijksoortige hemelboll51 te zam5 bes*\wd1 zull5 g$ur5de korte tijdp]k5 er aldus ev5veel vru*t5 be/aan1 wa>bij e5e zelf/&ige d5k+ annex wordt1 en dit con/ante aantal door ze] algeme5e oorzak5 bepaald word54 ,diezelfde algeme5e oorzak5 kunn5 nu tegelijk]tijd bepal5 de /]fte g$ur5de ev5 groote tijdvakk5 plaats hebb5de op de v]zamel+ boll5 m1 aan de middelpuntszijde van g5e geleg51 en die tot op d5 voorafga&5 trap van ontwikkel+ van die d] boll5v]zamel+ n1 wa>toe onze a>de behoort1 ge/eg5 is4 ,die algeme5e oorzaak is te v]gelijk5 met de v]h\d+ tuss*5 de witte en zw>te ball5 b9n5 e5e bus1 wa>uit bl9del+s e5 uit]/ groot aantal ball5 getrokk5 word54 ,do5 nu twee p]son51 onafhankelijk van elk&]1 ev5 veel trekk+51 zoo zal de kans1 dat beide ev5 veel witte ball5 trekk51 uit]/ groot zijn1 en1 zoo er e5e oorzaak be/aat h5 hi]toe dw+5de1 het be/aan hi]van geheel onm]kba> kunn5 zijn1 da>1 zoo beide p]son5 geheel vrij en onafhankelijk van elk&] te w]k gaan1 er uit]/ groote kans be/aat1 dat zij tot dezelfde uitkom/ zull5 g]ak51 als ond] d5 dwang di] oorzaak4 ,e5 zoo kan het annex word5 van zelf/&ige d5k+ bij de vru*t5 op de v]zamel+ van boll5 n1 g$ur5de korte tijdvakk5 ev5 m5igvuldig zijn1 als het oph\d5 van het annex zijn van zelf/&ige d5k+ bij /]v5de lig*am5 op de v]zamel+ van boll5 m1 nietteg5/a&e het e5e s*ijnba> geheel onafhankelijk van het &]e plaats heeft4 ,wat me] is g$ur5de uit]/ korte tijd5 kan dit het geval zijn1 da> bijv4 hi] op a>de het jui/e oog5blik van het /]v5 niet aan te gev5 is1 zoodat m5 bijv4 onmogelijk kan opmak51 hoeveel p]son5 er g$ur5de a*t]volg5de secund5 w]kelijk /]v51 t]wijl er ge5e que/ie van is om het jui/e tijd/ip1 wa>op de vru*t5 beg9n5 te d5k51 aan te gev54 ,wij moet5 hi] zelfs de hypo!se opp]51 ( niet alle ont/aan van organis* lev5 op de v]zamel+ boll5 n gepa>d gaat met v]nietig+ van dit lev5 op de v]zamel+ boll5 m1 zoodat de boll5 hi]van alsw>e lev5s/room5 79 d5 z9 van electris*e /room5 opgevat zie blz4 #aib7 na> de boll5 d] v]zamel+ n z5d5 #eg4 ,de ge5e z9tuigelijke indrukk5 teweegbr5g5de moleculaire beweg+5 bij die /room51 z\d5 alsdan bepal5 de d5k+1 de organisatie d] er aan annex zijnde lev5de bew]ktuigde natuur tra*t5de1 zooals op blz4 #adc gezegd is1 ges*ikt voor lev5som/&igh$5 te mak51 en tegelijk die organisatie e5e hoog]e ontwikkel+ tra*t5de te gev54 ,b9n5 die uit zi* golfvormige voortplant5de moleculaire ( liev] atomi/is*e beweg+5 z\d5 zi* dan ev5zoo voortplant5 de geheel5 van moleculaire beweg+1 de d5k+ d] afzond]lijke wez5s bepal5de1 wanne] deze van er aan annex zijnde lig*am5 v]&]54 ,die bijzond]e /room5 z\d5 dan bij de plaats5 van aankom/ van d5 algeme55 lev5/room van e5 bol uitga&e1 na> speciale punt5 leid51 namelijk na> die wa> vru*tbeg9sels 9 e5 /]k /adium van groei1 d5 algeme55 /room /]k] zi5 na> toetrekk5 #eh4 ,tot het /]v5 d] lig*am5 van di]5 moet1 na> ons inzi51 ook bijdrag5 de drang tot v]hoog+ d] ontwikkel+ di] lig*am5 door de er aan annex zijnde d5k+ buit5 die eig5 d5k+ d] di]51 en e]/gemelde d5k+ alle51 door te tra*t5 de organisatie d] gewass5 e5e hoog]e ontwikkel+ te gev51 deze do5 /]v54 ,hi]van zijn to* de accid5tele v>iatin d] om/&igh$51 wa>9 die gewass5 v]ke]51 niet1 de e5ig/e oorzaak1 zelfs voor de gemiddelde di] om/&igh$5 zijn de organisati5 di] gewass5 niet ges*ikt1 iets dat da>5teg5 wel het geval z\ zijn1 zoo zij niet snell] 9 ontwikkel+ to5am51 dan op blz4 #aeg gezegd is door onze gans*e planeet te ges*i$54 ,van da> ook1 dat de laag/ ontwikkelde planet5 e5 taaij] lev5 dan de hoog] ontwikkelde bezitt54 ,de oorzaak van het /]v5 d] plant5 en d] lig*am5 d] di]5 7bij deze laat/e1 voor zoov]re de to5ame 9 ontwikkel+ hunn] eig5 d5k+ dit zie blz4 #adc niet bevord]t7 hebb5 aldus volg5s deze hypo!se plaats weg5s de to5ame 9 ontwikkel+ d] bijzond]e d5kbeeld5 van d5 ,o]gee/ aan die lev5de plant5 en di]5lig*am5 annex1 iets dat1 na> ons inzi51 sle*ts dan bijna niet be/aat1 als die lig*am5 bijna niet ond]s*eid5 zijn van de ov]ige massa van de hemelboll51 dat w$] sle*ts mogelijk is1 als deze bijna e!ra*tig van a>d zijn4 ,sle*ts dan zull5 die boll5 bijna 9 ge5 /aat van groei1 van v]&]+ v]ke]51 bij d]zelv] organis*e natuur geboort5 en /]fgevall5 betrekkelijk niet noem5swa>dig 9 aantal zijn en die aan die natuur annex zijnde bijzond]e d5kbeeld5 bijna niet na> hoog] /rev54 ,al het bijzond]e en wel 9 /]k]e mate1 na>mate het me] van het algeme5/e op het gebi$ d] v]op5b>+ d] zelf/&igheid door d5k+ 7de algeme5/e en onv]&]lijke d5kbeeld5 van d5 ,o]gee/7 en opdat d] v]op5b>+ di] zelf/&igheid door beweg+ 7de e!r buit5 invlo$ d] hemelboll57 afwijkt1 moet1 na> ons inzi51 9 ontwikkel+ to5em51 om r$5 van be/aan te hebb54 ,m5 kan zi* wel iets bijzond] d5k51 dat1 ev5 als alles aan wi5s invlo$ het blootge/eld is1 9 ge5 opzigt1 ( wel er tegelijk regelmatig p]iodiek m$e v]&]t 7zoo als bijv4 het op55 en sluit5 d] bloem5 met de afwissel+ van dag en na*t7 en dat aldus volmaakt ges*ikt is voor de om/&igh$5 wa>9 het v]ke]t1 do*1 door na> ge5 e9ddoel te /rev51 z\ het niet absoluut volmaakt zijn4 ,de op blz4 #aid gemelde lev5s/room1 bepal5de de bijzond]e d5k+ annex gewee/ aan de pas ge/orv5 plant5 en di]51 moet na> ons inzi5 uitkom5 da> wa> die bijzond]e d5k+ w$] annex kan word5 aan /(massas er voor ges*ik!id bezitt5de1 en die zij op e5 hong]5 trap van organisatie kan vo]51 dan die welke zij v]lat5 heeft4 ,ge/eld1 dat iem& t] zijn] bes*ikk+ heeft e5ige /ukk5 /(1 9 grootte v]s*ill5de1 en1 na>mate zij zulks me] do5 9 a>d1 me] ond]s*eid5 zijnde1 uit welk /uk zal dan die p]soon e5 nieuw5 rok lat5 mak51 zoo hij die1 gemaakt van e5 /uk wa>van de qualiteit hem het be/e pa/e1 door te groeij5 v]s*eurd heeft8 ,kla>blijkelijk uit het /uk /(1 9 grootte en 9 qualiteit het digt/e gr5z5de aan dat wa>uit zijn v]nielde rok gesn$5 gewee/ is1 en zelfs1 zoo hij nog e5 d]gelijk /uk /( t] zijn] dispositie _h1 z\ hij dit niet kiez51 omdat de alsdan er uit te snijd5 rok te kle9 voor hem z\ zijn4 ,weg5s dezelfde r$5 moet de bov5gemelde lev5s/room uitkom5 bij e5e v]zamel+ van hemelboll5 e5 trap 9 ontwikkel+ v]s*ill5de en van buit5 7namelijk aan de van het middelpunt van blz4 #afa afgeke]de zijde71 gr5z5de aan de boll5v]zamel+ wa>van hij uitgaat4 ,zooals bek5d is ont/aat de gesla*tsvoortplant+ door het oph\d5 van d5 groei d] lig*am5 d] oud]s1 en die groei moet1 dunkt ons1 het gevolg zijn van de to5em+ 9 ontwikkel+ d] bijzond]e d5k+ aan het groeij5de lig*aam annex 7zie blz4 #adc wel van de eig5 d5k+ van e5 p]soon te ond]s*eid57 zond] to5em+ 9 gee/ontwikkel+ ond]s*eid54 ,bij onv]&]lijke wez5s1 zond] to5em+ 9 gee/ontwikkel+1 voor hunne lev5som/&igh$5 volmaakt ges*ikt en volmaakt 9 h>monie met hunne niet groeij5de lig*am51 z\ er aldus ook ge5e reproductie be/aan1 zoodat die to5em+ 9 gee/ontwikkel+ zo[el die reproductie1 door de lig*am5 te do5 groeij51 als1 door deze als w>e geweld aan te do51 het /]v5 te weeg br5gt #ei4 ,welv>5 d] lig*am5 moet zo[el de reproductie als d]zelv] groei gemakkelijk] mak5 en aldus d5 op blz4 #aid gemeld5 lev5s/room er na> toe trekk51 t]wijl /]k]e drang van di5 /room de reproductie t5 ko/e van d5 groei d] lig*am5 moet bevord]54 ,zooals bek5d is1 is de organisatie d] di]lijke vru*t bij het beg9 van d]zelv] ont/aan uit]/ laag en1 ev5m9 als 7zie blz4 #cj7 bij de laag/e soort van di]5 7zooals bijv4 de infusoria7 behoeft er dan eig5 d5k+ bij die vru*t annex te zijn1 en zal dit welligt e]/ plaats hebb51 wanne] de organisatie er van zek]5 trap 7iets hoog] voor de bolv]zamel+ n van blz4 #aic dan voor die m g5aamd7 ov]s*r$5 heeft4 ,ook kan de invlo$ d] lig*am5 d] oud]s de to5ame 9 ontwikkel+ d] organisatie d] vru*t bevord]51 do*1 ev5 als de op blz4 #bh gemelde locomotief het pa>d helpt om d5 tre9 voort te trekk51 zoodat de impulsie tot die to5ame 9 ontwikkel+ d] organisatie d] vru*t ont/aat door het er aan annex en m9 ( me] w]kdadig word5 d] door d5 op blz4 #aid gemeld5 lev5s/room aangebragte bijzond]e d5k+4 ,de invlo$ d] lig*am5 d] oud]s op de organisatie d] vru*t is v]gelijkba> met die van het ond]wijs op le]l+54 ,deze behoor5 de zu*t na> ond]wijs niet van hunne le]>5 te bekom51 en zulk e5 ond]wijs h5 sle*ts 9 /aat te /ell5 om snell] te le]51 dan zoo zij dit uit hun eig5 moe/5 do51 b5ev5s om de vakk5 te bepal51 welke gele]d moet5 word54 ,m5 kan zi* hi]bij voor/ell51 dat dit ond]wijs 9 zulk e5e /]ke mate gegev5 wordt1 als de le]l+ poogt vord]+5 te mak51 en dit v]gelijkba> zijn met het zi* afmet5 van d5 opheff5d5 invlo$ d] lig*am5 d] oud]s op de vru*t na> de w]kdadigheid d] hi]aan annex zijnde bijzond]e d5k+4 ,met de oorzaak d] gelijk5is d] jong5 op hunne oud]s is alsdan de a>d d] le]vakk5 v]gelijkba>4 ,ev5 we9ig kan m5 zegg51 dat de individu5 di55 om de eig5a>digheid d] soort te p]petu]51 alsdat le]l+5 van gymnasia di55 om de k5nis d] oude tal5 9 /& te h\d54 ,de aan de vru*t annex zijnde bijzond]e d5k+ z\1 door de organisatie er van vooruit te zijn1 hi]door alsw>e a*t]wa>ts getrokk5 word5 en aldus 9 gee/ontwikkel+ v]kle951 zoo zij niet e5 eig5 drang tot uitbreid+ en v]hoog+ van ha> veld van aans*\w+ en di5t5gevolge tot v]groot+ di] gee/ontwikkel+ bezat4 ,bov5gemelde w]k+ van de lig*am5 d] oud]s op de vru*t zal mak51 dat de organisatie hi]van m9d] bij de ontwikkel+ di] bijzond]e d5k+ t5 a*t]5 blijft en1 na>mate hi]bij d5 gee/elijk5 aanleg1 die1 zooals op blz4 #aej gezegd is1 met de gee/ontwikkel+ to5eemt1 groot] is1 m5 kunn5 /ell51 dat die bijzond]e d5k+ annex wordt aan e5e vru*t van oud]s e5e hoog]e organisatie bezitt5de1 en die aldus de ontwikkel+ d] organisatie di] vru*t kra*tig] v]groot54 ,dit z\ v]gelek5 kunn5 word5 met het z5d5 van vlugge k9d]5 na> s*ol51 wa>op het ond]wijs snell] opklimt en1 de vorm+ tot e5e hoog]e maats*appelijke betrekk+ t5 doel heeft4 ,dat de reproductie bij e5ige di]soort groot] wordt1 wanne]1 t5 gevolge d] v]volg+ door nieuwe vij&51 de /]fgevall5 er bij m5igvuldig] word51 kan miss*i5 ont/aan1 doordat het aantal individu5 zulk e5] soort v]m9d]5de1 t]wijl het aantal /]fgevall5 betrekkelijk groot] dan vroeg] blijft1 die individu5 weg5s ov]vlo$ig] vo$+ snell] dan vroeg] zull5 groeij54 ,het omgeke]de zal da>5teg5 plaats hebb51 zoo weg5s ov]bevolk+ de vo$+ s*a>s*] wordt1 en aldus dan de ge/alte d] m5s*5 v]kle95 en het betrekkelijke aantal geboort5 zooveel v]m9d]51 tot dat deze w$] ev5 m5igvuldig als de /]fgevall5 zijn #fj4 ,na>mate de hemelboll5 9 a>d m9d] met d5 e!r v]s*ill51 zull5 zij1 zooals op blz4 #afj gezegd is1 betrekkelijk trag] beweg5 en 9 massa to5em5 en1 9 h>monie hi]m$e1 de er op won5de wez5s 9 zek] opzigt qualitatief m9d] met d5 ,o]gee/ v]s*ill51 trag] 9 gee/ontwikkel+ to5em51 op elk di] boll5 gemiddeld lang] lev54 ,hunne v]wissel+ van lig*aam zal me] geleidelijk ges*i$5 en bij de d5k+ di] wez5s e5e m9d] s*]pe v]&]+ te weeg br5g51 t]wijl de op blz4 #id gemelde t]ugtrekk5de w]k+5 g]+] zull5 zijn bij h5 dan bij ons4 ,zoo lang de d5k+ van wez5s annex wordt aan lig*am5 a*t]volg5s 9 a>d me] met d5 e!r v]s*ill5de1 moet5 die d5k+5 qualitatief me] met die van d5 ,o]gee/ 9 natuur gaan v]s*ill5 en 7zie blz4 #afi7 9 grootte ( ontwikkel+ gemiddeld v]snell5de to5em54 ,dat de to5em+ op deze a>de van het aantal m5s*5 e5maal niet noem5swa>dig zal word51 blijkt ook uit het volg5de4 ,hetge5 de m5s*5 ja>lijks aan vo$sel1 kle$+1 won+1 huisraad en &]e kun/w]k5 b5ev5s aan br&/( v]t]51 kan to* bes*\wd word5 als de r5te van e5 kapitaal be/a&e uit3 #ao4 de voor de weide1 b\w- en bos*grond5 b5oodigde z\t52 #bo4 het voor de gewass5 gevord]de koolzuur2 #co4 de d5 bodem b$ekk5de nuttige gewass52 #do4 het vee en #eo4 de voor vo$sel en me/specie gebruikt word5de wat]di]5 en plant54 ,da> nu de drie laat/e deel5 van dit kapitaal 9 r$5 zijn met de hoeveelh$5 z\t5 en koolzuur1 t] vorm+ er van b5oodigd1 zoo kan met dit kapitaal 9 zek] opzigt /ell5 geheel te be/aan uit zulke z\t51 b5ev5s uit koolzuur4 ,neemt m5 nu de v]me]d]+ van dit gas1 door de v]br&+ d] fossile br&/(1 b5ev5s door de vulcanis*e w]k+51 niet 9 aanm]k+1 zoo wordt dit kapitaal con/ant1 ma> v]groot51 na>mate de bes*av+ en het aantal a>dbewon]s /ijg51 de deel5 ,no4 #c en #d er van t5 ko/e van de deel5 ,no4 #a1 #b en #e4 ,buit5di5 wordt alsdan de omzett+ van dit kapitaal en dus ook de ja>lijks*e r5te er van groot]2 do*1 zo[el dit als die vormv]&]+ van dit kapitaal1 moet5 noodw5dig begr5sd zijn4 ,na>mate de l&b\w volkom5] is1 draagt elke opp]vlakte grond gemiddeld me] plant5 en wordt er me] en zwa>d] vee geh\d51 do*1 weg5s het alsdan me] opvang5 d] me/speci51 zull5 er m9d] z\t5 hi]van door het grondwat] en de rivi]5 na> zee gevo]d word51 en aldus al het wat] alsm$e de dampkr+ 7op de op blz4 #e v]kla>de wijze7 m9d] van die z\t5 inh\d54 ,zoo weg5s deze oorzaak1 wa>door het vo$sel d] ze$i]5 v]m9d]t als1 weg5s het v]jag51 zull5 deze dan m9d] 9 aantal word54 ,neemt de bes*av+ toe1 zoo v9dt m5 middel5 om het vee snell] vet te do5 word51 om de nuttige gewass5 snell] te do5 groeij51 om de boss*5 ja>lijks me] br&h\t te do5 lev]5 en om de vis*vang/ te v]bet]51 hetge5 de hi]bov5 gemelde r5tev]groot+ uitmaakt4 ,zo[el dit als de v]m9d]+ d] hoeveelh$5 vrij koolzuur en vrije voor d5 l&b\w b5oodigde z\t5 zal e*t] /e$s bezwa>lijk] word51 na>mate m5 beide v]d] doordrijft1 en aldus de middel5 van be/aan van het m5s*dom1 tegelijk met de totale massa d] m5s*elijke lig*am51 v]trag5de en e9delijk niet me] noem5swa>dig to5em5 #fa4 ,op blz4 #i en #ah hebb5 wij gezegd1 dat de v]s*ill5 tuss*5 de op natuurlijke wijze ont/ane rass51 wa>ond] ook de m5s*5rass5 behoor51 bepaald word5 door de v]s*ill5 hunn] lev5som/&igh$5 9 v]b& met die tuss*5 de grond en lu*tge/eldheid1 en op blz4 #bf1 dat de v]s*ill5 9 lu*t en grondge/eldheid1 na>mate de bes*av+ klimt1 van m9d] invlo$ zijn op de m5s*51 zoodat1 zie blz4 #i1 de v]s*ill5 tuss*5 de ?ans be/a&e m5s*5rass5 g]+] moet5 zijn dan tuss*5 die aanwezig1 to5 het m5s*dom ont/aan is4 ,de ?ans be/a&e v]s*ill5 zijn e*t] groot] dan door de v]s*ill5 9 lu*t en grondge/eldheid d] woonplaats5 d] ond]s*eid5e m5s*5rass5 gewettigd wordt4 ,zoo kan m5 bijv4 kwalijk aannem51 dat de organisatie van m5s*51 zi* ges*ikt hebb5de na> het tropis*e klimaat van ,afrika1 de neg] en die van m5s*51 zi* ges*ikt hebb5de na> het tropis*e klimaat van ,am]ika1 de roodhuid5type heeft voortgebra*t4 ,de v]s*ill5 tuss*5 de ?ans be/a&e m5s*5rass5 moet5 aldus1 zie blz4 #bd voor e5 deel de gevolg5 zijn van accid5tele oorzak51 ( wel zij moet51 7zie blz4 #cj7 voor het ont/aan van het m5s*dom1 door de v]s*ill5 9 lev5som/&igh$5 d] voor\d]s d] m5s*5 9 de v]s*ill5de w]elddeel5 teweeggebragt1 t5 gevolge d] w]k+ d] traagheid1 zie blz4 #da lat]1 te groot geblev5 zijn1 en dus g$eeltelijk als iets v]\d]d bes*\wd moet5 word54 ,na> ons inzi5 mag m5 niet /ell51 dat primitief elk d] zoog5aamde m5s*5rass5 e5 volk heeft gevormd1 e5e enkele taal sprek5de en lat] 9 v]s*ill5de natin gesplit/1 da> to* de to5em+ d] bes*av+ 7zie blz4 #bf7 jui/ het teg5ov]ge/elde namelijk aglom]atie en e5heid te weeg br5gt4 ,elk d] zoog5aamde m5s*5rass5 moet integ5deel 9 e5 groot aantal onzam5hang5de en v]s*ill5de tal5 sprek5de /amm5 v]deeld zijn gewee/ en e5e primitieve taal van het zoog5aamde ,aris*e m5s*5ras1 na> ons inzi51 ev5m9 beslaan hebb51 als ?ans e5e enkele ,au/ralis*e ,indian5taal4 ,zoodra e*t] wilde /amm5 niet vol/rekt vreemd aan elk&] blijv51 door bijv4 door zeen1 woe/ijn51 enz4 van elk&] ges*eid5 te zijn1 zull5 zij bij die plaats5 van ond]l+e aanrak+1 gebruik51 woord51 enz4 van elk&] ov]nem5 en zelfs hun blo$ v]m5g51 en die kruis+5 zi* alsw>e van af die plaats5 van aanrak+ na> het midd5 de woonplaats5 van elk d] /amm51 zie blz4 #ab1 voortgeplant hebb54 ,volksv]huiz+5 hebb5 er /e$s plaats gehad1 /amm5 hebb51 7zie blz4 #ab7 /amm5 t]ugg$rong51 ( ond] deze hunne woonplaats5 geve/igd en met h5 hun blo$1 z$51 taal1 enz4 v]m5gd1 7zooals bijv4 de ,norm&irs met de ,anglo-,sax574 ,weg5s de met de to5ame d] bes*av+ plaats hebb5de aanwas 9 bevolk+1 zal het indr+5 me] dan het t]ugdr+5 7zooals dat d] ,moor5 uit ,spanje7 plaats gehad hebb52 do* m5 mag1 na> ons inzi51 niet /ell51 dat wilde /amm5 na hunne v]huiz+ ze] veel uitge/rekt] jagtveld5 en weidegrond5 hebb5 +5om5 dan voor die v]huiz+4 ,hetge5 ?ans 9 ,am]ika en ,au/rali plaats heeft kan to* niet v]gelek5 word5 met hetge5 heeft plaats gehad tijd5s de n$]zett+ d] ,g]man5 9 ,duitsl& en ,sc&9avi4 ,de ,engels*5 en ,duits*]s lev51 weg5s hunne hooge mate van bes*av+1 9 hun vad]l& digt ope5gehoopt1 en v9d5 aldus 9 ,am]ika en ,au/rali voor hunne behoeft5 ze] uitge/rekte akk]s en v]m5igvuldig5 alda> /]k4 ,zoo e*t]1 9 plaats dat er ,engels*5 zi* 9 ,au/rali ve/ig51 m5 er ,si\x en &]e ,indiaans*e /amm5 bragt1 z\ dit ge5sz9s het geval zijn1 en niet veel uitgebreid] /rek5 als die welke deze /amm5 9 de ,v]e5igde ,/at5 innem51 z\d5 door de inboorl+5 van ,au/rali op dit eil&1 al zij het zelf g$wong51 7zie blz4 #ac7 aan die ,am]ikaans*e wild5 afge/aan kunn5 word54 ,,bes*\w+5 ,,ov] ,,de ,,gee/elijke ,,ontwikkel+ ,,van ,,d5 ,,m5s*4 ,er be/aat 9 des m5s*5 gee/ e5 /rijd tuss*5 de zu*t na> toe/&51 wa>voor hunne natuur1 zooals zij ?ans is1 zek]e ges*ik!id bezit en wa>aan zij gewoon zijn1 hetge5 e5e soort van ges*ik!id is1 en de zu*t na> hoog]e1 ma> hun onbek5de toe/&54 ,van da> dat bijv4 m5s*51 g]uim5 tijd 9 de gevang5is v]toefd hebb5de1 aan hunne enge cel he*t51 en er somtijds teg5 op zi51 om w$] 9 de wijde en hun vreemd geword5 maats*appij te tr$5 #fb4 ,v&a> ook de liefde d] m5s*5 niet sle*ts voor be/aan 9 het algeme51 ma> tev5s voor het a>ds*e lev51 dat wel is wa> hun veel le$ oplev]t1 ma> met wi5s a>d zij bek5d zijn1 en wa>voor zij zek]e ges*ik!id v]kreg5 hebb54 ,hoe lag] des m5s*5 trap van gee/ontwikkel+ is1 en aldus hoe z9nelijk] zij en hoe me] bekromp5 hunne d5kbeeld5 zijn1 hoe /]k] 7al?ans zoo m5 het zwakk] zijn hunn] zelfbewu/heid niet 9 aanm]k+ neemt7 hunne gehe*!id aan bek5de lev5/oe/&51 en tegelijk hoe /]k] hun afke] voor door h5 v]ond]/elde vreemde toe/&5 zal zijn4 ,dit kan nu de oorzaak zijn1 dat de oude ,griek5 het v]blijf 9 d5 ,hades zoo we9ig aanlokk5d voor/eld51 en dat de m5s*5 zek]e neig+ bezitt5 om d5 ziel/oe/& na d5 dood wel v]hev5]1 ma> ov]ig5s gelijk5de op die hi] op a>de te /ell54 ,kan bijv4 de mee/ philosophis*e m5s* vurig v]lang5 na> e5 lev51 wa>9 hij e5 veel hoog]e ontwikkel+1 ma> tegelijk geheel &]e d5kvorm5 dan hi] op a>de bezit1 en dat hij aldus wel kan /ell5 te zull5 be/aan1 ma> voor zi* niet begrijpelijk kan mak58 ,na> ons inzi5 ne51 ma> zulk e5 philoso( zal zegg51 dat de a>ds*e lev5/oe/&5 ?ans voor hem niet e5e groot]e absolute1 ma> sle*ts e5e groot]e relatieve wa>de bezitt5 dan alle &]e wi] be/aan hij kan /ell51 en dat die voorkeur voor het a>ds*e be/aat door zijne bek5dheid er m$e1 aldus door e5e oorzaak1 die1 wanne] hij e5maal v]tr\wd zal zijn met &]e lev5/oe/&51 hem voor deze dezelfde voorkeur zal inboezem51 al ?ans voor de a>ds*e4 ,wel zal hij1 na> ons inzi51 e5 one9dig1 onv]&]lijk en dus volmaakt1 ma> hem geheel vreemde d5kvorm5 en d5kbeeld5 bezitt5d en aldus hem onbegrijpelijk wez51 9 wa>de onv]gelijkba> hoog] s*att5 dan de m5s*51 die hij liefheeft1 ma> to*1 weg5s de onmogelijkheid om het te kunn5 begrijp51 dit wez5 niet kunn5 bem9n5 op de wijze als hij m5s*5 bem9t4 ,hi]voor z\ hij dit ,o]wez5 moet5 v]m5s*elijk5 en aldus e5 k>akt] moet5 gev51 dat zijne r$e en wet5s*ap hem zegt1 dat het niet bezitt5 kan4 ,die voor hem onbegrijpelijke a>d van het ,o]wez5 zal die wijsge] a*t5 volmaakt ges*ikt te zijn voor het ,heelal en zelfs voor zijn eig5 gee/elijk5 loopbaan1 g$ur5de de eeuwigheid als e5 geheel bes*\wt1 ma> voor zijn gemo$sgevoel1 zooals dit ?ans is en zelfs1 zoolang zijn gee/ b9n5 de pal5 d] e9digheid beslot5 is1 zijn zal1 moet die onbegrijpelijke a>d als iets onges*ikt voorkom5 #fc4 ,sle*ts wanne] de wez5s1 na e5e one9dige groote gee/ontwikkel+ b]eikt te hebb51 geheel met d5 ,o]gee/ v]e5igd zijn1 moet5 zij1 na> ons inzi51 zijne natuur door deze volkom5 te deel51 volkom5 begrijp51 en dan ook e5e volmaakte wet5s*ap van hunne eig5e be/emm+ en van het w]elddoel bezitt54 ,voor di5 tijd1 t]wijl die gee/ontwikkel+ uit]/ groot1 ma> nog e9dig is en1 (s*oon uit]/ we9ig1 nog to5eemt zie blz4 #bjj1 kan dit begrijp5 wel re$s uit]/ go$1 ma> nog niet volkom5 go$ zijn1 ev5m9 als e5e kromme lijn ac 7zie ond]/a&e fig471 e5 assymptoot lg bezitt5de1 deze op uit]/ groote e9dige di/antin volkom5 kan rak54 ,zoo nu1 na het b]eik5 van zek]e e9dige grootte1 de gee/ontwikkel+1 na /e$s v]zwakk5de v]groot+ er van1 niet me] to5am1 z\ na e5 uit]/ lang5 tijd er 7zie blz4 #agh7 ge5e noem5swa>dige dwal+ en di%>monie bij onze d5kbeeld5 me] moet5 be/aan4 ,da> dan e*t] het begrijp5 van het one9dige ze] onvolkom5 z\ zijn1 z\ het /ell5 er van 9 's m5s*5 gee/ niet me] moet5 plaats hebb51 want &]s z\ de di%>monie zelfs niet ze] nabij wegg5om5 zijn4 ,van d5 &]5 kant kan e5 niet 9 grootte van ontwikkel+ afnem5de gee/1 het /ell5 van het one9dige niet v]le]51 en dit toont dunkt ons aan1 dat dit /ell5 7door de wijsge]5 sle*ts bepaald] en naauwkeurig] dan door &]e m5s*5 ges*i$5de1 en wa>van bij alle metaphysis*e godsdi5/begripp5 zelfs de laag/e1 er re$s e5e kiem be/aat7 bewij/1 dat de natuur van onz5 gee/ zoodanig is1 dat bij ge5 trap van e9dige ontwikkel+ er tuss*5 zijne d5kbeeld5 e5e volmaakte h>monie kan be/aan1 en dat aldus b9n5 ge5 e9dig5 tijd hij 9 e5 volmaakt bevr$ig5d5 toe/& kan g]ak54 ,het zi* bev9d5 d] /ell+ van het eeuwige1 onv]&]lijke en one9dige b9n5 de hi]door nimm] d]zelv] aanhang]s geheel bevr$ig5de godsdi5/begripp51 heeft gemaakt1 dat de v]mog5sv]gelijk+ d] god5 sle*ts tot zek]5 graad mogelijk w]d4 ,bij d5 ,o]god1 tijd5s het beg9 d] tijd5 begonn5 zijnde d5 *aos te ontw>r51 g+ dit het m9/e go$1 bij de ond]god5 en middela>s bet]1 en uit zu*t1 om voor zi* zooveel mogelijk ges*ikte godsdi5/begripp5 te v]krijg51 hebb5 de m5s*5 dan ook niet v]zuimd om zulke middela>s1 wi] bijna m5s*elijke natuur h5 go$ begrijpelijk1 en t5 gevolge van di5 vrij bem9n5swa>dig en ges*ikt om geb$5 te v]hoor5 maakte1 te s*epp54 ,somtijds ge51 somtijds e5ig51 ma> /e$s e5 groot5deels toevallig5 hi/oris*e oorsprong bezitt5de1 zoo w>5 die middela>s vaak z9nebeeld5 van zak5 op gee/elijk ( /(felijk gebi$ b9n5 de bewu/e aans*\w+ v]vat1 en v]hev5] 0 hunne natuur1 na>mate hunne voor/ell+ deel uitmaakte van hoog] /a&e godsdi5/begripp54 ,de di%>monie van hetge5 wij op het buit5z9nelijk gebi$ /ell5 met wat wij hi]van begrijp51 is1 na> ons inzi51 de oorzaak wa>door de arbeid d] eig5lijke wijsge]5 voor de v]hoog+ d] godsdi5/begripp5 d] massas zoo we9ig vru*tba> gewee/ is en wa>om m5 aan de jui/heid1 van hetge5 m5 op buit5z9nelijk gebi$ gelo(t met de wa>heid ongeve] ov] e5 te kom51 te kort moet do5 bij het m$$eel5 van godsdi5/begripp5 aan k9d]5 en onbes*aafde m5s*54 ,t]wijl de wiskundige k5nis bij de a*t]volg5de g5]atin door juxtaposa aangroeit1 zoodat het nieuwe zi* naa/ het oude vleit1 zond] aan de wa>heid hi]van te kort te do51 groeit de k5nis van het buit5z9nelijke door int]posa1 namelijk elk deel ontwikkelt zi* en nad]t gemiddeld me] tot de wa>heid4 ,tra*t m5 aldus bij het ond]wijs d] jeugd die deel5 9 hun vorig5 v]a*t]d5 toe/& alle5 te v]bet]5 en te zuiv]51 zond] h5 tegelijk te v]hoog51 zoo zal m5 gebrekkig w]k lev]54 ,zie blz4 #acj4 ,zelfs m5s*51 welke zi* bov5 de voor/ell+ van middela>s v]hev5 hebb51 zijn niet vrij van het toes*rijv5 van m5s*elijke d5kvorm5 aan het ,opp]wez54 ,zij zegg51 wij zijn ge5e loondi5a>s1 do* de h>tek5n] volgt onze s*akel van d5kbeeld5 en1 na>mate deze go$ ( sle*t zijn1 keurt hij die go$ ( af1 en da>voor is het dat wij gevoelig zijn4 ,m5 z\ nu aan zulke m5s*5 kunn5 vrag51 ( die opvatt+ d] d5k+ van ,god niet insluit1 dat zij voor e5 deel ev5 als ,godsvoorwet5s*ap van al het toekom/ige bijzond]e 7en d]halve ook van hetge5 door al de m5s*5 9 de toekom/ g$a*t zal word57 e5e ov]bodige duplicata is van het gee/elijke lev5 d] m5s*51 en tev5s dezelfde vorm als de d5kbeeld5 dez] laat/e bezit1 zie blz4 #age4 ,die go$ ( afkeur+ kan ook kwalijk zond] het bezit d] m5s*elijke d5kvorm5 ges*i$51 en z\ buit5di5 niets beteek551 zoo zij aan ,god ge5e vreugde ( v]driet v]s*afte1 hetge5 de toek5n+ van m5s*elijke h>t/ogt5 aan hem noodzakelijk maakt #fd4 ,wijsge]ig] is het na> ons inzi5 te zegg51 dat1 door go$ te do51 m5 zijne z$elijke ontwikkel+1 en wel te me] hoe v]hev5] door onbaatzu*tigheid de gehalte van die go$e dad5 is bevord]t1 en zi* hi]door e5 blijv5d5 s*at v]w]ft1 zoo het gee/elijke lev5 niet met v]nietig+ b$reigd wordt1 en m5 zorgt die v]kreg5 v]groot+ van z$elijke ontwikkel+ 9 /& te h\d54 ,zie blz4 #aec4 ,ev5 als to* e5e nietige oorzaak1 g$ur5de ze] lang5 tijd w]kzaam1 groote kwal5 kan do5 v]dwijn5 en e5e groote ommeke] van zak5 te weeg kan br5g5 7r$5 wa>om ongelukkige en door de om/&igh$5 magteloos gemaakte1 ma> met wij%eid en wilskra*t begiftigde m5s*5 v]tr\w5 9 de toekom/ kunn5 /ell571 zoo moet e5 v]worv5 go$1 niet ond]h\d5 word5de g$ur5de e5 lang tijdsv]loop tot op e5 niet noem5swa>dig deel wegslijt54 ,op blz4 #abb hebb5 wij aangegev5 wat ons noopt om onze gee/ontwikkel+ na> de hoogte te w]k51 en op blz4 #bjg wat het e9ddoel di] v]groot+ is4 ,die v]groot+ onz] gee/ontwikkel+ is aldus onafs*eidelijk van de d5k+ van d5 ,o]gee/1 en zond] deze z\ ons be/aan zelfs onmogelijk zijn1 zoodat de g$a*te aan hem onafs*eidelijk is van die dat de v]groot+ onz] gee/ontwikkel+ onze roep+ is4 ,de zooveel mogelijk regtva>dige v]geld+ d] dad51 ( &]s gezegd het beloon5 en /raff51 dit is de taak d] met elk&] v]ke]5de e9dige wez5s4 ,dit moet dunkt ons niet alle5 hi] op a>de1 ma> ook op de hemelboll51 wa> er hoog] ontwikkelde lev5de wez5s met elk&] 9 contact kom51 het geval zijn4 ,weg5s de gelijksla*tigheid tuss*5 oorzak5 en gevolg5 7zie blz4 #gj7 moet de beh&el+ van &]e wez5s door deze laat/e1 (1 wanne] op hoog]5 trap van gee/esontwikkel+ zij met &]e wez5s zam5w]k51 door die welke hunne p>tij opnem51 beantwoord word54 ,sle*ts omdat dit het geval is1 kunn5 wij ond]zoek5 hoe die beantwoord+ moet zijn om tot heil van de geheele maats*appij te /rekk51 ( &]s gezegd om onregt te w]54 ,dit ond]zoek1 die pog+5 v]eis*5 gee/9spann+ en leid5 aldus tot de v]groot+ zoo van eig5 gee/ontwikkel+1 als tot de v]heff+ d] maats*appij4 ,zoo er e5e supranaturali/is*e v]geld+ be/ond1 z\d5 wij de h&5 9 d5 s*oot kunn5 legg51 zoo zulk e5e v]geld+ kort na het begaan d] dad5 op e5 go$ m]kb>e wijze plaats _h4 ,het is wa>1 dat1 weg5s het be/aan van all]lei accid5tele om/&igh$5 en weg5s de kor!id van het a>ds*e lev51 het voor de m5s*5 zelfs met d5 be/5 wil onmogelijk is om elk hunn] voor zijn dood zijn g]egeld deel te gev52 do* beide die oorzak51 en aldus ook het er door teweeggebragte kwaad1 zijn zie blz4 #hd onafs*eidelijk v]bond5 aan lev5/oe/&5 wa>9 to5ame d] gee/ontwikkel+ mogelijk is4 ,het voors*rift1 dat m5 &]e m5s*5 ev5 /]k als zi* zelf moet bem9n51 en aldus 9 de w$]wa>digh$5 van vreemdel+5 ev5veel belang /ell5 als 9 zijn eig5 lot1 kan1 na> ons inzi51 e]/ e5 v]eis*te word5 voor wez5s1 na e5e one9dige v]groot+ hunn] gee/ontwikkel+1 zie blz4 #afi volmaakt met elk&] sam5gesmolt5 zijnde4 ,uit het feit1 dat wij ?ans individueel be/aan1 volgt direct1 dat wij voor ons zelf moet5 zorg5 en e5 lev5sdoel met betrekk+ tot ons eig5 p]soon moet5 bezitt51 t]wijl uit het feit1 dat wij met &]e wez5s behoor5 zam5 te w]k51 volgt1 dat wij ons het lot di] &]5 behoor5 aan te trekk54 ,wij behoor5 h5 te help5 voor zoov]re zij onze /rijdmakk]s zijn1 en wel niet sle*ts 9 d5 /rijd van p>tij5 van het m5s*dom teg5 elk&]1 ma> zie blz4 #ee tev5s 9 de hoog]e soort van /rijd door het gans*e m5s*dom v]e5igd gevo]d4 ,sle*ts 9 zoov]re de m5s*5 aldus behoor5 zam5 te w]k51 moet elk hunn] voor de maats*appij lev51 en dit kan nu hun lev5sdoel met betrekk+ hun eig5 p]soon hoog] en edel] do5 word54 ,wanne] begripp5 ov] lev5s- en w]eldbes*\w+ te laag /aan met betrekk+ tot de wet5s*ap en de behoeft5 d] maats*appij1 zijn zij voor deze laat/e wel 9 het algeme51 ma> niet 9 all5 deele onges*ikt geword51 en zijn di5 t5 gevolge de hoog]e begripp5 ov] w]eld- en lev5sbes*\w+ onges*ikt voor bijzond]h$5 d] maats*appelijke behoeft54 ,om dit op te held]5 /ell5 wij bijv4 dat iem& te kle9 gehuisd is4 ,voore]/ zal hij1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 lat] v]huiz5 dan op het oog5blik1 dat hij ond]v9dt te eng gehuisd te zijn1 al kon dit v]huiz5 zond] de m9/e zw>igheid ges*i$51 ma> buit5di5 wordt hij t]ug geh\d51 omdat zijne vlo]kle$]5 en gordijn5 zoo go$ 9 het oude huis pass51 omdat hij ge5 meubels g5oeg bezit voor e5e ruim]e won+ enz4 #fe4 ,precies 9 dezelfde v]h\d+ /aan nu de massas iets bezitt5de1 dat 9 het algeme5 te laag voor h5 /aat teg5ov] novateurs1 welke zulk e5e zaak op e5 hoog] /&punt will5 br5g51 al is het dat hi]door aan e5e w]kelijke behoefte voldaan wordt1 en aldus nog zooveel te me] zoo die behoefte nog ma> flaauw is1 en het nieuwe1 dat wordt aanbevol51 voor die massas nog te v]hev5 is4 ,de ges*ik!id van het oude voor bijzond]h$5 van d5 be/a&5 toe/& en de onges*ik!id van het nieuwe hi]voor1 v]kl>5 de in]tie di] massas1 en t5 gevolge hi]van word5 die h]vorm]s1 mee/al bekwame p]son51 ma> die we9ig te v]liez5 hebb51 geh\d5 voor la/ige m5s*5 en onpraktis*e w>ho(d51 go$ om te word5 v]wa>loosd4 ,kom5 deze nu 9 aanrak+ met mag!bb5de p]son51 wi] positie aan d5 oud5 /& van zak5 v]bond5 is1 zoo wordt de zaak erg] voor h51 al?ans zoo m5 v]volg+ erg] kan noem5 dan voor &]5 vru*teloos te arbeid54 ,al kom5 zulke mag!bb5d5 niet teg5 bet] wet5 9 veel te kort 9 de v]vull+ d] eis*5 van hunne positie1 al zijn het dus ge5 sle*te m5s*51 zoo zull5 zij1 door ov]drijv+ d] bezw>5 d] v]&]+1 door gehe*!id aan hunne wijze van zi51 door gekwet/e ijdelheid1 al ligt er toe kom5 om die h]vorm]s voor mon/]s en vij&5 van het heil d] maats*appij te h\d51 en h51 wanne] de /& van bes*av+ en de wett5 dit v]oorlov51 na> het s*avot z5d54 ,dit 9 aanm]k+ nem5de1 zoo is het gemakkelijk te v]kl>5 hoe de ,a!n]s1 zond] te me55 onregt te pleg51 ,socrates kond5 t] dood v]oordeel51 omdat hij beti*t w]d de jeugd tot ongelo( en z$eloo%eid te v]leid54 #ff ,wat nu is de oorzaak di] v]ke]de oordeelvell+5 en van het v]wond]lijke v]s*il 9 appreciatie d] wa>de van zak5 door de m5s*58 ,niets &]s dan de v]&]+ d] w]elds*e zak51 wa>door1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 bij v]&]+ van e5e zaak1 niet al de &]e direct e5e ov]e5kom/ige v]&]+ ond]gaan en zi* er na> s*ikk51 ma> op v]s*ill5de hoogt5 /aan1 zie ,noot blz4 #fi1 en voorts het v]s*il 9 w]k+ d] traagheid niet alle5 bij ond]s*eid5e m5s*51 na> gelang van hun k>akt]1 beeld+1 antec$5t5 en positie1 ma> ook bij d5zelfd5 m5s* bij de v]s*ill5de zak51 wa>m$e hij zi* bezig h\dt4 ,zoo zal bijv4 e5 gele]de1 de vad] d] nieuw/e ontdekk+5 op het gebi$ van e5ige wet5s*ap1 9 zijne kle$+ de mode van voor tw9tig j>5 volg51 (s*oon hij vol/rekt niet ov]tuigd is1 dat deze doelmatig] dan de ?ans be/a&e is1 en e5ig &] m5s* hevig lib]aal1 ma> tev5s voor/&] zijn van classieke /udin voor regtsgele]d5 en /]rekundig5 zijn1 omdat het toeval hem rector gemaakt heeft4 ,e5e con/ante oorzaak 7bij het voorbeeld van blz4 #acb de doorloop5de orde tot opsluit+ zijnde7 tra*t e*t]1 wanne] bij iem&1 ( bij e5ige maats*appij v]s*ill5de zak5 op ongelijke hoogte /aan1 deze 9 hoogte/& na> elk&] te trekk54 ,zoo is het bijv4 niet aan het toeval te wijt51 dat ?ans de gee/elijk5 e5e oud]wets*e kle$+ drag5 en gehe*t zijn aan de klassieke /udin4 ,bij zwakke v]&]+ d] maats*appelijke toe/&51 me5+5 en behoeft5 zal m5 da>5teg5 bij in/ell+5 ge5e groote onges*ik!id van het e5 voor het &] en ev5m9 groote v]s*ill5 9 op9ie bij de m5s*51 t5 gevolge van bov5gemelde w]k+ d] traagheid1 wa>door zie blz4 #aai de kritiek met betrekk+ tot de vorm+ van nieuwe op9in t5 a*t]5 blijft1 bespeur54 ,tuss*5 d5 m5s* van g5ie van h$5 en d5 gewon5 m5s* van lat]5 hoog]5 trap van bes*av+1 wi5s to5ame 9 gee/ontwikkel+ door uitgebreid] ond]wijs en zelfs zie blz4 #aii door d5 lig*amelijk5 invlo$ zijn] oud]s me] begun/igd is dan die zijn] voorzat51 be/aat het v]s*il1 dat g5e betrekkelijk zijne tijdg5oot5 9 e5e soort van gee/ontwikkel+ kan uitmunt51 wa>van lat] we9ig w]k wordt gemaakt zie blz4 #fg1 en wa>9 dus zijne niet g5iale nakomel+5 hem niet ev5>51 (s*oon deze 9 &]e soort5 van gee/ontwikkel+ hem zull5 ov]treff54 ,desniettem9 kan m5 zegg51 dat 9 zek] opzigt1 vooral de 9 het algeme5 g5iale m5s* van h$51 v]toont wat de gewone m5s* 9 de v]re toekom/ zal zijn1 en dat hetge5 hij voor zi* 7niet voor zijne tijdg5oot57 op maats*appelijk en religieus gebi$ ges*ikt a*t1 9 de toekom/ bij hoog]5 trap van bes*av+ e5maal zal be/aan4 ,beide zull5 zie blz4 #hd gebrekkig] dan d5 gewon5 m5s* van h$5 aan de door h5 ge/elde lev5seis*5 voldo51 snell] dan dez5 voorwa>ts s*rijd5 op de baan d] gee/ontwikkel+1 en bet] dan dez5 begrijp5 hoeveel er voor d5 individuel5 m5s* te le]5 valt1 en welke k5nis hunne nakomel+s*ap zal kunn5 opdo54 ,van d5 9 k5nis bov5 zijne tijdg5oot5 v]hev5 m5s*1 wordt vaak de le]+1 van d5 h5 z$elijk ov]treff5d5 m5s*1 de beweegr$55 zijn] h&el+5 gebrekkig begrep54 ,beide nu moet5 b9n5 zek]e gr5z5 tra*t5 zi* ges*ikt te mak5 voor hunne omgev+1 de e]/e door zi* door deze te do5 begrijp51 de twe$e door de v]d$ig+ zijn] regt5 m9d] aan de ho$e d] maats*appij ov] te lat5 en ha> me] op zi* te nem54 ,hi]voor behoeft m5 e*t] zijne to5em+ 9 intellectuele en z$elijke ontwikkel+ sle*ts te wijzig51 zond] ha> te v]zwakk54 ,zoo m5 to* m9d] tijd wijdt aan het opdo5 van k5nis1 t5 e9de pligt5 jeg5s &]5 te v]vull51 zal m5 zijne z$elijke ontwikkel+ bevord]51 en zoo m5 zi* /]k tra*t te mak51 t5 e9de zijne belang5 bet] te v]d$ig5 en ge5e v]gev+sgez9dheid en onbaatzu*tigheid betoont wa> misbruik van gemaakt z\ word51 zijne intellectuele ontwikkel+ begun/ig54 ,v]d] mag m5 ev5wel na> ons inzi5 niet gaan1 en aldus niet zegg51 ik zal die k5nis niet opdo51 omdat ik ha> niet t5 volle aan &]5 kan m$$eel51 ik zal mij niet me] z$elijk v]$el51 omdat &]5 hi]door sle*ts we9ig gebaat z\d5 word54 ,zulk e5e nuttigheidsle] z\ sle*ts kunn5 opgaan zoo de m5s*5 uit]/ innig met elk&] v]bond5 en alsw>e gee/elijk zam5gesmolt5 w>51 zoo er e5 gee/elijk communisme be/ond4 ,ev5 als de door de regtbank5 opgelegde en tot afs*rikk+ di55de /raff51 zooveel mogelijk aan de z$elijke v]heff+ d] v]oordeeld5 di5/ba> gemaakt word51 zoo moet e5 i$]1 zooals hi]bov5 gezegd is1 de v]hoog+ zijn] gee/elijke ontwikkel+ zooveel mogelijk di5/ba> tra*t5 te mak5 aan het heil zijn] m$em5s*54 ,dit nu wordt door h51 welke zi* aan het zoog5aamde comtemplatieve lev5 wijd51 v]zuimd1 do* dit lev5 kan voor die p]son5 zelve ev5 heilzaam zijn als e5e de v]oordeeld5 niet z$elijk opheff5de /raf voor de maats*appij4 ,het v]zuim5 van lag]e soort5 van gee/ontwikkel+1 t5 e9de zijn lev5 toe te wijd5 aan v]groot+ van me] v]hev5e soort5 er van1 0 primitief het doel van het kloo/]lev51 en zoo iets kan niet t5 all5 tijde ges*i$51 zond] zi* van de maats*appij af te zond]54 ,de v]groot+ d] gee/elijke ontwikkel+ di] maats*appij1 zijn eig5 p]soon hi] 9 begrep51 zooveel mogelijk bevord]51 behoort e5 i$]s /rev5 te zijn1 do* om 7zooals op blz4 #he gezegd is7 de ges*ik!id di] maats*appij voor het a>ds*e te p>5 aan h>5 gee/elijk5 vooruitgang1 di5t die v]groot+ niet alle5 bij de hoog/e ons bek5de soort1 ma> ook bij lag]e soort5 van gee/ontwikkel+ 7wa>van op blz4 #fg gesprok5 is7 plaats te hebb54 ,alles komt to* n$] op g$a*t54 ,onjui/ komt ons voor ,g!s epicuri/is*e /ell+1 dat m5 g$ur5de zijn lev5 de som d] aang5ame en v]/&ige g$a*t5 zoo groot mogelijk moet tra*t5 te mak54 ,deze /ell+ z\ pass5 voor wez5s1 individueel 9 ge5 phase van vooruitgang zijnde4 ,de eis*5 hi]van mak5 7zie blz4 #hd7 dat m5 zi* dikwijls onaang5ame en bezw>5de g$a*t5 moet oplegg54 ,wanne] bij e5ig wez5 de z$elijke ontwikkel+ hoog] /aat dan de intellectuele1 zal g5e v]lag5 door onwet5dheid en gebrek aan kra*t1 t]wijl 9 het omgeke]de geval1 de intellectuele ontwikkel+ door toegev+ aan h>t/ogt5 zal v]laagd word54 ,op d5 lang5 duur kunn5 beide soort5 van gee/ontwikkel+ niet op v]s*ill5de hoogt5 blijv5 /aan1 en van da> dat de g5ius van het kwaad1 be/5dig e5e hooge intellectuele aan e5e ze] lage morele ontwikkel+ p>5de1 niet sle*ts e5 niet be/a&1 ma> zelfs e5 onbe/aanba> wez5 is4 ,het kwaad bezit /e$s het k>akt] van di]lijkheid1 zwakheid ( bekromp5heid4 ,hij die bijv4 zelfs t] b]eik+ van e5 go$ en groot doel 7zooals bijv4 het da>/ell5 van e5 deels me] ges*ikt51 deels me] geavance]d5 maats*appelijk5 toe/&7 sle*te middel5 aanw5dt1 h&elt bekromp51 da> hij we9ig v]tr\w5 9 zijn tal5t s*ijnt te /ell5 en e5 geb\w op zwakke grondslag5 /i*t4 ,ev5 als het afbrek5 veel gemakkelijk] dan het opb\w5 is1 zoo is het b5adeel5 en b$rieg5 van e5 &] veel gemakkelijk] dan het met hem zam5w]k5 t] bevord]+ van zijn heil4 ,hi]voor wordt me] m5s*5k5nis en ov]leg gevord]d dan voor het b$rieg51 wa>bij m5 met e5e lage soort van gee/ontwikkel+1 ook bij de ro(di]5 be/a&e1 kan vol/aan4 ,deze kunn5 to* go$ ond]s*eid5 welk di] zij aan en welk zij niet aan kunn51 zi* 9 h9d]lag5 legg5 en hunne prooi onv]wa*ts bespr+51 do* wat zij sle*ts op e5e ze] bep]kte s*aal kunn5 do5 is met elk&] zam5w]k54 ,zoo iem& door kwaad te do51 zijne z$elijke ontwikkel+ betrekkelijk die d] &]e m5s*5 v]laagt1 tra*t5 de door deze opgelegde /raff5 hem te v]lag51 en omgeke]d1 na het pleg5 van go$e dad51 de ontvang5 loon5 hem 9 e5e hoog]e positie te plaats54 ,de m5s*elijke v]geld+ /rekt dus niet alle51 om door afs*rikk+ en aanmo$ig+ de z$elijke ontwikkel+ d] m5s*5 te v]hoog51 ma> tev5s om deze 9 voor h5 ges*ikt]e toe/&5 te br5g51 door e5 i$] digt] bij de plaats te br5g51 wa>op de hoogte zijn] gee/elijke ontwikkel+ hem aanspraak geeft4 ,ov]ig5s loon5 en /raff5 de m5s*5 sle*ts voor zoo v]re h5 door iem& go$ ( kwaad g$aan wordt4 ,de v]hoog+ ( v]lag+ d] z$elijke ontwikkel+ van e5 p]soon1 gevolg5 zijn] dad51 be/aan naa/ die loon5 en /raff51 zijn] niet /e$s m$e ev5r$ig1 word5 er me] ( m9d] door ge9flu5ce]d en zijn /]k] en duurzam]1 na>mate de zelfbewu/heid d] m5s*5 groot] is4 ,tegelijk hi]m$e moet het bewu/zijn d] morele v]hoog+ ( v]lag+1 bij de m5s*5 /]k] word5de1 deze me] wrh\d5 om &]5 kwaad ( te kort en me] dr+5 om &]5 go$ te do54 ,w]d5 de eis*5 van het maats*appelijke en z$elijke be/aan d] m5s*5 alsdan niet hoog]1 zoo z\d5 de m5s*5 zeldzam] door &]5 te kort g$aan en m5igvuldig] go$ bejeg5d word51 dit kwaad en dit go$ m9d] geteld en m5s*elijke /raf en loon zwakk] word5 #fg4 ,m5 ziet aldus hoe w5s*elijk het is1 dat de m5s*5 hunne z$elijke v]lag+ ( v]hoog+ t5 gevolge hunn] sle*te ( go$e dad51 groot en duurzaam voor/ell51 en hoe is dit nu mogelijk1 zoo zij ha> bij het e9de van hun a>ds*e lev5 /ell5 op te h\d58 ,de voor/ell+ d] z$elijke v]hoog+ ( v]lag+ van d5 m5s* na d5 dood is ?ans bij de massas nog k9d]lijk1 da> zij is die van opgelegd m5s*elijk loon ( /raf1 do* v]dwe5 zij bij die massas1 zoo z\d5 deze betrekkelijk wat sle*t] word51 hi]door de eis*5 van hun maats*appelijk en z$elijk be/aan v]lag51 en dit successivelijk voort gaan1 tot dat het m5s*dom z\ dal5 tot op het /&punt di] wilde volk5 wi] zelfbewu/heid zoo g]+ en wi] z9nelijkheid zoo groot is1 dat zij zi* nog hoeg5aamd ge5e voor/ell+ van e5 toekom/ig lev5 kunn5 vorm54 ,de a!/5 door r$5]+ z\d5 aldus van liev]l$e a!/5 uit onwet5dheid zijn geword51 ( is het niet wa>1 dat bij d5 m5s* alles zi* op dezelfde hoogte tra*t te /ell51 en dat1 zoo aldus iets bij hem op e5 ze] laag /&punt te h\d5 01 al het &] van liev]l$e op e5 ev5 laag /&punt z\ kom58 ,hij die zoo iets ontk5t1 k5t de natuurwet d] ges*iktword+ van het e5 voor het &] niet4 ,( z\ m5 d5k51 dat1 zoo het mogelijk w>e dat de m5s*5 /e$s naakt g+5 loop51 en hunne di]lijke lu/5 9 het publiek dan met deze en dan met g5e g+5 voldo51 kun/5 en wet5s*app5 nog lang zond5 bloeij58 ,ap5 z\d5 zulke m5s*5 word51 ap5 9 lig*aamsvorm1 9 intellectuele en z$elijke ontwikkel+1 9 lev5swijze4 ,dit onv]zettelijk ze] laag h\d5 van e5 factor d] ontwikkel+ van e5ig wez51 betrekkelijk de &]e factor51 is e*t] op d5 duur onmogelijk1 da> niet sle*ts alles 9 hoogte elk&] tra*t te nad]51 ma> bij dit alles e5 drang tot vooruitgang be/aat4 ,door di5 vooruitgang word5 de wez5s magtig]1 en /rev5 zij /]k] dan hunne gelijk5 voorwa>ts1 zoo word5 zij magtig] dan deze4 ,de m5s*5 bezitt5 e5e zu*t hi]na>1 do* tra*t5 zij ma*t te v]krijg51 niet door v]groot+ hunn] intellectuele en morele ontwikkel+ ond] ge/adige inspann+1 ma> t5 ko/e dez] laat/e soort van gee/ontwikkel+1 zoo word5 zij e5e prooi hunn] h>t/ogt5 en z9nelijkheid1 en het geb\w hunn] magt valt weldra ine54 ,z9nebeeldig heeft m5 zoo iets voorge/eld door v]bond5 van na> magt en groo!id hunk]5de m5s*5 met d5 booze1 en het gelo( aan toov]ij heeft ge5 &]5 oorsprong4 ,de toov5a>s to* w]d5 bes*\wd magt v]kreg5 te hebb5 door onwettige middel51 t]wijl godsdi5/ en vroomheid als de wettige middel5 bes*\wd w]d51 en de maats*appij1 zi* door de toov5a>s b5adeeld a*t5de1 /rafte deze4 ,de toov5a>s zijn v]dw551 do* wa>op b]u/ ?ans vel] ephem]e groo!id8 ,op intrigue1 op b$rog en opligt]ij1 en hunne weelde en saturnalin duid5 g5oegzaam d5 onwettig5 oorsprong di] magt aan4 ,hoog]e intellectuele ontwikkel+ maakt1 dat m5 me] bespeurt1 welke voordeel5 9 het h$5 misdad5 te weeg kunn5 br5g51 en bet] de middel5 weet te v9d5 om deze te volvo]54 ,v&a> dat1 (s*oon de m5s*5 g$ur5de hun lev5 gemiddeld absoluut 9 z$elijke ontwikkel+ to5em51 9 het oog loop5de misdad51 zie blz4 #gb niet me] door jonge li$5 dan door oud]e van dag5 gepleegd word54 ,dat m5s*5 9 bes*av+ to5em5 en absoluut moreel sle*t] word51 gebeurt somtijds en na> ons inzi5 door dat zij dan aan qualitatief lag]e eis*5 van z$elijkheid m9d] gaan voldo51 en zulks nog vrij sle*t aan qualitatief hoog]e do54 ,dit kan v]gelek5 word5 met het sle*t s*iet5 door e5 wilde1 die afgele]d heeft om met d5 boog om te gaan1 ma> nog niet go$ met vuurwap5s ov]weg kan1 alsm$e met het ongelo( van h5 die hunne voorvad]lijke godsdi5/ ontgroeit1 ma> nog sle*ts gebrekkig e5e me] v]hev5e godsdi5/ aang5om5 hebb54 ,dit v]s*ijnsel is e*t] bij de m5s*5 9 bes*av+ to5em5de sle*ts tijdelijk4 ,bij v]groot+ zijn] intellectuele ontwikkel+ v]krijgt de m5s* e5 diep]5 blik 9 v]s*ijnsel5 op /(felijk en gee/elijk gebi$ me] vreemd zijnde aan die ond] het directe b]eik zijn] wa>nem+ geleg51 zoo weg5s d]zelv] a>d als weg5s het plaats hebb5 er van 9 v]d] v]l$5 ( toekom/4 ,hij v]krijgt aldus dan k5nis van alsw>e /]k] buit5z9nelijke zak51 van zak5 welke e5 me] algeme5 k>akt] bezitt51 dan de het gevolg er van zijnde bijzond]h$5 die hij direct wa>neemt2 9 e5 woord e5 wijd]5 blik 9 tijd en ruimte1 zoo m5 die laat/e uitdrukk+ niet sle*ts volg5s de lett]1 ma> tev5s 9 figuurlijk5 z9 opneemt4 ,bij v]groot+ d] z$elijke ontwikkel+ v]krijgt de m5s5 liefde 7uit met zek]e eig5s*app5 begiftigde d5kbeeld5 be/a&e7 voor wez5s /]k] van hem ond]s*eid51 en dus 9 figuurlijk5 z9 9 de ruimte v]d] van hem v]wijd]d1 voor belang5 di] wez5s v]d] 9 de toekom/ v]s*ol51 en van e5 me] v]borg5 en me] algeme55 a>d zijnde dan die welke direct ond] het b]eik zijn] wa>nem+ vall54 ,zijne liefde dr+t aldus dan door tot me] buit5z9nelijke zak51 tot v]d] 9 ruimte en tijd4 ,na>mate de z$elijke ontwikkel+ groot] wordt1 v]&]5 de er bij behoor5de d5kbeeld51 door v]hev5] en diep] te word51 op dezelfde wijze van k>akt] als die d] intellectuele ontwikkel+4 #fh ,er moet aldus e5e con/ante oorzaak be/aan beide soort5 van gee/ontwikkel+1 door te tra*t5 h5 op gelijke hoogte te /ell51 e5 ov]e5kom/ig k>akt] tra*t5de te gev54 ,aldus be/aat bij e5 hoog intellectueel ontwikkeld m5s*1 e5 v] en diep zi5de gee/ p>5de aan groote wijsge]ige k5nis1 en zi* v]heff5de bov5 het h$5 en de omgev+1 e5 drang om op(f]+5 9 het h$5 ligt te tell51 om niet e5 alles aan zijn eig5 en oog5blikkelijk belang op(f]5d bekromp5 ego/ te blijv5 en om door de ruimte van zijn blik1 tot regtva>digheid geleid te word54 ,hij die da>5teg5 ze] van hem ond]s*eid5 wez5s en v] 9 de toekom/ v]s*ol5 belang5 met zijne liefde b]eikt1 moet da>5teg5 kla>blijkelijk geleid word5 om zi* bek5d te mak5 met d5 a>d van hetge5 9 tijd en ruimte 7ook 9 figuurlijk5 z9 opgevat7 v] van hem geleg5 is4 ,kan m5 bijv4 deelnem+ 9 vreemdel+5 /ell5 en onv]s*illig blijv5 voor hun gans*5 zijn en alles wat da>op betrekk+ heeft1 en moet omgeke]d de k5nis hi]van niet leid5 tot deelnem+ voor zulke p]son54 ,het spreekwoord zegt onbek5d maakt onbem9d1 ma> ev5ze] moet onbem9d onbek5d h\d54 ,de godsdi5/begripp5 moet5 van die v]groot+ d] intellectuele en z$elijke ontwikkel+ de gevolg5 en het doel aangev51 tev5s deel uitmak5 di] intellectuele ontwikkel+1 en op dezelfde wijze als d]zelv] &]e deel5 v]kreg5 word54 ,onze voor/ell+5 d] dad5 van &]e m5s*5 v]gelijk5 wij bijv4 met de voor/ell+5 onz] eig5 dad5 en uit de ov]e5kom/ van beide1 leid5 wij af dat zij gelijksla*tige oorzak5 moet5 bezitt51 en dat aldus &]e m5s*5 ev5 als wij d5k54 ,die d5k+ van &]e wez5s behoort e*t] re$s met alles wat ligt buit5 de voor/ell+5 door de z9tuigelijke indrukk5 teweeggebragt1 tot het gebi$ van het buit5z9nelijke1 en niettem9 v]ke]5 wij da>omtr5t niet 9 onzek]heid4 ,bij hoog]5 graad van gee/ontwikkel+ gaat m5 e*t] vrag5 ( e5 oe/] d5kt1 iets dat insgelijks uit de door dit di] v]rigt word5de dad5 moet opgemaakt word54 ,zek]heid be/aat hi]bij niet1 do* het is vrij wa>s*ijnlijk1 dat de oe/]s wel d5k51 ma> &]e d5kvorm5 bezitt5 als de m5s*54 ,moet nu uit hetge5 wij opm]k51 dat 9 de /(felijke en z$elijke w]eld plaats heeft1 zond] dat de eig5 d5k+ van m5s*5 ( di]5 da>van de oorzaak kan zijn1 de m5s*5 niet ev5zoo leid5 om na te gaan ( die v]s*ijnsel5 al dan niet d5k+ tot oorzaak hebb51 ( hi]m$e v]gezeld gaan1 e5 vraag/uk wa>bij m51 door middel van op z9nelijke wa>nem+5 geb\wde r$5]+51 komt tot de va//ell+ van iets diep] op buit5z9nelijk gebi$ geleg5 dan de d5k+ van &]e m5s*54 ,be/aat er e5 &]5 weg om tot de k5nis van het ,o]wez5 te kom58 ,na> ons inzi5 ne51 en dat die k5nis zoo gebrekkig is1 spruit na> ons inzi5 alle5 voort uit de di%>monie tuss*5 onze d5kbeeld5 ov] buit5z9nelijke zak5 en die door de z9tuigelijke indrukk5 teweeggebragt4 ,wanne] de gee/ontwikkel+ van wez5s s$]t lang sle*ts ze] langzaam aan het to5em5 is1 moet de laat/e soort van d5kbeeld5 ze] nabij 9 hoogte gelijk /aan met de e]/e1 ev5 als1 bij e5ig5 dwang tot opsluit+1 e5 m5s*1 ze] v] voor e5 &] uitga&e1 na s$]t ze] lang ze] langzaam geloop5 te hebb51 door deze bijna +ehaald moet word54 ,op blz4 #hj hebb5 wij aangegev5 hoe1 wanne] de gee/ontwikkel+ van e5 wez5 to5eemt1 deszelfs lig*aam 9 figuurlijk5 z9 omhoog getrokk5 wordt2 en aldus hi]bij1 hetzij door eig51 ( wel door kun/matige hulpmiddel51 het veld d] z9tuigelijke wa>nem+ v]groot4 ,dat er hi]voor op deze a>de e5 gr5s be/aat1 bewij/ dat wez5s1 welke zelfs rudim5taire d5kbeeld5 ov] het buit5z9nelijke en one9dige v]kreg5 hebb51 omdat die d5kbeeld5 door middel van z9tuigelijke wa>nem+ en directe erv>+ op deze a>de niet tot volle zek]heid en kla>heid kunn5 kom51 van e5e natuur zijn1 dat zij er sle*ts tijdelijk op kunn5 won54 ,e5 h]s5s*immige1 ongevall5 en lig*amelijk on/]felijk geblev5 ,adam z\1 s$]t uit]/ lang5 tijd 9 gee/ontwikkel+ niet toeg5om5 zijnde1 sle*ts d5kbeeld5 kunn5 bezitt5 door directe erv>+ en z9tuigelijke wa>nem+ ze] nabij t5 volle beve/igd1 en zijn gee/ alsw>e e5 a>ds* product zijn4 ,9 sommige opzigt5 z\ hij aldus lag] dan de laag/ ontwikkelde onz]1 en niettem9 hoog] /aan dan e5 sle*ts kort/ondig op deze a>de lev5d1 ma> ov]ig5s zijne gee/elijke natuur bezitt5d wez54 ,zoo bijv4 e5 le]l+ al zijne d5kbeeld5 van zijn ond]wijz] bekomt1 zal hij1 uit]/ lang ond]wijs g5iet5de1 e9delijk bijna ev5 bekwaam als di5 ond]wijz] en kla>blijkelijk bekwam] dan na het kort/ondig g5iet5 van zulk ond]wijs zijn4 ,ook 9 dit laat/e geval z\ aldus de le]l+ e5 product zijn van zijn ond]wijz]1 ev5 als onze gee/ e5 d] a>de1 zoo hij zi* niet1 ev5 als de vogels bov5 d5 bodem1 bov5 de a>ds*e erv>+ wi/ te v]heff54 ,ons gemis aan volmaakte jui/e en kl>e bevatt+1 van hetge5 wij op buit5z9nelijk gebi$ en betreff5de het one9dige /ell51 is e*t] niet one9dig groot1 want alsdan z\d5 wij1 ev5m9 als de di]51 zulke /ell+5 kunn5 mak51 en vel] onz] niet kunn5 wan51 dat bij h5 dit gemis niet noem5swa>dig be/aat4 ,de grootte hi]van kan aldus bij ons m5s*51 zie fig4 blz4 #bjg niet door de one9dige hoogte d] assijmptoot al d] kromme a b c uitg$rukt word54 ,zij zal dit integ5deel voor onbes*aafde1 bewon]s dez] a>de door de ord9aat i h en voor bes*aafde door de ord9aat f b g$aan word52 t]wijl de kromme a b c1 voorbij c uit]/ v] v]l5gd g$a*t1 alda> uit]/ kle9e ord9at5 bezitt5 zal4 ,het op blz4 #bbc gemelde geldt ook voor het v]krijg5 d] k5nis van het w]elddoel en van 's m5s*5 be/emm+4 ,zoo wij ons bijv4 e5 vroeg] lev51 op e5 &]5 hemelbol doorgebragt1 kond5 h]9n]51 z\d5 wij sle*ts door directe erv>+ wet51 dat de ziel het lev5 van ne soort van er aan annex gewee/ zijnde lig*aam kan ov]lev51 ma> vol/rekt niet dat die ziel g$ur5de e5e eeuwigheid voor e5e /e$s gemiddeld v]groot5de ontwikkel+ be/emd is4 ,dit laat/e z\ e5e /ell+ op buit5z9nelijk gebi$ blijv51 en buit5di5 b$5ke m51 dat de graad van wet5s*ap1 door middel van directe erv>+ te bekom51 geheel afhangt van d5 graad d] intellectuele gee/ontwikkel+4 ,de /ell+ d] one9digheid en onv]&]lijkheid van het ,opp]wez51 b5ev5s het voors*rift1 dat m5 voor i$] m5s* ev5veel liefde als voor zi* zelf moet gevoel51 iets 7e]/ ges*ikt word5de tijd5s de op blz4 #baa gemelde volkom5e zam5smelt+ d] wez5s7 zijn1 weg5s d]zelv] onges*ik!id voor ons v]&]lijke1 betrekkelijk laag gee/elijk ontwikkelde en we9ig met elk&] zam5w]k5de m5s*51 bijna geheel doode lett]s geblev5 #fi4 ,het ,opp]wez5 heeft m5 v]m5s*elijkt en tot e5e ,voorzi5igheid en liefd]ijk5 ,vad] gemaakt1 en als leiddraad voor liet practis*e lev5 zooev5 gemeld voors*rift v]vang5 door het ov]al bek5de1 dat m5 e5 &] niet mag do51 hetge5 m5 w5s*t dat ons niet g$aan worde4 ,dit laat/e voors*rift heeft het voordeel1 dat het voor alle trapp5 van gee/ontwikkel+ ges*ikt is1 zoodat bijv4 e5 ,indiaan1 ze] we9ig m$elijd5 van e5 ov]w9na> vord]5de1 er we9ig aan te kort zal do51 wanne] hij door hem v]slag5 vij&5 op e5e wre$e wijze beh&elt4 ,met de hi]bov5 gemelde /ell+5 kan v]gelek5 word5 die op politiek gebi$1 dat e5e de gans*e m5s*heid omvatt5de republiek de e5ig/e absoluut zuiv] rationele reg]+svorm is4 ,als m5 nu nagaat hoe1 bij to5em+ d] bes*av+1 de /at5 /e$s groot]e groep5 gaan vorm5 en 9 aantal v]m9d]51 en de m5s*5 me] cosmopolietis* word51 me] e]bi$ v]krijg5 voor kra*t5s de wet uitgeoef5d gezag en me] gez9d word5 om met elk&] zam5tew]k51 zoo zull5 zij1 die begrijp5 welke ontzett5de v]&]+5 g]+e con/ante oorzak51 g$ur5de e5e reeks van eeuw5 w]kzaam1 kunn5 voortbr5g51 moet5 toegev51 dat1 zoo de a>dkor/ lang g5oeg voor wez5s van e5e gee/ontwikkel+1 hoog] dan die wij ?ans m5s*5 bezitt51 bewoonba> blijft2 de ?ans voor de behoeft5 van het m5s*dom geheel onges*ikte1 ( &]s gezegd alle praktis*e wa>de miss5de univ]sele republiek e5maal e5e w]kelijkheid zal word54 ,uit hetge5 op blz4 #bbc gezegd is1 blijkt1 dat d] m5s*5 /ell+5 op buit5z9nelijk gebi$1 wa>9 hunne godsdi5/begripp5 7voor zoo v]re deze niet1 zie blz4 #ajh de vru*t5 van het toeval1 ( d] op de v]beeld+ w]k5de h>t/ogt5 zijn7 bevat zijn1 de uitkom/5 van r$5]+51 van de erv>+ uitga&e1 moet5 zijn4 ,zij hebb5 dit geme5 met al onze wet5s*appelijke k5nis1 en sle*ts kunn5 zij m9d] dan vele d] uitkom/5 op het gebi$ van wet5s*app51 zooals de zologie1 *emie1 a/ronomie1 enz4 door de erv>+ gecontrole]d word54 ,wij zegg5 dan vele1 want bijv4 wie kan door z9tuigelijke wa>nem+5 bewijz51 dat de e!r de e5ige absoluut enkelv\dige /( is1 dat de a>de e5e voorbij de maan reik5de dampmassa gewee/ is1 dat di]5 van af de laag/ ontwikkelde tot m5s*5 opgeklomm5 zijn8 ,deze laat/e hypo!se1 al?ans voor dat zij door de jong/e ond]zoek+5 d] fossil5 e5e nog ze] onzek]e beve/ig+ v]kreg5 _h1 tot het gebi$ van het wet5 en de /ell+1 dat de ziel g$ur5de d5 groot/ e9dig5de lijd voor e5e gemiddelde to5ame 9 ontwikkel+ be/emd is1 tot het gebi$ van iets1 dat m5 gelo( noemt1 te rangs*ikk51 a*t5 wij ong]ijmd4 ,m5 is e*t] hi]toe gekom51 omdat m5 voor de z$elijkheid en het geluk d] m5s*5 het voor wa> h\d5 di] laat/e /ell+ noodzakelijk a*tte en die d] e]/e1 (s*oon t5 onregte1 voor v]d]felijk a*tte1 zie blz4 #aej #gj4 ,die noodzakelijkheid di5t e*t] 9 iets h>5 grond te hebb51 en wa>9 &]s kan dit zijn1 dan 9 d5 a>d en w]k+ ( d5k+ onz] ziel1 zooals wij die g$ur5de dit lev5 wa>nem51 en die wij tot voorw]p van bespiegel+5 kunn5 mak51 namelijk van wet5s*appelijke bespiegel+51 wa>9 de w]k+ d] natuurwett5 op /(felijk en gee/elijk gebi$ nagegaan wordt1 en welke aldus aan 's m5s*5 ontwikkeld v]/& g]igt zijn4 ,de k5nis1 welke wij op lat]5 leeftijd bezitt51 is de vru*t van hetge5 wij tijd5s onze jeugd en lat] gele]d hebb51 en de toepass+ er van v]kla>t het doel van dit le]54 ,ev5zoo moet5 de godsdi5/begripp5 de vru*t5 zijn d] to5ame 9 intellectuele ontwikkel+ en 9 wijsbege]te1 en tev5s v]kl>5 het doel wa>toe de v]hoog+ onz] gee/elijke ontwikkel+ di5t4 ,zij behoor5 aldus e5 voornaam deel uit te mak5 van d] m5s*5 wijsge]ige k5nis1 en 9 v]b& gebragt te word5 met de ov]ige deel5 hi]van4 ,ond] wijsge]ige k5nis v]/aan wij die d] w]k+5 d] natuurwett5 op /(felijk en gee/elijk gebi$1 dat is op het gebi$ van het absolute ,al1 wa>ond] het one9dige en onv]&]lijke ,o]wez5 ook begrep5 is4 ,dit bov5 die wett5 te /ell51 z\ sle*ts zijn het te /ell5 te zijn ond] &]e me] primitieve natuurwett51 wa>van die wij tra*t5 op te spor51 7aldus dan eig5lijk niet de w>e onv]&]lijke wett5 van het ,al71 de product5 z\d5 zijn4 ,/elt m5 bijv4 de zwa>tekra*tswet is e5maal +e/eld1 zoo kan m5 vrag51 volg5s welke wett5 bewog5 zi* vroeg] de lig*am51 en hebb5 die beweg+5 zi* tijd5s die in/ell+ zoo gewijzigd1 dat zij ?ans jui/ ges*i$5 als volg5s de v]me5de natuurwet d] algeme5e aantrekk+ plaats moet hebb54 ,w>e die /ell+ jui/1 zoo z\d5 er aldus niettem9 nimm] +e/elde natuurwett5 be/aan1 ma> deze sle*ts zam5ge/eld] zijn dan de naturali/5 met grond v]me551 dat zij zijn4 ,m5 kan aan niets hoeg5aamd zek]e natuur toes*rijv51 ( m5 bepaalt tev5s1 zond] hi]van bewu/ te zijn1 dat die natuur het product d] w]k+ van zek]e onv]&]lijke wett5 is1 en zegt m5 dit wez51 aan wie ik die natuur toes*rijf1 kan 9 /rijd hi]m$e en met die wett5 h&el51 zoo bek5t m5 tegelijk1 dat dit wez5 e5e &]e me] zam5ge/elde natuur2 door &]e me] primitieve wett5 behe]s*t1 dan die m5 ge/eld heeft1 bezit4 ,met de noodw5dige aane5s*akel+ van oorzak5 en gevolg5 v]ke]t m5 precies 9 hetzelfde geval4 ,/e$s moet m5 ze aannem51 do* van zek]e feit5 kan de e5e m5s* dit en de &] iets &]s de noodzakelijke oorzaak /ell5 te zijn4 ,het is aldus kla>1 dat de godsdi5/begripp5 niet alle5 niet 9 /rijd met de wet5s*ap1 ma> tev5s 9 h>monis* v]b& met het wijsge]ige deel da>van moet5 zijn1 iets dat ?ans bij die van vele onz] het geval niet is1 en maakt dat hunne godsdi5/begripp5 uit de plaats51 wa> de wet5s*ap moet he]s*51 als belemm]5d v]bann5 word54 ,dit gebrek aan ov]e5/emm+ moet noodw5dig ont/aan1 zoo m5 tra*t met die begripp5 sle*ts op e5e pieti/is*e wijze te voldo5 aan het gemo$sgevoel1 de zu*t na> regt1 de m5s*elijke kortzigtigheid1 9 e5 woord aan e5ige h>t/ogt5 en te bevreesd en te traag is om h5 te zuiv]5 en opwa>ts te drijv54 ,het gevolg da>van is1 dat 7zie blz4 #gd7 de gee/ van ontk5n+ het ho(d op/eekt1 omdat v]s*eid5e 7zooals bijv4 de zoog5aamde mat]iali/57 zi5de di5 v]w>d5 toe/& van d5 ,gordiaans*e knoop1 dez5 liev] doorhakk5 dan ontw>r51 en1 w>s van de k9d]lijke oploss+5 van het vraag/uk van het w]elddoel1 het be/aan hi]van ontk5n54 ,zij do5 dit bezield met e5e ov]tuig+1 wa>a*t] h5 onbewu/ veel mo$eloo%eid1 bep]k!id en e5zijdigheid van opvatt+ s*uilt1 en zijn nuttig als critisie4 ,t]wijl de ,de/5 van het gehalte van ,m>t9et en ,uilk5s alles 9 het ,heelal go$ v9d51 en sle*ts d] m5s*5gee/ en di5s w]k5 onvolmaakt en gebrekkig a*t51 h\d5 de ,mat]iali/5 er voor1 dat er n]g5s doel be/aat dan 9 het m5s*elijke bre9 en bij de m5s*elijke w]k51 zoodat en voor gemelde ,de/5 en voor de ,mat]iali/5 de m5s*5 en 9 zwakk]e mate ook de di]5 7want ook deze to* dwal5 en h\d5 zek] doel voor oog571 voor zoo v]re hunne d5k+ en hetge5 da>uit voortspruit betreft1 wanklank5 en raadsels 9 de ,natuur zijn1 voor g5e weg5s hunne onvolmaak!id1 voor de ,mat]iali/51 omdat1 volg5s deze1 bij h5 alln d5k+ en doel be/aat4 ,,bes*\w+5 ,,ov] ,,de ,,drie ,,algeme5e ,,natuurwett5 ,,en ,,e5ige ,,&]e ,,hi]m$e ,,9 ,,v]b& ,,zijnde ,,zak54 ,m5 kan zi* voor/ell51 dat bij e5 onv]&]lijk5 toe/& van zak5 iets volmaakt ges*ikt is voor e5ig zam5ge/eld doel1 do* onmogelijk kan iets bij e5 v]&]lijk5 toe/& van zak5 tegelijk volmaakt ges*ikt voor twee ( me] 9 v]s*ill5de om/&igh$5 voorkom5de doel54 ,zoo kan bijv4 ge5 gewe] met bajonet tegelijk ze] ges*ikt zijn om dan te s*iet5 en dan te /ek54 ,9 het e]/e geval zal het bij de lans en 9 het twe$e bij het gewe] zond] bajonet t5 a*t]5 /aan4 ,bij v]&]+ van om/&igh$5 maakt de w]k+ d] traagheid dat d]gelijke zak5 niet g5oegzaam snel en /]k gewijzigd word51 om h5 dan voor het e5e en dan voor het &]e doel ze] ges*ikt te mak54 ,be/ond er to* ge5e traagheid1 zoo z\d5 9 e5 oogw5k de groot/e metamorphos5 mogelijk word54 ,weg5s ha> be/aan kan bijv4 de ,natuur ge5 di]lijk lig*aam ze] ges*ikt mak51 om dan op de va/e a>de te lev5 en dan te vlieg51 en da> nu op d5 va/5 bodem er me] zam5ge/elde wijz5 van lev5 kunn5 be/aan dan 9 de lu*t1 zoo zijn het niet de vogels welke de hoog/ ontwikkelde wez5s dez] a>de zijn4 ,hi]m$e /emt ov]e51 dat 9 het algeme5 communicatie middel5 ov] l&1 welke de reiz5d5 /e$s 9 contact met de woonplaats5 d] m5s*5 do5 blijv51 en aldus bij hoog]e /&5 van bes*av+1 wa>bij de behoefte aan g$urig contact van veel m5s*5 groot] wordt1 me] gezo*t zull5 zijn dan die ov] wat]1 alsw>e hoog] dan deze /aan4 ,het v]vo] op e5 kun/weg met wag5s /aat bijv4 hoog] dan dat met s*uit5 op e5e rivi]4 ,zoo de lev5som/&igh$5 van e5ig di] g$ur5de deszelfs lev5 v]&]51 zal er bij deszelfs organisatie en zek] v]mog5 ont/aan om ook wat te v]&]5 en wel door inw5dig5 drang1 te v]gelijk5 met d5 op blz4 #bh gemeld5 locomotief1 zoo de uitw5dige drang1 door de lev5som/&igh$5 teweeggebragt1 met het alda> gemelde pa>d v]gelek5 wordt4 ,zoo bezitt5 wij bijv4 e5 inw5dig5 drang om a*t]volg5s g$ur5de e5ige ur5 te slap5 en dan g$ur5de e5ige ur5 te wak54 ,die drang is gewis ont/aan t5 gevolge d] impulsie d] v]&]+ d] uitw5dige om/&igh$5 g$ur5de het etmaal4 ,m5 kan bijv4 ge5 m5s* van zijne geboorte af w5n5 om a*t]volg5s e5e ma& lang te slap5 en dan e5e ma& lang te wak51 en ev5m9 om het e5 en &] om de m9uut te do51 en v]&]d5 die om/&igh$5 g$ur5de elk etmaal niet1 zoo z\d5 welligt onze h]s55 en l$emat51 ev5m9 als ?ans ons h>t1 e5 alt]natiev5 toe/& van inspann+ en ru/ noodig hebb54 ,kan e*t] dit v]mog5 tot p]iodieke v]&]+ onz] organisatie deze1 zooals wij op blz4 #bc en #aif bewe]d hebb51 ev5 go$ dan voor w]kzaamheid en dan voor ru/ ges*ikt mak51 als de oorzaak van ges*iktword+ van blz4 #g zulks voor onv]&]lijke om/&igh$5 kan do58 ,na> ons inzi5 ne51 omdat het niet uit gebrek aan tijd bij alle deel5 van het lig*aam de w]k+ d] traagheid hi]voor g5oegzaam kan ov]w9n54 ,bij de w]k+ van h>t en maag ges*i$t die p]iodieke v]&]+ bijv4 sle*ts 9 zwakke mate1 en de ru/ g$ur5de d5 slaap moet hi]door m9d] volkom5 word54 ,tr\w5s1 wanne] dit v]mog5 me] tijd heeft1 om de neig+ d] lig*aamsdeel51 om 9 beweg+ te zijn1 te ov]w9n51 doet het zulks ook1 zooals bijv4 bij d5 w9t]slaap van sommige di]54 ,de op blz4 #g gemelde oorzaak van ges*iktmak+ neemt 9 die gevall5 e5 midd5weg4 ,zoo zij dit v]mog5 tot v]&]+ d] organisatie van het lig*aam te groot maakte1 zoo zij dit laat/e onges*ikt voor het lev5 mak51 en de$ zij dit v]mog5 te kle9 blijv51 zoo z\ zij het lig*aam te onvatba> mak5 om &]s te zijn1 wanne] de uitw5dige om/&igh$5 tot w]kzaamheid1 dan wanne] zij tot ru/ nop54 ,e5 inw5dig5 drang om b9n5 elk ja> e5maal dikk] en e5maal dunn] ha> te v]krijg5 bezit de organisatie d] zoogdi]5 niet4 ,word5 deze bijv4 v]plaat/ na> klimat51 alwa> het des w9t]s w>m is1 zoo v]krijg5 zij alda> ge5 w9t]ha>2 t]wijl1 na> de pool/rek5 v]plaat/1 zij wel g$ur5de d5 alda> ma&5 lang5 dag 9 slaap vall54 ,met betrekk+ tot die voorzi5+ d] di]5 teg5 de k\de1 maakt de w]k+ d] traagheid dat de oorzaak van ges*iktword+ hi]bij 9 gebreke blijft4 #ga ,muiz5 en vogels lijd5 bijv4 van de w9t]k\de1 t]wijl het ijsk\de wat]1 wa>9 zij zi* /e$s beweg51 de walviss*5 wa>s*ijnlijk niet h9d]t4 ,hunne organisatie is hi]voor welligt nog bet] +]igt dan de lev5swijze en won+5 d] ,javan5 voor de w>mte1 wa>voor wij1 omdat deze hi] te l&e sle*ts kort aanh\dt1 ons sle*ts vrij gebrekkig inrigt54 ,bij de organisatie van di]5 be/aat er ook e5 inw5dig5 drang om te v]&]5 met d5 oud]dom dez] di]54 ,v]&]+5 bij de uitw5dige om/&igh$5 di] di]5 g$ur5de hun lev5 hebb5 welligt tot impulsie g$i5d voor het ont/aan van di5 inw5dig5 drang4 ,hi]toe behoort het groeij51 het /]k] word5 d] di]51 omdat dit gebeurt1 al blijft de mo$] het jong ev5 zoo bes*]m5 en koe/]5 als vlak na de geboorte4 ,dit groeij5 doet 9 zek] opzigt de di]5 ges*ikt] word5 voor de om/&igh$5 wa>9 zij a*t]volg5s kom51 do* br5gt met zek]e snelheid v]&]+5 teweeg 9 d]zelv] organisatie1 wa>na> deze1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 zi* niet 9 &]e opzigt5 ev5 snel kan voeg51 en kan hi]door zelfs somtijds het lig*aam onges*ikt] voor het lev5 mak54 ,de uit hunne kra*t5 groeij5de jongeli$5 /rekk5 tot voorbeeld hi]van4 ,ond] de groote v]&]+5 d] organisatie van di]5 g$ur5de hun lev51 t5 gevolge van inn]lijk5 drang1 behoor5 de g$aante-v]wissel+5 van vele d] lag]e di]54 ,v]&]+5 d] lev5som/&igh$5 di] di]5 g$ur5de de a*t]volg5de tijdp]k5 van hun lev5 zull5 wel primitief de op blz4 #g gemelde oorzaak van ges*iktmak+ geleid hebb5 om de organisatie di] di]5 met dit v]mog5 tot g$aante-v]wissel+ te begiftig54 ,wl kan1 wanne] e5ige accid5tele oorzaak de organisatie van e5ig di] v]&]d heeft1 dit zijne lev5swijze hi]na> wat voeg51 do* m5 heeft bij die g$aante-v]wissel+ met e5 te algeme5 v]s*ijnsel te do51 om aan te nem51 dat het de vru*t is van e5 toeval4 ,k9d]5 kruip5 en klaut]5 me] dan volwass5 m5s*51 en d5kt m5 zi* nu het m5s*elijke lig*aam op ongeve] het vijfti5de ja> door inn]lijk5 drang e5e v]&]+ te ond]gaan1 wa>door het voor kruip5 en klaut]5 m9d] ges*ikt wordt1 zoo heeft m5 iets dat te v]gelijk5 is met de g$aante-v]wissel+ d] insect51 die1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 bij lat]e g5]ati5 9 v]zwakk5de mate kan blijv5 be/aan1 wanne] de v]&]+5 d] lev5som/&igh$5 bij die g5]ati5 er niet me] de impulsie toegev54 ,wa>om moet5 nu de lev5som/&igh$5 van vele d] lag]e di]5 g$ur5de d]zelv] jeugd &]s zijn dan op lat]5 leeftijd8 ,weg5s e5e ov]e5kom/ige r$5 wa>om de lev5som/&igh$5 van k9d]51 niet sle*ts om zoo te zegg5 quantitatief1 ma> tev5s ook qualitatief &]s dan die d] volwass55 geh\d5 word51 en dit niet enkel uit e5 hygi5is* oogpunt1 ma> tev5s1 omdat het doelmatig is1 om zie blz4 #fg e]/ lag]e en lat] hoog]e soort5 van gee/ontwikkel+ te v]groot54 #gb ,mee/al v]&]5 de lev5som/&igh$5 d] aan g$aante-v]wissel+ ond]worp5 di]5 9 v]heff5d5 en sle*ts bij uitzond]+ 9 v]lag5d5 z94 ,9 dit laat/e geval kunn5 zulke di]51 ev5 als op blz4 #db gezegd is1 na> lag]e lev5som/&igh$5 t]ugg$rong5 zijn en de op blz4 #g gemelde oorzaak hebb5 getra*t h5 hi]voor ges*ikt te mak54 ,het is e*t] de vraag ( die t]uggang g$ur5de het lev5 van elk individu niet me] s*ijnba> dan wez5lijk is4 ,t5 gevolge van d5 op blz4 #bca gemeld5 inn]lijk5 drang1 groeij5 de h]s5s1 ond] omzett+ 9 d]zelv] zelf/&igheid van het door het lig*aam opg5om5 vo$sel4 ,0 nu het d5k5 e5e functie d] h]s5s1 zoo z\ et5 en groeij5 hi]bij de gee/elijke ontwikkel+ ev5 go$ moet5 do5 to5em51 als de vorm+ en afleid+ van zek]e /(f5 bij &]e lig*aamsdeel5 zie blz4 #aig4 ,de op blz4 #g gemelde oorzaak van ges*iktmak+ d] organisatie d] lev5de wez5s voor de lev5som/&igh$5 dez] laat/e1 heeft de pasgebor5 k9d]5 veel hulpelooz] dan de jong5 d] di]5 gelat51 omdat de oud]lijke hulp natuurlijke hulpmiddel51 voor die jong5 noodzakelijk1 voor de k9d]5 ov]bodig1 en dus 9 &]e opzigt5 h9d]lijk voor deze heeft do5 word54 ,onze lev5som/&igh$5 vord]5 dat ons lig*aam ges*ikt is voor zek]e beweg+1 zoodat te groote in]tie er onges*ikt voor is4 ,van d5 &]5 kant is e5e inspann+1 wa>door het lig*aam v]&]d wordt en bijv4 de spi]kra*t to5eemt1 dit insgelijks1 omdat1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 de bate d] vo$+ betrekkelijk die groot] word5de w]kzaamheid t5 a*t]5 blijft4 ,hoe langzaam m5 nu ook de v]me]d]+ d] w]kzaamheid van k9d]5 maakt1 /e$s zull5 deze aan zek]e uitputt+ lijd51 omdat het v]mog5 voor die w]kzaamheid dan ook wel to5eemt1 ma> /e$s wat te kle9 hi]voor blijft4 ,kon dit nu gewe]d word51 door tegelijk met de w]kzaamheid de vo$+ te v]groot51 zoo z\ de v]&]+ van het lig*aam1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 desniettem9 op de e5e ( &]e wijze onges*ik!id er bij b>54 ,wordt de vo$+ v]/]kt1 zoo zal1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 het pr(ijt er van voor het lig*aam er bij t5 a*t]5 blijv5 en dit door die vo$+ lijd51 en natuurlijk me]1 zoo ge5e v]groot+ d] w]kzaamheid het pr(ijt van het g5om5 vo$sel betrekkelijk groot] doet word54 ,uitputt+ moet van t]uggang van spi]/]kte ond]s*eid5 word51 het gelijkt hi] ev5m9 op1 als brek5 op wegsmelt51 en als het lig*aam van e5 grijsa>d op dat van e5 nog zwak k9d4 ,uni=miteit van om/&igh$5 leidt tot ges*ik!id bij de 9 die om/&igh$5 v]ke]5de wez5s1 omdat de op blz4 #fd gemelde onges*ik!id b>5de w]k+ d] traagheid1 dan we] wegg5om5 wordt4 ,v]s*eid5heid van om/&igh$5 leidt da>5teg5 bij zulke wez5s tot onges*ik!id1 ma> tev5s tot vooruitgang4 ,het is to* kla> dat wez5s1 dan 9 deze en dan 9 &]e om/&igh$5 v]ke]5de1 al zijn deze van ev5 v]hev5 a>d1 door zi* g$urig voor e5 nieuw5 toe/& van zak5 ges*ikt te will5 mak5 en hi]9 te will5 dr+51 tot groot]e gee/9spann+ en aldus tot e5e groot]e to5em+ 9 gee/ontwikel+ geleid zull5 word51 dan wez5s1 wie e5 veel me] bep]kt veld van le]+ t5 di5/e /aat1 door dat zij /e$s 9 dezelfde om/&igh$5 v]ke]54 ,iem& die rei/1 al zij het zelfs bij m9d] bes*aafde nati51 dan die wa>toe hij behoort1 zal bijv4 me] le]5 dan e5 &] die te huis blijft1 mits beide zi* met ev5 gewigtige zak5 bezigh\d54 ,volk51 op d5zelfd5 trap van bes*av+ /a&e1 ma> 9 a>d1 z$5 en behoeft5 v]s*ill5de1 zull5 zi* snell] ontwikkel5 zoo zij met elk&] v]ke]51 dan zoo zij dit niet do54 ,bewon]s van e5 hemelbol1 wa>bij de ond]s*eid5e deel5 9 lu*t- en grondge/eldheid v]s*ill51 en elk di] deel5 sle*ts ges*ikt is om e5ige d] voor die bewon]s noodzakelijke product5 voort te br5g51 zull5 snell] 9 ontwikkel+ to5em5 dan de bewon]s van e5 hemelbol1 wa>bij elk plekje alles oplev]t wa>aan deszelfs bewon]s behoefte hebb51 zoodat er ge5e aanleid+ tot h&el en v]vo] be/aat4 ,wie zull5 e*t] de gelukkig/e zijn1 zoo al?ans de drang tot vooruitgang e5 e5toonig lev5 niet v]vel5d maakte8 ,gewis zij die 9 elk di] gevall5 het m9/e kunn5 le]54 ,ges*ik!id v]zwakt d5 drang tot vooruitgang1 want m5 zal to* moeijelijk] zek]5 toe/& v]lat51 om 9 e5 hoog]5 te kom51 na>gelang m5 zi* 9 e]/gemeld5 toe/& bet] bev9dt4 ,v&a> dat de toevallige afwijk+5 d] jong5 van hunne oud]s1 zooals op blz4 #ae gezegd is1 g5e 9 organisatie gemiddeld onges*ikt] dan die oud]s mak5de de v]hoog+ d] organisati5 bij de a*t]volg5de g5]ati5 zull5 bevord]54 ,de toe/& onz] a>de is ze] v]s*eid5 en wel voornamelijk weg5s h>e nabijheid van de zon1 zie blz4 #bf4 ,hi]door ont/aan er to* bij de afwissel+ van li*t en dui/]nis1 van k\de en w>mte1 /]ke v]&]+ van lu*t/room5 en welligt ook e5e /]ke w]k+ van de gesmolt5 k]n op de s*ors4 ,hi]uit volgt dat de toe/& onz] a>de ze] ges*ikt is voor d5 vooruitgang d] er oplev5de wez5s1 ma> niet voor d]zelv] ges*ik!id voor de om/&igh$5 wa>9 zij v]ke]51 en dat die wez5s er op snel 9 gee/ontwikkel+ zull5 to5em51 ma> kort zull5 lev5 en aan all]lei oorzak5 van v]nietig+ zull5 bloot/aan4 ,dit nu moet 9 het algeme5 het geval zijn bij hemelboll5 9 de nabijheid van &]5 zijnde1 en alzoo zi* snel v]plaats5de en e5 /]k5 en w$]ke]ig5 invlo$ op elk&] uitoef55de4 ,weg5s e5e con/ante oorzaak zull5 bij het op blz4 #afj gemelde w]eld/]r5/elsel er /e$s e5 zek] aantal boll5 9 zulk e5 geval v]ke]51 do* dat onze a>de er ?ans 9 v]ke]t en e5e we9ig elliptis*e baan om de zon bes*rijft1 moet zie blz4 #fi als e5 toevallig gevolg d] uit]/ zam5ge/elde w]k+ d] natuurwett5 bij het w]eld/]r5/elsel bes*\wd word54 ,het is aldus v]ke]d te zegg51 dat de zon onze planeet bewoonba> maakt4 ,maakt de zon e5e komeet me] bewoonba>1 wanne] deze1 er digt bij gekom51 aanzi5lijk v]vormd en uitgezet wordt8 ,m5 zal dit ontk5n51 en wa>om z\ de zon op de a>de1 met betrekk+ tot de hi] op be/a&e organis*e natuur1 e5e teg5ov]ge/elde uitw]k+ uitoef55 als op e5e komeet8 ,de spor5 van het ont/aan d] organis*e natuur op onze a>de zijn nog niet uitgewis*t1 e5 bewijs dat dit ont/aan betrekkelijk kort gel$5 heeft plaats gehad1 en dat de tijd1 dat e5e zelfde organis*e natuur zi* op deze a>de heeft kunn5 /a&e h\d51 omdat de toe/& dez]1 met betrekk+ tot &]e hemellig*am5 zie blz4 #afh1 niet snel /]k v]&]d is1 betrekkelijk kort is4 ,de op blz4 #bjj gemelde ze] e!ra*tige hemelboll5 b9n5- en buit5wa>ts van de bolvormige s*il d5 ,melkweg geleg51 deze zijn het1 na> ons inzi51 die aan d]zelv] bewon]s bijna onv]&]lijke lev5som/&igh$5 kunn5 aanbi$51 en da>door die bewon]s v]oorlov5 om ze] ges*ikt voor die om/&igh$5 te word51 en om e5 ze] g]+5 drang tot vooruitgang te bezitt54 ,het niet beseff51 dat de v]&]lijkheid1 voor d5 vooruitgang noodig1 de ges*ik!id v]m9d]t1 heeft tot de mee/ bekromp5e en s*eve opvatt+5 van het w]elddoel bij sommig51 en tot ontk5n+ van e5ig w]elddoel bij &]5 aanleid+ gegev54 ,de e]/e hebb5 ov]al ges*ik!id gezo*t1 zond] deze /e$s te kunn5 v9d51 en de twe$e hebb5 ges*ik!id ontk5d1 wa> zij 9 zek]e mate be/aat4 ,dat bijv4 het zeewat] z\t is1 kan als e5 gevolg van het toeval bes*\wd word51 do* de op blz4 #g gemelde oorzaak heeft de organisatie d] zeeviss*5 voor het lev5 9 dit z\te wat] ges*ikt gemaakt1 omdat die s*epsel51 niet t5 gevolge hunn] eig5 d5k+1 de zee zijn gaan bewon54 ,wij m5s*5 v]ke]5 da>5teg5 9 e5 &] geval4 ,t5 gevolge onz] eig5 d5k+ hebb5 wij s*ep5 geb\wd en ons op d5 ,oceaan begev52 onze eig5 d5k+ moet aldus de hulpmiddel5 voortbr5g5 om het z\t zijn van het zeewat] voor de zeeva>d]s niet h9d]lijk te mak51 hetge5 tot gee/9spann+ en aldus tot vooruitgang aanleid+ geeft4 ,dit is ev5e5s het geval met &]e zak54 ,de kun/w>mte is bijv4 voor de m5s*5 noodig geword51 t5 gevolge van hun kun/matig5 toe/&1 e5 gevolg hunn] eig5 d5k+4 ,deze moet aldus ook de hulpmiddel5 wet5 te v9d5 om die kun/w>mte da> te /ell51 en dat de m5s*5 da>voor nog g$ur5de e5ige eeuw5 van de fossile br&/(f5 gebruik zull5 kunn5 mak51 moet sle*ts als e5 gelukkig toeval bes*\wd word51 ev5 als bijv4 het bezit van natuurlijke hav5s4 ,zulke toevall5 mak5 de to5em+ 9 bes*av+ gemakkelijk]1 do* is deze1 ondanks h51 op de hoogte gekom51 dat m5 hetzelfde als met hun hulp wil bekom51 zoo maakt hun gemis1 dat m5 zi* dan /]k] inspant om dit gemis te v]go$51 en die groot]e inspann+ leidt dan tot /]k]e to5em+ d] gee/ontwikkel+ zie ,noot blz4 #hi4 ,het toeval is het product van e5e reeks van oorzak5 en gevolg5 die wij niet kunn5 naoog51 en be/aat aldus bij ze] sam5ge/elde v]s*ijnsels noodzakelijk voor de v]s*eid5heid1 op h>e beurt w$] noodzakelijk voor d5 vooruitgang d] wez5s4 ,wa>om sprek5 wij van het bl9de toeval8 ,omdat het gemiddeld niet leidt tot ges*ik!id voor ons m5s*51 en omdat het grillige d] toevallige accid5tele v]s*ijnsel5 het ons m5s*5 moeijelijk maakt1 om ze ons*adelijk ( voordeelig voor ons te mak51 weg5s de w]k+ d] traagheid zie blz4 #fd1 do*1 zooals op blz4 #bcf gezegd is1 /rekt jui/ dit v]&]lijke1 mits op blz4 #fh gemelde wijze bes*\wd1 t] bevord]+ van d5 vooruitgang d] lev5de wez5s4 ,e5e accid5tele oorzaak is e5 beloop van zak51 deel uitmak5de van e5 ze] zam5ge/eld v]s*ijnsel1 en die tot e5 wa>g5om5 word5d5 toe/& van zak5 aanleid+ geeft1 die1 zoo hij g$ur5de voor ons m5s*5 lange tijdvakk5 onv]&]d blijft1 e5e con/ante oorzaak van secundaire v]s*ijnsel5 is4 ,de hell+ d] a>das is bijv4 het gevolg van zulk e5e accid5tele oorzaak1 en is tev5s de con/ante oorzaak d] regelmatige afwissel+ d] saizo554 ,deze is aldus ev5ze] het gevolg van het toeval als het bl9del+s trekk5 van e5 hoog5 prijs uit e5e lot]ij1 do* da> die regelmatige afwissel+ d] ja>getijd5 g$ur5de voor de m5s*heid ze] lang5 tijd onv]&]d aanh\dt1 zoo heeft deze 9 zek]e mate er zi* na> ges*ikt1 t]wijl de trekk] van het go$e numm] ge5 tijd gehad heeft om zi* te s*ikk5 na> het bezit van zijne zoo plotsel+ ontvang5 geldsom4 ,beh\dt hij e*t] deze1 zoo zal hij zijne behoeft5 zoo v]groot51 dat1 al 0 dit primitief hoeg5aamd niet het geval1 het bezit di] som zie blz4 #ej van liev]l$e noodzakelijk] voor hem zal word54 ,het is niet d5kba> dat1 bij het be/aan van sle*ts e5v\dige v]s*ijnsels1 witte en zw>te ball5 b9n5 e5e bus onregelmatig gegroepe]d kunn5 rak51 en hi]door wordt aangetoond dat toevallige groep]+ di] ball5 onafs*eidelijk is van e5 ze] zam5ge/eld v]s*ijnsel4 ,m5 moet voorts wel ond]s*eid mak5 tuss*5 lang] ( kort] dur5de en e5 me] uitge/rekt1 ( me] bep]kt veld van w]k+ bezitt5de /&va/ige oorzak51 zelve v]s*ijnsels zijnde en &]e v]s*ijnsels tot gevolg bezitt5de1 en de wett5 d] ,natuur1 eig5lijk wel absoluut con/ante oorzak51 die alle v]s*ijnsels regel51 ma> zelf ge5 objectief be/aan bezitt5de4 ,deze zijn 9 zek] opzigt te v]gelijk5 met de ,/aatswett51 zoo deze no* te v]wa>loz51 no* te ov]tr$51 no* te ontduik51 no* te v]&]5 w>51 en al de v]s*ijnsels op maats*appelijk gebi$ bepaald54 ,de dood/raf bijv4 is ge5 v]s*ijnsel1 ma> zij bepaalt het v]s*ijnsel d] executi5 en dit is e5e v]s*ijnsel-oorzaak tot gevolg afs*rikk+ voor het moord5 hebb5de4 ,er be/aan absoluut con/ante v]s*ijnsels1 zooals bijv4 de gemiddelde v]groot+ d] hemelboll51 die w$] &]e v]s*ijnsels tot gevolg hebb51 en aldus1 (s*oon volg5s het gewone spraakgebruik1 absoluut con/ante oorzak51 desniettem9 ge5e natuurregels zijn1 ma>1 ev5 als d]zelv] gevolg51 door die natuurwett5 bepaald word54 ,het komt ons nu v]kieselijk voor om ond] oorzak5 /e$s te v]/aan v]s*ijnseloorzak51 bepaalt door de v]e5igde en 9 elk&] grijp5de w]k+ d] natuurregels1 en wa>bij de w]k+ van sommige di] regels me] kunn5 pr$om9]5 en die van &]5 nietig] zijn4 ,geheel ontbrek5 zull5 die laat/e w]k+5 nimm] do51 want to* wordt zie blz4 #add alle d5k+ bepaald door beweg+1 zoodat bijv4 op onze d5k+sv]s*ijnsel5 de deze hoeg5aamd niet bepal5de beweg+5 middelijk van invlo$ zijn1 da> to* deze influ5c]5 op de onze d5k+ bepal5de niet z9tuigelijk wa>neemb>e atomi/is*e beweg+54 ,van elk d] natuurwett5 heeft de w]k+ /e$s dezelfde /rekk+1 ma> v]toont zi* g$urig ond] &]e g$aant51 en1 met betrekk+ tot die g$aant51 v]ke]5 zij 9 hetzelfde geval als de accid5tele en betrekkelijk con/ante oorzak51 zij zijn namelijk ev5 als deze de vru*t5 van accid5tele om/&igh$51 en m9 ( me] bep]kt van duur4 ,zulk e5 natuurregel is bijv4 de ges*iktword+ van lev5de wez5s voor de om/&igh$5 wa>9 zij v]ke]54 ,wa> de w]k+ van di5 regel zi* nu v]toont als ges*iktword+ d] organisatie d] zeeviss*5 voor het z\te wat] van e5 ,me]1 is deze bijzond]e g$aante di] w]k+ e5 gevolg van het toevallig z\t zijn van zulk e5 ,me]1 en zal zij oph\d51 wanne]1 door het v]krijg5 van afvo] langs d5 bodem1 dit me]wat] deszelfs z\!id v]lie/4 ,iem& w&elt op /raat1 e5e wolk b$ekt toevallig de zon1 en die w&ela> knoopt zijne jas digt1 t5 e9de zi* te ho$5 teg5 k\de4 ,die g$aante d] w]k+ d] wet van ges*iktword+ duurt 9 dit geval al ze] kort/ondig1 en is het gevolg van e5 ze] vlugtig en toevallig v]s*ijnsel4 ,de reeks5 van a*t]volg5de v]s*ijnsels1 hoe zam5ge/eld ook1 ont/aan door de v]e5igde 9 elk&] grijp5de w]k+ van al de ,natuurregels1 do* onnaspeurlijk is het voor ons hoe dit ges*i$t1 welk a&eel elk di] regels 9 die v]e5igde w]k+ heeft1 en hoe deze de a*t]volg5de v]s*ijnsels uit elk&] do5 voortvloeij54 ,tot voorbeeld hi]van /rekk5 de uit]/ zam5ge/elde ban5 door v]s*ill5de boll51 ond] de v]e5igde w]k+ d] zwa>tekra*t en d] traagheid bes*rev54 ,die ban5 zull5 ons mee/ als toevallig voorkom51 do* wanne] zij ho(dzakelijk ont/aan door de aantrekk+ van sle*ts e5 bol op e5 &]51 m5 kunn5 nagaan hoe ( de v]e5igde w]k+ di] beide natuurwett5 plaats heeft4 ,ev5zoo op het gebi$ d] ges*i$5is4 ,de v]e5igde w]k+ d] natuurwett5 br5gt op dit gebi$ zulke zam5ge/elde v]s*ijnsels te weeg1 dat van deel5 er van het ondo5lijk is om na te gaan1 hoe die v]e5igde w]k+ heeft plaats gehad bij de a*t]volg5de uit elk&] voortspruit5de accid5tele oorzak51 wa>van de laat/e tot dit feit aanleid+ gegev5 heeft4 ,dit bijv4 is niet te do5 voor het feit dat de ,zwits]s e5e zelf/&ige natie vorm54 #gc ,wel wet5 wij dat hi]bij 9 het spel is de w]k+ d] wet van ges*iktword+1 die ges*eid5 tra*t te h\d5 wat niet bij &]e zak5 pa/1 do* die wet5s*ap /aat gelijk met die1 dat de zwa>tekra*t 9 het spel is bij de mee/ onregelmatige beweg+5 d] hemelboll54 ,ev5 als e*t]1 zooals bijv4 bij ons zonn5/elsel1 die ze] zam5ge/elde beweg+5 we9ig1 (s*oon op ze] zam5ge/elde wijze ge/oorde me] e5v\dige beweg+5 word51 wa>bij wel nagegaan kan word5 hoe deze door de w]k+ d] zwa>tekra*t en d] traagheid ont/aan1 zoo ontmoet m5 9 de ges*i$5is dikw]f e5e to$ragt van gebeurt5iss51 wel is wa>1 op e5e ze] zam5ge/elde wijze ge/oord word5de1 ma> niettem9 9 ho(dzaak g5oegzaam e5v\dig1 om er bij de w]k+ d] natuurwett5 op maats*appelijk gebi$ na te gaan4 ,m5 moet voorts niet d5k5 wanne]1 weg5s de ze] sam5ge/elde wijze wa>op zij ont/aan zijn1 zak5 ons toevallig voorkom51 zij da>om /e$s m9d] ges*ikt zijn4 ,bij e5e e5v\dige to$ragt van zak5 kan dit ook het geval zijn4 ,ond] de /&va/ige oorzak5 behoort bijv4 de w]k+ d] in]tie1 wa>door bijv4 m5s*51 wanne] zij vrees ( afke] voor iets gevoel51 dit weg5s de w]k+ d] traagheid blijv5 do51 nadat de aanleid5de oorzaak er voor v]dw55 is1 zooals bijv4 volk5 do51 wanne] deze1 uit e5 an>*i/is*5 toe/& g]ak5de1 ond] e5 despotis* juk vall51 om lat]1 nadat zij hunne despot5 v]jaagd hebb51 w$] tot an>*ie te v]vall54 ,ons geheel toevallig voorkom5de /or+5 kunn5 nu zulke e5v\dige s*ommel+5 van d5 politiek5 toe/& van e5 volk v]nietig51 ev5 als e5 toevallige /oot de v]flaauw5de s*ommel+5 van e5 sl+]1 en zulk e5 volk hi]door 9 e5 me] ges*ikt5 toe/& g]ak54 ,nu zal m5 zegg51 wanne] de to$ragt van zak5 op ges*i$kundig gebi$ e5v\dig] is1 kan m5 bet] nagaan wat er gebeur5 zal1 en1 door de oorzaak d] ges*iktword+ te do5 w]k51 tot e5 me] bevr$ig5d5 toe/& g]ak54 ,dit is zoo1 do* da>teg5ov] /aat1 dat die ze] zam5ge/elde to$ragt van zak51 wa>bij ons zoo dikw]f het toeval ov]valt1 zoo als op blz4 #bdj gezegd is1 d5 vooruitgang d] individu5 bevord]t1 en met betrekk+ tot d5 gee/elijk5 vooruitgang di] op- en aftr$5de individu5 moet de ges*i$5is bes*\wd word54 ,om na te gaan1 hetge5 e5e s*ool bew]kt heeft1 moet m5 niet vrag51 wat is er van die s*ool geword51 ma> wat heeft zij van de ha> bezo*t hebb5de le]l+5 gemaakt4 ,er be/aat e5 groot ond]s*eid tuss*5 de ze] zam5ge/elde w]k+ van e5 kle9 getal natuurwett51 en die van uit]/ zam5ge/elde natuurwett54 ,bijv4 op e5e hoe gecomplice]de wijze hemelboll5 ook betrekkelijk elk&] beweg51 zoo sle*ts de zwa>tekra*t en de traagheid hi]bij 9 het spel zijn1 zal e5 /]rekundige direct zegg51 dat e5 di] boll51 v]snell5de 9 zek]e rigt+ beweg5de1 niet plotsel+ e5e &]e rigt+1 e5 niet afg]ond5 regt5 hoek met e]/gemelde vorm5de1 kan gaan volg54 ,drie ( me] van die boll5 digt bij elk&] zijnde1 zoo kan e5 a/ronoom vrij wel aangev51 hoe zij al?ans1 voor e]/ zull5 beweg51 hetge5 onmogelijk voor hem z\ zijn1 zoo de v]plaats+ di] boll5 ges*i$de door de v]e5igde w]k+ van e5 onnoemelijk aantal natuurwett54 ,w>e dit het geval1 zoo z\ na> ons inzi5 de mee/ volkom5e control]5de aans*\w+1 zie bl4 #agh1 d5 zam5hang en de oorzak5 van al de v]s*ijnsel5 aan ge5 wez51 welk ook1 kunn5 aangev54 ,ev5zoo 9 &]e zak54 ,tuss*5 twee plaats5 be/aat er bijv4 e5 groot v]s*il 9 lu*tdrukk+1 zond] dat m5 weet door welke aane5s*akel+ van oorzak5 dit ont/aan is4 ,het ont/aan van h>d5 w9d 9 zek]e rigt+ is e*t] alsdan te voorspell51 omdat 9 zulk e5 geval de beweg+ d] lu*tdeel5 niet van de v]e5igde w]k+ van e5 uit]/ groot aantal oorzak51 ma> sle*ts van drie afhankelijk is1 namelijk het v]s*il 9 drukk+1 de traagheid d] lu*tdeel51 wa>door zij1 op hoog]e bre$t5 kom5de1 d5 a>dbodem van we/ na> oo/ vooruitloop5 en t5 d]de de wrijv+4 ,e5 /]ke w9d blaa/ teg5 e5 bes*ot1 zond] dat m5 de aane5s*akel+ van oorzak5 k5t1 wa>door die w9d ont/aan is en dit bes*ot alda> /aat4 ,zoo e5 onnoemelijk aantal v]e5igt w]k5de en 9 elk&] grijp5de oorzak5 9 zulk e5 geval van invlo$ w>5 op de drukk+ van d5 w9d met betrekk+ tot het bes*ot1 z\ m5 niet kunn5 wet51 dat m5 dit aan de b5$5w9dzijde moet /utt51 om het voor vall5 te beho$54 ,weet m5 e*t]1 dat m5 hi]bij sle*ts te do5 heeft met de w]k+ d] wet d] bots+ e5] beweg5de ve]kra*tige vloei/(1 en dat deze het bes*ot wil m$eslep5 zoo1 dit al de hi]op uitgeoef5de drukk+ niet op d5 bodem kan ov]br5g51 zoo v]krijgt m5 de wet5s*ap van hetge5 er te do5 valt1 om het bes*ot /a&e te h\d54 ,onwet5de m5s*5 wet5 dit uit erv>+1 do*1 zoo e5 uit]/ groot aantal oorzak5 bij zulk e5 geval 9 het spel w>51 z\ die erv>+ niet dezelfde zijn1 en z\ zij zelfs 9 het geheel niet be/aan1 voor zulke onwet5de m5s*5 z\ hetge5 dan gebeurt e5 w>boel zijn4 ,iem& voelt zi* kle9mo$ig en bevreesd1 zond] dat hij weet hoe dit ont/aan is4 ,wat hi]teg5 te do58 ,de oorzaak van ges*iktmak+ lat5 w]k51 door zi* voor d5 gee/ te br5g5 de gee/elijke en /(felijke hulpmiddel51 wa>ov] m5 bes*ikt1 door hi]m$e d5 a>d d] bezw>5 te v]gelijk51 door 9 zijn gee/ het d5kbeeld van kra*tige en doelmatige h&el+ en van v]tr\w5 ov]he]s*5de te mak54 ,v]kie/ m5 nu zulks te do5 9 d5 vorm van e5 geb$1 het is wel1 do* m5 zal dit do51 door de oorzaak van ges*iktmak+ niet ond] dezelfde g$aante als 9 het vorige geval te do5 w]k51 omdat m5 weet dat nu niet 9 het spel is de wet van bots+ van beweg5de vloei/(f54 ,door de be55 wijd van e5 op d5 bodem te plaats5 zal m5 aldus ge5 gevoel van kle9mo$igheid w]51 ev5m9 als m51 door zi* aan te mo$ig5 zond] me]1 zi* zal beho$5 teg5 omv]waaij+4 ,ze] e5v\dige opm]k+5 en wa>van desniettem9 de supra-naturali/5 ge5 held] begrip hebb54 ,dat de totale hoeveelheid d] zelf/&igheid onv]&]lijk is1 moet na> ons inzi51 ont/aan doordat ha> be/aan traagheid bezit4 ,&]s to* z\ e5e oorzaak1 kle9] dan e5ige te gev5 groo!id1 g$ur5de e5 e9dig5 tijd het be/aan van e5 e9dig deel di] zelf/&igheid kunn5 v]nietig51 t]wijl1 zoo de traagheid niet het ont/aan van zelf/&igheid teg5g+1 e5e d]gelijke oorzaak als zoo ev5 de absolute quantiteit di] zelf/&igheid z\ kunn5 v]groot54 ,t]wijl de traagheid e5 one9dig /]k5 w$]/& s*ijnt te bi$5 aan e9dige oorzak5 de hoeveelheid di] zelf/&igheid tra*t5de te v]&]51 bi$t zij sle*ts e5 e9dig5 w$]/& aan de oorzak51 leid5de tot v]&]+5 d] v]op5b>+ di] zelf/&igheid door beweg+1 7namelijk de beweg+5 d] lig*am51 alsm$e d]zelv] eig5s*app51 welke zie bl4 #afe1 ook door beweg+5 word5 bepaald7 en d] v]op5b>+ di] zelf/&igheid door d5k+ 7namelijk de d5kbeeld5 en de door d5 a>d d] d5kbeeld5 bepaalde k>akt]trekk5 d] gee/547 ,de traagheid bi$t niet sle*ts w$]/& aan de v]&]+5 9 /]kte1 ma> ook aan die 9 a>d di] v]op5b>+51 aldus niet alle5 aan het w]kdadig mak5 van lat5te d5kbeeld51 zie blz4 #afg1 ma> tev5s aan de v]wissel+ en v]vang+ dez] laat/e door &]e d5kbeeld51 niet alle5 aan het ont/aan van beweegkra*t1 van welk5 a>d ook1 bij de lig*am51 ma> tev5s aan de v]&]+ van d5 a>d d] ze] zwakke met de /ructuur d] lig*am5 v]bond5 atomi/is*e beweg+51 wa>door d5 a>d d] eig5s*app5 di] lig*am5 bepaald word54 ,bij die eig5s*app5 be/aat er ond]s*eid tuss*5 d]zelv] int5siteit en d]zelv] uitbreid+1 7dat is ( zij tot e5 groot] ( kle9] lig*aam behoor57 en bij de v]op5b>+ d] zelf/&igheid door d5k+ be/aat er ev5e5s ond]s*eid tuss*5 de int5siteit van lat5te d5kbeeld5 en d]zelv] uitbreid+4 ,deze laat/e is bijv4 groot]1 wanne] zij bij veel dan wanne] zij bij we9ig p]son5 be/aan1 en zelfs bij e5 enkel wez5 kunn51 bij gelijke int5siteit d] d5kbeeld51 deze 9 uitbreid+ v]s*ill54 ,om aldus bij de d5kbeeld5 van wez5s groote v]&]+5 te weeg te br5g51 di5t er1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 e5e oorzaak te be/aan1 die1 zoo deze sle*ts g$ur5de kort5 tijd w]kt1 met betrekk+ tot de int5siteit en uitbreid+ di] d5kbeeld5 groot is4 ,v&a> dat bijv4 op het gebi$ d] ges*i$5is groote v]s*ijnsel5 sle*ts kle9e oorzak5 kunn5 bezitt51 wanne] deze g$ur5de ze] lang5 tijd w]kzaam zijn4 ,integ5deel1 kan bijv4 wanne] 9 e5ig l& de individu5 /]k voor d5 vr$e g5eigd zijn1 e5 oorlogzu*tig pamflet h5 ev5m9 e5e noem5swa>dige zu*t tot oorlogvo]5 gev51 alsdat de aantrekk+ e5] komeet van g]+e massa de snelh$5 en ban5 d] planet5 noem5swa>dig kan wijzig5 #gd4 ,de uitw]k+ van zulk e5 pamflet zal van liev]l$e v]dwijn51 dat is de traagheid di] uitw]k+ zal met d5 tijd geheel ov]wonn5 word51 zoo de inh\d van het pamflet de drijfve]51 tot oorzaak di] vr$eliev5de neig+ /rekk5de1 onv]&]d laat4 ,ev5e5s zal e5e accid5tele snelheid gegev5 aan wat]deel51 wi] snelheid door het v]hang en de wrijv+ bepaald word51 van liev]l$e v]dwijn51 zoo de kort/ondige oorzaak di] accid5tele snelheid no* op het v]hang1 no* op de wrijv+ van het wat] van invlo$ is4 ,bij de 7zie blz4 #agd7 onv]&]lijke (s*oon ze] zam5ge/elde v]op5b>+ d] zelf/&igheid door beweg+ en d5k+1 doet de traagheid1 door telk5s d5 be/a&e alsdan /e$s volmaakt ges*ikt5 toe/& 9 /& te will5 h\d51 het effect van e5e alle5he]s*5de oorzaak van ges*ik?\d+4 ,bij de v]&]lijke v]op5b>+ d] zelf/&igheid door beweg+ en door d5k+ is dit integ5deel &]s1 en wel te me] hoe groot] die v]&]lijkheid is4 ,de traagheid tra*t alsdan sle*ts gebrekkig ges*ikte toe/&51 en zo[el het kwade als het go$e hi]9 bevat1 9 /& te h\d51 met betrekk+ tot het ges*ikte en onges*ikte is zij neutraal4 ,bij de v]&]lijke v]op5b>+ d] zelf/&igheid be/aan er na> ons inzi5 eig5lijk sle*ts drie natuurwett51 namelijk #ao4 de traagheid1 #bo4 de drang tot ges*iktword+ en #co4 die tot v]&]lijkheid4 ,de door de wet5s*ap ge/elde natuurregels zijn sle*ts de bijzond]e (s*oon onv]&]lijke regels1 wa>door bepaald word5 de v]s*ill5de g$aant51 welke de w]k+5 di] drie algeme5e natuurwett5 aannem54 ,de wet d] traagheid d] met gewone snelh$5 begiftigde lig*am51 de wett5 volg5s welke af/oot+ en aantrekk+1 zie blz4 #aga1 onv]&]lijke do* ze] zam5ge/elde atomi/is*e trill+5 regel51 en de da>m$e v]gelijkb>e natuurwett51 wa>door de a>d onz] d5kbeeld5 onv]&]d tra*t te blijv51 bepal5 to* de g$aant5 wa>ond] zi* v]toont de w]k+ d] algeme5e wet d] traagheid1 9 het e]/e geval op a/ronomis* gebi$1 9 het twe$e op bijv4 s*eikundig gebi$1 omdat die trill+5 de *emis*e eig5s*app5 d] lig*am5 kunn5 bepal5 en 9 het d]de op zielkundig gebi$4 ,bij elke v]&]+ van v]s*ijnsels1 bij alle opvolg+ van v]s*ijnsels door er m$e 9 v]b& zijnde &]e v]s*ijnsels1 ontmoet m5 /e$s de zi* ond] de e5e ( &]e g$aante v]toon5de w]k+5 van die drie algeme5e natuurwett54 ,die d] ges*iktmak+ zal tra*t5 d5 bijzond]5 a>d d] d+5 me] algeme5 te mak51 omdat hi] door di5 a>d nad]t tot die van het onv]&]lijke en aldus volmaakte deel van het ,heelal1 zie blz4 #agd4 ,door de w]k+ di] algeme5e natuurwet zal aldus het bijzond]e bij de v]op5b>+ d] zelf/&igheid door d5k+ v]zwakk51 die d5k+ nad]5 tot de algeme5/e d5kbeeld5 van d5 o]gee/1 en het bijzond]e bij de v]op5b>+ d] zelf/&igheid door beweg+ v]zwakk51 en die beweg+5 nad]5 tot de algeme5/e en onv]&]lijke van d5 e!r4 ,9 beide gevall5 zal e*t] de w]k+ di] natuurwet sle*ts e5e qualitatieve en niet1 zie blz4 #afi1 e5e quantitatieve v]&]+ te weeg br5g54 ,be/ond de wet d] v]&]lijkheid niet1 zoo z\ het bijzond]e en v]s*eid5e bij de v]op5b>+ d] zelf/&igheid ook niet be/aan1 t]wijl1 zoo de wet van ges*iktmak+ niet be/ond1 de ontwikkel+ van de bijzond]e en v]&]lijke hemelboll5 en wez5s niet z\ /rekk5 om deze1 wanne] d]zelv] ontwikkel+ de pal5 d] e9digheid b]eikt1 de natuur van het onv]&]lijke en aldus volmaakte te gev51 ma> e]d] om de afwijk+ hi] van /e$s groot] te do5 word54 ,g$ur5de het gemiddeld gaan di] hemelboll5 en d] er op v]blijv5de wez5s van het op blz4 #afa gemelde middelpunt na> het midd5 d] dikte van d5 ,melkweg1 moet er bij na> ons inzi5 de w]k+ d] natuurwet van de v]&]lijkheid en tegelijk die d] wet van ges*iktmak+ groot] word51 zoo bij dit midd5 d] dikte van d5 ,melkweg de a>d d] hemelboll5 het mee/e van die van d5 e!r v]s*ilt1 en dit ook het geval is met de op die boll5 be/a&e lig*am51 wa>m$e de ge5e z9tuigelijke indrukk5 voortbr5g5de atomi/is*e beweg+1 de d5k+ d] wez5s bepal5de1 9 contact kom54 ,g$ur5de d]zelv] gemiddelde v]wijd]+ van die plaats na> buit51 bij die boll5 de w]k+ van beide die wett5 g]+] word5de1 zoo zal alsdan de a>d di] boll5 en d] da>op won5de wez5s van liev]l$e m9d] bijzond] en v]s*eid5 word54 ,g$ur5de deze laat/e p]iode zal de w]k+ d] natuurwet d] ges*iktmak+ die d] wet d] onv]&]lijkheid ov]treff51 en g$ur5de de e]/e p]iode het teg5ov]ge/elde plaats hebb54 ,door die e]/e w]k+ zull5 zie blz4 #aee de gewone snelh$5 ( ov]gaan 9 w>mtetrill+5 (1 wanne] g$ur5de d]zelv] v]zwakk+ de aantrekk+ ov]wonn5 wordt1 v]&]5 9 de op blz4 #afe1 gemelde aantrekk+/rill+51 de w>mte zal er door v]spreid word51 de elektris*e trill+5 9 w>mtetrill+5 ov]gaan1 de *emis*e zam5/ell+5 me] gaan gelijk5 op die d] absoluut enkelv\dige /( d5 e!r enz4 ,de w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid moet da>5teg51 bij het groot] mak5 d] afwijk+5 van d5 toe/& d] zak5 van d5 toe/& van d] e!r1 voor zoov]re deze niet aan d5 invlo$ d] hemelboll5 blootge/eld is1 jui/ het teg5ov]ge/elde do51 zoodat de w]k+5 d] bijzond]e natuurwett5 d] zwa>tekra*t1 d] w>mte1 d] electriciteit1 van het *emismus enz4 begrep5 zull5 zijn deels 9 de w]k+ d] algeme5e natuurwet d] ges*iktmak+ en deels 9 die d] natuurwet d] v]s*eid5heid1 zoodat zij 9 dezelfde v]h\d+ tot deze algeme5e wett5 /aan als de op blz4 #bfi gemelde bijzond]e natuurwett5 tot de algeme5e wet d] traagheid4 ,uit het bov5/a&e volgt dat de op blz4 #bdc1 gemelde1 hetge5 wij toeval noem51 b>5de v]s*ijnsels de vru*t5 zijn d] w]k+ d] wet van de v]s*eid5heid4 ,de snelh$51 wa>m$e de hemelboll5 volg5s all]h&e rigt+5 d5 e!r doorkliev51 zijn bijv4 het w]k er van1 de ongelijke v]spreid+ d] w>mte en de hi]door ont/a&e ongelijke drukk+5 ev5e5s1 het alsdan v]&]5 van w>mtetrill+5 9 gewone snelh$5 bij vloei/(f5 ev5zoo4 ,de w]k+ d] wet d] ges*iktmak+ tra*t1 zie blz4 #afi1 de w]kdadigheid van d5 gee/1 wa>bij er geoordeeld1 afgeleid en ond] vooruitloop5 d] erv>+ g$waald wordt1 te v]nietig51 ( liev] om te zett5 9 de algeme5e w]kdadigheid van d5 ,o]gee/1 hetge5 met de omzett+ van gewone snelh$5 d] lig*am5 9 de algeme5/e atomi/is*e beweg+5 van d5 e!r v]gelijkba> is4 ,van d5 &]5 kant zal die w]k+ bij de wez5s e5e w]kdadigheid tra*tt5 op te wekk5 als bij het voor d5 gee/ h\d5 van d5kbeeld5 door directe aans*\w+ v]kreg51 namelijk e5e zuiv]e contemplatieve erv>+sd5k+1 hetge5 zie blz4 #aei met de opnem+ van w>mte door de hemelboll5 te v]gelijk5 is4 ,de w]k+ d] wet van de v]s*eid5heid tra*t da>5teg5 het teg5ov]ge/elde te do51 namelijk ons niet te do5 d5k5 aan hetge5 wij door aans*\w+ zek] wet5 dan voor zoov]re dit /rekt om te oordeel51 te kiez51 af te leid5 enz4 ,dat het be/aan van v]s*eid5heid1 annex aan dat van het bijzond]e1 de ontwikkel+ bevord]t1 blijkt niet sle*ts uit het effect er van op onz5 gee/1 ma> tev5s ook hi]uit1 dat de organisatie d] plant5 en di]51 aan de mee/e v]s*eid5heid van om/&igh$5 blootge/eld1 g$ur5de d]zelv] lev5 9 ontwikkel+ het /]k/e to5eemt4 ,/elt m5 wat] te loop5 langs e5e ojiefvormige1 flaauwe en wrijv5de hell+1 zoo zal1 ongeve] wa> het v]val op het groot/e is1 de snelheid van het wat] zulks ook zijn1 en dit het mee/e slib/(f5 opgehev5 h\d54 ,het v]val hi]bij is te v]gelijk5 met de w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid1 de wrijv+ met de w]k+ d] wet van ges*iktmak+1 de snelheid met de int5siteit van het bijzond]e en d] v]s*eid5heid en het bezwang]d zijn van het wat] met slib/(f5 met d5 vooruitgang4 ,ev5 als de beide op blz4 #bej1 gemelde w]k+5 wa> de mee/e v]s*eid5heid be/aat1 zijn bij het zoo ev5 gemelde geval1 wa> de snelheid op het groot/e is1 de w]k+5 van v]val en wrijv+ op het groot/e en ev5 groot4 ,bij de aans*\w+ van het v]s*eid5e en aldus bijzond]e tra*t5 wij1 zooals bij de classificatie en het zoek5 van het v]b& tuss*5 oorzak5 en gevolg51 e5e k5nis te v]krijg5 met me] algeme5e begripp5 en aldus van me] algeme55 a>d dan die aans*\w+4 ,de k5nis1 direct door aans*\w+ van het bijzond]e v]kreg51 voldoet ons aldus niet1 do* jui/ da>om /rekt die aans*\w+ van het bijzond]e om zie bl4 #bcg ons zoodanig 9 te spann5 dat onze gee/ontwikkel+ to5eemt4 ,dit aldus niet kunn5de ges*i$51 zond] dat het oordeel5 en besluit5 de k5nis1 door control]5de aans*\w+ v]kreg51 &]s gezegd de erv>+sk5nis1 vooruitloop51 wa>door deze laat/e alsw>e omhooggetrokk5 en uitgebreid wordt1 zoo moet noodw5dig de wijze van v]krijg+ van k5nis1 wa>door de gee/ontwikkel+ kan v]groot51 aanleid+ gev5 tot dwaalbegripp54 ,loop5 nu 9 gee/elijk5 aanleg en intellectuele ontwikkel+ uit/ek5de m5s*5 die erv>+sk5nis me] dan het gros d] m5s*5 vooruit1 zoo zull5 zij niet m9d] dan dit 9 dwal+5 v]vall54 ,e5 pasgebor5 k9d kan niet d5k5 ik s*ort mijn oordeel op ov] alles wat de erv>+ mij niet als zek]heid aangeeft4 ,zulk e5 k9d z\ van niets de jui/heid te v]ifi]5 hebb5 en niets le]54 ,d5kt het dat e5 v]wijd]d voorw]p te grijp5 is1 zoo loopt het ev5zoo de erv>+1 door het gezigt v]kreg51 vooruit1 als e5 wijsge]1 die zi* op het gebi$ van het buit5z9nelijke begeeft1 de erv>+ door al de z9tuig5 aan de m5s*5 v]s*aft4 ,door de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ zull5 de gewone snelh$5 van lig*am51 al zijn deze zelfs door ge5e wrijv5de vloei/( omgev51 9 w>mte beweegkra*t ov]gaan4 ,ge5 lig*aam is to* volmaakt va/1 en bij ge5 lig*aam zull5 alle punt5 precies dezelfde ev5wijdige snelh$5 bezitt51 bij alle zal dus hetge51 op bl4 #aed en 9 ,noot bl4 #aef1 gezegd is1 met de snelh$5 te gebeur51 plaats hebb54 ,dit is insgelijks het geval1 wanne] zulke lig*am5 om e5e z w5tel51 da> alsdan1 zie ,noot blz4 #afe molecul51 digt] bij d5 equator geleg51 zull5 kom5 naa/ &]e1 er wat v]d] van geleg51 en die aldus e5e kle9]e absolute w5tel+ssnelheid dan g5e bezitt54 ,de op blz4 #aed gemelde egalis]5de en de v]s*eid5heid bij de a>dkor/ wegnem5de w]k+ van het wat] is e5e w]k+ d] wet van ges*iktmak+1 (s*oon zij de a>de voor ons m5s*51 ma> niet voor de lage en e5 uni=m lev5 leid5de ze$i]5 onbewoonba> tra*t te mak54 ,de op diezelfde bl4 gemelde w]k+ d] lava van d5 a>dk]n is da>5teg5 e5e w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid4 ,de wet van ges*iktmak+ oef5t1 bij de ov]w9n+ d] traagheid van het bijzond]e e5e w]k+ uit1 die wij 9 ons het3 ,ov] de w]k+ d] ,natuurwett5 op z$elijk gebi$ enz4 blz4 #ffj slijt5de w]k+ g5aamd hebb54 ,zoo 9 zooev5 gemeld w]k als 9 het v]volg er op1 hebb5 wij vele voorbeeld5 di] slijt5de w]k+ aangehaald en aangetoont hoe hi]door de p]iodieke s*ommel+5 7zie lat]71 van liev]l$e v]zwakk5 en de to5em+ 9 int5siteit van v]s*ijnsels1 wa>bij er elk&] w$]ke]ig v]/]k5de oorzak5 9 het spel zijn 7zie lat]7 teg5gew]kt wordt4 ,deze wet tra*t dan ges*ik!id uit e5 en dan uit e5 &] oogpunt bes*\wd voort te br5g51 zoodat zij 9 het e5e geval somtijds1 9 zek] opzigt1 9 /rijd w]kt als 9 &]e gevall54 ,zoo tra*t e5 h>] w]k+5 m5s*51 die met elk&] op d5 voet van gelijkheid en 9 dezelfde om/&igh$5 v]ke]51 ev5 deugdzaam en kundig te mak5 als het gros van h51 en aldus e5 kundig en braaf m5s*1 door zijn omgang 7zie blz4 #dh7 op d5 voet van gelijkheid met m5s*51 die zulks m9d] zijn1 9 gee/ontwikkel+ te do5 afnem54 ,is da>5teg51 de gee/ontwikkel+ van m5s*5 te laag voor de eis*5 d] om/&igh$5 wa>9 zij v]ke]51 zoo zal e5e &]e w]k+ di]zelfde wet beide tot elk&] do5 nad]5 en aldus die m5s*5 deugdzam] en kundig] mak51 al?ans zoo zij da>9 niet teg5gew]kt wordt door e5 &]e van h>e w]k+51 wa>door de gee/5 van m5s*5 ges*ikt word5 voor de lig*am5 wa>aan zij annex zijn en aldus me] na> het di]lijke neig54 ,9 dit geval zull5 de w]k+5 di] wet drie zak51 namelijk de lig*am51 de gee/5 en de eis*5 van d5 maats*appelijk5 toe/& op dezelfde hoogte tra*t5 te /ell54 ,e5vormigheid bij m5s*51 op d5zelfd5 voet met elk&] v]ke]5de1 is gewis op zi* zelf bes*\wd1 e5e ges*ik!id1 en dit is ook het geval bij &]e zak51 zoodat de wet van ges*iktmak+ er toe zal leid5 om alle afwijk+5 van gemiddelde toe/&5 weg te nem54 ,zij maakt door e5e secundaire w]k+ dat individu5 van dezelfde soort elk&] opzoek51 edo* be/aat er voor het be/aan di] v]s*ill5de soort5 ge5e &]e oorzaak dan de traagheid1 zoo zal zij1 7zie blz4 #g7 al die soort5 tot e5e gemiddelde soort ine5 do5 smelt51 en da>1 zooals op blz4 #ij gezegd is1 de a>de hi]op e5e t]ugtrekk5de w]k+ uitoef5t1 die zi* vorm5de middelsoort omlaag trekk54 ,e5 &] voorbeeld van met elk&] 9 /rijd zijnde w]k+5 d] wet van ges*iktmak+1 wanne] deze bij iets ges*ik!id voor v]s*ill5de belang5 tra*t voort te br5g51 is de /rijd tuss*5 de pog+5 tot zam5smelt+ van v]s*ill5de volk/amm5 van e5 zelfd5 /aat1 en die wa>door die /amm5 hunne nationale eig5a>digh$5 tra*t5 te beh\d54 ,de zam5smelt+ is voor de /]kte van d5 /aat w5s*elijk1 de pog+5 er toe kunn5 aldus als w]k+5 d] wet van ges*iktmak+ bes*\wd word54 ,blijft nu de reg]+ de /]k/e1 zoo zull5 de volk/amm5 wel1 met betrekk+ tot hunne nationale eig5a>digh$51 9 e5 onges*ikt5 toe/& kom51 ma> de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ h5 da>aan ontw5n51 zooals zij zulks bijv4 bij de ,elzass]s g$aan heeft4 ,zijn da>5teg5 de nationaliteit5 de /]k/e1 en is het mogelijk dat zij1 door niet door elk&] v]m5gd te won51 afzond]lijke /at5 vorm51 zoo zull5 zij zi* hi]op inrigt54 ,tra*t e5 waanz9nige zijne neig+ tot v]niel+ bot te vi]51 zoo tra*t hij1 t5gevolge d] w]k+ d] wet van ges*iktmak+1 hetge51 hem voor het oog5blik g5oeg5 geeft1 te do54 ,hi]door s*aadt hij zo[el zijne eig5 toekom/ige belang5 als &]e m5s*51 do* deze sluit5 hem1 t5gevolge d] w]k+ van diezelfde wet1 op 9 e5 lokaal wa> hij &]5 niet h9d]lijk is1 niets v]niel5 kan en zi* niet kan bez]54 ,die waanz9nige plooit1 zi* na> het lev5 9 zulk e5 v]trek en zijne vroeg]e betrekk+ wordt door &]5 wa>g5om54 ,dit e5 en &] toont aan1 dat zoo bij elk5 gegev5 toe/& er ge5e &]e oorzak5 van v]&]+ w]k5 dan die van ges*iktmak+1 er t5 laat/e e5 onv]&]lijk5 toe/& zal ont/aan1 wa>bij alles voor elk&] ges*ikt is1 en ges*ik!id 9 het e5e oogpunt ge5e onges*ik!id 9 e5ig &] oogpunt me] zal b>54 ,zoo lang e*t] die onv]&]lijkheid niet volmaakt is1 zal de ges*ik!id zulks ev5m9 zijn4 ,van e5 /aat1 voortdur5d burg]s bevatt5de die ond] dezelfde wett51 in/ell+51 en reg]+ w5s*5 te lev51 zull5 die burg]s 9 n opzigt 9 e5 onv]&]lijk51 ma> dan ook sle*ts 9 e5 opzigt 9 e5 voor h5 ges*ikt5 toe/& v]ke]54 ,om 9 e5ig &] opzigt 9 e5 ges*ikt5 toe/& te zijn 7bijv4 niet me] ( m9d] te bezitt5 dan zij noodig hebb57 z\d5 zij ook 9 e5 &] opzigt 9 e5 onv]&]lijk5 toe/& moet5 kom5 en zoo voort4 ,volmaakte ges*ik!id 9 alle opzigt5 vord]t aldus onv]&]lijkheid1 ( gemis van alle v]s*eid5heid 9 tijd1 do*1 da> de erv>+ le]t dat v]s*eid5heid 9 ruimte /e$s gepa>d gaat met v]s*eid5heid 9 tijd1 zoo zal het gemis hi]van met dat d] v]s*eid5heid 9 de ruimte moet5 gepa>d gaan1 en aldus de volmaakte ges*ik!id sle*ts bij d5 onv]&]lijk5 ,e!r en de onv]&]lijke d5kbeeld5 van d5 ,o]gee/ te v9d5 zijn #ge4 ,de wet d] v]&]lijkheid w]kt e*t] het ont/aan van zulk e5 toe/& onoph\delijk teg5 en wel /]k] bij de hemelboll5 qualitatief me] van d5 onv]&]lijk5 ,e!r1 en bij de gee/5 ev5zoo me] van d5 onv]&]lijk5 ,o]gee/ v]s*ill5de4 ,deze wet w]kt op v]s*ill5de wijz54 ,zij doet bijv4 uit v]s*ijnsels &]e v]s*ijnsels voortspruit5 wa>door de e]/e teg5gew]kt ( bevord]t word54 ,9 het e]/e geval is e*t] dit twe$e v]s*ijnsel traag1 zoodat het nog be/aat1 wanne] het e]/e zulks niet me] doet1 en dan e5 v]s*ijnsel teg5ge/eld aan het e]/e te voors*ijn br5gt4 ,dit alsw>e negatieve e]/e v]s*ijnsel v]nietigt wel het twe$e1 do* zelf traag zijnde1 zoo be/aat het nog1 wanne] dit twe$e v]s*ijnsel zulks niet me] doet1 en br5gt dan e5 v]s*ijnsel teg5ge/eld aan dit twe$e voort4 ,deze v]nietig+ van v]s*ijnsels hebb5 wij op blz4 #ffj van ons w]k get3 ,ov] de w]k+ d] ,natuurwett5 op z$elijk gebi$ enz4 de uitputt5de w]k+ g5aamd4 ,zoo 9 dat w]k1 als 9 het v]volg er op1 hebb5 wij e5e m5igte voorbeeld5 aangegev5 van s*ommel+5 door die w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid bij v]s*ijnsels van ze] v]s*ill5d5 a>d te weeg gebragt4 ,e5 voorbeeld er van is het volg5de4 ,iem& g$raagt zi* sle*t1 m5 beg9t hem te /raff51 en1 op het oog5blik dat hij zi* het sle*t/e g$raagt1 neemt het be/raff5 het /]k/e toe1 om e5 maximum te word51 wanne] die p]soon zi* ev5 go$ als gemiddeld de m5s*5 g$raagt4 ,da>na beg9t hij zi* bet] dan deze te g$rag51 en1 op het oog5blik dat hij zi* het be/e g$raagt1 neemt het be/raff5 het /]k/e af en gaat het ov] 9 beloon54 ,hi]door wordt die p]soon b$orv51 hij beg9t zi* m9d] go$ te g$rag51 en1 op het oog5blik dat hij zi* w$] ev5 go$ als gemiddeld de m5s*5 g$raagt1 is het beloon5 op e5 maximum geklomm5 enz4 ,zulke s*ommel+5 z\d5 nu sle*ts kunn5 ont/aan door de gecomb9e]de w]k+5 d] natuurwett5 d] traagheid en d] v]&]lijkheid4 ,bij dit voorbeeld to* tra*t51 zo[el zij die /raff5 en loon51 als hij die ge/raft en beloond wordt1 zoo ze] ge5e afwijk+51 te v]nietig51 dan1 t5gevolge van be/a&e afwijk+5 van h&el+5 te v]&]54 ,wanne] bij deze de afwijk+ op het groot/e is1 v]&]5 g5e op het mee/e hunne mani] van h&el51 omdat alsdan de wet d] v]&]lijkheid h5 da>toe dr+t2 t]wijl1 wanne] de afwijk+5 bij de h&el+5 van g5e op het groot/e zijn1 de ge/raft ( beloond word5de1 ev5e5s weg5s dezelfde oorzaak1 zijne wijze van do5 op het mee/e wijzigt4 ,zulke s*ommel+5 zull5 e*t] zoo /]k niet plaats kunn5 hebb51 omdat de wet d] ges*iktmak+ v]e5igt met de beide bov5gemelde natuurwett5 w]kt4 ,w]kte zij alle5 met de wet d] traagheid1 zoo z\ de int5siteit d] /raff5 /e$s ev5r$ig blijv5 met die van het wang$rag1 die /raff5 aldus oph\d51 wanne] hij1 die deze /raff5 ond]gaan heeft1 zi* w$] g$raagt als gemiddeld de m5s*51 en er ge5e s*ommel+5 ont/aan4 ,ev5zoo zal dit met het loon5 plaats hebb51 zoo de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ alle5 het v]nietig5 van afwijk+5 tot doel heeft1 en aldus het loon5 e5 b$]v5d5 invlo$ uitoef5t4 ,heeft da>5teg5 de w]k+ di] wet tot doel om de m5s*51 accid5teel bet] geword51 aldus te h\d51 zoo zal zij h5 hoog]e eis*5 dan vroeg] /ell51 en h5 9 e5e hoog]e omgev+ dan vroeg] plaats54 ,deze laat/e w]k+ d] wet van ges*iktmak+ niet 9 aanm]k+ nem5de1 zoo zal1 bij de v]e5igde w]k+ d] drie natuurwett51 9 het beg9 het /raff5 snell] to5em5 dan bij het geval op blz4 #beh beh&eld1 het re$s trag] dan vroeg] to5em51 wanne] het wang$rag op e5 maximum is1 en het re$s w$] v]m9d]d zijn1 wanne] de ge/raft word5de p]soon zi* w$] als gemiddeld de &]e m5s*5 g$raagt4 ,op dit oog5blik ges*i$t het /raff5 aldus m9d] /r5g dan 9 het vorige geval1 en zal aldus die p]soon1 t5gevolge d] w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid1 m9d] 9 g$rag bov5 de &]e m5s*5 gaan uit/ek54 ,de w]k+ d] wet d] ges*iktword+ zal hem leid5 om ook1 zond] dat hij ge/raft ( beloond wordt1 9 z$elijkheid met gemiddeld de &]e m5s*5 gelijk te word51 e5e r$5 wa>door de s*ommel+5 bij de afwijk+5 van zijn g$rag zwakk] zull5 word51 hetge5 w$]om de s*ommel+5 bij de wijz51 wa>op hij beh&eld wordt1 v]zwakt4 ,het gaat hi]bij als bij e5 sl+]1 hoe m9d] deze van d5 v]ticaal afwijkt1 met hoe m9d] snelheid hij d5 v]ticaal zal voorbijgaan1 en met hoe m9d] snelheid hij dit laat/e doet1 hoe kle9] die afwijk+5 zull5 word54 ,bij de v]&]lijke v]op5b>+ d] zelf/&igheid door d5k+ en door beweg+ b>5 zie blz4 #bdj bijzond]e v]s*ijnsels21 &]e v]s*ijnsels1 deze w$] &]e v]s*ijnsels1 t]wijl tev5s v]s*ijnsels1 no* oorzaak no* gevolg van elk&] zijnde1 op elk&] kunn5 w]k54 ,9 dit laat/e geval kan het zijn1 dat het e5e di] v]s*ijnsels het &]e tra*t te v]zwakk5 en dit het e]/e te v]/]k51 ( dat zij beide 9 a>d aan elk&] gelijk tra*t5 te word54 ,9 dit geval zal de wet d] ges*iktmak+ tra*t5 h5 9 het e]/e geval quantitatief en 9 het twe$e qualitatief aan elk&] gelijk te do5 word51 ma> de wet d] v]&]lijkheid h5 alsdan gevolg5 gev51 op dezelfde wijze op h5 w]k5de als de snelh$5 van e5 sl+] op de afwijk+5 van d5 v]tical5 /& van dez51 zoodat zij met betrekk+ tot elk&] s*ommel+5 zull5 ond]gaan4 ,het v]ke] van e5 arm met e5 rijk m5s* zal bijv4 g55 me] behoeft5 gev51 en dit beh5digheid en vlijt1 ma> tev5s one]lijkheid bij hem kunn5 opwekk51 t]wijl door dit v]ke] de rijke zek]e v]zadig+ zal ond]v9d51 wa>door hij zorgeloos en lui1 ma> tev5s grootmo$ig zal word54 ,wanne] nu1 t5gevolge di] bij h5 door dit v]ke] opgewekte eig5s*app51 beide di] p]son5 ev5 rijk geword5 zijn1 zull51 zoo van de wet van ges*iktmak+ de op blz4 #bei gemelde w]k+ niet be/ond1 die eig5s*app5 op e5 maximum zijn en de vroeg] arme rijk] word51 dan d5 vroeg] rijk5 #gf4 ,v]s*ijnsels kunn5 tot gevolg hebb5 &]e v]s*ijnsels wi] grootte zij t5gevolge d] w]k+ d] v]&]lijkheid tra*t5 te do5 to5em51 t]wijl die gevolg5 van ge5 noem5swa>dig5 invlo$ zijn op d]zelv] oorzaak4 ,door de nabijheid d] a>de van de zon z\ bijv4 g5e /e$s w>m] word51 zoo de op blz4 #bdi gemelde w]k+ d] wet van ges*iktmak+1 zi* 9 dit geval als w>mteuit/ral+ v]op5b>5de1 er aan ge5 gr5s /elde4 ,die v]w>m+ d] a>de zal e*t] d]zelv] af/& van de zon niet v]&]52 do* op blz4 #aef gemelde w]k+ hi]bij die d] wet van ges*iktmak+ zijn1 9 zoov]re zij maakt dat snelh$51 zie blz4 #afe 9 aantrekk+/rill+5 ov]gaan4 ,9 zoo v]re die w]k+ w>mtetrill+5 bij de hemelboll5 9 gewone snelh$5 doet ov]gaan1 is zij da>5teg5 e5e w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid4 ,tr\w5s1 zoo zij1 door de hemelboll5 ze] v] van elk&] te br5g51 teg5gaat dat deze met groote snelh$5 betrekkelijk elk&] beweg5 en invlo$5 op elk&] uitoef551 zooals bijv4 de zon op de a>de1 belet zij dat die hemelboll5 zi* blijv5d v]e5ig5 tot e5 e5ig5 bol1 die1 door het opnem5 d] wrijv+sw>mte door ov]gang voor uit]/ vele en groote gewone snelh$5 9 w>mtetrill+51 voortgebragt1 uit]/ ijl en uitgezet z\ word51 en aldus e5 ze] algeme5 k>akt] z\ v]krijg54 ,ook kan het zijn dat twee v]s*ijnsels1 no* oorzaak no* gevolg van elk&] zijnde1 op elk&] gaan w]k51 en dat het e5e hi]door niet noem5swa>dig v]&]t1 t]wijl het &]e v]/]kt ( v]zwakt wordt4 ,het ond]wijs1 door e5 s*oolmee/] gegev51 komt bijv4 9 aanrak+ met d5 gee/ van e5 le]l+1 en tra*t di5s k5nis te v]groot54 ,door de w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid z\ die s*oolmee/] di5 le]l+ gans*e biblio!k5 van buit5 kunn5 do5 le]5 ma>1 ond] de g$aante van v]get51 bep]kt de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ de to5ame d] gele]dheid van d5 le]l+4 ,neemt m5 d5 gee/ opheff5de w]k+ d] inspann+1 welke zi* de s*oolmee/] geeft1 niet 9 aanm]k+1 zoo zal deze door d5 direct5 invlo$ op hem van dit door hem gegev5 ond]wijs1 niet me] ( m9d] gele]d word51 en de op blz4 #bee gemelde w]k+ d] wet van ges*iktmak+ hem niet ev5 kundig als zijn le]l+ tra*t5 te mak51 omdat hij zi* niet op e5e lijn met dez5 /elt1 en niet v]me5t aan dezelfde voorwa>d5 als dez5 te moet5 voldo54 ,ook kan het zijn dat e5 v]s*ijnsel e5 &] tot gevolg heeft en de int5siteit hi]van tra*t te v]groot51 t]wijl dit gevolg iets d]gelijks bij deszelfs oorzaak tra*t te weeg te br5g51 ( dat twee v]s*ijnsels zulke invlo$5 op elk&] uitoef551 dat zij elk&] w$]ke]ig v]/]k5 ( v]zwakk54 ,op blz4 #cji van het ,v]volg van ons w]k get43 ,ov] de w]k+ d] ,natuurwett5 op z$elijk gebi$ enz4 hebb5 wij da>van v]s*eid5e voorbeeld5 gegev54 ,de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ w]kt dan e*t] de v]groot+ van elk di] v]s*ijnsels teg51 zoodat zij e9delijk1 na zek]5 trap van grootte b]eikt te hebb51 niet me] noem5swa>dig v]&]54 ,zoo zal wel het vlieg5 d] vogels de v]groot+ van d]zelv] vleugels bevord]51 en het bezit van groot]e vleugels die vogels /]k] do5 vlieg51 edo*1 zo[el e5e bov5matige grootte hunn] vleugels1 als het uit]/ snel doorkliev5 d] lu*t1 voor de vogels iets onges*ikt moet5 word54 ,zoo v]/]k5 mo$eloo%eid en gel$5e v]liez5 elk&] wel1 do* de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ zal d5 ontmo$igd5 tot bez9n+ do5 kom51 en hem tev5s zijn w]kkr+ do5 bep]k51 wa>door deze zie blz4 #db me] 9 h>monie met de ov]ges*ot5e hulpmiddel5 komt1 en het lijd5 van nog me] v]liez5 moeijelijk] wordt1 (s*oon de mo$eloo%eid dan nog als gevoel van zwakte kan blijv5 be/aan4 ,op blz4 #aeb hebb5 wij gesprok5 van e5e w$]ke]ige v]/]k+ van d5 aanleg voor iets en d5 graad wa>9 m5 het er 9 br5gt4 ,de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ s*ijnt e*t] de v]groot+ van zulk e5 aanleg1 na>mate deze graad groot] is1 /]k] te bemoeijelijk51 t]wijl de w]k+ di] wet1 wa>door de v]s*ill5de soort5 van gee/ontwikkel+ zi* bij d5 m5s* op dezelfde hoogte tra*t5 te /ell51 voor zoov]re de lev5som/&igh$5 dit niet teg5gaan1 b5ev5s de t]ugtrekk5de w]k+ van het lig*aam en d] bep]k!id d] control]5de z9tuigelijke aans*\w+1 de v]groot+ van e5e soort van gee/ontwikkel+ bij d5 m5s* teg5gaan4 ,wanne] e*t] die w$]ke]ige v]/]k+ van aanleg en graad van gee/ontwikkel+ 9 iets zwakk] is1 zal de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ e]/ lat] beide belett5 v]d] noem5swa>dig 9 grootte toe te nem54 ,die gee/ontwikkel+ zal dan to* me] tijd gehad hebb5 om zi* ges*ikt voor &]e zak5 te mak51 om de bov5gemelde ha> alsw>e a*t]uittrekk5de zak5 te ontvli$51 en bijv4 met e5 hoog] georganise]d lig*aam en e5e ruim]e control]5de aans*\w+ 9 aanrak+ te kom54 ,bij die w$]ke]ige v]/]k+ komt het ons voor dat de aanleg zwakk] to5em5 moet1 na>mate hij van me] algeme55 a>d en me] met de op blz4 #ahe gemelde grondslag5 van de lig*aamsorganisatie v]gelijkba> is4 ,vooral voor de v]groot+ van deze soort van aanleg 7ev5als de me] bijzond]e soort5 er van 9 eig5s*app5 van d5kbeeld5 be/a&e7 zal lang]e duur d] to5em+ d] gee/ontwikkel+ gun/ig] w]k5 dan de /]kte di] to5em+1 hetge5 ook doorgaat voor de v]&]+ d] algeme5e k>akt]trekk5 bij w$]ke]ige v]/]k+ di] v]&]+ en van zek]e rigt+ van d5kbeeld54 ,w$]ke]ige v]/]k+ tuss*5 e5 e9dig5 aanleg en e5e gee/ontwikkel+ gelijk nul kan b9n5 ge5 e9dig5 tijd be/aan1 t5 e]/e omdat1 zond] gee/ontwikkel+1 dat is zond] d5kbeeld51 er ge5 aanleg kan be/aan zie blz4 #bdg1 t5 &]e omdat nul1 met alle e9dige groo!d5 v]m5igvuldigd1 /e$s nul tot product geeft4 ,buit5di5 zal er e5e opheff5de w]k+ noodig zijn om de gee/ontwikkel+ te v]groot54 ,aanleg is hi]voor niet voldo5de1 deze maakt sle*ts de taak di] opheff5de w]k+ gemakkelijk]4 ,deze is zelfs ook noodig om de vogels te leid5 om te vlieg51 want m5 kan het bezit van vleugels door de vogels e5igz9s v]gelijk5 met die van z9tuigsorgan5 door de m5s*54 ,de v]gelijk+ van het edel]e gebruik dat wij1 met het lag]e gebruik dat de di]5 van die organ5 mak51 toont aan dat voor het wa>nem5 en opm]k5 het bezit van zulke organ5 niet voldo5de is4 ,deze beide voorbeeld5 zijn dan ook niet die van e5v\dige w$]ke]ige v]/]k+ van twee v]s*ijnsels1 ma> van zoo iets gepa>d met de v]/]k+ van het e5e di] v]s*ijnsels door e5 &] dat er niet door aang$aan wordt 7zie lat]74 ,de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ z\ de v]/]k+ van dit e]/e v]s*ijnsel namelijk die van de gee/ontwikkel+ ze] bep]k51 zoo die w]k+ /e$s gevormd w]d door de t]ugtrekk5de w]k+ van de lig*am5 en de bep]k!id d] a>ds*e z9tuigelijke indrukk54 ,v]plaat/ zi* e*t] het peil1 wa>na> de t]ugtrekk+ ges*i$t1 na> hoog]1 zoo v]valt de bep]k+ d] to5em+ d] gee/ontwikkel+ door de w]k+ d] wet van ges*iktmak+4 ,de bijzond]e v]s*ijnsels met betrekk+ tot de gemiddelde toe/&51 br5g5 voort bijzond]e v]s*ijnsels met betrekk+ tot iets van e5 &]5 algeme55 a>d1 ( afwijk+5 van e5e &]e soort van gemiddelde1 7zooals bijv4 de afwijk+5 van e5 gemiddeld g$rag1 afwijk+5 van e5e gemiddelde beh&el+74 ,deze do5 op hunne beurt hetzelfde1 en zoo ont/aan er e5e m5igte van bijzond]e v]s*ijnsels ( afwijk+5 van gemiddeld5 van v]s*ill5d5 a>d1 die elk&] v]/]k5 ( v]zwakk54 ,doordat bij dit laat/e er e*t]1 zooals blz4 #beh gezegd is1 e5e v]/]k+ 9 teg5ov]ge/eld5 z9 plaats heeft1 wanne] het gevolgv]s*ijnsel v]zwakt1 t]wijl w$]ke]ige v]zwakk+ niet kan plaats hebb51 wanne] e5 d] v]s*ijnsels opgewekt wordt1 zoo zal het ont/aan van bijzond]e v]s*ijnsels en afwijk+51 door &]e bijzond]e v]s*ijnsels en afwijk+5 van iets &]s voortgebragt1 als w>e het totale b$rag d] bijzond]e v]s*ijnsels en afwijk+5 van v]s*ill5d5 a>d v]groot54 ,wel zal nu de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ de bijzond]e v]s*ijnsels en afwijk+5 tra*t5 te v]nietig5 en dit 9 zek]e mate do51 do* da> &]e be/a&e bijzond]e v]s*ijnsels en afwijk+5 als gevolg5 b>5 nieuwe bijzond]e v]s*ijnsels en afwijk+5 van de soort d] vroeg]1 door de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ groot5deels v]nietigd1 de w]k+ di] wet teg5gew]kt word5 door die d] wet d] v]&]lijkheid en 9 d5 gans*5 v]&]lijk5 w]eld dan de e5e en dan de &]e w]k+ de ov]h& bekom54 ,(s*oon die d] wet d] v]&]lijkheid v]s*ijnsel5 9 a>d hi] m$e v]s*ill5de gevolg5 doet voortbr5g51 zoo hebb5 oorzak5 /e$s er m$e gelijksla*tige hetzij h5 v]zwakk5de1 hetzij h5 v]/]k5de gevolg54 ,iets d]gelijks ontwa>t m5 ook bij de w]k+ d] wet van ges*iktmak+4 ,bij de v]s*ijnsels ges*i$t deze op er m$e gelijksla*tige wijze1 zooals v]nietig+ van snelh$5 door omzett+ dez] 9 trill+51 die van het h9d]lijke d] slav]nij door v]di]lijk+ d] slav5 enz4 ,dit ont/aat doordat1 zooals op blz4 #bdi gezegd is1 va/e1 ma> alsw>e me] bijzond]e wett5 bepal5 9 welke v]h\d+ de a>d d] w]k+5 d] beide algeme5e wett5 /aat tot de v]s*ijnsels wa>bij zij plaats hebb54 ,v&a> dat al de wet5s*app51 die de oorzak5 en het v]b& d] v]s*ijnsel5 nagaan1 zooals de ,natuurkunde1 de ,/aa?ui%\dkunde1 de ,e?ica1 de ,wijsge]ige ges*i$5is1 de ,volk5kunde enz41 t5 doel hebb5 om te v9d51 welke bijzond]e natuurwett5 uitsluit5d op i$]s gebi$ he]s*5 z\d51 zoo er ge5 v]b& tuss*5 de v]s*ijnsels1 tot het gebi$ di] v]s*ill5de wet5s*app5 behoor5de1 be/ond #gg4 ,d] m5s*5 h&el+5 kunn5 sle*ts dan geheel w]k+5 d] wet van ges*iktmak+ zijn1 wanne] zij de directe gevolg5 zijn van onges*ikte toe/&5 van zak51 en dit nu is niet het geval1 wanne] die h&el+5 de gevolg5 van r$5]+5 zijn4 ,zoo bijv4 iem&1 met losboll5 v]ke]5de1 er ook e5 wordt1 ges*i$t dit door de besmettelijke1 zie blz4 #bee1 afwijk+5 wegnem5de w]k+ van zijne omgev+ en niet door r$5]+1 ev5m9 zoo iem& met de oog5 knipt1 wanne] hi]op te /]k li*t valt4 ,wanne] de m5s*5 op e5e b]$5e]de wijze onges*ik!d5 7bijv4 ziekt57 tra*t5 te do5 v]dwijn51 zijn de da>voor door h5 aangew5de middel5 /e$s de ze] indirecte gevolg5 di] onges*ik!d54 ,0 dit &]s1 wees bijv4 maagpijn op e5e in/9ctieve en directe wijze de da>teg5 aan te w5d5 middel5 aan1 zoo z\d5 deze zek] doelmatig zijn1 want het zi* aldus g5ez5de wez5 z\ zi* da>voor niet bov5 de z9tuigelijke erv>+ behoev5 te v]heff51 en ge5e &]e v]&]+ 9 het lig*aam dan het wegnem5 d] kwaal z\ plaats hebb54 ,bij de beh&el+ van ziek5 door arts5 ges*i$t dit nu ook wel zoo 9 zek]e mate1 do* buit5di5 word5 er1 deels door dwal+51 v]&]+5 bij de lig*am5 d] pati5t5 te weeg gebragt4 ,die beh&el+ be/aat aldus uit de v]e5igde w]k+ d] wet van ges*iktmak+ en van die d] v]&]lijkheid4 ,9 &]e gevall5 is hetge5 de m5s*5 t5gevolge van r$5]+ do5 9 betrekkelijk /]k]e mate (s*oon niet geheel de w]k+ d] wet van ges*iktmak+4 ,het kle$5 bijv4 v]ke]t 9 dit geval1 want de gewa>word+5 van onze lig*am5 duid5 ons aan1 dat wij bijv4 ge5 lapp5 lak5 ond] onze voet5 moet5 beve/ig5 en ge5 rok van zoolle] mak51 t]wijl ook de vorm d] kle$]5 door die van onze lig*am5 9 zek]e mate direct aangegev5 wordt4 ,bij al ons r$5]5 hebb5 wij /e$s t5 doel bij iets ges*ik!id voort te br5g51 al zij het dat er door zie blz4 #bef1 te gelijk onges*ik!id bij &]e zak5 ont/aat1 zoodat dit r$5]5 ev5m9 alle5 e5e w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid als1 weg5s de r$5 van blz4 #bfj1 e5e d] wet d] ges*iktmak+ is4 ,omdat het e*t] deels e5e w]k+ van e]/gemelde wet is1 zal het sle*ts 9 e5e v]&]lijke w]eld1 dat is 9 zulk e5e wa>9 er e5 drang tot vooruitgang kan be/aan1 kunn5 plaats hebb54 ,het v]ke] 9 e5e v]&]lijke w]eld is e*t] niet voldo5de om vooruitgang bij de wez5s voort te br5g51 hi]voor moet bij deze e5 drang er toe be/aan1 ev5 als zie blz4 #bfc1 voor de to5em+ d] intellectuele ontwikkel+ bij wez5s 9 het bezit van zek]5 aanleg4 ,e5 wez5 kan e5 lag] en gebrekkig] georganise]d lig*aam dan zijns gelijk5 bezitt5 en hi]door zie blz4 #ij1 aan e5e groot]e t]ugtrekk5de w]k+ dan dez5 blootge/eld zijn4 ,het kan zi* e*t] ook e5e groot]e gee/9spann+ dan de &]e wez5s gev51 t5 e9de 9 dit gebrek te voorzi51 en die groot]e gee/9spann+ de v]groot+ zijn] gee/elijke ontwikkel+ bevord]54 ,wanne] dit wez5 aan die bevord]+ groote behoefte gevoeld1 zal het 9 dit laat/e geval v]ke]51 en dit v]gelijkba> zijn met het op blz4 #bdj1 gemelde geval1 wa>9 e5 volk door kun/middel5 moet voorzi5 9 hetge5 de natuur eld]s zelve geeft4 ,het is na> ons inzi5 het dui/]e besef van die onbepaalde v]groot+ d] gee/ontwikkel+ d] m5s*51 dat doet zegg5 dat hun lev5 ons*atba> is1 nietteg5/a&e de wa>de van het a>ds*e lev5 van enkele m5s*5 negatief is1 en van de mee/e hunn] niet bov5 die e5] matige geldsom gaat4 ,de /ati/iek le]t to* hoe1 door het v]zuim5 van zek]e veiligheidsmaatregel51 er gemiddeld ja>lijks e5 zek] aantal m5s*5 omkom51 en to* kan m5 die maatregel5 niet invo]5 wanne] zij te veel geld ko/54 ,bij al zijn w]k5 en drijv5 /elt de m5s* zijn lig*aam aan me] ( m9d] gev>5 bloot4 ,productie van welk5 a>d ook ko/ aldus blo$1 zelfs wanne] die productie di5t tot het v]s*aff5 van middel5 t] beveilig+ van d] m5s*5 lev54 ,het bew]kte h\t en ijz] dat bijv4 op de s*ep5 hi]voor di5t1 ko/ aan e5 aantal h\?akk]s en mijnw]k]s het lev54 ,m5 z\ aldus moet5 oploss5 het vraag/uk van welk5 a>d de productie moet zijn om e5 m9imum van m5s*5lev5s te ko/51 e5 vraag/uk dat1 weg5s de g$urige v>iati5 d] om/&igh$51 sle*ts ze] 9 het ruwe op te loss5 is1 en wa>bij m5 de productie door te groote voorzigtigheid niet moet v]m9d]51 omdat hi]door1 t5 bate d] ges*ik!id met betrekk+ tot de veiligheid1 de van de productie afhang5de bes*av+ te veel b5adeeld z\ word54 #gh ,t]wijl bij met d5 onv]&]lijk5 o]gee/ volmaakt zam5gesmolt5 wez5s1 wat ges*ikt is 9 het e5e opzigt ook ges*ikt moet zijn 9 e5 &] opzigt1 wat voor d5 e5 ges*ikt is1 ook voor d5 &] ges*ikt moet zijn1 en wat gew5s*t is voor het h$5 ook 9 de toekom/ gew5s*t moet zijn1 is dit bij v]&]lijke wez5s ge5sz9s het geval4 ,deze kunn5 dan ook sle*ts tra*t5 de bij h5 be/a&e totale onges*ik!id1 wa>ond] zo[el die voor toekom/ige hoog]e toe/&51 als die voor het h$51 zo[el die met betrekk+ tot hunne zam5w]k+ met &]51 als die met betrekk+ tot hun eig51 tot e5 m9imum te mak51 iets dat zij1 zoo zij aan de eis*5 van hun maats*appelijk5 toe/& vold$51 gemiddeld z\d5 tra*t5 te do51 do* welke pog+5 door all]lei v]&]+5 van toe/& te weeg br5g5de accid5tele oorzak5 aanh\d5d teg5gew]kt z\d5 word54 ,van zulk e5 m9imum van onges*ik!id 9 all]lei opzigt51 dus ook voor de toekom/1 v]wijd]t m5 zi* e*t] wanne] m5 de ges*ik!id voor het e5 geheel op(f]t t5 bate van die voor het &]4 ,die e]/e soort van onges*ik!id wordt alsdan me] v]m9d]t dan de twe$e v]groot1 omdat1 na>mate er ges*ik!id bij iets me] v]m9d]t1 de v]d]e v]m9d]+ er van bezwa>lijk] wordt1 omdat zij zi* alsw>e dan bepaalt tot hetge5 wa>bij zij moeijelijk] uitt]oeij5 is4 ,dit kan v]gelek5 word5 met de uitw]k+ d] g]egtelijke /raff54 ,deze gaan 9 zek]e mate de misdad5 teg51 ma> /raft m5 zelfs de ligt/e dief/all5 met d5 m>teldood1 zoo z\d5 er nog 9 voor de diev5 ze] aanlokk5de gevall5 er nu en dan dief/all5 gepleegd word51 en de maats*appij m9d] w9n5 door de v]m9d]+ d] dief/all51 dan v]liez5 door de pijnlijke uitw]k+ di] v]s*rikkelijke /raff54 ,wij m5s*5 tra*t5 wel 9 zek]e mate de onges*ik!id bij ons g5oeg5 9 het h$51 die bij ons toekom/ig be/aan1 die bij &]e m5s*5 en die bij het toekom/ige be/aan van &]e m5s*5 weg te nem51 do* do5 dit niet bij elk di] soort5 van onges*ik!id 9 zulk e5e v]h\d+ als behoort1 om bij all5 te zam5 de onges*ik!id tot e5 m9imum te mak51 en wel1 omdat de toe/& da>omtr5t niet alle5 bij de 9 bes*av+ ge/eg5e m5s*heid v]&]d is1 ma> tev5s bij elk individu g$ur5de zijn lev5 v]&]t4 ,bij de di]5 to* lijdt de ges*ik!id voor de toekom/ en die van &]e individu5 veel m9d] dan bij ons m5s*5 door de v]wa>loz+ er van t5 bate d] ges*ik!id van het individu 9 het h$51 en da>1 s$]t dat wij maats*appelijke pligt5 te v]vull5 hebb51 onze v]heff+ bov5 d5 /aat d] di]5 niet s$]t ze] lang5 tijd uit]/ langzaam heeft plaats gegrep51 h&el5 wij1 t5gevolge d] w]k+ d] traagheid en van de 9 de ,noot van blz4 #aci gemelde t]ugtrekk5de w]k+1 met betrekk+ tot het te ke] gaan d] onges*ik!id bij elk di] zak51 te veel als di]51 dat is wij voldo5 niet aan de eis*5 van ons maats*appelijk be/aan4 ,desniettem9 v]zuim5 wij niet geheel om bij elk di] zak5 de onges*ik!id teg5 te gaan1 en zelfs niet bij ons en &]5 toekom/ig buit5 a>ds* be/aan4 ,dit wordt bewez51 doordat d] m5s*5 ideaal hoog] reikt dan om de h5 bewu/e kwal5 d] m5s*heid weg te nem51 en om deze 9 d5 ges*ikt/5 toe/& met betrekk+ tot het a>ds*e lev5 9 de tot d5 ?ans be/a&5 /& van bes*av+ ge/eg5e maats*appij te /ell54 ,om dit laat/e 9 voldo5de mate te do51 hi]voor zijn de m5s*51 weg5s bov5gemelde oorzaak1 te z9nelijk1 te ego/is* en te zorgeloos1 kunn5 zij g$ur5de hun kort/ondig a>ds* be/aan te we9ig de behoeft5 hunn] m$em5s*5 le]5 k5n51 en mangelt het h5 aldus zo[el aan intellectuele als aan morele ontwikkel+1 do* dit neemt niet weg1 dat de 7zie blz4 #gh71 zoo onh>monis*e m5s* somtijds zorgt om ges*ik!id te v]groot5 voor iets hoog] dan het g5oeg5 d] a>ds*e maats*appij 9 het h$51 en dat hij hi]voor dit g5oeg5 v]m9d]t1 en zi* zelf lijd5 oplegt4 ,dit is bijv4 het geval zoo iem& zooals ,beijl+1 om zijn gegev5 woord niet te brek51 niet sle*ts zijn eig5 lev5 op(f]t1 ma> tev5s zijne vri5d5 9 droefheid dompelt4 ,dit is het geval zoo iem&1 ov]/elpt door ramp5 ( behebt met ong5eeselijke en sm>telijke kwal51 zi* liev] 9 de h>de ma> le]rijke s*ool van d5 teg5spo$ laat1 dan zi* van d5 la/ van het lev5 te bevrijd51 en vooral is dit het geval bij uit+5 van het godsdi5/ig gevoel1 en maakt dat zij1 die zi* (f]s oplegg5 om &]5 9 het h$5 g5oeg5 te do51 ons niet voorkom5 aan de roep+ van d5 m5s* t5 volle te voldo54 ,d]gelijke dad5 mak5 het de m5s*heid ev5m9 9 het h$5 g5oegelijk] als de bek5de raad van ,ari/ides 9 het belang van ,a!ne 01 en to* kan het doel hi]bij niet sle*ts zijn om go$e voorbeeld5 te gev51 da> dit geheel van de middel5 d] publiciteit afhangt1 en buit5di5 v]z9sels da> ev5 go$ als w]kelijk b$rev5 dad5 voor kunn5 di554 ,die v]groot+ d] z$elijke ontwikkel+ kan somtijds ges*i$5 door het b$rijv5 van dad51 de maats*appij ge5 voordeel v]s*aff5de1 zooals bijv4 bij het b$w+5 van de neig+ voor g5ot 9 het h$5 door het nakom5 van e5 v]bod van iets dat w]kelijk s*adeloos is4 ,de wa>de van zulk e5e daad1 met betrekk+ tot d5 b$rijv] er van1 zal dan e*t] v]m9d]51 zoo deze ge5 ijv] g5oeg betoont om de doelmatigheid er van te ond]zoek54 ,de nakomel+s*ap heeft aan ,napoleon ,i de t]doodbr5g+ van d5 h]tog van ,enghi51 b5ev5s zijn tr\weloo%eid jeg5s het ,spaans*e h( me] euvel g$uid1 dan al de door hem geprovoce]de oorlog54 ,dit nu kan sle*ts ges*i$ zijn1 omdat die nakomel+s*ap het voorbeeld van moord en tr\wbreuk voor lat]e he]s*]s v]d]felijk] a*tte dan dat van oorlog vo]51 nietteg5/a&e1 wanne] die oorlog5 /room5 blo$ do5 vloeij5 en duiz5de huisgez9n5 9 r\w dompel51 zij onteg5zeggelijk het g5oeg5 d] maats*appij me] s*ad51 dan enkele moord5 zulks do54 ,deze /rekk5 e*t] tot z$elijke v]lag+1 de oorlog5 da>5teg5 9 v]s*eid5e opzigt5 tot gee/elijke v]hoog+ d] /rijd]s en van de navolg]s dez]4 ,zoo wij ons buit5di5 ge5 hoog] ideaal voor/eld5 dan het g5oeg5 d] maats*appij 9 het h$51 z\ bij het niet voldo5 aan de eis*5 van dit ideaal1 dit omlaag getrokk5 word51 dat is de bes*av+ z\ afnem51 en dit g5oeg5 d] maats*appij me] op het di]lijke gaan gelijk54 ,zoo1 weg5s de 9 de ,noot blz4 #aci gemelde t]ugtrekk5de w]k+1 als weg5s d5 ze] g]+5 graad d] gee/ontwikkel+ d] m5s*5 tijd5s d]zelv] geboorte1 z\d5 deze1 wanne] zij volwass5 zijn1 weg5s het kle9] zijn van het hunne gee/ontwikkel+ optrekk5d5 ideaal1 op e5 lag]5 trap van gee/ontwikkel+ kom51 en aldus de graad van ontwikkel+ van het g5oeg5 d] maats*appij /e$s t]uggaan #gi4 ,het is hi]m$e geleg5 als met de grootte van w&el+51 zoo deze1 hoe kle9 ook1 inspann+ vord]51 en zij no* voor de gezondheid1 no* voor het g5oeg5 g$aan word54 ,al heeft iem& door dwang de gewoonte v]kreg5 om e5e w&el+ van zek]e grootte te mak51 die grootte zal van liev]l$e v]m9d]51 nadat die dwang opgehev5 is4 ,is aldus ons ideaal het publieke g5oeg5 bij de ?ans be/a&e bes*av+ d] maats*appij1 zoo hangt het 9 de lu*t1 en zal de noodzakelijkheid di] bes*av+ voor ons deze ev5m9 voor t]uggang beveilig51 als de gewoonte aan het do5 van e5e groote w&el+1 deze zal beho$5 voor v]kle9+1 zoo ge5e &]e oorzaak dit teg5 gaat4 ,sle*ts zal die v]kle9+ alsdan trag] zijn4 ,wel is wa> bezitt5 wij zie blz4 #bh e5 drang tot vooruitgang1 en miss*i5 leidt deze de di]51 om zi* 7zie blz4 #aeb7 e5e inspann+ te gev5 groot] dan hun aang5aam is1 ma> bij ons m5s*51 die bewu/heid hebb5 van de toekom/ en van hoog]e trapp5 van be/aan1 is deze in/9ctive drang hi]voor niet voldo5de1 wij behoor5 hi]toe hetzij door &]5 g$wong5 te word51 ( wel e5 door onze zu*t tot gemak niet omlaag trekba> doel voor oog5 te h\d54 ,is dit doel bij de m5s*heid geheel a>ds*1 zoo moet het1 wil de trap van bes*av+ niet v]m9d]51 m9/5s zijn om dez5 trap te v]hoog54 ,is e*t] de trap van bes*av+ op a>de zoo hoog geklomm5 als de 9 de ,noot van blz4 #aci gemelde t]ugtrekk5de w]k+ b5ev5s de traagheid d] op e5 ze] laag /&punt van gee/elijke ontwikkel+ gebor5 word5de m5s*5 g$oogt1 welk ideaal moet5 deze zi* dan t] b]eik+ voor/ell51 om op dit maximum van op deze a>de mogelijke bes*av+ te blijv58 #hj ,e5 a>ds* ideaal kan dit kla>blijkelijk niet zijn1 en ook voor ons1 die dit maximum niet b]eikt hebb51 kan die optrekk5de w]k+ niet geheel gevond5 word51 zoo m5 de oog5 sle*ts op de a>de geve/igd h\dt4 ,wij a*t5 ons te we9ig 9 de m5s*heid op te gaan1 7iets dat wel van zam5w]k+ met m$em5s*5 ond]s*eid5 moet word57 en ons gevoel van zelf/&igheid is te /]k1 om ons ideaal va/ te knoop5 aan het lot d] aan all]lei wisselvalligh$5 ov]gelev]de nakomel+s*ap4 ,wij bezitt5 e5e me] ( m9d] gebrekkige voor/ell+1 dat voor e5 deel ons ideaal zoodanig moet zijn1 dat het op heff5de w]kt1 hoe hoog ook m5 b9n5 de pal5 d] e9digheid ge/eg5 zij1 en aldus sle*ts bij d5 one9dig5 onv]&]lijk5 en aldus volmaakt5 ,o]gee/ kan be/aan4 ,de ideal5 van zelfs l$5 van onbes*aafde maats*appij5 bevatt5 dan ook be/&deel5 9 sommige opzigt5 ongelijksla*tig zijnde met1 (s*oon niet m9d] v]hev5 dan hetge5 tot het g5oeg5 /rekt d] wissel5de l$5 van bes*aafde maats*appij54 ,re$s de onbes*aafde m5s* begeeft zi* met zijne v]beeld+ en ook e5igz9s met zijne r$e op buit5z9nelijk gebi$1 en v]valt alsdan 9 dwal+54 ,dit is e5 noodw5dig gevolg van het v] vooruitloop5 d] control]5de z9tuigelijke aans*\w+ t5gevolge d] natuurwet van de v]&]lijkheid1 do* ev5 noodw5dig is het dat die dwal+5 v]ke]de opvatt+5 zijn van iets dat w]kelijk be/aat4 ,de natuurwet d] ges*iktmak+ v]bi$t to* dat wij m5s*5 e5 v]mog5 beh\d5 om bespiegel+5 te mak5 ov] het niet1 ev5als zij niet z\ g$og5 dat de vogels vleugels behield51 zoo er ge5e lu*t be/ond om er 9 te vlieg54 ,hetzelfde kan gezegd word5 van de zu*t d] m5s*5 om zi* 9 e5e hoog]e en naauw]e betrekk+ met het buit5z9nelijke en v]hev5e op het gebi$ d] v]op5b>+ d] zelf/&igheid door d5k+ te /ell54 ,die zu*t is de oorzaak d] zoog5aamde inspiratie1 die d] v]ond]/elde p]soonlijke teg5woordigheid van ,god op gewijde plaats51 die d] gewa&e li*amelijke v]e5zelvig+ met hem4 ,de m5s*5 hebb51 ond] de v]e5igde w]k+ d] wet van ges*iktmak+ en die d] v]&]lijkheid1 die zu*t na> het hooge op e5e voor hunne bekromp5heid van begrip ges*ikte wijze tra*t5 te bevr$ig51 en zijn hi]door tot dwaalbegripp5 tot bijgeloovigh$5 v]vall51 do* het be/aan di] zu*t bij h5 bewij/ dat deze e5maal bij elk hunn] op e5e objectief w>e wijze bevr$igd zal word54 ,het is aldus niet de zu*t na> het hoog]e op buit5z9nelijk gebi$1 ( het godsdi5/ig gevoel 9 het algeme51 wa>door de to5em+ d] m5s*elijke k5nis v]traagd wordt1 ma> het is de z9nelijke bevr$ig+ di] zu*t die zulks doet4 ,v&a>1 dat1 voorbij het /&punt van bes*av+ wa>op de m5s5 en wijsge]ig beg9n5 te word51 zie blz4 #aah1 er e5e bots+ ont/aat tuss*5 de v]li*t5 d] nati51 namelijk de wijsge]5 en de voorgang]s van het gros di] natin 9 de z9nelijke bevr$ig+ van het godsdi5/ig gevoel1 en dat de e]/e op de laat/e e5e opheff5de w]k+ uitoef554 ,die di%>monie1 moge 9 het e5e tijdvak /]k]1 9 het &]e zwakk] zijn1 ov]al zal zij be/aan wa>1 t5gevolge d] w]k+ d] wet van ges*iktmak+1 z9nelijke wez5s zi* door z9nelijke voor/ell+5 tra*t5 te bevr$ig51 en te gelijk1 t5gevolge d] w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid1 door middel hunn] r$e zi* tot het ab/racte v]heff54 ,het weg5s welk motief ook niet dr+5 9 het ab/racte maakt niet alle5 dat de m5s*5 bijgeloovig1 ma> tev5s dat zij ongeloovig zijn4 ,op het e5e oog5blik vormt de m5s* v]hev5 bespiegel+51 en zweeft hij bov5 de wolk5 9 de w]eld van het ab/racte1 op het &]e oog5blik trekt zijne z9nelijkheid hem na> d5 bodem t]ug1 en laat 9 zijn boezem e5 grond van wantr\w5 voor zijne na> hij me5t voor de r$e onw$]legb>e bespiegel+54 ,is het aldus te v]wond]51 dat zij die gezet5 zijn 9 het va>tuig hunn] k]k1 wi5s deel5 zij de plank5 d] beh\d5is wan5 te zijn1 omdat zij er tuss*5 op m9 ( me] z9nelijke wijze het edel/e hunn] gevoel5s voldo51 dit va>tuig niet durv5 te v]lat5 en te w&el5 op de b>5 van het ab/racte1 uit vrees van te z9k5 na> de diepte van het ongelo(8 ,uit vrees van mismaakte dw]g5 te word51 blijv5 zij liev] k9d]54 ,de w]k+ d] traagheid moet de wez5s belett5 e5sklaps van natuur te v]&]5 en hunne p]soonlijke eig5a>digh$5 te v]liez51 zoodat zij niet op de wijze zooals ,b\ddha ge/eld beeft1 ma> zelfs1 sle*ts na e5e v]zwakk+ van hun k>akt] van bijzond]heid en v]&]lijkheid g$ur5de de groot/ e9dige tijd51 9 het onv]&]lijke o]wez51 door met dit qualitatief id5tiek te word51 opg5om5 kunn5 word54 ,de wet d] ges*iktmak+1 welke dit tra*t te do51 zal zwakk] w]k51 na>mate er aan die volmaakte e5zelvigheid m9d] ontbreekt1 zoodat er ev5m9 e5 e9dig5 tijd zal be/aan1 wa>9 die w]k+ alle te kort kom+5 aan die e5zelvigheid opgehev5 zal hebb51 alsdat er e5e e9dige abcis zal be/aan1 wa>bij bij e5e kromme alle v]wijd]+ van d5 assymptoot dez] v]dw55 is4 ,dat de drang tot v]&]+ van zak51 na>mate zij d5 toe/&1 wa>9 die drang h5 wil br5g51 me] g5ad]d zijn1 kle9] wordt1 is e5 gevolg d] w]k+ d] wet d] traagheid1 die zulk e5 drang sle*ts v]oorlo(t b9n5 e5 e9dig5 tijd 9 grootte te v]&]51 en aldus ook te v]dwijn54 ,er zull5 aldus ze] korte1 ma> to* nog e9dig groote tijd5 be/aan1 dat die drang uit]/ g]+ zijnde1 voor het voortbr5g5 e5] nad]+ d] e5e zaak tot de &]e1 die vroeg] b9n5 kort5 tijd ges*i$de1 uit]/ lang5 tijd noodig zal hebb54 ,bij bov5gemelde kromme is de grootte d] hoek51 welke de tang5t5 met de z d] abciss5 mak51 met de grootte van di5 drang te v]gelijk54 ,is de v]gelijk+ di] kromme nu zoodanig1 dat die hoek5 wel na> nul /rev51 ma> niet negatief kunn5 word51 en b5$5 zek]e grootte alle soort5 van grootte bezitt51 zoo moet zulk e5e kromme e5 assymptoot p>alel met de z d] abciss5 bezitt54 ,ev5m9 als e5 v]&]lijk wez5 b9n5 e5 e9dig5 tijd het k>akt] d] onv]&]lijkheid kan v]krijg51 kan het1 e5 zelf/&ig iets zijnde1 b9n5 zulk e5 tijd volmaakt v]nietigd word54 ,w>e e5e v]nietig+ er van mogelijk zoo z\ hi]bij jui/ het omgeke]de als bij de op blz4 #ahd gemelde aangroeij+ van zulk e5 wez5 van af nul tot e5 e9dig b$rag g$ur5de e5e eeuwigheid moet5 plaats hebb54 ,e5 wez51 9 dit laat/e geval v]ke]5de1 moet e5e eeuwigheid nadat het e5e e9dig5 grootte b]eikt heeft1 one9dig groot zijn1 en de /ell+ d] prexi/5tie tot noodw5dig gevolg hebb51 dat de gee/ontwikkel+ d] wez5s de pal5 d] e9digheid moet ov]s*r$5 hebb51 wanne] zij met d5 ,o]gee/ volmaakt zam5smelt54 ,de wet van ges*iktmak+ w]kt1 door de wez5s e5 onv]&]lijk5 a>d te will5 gev51 de v]groot+ di] wez5s teg54 ,de wet d] v]&]lijkheid w]kt op e5e teg5ov]ge/elde wijze1 en moet g$ur5de het laat/e one9dig lange tijdvak1 dat de e9dige wez5s1 voor met d5 ,o]gee/ zam5 te smelt51 9 grootte to5em51 9 w]k+ betrekkelijk de wet van ges*iktmak+ v]zwakk54 ,bij e5e e9dige betrekk+ tuss*5 de w]k+5 di] beide wett5 9 het voordeel d] e]/gemelde1 voor zoov]re deze zie blz4 #bhd ge5e t]ugtrekk5de w]k+ uitoef5t1 zull51 bij d5 aanvang re$s be/a&e wez5s g$ur5de e5 e9dig5 tijd e5e e9dige betrekkelijke1 v]groot+ ond]gaan4 ,alsdan zal e*t] die betrekkelijke v]groot+ di] wez5s g$ur5de e5e eeuwigheid1 van af e5 e9dig getal tot nul afnem5de zulks te traag do5 om b9n5 die eeuwigheid sle*ts e5e e9dige absolute v]groot+ voort te br5g54 ,hi]voor z\ die v]h\d+1 op het oog5blik van d5 aanvang di] eeuwigheid1 one9dig groot moet5 zijn en bij e5 wez5 9 grootte nul be/aan4 ,die grootte is v]gelijkba> met die d] ord9aat nul bij d5 top van assymptot5 bezitt5de kromme lijn54 ,van d]gelijke kromm5 moet5 de met bov5gemelde betrekkelijke v]groot+ v]gelijkb>e tang5t5 d] hoek5 d] raaklijn5 van one9dig tot op nul afnem54 ,de op blz4 #bgf gemelde zu*t tot opheff+ van d5 gee/ na> d5 onv]&]lijk5 one9dig5 ,o]gee/1 v]eis*t dat di5s onv]&]lijke d5kbeeld5 e5 invlo$ hoe indirect ook op onze v]&]lijke d5kbeeld5 uitoef551 want &]s z\ het zijn1 ( dit onv]&]lijke wez5 voor ons ge5 objectief be/aan _h1 en aldus1 zooals op blz4 #bge gezegd is1 die zu*t bij de m5s*5 niet kunn5 be/aan4 ,die onv]&]lijke d5kbeeld5 van d5 ,o]gee/ kunn5 e*t] niet direct op de onze van invlo$ zijn1 omdat deze dan ook e5 direct5 invlo$ op die onv]&]lijke d5kbeeld5 zond5 uitoef551 en h5 niet volmaakt onv]&]lijk z\d5 kunn5 lat54 ,die invlo$ moet aldus ges*i$5 door e5e groot/ e9dige reeks van zie blz4 #age1 v]&]lijke d5kbeeld5 van d5 ,o]gee/1 en wel zoo dat de l$5 di] reeks na> de zijde wa> deze zi* aan de onv]&]lijke d5kbeeld5 he*t1 me] en me] hun k>akt] van v]&]lijkheid v]liez5 en 9 uitgebreidheid to5em5 #ha4 ,die uitgebreidheid bij die onv]&]lijke d5kbeeld5 one9dig zijnde1 zoo kan hun invlo$ op onze d5kbeeld5 v]gelek5 word5 met di5 van e5 one9dig groot5 hemelbol op e5 e9dig groot5 bol1 wa>van hij one9dig v] v]wijd]d1 en aldus1 zie blz4 #afe1 door e5e one9dige massa van aantrekk+/rill+5 bezitt5d5 e!r ges*eid5 is4 ,de invlo$ di] reeks van d5kbeeld5 van d5 ,o]gee/ op onze d5kbeeld5 moet e*t] niet bes*\wd word5 als inspiratie1 ma> zie blz4 #abb als de oorzaak wa>door wij ons door middel d] r$e en v]beeld+ bov5 z9tuigelijke indrukk5 v]heff54 ,de v]&]lijke d5kbeeld5 van d5 ,o]gee/1 bepaalt door de atomi/is*e beweg+5 d] a>de1 oef551 door tuss*5kom/ van d]gelijke v]&]lijke d5kbeeld51 bepaalt door atomi/is*e beweg+5 d] deel5 van ons lig*aam1 gee/elijke invlo$5 uit op door de z9tuigelijk onwa>neemb>e atomi/is*e beweg+5 bepaalde d5k+ van onz5 gee/ #hb4 ,g$roeg deze zi* hi] teg5ov] geheel passief1 zoo z\ hij e5 a>ds* product zijn1 en w]kelijk tra*t die invlo$ hem da>toe door e5e w]k+ d] wet van ges*iktmak+ te v]lag54 ,onze gee/ g$raagt zi* e*t] ook actief1 (s*oon niet /e$s ev5 /]k1 het m9/e 9 d5 slaap1 9 /aat van dronk5s*ap1 van waanz91 enz41 wanne] hij zi* we9ig inspant2 het mee/e bij het d5k5 ov] ab/racte ond]w]p51 ov] het algeme5e en bij het 9 d5 niet lat5t5 toe/&4 h\d5 van d5kbeeld51 zoo dit /]ke inspann+ v]eis*t4 ,voor het bezit di] activiteit heeft e*t] onze gee/ noodig primo om e5e m5igte van v]s*eid5 en v]&]lijke indrukk5 te ontvang51 zond] welke hij niet w]kdadig kan zijn1 zie blz4 #ic1 en secundo om invlo$ te kunn5 uitoef55 op voorw]p51 die zi* alsdan teg5ov] hem passief g$rag54 ,zoo g$rag5 zi* de be55 passief1 wanne] wij t5gevolge van onz5 wil 7e5e soort van d5k+7 gaan1 en z\d5 zij zi* sle*ts actief g$rag51 zoo zij ons kond5 dw+5 om te loop5 #hc4 ,onze gee/ z\ sle*ts aan de op blz4 #id gemelde w]k+1 tra*t5de hem e5 a>ds* product te do5 word51 blootge/eld zijnde1 dit w]kelijk na> ons inzi5 word51 zoo de w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid hem niet b9n5 de w]elds*e v]s*eid5heid en v]&]lijkheid door de op blz4 #bgi gemelde reeks aan e5e opheff5de w]k+ bloot/elde1 en da>door tev5s maakte dat die e]/e w]k+ ha> doel niet kan b]eik51 en aldus v]lag5de op d5 gee/ blijft w]k54 ,m5 kan zi* voorts voor/ell5 wez5s zi* niet v]heff5de bov5 de z9tuigelijke indrukk51 die zij op e5 hemelbol v]krijg51 en die1 9 zek] opzigt qualitatief niet van elk&] v]s*ill5de1 dit quantitatief wel do54 ,zoo z\d5 bijv4 op deze a>de wat]di]51 zi* niet bov5 hunne z9tuigelijke indrukk5 v]heff5de1 niet sle*ts m9d] hoog 9 gee/ontwikkel+ /aan dan de w]kelijk be/a&e wat]di]51 ma> tev5s als imag9aire l&di]51 welke zi* ook niet bov5 hunne z9tuigelijke indrukk5 v]heff54 ,om te beseff5 hoe de a>ds*e z9tuigelijke aans*\w+1 door b5$5 de d5k+ d] a>dbewon]s te blijv51 de v]groot+ d] gee/ontwikkel+ di] wez5s belemm]t1 en1 zoo onze planeet 7zie blz4 #aed7 niet zelve 9 e5e phase van vooruitgang 01 hij de nakomel+s*ap sle*ts tot e5 zek] maximum z\ v]oorlov5 te gaan1 neme m5 9 a*t1 dat al d] m5s*5 wet5s*appelijke k5nis be/aat uit z9tuigelijke wa>nem+51 wiskunde en logica4 ,van het e]/e is natuurlijk het maximum op deze a>de bep]kt1 en met de wiskunde en logica is dit1 door e5e indirecte uitw]k+ van dit te laag /aan d] z9tuiglijke aans*\w+ met betrekk+ tot onze d5k+1 insgelijks het geval4 ,zo[el bij de logica als bij de wiskunde wordt d5 a>d en grootte van het onbek5de1 uit het bek5de afgeleid1 zoodat1 wa> zie blz4 #agd de rijkdom en volkom5heid d] aans*\w+ de gee/5 t5 volle v]zadig51 wiskunde en logica ov]bodig zijn4 ,zo[el bij de logis*e als bij de wiskundige r$5]+ 7wi] jui/heid eig5lijk onafhankelijk is van de objectieve wa>heid van de /ell+5 wa>van m5 uitgaat7 gebruikt m5 beeld5 en voor/ell+5 aan de z9tuigelijke aans*\w+ ontle5d4 ,de bep]k!id hi]van moet nu de vlugt van onze voor/ell+5 bep]k5 door hi]op e5e t]ugtrekk5de w]k+ uit te oef551 en hi]door aan de intellectuele ontwikkel+ d] a>dbewon]s met betrekk+ tot de wiskunde en logica gr5z5 /ell51 zelfs al w>5 die bewon]s 9 het bezit e5] a>ds*e on/]felijkheid en aldus van e5 onbepaald lang5 tijd om te le]51 zond] dat hun gee/ e5 a>ds* product 01 twee zak5 die1 zie blz4 #bbd1 na> ons inzi51 onv]e5igba> zijn4 ,m5 zij voorts inda*tig dat de w]ktuig51 zooals telescop51 microscop51 pass]s1 b>omet]s enz4 wa>door onze a>ds*e z9tuigelijke aans*\w+ uitgebreid] geword5 is1 niet z\d5 be/aan1 zoo het vooruitloop5 er hi]van door onze d5k+ er zie blz4 #agh niet opheff5de opgew]kt _h1 do* die uitbreid+ is begr5sd4 ,bij de !orie snelt m5 door middel van wiskundige en logis*e r$5]+5 de z9tuigelijke aans*\w+ me] vooruit1 dan bij de praktijk4 ,me] dan hi]bij komt m5 bij de !orie tot resultat5 van e5 me] algeme55 a>d4 ,bij ha> /aat me] dan bij de praktijk vooruitgang en m9d] dan bij deze ges*ik!id op d5 voorgrond4 ,wanne] e5 lig*aam valt1 be/aat er e5 v]s*ijnsel1 namelijk de aantrekk+ wa>aan dit lig*aam is blootge/eld1 dat opwekt e5 &] aldus 9 grootte to5em5d v]s*ijnsel1 namelijk de nad]+ van dit lig*aam tot &]e lig*am54 ,w$]ke]ige v]/]k+ tuss*5 die aantrekk+ en die /]kte van nad]+ heeft er hi]bij 7ev5als 9 zek] opzigt zie blz4 #ab tuss*5 d5 aanleg en de to5em+ d] gee/elijke ontwikkel+7 sle*ts ze] we9ig plaats1 omdat1 9 teg5/ell+ van bij ond]l+e nad]+ van twee hemellig*am51 de aantrekk+ bij a>ds*e lig*am5 g$ur5de d5 val van deze ze] we9ig v]groot4 ,die nad]+ van dit lig*aam tot &]e1 e5 gevolg d] aantrekk+1 br5gt voort ela/ieke bots+1 dat is e5 ov]gang di] aantrekk+ 9 af/oot+1 en aldus e5e v]nietig+ en omke]+ van deszelfs oorzaak voort4 ,op het oog5blik dat die af/oot+ beg9t1 zal de nad]+ op e5 maximum zijn2 t]wijl1 op het oog5blik dat de af/oot+ op e5 maximum is1 de nad]+ nul geword5 zal zijn4 ,deze wordt da>na negatief1 dat is zij gaat ov] 9 v]wijd]+1 die op het groot/e wordt op het oog5blik dat de af/oot+ w$] 9 aantrekk+ ov]gaat4 ,afnem+ hi]bij di] he5 en t]ugga&e snelh$5 door wrijv+ ( onve]kra*tige bots+1 is e5e w]k+ d] wet van ges*iktmak+1 omdat er dan zie blz4 #bea snelh$5 9 w>mtetrill+5 ov]gaan4 ,be/aat die v]wijd]+ bij hemellig*am51 zoo zal er na de bots+ tuss*5 de /]kte d] v]wijd]+ en de aantrekk+ e5e w$]ke]ige v]zwakk+ be/aan4 ,zoo die hemellig*am51 9 plaats van teg5 elk&] te bots51 ze] langw]pige ellips5 om e5 geme5s*appelijk br&punt bes*rijv51 zull5 de nad]+5 op e5e &]e wijze de h5 voortbr5g5de aantrekk+5 v]nietig54 ,zij ke]5 9 dit geval de rigt+ wa>9 de aantrekk+ ges*i$t om1 zoodat alsdan de aantrekk+5 niet negatief word51 door 9 af/oot+5 ov] te gaan1 ma> door 9 teg5ov]ge/elde rigt+ te ges*i$54 ,9 di5 laat/5 z9 zijn die aantrekk+5 bij de p]ihelia op het /]k/e negatief1 en alda> is de /]kte d] nad]+ nul geword51 om lat] negatief te word51 dat is 9 v]wijd]+ ov] te gaan4 ,bij de aphelia zijn bij dit geval de positieve aantrekk+5 g]+ weg5s bov5gemelde w$]ke]ige v]zwakk+ tijd5s de v]wijd]+ d] beide lig*am54 ,bij het e]/e voorbeeld is da>5teg5 de aantrekk+ d] a>de m9us de af/oot+ d] beide lig*am5 op het groot/e1 wanne] het bots5de lig*aam w$] beg9t t]ugtevall51 en aldus de /]kte d] nad]+ er bij nul is4 ,wanne] de w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid zoodanig is1 dat het gevolg deszelfs voortbr5g5d v]s*ijnsel tra*t te v]nietig5 en negatief te mak51 is die w]k+ 9 d5zelfd5 gee/ als de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ t]wijl1 wanne] het gevolg deszelfs voortbr5g5d v]s*ijnsel tra*t te v]/]k51 de w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid 9 teg5ge/eld5 gee/ als die d] wet van ges*iktmak+ is4 ,9 het e]/e geval be/aat er e*t] dit v]s*il tuss*5 de w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid en die d] wet van ges*iktmak+1 dat de w]k+ di] laat/e wet alsw>e e5 nev5v]s*ijnsel te weeg br5gt1 9 /]kte toe en afnem5de met het v]s*ijnsel wa>op die w]k+ v]nietig5de w]kt1 zooals bijv4 de met wrijv+ gepa>d ga&e snelh$52 t]wijl da>5teg5 bij de w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid1 zooals 9 het e]/e geval1 het v]nietigd word5de v]s*ijnsel door zijne grootte het v]nietig5de opwekt4 ,deze laat/e w]k+1 gepa>d met die d] wet van ges*iktmak+1 wa>door1 bijv4 zooals op blz4 #bei aangegev5 is1 de gewijzigde w]k+ van blz4 #beg ont/aat1 z\ op maats*appelijk gebi$ /e$s iets heilzaams wro*t51 zoo de maats*appij 9 ge5 /aat van vooruitgang v]ke]de1 en zal aldus iets heilzaam teweeg br5g5 9 de gevall5 wa>m$e de vooruitgang niet te mak5 heeft1 zooals bijv4 het v]nietig5 van afwijk+5 t5 e5e ( &]e zijde van e5 welgemaakt lig*aam4 ,9 zulke gevall5 is to* de gemiddelde toe/& d5 be/51 de v]nietig+ van afwijk+5 hi]van w5s*elijk en het ont/aan van zulke afwijk+5 door de wet d] v]&]lijkheid1 wa>bij er w$]ke]ige v]/]k+ tuss*5 oorzaak en gevolg plaats heeft1 s*adelijk4 ,bij zak5 9 /aat van vooruitgang is da>5teg51 weg5s de w]k+ d] traagheid zie blz4 #eb1 die gemiddelde toe/& niet d5 be/51 het ont/aan van afwijk+5 er van na> bov5 is aldus w5s*elijk en de v]nietig+ di] afwijk+5 s*adelijk4 ,zoo aldus die w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid1 wa>bij er w$]ke]ige v]/]k+ tuss*5 oorzaak en gevolg ont/aat alsdan d]gelijke afwijk+5 te weeg br5gt1 zal de w]k+ er van heilzaam en de teg5ge/elde w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid s*adelijk zijn1 da> 9 het e]/e geval m5 iets go$s met betrekk+ tot wat ook1 tra*t te v]groot5 en 9 het laat/e dit go$e tra*t te v]nietig54 ,zoo is het bijv4 go$ dat de beloon+51 zij die zi* go$ g$rag51 tot nog bet] aanspor54 ,de begr5z+ van d]gelijke afwijk+51 t5gevolge d] op blz4 #bfa gemelde w]k+ d] wet d] ges*iktmak+1 is dan e*t] en wel me]1 na>mate zij digt] bij zek]e grootte is1 iets heilzaams4 ,zoo is het bijv4 go$ om door beloon+5 de vlijt van le]l+5 op te wekk51 edo* de to5em+ di] vlijt moet gematigd word51 omdat zij &]s de gezondheid di] le]l+5 z\ s*ad51 en ev5ze] moet de v]groot+ d] beloon+5 gematigd word51 omdat deze &]s onregtva>dig z\d5 word54 ,het ont/aan van alsw>e b5$5 ( a*t]wa>ts*e afwijk+5 van a*t]lijke gemiddelde toe/&5 door de w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid1 wa>bij er w$]ke]ige v]/]k+ plaats heeft1 is da>5teg5 s*adelijk omdat alsdan iets kwaads v]groot wordt2 t]wijl de omgeke]de w]k+ di] wet1 wa>door d]gelijke afwijk+5 na> a*t]5 teg5gegaan word51 heilzaam is4 ,s*adelijk is het bijv4 wanne] m5 sle*te m5s*5 zoo bejeg5t en plaagt1 dat zij uit wrok nog sle*t] word51 go$1 wanne] m5 dit zoo doet1 dat hunne z$elijkheid digt] bij die van het gros d] m5s*5 komt4 ,deze de afwijk+5 uitputt5de w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid gepa>d met de w]k+ d] wet van ges*iktmak+1 tra*t de v]s*ill5de be/&deel5 van zak5 met elk&] 9 h>monis* v]b& en op dezelfde hoogte van ontwikkel+ te br5g54 ,zijn nu bij die zak51 door dat zij 9 e5 /aat van vooruitgang zijn zooals op blz4 #gh gezegd is1 die be/&deel5 op ze] ongelijke hoogte1 zoo zull5 die beide zoo ev5 gemelde w]k+51 door de tra*t5 de hoog/ /a&e be/&deel5 di] zak5 te v]lag51 (s*oon niet met betrekk+ tot de ges*ik!id er van zie blz4 #bee1 iets s*adelijk1 te weeg br5g51 en da>5teg51 door de laag/ /a&e be/&deel5 er van omhoog te trekk51 iets go$s wro*t54 ,omgeke]d zal de w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid1 wa>bij oorzaak en gevolg elk&] w$]ke]ig v]/]k51 iets1 (s*oon ook w$] niet met betrekk+ tot de ges*ik!id1 heilzaams voortbr5g51 wanne] zij zak5 onh>monis* maakt door enkele be/&deel5 er van te v]hoog51 en da>5teg5 s*adelijk w]k51 wanne] zij e5e di%>monie te weeg br5gt door &]e be/&deel5 di] zaak te v]lag54 ,dit laat/e 0 bijv4 het geval bij het ont/aan van d5 aflaa?&el 9 het beg9 d] ze/i5de eeuw4 ,de v]nietig+ er van door de h]vorm]s 0 aldus e5e w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid1 wanne] hi]door afwijk+5 uitgeput word5 en te gelijk ook e5e w]k+ d] wet d] ges*iktmak+4 ,to5 zij e*t] e5e nieuwe godsdi5/ v]hev5] dan de to5 be/a&e /i*tt51 w>5 de h&el+5 d] h]vorm]s w]k+5 d] wet d] v]&]lijkheid1 wa>bij oorzaak en gevolg elk&] w$]ke]ig v]/]k51 begr5sd door de op blz4 #bfa gemelde w]k+ d] wet d] ges*iktmak+4 ,hunne h&el+5 /rekt5 to5 to* vol/rekt niet me] om de v]s*ill5de be/&deel5 d] to5 be/a&e godsdi5/ me] h>monis* met elk&] en met de z9nelijkheid d] m5s*5 te mak54 ,w>e dit het geval gewee/1 zoo z\d5 de h]vorm]s de hoog/e be/&deel5 d] ca?olijke godsdi5/ zie blz4 #bee hebb5 moet5 v]lag54 ,niet de drang tot ges*iktmak+1 ma> die tot vooruitgang 0 de drijfve] di] h]vorm]s4 ,ev5e5s 0 dit het geval bij ,galileus1 to5 deze als v]teg5woordig] d] wel op wa>nem+5 gebase]de1 ma> desniettem9 ab/racte wet5s*ap v]s*e5 voor de vi]s*a> d] v]teg5woordig]s d] z9nelijkheid1 d] zie blz4 #agh niet control]5de getuig5is d] z9tuig54 ,hi]bij to* pa/ de /ell+1 dat de a>de om de zon w5telt1 zoo we9ig1 dat niem&1 t5zij hij bet] +eli*t is1 ha> gelo( zal will5 s*5k54 ,ook op /aatkundig gebi$ be/aat er1 weg5s d5 vooruitgang d] maats*appij1 di%>monie bij v]s*ill5de zak54 ,+ezet55 van rijk5 w5s*5 zi* bijv4 te v]e5ig5 met +ezet55 van &]e rijk51 met wie zij zi* v]want gevoel51 en will5 tev5s ze] locale belang5 ov]he]s*5de mak54 ,de w]k+ d] wet d] ges*iktmak+ en de 9 d5zelfd5 gee/ zijnde w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid zull5 kla>blijkelijk tra*t5 e]/gemelde zu*t te v]zwakk5 en te gelijk te gev5 e5e ruim]e opvatt+ van locale belang54 ,bij e5e v]deel+ d] m5s*heid 9 /at51 enkel t5gevolge van die beide w]k+51 z\ aldus die zu*t d] inwon]s van /at5 om /aatkundig zam5 te smelt5 met h5 v]wante inwon]s van &]e /at5 onbevr$igd moet5 blijv51 en zie blz4 #bef lat] v]dwijn54 ,weg5s d5 vooruitgang d] m5s*heid zull5 de /at5 door zam5voeg+ gemiddeld /e$s groot] word51 do* dit weg5s de w]k+ d] traagheid gemiddeld zie noot blz4 #gh wat te laat ges*i$51 en de /aatkundige indeel+ aldus zoo zijn1 dat zoo ev5 gemelde zu*t tot zam5smelt+1 m9d] bevr$igd wordt dan het p>ticul>isme4 ,de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ en de 9 d5zelfd5 gee/ zijnde w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid1 z\d5 bij e5e niet vooruitga&e maats*appij de /aatkundige indeel+ d] m5s*heid zoo go$ mogelijk tra*t5 te mak51 en wel volg5s nationaliteit51 wa>bij de p>ticuli]e en locale belang5 we9ig uite5loop51 want zulk e5 toe/& z\ dan ev5ze] d5 gemiddeld5 politiek5 toe/& zijn1 als de welgemaakte toe/& van het lig*aam d5 gemiddeld5 van all]lei mismaakte toe/&51 zie blz4 #ajb4 ,oorlog5 z\d5 het ont/aan van zulk e5 gemiddeld5 politiek5 toe/& kunn5 bevord]51 door tot beide zoo ev5 gemelde w]k+5 te behoor51 ( kunn5 teg5gaan1 door w]k+5 te zijn d] wet d] v]&]lijkheid1 die 9 /rijd zijn met die d] wet van ges*iktmak+4 ,me] zull5 zij e*t] 9 e]/ dan 9 laat/gemeld5 gee/ w]k51 omdat gemiddeld de morele kra*t alsm$e de ond]/eun+ van &]e /at5 zijn voor d5 oorlogvo]5d5 /aat1 die e5e ges*ikte /aatkundige v]deel+ w5s*t4 ,de w]k+ van d5 oorlog kan m5 v]gelijk5 met die van het trekk5 van ball5 uit e5e bus1 witte en zw>te ball5 bevatt5de1 met zek]e voorliefde voor de witte4 ,het kan dan e*t] zijn1 dat die bus zoo we9ig witte en zooveel zw>te ball5 bevat1 dat1 nietteg5/a&e die voorliefde voor de witte ball51 er me] zw>te dan witte ball5 getrokk5 word51 en ev5zoo z\ de /aatkundige indeel+ zoo nabij de be/e kunn5 zijn1 dat1 nietteg5/a&e de gemiddeld groot]e kans voor zege d] p>tij1 die de /aatkundige indeel+ nog bet] tra*t te do5 word51 de oorlog5 deze e]d] tra*t5 te v]slimm]5 dan nog bet] te do5 word54 ,de gemiddelde toe/&51 op zi* zelve bes*\wd1 ges*ikte toe/&51 en somtijds afwijk+5 van gemiddelde toe/&5 van me] algeme55 a>d1 kunn5 v]&]51 en zull5 dit1 bij het be/aan van blijv5de afwijk+5 na> de e5e zijde er van1 do5 zoodat m5 dan alsw>e e5 &]5 gemiddeld5 toe/& zond] afwijk+ zal v]krijg54 ,zoo kan de v]zwakk+ van e5 /aat iets word51 wa>na> deszelfs bevolk+ zi* voegt1 en die deze niet me] als e5e door groote inspann+ te v]nietig5 afwijk+ bes*\wd4 ,de w]k+ d] wet d] ges*iktmak+ tra*t namelijk te gelijk afwijk+5 te v]nietig51 en d5 gemiddeld5 toe/& alsw>e na> de zijde di] afwijk+5 te v]s*uiv54 ,de w]kelijke afwijk+5 zijn aldus /e$s van tijdelijk5 a>d1 en1 wanne] de w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid w$]ke]ige v]/]k+ tuss*5 e5 v]s*ijnsel en deszelfs gevolg te weeg br5gt1 zal niet alle5 zie blz4 #bfa de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ de v]groot+ van zulk e5 v]s*ijnsel en van deszelfs gevolg e5s do5 oph\d51 ma>1 zoo de gemiddeld5 toe/& zi* niet v]plaat/1 door de op blz4 #beh gemelde w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid1 die door w$]ke]ige v]/]k+ voortgebragte afwijk+ lat] w$] v]nietigd word54 ,zoo zal bijv4 magtsv]groot+1 voortgebragt door w$]ke]ige v]/]k+ van succes en aanmo$ig+1 lat] door v]slapp+ en ov]mo$ w$] v]nietigd en zelfs negatief kunn5 gemaakt word51 beide e*t] sle*ts zoo die groot]e magt1 door ges*iktmak+ er voor1 ge5e w]kelijke behoefte wordt4 ,de w$]ke]ige v]/]k+ be/aat1 alsdan tuss*5 het voortbr5g5d v]s*ijnsel en e5ig &]1 do* zij kan ook be/aan1 tuss*5 het voortgebragte v]s*ijnsel1 dat het e]/gemelde tra*t te v]nietig5 en zelfs omgeke]d te do5 word51 en e5ig &] v]s*ijnsel #hd4 ,hoe zwakk] de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ is1 9 hoe me] tijd zij aldus het beoogde doel b]eikt1 hoe m9d] onges*ik!id 9 &]e opzigt5 er bij &]e zak5 er door teweeg gebragt zal word54 ,v&a> dat m5 e5 go$ doel kan b]eik5 zond] sle*te middel5 er toe te bezig51 zoo m5 sle*ts g$uld heeft1 en e5 op m9d] va/e grond5 /eun5de ges*ikt5 toe/&1 b9n5 kort5 tijd ont/a&e niet v]kie/ bov5 e5 op va/]e grond5 /eun5de ges*ikt5 toe/& me] 9 de toekom/4 ,/elt m5 het v]bod om aan &]5 te do51 hetge5 zij w5s*5 dat hun niet g$aan wordt1 niet 9 /rijd met het w]kelijke belang d] individu51 zoo kan 9 elk5 /aat het belang d] deel5 9 ov]e5/emm+ met dat van het totaal di] deel5 zijn4 ,dit zal insgelijks het geval bij het /at5/elsel kunn5 zijn1 want het is hi]voor w5s*elijk1 dat er ge5e ond]drukte nationaliteit5 be/aan1 en dit zal niet 9 /rijd zijn met de belang5 van elk di] /at51 omdat de me]d]heid d] inwon]s van elk dez] to* e5 afke] moet hebb5 van het d5kbeeld dat zijne nationaliteit ond]drukt wordt4 ,hi]bij1 zooals /e$s op maats*appelijk gebi$1 moet e*t] 9 a*t g5om5 word51 dat het v]ke]d is be/a&e afwijk+5 van d5 toe/&1 die het be/e voor het algeme5 welzijn is1 plotsel+ te will5 v]nietig51 omdat door d5 tijd zij1 bij wie die afwijk+5 be/aan1 zi* 9 zek]e mate er na> zull5 ges*ikt hebb54 ,dit is bijv4 het geval bij zoog5aamde door d5 tijd v]kreg5 en met het algeme5 belang 9 /rijd zijnde regt51 zooals bijv4 die van het h\d5 van slav51 te hoog gee/elijk ontwikkeld met betrekk+ tot hunne mee/]s om zie blz4 #dg e5e he]s*appij1 als die ov] slav5 uitgeoef5t1 niet nadeelig te do5 word54 ,zulke regt5 behoev5 ev5m9 plotsel+1 al?ans zond] s*adev]go$+ 7e5e soort van ges*iktmak+ voor d5 bezitt] di] regt57 afges*aft1 als onbepaald be/5digd te word54 ,wanne] e5 voortbr5g5d v]s*ijnsel ( oorzaak e5e afwijk+ is van e5 gemiddelde1 dat zi* niet tra*t te v]plaats51 zal het voortgebragte ( gevolg1 v]s*ijnsel die oorzaak tra*t5 uit te putt51 en deze da>5teg5 v]/]k51 wanne] dit gemiddelde zi* wel tra*t te v]plaats54 ,zoo zal bijv4 succes 9 d5 krijg1 t5gevolge van tijdelijke groot]e e5heid1 deze tra*t5 te v]m9d]51 ( wel te v]groot51 al na> gelang die groot]e e5heid eld]s niet aangetr(f5 wordt1 ( wel e5e to5ad]+ is tot die welke eld]s be/aat1 ( die m5 noodig voor zi* a*t4 ,9 het e]/e geval s*ijnt die groot]e e5heid iets1 dat na de zege ov]bodig geword5 is1 en 9 het twe$e iets wa>van de heilzame vru*t5 met betrekk+ tot de toekom/ geblek5 zijn4 ,inspann+ br5gt v]hoog+ 9 positie te weeg1 en deze zal1 weg5s d5 drang tot vooruitgang1 gemiddeld die inspann+ niet tra*t5 te v]nietig51 (s*oon de op blz4 #bfa gemelde w]k+ d] wet van ges*iktmak+1 de v]groot+ di] inspann+ t5gevolge van w$]ke]ige v]/]k+1 weldra zal do5 oph\d54 ,dat voorts die v]groot+ 9 positie ges*i$t ond] /rijd 7zie4 blz4 #ee7 9 d5 algeme5/5 z9 g5om51 ont/aat doordat magt5 zooals individu51 /at5 enz4 9 contact kom5 met &]e niet met h5 9 alle deel5 zam5w]k5de magt5 ( zak51 hetge5 e5 gevolg is d] v]s*eid5heid1 die zie blz4 #bcg e5e voorwa>de is van d5 vooruitgang4 ,de w]k+ van elk5 h>t/ogt is die van e5 d] beide op blz4 #bhd gemelde w]k+5 d] wet d] v]&]lijkheid1 9 het e5e geval zooals op blz4 #bei en 9 het &]e1 zooals op blz4 #bfa gezegd is1 gepa>d met de w]k+ d] wet van ges*iktmak+4 ,lijd5 wekt bijv4 m$egevoel op1 dat dit lijd5 tra*t te v]nietig54 ,de /]kte van dit m$egevoel klimt en daalt nu niet1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 te gelijk met die van dit lijd51 en vooral niet zoo de bek5dheid hi] van snel to5eemt1 en ev5m9 is dit m$egevoel op e5 maximum wanne] dit lijd5 oph\dt met te be/aan4 ,met betrekk+ hi]toe v]ke]t het 9 e5 ov]e5kom/ig geval als doelmatige /raf met betrekk+ tot sle*t g$rag1 en als met oordeel toegev5 met betrekk+ tot gegronde griev54 ,is het da>5teg5 iem&s geluk dat m$egevoel opwekt zoo heeft er tuss*5 beid51 ev5 als tuss*5 eis*5 en toegev+ met zwakheid1 w$]ke]ige v]/]k+ plaats4 ,de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ tra*t e*t] dan de to5em+ van beid5 teg5 te gaan1 da> zij iem&s positie1 en te gelijk de gevoel5s die m5 hem to$raagt1 tot zek]e gemiddeld5 tra*t te br5g54 ,met betrekk+ tot d]zelv] oorzak5 /aan de w]k+5 d] h>t/ogt5 zie blz4 #bfg 9 dezelfde v]h\d+ als de dad5 g$aan t5gevolge van r$5]+54 ,tr\w5s bij h>t/ogtelijke h&el+ word5 er r$5]+5 van e5v\dig5 en opp]vlakkig5 a>d gemaakt1 die1 zooals bij wo$e en vrees1 9 d] m5s*5 gee/ ov]he]s*5de word54 ,het zijn de h>t/ogt5 die de m5s*5 do5 h&el51 de go$e op e5e niet1 de sle*te op e5e wel te lage wijze voor de eis*5 van d] m5s*5 z$elijk lev5 en ond]l+e zam5w]k+1 en het v]ke]de van zi* bl9del+s aan go$e h>t/ogt5 ov] te gev51 be/aat jui/ 9 het alsdan niet mak5 van g5oegzaam diepz9nige r$5]+54 ,( de intellectuele ontwikkel+ is dan 9 gebreke met betrekk+ tot de morele ontwikkel+1 ( m5 weet ha> dan niet g5oegzaam te do5 geld54 ,dit 9 gebreke zijn d] intellectuele ontwikkel+1 ( het niet gebruik er van kan 9 het algeme5 leid5 om zi* van het go$e en insgelijks van het kwade te on?\d51 en aldus de neig+ tot het e5e en tot het &]e v]m9d]54 ,na> aanleid+ van hetge5 op blz4 #bag gezegd is1 zal1 omdat k5nis noodig is om begrip en wa>d]+ van het go$e te gev51 en niet alle5 ev5als bij het kwaad /rekt1 om het op e5e me] doelmatige wijze te do51 ontb]+ er van gemiddeld me] tot kwaad dan tot go$ /rekk51 en aldus1 na> aanleid+ van blz4 #aeb1 de neig+ tot het go$e me] v]m9d]5 dan die tot het kwaad #he4 ,m5 b$5ke hi]bij dat de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ de v]s*ill5de soort5 van k5nis 7al?ans zie blz4 #fg7 die van ev5 hooge soort1 met elk&] 9 h>monis* v]b& tra*t te br5g51 zoodat v]m9d]+ d] wijsge]ige k5nis ook die d] &]e k5nis t5gevolge heeft4 ,iem&1 die zi* nu /e$s er op toelegt om met ov]leg kwaad te pleg51 moet noodw5dig de wijsge]ige k5nis1 die betrekk+ heeft op de maats*appelijke behoeft5 en vooruitgang1 v]wa>looz5 en dit1 weg5s de zooev5 gemelde r$51 dal+ van &]e takk5 van k5nis t5 gevolge hebb54 ,zoo de gee/elijke aanleg d] individu5 d] v]s*ill5de di]soort5 en m5s*5rass5 bij de geboorte di] individu5 sle*ts bepaald w]d door d5 a>d van hunne lig*am51 z\ het onv]kla>ba> blijv5 hoe zulke groote v]s*ill5 9 d5 dez5 gee/elijk5 aanleg bepal5d5 a>d d] lig*am5 ont/aan zijn1 ( liev] 9 /& geh\d5 word51 want be/ond er ge5e con/ante oorzaak voor dit laat/e1 zoo z\d5 die v]s*ill51 sle*ts door de w]k+ d] traagheid 9 /& geh\d51 van liev]l$e v]m9d]d zijn1 en sle*ts accid5tele om/&igh$5 7&]s gezegd het toeval7 die d5 gee/elijk5 aanleg bepal5d5 a>d d] lig*am5 wat do5 v>ir54 ,de v]s*ill5 9 lev5som/&igh$5 kunn5 al?ans bij de m5s*5rass5 die con/ante oorzaak niet zijn1 omdat de v]s*ill5 9 hoogte d] lev5som/&igh$5 bij de m5s*5 kun/matig zijn1 en niet door de a>de aangebod5 word54 ,de v]s*ill5 9 d5 bov5gemeld5 a>d d] di]lijke en m5s*elijke lig*am51 moet5 9 ov]e5/emm+ met de /ell+ van blz4 #ib1 dat die lig*am5 aan e5e opwa>ts drijv5de w]k+ buit5 h5 blootge/eld zijn1 na> ons inzi51 ook 9 /& geh\d5 word5 door e5e oorzaak buit5 h51 namelijk zie blz4 #aif door de v]s*ill5 9 aanleg d] gee/5 op de a>de met lev5de lig*am5 9 contact will5de kom54 ,de gesla*tsvoortplant+ en het v]ke] zull5 voorts kla>blijkelijk /rekk5 om bov5gemeld5 a>d di] lig*am5 bij dezelfde soort5 ( dezelfde volk5 gelijk aan elk&] te do5 word54 ,dit zelfde v]s*il 9 aanleg d] gee/5 h\dt1 na> ons inzi51 bij e5 zelfde volk het v]s*il 9 /&1 voor zoov]re dit niet door het toeval ont/aat1 9 /&4 ,wel heeft de maats*appij zi* na> die v]s*ill5 9 bes*av+ ges*ikt1 do* die v]s*ill5 kunn5 na> ons inzi5 ge5e noodzakelijke behoefte zijn van welke maats*appij ook1 bijv4 niet van e5e wi] l$5 9 gee/elijk5 aanleg tijd5s hunne geboorte alle gelijk zijn1 en niet1 t5gevolge d] w]k+ van het toeval1 ongelijk 9 beeld+ en rijkdom word54 ,v]s*il 9 magt z\ 9 zulk e5e maats*appij enkel door v]s*il 9 anci5iteit bepaald word54 ,de w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid1 wa>bij oorzaak en gevolg elk&] w$]ke]ig v]/]k51 v]oorzaakt vaak e5e ov]drev5e s*att+ van zek]e h>t/ogt51 zooals vreugde1 sm>t1 bewond]+1 v]a*t+1 opwekk5de gebeurt5iss54 ,tuss*5 de opvatt+ dez] laat/e 9 d5 gee/ di] h>t/ogt5 en deze be/aat er dan e5e w$]ke]ige v]/]k+1 door de w]k+ d] wet van ges*iktmak+1 wa>door de h>t/ogt en de ov]drev5e voor/ell+ gematigd word51 begr5sd4 ,de aans*\w+ d] w]kelijke gevolg5 van zulk e5e gebeurt5is wekt dan e*t] het d5kbeeld op1 dat m5 zi* aan ov]drijv+ heeft s*uldig gemaakt1 en dit d5kbeeld nu is1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 niet v]dw551 wanne]1 t5gevolge er van1 die ov]drijv+ niet me] be/aat4 ,v&a> dat deze na> aanleid+ van hetge5 op blz4 #beh gezegd is1 negatief zal word51 en er aldus1 met betrekk+ tot de jui/e s*att+1 v]flaauw5de s*ommel+5 zull5 ont/aan4 ,0 dit niet het geval1 zoo z\ m51 na het v]nem5 dat e5e heugelijke tijd+ vals* is1 direct w$] 9 dezelfde gemo$s/emm+ als voor het ontvang5 di] tijd+ moet5 kom51 want op het oog5blik dat de ongegronde vreugde v]dw55 z\ zijn1 z\ zulks ook zijn het d5kbeeld dat m5 zi* t5 onregte v]heugd heeft4 ,dit is e*t] 9 w]kelijkheid het geval niet1 en v&a>1 dat m5 da> na g$ur5de zek]5 tijd treurig wordt4 ,hi]bij komt e*t] nog dat de wet van ges*iktmak+ de m5s*5 ras gewoon maakt aan het d5kbeeld van voorspo$1 en aldus1 zooals op blz4 #bhi gezegd is1 al?ans met betrekk+ tot de be/a&e afwijk+1 9 gevoel van vreugde be/a&e1 het gemiddelde v]zet1 zoo dat hi]door1 wanne] de vals*heid d] go$e tijd+ ru*tba> wordt1 de vreugde re$s veel v]m9d]t zal zijn4 ,e5 zelfde v]s*ijnsel kan te gelijk be/aan bij v]s*ill5de groep5 van v]s*ijnsels1 elk1 weg5s de v]e5igde w]k+ d] zam5/ell5de v]s*ijnsels1 opwekk5de e5 gevolg ond]s*eid5 van de gevolg5 di] &]e groep54 ,zoo kan bijv4 e5e sle*te daad1 v]e5igd w]k5de met de vri5ds*appelijke /emm+ d] beoordeela>s di] daad1 jeg5s d]zelv] b$rijv] tot gevolg m$elijd5 hebb52 t]wijl diezelfde daad1 v]e5igd w]k5de met de vij&elijke /emm+ van &]e beoordeela>s1 jeg5s d]zelv] b$rijv] v]a*t+ en haat t5gevolge heeft4 ,het gretig et5 van gewijde kuik5s kan1 v]e5igd w]k5de met de bijgeloovige gevoel5s van e5 leg]1 aanmo$ig+ hi]van tot gevolg hebb52 t]wijl1 v]e5igd w]k5de met de functie van de keel di] kuik5s1 dit gretig et5 dez] de vull+ van d]zelv] mag5 tot gevolg heeft4 ,9 elk di] gevall5 zal elk gevolg zie blz4 #ga1 gelijksla*tig zijn met e5 ( me] d] v]s*ijnsels door wi] v]e5igde w]k+ het opgewekt wordt4 ,zoo is bijv4 aanmo$ig+ gelijksla*tig met bijgeloovige /emm+1 en vull+ van mag5 met et54 ,ev5zoo is uitdroog+ d] lu*t gelijksla*tig met d]zelv] oorzaak1 namelijk de met /orm v]gezeld ga&e betrekkelijk /]ke lu*trijz+1 t]wijl het rev5 van zeil5 gelijksla*tig is met het be/ur5 van va>tuig51 dat v]e5igd w]k5de met /orm1 dit rev5 t5gevolge heeft #hf4 ,gelijksla*tig zijn oorzak5 en gevolg1 wanne] deze op g5e kunn5 t]ugw]k5 en h51 zooals op blz4 #bhd gezegd is1 kunn5 uitputt5 en omke]51 ( v]/]k51 en ongelijksla*tig zijn oorzak5 en gevolg51 wanne] dit niet mogelijk is4 ,zoo zal bijv4 de aan- ( ontmo$ig+ van e5 leg] kunn5 t]ugw]k5 op deszelfs bijgeloovige /emm+1 ma> niet op het et5 van gewijde kuik5s1 t]wijl de met dit et5 gelijksla*tige vull+ d] mag5 di] kuik5s dit da>5teg5 wel kan do54 ,ev5zoo zal de uitdroog+ d] lu*t de lu*trijz+ en aldus ook de horizontale toes*iet+ d] lu*t ( d5 w9d v]zwakk51 t]wijl het rev5 van zeil5 op de /]kte van d5 w9d niet1 ma> op het be/ur5 van zeilva>tuig5 wel t]ugw]k5 kan4 ,hoe komt het nu dat1 zooals bij deze voorbeeld51 geheel ongelijksla*tige v]s*ijnsels v]e5igd w]k5de gevolg5 kunn5 opwekk51 die aldus onmogelijk met elk van d]zelv] oorzak5 gelijksla*tig kunn5 zijn8 ,na> ons inzi51 doordat hi] op a>de niet alles 9 h>monis* v]b& is1 doordat1 zooals op blz4 #aie gezegd is1 de gewass5 en de lig*am5 d] di]5 hoog] dan de onbew]ktuigde natuur1 en de gee/5 d] m5s*5 hoog] dan de door d]zelv] lig*am5 bepaalde d5k+1 en zie blz4 #ia en #bhj nog hoog] dan de door de onbew]ktuigde a>ds*e natuur bepaalde d5k+ /aan4 ,zoo is het rijp word5 van vru*t51 e5 gevolg d] v]e5igde w]k+ d] organis*e zam5/ell+ di] vru*t5 en d] w>mte1 met deze laat/ geheel ongelijksla*tig4 ,het met die w>mte gelijksla*tige gevolg is da>5teg5 de groot]e uit/ral+ en de m9d]e vatba>heid voor w>mteopslurp+ d] v]hitte voorw]p54 ,weg5s de op de v]hitt+ t]ugw]k5de eig5s*ap van dit gevolg1 moet het 9 de w>mtele] bes*\wd word51 hetge5 alda> da>5teg5 we9ig me] met het rijp5 van vru*t51 als met het bezoek5 van zom]-!at]s behoeft te ges*i$54 ,hoe groot] de di%>monie is tuss*5 met elk&] 9 v]b& gebragte zak51 hoe ongelijksla*tig] de gevolg5 en sommige van d]zelv] oorzak5 kunn5 word54 ,dit is bijv4 9 /]ke mate het geval1 zoo het et5 van gewijde kuik5s1 ( zie blz4 #ade en #aga jui/] gezegd1 de hi]door bepaald word5de d5k+1 9 v]b& komt met de m5s*elijke d5k+ ov] geheel &]e zak54 ,die di%>monie is nu enkel het gevolg hi]van1 dat de v]beeld+ opwekk5de bewu/e aans*\w+ /]k vooruitloopt de op blz4 #agh gemelde aans*\w+1 wa>door de m5s*5 met d5 w>5 a>d d] zak5 bek5d word51 en zoo nu die di%>monie w]kelijk maakt dat gevolg5 geheel ongelijksla*tig met sommige van d]zelv] oorzak5 word51 zoo is het kla>1 dat de door de wijsbege]te zie blz4 #aag niet +eli*te m5s*5 het mogelijk kunn5 a*t51 dat gevolg5 er m$e gelijksla*tige oorzak5 geheel kunn5 miss51 ( met &]e woord5 dat er wond]5 be/aan4 ,kon bijv4 het gezigt van e5 kle9 /uk bes*rev5 papi] de e5ig/e oorzaak zijn1 dat iem&s blo$ snell] gaat loop51 en dat zijne spijsv]t]+ belemm]d wordt1 zoo z\ dit v]s*ijnsel van d5zelfd5 a>d zijn alsdat iem&s woord5 e5 dood5 kunn5 opwekk54 ,wat maakt e*t] het e]/e v]s*ijnsel mogelijk en het twe$e onmogelijk8 ,het be/aan van e5e oorzaak gelijksla*tig met de physiologis*e w]k+5 b9n5 het lig*aam1 en v]e5igde w]k5de met de inzage van het kle9e /uk bes*rev5 papi]1 het gemis van e5e oorzaak gelijksla*tig met de organis*e en *emis*e w]k+5 bij lijk5 en v]e5igd w]k5de met de woord5 van d5 zoog5aamd5 dood5opwekk]4 ,niet sle*ts moet e5e d] oorzak5 van elk v]s*ijnsel hi] qualitatief op gelijk51 ook di5t zij dit quantitatief te do54 ,zoo bijv4 e5 voorw]p breekt t5gevolge van e5 za*t5 tik1 zoo di5t te gelijk hi]m$e1 de broo%eid van dit voorw]p de oorzaak van dat brek5 te zijn1 omdat dit e5 veel /]k] v]s*ijnsel dan di5 ligt5 tik is4 ,broo%eid be/aat voorts ook op maats*appelijk gebi$1 bijv4 bij leg]s wi] n$]laag het gevolg kan zijn van e5 v]ke]d komm&o4 ,op dit gebi$ be/aat de va/heid 9 ongevoeligheid voor /or5de oorzak51 en de taaiheid 9 de /]kte d] w]k+ d] wet van ges*iktmak+ wa>door de /or+5 v]dwijn5 ,die e5e oorzaak1 wi] /]kte die van het gevolg ev5a>t1 kan somtijds voor opp]vlakkige ( on+ewijde m5s*5 onbek5d blijv51 en somtijds v]e5igd w]k5 met &]e bek5de belangrijke oorzak51 wa>door het bek5de gevolg van deze ze] belangrijk gewijzigd kan word54 ,hetge5 op blz4 #agf gezegd is1 dat elk v]s*ijnsel bevat zek]e bijzond]h$5 bijv4 het bijzond]e van e5ige daad van e5 p]soon1 voorts te gelijk iets me] algeme51 zooals bijv4 de uit+ van het k>akt] van di5 p]soon1 9 alle d]gelijke dad5 die hij v]rigt bevat1 voorts nog iets me] algeme51 bijv4 de algeme5e uit+ van d5 m5s*elijk5 a>d enz41 kan alsw>e na> beide zijd5 voortgezet word51 zoodat m5 na> de e5e zijde /e$s kort] dur5de eig5a>digh$5 d] v]s*ijnsels ontmoet1 t]wijl na> de &]e zijde1 m5 /e$s me] algeme5e en lang] aanh\d5de eig5a>digh$5 er van te bes*\w5 heeft1 totdat m5 e9delijk1 zie blz4 #aga1 bij het algeme5/e1 wat op het gebi$ van d5k+ en beweg+ be/aat1 z\ t]egt kom54 ,bij alles wat gebeurd kan m5 aldus /ell5 te be/aan bijzond]h$5 uit]/ kort dur5de1 g$ur5de di5 tijd sle*ts 9 grootte1 ma> niet 9 a>d v]&]5de1 en die1 voorafgegaan en gevolgd door &]e d]gelijke bijzond]h$51 elk bezitt5 e5e oorzaak die h5 voortbr5gt en e5 gevolg dat h5 v]nietigt1 t5gevolge d] op blz4 #beg gemelde w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid gepa>d met e5e zoodanige w]k+ d] wet d] ges*iktmak+1 dat de op blz4 #bei gemelde s*ommel+5 niet noem5swa>dig ont/aan4 #hg ,zoo to* dit gevolg die bijzond]heid niet ze] snel na zijn ont/aan v]nietigde1 ma> onv]&]d liet ( v]/]kte1 z\ deze 9 a>d g$ur5de lang]5 tijd onv]&]d blijv5de1 en e]/ door e5 &] en trag] ont/a& gevolg v]nietigd word5de1 iets me] algeme5 zijn4 ,dit me] algeme5e is nu ge5 v]s*ijnsel naa/ e5 &] me] bijzond] v]s*ijnsel be/a&e1 ma> sle*ts e5e m9d] v]&]lijke eig5a>digheid van hetzelfde v]s*ijnsel1 dat te gelijk me] v]&]lijke eig5a>digh$5 bezit4 ,m5 kan bijv4 niet zegg5 dat loop5 e5 v]s*ijnsel is1 en dan 9 deze dan 9 g5e rigt+ loop5 er e5 &] is1 nietteg5/a&e m5 van het loop5 9 elke rigt+1 hoe kort m5 dit ook moge do51 de oorzak5 en de gevolg5 kan nagaan1 en deze v]s*ill5 van de oorzak5 en de gevolg5 van het loop5 9 het algeme54 ,dit bijv4 kan het gevolg zijn van gemo$sa&o5+ door lig*aamsbeweg+ v]/]kt word5de1 zoodat hi]bij oorzaak en gevolg elk&] w$]ke]ig v]/]k51 totdat e5 &] gevolg di] lig*aamsbeweg+ namelijk de v]moeij5is hi] v]nietig5de opw]kt4 ,die g$ur5de zek]e tijd heftig] word5de lig*aamsbeweg+5 v]&]5 e*t] g$urig van vorm1 en1 wanne] elk di] v]s*ill5de soort5 van vorm1 op e5 maximum van int5siteit zijn1 zull5 de er door opgewekte gevolg5 nog 9 int5siteit to5em51 en1 wanne] het aantal di] gevolg5 9 e5ig geval me] dan e5 b$raagt1 sle*ts het met die soort van eig5a>digheid gelijksla*tige gevolg die eig5a>digheid kunn5 v]nietig54 ,lig*aamsbeweg+5 kunn5 bijv4 weg5s d]zelv] a>d twee gevolg5 opwekk5 e5 van physiologis*5 en e5 van gee/elijk5 a>d1 en nu wel het e]/e gevolg van het twe$e kunn5 afhang51 ma> het niettem9 alle5 9 /aat zijn om d5 bijzond]5 vorm van zulk e5e beweg+ uit te putt51 en als oorzaak w]k5de e5 &]5 vorm van beweg+ op te wekk54 ,de d5k+ van e5 lam m5s* is bijv4 ev5 onv]mog5d om d5 vorm zijn] lig*aamsbeweg+5 te wijzig51 als het wa>nem5 van e5 zoog5aamd sle*t teek5 voor het ond]nem5 e5] zaak1 om e5 niet bijgeloovig m5s* van zulk e5e ond]nem+ te do5 afzi54 ,het v]lies van zek]e soort van bijzond]e eig5a>digh$5 bij e5ig v]s*ijnsel komt op hetzelfde n$] als het er /e$s bij be/aan van het gemiddelde di] bijzond]e eig5a>digh$54 ,van e5ig voorw]p kan het bijv4 e5e v]&]lijke bijzond]heid zijn1 dat het 9 kleur v>ie]t1 zond] dat het gemiddeld de e5e kleur van d5 reg5boog me] dan e5e d] &]e v]toont4 ,het gemiddelde di] kleur5 zal grijs zijn1 en kla>blijkelijk e5 voorw]p1 dat die bijzond]e eig5a>digheid van dan zus en dan zoo gekleurd te zijn v]lie/1 zi* /e$s grijs moet5 v]toon54 ,op blz4 #bee hebb5 wij gezegd1 dat de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ afwijk+5 van gemiddeld5 tra*t te v]nietig51 en op blz4 #bef dat zij het v]&]lijke van toe/&5 tra*t te do5 v]dwijn54 ,wa> nu komt dit laat/e op n$]3 ,op het v]nietig5 van v]&]lijke bijzond]e eig5a>digh$5 bij zak51 zoodat hi]bij sle*ts me] algeme5e en te gelijk m9d] v]&]lijke eig5a>digh$5 ov]s*iet54 ,zulke gemiddeld51 afwijk+5 zijnde van &]e me] algeme5e en nog m9d] v]&]lijke gemiddeld51 zoo zal de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ ook deze afwijk+5 tra*t5 te v]nietig51 hetge5 hi]op n$] komt1 dat zij me] algeme5e eig5a>digh$5 van v]s*ijnsels tra*t weg te nem51 om deze sle*ts nog algeme5] en nog m9d] v]&]lijke eig5a>digh$5 ov] te lat5 enz4 totdat1 bij het niet be/aan d] w]k+5 d] wet d] v]&]lijkheid1 zooals op blz4 #beg gezegd is1 e]/gemelde w]k+ e9delijk z\ leid5 tot het sle*ts lat5 bij de v]s*ijnsels van het absoluut onv]&]lijke en algeme5/e bij de v]op5b>+ d] zelf/&igheid door d5k+ en door beweg+4 ,die w]k+ d] wet van ges*iktmak+ tra*t bijv4 zie blz4 #bee de m5s*5 op e5 gemiddeld5 trap van z$elijkheid te br5g51 en aldus zoodanig te do5 word51 dat er van hunne moraliteit niets bijzond]s te zegg5 valt1 en dat1 (s*oon te veel aan te lage h>t/ogt5 toegev5de en b5$5 de eis*5 van hun lev5 blijv5de1 zij niettem9 no* gi]ig1 no* mild1 no* hoogmo$ig1 no* n$]ig1 no* g$uldig1 no* ong$uldig1 no* vlijtig1 no* lui kunn5 g5aamd word51 en aldus bijzond]e eig5a>digh$5 v]liez54 ,e5 bes*onk5 m5s*1 van e5e na> e5ige &]e plaats will5de gaan1 wijkt1 door te zwaaij51 dan aan deze dan aan g5e zijde af van zek]5 weg tuss*5 die twee plaats51 en de w]k+ d] wet d] ges*iktmak+ en de w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid op blz4 #beh gemeld1 tra*t5 g$urig die afwijk+5 te v]nietig51 en di5 p]soon br5g5 op d5 gemiddeld5 van al de v]s*ill5de weg51 die hij h]haalde ke]5 9 /aat van dronk5s*ap tuss*5 beide gemelde plaats5 zal volg54 ,die gemiddelde weg is nu e*t] ook die welke e5 niet bes*onk5 m5s* tuss*5 die twee plaats5 zal volg51 en het gaan langs di5 gemiddeld5 weg is aldus iets me] algeme51 dan het regts en l9ks afwijk5 er van 9 /aat van dronk5s*ap4 ,die w&el+ van di5 bes*onk5 m5s* is aldus e5 v]s*ijnsel1 wa>van het me] algeme5e is dat beoogt wordt om ha> te mak5 langs di5 gemiddeld5 weg en het me] bijzond]e 9 de afwijk+5 hi]van be/aat4 ,van de gemiddelde toe/&51 wa>van af deze afwijk+51 welke de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ en de w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid1 op blz4 #beg gemeld1 tra*t5 te v]nietig51 be/aan1 wordt tr\w5s d5 a>d /e$s door iets me] algeme5 en m9d] v]&]lijk bepaalt dan hetge5 d5 a>d di] afwijk+5 bepaalt4 ,het v]s*il tuss*5 het gemiddelde mann5 en het gemiddelde vr\w5k>akt] wordt bijv4 bepaalt door de v]s*ill5 9 lig*aamsorganisatie en w]kkr+ d] mann5 en vr\w5 9 het algeme51 do* dat sommige vr\w5 e5 vrij mannelijk k>akt] v]krijg51 van e5e d]gelijke afwijk+ kan de oorzaak van zulk e5 algeme55 a>d niet zijn4 ,dit is ev5e5s het geval met de afwijk+5 uit het oogpunt d] gezondheid d] lig*am5 d] m5s*5 van het gemiddelde m5s*elijke lig*aam4 ,zooals op blz4 #gh gezegd is1 kan1 weg5s de optrekk5de w]k+ van d5 gee/ en de t]ugtrekk5de w]k+ d] a>de1 dit gemiddelde m5s*elijke lig*aam niet volmaakt gezond zijn1 do* van d5 ziekelijk5 toe/& er van zal niet &]s te zegg5 zijn1 dan dat ge5 zijn] organ5 volmaakt go$ w]k54 ,zoo de m5s*elijke lig*am5 9 ge5 /aat van ontwikkel+ v]ke]d51 z\ da>5teg5 het volmaakt gezonde lig*aam het gemiddelde zijn1 zoodat het1 bij het wel be/aan di] ontwikkel+1 niet de uit]/e afwijk+ t] e5e zijde kan zijn1 en wel te m9d] hoe zwakk] die ontwikkel+ is4 ,m5 kan zi* aldus bij /]k]e afwijk+5 aan die zijde alsw>e te bloeij5de lig*am5 voor/ell51 ev5als m5 zi* zie blz4 #bae m5s*5 kan d5k5 9 alles aan hoog]e eis*5 voldo5de dan die voor de behoeft5 d] ?ans be/a&e maats*appij nuttig en noodig zijn4 ,9 de w]kelijkheid ontmoet m5 e*t] ev5m9 zulke lig*am5 als zulke k>akt]s1 omdat bij ge5 van beide de v]s*ill5de deel5 met elk&] 9 h>monie zijn4 ,ditzelfde gebrek aan h>monie neemt m5 wa> bij de voor/ell+5 d] m5s*5 van hoog]e maats*appelijke toe/&5 en w]eld en lev5sdoel54 ,niet alle5 zijn1 zooals op blz4 #gc gezegd is1 die voor/ell+5 s*eef1 ma> m5 v9dt er tev5s bij hoog]e en lag]e voor/ell+5 doore5gem5gd1 en de laat/e betreff5 dan zak51 wa>van de hoog]e voor/ell+5 het mee/e met de z9nelijkheid en met de zu*t om 9 zek] opzigt voor het h$5 ges*ikte toe/&5 da> te /ell51 9 /rijd zijn4 ,het socialisme1 het pan!isme enz4 lev]5 voorbeeld5 op van d]gelijke m5gsels van op v]s*ill5de trapp5 /a&e voor/ell+54 ,m5s*elijke lig*am5 zie blz4 #gh ev5 hoog bov5 die d] di]5 v]hev51 kunn5 9 gezondheid/oe/& v]s*ill51 do*1 zoo m5 al?ans de lig*amelijke ontwikkel+ van het m5s*elijke gesla*t 7wel van de bov5gemelde d] individu5 te ond]s*eid57 niet noem5swa>dig /elt te zijn1 zull5 die lig*am51 op de gemiddelde hoogte van v]heff+ bov5 de lig*am5 d] di]51 /a&e1 gemiddeld de gezond/e zijn1 t5 gevolge van d5 op blz4 #bcd gemeld5 inw5dig5 drang4 ,gevolg5 van v]s*ijnsels word5 door deze1 zie blz4 #beh v]groot zoolang deze zie blz4 #big door &]e er m$e gelijksla*tige gevolg5 en door de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ niet v]nietigd zijn4 ,ges*i$de dit niet1 zoo z\ de w]k+ van laat/gemelde wet1 b5ev5s gevolg5 di] gevolg5 en hi]m$e gelijksla*tig zijnde1 deze belett5 zek] maximum te ov]s*rijd5 zie blz4 #bfa4 ,ges*i$t dit da>5teg5 wel1 zoo zull5 beide laat/gemelde w]k+51 die e]/e gevolg5 9 int5siteit re$s wat hebb5 do5 afnem51 wanne] de h5 opwekk5de v]s*ijnsels1 weg5s bov5gemelde r$51 opgeh\d5 hebb5 te be/aan4 ,de pijn1 door e5 slag teweeg gebra*t1 en die 9 int5siteit afneemt1 na het oph\d5 van het slaan1 v]nietigt dit niet1 do* dit ges*i$t door &]e gevolg5 van d5 slag1 namelijk door d5 w$]/& door de sla&e h& ontmoet1 door physiologis*e w]k+5 b9n5 het lig*aam van hem die slaat1 t5gevolge van zijn wil teweeg gebragt enz4 ,go$e dad5 do5 de z$elijke ontwikkel+ van h5 die ze b$rijft to5em51 do*1 nadat die dad51 t5gevolge d] uitputt5de w]k+ van met h5 gelijksla*tige gevolg5 opgeh\d5 hebb5 te be/aan1 zooals bijv4 die van het r$d5 van iem& door het feit dat hij buit5 geva> is1 zal de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ die v]kreg5 v]groot+ 9 z$elijke ontwikkel+1 zie blz4 #abd1 alsw>e tra*t5 weg te slijt54 ,de voldo5+ ov] het b$rijf van zulk e5e daad is nu niet1 zooals sommig5 bew]51 de beloon+ er van1 ma> de blijde bewu/heid1 dat m5 e5e aanw9/ 9 z$elijke ontwikkel+ v]kreg5 heeft1 e5e bewu/heid1 die e5e v]ke]de rigt+ nem5de1 d5zelfd5 v]slapp5d5 invlo$ als zie blz4 #bei ondoelmatige beloon+5 kan hebb54 ,de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ tra*t de positie d] m5s*5 9 alle opzigt5 9 h>monie te br5g5 met hunne omgev+1 en aldus bijv4 m5s*5 hunne vrijheid te ontnem51 zoo zij1 met betrekk+ tot de maats*appij wa>9 wij v]ke]51 vrijwillig niet g5oegzaam arbeid54 ,diezelfde w]k+ tra*t bijv4 ook1 wanne] d5 grond t] v]m5igvuldig+ van het aantal eig5a>s te veel v]snipp]d wordt1 de hi]door ont/a&e nadeel5 te do5 v]dwijn54 ,m5 heeft 9 d]gelijke gevall5 to* niet te do5 met zie blz4 #bca e5 v]&]lijk1 ma> met e5 zam5ge/eld doel1 en hi]bij z\1 zoo de w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid niet be/ond1 er e9delijk ges*ik!id 9 alle opzigt5 ont/aan4 ,dit z\ ev5e5s het geval zijn met de v]deel+ van het m5s*dom 9 uit bij elk&] pass5de p]son5 be/a&e deel51 zie blz4 #abh en #bee1 zoo de w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid de m5s*5 9 a>d niet v]&]de1 en niet m5s*5 de$ gebor5 word5 9 kr+51 wa>9 zij1 zie blz4 #bid1 weg5s hun gee/elijk5 aanleg niet pass54 ,mislukk+5 hebb5 plaats1 doordat1 t5gevolge e5] w]k+ van laat/gemelde wet1 h&el+5 gevolg5 b>51 die h5 niet sle*ts v]nietig51 ma> zie blz4 #beh somtijds e5 teg5ov]ge/eld5 toe/& als die1 door die h&el+5 da>ge/eld1 teweeg br5g54 ,m5 poogt bijv4 door e5e omw5tel+ e5 /aat 9 e5 geavance]d5 toe/&1 wa>voor hij nog niet rijp is1 te br5g51 ond]v9dt teg5/&1 en er ont/aat tijdelijk e5e reactie4 ,m5 valt1 door getal ( beleid ov]magtige vij&5 aan1 wekt het /rijd5 dez] op1 en wordt van aanvall]s aangevall551 t5zij de slijt5de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ de vij&51 nadat d5 aanval afgeslag5 is1 zijn /rijd5 doet /ak5 zie ,noot blz4 #cjj4 ,zoo da>5teg5 zulk e5 aanval gelukt1 be/aat er tuss*5 hem en d5 /rijd w$]ke]ige v]/]k+1 en word5 beid5 v]nietigd door het er door opgewekte gevolg1 9 de vlugt van d5 vij& be/a&e4 ,dit gevolg is nu wel de op blz4 #beh gemelde w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid1 ma> v]ke]t 9 hetzelfde geval als het gevolg 9 ,noot blz4 #cjj gemeld1 namelijk het tra*t deszelfs oorzaak niet negatief te do5 word54 ,d]gelijke gevolgv]s*ijnsels1 wa>ov] wij op blz4 #ffj van ons w]k get4 ,ov] de w]k+ d] natuurwett5 op z$elijk gebi$ enz4 geh&eld hebb51 kunn5 aangem]kt word5 als de teg5hang]s van die welke hunne oorzak5 onv]&]d lat51 9 plaats van deze1 zooals bij de &]e op blz4 #bfa gemelde w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid gezegd is1 te v]/]k54 ,deze laat/e gevolg5 zijn da>5teg5 de teg5hang]s van die welke hunne oorzak5 negatief do5 word51 en het zie blz4 #beh w$] positief opwekk5 van die oorzaak door het negatief geword5 gevolg1 kan als d5 teg5hang] d] w$]ke]ige v]zwakk+ van twee zie blz4 #bfe op elk&] w]k5de v]s*ijnsels bes*\wd word54 ,na>mate zak5 e5e fijn]e nuance e5] eig5s*ap geme5 hebb51 zal de kans1 dat al hunne &]e eig5s*app5 dezelfde zijn1 groot] zijn4 ,wij le]5 gebruik te mak5 van ons lig*aam met betrekk+ tot hetge5 er buit5 geleg5 is4 ,v]&]t nu die betrekk+1 tuss*5 ons lig*aam en hetge5 er buit5 ligt1 plotsel+1 zoo wordt het gebruik van het lig*aam v]ke]d1 edo* sle*ts tijdelijk1 omdat de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ le]t het lig*aam 9 deszelfs nieuw5 toe/& van liev]l$e go$ te gebruik54 ,de v]&]lijkheid is aldus ook 9 dit geval e5e oorzaak van dwal+ zie blz4 #bca4 ,niet m9d] is zulks het vooruitloop5 van de r$e door de v]beeld+1 en zoo dit 9 /]ke mate het geval is1 wa> de w]k+ van het v]/& zie blz4 #agh de control]5de aans*\w+ we9ig vooruitloopt1 en aldus die w]k+ /e$s vrij jui/ kan zijn1 ont/aan er krankz9nigheid4 ,wanne] da>5teg5 de v]beeld+ die control]5de aans*\w+ sle*ts /]k vooruitloopt 9 de gevall5 wa>9 de w]k+ van het v]/& zulks ook moet do51 ont/aat er bijgelo( zie blz4 #aag4 ,de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ bep]kt zie blz4 #cjb bij gelijksoortige gevall5 afwijk+5 9 onregelmatigheid van de onregelmatig/e gemiddeld5 di] gevall54 ,bij de regelmatige gevall51 voortbr5gsels van oorzak51 ont/aat er to* als w>e zek]5 toe/& van onva/ ev5wigt1 die all]h&e accid5tele om/&igh$51 9 die oorzak5 begrep51 zull5 tra*t5 te v]/or54 ,die onregelmatig/e gemiddelde gevall5 behoev5 aan m9d] voorwa>d5 dan de me] regelmatige te voldo51 zoodat d]zelv] kans van voorkom+ groot] dan die van deze zal zijn4 ,de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ zal aldus het ont/aan van gevall5 van e5ige soort moeijelijk] mak51 na>mate de kans van voorkom+ er van kle9] wordt1 doordat het k>akt] van regelmatigheid er bij groot] wordt4 ,d]gelijke gevall51 wi] kans van voorkom+ ze] kle9 z\ zijn1 zoo bov5 gemelde w]k+ d] wet van ges*iktmak+ niet be/ond1 zull5 aldus door deze w]k+ onmogelijk gemaakt word54 ,de e5igz9s m9d] regelmatige gevall51 wa>van &]s de kans van voorkom+ wat groot] z\ zijn1 zull51 t5gevolge di] die regelmatigheid /or5de w]k+ d] wet van ges*iktmak+1 sle*ts uit]/ zeldzaam kunn5 plaats hebb51 omdat1 zoo zij me] plaats hadd51 de kans er van &]s b5$5 tot zooev5 gemeld m9imum z\ dal5 door kle9] te word51 zooals bijv4 het bij h]hal+ trekk5 van e5 ze] groot aantal witte ball5 uit e5e bus ev5veel witte als zw>te ball5 bevatt5de4 ,gevall51 wa>bij de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ aldus is1 di55 e*t] uit e5e aane5s*akel+ van v]s*ijnsels 7bijv4 trekk+5 uit gemelde bus7 te be/aan1 welke op elk&] van invlo$ zijn 7bijv4 door het onbewu/ niet voor het gevoel id5tiek zijn di] witte en zw>te ball57 en aldus niet van elk&] onafhankelijke v]s*ijnsels te zijn4 ,zie v]d] hi]ov] blz4 #egi van ons w]k get4 ,v]volg op het w]k get43 ,ov] de w]k+ d] ,natuurwett5 op z$elijk gebi$ enz4 ,de accid5tele om/&igh$51 wa>van hi]bov5 gesprok5 is1 zijn w]k+5 d] wet d] v]&]lijkheid zie blz4 #bea1 do* de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ tra*t die om/&igh$5 te do5 be/aan uit de gezam5tlijke w]k+ van vele v]&]lijke om/&igh$51 en h5 hi]door e5 me] algeme5 k>akt] te gev54 ,zijn er da>5teg5 enkele om/&igh$5 ov]he]s*5de1 zoo kan m5 me] bijzond]e en regelmatige gevall51 namelijk die1 wa>bij e5e al ( niet p]iodieke h]hal+ van hetzelfde plaats heeft1 v]krijg54 ,dit is bijv4 het geval bij het a*t]volg5s trekk5 van witte ball5 uit bov5gemelde bus1 zoo dit met de ball5 9 het gezigt ges*i$t1 en de trekk] e5e blijv5de voorkeur voor de witte ball5 bezit1 en ev5 e5s1 wanne] de regelmatige vorm van lig*am5 bij s*udd+ dez]1 tot e5e regelmatige wijze van groep]+ er van leidt4 ,zijn wij onbek5d met zulke ov]he]s*5de bijzond]e om/&igh$51 zoo sprek5 wij van toeval1 do*1 voor het voortbr5g5 van regelmatige gevall51 moet5 zij desniettem9 be/aan4 ,alle5 kan m5 zegg51 dat dezelfde ov]he]s*5de om/&igh$5 alsdan m9d] /e$s dezelfde soort van regelmatigheid zull5 voortbr5g51 dat dit zal afhang5 van hun v]b& met &]e om/&igh$51 en dat die wissel+5 van regelmatigheid e5e result]5de onregelmatigheid zull5 voortbr5g54 ,heeft m5 nu uit bov5gemelde bus a*t]volg5s sle*ts witte ball5 getrokk51 zoo zull5 de nog niet uitgewis*te ons onbewu/e indrukk5 di] vorige trekk+5 opgehoopt zijn1 en er aldus be/aan e5 regelmatigheidsv]s*ijnsel 9 d5 tijd1 wa>van de regelmatigheid bij de volg5de trekk+5 sle*ts tot zek]5 gr5s kan v]groot word54 ,het moet dunkt ons alsdan wat moeijelijk] word5 om1 ond] de voor ons m5s*5 onbewu/e invlo$5 d] vorige trekk+51 nogmaals e5 witt5 dan e5 zw>t5 bal te trekk54 ,m5 b$5ke dat1 da> beide soort5 van ball5 ond]s*eid5 zijn1 bij het trekk5 van witte1 er iets &]s dan bij het trekk5 van zw>te ball5 moet plaats hebb51 en dat de vorige trekk+5 e5 mat]ieel spoor a*t]gelat5 hebb54 ,be/aat er nu bij dit spoor zek]e regelmatigheid1 zoo zal bij e5e volg5de trekk+ deze regelmatigheid gemakkelijk] v]zwakt dan v]/]kt word51 en het e]/e door het trekk5 van e5 zw>t5 en het laat/e1 door het nogmaals uit de bus hal5 van e5 witt5 bal1 plaats hebb54 ,hoe me] witte ball5 m5 a*t]volg5s getrokk5 heeft1 hoe ligt] to* geheel v]/oorba> de dan me] geprononce]de oorzaak er van1 namelijk e5 van bov5gemelde accid5tele ov]he]s*5de om/&igh$51 zal word54 ,de kansrek5+1 wa>bij er ge5 door de w]k+ d] wet d] ges*iktmak+ niet geheel uitgewis*t5 invlo$ d] vorige rekk+5 op de volg5de aang5om5 wordt1 toont aan dat1 na>mate er me] trekk+5 g$aan word51 de kans1 dat m5 ev5veel zw>te als witte ball5 zal trekk51 groot] wordt4 ,dit ont/aat doordat bij dit geval e5 groot] aantal v]s*ikk+5 tuss*5 de witte en zw>te ball5 mogelijk is dan bij de &]e gevall51 en 9 zoov]re zal dit geval elk di] &]e 9 onregelmatigheid ov]treff51 en wel te me] hoe groot] het aantal trekk+5 is4 ,beh\d5s de voorwa>de1 dat de p]iodieke afwissel+ d] getrokk5 witte en zw>te ball5 er niet onregelmatig] bij is1 zal elk di] &]e gevall5 zi* aldus niet zoo dikwijls als het e]/e1 zie blz4 #cjh1 kunn5 h]hal54 ,de regelmatige groep]+ van witte en zw>te ball5 b9n5 e5e bus1 zal1 bij het s*udd5 ond] d5 invlo$ van all]lei v]&]lijke om/&igh$51 v]/oord word51 t]wijl hi]door e5e primitieve onregelmatige groep]+ d]zelv] k>akt] van onregelmatigheid niet tot buit5 zek]5 gr5s kan v]liez51 mits die witte en zw>te ball5 niet voor die s*udd5de beweg+5 id5tiek zijn4 ,regelmatige groep]+ d] ball5 b9n5 de bus oef5t nu op het s*udd5 dez] e5 d]gelijk5 invlo$ uit als de ov]s*iet5de spor5 van vorige regelmatige trekk+5 op de volg5de1 en t]wijl bij zulke regelmatigh$5 9 d5 tijd lang] gel$5 voorvall5 van m9d] invlo$ zijn op de regelmatigheid bij de volg5de1 zoo zal bij regelmatigheid 9 de ruimte1 die bij v]d] geleg5 plaats5 m9d] belett5 erg5s regelmatigheid te do5 ont/aan1 na>mate die plaats5 hi] v]d] van v]wijd]d zijn4 ,b9n5 e5e bus1 er zek]e v]h\d+ tuss*5 het aantal er 9 bevatte witte en zw>te ball5 be/a&e1 zoo zal b9n5 vakk5 di] bus1 e5 groot aantal ball5 bevatt5de1 bij e5e ze] regelmatige wijze van groep]+ dez]1 desniettem9 ongeve] dezelfde v]h\d+ tuss*5 de witte en zw>te ball5 be/aan dan b9n5 de gans*e bus4 ,weg5s het groote aantal d] ball5 b9n5 elk di] vakk51 zal to* regelmatigheid bij e5 d]zelve alsw>e 9 de ruimte v] van die b9n5 de aangr5z5de vakk5 v]wijd]d zijn1 en er aldus we9ig invlo$ op uitoef55 #hh4 ,buit5di5 zull5 bij onregelmatige s*udd+ d] bus1 uit zulke vakk51 wa> b9n5 de v]h\d+ voor de witte ball5 gun/ig] is dan b9n5 de aangr5z5de vakk51 er me] witte ball5 uitgaan dan er w$] b9n5 kom54 ,om dit &]s te do5 uitvall51 z\d5 me] dezelfde witte ball51 uit zulk e5 vak door s*udd+ gegaan zijnde1 er w$] door s*udd+ 9 t]ug moet5 kom51 en aldus deze1 ond] d5 invlo$ van vele om/&igh$5 zijnde1 e5e regelmatigheid teweeg br5g5 veel groot] zijnde dan die teweeggebragt door het be/aan van ongeve] dezelfde v]h\d+ tuss*5 de witte en zw>te ball5 b9n5 elk di] vakk54 ,zoo deze integ5deel we9ig ball5 bevatt51 zal het omgeke]de het geval zijn1 zoodat b9n5 die betrekkelijk kle9e vakk5 de v]h\d+5 tuss*5 de witte en zw>te ball5 op e5e ze] onregelmatige wijze zull5 v>i]54 ,b9n5 veel ball5 bevatt5de buss5 zull5 voorts die betrekkelijk kle9e vakk51 wa>bij de v]h\d+ tuss*5 de witte en zw>te ball5 ze] v>ie]t1 iets groot] zijn dan b9n5 kle9e m9d] ball5 inh\d5de buss54 ,ges*ud word5de v]s*ill5de vo*t5 bevatt5de vat5 kunn5 met buss51 ontzett5d veel uit]/ kle9e ball5 van v]s*ill5de kleur bevatt5de1 v]gelek5 word54 ,elk d] nog te ond]s*eid5 kubieke ruimt5 b9n5 zulk e5 m5gsel zal e5 uit]/ groot aantal molecul5 van die v]s*ill5de vo*t5 bevatt51 en aldus b9n5 elk di] zoo kle9e ruimt5 de v]h\d+ tuss*5 de v]s*ill5de vo*t5 uit]/ nabij dezelfde moet5 blijv5 als b9n5 het gans*e vat1 zoo hi] b9n5 de v]m5g+ de v]s*ill5de vakk5 zoo onregelmatig mogelijk is4 ,b9n5 ruimt51 betrekkelijk we9ig vo*tdeel5 bevatt5de1 zal alsdan wel is wa> die v]h\d+ v>i]51 edo* die ruimt51 zoo kle9 zijn1 dat zij zelfs met het /]k/ gewap5de oog niet te ond]s*eid5 zijn4 ,/elt m5 dat zek]e beslot5e ruimte1 e5 uit]/ groot aantal poeij]deel5 met all]lei onregelmatige snelh$5 begiftigd1 bevat1 zoo zal elk ond]deel di] ruimte1 dat gemiddeld e5 ze] groot aantal di] poeij]deel5 z\ inh\d51 er /e$s nabij ev5veel en ev5veel als de &]e ev5 groote ond]deel5 bevatt54 ,om dit to* &]s te do5 word51 en bijv4 b9n5 e5 di] deel5 betrekkelijk belangrijk me] poeij]deel5 te do5 kom51 z\d5 deze om de gr5z5 van dit deel gelijktijdig hi] na> toe g]igte snelh$5 moet5 v]krijg51 hetge5 iets ze] regelmatigs z\ zijn1 en onmogelijk wordt1 zoo die snelh$5 ond] d5 invlo$ zijn van e5 m5igte van om/&igh$54 ,zoo da>5teg5 b9n5 zulk e5 ond]deel er belangrijk me] van die poeij]deel5 dan b9n5 omligg5de geleg5 zijn1 zal de ov]maat di] poeij]deel5 door all]lei snelh$51 door die 9 de e5e rigt+ e]d]1 door die 9 &]e rigt+5 lat]1 uit zulk e5 ond]deel gebragt word5 #hi4 ,word5 aan zulke poeij]deel5 snelh$5 m$eg$eeld ond] d5 invlo$ e5] enkele ov]he]s*5de om/&igheid1 dan kan da>5teg5 d]zelv] dig!id van groep]+ b9n5 elk di] ond]deel5 ze] gaan v]s*ill54 ,dit heeft bijv4 plaats1 zoo m5 met de h& /rijkt ov] e5 deel e5] laag poeij]4 ,alsdan kom5 ze] vele digt bij en ond] elk&] geleg5 poeij]deel5 ond] d5 invlo$ di] bij alle op dezelfde wijze w]k5de om/&igheid1 die kla>blijkelijk voor die poeij]deeltjes niet als de gezam5tlijke w]k+ van uit]/ vele om/&igh$5 geld5 kan1 da> 9 dit geval deze bij elk d] poeij]deel5 op e5e &]e wijze w]k5 z\4 ,dit laat/e is bijv4 het geval1 zoo elk di] deeltjes beweegt t5gevolge d] gezam5tlijke aantrekk+ van al de ov]ig54 ,de gezam5tlijke w]k+ van al de om/&igh$5 is alsdan voor elk d] poeij]deel5 v]s*ill5d en bezit di5t5gevolge e5 k>akt] van algeme5heid4 ,dit is insgelijks het geval bij het op blz4 #aeh gemelde /]r5/elsel4 ,voor de hemelboll5 hi]van be/aat er zek]e kans om digt bij elk&] bij hun p]ihelium1 en v] van elk&] bij hun aphelium te ligg51 zull5de die e]/e kans veel kle9] dan de twe$e zijn4 ,hi]uit volgt dat bij ruimt51 ze] veel van die /]r5 bevatt5de1 de v]h\d+ tuss*5 de /]r51 digt bij hun p]ihelium en digt bij hun aphelium geleg51 weg5s d5 invlo$ van e5e m5igte van om/&igh$51 op het mee/e sle*ts we9ig zal kunn5 v>i]51 do* dat bij v]zamel+5 van sle*ts we9ig /]r51 die v]h\d+5 /]k zull5 v]s*ill51 zoo de ligg+ di] hemelboll5 met betrekk+ tot elk&] ze] onregelmatig is4 ,het aanzi5lijk v]s*ill5 di] v]h\d+ bij die elk ze] veel /]r5 bevatt5de ruimt5 z\ v]eis*51 ( dat b9n5 deze me] /]r5 dan gemiddeld bij hun p]ihelium1 ( bij hun aphelium geleg5 zijn1 do* 9 beide gevall5 z\ er iets bijzond]s moet5 plaats hebb51 9 het e]/e1 dat veel /]r5 bij p>5 bijna tegelijk 9 hun p]ihelium kom51 9 het twe$e1 dat zij bij hun aphelium tegelijk van alle kant5 ev5 /]k aangetrokk5 word51 e5e onmogelijke regelmatigheid weg5s de v]&]lijke aantrekk+ van elk di] /]r5 door e5e ontzaggelijke m5igte van &]e4 ,hoe /]k] nu bij v]s*ijnsels de w]k+ van ze] vele v>ir5de om/&igh$5 blijft1 hoe moeijelijk] enkele om/&igh$5 ov]he]s*5de zull5 w]k51 en dit z\ bij het gemelde /]r5/elsel /e$s 9 hooge mate het geval zijn1 zoo niet de hemelboll5 zie blz4 #afa1 t5gevolge d] wrijv+ teg5 elk&] bij bots+1 zulke korte ban5 kond5 v]krijg51 dat zij ond] de ze] ov]he]s*5de aantrekk+ van e5 hunn] g$ur5de lang5 tijd kunn5 blijv54 ,zoo de op blz4 #cac gemelde poeij]deel5 langs flaauw gebog5e kromme lijn5 beweg51 zal er iets regelmatigs bij hunne snelh$5 be/aan4 ,op het mee/e onregelmatig zull5 deze zijn1 zoo zij ov] betrekkelijk de grootte di] poeij]deeltjes ze] kle9e di/anti5 all]lei rigt+5 v]krijg51 ( &]s gezegd1 zoo die poeij]deeltjes 9 uit]/ onregelmatige trill5de beweg+ zijn1 en elk d]zelve dezelfde bur51 met betrekk+ wa>van het op de onregelmatig/e wijze dan nad]t dan zi* v]wijd]t1 beh\dt1 dat is wanne] die poeij]deeltjes molecul5 zijn van e5e vloei/(1 wa>bij ov]mat5 van af/oot+ het digt bij e5 en ov]mat5 van aantrekk+ het v] van e5 kom5 d] molecul5 teg5ga&e1 deze1 nadat zij ze] kort zi* 9 e5e rigt+ bewog5 hebb51 geheel van rigt+ v]&]54 ,/elt m5 v]d] dat die deel5 one9dig kle9 en one9dig digt bij elk&] geleg5 zijn1 zoodat elke kle9/ e9dige ruimte e5 one9dig aantal er van bevat1 zoo zal1 zoo b9n5 elk di] ruimt5 de toe/& di] gasdeel5 volmaakt id5tiek is met die b9n5 de &]e gelijk en gelijkvormige ruimt51 de onregelmatige toe/& di] gasdeel5 niet m9d] word51 omdat1 na> aanleid+ van blz4 #caa1 de regelmatigheid van iets niet v]groot door gelijkvormigheid met iets &]s betrekkelijk one9dig v] er van geleg51 ( &]s gezegd1 dat tuss*5 beid5 e5 one9dig aantal zak51 hi] gasdeel51 geleg5 zijn4 ,9 zulk e5 toe/& moet nu na> ons inzi5 zie blz4 #aga de e!r1 voor zoov]re deze niet ond] d5 invlo$ d] hemelboll5 is1 v]ke]51 en aldus die toe/& niet sle*ts zie blz4 #agd uit]/ zam5ge/eld en onv]&]lijk1 ma> tev5s onregelmatig zijn1 zoodat de w]k+ d] wet van ges*iktmak+1 door de v]op5b>+5 d] zelf/&igheid door beweg+ zie blz4 #beg me] tot de natuur van d5 e!r te do5 nad]51 h5 niet sle*ts m9d] v]&]lijk1 ma> tev5s m9d] regelmatig doet word54 ,bij v]damp+1 ov]gang van gewone snelh$5 9 zie blz4 #bea g$urig geheel van rigt+ v]&]5de w>mtetrill+51 bij v]brek+5 van toe/&5 van onva/ moleculair ev5wigt 7zooals bijv4 bij vo*t5 b5$5 het vriespunt afgekoeld7 bij de s*eid+ van va/e lig*am5 9 v]/uiv5de poeij]deel5 heeft dit insgelijks plaats4 ,het be/aan b9n5 d5 e!r van hemelboll51 wa>bij de dig!id van groep]+ d] atom5 veel groot] is dan bij d5 e!r1 is e5e regelmatigheid ont/aan door de ov]he]s*5de w]k+ d] aantrekk+skra*t di] boll5 zie blz4 #aei 9 beg9 van vorm+1 en wa>bij er dan e5e w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid1 wa>bij oorzaak en gevolg zi* w$]ke]ig v]/]k51 be/aat4 ,die aantrekk+skra*t is hi]bij gewee/ e5e op ze] veel /(deel5 op dezelfde wijze w]k5de om/&igheid1 en op d]gelijke wijze is al het regelmatige en aldus bijzond]e1 dat bij de v]op5b>+ d] zelf/&igheid door beweg+ be/aat1 ont/aan4 ,de w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid beg9t dit te do51 do* heeft zij dit regelmatige en bijzond]e voortgebragt1 zoo kan de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ v]s*ill5de bijzond]e en regelmatige zak5 zoodanig wijzig51 dat zij 9 h>monie met elk&] word51 ( &]s gezegd bij elk&] pass54 ,accid5tele om/&igh$51 w]k+5 zijnde d] wet d] v]&]lijkheid1 /or5 nu g$urig de door ov]he]s*5de en g$ur5de zek]5 tijd 9 w]k+ niet v]&]5de om/&igh$5 9 /& geh\d5 regelmatige zak51 do* be/aat hi] h>monie bij1 zoo zal de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ die alsdan afwijk+5 voortbr5g5de /or+5 tra*t5 te v]zwakk54 ,buit5di5 tra*t zij deze op e5e onregelmatige wijze te do5 voorkom51 zoodat1 als die afwijk+5 9 grootte v]s*ill51 en voor elk di] afwijk+5 van v]s*ill5de grootte zek]e kans tot ont/aan be/aat1 bij ze] veel van die afwijk+5 de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ de afwijk+5 van elke grootte tra*t te do5 voorkom5 9 v]h\d+ van d]gelijke kans van voorkom+4 ,9 h>monie met de l5gte d] be55 van m5s*5 v]krijg5 deze bijv4 op egaal t]re9 e5e voor h5 gemakkelijk/e l5gte van pas4 ,accid5tele afwijk+5 zull5 e*t] mak51 dat onwillekeurig1 dat is zond] dat e5e ov]he]s*5de om/&igheid t5gevolge van zek] voornem5 hi]toe leidt1 die pass5 na> beide zijd5 van di5 gemakkelijk/5 pas afwijk54 ,hoe groot] nu die afwijk+5 t] e5e ( &]e zijde zijn1 hoe moeijelijk] zij zull5 voorkom51 en nu zal de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ mak51 dat bij ze] veel pass5 de groote en kle9e pass5 niet regelmatig1 ma> onregelmatig afwissel54 en dat de pass51 het m9/e 9 grootte met d5 gemakkelijk/5 v]s*ill5de1 me] dan die1 er me] m$e v]s*ill51 zull5 voorkom5 #ij4 ,buit5di5 tra*t de w]k+ d] wet van ges*iktmak+1 zond] de h>monie tuss*5 bijzond]e en regelmatige zak5 te s*ad51 h5 me] algeme51 onv]&]lijk en onregelmatig te do5 word54 ,hoe onv]&]lijkheid en onregelmatigheid zam5 kunn5 gaan blijkt wel bij m5gsels van vo*t54 ,giet m5 bijv4 voorzigtig wat wijn b9n5 wat]1 zoo kan m5 mak5 dat beide vo*t5 zi* niet dadelijk egaal v]m5g51 en g$ur5de de v]spreid+ van d5 wijn b9n5 het wat]1 wordt dan de aanblik van het gevulde glas g$urig &]s4 ,s*udt m5 dit e*t] op e5e onregelmatige wijze1 zoo wordt het m5gsel ov]al egaal en de aanblik er van blijft /e$s d5zelfd54 ,het is voorts onjui/ dat onregelmatigheid /e$s gemis aan doel ( ges*ik!id z\ aantoon54 ,dat dit voor ons vaak het geval is1 komt hi] v&aan1 dat wij het onregelmatige bes*\w5 uit e5 bijzond] en bep]kt oogpunt1 ev5als bijv4 e5 d5kbeeldig wez5 ze] onregelmatige v]m5g+ van vo*tdeel5 van v]s*ill5de soort b9n5 ruimt5 sle*ts betrekkelijk we9ig vo*tdeel5 bevatt5de4 ,zoo wij da>5teg5 het onregelmatige kond5 bes*\w5 uit e5 ze] algeme5 oogpunt1 bijv4 op e5e wijze1 te v]gelijk5 met die wa>op wij de egale m5gsels van v]s*ill5de vo*t5 bes*\w51 zoo z\ dit begrip van wanorde en doelloo%eid1 door het onregelmatige v]wekt1 geheel bij ons v]dwijn54 ,wij hebb5 ons na> vele regelmatige toe/&51 door g$ur5de voor ons lange tijd5 /&va/ige om/&igh$5 ov]he]s*t1 ges*ikt1 en da>om s*ijnt ons het onregelmatige1 dat bij de opvolg5de gebeurt5iss5 op all]lei onvoorzi5e wijz5 v>iati5 teweeg br5gt1 onges*ikt4 ,dit e*t] v]&]t geheel1 wanne] m5 groep51 elk uit ze] veel gelijksoortige gebeurt5iss5 be/a&e1 bes*\wt1 en aldus de gebeurt5iss5 uit e5 alsw>e 9 tijd en ruimte me] v]hev5 /&punt wa>neemt4 ,regelmatigheid doet alsdan die groep5 v]s*ill5 en onregelmatigheid h5 gelijk word54 ,al onze /ati/ieke b]ek5+51 wa>bij m5 gebeurt5iss5 zooals geboort51 misdad51 ziekt5 enz4 bij groep5 van millio55 individu5 bes*\wt1 zijn dan ook gegrond op de /&va/igheid1 welke de uit]/ onregelmatige opvolg+ van zulke gebeurt5iss5 bij groote groep5 er van teweeg br5gt4 ,0 dit niet het geval1 zoo namelijk de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ het voorkom5 van d]gelijke gebeurt5iss5 niet ond] d5 invlo$ bragt van ze] vele accid5tele om/&igh$51 ma> zij da>5teg5 /e$s ond] d5 invlo$ van enkele om/&igh$5 /ond51 en de uitw]k+ hi]van1 weg5s d]zelv] v]b& dan met deze dan met g5e &]e om/&igheid1 /]k v]&]de1 zoo z\ het dan me] en dan m9d] voorkom5 van d]gelijke gebeurt5iss5 bij groote groep5 van individu51 ons ev5 onv]kla>ba> voorkom5 als het zi* bev9d5 van e5e groote ov]maat van witte ball5 bij veel bl9del+s*e trekk+5 uit e5e bus ev5veel witte als zw>te ball5 bevatt5de4 ,is da>5teg5 b9n5 die bus de ov]maat d] er 9 bevatte witte ball5 ev5 groot als bij de reeks van trekk+51 zoo zull5 deze ond] d5 invlo$ van vel]lei accid5tele om/&igh$5 kunn5 zijn1 en bij die a*t]e5volg5de trekk+5 de onregelmatigheid aldus ze] groot kunn5 zijn4 ,nu be/aat er v]s*il tuss*5 de om/&igheid dat die bus e5e groote m5igte van witte ball5 bevat1 en die wa>door uit e]/gemelde bus bij e5e reeks van trekk+5 er veel me] witte ball5 dan zw>te uit de bus te voors*ijn kom54 ,die e]/e om/&igheid1 bek5d ( niet1 w]kt namelijk /e$s op dezelfde wijze1 t]wijl de twe$e1 na>mate zij zus ( zoo met &]e om/&igh$5 9 v]b& /aat1 op geheel &]e wijz5 w]kt4 ,zij is v]gelijkba> met de voorkeur die m51 bij het zi5de trekk51 kan bezitt5 voor de e5e ( &]e regelmatige afwissel+ d] witte en zw>te ball5 bij de trekk+54 ,die voorkeur kan zus ( zoo zijn1 t5gevolge van e5e onnaspeurlijke aane5s*akel+ van oorzak5 en gevolg54 ,nu kan de aanbi$+ d] bus1 e5e ov]maat van witte ball5 bevatt5de1 ook wel aldus ont/aan1 ma> zal1 hoe ook ont/aan zijnde1 desniettem9 /e$s e5e om/&igheid zijn1 leid5de tot het bl9del+s trekk5 van me] witte dan zw>te ball54 ,hoe vel]lei om/&igh$5 bij de bl9del+s*e trekk+ van ball5 er ook van invlo$ zijn1 zij blijft /e$s d5zelfd5 invlo$ uitoef551 t]wijl da>5teg5 onbewu/e voorkeur voor de e5e ( &]e regelmatige wijze van trekk+ ond] d5 invlo$ van all]lei om/&igh$51 ev5ze] moet v]&]5 als de g$rag+5 van m5s*51 welke de speelball5 zijn van all]lei inblaz+5 #ia4 ,bij ons m5s*5 kunn5 het k>akt]1 het v]/&1 de positie enz4 v]gelek5 word5 met die v]h\d+5 tuss*5 de witte en zw>te ball5 b9n5 gemelde bus1 en de ond] d5 invlo$ van vel]lei accid5tele om/&igh$5 zijnde reeks van d5kbeeld5 met de aan all]lei invlo$5 blootge/elde beweg+5 d] h&5 bij de bl9del+s*e trekk+54 ,ook epidemis*e ziekt5 zijn van die /e$s d5zelfd5 invlo$ uitoef55de om/&igh$54 ,zij kunn5 to* niet1 zus ( zoo met &]e om/&igh$5 9 v]b& zijnde1 het aantal /]fgevall5 bij e5 groot getal individu5 v]groot5 ( v]kle954 ,hoe groot] het aantal v]&]lijke om/&igh$51 op e5ig v]s*ijnsel van invlo$1 is1 hoe kle9] de kans voor regelmatigheid bij dit v]s*ijnsel zal zijn4 ,het aantal di] v]&]lijke om/&igh$5 /e$s groot] blijv5de dan de groot/ e9dige groo!id1 zoo z\1 zoo de invlo$ van elk die om/&igh$5 ev5 groot 01 die regelmatigheid bij het v]s*ijnsel 7dat uit e5e reeks van met elk&] 9 v]b& zijnde gelijksoortige gebeurt5iss5 kan be/aan7 nul zijn4 ,dit is nu het geval niet1 want op zulk e5 v]s*ijnsel kunn5 van invlo$ zijn voore]/ enkele om/&igh$51 voorts e5 groot] aantal op e5e zwakk]e wijze1 nog e5 groot] aantal op e5e nog zwakk]e wijze enz41 zoodat die invlo$5 van al de v]&]lijke om/&igh$5 kunn5 uitg$rukt word5 door zek]e bre$te bezitt5de bundels van ord9at5 e5] kromme lijn met de bolle zijde na> de abciss5 z geke]d1 deze op e5e groot/ e9dige di/antie rak5de1 en met die z d] abciss5 en e5 ord9aat e5 e9dig5 inh\d omsluit5de4 ,die inh\d /elt dan voor het totaal d] invlo$5 van al die om/&igh$5 op het v]s*ijnsel1 en het is nu kla> dat voor zoov]re die invlo$5 uit]/ groot 9 aantal1 ma> uit]/ g]+ zijn 7bij di5 inh\d voorge/eld door het uit]/ lage1 ma> uit]/ lange deel er van1 het effect er van zal tra*t5 het v]s*ijnsel zoo onregelmatig mogelijk te do5 zijn4 ,nu kunn5 wel de /]k]e invlo$5 d] ov]ige e9dig 9 aantal zijnde om/&igh$5 7voorge/eld door het kort]e ma> hooge deel van gemeld5 inh\d7 dit v]s*ijnsel regelmatig tra*t5 te do5 word51 ma> kla>blijkelijk die regelmatigheid m9 ( me] ge/oord word54 ,zoo zull5 bijv4 de zuiv] elliptis*e ban5 d] planet5 om de zon niet sle*ts door de w]k+5 d] &]e planet51 ma> tev5s1 en dat wel op e5e voor ons onwa>neemb>e1 ma> uit]/ onregelmatige wijze1 door het onnoemelijk getal d] zi* v]plaats5de /]r5 ge/oord word54 ,die /or+ d] regelmatigheid zal bijv4 ook be/aan wanne] m5 bl9del+s ma> te gelijk e5e m5igte van ball5 uit de op blz4 #cjh gemelde bus trekt1 en zij dan mak5 dat de gelijktijdig getrokk5 ball5 niet bov5 zek] aantal tot de witte ball5 d] bus zull5 behoor54 ,bij het a*t]e5volg5s trekk5 van die ball51 z\ m5 bij elke trekk+ iets d]gelijks als 9 het zoo ev5 gemelde geval v]krijg51 zoo de indrukk5 van e5 aantal vroeg]e trekk+51 gelijk aan dat van de ball5 die m5 bij dit vorige geval tegelijk uit de bus trekt1 onv]flaauwd bleef be/aan4 ,dit is nu wel is wa> niet het geval1 edo* de v]flaauwde indrukk5 d] vorige trekk+51 gepa>d met de volg5de1 zull5 e5 geval vorm51 geleg5 tuss*5 het vorige en dat wa>bij de vorige trekk+5 van ge5 invlo$ op de volg5de zijn1 zoodat het zek]e m9imum van /or+ d] regelmatigheid er bij kle9] dan 9 het e]/e geval en groot] dan 9 het laat/e1 wa>9 dit m9imum nul is1 zal word5 voor zoov]re m5 de v]s*ijnsel5 bes*\wt met betrekk+ tot d]zelv] /]kte1 kan m5 h5 v]deel5 9 v]s*ill5de categori51 zoodat van die tot elk dez] categori5 behoor5de1 het e5e ( &]e di] v]s*ijnsels 9 ruimte en tijd en plaats heeft4 ,zoo kan bijv4 e5 di] categori5 bevatt5 w9d5 van v]s*ill5de /]kte4 ,ov]al 9 d5 atmosphe] en g$ur5de al d5 tijd van het be/aan dezes zal de lu*t circa 9 ru/1 ( 9 me] ( m9d] heftige beweg+ zijn4 ,t] w$]zijde van mee/ voorkom5de w9dsnelh$51 door vrij /&va/ige om/&igh$5 voor elke plaats bepaald1 be/aan er nu afwijk+51 met betrekk+ tot wi] opvolg+ op e5e zelfde1 ( wel gelijktijdige voorkom+ op v]s*ill5de plaats51 hetzelfde te zegg5 valt als zie blz4 #cag voor de afwijk+5 van e5e gemakkelijk/e l5gte van pas4 ,de nagelat5 spor5 d] snelh$5 van d5 w9d g$ur5de de vorige tijd5 op e5ige plaats en de m5igte d] om/&igh$5 op de w9dsnelh$5 van invlo$ zijnde1 moet5 bijv4 regelmatige afwissel+ van zwakke en /]ke w9d5 /or54 ,het lang na elk&] voorkom5 van hetzij ze] zwakke1 hetzij ze] /]ke w9d51 wordt re$s teg5gegaan door de hunne oorzak5 v]nietig5de gevolg5 er van4 ,9 het e]/e geval zal to* de dampkr+ door v]damp+ me] vo*tig word5 dan opdroog5 door de cond5satie van omhoog gevo]de damp51 da> wa> de met d5 w9d gepa>de rijz+5 van lu*t be/aan1 en die me]d]e vo*tigheid d] lu*t aanleid+ gev5de tot e5 groot] v]s*il 9 vo*tigheid er van op de e5e en &]e plaats1 en aldus tot e5 groot] v]s*il 9 ijlheid d] lu*t1 de rijz+5 en dal+5 d] lu*t en aldus ook d5 w9d bevord]5 #ib4 ,9 het &]e geval heeft het omgeke]de plaats1 do* die gevolg5 kunn5 niet belett51 dat bijv4 /orm5 9 d5 w9t] om de d]tig dag5 voorvall5 9 plaats van dit me] ongelijk te do54 ,die regelmatigheid kan sle*ts belet word5 door de op blz4 #cba gemelde invlo$5 van e5e ov]groote m5igte van v]&]5de om/&igh$54 ,e5e &]e di] op blz4 #cbc gemelde categori5 bevat de g$rag+5 d] m5s*5 jeg5s &]54 ,deze kunn5 to* weldadig1 welwill5d1 onv]s*illig1 onwelwill5d en misdadig zijn4 ,e5e d]de categorie bevat de toe/&5 van geb\w5 met betrekk+ tot br&1 en m5 heeft hi]bij1 hevig br&51 flaauw br&51 de nabijheid van br&5de geb\w51 ( het bevatt5 van br& v]oorzak5de voorw]p54 ,ook hi]bij zull5 de afwijk+5 van d5 gemiddeld5 toe/&1 na>mate zij groot] zijn1 9 to5em+ /]k] belet word5 door de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ en door de op blz4 #beh en #cjj gemelde w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid1 zooals bijv4 bij de me] afdo5de pog+5 tot bluss*+ van hevige dan van flaauwe br&54 ,de w]k+ di] beide wett5 be/aat ook bij de positieve en negatieve afwijk+5 9 m5igvuldigheid van v]s*ijnsels van zek]e gemiddelde m5igvuldigheid van voorkom+4 ,bij al deze gevall5 zal niet sle*ts de op blz4 #cba gemelde w]k+ het regelmatig er van voorkom51 ma> tev5s1 zooals zoo ev5 gezegd is1 het veel ( we9ig voorkom5 er van teg5gew]kt word51 en dit laat/e met alsw>e groot]e kra*t dan het e]/e ges*i$54 ,de w]k+ van de wet van ges*iktmak+ gaat bijv4 /]k] teg5 het ze] rijk word5 van me] m5s*5 dan gewoonlijk1 dan het h]haald door h5 trekk5 van hooge prijz5 uit e5e lot]ij1 want er be/aan vele v]s*ijnsels wi] m5igvuldigheid van voorkom+1 enkel weg5s de er door teweeg gebragte regelmatigheid1 door de op blz4 #cba gemelde w]k+ d] wet van ges*iktmak+ teg5gaan wordt1 en dit is bijv4 met de zooev5 gemelde h]haalde trekk+ van prijz5 het geval4 ,p]iodiciteit1 bijv4 het a*t]volg5s dan dikwijls en dan zeldzaam voorkom5 van v]s*ijnsels wordt1 als zijnde e5e soort van regelmatigheid1 door accid5tele ov]he]s*5de om/&igh$5 voortgebragt1 do*1 wanne] de op blz4 #bfg gemelde w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid dit dikwijls voorkom5 teg5gaat1 door het1 zooals op blz4 #beh gezegd is1 negatief word5 van het e]/e v]s*ijnsel1 zal op di5 ov]vlo$ s*a>/e1 da>na w$] ov]vlo$ enz4 volg51 en er aldus van liev]l$e v]zwakk5de s*ommel+5 en p]iodiciteit ont/aat4 ,deze zal alsdan door de op blz4 #cba gemelde w]k+ ev5ze] ge/oord word5 als de uitw]k+ d] zie blz4 #cji de h]hal+ d]zelfde zaak voortbr5g5de ov]he]s*5de om/&igh$54 ,bij het s*iet5 na> e5e s*ijf1 zull5 bijv4 de /]k/e afwijk+5 t] regt]zijde sle*ts1 weg5s de alsdan niet onregelmatige afwissel+ er van met gemiddeld veelvuldig] voorkom5de kle9]e regts*e afwijk+51 belet word5 9 aantal veel groot] dan gemiddeld voor te kom51 zoo de s*utt] niet het d5kbeeld v]krijgt1 dat hij dikwijls zoo /]k mis s*iet5de als voor hem mogelijk is1 zi* gaat inspann5 om jui/] te s*iet54 ,9 dit geval bep]kt de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ niet sle*ts het miss*iet5 bij elk s*ot1 ma> tev5s de h]hal+ er van4 ,dit is insgelijks het geval bij de mee/e feit5 wa>m$e de /ati/iek zi* bezig h\dt1 zooals bijv4 misdad51 /]fgevall5 enz4 do* dit is niet de e5ig/e r$5 wa>om ond] ze] veel individu5 die voorvall5 b9n5 ev5 groote tijd5 circa ev5 veelvuldig voorkom54 ,da>toe draagt ook bij e5 ons onbewu/ v]b& wa>9 zij1 door tuss*5kom/ e5] m5igte van v]s*ijnsels1 tot elk&] /aan1 wa>door zij1 weg5s de op blz4 #cba gemelde r$5 9 tijd en ruimte onregelmatig moet5 voorkom51 omdat er &]s1 hetzij bij gelijktijdig voorvall5de v]s*ijnsels1 hetzij bij de a*t]geblev5e spor5 van vroeg]e v]s*ijnsels met betrekk+ tot de huidige1 te veel regelmatigheid z\ ont/aan4 ,v&a> dat er niet1 al?ans niet buit5 zek]e gr5z51 gelijktijdig 9 e5ig l&1 zooals m5 zegt bij toeval1 ze] veel me] dief/all5 dan gemiddeld gepleegd word51 en dat ev5m9 kort nadi5 dit aantal veel kle9] dan gemiddeld wordt1 zond] dat de ju/itie en p>ticuli]5 intuss*5 waakzam] geword5 zijn en het /raff5 d] dief/all5 v]s*]pt is4 ,die dief/all5 zijn te v]gelijk5 met het trekk5 van bijv4 gele ball5 uit e5e bus1 ball5 van all]lei &]e kleur5 bevatt5de1 op e5e onbewu/e wijze voor het gevoel ond]s*eid51 en wi] trekk+ met het voorvall5 van de v]s*ill5de &]e feit51 welke 9 de plaats van dief/all5 kunn5 plaats hebb51 v]gelijkba> is2 t]wijl de v]spreid+ en de v]h\d+ di] ball5 van v]s*ill5de kleur b9n5 de bus1 v]gelijkba> is met d5 /& van zak5 aanleid+ gev5de tot die gelijktijdig voorvall5de feit5 van v]s*ill5de soort4 ,bij elke trekk+1 e5 groot aantal ball5 bevatt5de1 zull5 de getrokk5 gele ball5 niet buit5 zek]e gr5z5 9 v]h\d+ tot al die gelijktijdig getrokk5 word5de ball5 kunn5 afwijk5 van d]zelv] v]h\d+ tot het totale aantal ball5 b9n5 de bus1 omdat er &]s bij elk di] trekk+5 e5e te groote regelmatigheid z\ ont/aan4 ,ev5zoo bij de gelijktijdig ma> op v]s*ill5de plaats5 gepleegde dief/all54 ,niet sle*ts heeft de /& van zak5 op elke plaats invlo$ op de alda> gepleegde dad51 ma> tev5s 9 zwakk]e mate ook die op &]e plaats54 ,niet alle5 hebb5 de &]e dad51 t] plaatse wa> de dief/al ges*i$t tegelijk hi]m$e plaats hebb5de1 ma> tev5s die en aldus ook de dief/all5 op &]e plaats5 gepleegd1 invlo$ op e]/gemeld5 dief/al #ic4 ,op blz4 #caa hebb5 wij gezegd dat1 wanne] 9 de ruimte alsw>e tuss*5 gelijksoortige gebeurt5iss5 er e5e m5igte &]e geleg5 zijn1 zij1 door met betrekk+ tot elk&] regelmatig ( onregelmatig 9 te vall51 ze] we9ig bijbr5g5 tot de regelmatigheid van het geheel1 en als onafhankelijk van elk&] ont/aan bes*\wd kunn5 word54 ,m5 behoeft aldus het gelijktijdig voorvall5 van bijv4 dief/all5 sle*ts te bes*\w5 ov] zulk e5 ruimte1 dat er alda> gemiddeld ze] veel ongeve] gelijktijdig ges*i$54 ,is nu dit aantal buit5gewoon veel groot] dan gemiddeld1 zoo be/aat er e5e regelmatigheid welke de vru*t moet zijn van e5ige accid5tele ov]he]s*5de om/&igh$5 tegelijk bij al die plaats51 wa> die dief/all5 begaan word51 van invlo$ zijnde4 ,die regelmatigheid moet to* e5e oorzaak bezitt51 da> op blz4 #cba aangetoond1 is1 dat die oorzaak niet 9 het totaal d] ze] g]+e invlo$5 van e5 uit]/ groot aantal om/&igh$5 kan be/aan1 wordt aldus het be/aan di] e]/e oorzaak ontk5t door iem& die regelmatigheid aan het toeval toes*rijft1 zoo bek5t hij tev5s dat de laat/e oorzaak alle5 be/aat1 en deze kan sle*ts1 zooals op blz4 #cba gezegd is1 onregelmatigheid en ge5e zoog5aamde toevallige regelmatigheid voortbr5g54 ,hi]uit blijkt tev5s dat bijv4 dief/all5 op v]s*ill5de plaats51 zooals m5 zegt1 onafhankelijk van elk&] gepleegd1 invlo$5 op elk&] uitoef551 die te zam5 met vel]lei &]e ev5 we9ig wa>neemb>e invlo$5 niet v]wa>loosd mog5 word51 want zij behoor51 ( tot die m5igte van ze] g]+e invlo$5 wa>door1 zooals op blz4 #cba gezegd is1 onregelmatigheid ont/aat1 ( zij word5 teweeg gebragt door de enkele ov]he]s*5de om/&igh$5 bij die v]s*ill5de plaats5 tegelijk w]k5de1 wa>door er bij het voorkom5 di] dief/all5 regelmatigheid kan ont/aan4 ,alsdan kan m5 niet met jui/heid zegg51 dat de dief/all5 onafhankelijk van elk&] gepleegd word51 zoodat1 wanne] bijv41 bij gemis aan afspraak van diev5 op vel]lei plaats51 ( van d]gelijke om/&igh$51 m5 bij de gewone wijze van sprek5 mag zegg51 dat die dief/all5 niet &]s dan onafhankelijk van elk&] kunn5 gepleegd zijn1 zoo zij ond] d5 invlo$ d]zelfde enkele op v]s*ill5de plaats5 tegelijk w]k5de ov]he]s*5de om/&igh$5 ont/aan zijn1 deze al ze] zwak moet5 zijn1 en de er door teweeg gebragte regelmatigheid1 door de op blz4 #cba gemelde w]k+1 noodzakelijk ze] /]k ge/oord moet word54 ,wanne] de om/&igh$51 van invlo$ op gelijksoortige v]s*ijnsels1 wi] wijze van h]hal+ 9 tijd ( ruimte m5 w5s*t na te gaan1 ook ond]l+ me] op elk&] van invlo$ zijn1 zal de regelmatigheid bij die voorkom+ di] v]s*ijnsels b9n5 naauw]e gr5z5 beslot5 blijv54 ,enkele di] om/&igh$5 zull5 dan to* moeijelijk] e5 e5ig5 tijd aanh\d5d5 ov]he]s*5d5 invlo$ 9 d5zelfd5 gee/ kunn5 blijv5 uitoef551 omdat alsdan de groot]e invlo$ van &]e om/&igh$5 er op dit g$urig me] v]h9d]t4 #id ,dit zal insgelijks het geval zijn1 zoo die invlo$ van e5v\dig5 a>d is1 omdat dan elk di] om/&igh$5 me] ge9flu5ce]d wordt door elk d] &]e op e5e wijze 9 v]h\d+ d] aanrak+ tuss*5 beide1 en e]/gemelde om/&igh$5 g$urig met &]e1 ( op e5e &]e wijze met dezelfde om/&igheid 9 aanrak+ kom54 ,zijn da>5teg5 die invlo$5 van me] zam5ge/eld5 a>d1 zoo kan e5e om/&igheid me] ongevoelig blijv5 voor vele &]e wa>m$e zij 9 directe aanrak+ komt1 en da>5teg5 /]k d5 invlo$ ond]v9d5 van enkele om/&igh$51 9 tijd ( ruimte er betrekkelijk v] van v]wijd]d4 ,dit is 9 /]ke mate het geval bij de om/&igh$5 da>ge/eld door de wijze van d5k+ die m5 will5 noemt4 ,iem& wil1 t5gevolge e5] voor geheele wijzig+ ze] vatb>e gril1 bijv4 witte ball5 uit e5e bus nem51 en1 (s*oon dan zw>te ball5 me] bij de h& kunn5 ligg51 neemt hij to* moeijelijk] te b]eik5 witte ball54 ,zoo zull51 wanne] de diev5 nem5 wat het gemakkelijk/e en met het m9/e geva> te /el5 is1 de g$ur5de elke week gepleegde dief/all5 ond] e5e groote bevolk+1 weg5s gebrekkige onregelmatigheid van voorkom+ m9d] v]&]51 dan zoo die dief/all5 gepleegd word5 nadat d]zelv] dad]s b]ek5+5 gemaakt hebb54 ,tuss*5 twee hav5s v>5de /ooms*ep51 wi] ma*9es /e$s met ev5veel kra*t w]k51 en die aan all]lei w9d5 en accid5tele /room5 blootge/eld zijn1 zull5 langs de di/antie tuss*5 die twee hav5s /e$s op e5e vrij onregelmatige wijze v]spreid moet5 zijn4 ,hangt da>5teg5 de kra*t wa>m$e de ma*9es di] va>tuig5 w]k5 af van d5 wil hunn] gezagvo]d]s1 zoo zal die v]spreid+ regelmatig] kunn5 zijn1 al be/aat er ge5e dit bevord]5de afspraak tuss*5 die gezagvo]d]s4 ,ge/eld dat de w]k+ van d5 wil di] gezagvo]d]s niet be/aat1 zoo zull5 bij gemelde va>tuig51 bij zek]e regelmatige v]spreid+ van sommige hunn]1 de w9d51 de /room51 golv5 enz4 invlo$51 wa>bij de indruk di] regelmatigheid be/aat1 op de &]e va>tuig5 ov]br5g54 #ie ,gezam5tlijk met de voorga&e1 be/aan nu bij die ov]ige va>tuig5 e5 uit]/ groot aantal &]e invlo$5 van wat] en lu*t1 welke1 zooals op blz4 #cba gezegd is1 door hun aantal en hunne v]&]lijkheid iets onregelmatigs zull5 tra*t5 teweeg te br5g54 ,zoo aldus de m9 ( me] regelmatige ligg+ di] ov]ige va>tuig51 9 v]b& met die d] e]/gemelde bes*\wd1 e5e /]k]e regelmatigheid1 dan door de ligg+ van e]/gemelde va>tuig5 wordt voortgebragt1 da>/elt1 di55 de van deze op die &]e va>tuig5 ov]gebragte regelmatige invlo$5 /]k] te zijn1 en zi* hi]bij te p>5 aan d]gelijke invlo$5 bij die ov]ige va>tuig54 ,dit kan na> ons inzi51 niet &]s ges*i$51 dan zoo die m9 ( me] regelmatige invlo$5 bij elk va>tuig aanwezig en van de &]e er na> toe ov]gebragt1 door enkele voor al de va>tuig5 9 d5zelfd5 gee/ w]k5de om/&igh$5 word5 voortgebragt4 ,ond] de om/&igh$51 op de ligg+ di] va>tuig5 van invlo$ zijnde1 behoort e*t] ook de beh&el+ er van door d]zelv] bemann+4 ,al wordt nu die beh&el+ geheel bepaald door de betrekk+ di] va>tuig5 met de w9d51 golv5 en /room51 zoo zal veel hi]van op die bepal+ di] beh&el+ van ze] we9ig en enkele zak51 hi] en nu &]s dan eld]s en lat]1 van veel invlo$ kunn5 zijn4 ,die beh&el+ kan aldus /aan ond] d5 ov]he]s*5d5 invlo$ van enkele1 vol/rekt niet /e$s op dezelfde wijze van invlo$ zijnde1 accid5tele om/&igh$51 en da> zij /]k5 invlo$ uitoef5t op de ligg+ di] va>tuig51 deze alsdan gemiddeld me] ond] d5 invlo$ van enkele en gemiddeld m9d] ond] d5 invlo$ van ze] vele v]&]lijke om/&igh$5 kom54 ,dit nu is wel is wa> ge5e be/5dige oorzaak van me] regelmatige ond]l+e ligg+ di] va>tuig51 ma> wel e5e oorzaak1 wa>door de invlo$5 van ze] vele v]&]lijke om/&igh$5 er op zwakk] kunn5 word54 ,het is aldus mogelijk dat alsdan de op blz4 #cba gemelde w]k+1 wa>door de regelmatigheid teg5gegaan wordt1 zwakk] wordt4 ,e5e ov]he]s*5de om/&igheid kan erg5s1 zooals op blz4 #cji gezegd is1 regelmatigheid voortbr5g51 en e5e &]e ov]he]s*5de om/&igheid eld]s e5e &]e regelmatigheid v]oorzak51 zond] dat beide soort5 van regelmatigheid1 weg5s het v]b& wa>9 zij tot elk&] /aan1 iets regelmatigs vorm54 ,is dit da>5teg5 wel het geval1 en zelfs zoo op beide plaats5 er ge5e regelmatigheid be/aat1 ma> onregelmatigh$51 welke1 door bijv4 m9 ( me] id5tiek te zijn1 weg5s d]zelv] ond]l+ v]b& e5e regelmatigheid da>/ell51 zoo moet deze door voor beide plaats5 geme5s*appelijke ov]he]s*5de om/&igh$5 teweeg gebragt word54 ,&]s to* z\ de weg5s dit ond]l+e v]b& ont/a&e regelmatigheid zond] oorzaak zijn1 en aldus de ook met betrekk+ tot dit ond]l+e v]b& onregelmatigheid voortbr5g5de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ alle5 he]s*54 ,na> mate e*t] die twee plaats5 9 de ruimte1 ( wanne] het tijd/ipp5 geldt wa>op die1 weg5s hun ond]l+ v]b&1 regelmatigheid voortbr5g5de gebeurt5iss5 plaats hebb51 deze 9 d5 tijd v]d] van elk&] geleg5 zijn1 dat is1 wanne] er tuss*5beide alsw>e me] gebeurt5iss5 ligg51 zull5 de om/&igh$51 regelmatigheid weg5s ond]l+ v]b& voortbr5g5de1 bij dezelfde /]kte di] regelmatigheid1 zwakk] kunn5 zijn4 ,de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ zal dan to*1 door tuss*5kom/ d] invlo$5 van e5e ze] groote m5igte van om/&igh$51 bij de twe$e plaats de regelmatigheid met betrekk+ tot hetge51 op de e]/e plaats ges*i$ is1 sle*ts kunn5 /or51 voor zoo v]re hetge5 alda> ges*i$ is1 bij die twe$e plaats van invlo$ is4 ,is nu die v]zwakk+1 bij groot]e betrekkelijke v]wijd]+ 9 tijd ( ruimte1 /]k] dan die d] om/&igh$51 bij beide plaats51 ( op beide tijd/ipp51 e5e1 zooals hi]bov5 gezegd is1 door ond]l+ v]b& ont/a&e regelmatigheid voortbr5g5de1 zoo zal deze bij groote v]wijd]+ 9 ruimte ( tijd groot] kunn5 word5 #if4 ,zoo bijv4 ?ans erg5s 9 ,europa iem&1 de kleur d] ball5 ond]s*eid5de1 e5e reeks hi]van uit e5e bus trekt1 en ov] e5e eeuw iem& &]s 9 ,am]ika dit ook doet1 zal de e]/e reeks van trekk+5 zek]e invlo$5 hoe g]+ ook op de &]e uitoef551 en de regelmatigheid bij de v]h\d+ tuss*5 beide reeks5 van trekk+5 tot zek]5 graad hoe g]+ ook door op blz4 #cba gemelde w]k+ d] wet van ges*iktmak+ v]/oord word54 ,zoo er nu sle*ts 9 beide gevall5 sprake kan zijn om de witte ( zw>te ball51 met betrekk+ tot d]zelv] afwissel+1 sle*ts op e5 bepaald aantal v]s*ill5de wijz5 uit die bus te trekk51 kan de zu*t na> v>ieteit mak51 dat 9 beide gevall5 de trekk]s dit op al die wijz5 do51 en dat aldus 9 beide gevall51 9 tijd en ruimte zoov] van elk&] geleg51 er id5tieke reeks5 van trekk+5 plaats hebb54 ,de om/&igheid1 welke dan 9 die beide gevall5 tegelijk w]kt1 is de zu*t om uit buss51 witte en zw>te ball5 bevatt5de1 met ond]s*eid+ d] kleur51 deze bij de getrokk5 ball5 op e5 zek] aantal v]s*ill5de wijz5 te do5 afwissel54 ,zoo da>5teg5 9 beide gevall5 sle*ts e5e reeks van trekk+5 en wel bl9del+s g$aan wordt1 en dat 9 beide gevall5 de witte en zw>te ball5 op de onregelmatig/e1 ma> 9 elk di] gevall5 op volmaakt dezelfde wijze afwissel51 zoo di5t de invlo$ van e5e voor beide gevall5 geme5s*appelijke om/&igheid hi]van de oorzaak te zijn1 en zal deze die ov]e5/emm+ tuss*5 de beide reeks5 van trekk+5 moeijelijk] te weeg kunn5 br5g51 na>mate die reeks5 elk uit me] trekk+5 be/aan4 ,die voor beide reeks5 geme5s*appelijke om/&igheid kan 9 dit geval niet 9 e5e voorb$a*telijke imitatie 9 het twe$e geval van hetge5 9 het e]/e heeft plaats gehad be/aan1 en di5t dan wel d]zelv] invlo$ van de trekk+ 9 ,europa1 tot die e5e eeuw lat] 9 ,am]ika op e5e gelijksoortige wijze ov]gebragt te hebb5 als de spor5 di] geheele e]/e trekk+4 ,de oorzaak1 die ov]e5/emm+ tuss*5 beide reeks5 van trekk+5 voortbr5g5de en die deze v]/or5de1 moet5 aldus beide 9 dit geval uit]/ zwak zijn1 en zull5 dit nog me] word51 zoo tuss*5 de reeks5 van trekk+5 9 beide gevall5 er nog me] ligg51 omdat de invlo$5 d] e]/e trekk+ hi]door me] v]lor5 gaan dan door &]e zak54 ,de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ wis*t namelijk vooral zak5 uit door &]e er m$e gelijksoortige lat] voorvall5de zak51 zie blz4 #ahb1 want die uitwiss*+ ( liev] omzett+ ges*i$t niet van zelf1 hi]teg5 v]zet zi* de w]k+ d] wet d] traagheid4 ,m5 moet e*t] ze] voorzi*tig zijn bij de ontk5n+ dat bij gevall51 9 tijd en ruimte v] van elk&] geleg51 er ge5e ond]l+e regelmatigheid tuss*5 h5 kan ont/aan dan op dezelfde wijze wa>op die gevall5 zelve van invlo$ op elk&] zijn4 ,die regelmatigheid tuss*5 twee gevall5 kan to*1 ev5 als de absolute regelmatigheid bij e5 geval1 dikwijls ont/aan op wijz5 wel 9 zek]5 z9 gelijksoortig met die wij k5n5 en aldus niet door het toeval1 ma> op wijz5 buit5 onz5 kr+ van k5nis (1 weg5s h>e zwakte1 buit5 onz5 kr+ van wa>nem+ geleg54 ,de invlo$5 d] dad5 d] bewon]s dez] a>de op die d] bewon]s van de planeet ,v5us moet5 bijv4 uit]/ g]+ zijn1 en to* z\d5 al de bewon]s d] dagzijde dez] a>de onbewu/ bijna te gelijk iets gelijksoortigs kunn5 do51 en1 zoo de bewon]s d] dagzijde van ,v5us1 t5gevolge d] op blz4 #bcb gemelde w]k+ d] wet van ges*iktmak+1 gevoelig zijn voor de w>mte d] zon1 ook zij iets d]gelijks do54 ,e5 onwa>neemb>e v]m9d]+ d] w>mte d] zon1 t5gevolge van het ont/aan e5] zonnevlek1 z\ to* de oorzaak hi]van kunn5 zijn4 ,bij het geval van blz4 #cab be/aat er voor al de wa>neemb>e ruimt$eel5 van het m5gsel e5e om/&igheid1 welke zek]e ond]l+e regelmatigheid tuss*5 hetge5 bij die ruimt$eel5 be/aat1 namelijk de gelijkheid tuss*5 de v]h\d+ d] v]s*ill5de vo*t51 bij elk hunn] teweeg br5gt4 ,die om/&igheid is namelijk dat door ro]+ voor alle de quantiteit van het bijges*onk5 vo*t dezelfde wordt gemaakt4 ,wij besluit5 uit dit e5 en &]1 dat de regelmatigheid bij gevall5 en de ond]l+e regelmatigheid tuss*5 v]s*ill5de gevall5 b9n5 enge gr5z5 bep]kt is1 t5zij bijzond]e oorzak51 k5nelijk van &]5 a>d dan de invlo$5 tuss*5 de deel5 di] gevall51 ( tuss*5 deze laat/e ond]l+1 ha> voortbr5g51 en dat voorts de uitw]k+5 en het belangrijke van zulke regelmatigh$5 niet buit5 zek]e gr5z5 kunn5 afwijk5 van de /]kte di] bijzond]e oorzak54 ,deze w]k+ d] wet van ges*iktmak+ komt ons m5s*5 ze] te pas1 want1 omr+d van m9 ( m9d] regelmatige bijzond]e zak51 is het voor ons noodig de oorzak5 er van te k5n5 en hi]op te kunn5 rek551 en desniettem9 doet onze fantaisie ons somtijds geloov5 dat er regelmatige zak5 be/aan1 wa> wij wet5 dat de oorzak5 er van niet aanwezig kunn5 zijn4 ,dat regelmatigheid 9 tijd ( ruimte door enkele op v]s*ill5de tijd/ipp51 ( op v]s*ill5de plaats5 ov]he]s*5de om/&igh$5 voortgebragt moet word51 volgt alsw>e uit het be/aan van regelmatigheid 9 de h]hal+ ( p]iodieke h]hal+ d]zelfde zak54 ,voorts kan e5e gebrekkige regelmatigheid zam5ge/eld word5 uit e5e volmaakte regelmatigheid on e5e volslag5e onregelmatigheid4 ,bij het voorbeeld d] op blz4 #cbg gemelde dief/all5 heeft m51 al vall5 deze 9 tijd ( ruimte zoo onregelmatig mogelijk voor1 wel is wa> e5e h]hal+ d]zelfde zaak1 do* hi]voor te gelijk e5e 9 tijd en ruimte ov]he]s*5de om/&igheid1 namelijk die 9 e5e maats*appij tot dief/all5 aanleid+ gev5de4 ,be/aat er nu buit5 deze regelmatigheid e5e twe$e1 namelijk die1 welke met e5 vol/rekt onregelmatig voorkom5 di] dief/all5 zam5ge/eld1 vormt e5e gebrekkige regelmatigheid van voorkom+ er van1 zoo be/aat die twe$e regelmatigheid 9 e5e p]iodieke h]hal+ d]zelfde zaak1 en moet zij de vru*t van &]e ov]he]s*5de om/&igh$5 zijn4 #ig ,tr\w5s v]s*ijnsels1 ond] d5 invlo$ /a&e van v]s*ill5de om/&igh$51 tra*t m51 t5 e9de de invlo$5 elk dez] te v9d51 alsw>e te ontl$5 9 v]s*ill5de regelmatige v]s*ijnsels1 en wel 9 me]1 na>mate die om/&igh$5 me] 9 aantal zijn4 ,dan e*t] wordt de regelmatigheid van het result]5de v]s*ijnsel van me] zam5ge/eld5 a>d en me] onregelmatig1 en moet het zulks vol/rekt word5 als die er op van invlo$ zijnde v]&]lijke om/&igh$5 9 aantal onnoemelijk zijn1 en dat ge5e d]zelv] ov]he]s*t1 want 9 dit laat/e geval kan het v]s*ijnsel e5e op uit]/ zam5ge/elde wijze ge/oorde e5v\dige regelmatigheid v]toon51 zie ,noot blz4 #cbh4 ,op blz4 #bgh hebb5 wij aangetoond dat zak5 ge5e plotsel+e v]&]+5 er van 9 grootte kunn5 ond]gaan1 zoodat v]&]+5 er van 9 grootte aang$uid zull5 kunn5 word5 door de ord9at5 van n]g5s niet afg]onde hoek5 bezitt5de kromme lijn54 ,zoo aldus zak51 aan e5 /e$s groot] word5d5 drang tot v]groot+ ond]worp5 rak51 zal d]zelv] grootte g$ur5de de a*t]volg5de tijd/ipp5 door de ord9at5 e5] van af zek] punt oploop5de en met de bolle zijde na> de abciss5as geke]de kromme voorge/eld kunn5 word54 ,v]groot die drang lat] niet me]1 en wordt hij da>na /e$s kle9]1 om e9delijk nul te word51 zoo zal die kromme e5 buigpunt v]krijg51 v]volg5s /e$s flaauw] oploop5 en met de holle zijde na> de abciss5as geke]d zijn1 en e9delijk hi]m$e p>alel loop54 ,wanne] oorzaak en gevolg elk&] w$]ke]ig v]/]k51 en aldus de drang tot v]groot+ bij het gevolg /e$s v]snell5de groot] z\ word51 zoo de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ zie blz4 #bfb de v]groot+ d] oorzaak niet teg5g+1 zal dit gevolg wel is wa> aan e5 na zek]5 tijd /e$s trag]1 ma> nog /e$s to5em5d5 drang tot v]groot+ blootge/eld zijn1 ma>1 da> de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ ook de v]groot+ van dit gevolg tra*t teg5 te gaan1 en1 ev5 als bij de oorzaak1 9 /]k]e mate1 na>mate het groot] is1 het zijn1 ( er bij beide e5e e]/ toe en lat] afnem5de v]groot5de w]k+ be/aat4 ,de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ kan nu wel de v]groot+ van e5ig v]s*ijnsel ze] moeijelijk ma> niet onmogelijk mak51 en v]ke]t da>omtr5t /e$s 9 het geval van als bij e5e van d]zelv] w]k+51 namelijk d5 teg5/& van het wat] teg5 drijv5de va>tuig54 #ih ,hoe snel ook deze beweg51 de v]groot+ d] voort/uw5de kra*t kan desniettem9 e5e (s*oon uit]/ g]+e v]groot+ d] snelheid van het va>tuig teweeg br5g54 ,v&a> dat alsdan de op blz4 #ccf gemelde ojiefvormige kromme1 wi] ord9at5 de a*t]volg5de groott5 van het bov5gemelde gevolg v]s*ijnsel aangev51 e]/ bij e5e one9dig groote abcis en e5e e9dig groote ord9aat met de abciss5as p>alel zal loop54 #ii ,ge/eld dat nu de /oomma*9e van dit va>tuig /]k] ge/ookt wordt1 na>mate de snelheid hi]van me] b$raagt1 zoo zal de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ de v]/]k+ van het vuur /e$s me] gaan belemm]51 en kla>blijkelijk zulk e5 va>tuig e]/ v]snell5de1 ma> lat] v]trag5de 9 snelheid to5em51 zond] dat ooit de aanwas 9 snelheid geheel oph\dt4 ,dit zal insgelijks het geval zijn1 zoo het gevolg1 hi]bij de snelheid van het va>tuig1 de oorzaak1 hi]bij het /ok5 d] ma*9e1 niet v]/]kt4 ,ook dan zal het gevolg1 (s*oon niet noem5swa>dig nimm] geheel oph\d5 met 9 grootte toe te nem51 do* dit wel bij de oorzaak het geval zijn4 ,deze zal e]/ v]snell5de da>na v]trag5de en na zek]5 e9dig5 tijd 9 het geheel niet me] to5em5 aldus ev5 als de ord9at5 d] op blz4 #ccf gemelde ojiefvormige kromme4 ,op blz4 #cjg hebb5 wij gezegd1 dat e5 gevolg1 door zek]e oorzaak opgewekt1 deze kan v]/]k51 onv]&]d lat51 v]nietig5 en da>na zelfs negatief mak5 #ajj4 ,e5 onges*ikte toe/& van zak5 kan bijv4 opwekk51 het er ov] oordeel5 en di5 t5 gevolge h&el+5 van m5s*54 ,zijn alsdan die h&el+5 oordeelkundig1 zoo zull5 zij het d]de te weeg br5g51 ( wel het vi]de1 wanne] zie blz4 #bei en #bfg die onges*ikte toe/& g]ek5d wordt te be/aan met betrekk+ tot e5 gemiddeld5 toe/& en e5 uitslag na> de &]e zijde hi]van e5 nog w5s*elijk] toe/& te weeg kan br5g54 ,h&el+51 t5 gevolge van sle*t oordeel5 begaan br5g5 da>5teg5 het e]/e ( twe$e voort1 namelijk zij lat5 d5 onges*ikt5 toe/& onv]&]d1 ( v]/]k5 di54 ,dit ges*i$t da>5teg5 door h&el+51 t5 gevolge van go$ oordeel5 begaan1 zoo die toe/& ges*ikt is1 en gep]petue]d di5t te word51 t]wijl 9 dit geval h&el+51 t5 gevolge van sle*t oordeel5 begaan1 het d]de1 ( somtijds ook het vi]de voortbr5g54 ,wanne] er twee p>tij5 teg5 elk&] /rijd51 kan elk dez] e5 voor ha> al ( niet w]kelijk5 onges*ikt5 toe/& tra*t5 weg te nem51 en het gevolg namelijk d5 /rijd voor de ov]wonn5e p>tij bij di5 onges*ikt5 toe/& het e]/e ( twe$e en voor de ov]w9n5de p>tij het d]de ( vi]de voortbr5g54 ,die door die onges*ikte toe/&5 opgewekt5 /rijd wordt op zijne beurt door uitputt+ van e5 ( van de beide p>tij5 v]nietigd1 en de p>tij1 die de onges*ik!id van h>e toe/& het be/e beoordeelt1 zal gemiddeld de zege behal51 zie blz4 #bhh #aja4 ,dit is ook van toepass+ op d5 /rijd tuss*5 het hoog]e en lag]e1 zooals bijv4 tuss*5 bes*aafde en onbes*aafde volk51 tuss*5 aanhang]s van lag]e en hoog]e godsdi5/51 zie blz4 #bhg4 ,neemt m5 hi]bij d5 gemiddeld5 vooruitgang van het m5s*dom niet 9 aanm]k+1 zoo zal de me]d]e ges*ik!id van dit hoog]e ( van dit lag]e gemiddeld aan dit ( g5e de zege v]s*aff54 ,het t5 gevolge van d5 drang tot vooruitgang zi* v]wijd]5 van het lag]e1 zie blz4 #bhg1 is e5e w]k+ van de wet d] v]&]lijkheid1 wa>bij het gevolg deszelfs oorzaak m9 ( me] v]/]kt2 do* de pog+5 om zi* teg5 de a*t]wa>ts trekk5de w]k+ van het lag]e te v]zett51 en om het v]kreg5 hoog]e te beh\d51 zijn w]k+5 d] wet van ges*iktmak+ en van de wet d] v]&]lijkheid1 wa>bij het gevolg deszelfs oorzaak 79 dit geval de afwijk+ van het lag]e van het v]kreg5 hoog]e7 te v]nietig54 ,de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ tra*t /e$s ook1 zond] dat er /rijd 9 d5 algeme5/5 z9 plaats heeft1 van liev]l$e onges*ik!d5 te do5 v]dwijn5 bijv4 door bij de p>tij1 wi] uit]lijke magt d]zelv] hulpbronn5 ov]treft1 zijnde die gemiddeld aangevall5 wordt1 die ongelijkheid weg te nem51 zie blz4 #bhi4 ,de gevolg5 van v]s*ijnsels zull5 op deze de beide e]/e1 ( de beide laat/e d] op blz4 #cch gemelde uitw]k+5 hebb51 al na> gelang zij1 zie blz4 #bif 9 contact kom5 en d5 invlo$ ond]v9d5 van &]e v]s*ijnsels1 zoo ( teg5ge/eld zijnde1 zooals bijv4 het kom5 d] op blz4 #cch gemelde h&el+5 ond] d5 invlo$ van p]son5 met ( zond] oordeel en ov]leg4 ,de op blz4 #cjg gemelde gevolg51 di5t m51 zie blz4 #gj1 /e$s met d]zelv] oorzak5 gelijksla*tig te /ell51 en aldus 9 de /(felijke en gee/elijke w]eld alsw>e e5 uit]/ groot aantal zi* somtijds v]takk5de1 somtijds oph\d5de reeks5 van gelijksla*tige1 uit elk&] voortspruit5de v]s*ijnsels aan te nem54 ,van ongelijksla*tige oorzak5 en gevolg5 kan er eig5lijk ge5 sprake zijn1 do* wel kan het contact met &]e er niet gelijksla*tig m$e zijnde zak51 deze laat/e wijzig51 wa>door de gelijksla*tige gevolg5 hi]van &]s word51 zie blz4 #bif en #bii4 ,v&a> is het op blz4 #cjb gezegde1 dat lig*aamsbeweg+5 gevolg5 van gee/elijk5 a>d kunn5 opwekk51 niet naauwkeurig4 ,van die beweg+5 wijzigt het contact gee/elijke w]k+51 wa>door deze &]e gevolg51 er m$e gelijksla*tig en aldus insgelijks van gee/elijk5 a>d1 opwekk54 ,zoo zal bijv4 van de m5s*elijke daad1 be/a&e 9 het w]p5 van br&/( 9 e55 vuurha>d1 het contact met de m$$eel+ d] gloeij+ van deel5 br&/( aan &]e deel51 deze m$$eel+ wijzig51 en hi]door het hi]van gelijksla*tige gevolg1 namelijk de vrijmak+ van de lat5te w>mte b9n5 de zuur/( d] lu*t bevat door gloeij5de br&/(1 &]s namelijk /]k] word54 ,de w>mteontwikkel+ bij het vuur is e5 gevolg van die vrijmak+ di] zuur/(w>mte door gloeij5de deel5 br&/(1 en z\ /e$s 9 /]kte to5em51 zoo de w]k+ d] wet van ges*iktmak+1 9 r$5 d] /]kte d] w>mte bij het vuur1 die w>mte er niet van afvo]de4 ,de er m$e gelijksla*tige oorzaak van het vrijmak5 d] zuur/(w>mte door gloeij5de br&/(1 is de m$$eel+ di] gloeij+ van het e5e /uk br&/( aan het &]e1 en deze oorzaak wordt door d]zelv] gevolg v]/]kt1 zoodat dit 9 /]kte v]snell5de z\ to5em51 w>e het niet1 dat zek]e w]k+ d] wet van ges*iktmak+1 9 de uitbr&+ d] br&/( be/a&e1 zelfs bij e5e onbep]kte hoeveelheid hi]van1 die /]kte e9delijk v]trag5de de$ to5em54 ,de w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid doet e*t] de m$$eel+ d] gloeij+ d] br&/( als gevolg opwekk5 het niet me] voorh&5 zijn hi]van1 t]wijl de vrijmak+ d] zuur/(w>mte door de gloeij5de deel5 br&/( als gevolg opwekt het bluss*5 van het vuur1 en beide die gevolg5 zull5 nu w]k51 zooals 9 noot blz4 #cjj gezegd is1 namelijk d]zelv] oorzak5 v]nietig5 #ajb4 ,het w]p5 van br&/( 9 het vuur behoort da>5teg5 tot e5e &]e reeks van gelijksla*tige oorzak5 en gevolg54 ,tot oorzaak heeft dit w]p5 voorafga&e h&el+5 van d5 /ok]1 en tot gevolg zek]e het /ok5 opvolg5de h&el+51 en wel zal op het /ok5 het contact van het vuur van invlo$ kunn5 zijn1 ma> enkel als e5e er m$e ongelijksla*tige zaak4 ,die hevigheid van het vuur moet to* niet noodw5dig het /ok5 /]k] ( zwakk] do5 word51 zie blz4 #big4 ,de w]k+5 d] wet van ges*iktmak+ hebb5 wij niet ond] de gevolg5 van hi]m$e gelijksla*tige oorzak5 begrep51 omdat die w]k+5 /e$s ev5r$ig blijv5 met de /]kte d] zak51 wa>door zij opgewekt word51 t]wijl da>5teg5 de 9 w]k+5 d] wet d] v]&]lijkheid be/a&e gevolg5 door de er m$e gelijksla*tige oorzak5 v]/]kt word54 ,ev5e5s tra*t het contact1 tuss*5 ongelijksla*tige1 ( 7zie het voorbeeld van #bfj7 tuss*5 gelijksla*tige v]s*ijnsels1 als oorzaak de er door teweeg gebragte wijzig+5 bij die v]s*ijnsels door zijn duur te v]/]k54 ,deze somtijds niet ont/a&e wijzig+51 w]k+5 d] wet d] v]&]lijkheid1 kunn5 bes*\wd word5 als gevolg5 van dit contact en door t]ugw]k+ kunn5 zij dit v]zwakk5 ( v]/]k54 ,zoo kan bijv4 de v]w>m+ van het lig*aam1 door het contact met e5 vuur1 tot gevolg hebb51 dat dit lig*aam tot het vuur nad]t1 ( er zi* van v]wijd]t1 en aldus dat dit contact groot] ( kle9] wordt4 ,de v]groot+ di] wijzig+51 t5 gevolge1 d] opwekk5de w]k+ van het contact1 wordt1 ev5 als op blz4 #bfb gezegd is1 v]trag5de gemaakt door de w]k+ d] wet van ges*iktmak+4 ,dit is bijv4 het geval1 wanne] het gezigt van e5ig voorw]p het d5k5 er ov] v]/]kt4 ,all]lei &]e opkom5de g$a*t5 mak5 dan1 dat zie blz4 #aag en #ahc die ov] dit voorw]p na zek]5 tijd 9 /]kte sle*ts v]trag5de kan to5em54 ,voorts kan de w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid mak51 dat zulk e5 gewijzigd word5d v]s*ijnsel 9 contact komt met e5 &]1 en dat dit laat/e contact e5e teg5ge/elde wijzig+ er bij opwekt1 zooals bijv4 bij het voorbeeld1 zie blz4 #cda1 van het contact van het vuur met iem&1 die dit tra*t te bluss*54 ,somtijds kan dan zulk e5 v]s*ijnsel wijzig+5 dan 9 deze en dan 9 teg5ov]ge/elde rigt+ ond]gaan1 doordat die e]/e positieve wijzig+ alsw>e het contact noopt negatief te word51 zie blz4 #beh4 ,accid5tele om/&igh$5 t5 gevolge van wijzig+51 tot oorzak5 het contact van all]lei &]e zak5 hebb5de1 zull5 e*t] d]gelijke v]flaauw5de s*ommel+5 v]/or54 ,wanne] gevolg5 d]zelv] oorzak5 onv]&]d lat51 ( wel v]/]k51 kunn5 zij zelve door e5 gevolg van h5zelve v]nietigd word51 zond] dat hi]door die oorzaak aang$aan wordt4 ,dit is bijv4 het geval1 wanne] e5ige blijv5de zaak de m5s*5 leidt tot h&el+51 wa>m$e zij na zek]5 tijd weg5s e5ige r$e oph\d54 ,zoo e5 gevolg deszelfs oorzaak v]nietigt1 zond] deze negatief te do5 word51 zal1 zoo bij dit gevolg de slijt5de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ niet be/aat1 het 9 grootte /e$s v]trag5de to5em54 ,w$]ke]ige v]zwakk+1 zie blz4 #bfa1 kan ont/aan tuss*5 twee v]s*ijnsels1 wa>van het e5e tijd5s het beg9 di] w$]ke]ige v]zwakk+ be/aat en negatief ( teg5ov]ge/eld zijnde1 als gevolg door het &]e z\ opgewekt word5 ond] w$]ke]ige v]/]k+ van gevolg en oorzaak4 ,het v]s*ijnsel1 dat bij die w$]ke]ige v]/]k+ de oorzaak is1 ont/aat bij de w$]ke]ige v]zwakk+ lat] dan het &]e1 en wel op e5e wijze teg5ge/eld aan die1 wa>op het bij de w$]ke]ige v]/]k+ v]nietigd wordt4 ,dit bijv4 ges*i$t bij nad]+ en bots+ van twee hemellig*am5 bij d]zelv] aantrekk+ door de opgewekte af/oot+1 zie blz4 #bhc1 t]wijl bij de w$]v]wijd]+ di] beide hemellig*am5 de aantrekk+ w$] ont/aat door de v]dwijn+ d] af/oot+4 ,dit is nu wel is wa> e5 gevolg d] /]kte van v]wijd]+ di] beide lig*am51 do* het is kla>1 dat deze niet op dezelfde wijze die aantrekk+ opwekt als v]zwakt4 ,bij w$]ke]ige v]/]k+ e5e oorzaak1 door d]zelv] gevolg v]/]kt1 en door e5e &]e w]k+ van dit gevolg1 ond] m$ew]k+ hi]van met iets &]s1 v]nietigd word5de1 zoo zal bij de w$]ke]ige v]zwakk+ e]/gemeld gevolg negatief zijnde en als v]s*ijnsel be/a&e1 sle*ts door m$ew]k+ met iets &]s die oorzaak opwekk54 #ajc ,de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ zal bij zulk e5e w$]ke]ige v]zwakk+ het bov5gemelde be/a&e v]s*ijnsel en het lat] opgewekte snell] do5 v]zwakk51 zoo die zelfde w]k+ 9 het omgeke]de geval de v]groot+1 zoo van de oorzaak als van het deze v]/]k5de gevolg v]zwakt4 ,e5e go$e omgev+1 waakzaamheid en voorzigtigheid kunn5 iem&s g$rag bet] do5 word51 en de go$e uitkom/5 van zulke maatregel5 nop5 h5 te v]/]k54 ,lat] kan e*t] dit v]bet]de g$rag1 zam5w]k5de met bijv4 sle*te raadgev+51 die maatregel5 ov]bodig do5 a*t51 en tot v]nietig+ er van leid54 ,het teg5ov]ge/elde v]s*ijnsel van het gevolg di] maatregel5 is nu sle*t g$rag1 en dit als v]s*ijnsel be/a&e1 kan gepa>d met go$e raadgev+51 opwekk5 waakzaamheid1 voorzigtige beh&el+1 het br5g5 9 go$e omgev+1 enz4 ,deze zull5 kla>blijkelijk op dit sle*te g$rag 7ook buit5di5 door de slijt5de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ van liev]l$e v]nietigd word5de7 e5e v]zwakk5de w]k+ uitoef551 edo* ook die maatregel5 kunn5 door d5 duur van dit sle*t g$rag1 door e5e weg5s niet g5oegzaam resultaat ont/ane mo$eloo%eid1 v]zwakt word51 t]wijl zij buit5di5 als iets bijzond]s aan zek]e slijt+ ond]hevig zijn4 ,de op blz4 #afe gemelde wijzig+5 d] onregelmatige aantrekk+/rill+5 van d5 e!r door het be/aan b9n5 deze van bijzond]e lig*am51 zull5 die aantrekk+/rill+5 regelmatig do5 word54 ,bij de onregelmatige af/oot+s- ( w>mtetrill+5 van d5 e!r heeft dit insgelijks plaats door het be/aan van bijzond]e lig*am51 omdat die trill+5 op de van deze lig*am5 uitga&e /ral5 zulk e5e wijzig+ ond]gaan1 dat zij deels word5 transv]sale trill+51 wa>bij het aantal trill+5 p] seconde ev5 groot is als bij dat d] w>mtetrill+5 di] bijzond]e lig*am54 ,wanne] die /ral5 tuss*5 twee lig*am51 wa>van het e5e w>mte opslurpt1 loop51 zal het aantal di] transv]sale e!rtrill+5 geleg5 zijn tuss*5 die bij de w>mtetrill+5 di] beide lig*am5 be/a&e4 #ajd ,ook bij deze laat/e soort van trill+5 be/aat er 9 zoov]re regelmatigheid1 dat de temp]atur51 gemet5 door het aantal d] trill+5 p] seconde1 van het e5e punt na> het &]e m9 ( me] egaal af ( to5em54 ,dit belet e*t] niet dat het ov]gaan 9 d]gelijke w>mtetrill+5 van bijv4 geluidsgolv5 e5e de onregelmatigheid bevord]5de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ is4 ,de aantrekk+ van massas digt] dan en ond]s*eid5 van d5 e!r1 aldus van iets bijzond]s1 p]/ om zi* he5 gass5 te zam51 doet deze cond5s]51 ond] v]m9d]+ d] ban5 d] w>mtetrill+5 en v]hoog+ van het aantal dez] p] seconde1 ( &]s gezegd ond] ov]gang van lat5te w>mte 9 vrije w>mte4 ,bij nog /]k]e zam5p]s+1 wa>bij de afgifte van vrij geword5 w>mte voortgaat1 kunn5 die vo*t5 /oll51 en da> nu de onregelmatigheid bevord]5de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ vo*t5 en ook va/e lig*am5 7voor zoov]re deze niet v]rott57 doet v]damp51 en aldus e5 omgeke]d5 ov]gang d] /( te weeg br5gt1 moet5 de vo*t5 9 het algeme5 9 e5 me] bijzond]5 toe/& dan de gass5 en 9 m9d] bijzond]5 toe/& dan de va/e lig*am5 v]ke]54 ,t]wijl dan ook bij de vloei/(f51 wi] deel5 ze] v]s*uifba> zijn1 b9n5 gelijke kubieke ruimt51 betrekkelijk we9ig molecul5 bevatt5de1 het aantal dez] ze] zal v]s*ill51 en da>5teg5 b9n5 gelijke kubieke ruimt51 ze] veel molecul5 bevatt5de1 dit aantal betrekkelijk ze] we9ig v]s*ilt1 zie blz4 #caa1 moet bij de va/e lig*am5 en vooral bij de ela/ieke1 het teg5ov]ge/elde plaats hebb54 ,wordt bijv4 e5 ela/iek va/ lig*aam v]ticaal +$rukt1 zoo zet het zi* 9 horizontale rigt+ uit1 en moet5 9 die rigt+ de aantrekk+5 tuss*5 de zi* van elk&] v]wijd]5de molecul5 groot] dan d]zelv] af/oot+5 word51 en het omgeke]de 9 de v]ticale rigt+ plaats hebb54 ,&]s to* z\ het lig*aam1 na het oph\d5 d] indrukk+1 deszelfs primitieve g$aante niet w$] kunn5 h]nem54 ,dit nu zal sle*ts mogelijk zijn1 zoo er tijd5s de indrukk+ ge5e blijv5de v]s*uiv+ van molecul5 plaats heeft1 dat w$] sle*ts mogelijk is1 zoo de aan elk&] gr5z5de uit]/ kle9e kubieke ruimt51 elk niet veel molecul5 bevatt5de1 er ongeve] ev5veel inh\d54 ,dat de kubieke ruimt51 elk ze] veel molecul5 bevatt5de1 er bij de va/e lig*am5 niet ev5veel inh\d51 hetge5 vooral bij de ze] m]kba> poreuse ond] h5 het geval is1 belet da>5teg5 dit niet blijv5de zijn d] ond]l+e v]s*uiv+ d] molecul5 niet1 mits de molecul5 massas1 tuss*5 die pori5 geleg51 dik g5oeg zijn om niet te brek54 ,bij de /oll+ van vo*t5 moet er aldus iets plaats hebb51 als op blz4 #cac gezegd is1 namelijk1 door het gelijktijdig dr+5 van veel molecul5 na> e5e plaats en het zi* gelijktijdig v]wijd]5 van &]e plaats51 er e5e groot]e regelmatigheid ont/aat #aje4 ,e5e soort van ve]kra*t als die d] va/e lig*am5 bezitt5 de vloei/(f5 niet1 dan voor zoov]re zij klev]ig zijn1 en d]zelv] molecul5 aldus niet volmaakt v]s*uifba> zijn4 ,het niet bevatt5 van ev5veel molecul5 door ev5groote ruimt51 er elk niet veel van inh\d5de1 moet voorts bij de vo*t5 9 v]b& gebragt word5 met de moleculaire w>mtetrill+51 bij h51 weg5s het bevatt5 van me] lat5te w>mte1 groot] zijnde dan bij de va/e lig*am54 ,bij *emis*e v]b9d+ heeft er1 ev5 als bij /oll+ en cond5satie1 ov]gang van gebond5e 9 vrije w>mte plaats1 t]wijl bij *emis*e v]b9d+ gemiddeld1 (s*oon niet /e$s1 de /(f5 van d5 gasvorm tot d5 toe/& van vo*t5 ( va/e lig*am5 gebragt word54 ,9 het algeme5 kan dus *emis*e v]b9d+ bes*\wd word5 als e5e w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid 9 /rijd met de onregelmatigheid v]wekk5de w]k+ d] wet d] ges*iktmak+1 zie blz4 #bea4 ,het is e*t] e5e primaire w]k+ di] laat/e wet1 welke1 door de /(f5 *emis* te ontl$51 de ontbond5e me] dan de v]b9d+ op de natuur van d5 e!r doet gelijk54 ,wa> er to* *emis*e v]b9d+5 be/aan1 kunn51 t]wijl die primaire w]k+ h5 tra*t te ontl$51 secondaire w]k+5 di] wet1 zie blz4 #bd1 er &]e /(f5 m$e 9 h>monie br5g51 door deze *emis* met elk&] te v]b9d54 ,e5 d]gelijke secundaire w]k+ is bijv4 de v]b9d+ d] metal5 met de zuur/(1 wa>door er met de natuur van de a>dk]n en van de anorganis*e a>dkor/1 alsw>e 9 h>monie zijnde *emis*e v]b9d+5 ont/aan4 ,de s*eikundige v]wants*ap tuss*5 /(f5 is to* niet zoo ze] iets aan deze eig51 dan wel het gevolg d] om/&igh$5 wa>9 zij zi* bev9d54 ,de vo*tigheid1 de w>mte enz4 hebb5 er groot5 invlo$ op1 en m5 kan zi* ev5 go$ zie blz4 #aei e5 hemelbol van me] e!ra*tige en *emis* m9d] zam5ge/elde natuur dan onze a>de d5k51 alwa> ijz]oxyde zond] kun/middel51 door opnem+ en b9d+ d] w>mte van omgev5de lig*am5 en v]brek+ d] molecul5 door de v]groot5de w>mteaf/oot+1 9 ijz] en zuur/( ov]gaat1 alsdat op deze a>de bijv4 de plant5 9 wat] en koolzuur ontle$ word54 #ajf ,zoo kan het w]5 van b$]f1 e5e t]tiaire w]k+ d] wet van ges*iktmak+1 namelijk e5e met betrekk+ tot de organis*e /(f5 zelve zijn2 t]wijl dit b$]f zelf e5e secondaire w]k+ di] wet is1 weg5s de di%>monie tuss*5 de lev5de organism5 en de a>de1 zie blz4 #id4 ,tuss*5 die twee w]k+5 d] wet van ges*iktmak+ be/aat er nu e5 /rijd1 ma> wa>bij zoo1 zie blz4 #aie1 ge5e w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid g$urig nieuwe lev5de organism5 vormde1 de t]tiaire w]k+ ev5 go$ het ond]spit z\ delv51 als de v]d$ig+ van e5 /aat1 no* op de nationaliteit1 no* op de behoeft5 d] +ezet55 gebase]d1 ( zie blz4 #bef lat] ges*ikt kunn5de word51 voor de ond]mijn+ van het be/aan van zulk e5 /aat4 ,de drang d] va/e /(f5 en vo*t5 om te v]damp51 zie blz4 #caf1 ont/aat t5 gevolge e5] primaire w]k+ d] wet van ges*iktmak+1 en secundaire w]k+5 hi]van met betrekk+ tot de a>de kunn5 e5 teg5ov]ge/eld effect uitoef554 ,die secundaire w]k+5 kunn5 bijv4 g]ek5d word5 hi] op a>de alles 9 h>monie te br5g5 met d5 toe/& van h>e k]n en kor/1 zoo de a>de ze] v] van de zon geleg5 01 en tot zulke w]k+5 behoor5 dan de g$urige uit/ral+ door de a>de van opgeslurpte zonnew>mte1 het v]vo] van w>mte van d5 ev5a> na> de pol51 enz4 ,de nabijheid d] a>de van de zon is to*1 zie blz4 #afa1 e5e bijzond]heid1 die de w]k+ van blz4 #afc zal tra*t5 op te heff51 do* er be/aan t]tiaire w]k+5 d] wet van ges*iktmak+ tra*t5de alles op deze a>de te br5g5 9 h>monie met h>5 gemiddeld5 toe/& met betrekk+ tot de zon4 ,alle afwijk+5 hi]van1 zoo p]iodieke als accid5tele1 zal die t]tiaire w]k+ d] wet van ges*iktmak+ tra*t5 te v]nietig54 ,hi]door wordt er bijv4 van de dag- en zom]zijde d] a>de w>mte gevo]d na> de na*t- en w9t]zijde1 en hi]door zull51 wanne] de zonnew>mte veel wat] heeft do5 v]damp51 die damp5 lat] cond5s]51 iets dat niet z\ plaats hebb51 zoo de aantrekk+skra*t d] a>de die damp5 niet zam5p]/e1 en h5 da>door belette t5 gevolge d] op blz4 #cde gemelde primaire w]k+ d] wet van ges*iktmak+ /e$s me] uit te zett5 #ajg4 ,electriciteit kan kwalijk als 9 h>monie met de v]deel+ d] w>mte bes*\wd word51 omdat de beide electriciteit5 neig+ bezitt5 om elk&] te v]nietig5 ond] ov]gang d] elektrieke beweegkra*t 9 w>mte zie blz4 #bea1 welke laat/e zi* dan ev5zoo1 t5 gevolge d] w]k+ d] wet van ges*iktmak+1 v]spreid1 als zek]e hoeveelheid wijn1 b9n5 wat] ge/ort1 zulks doet4 ,e5e primaire w]k+ van gemelde wet put de snelheid van d5 w9d uit1 do*1 met betrekk+ tot de w5tel5de en aan de zonnew>mte blootge/elde a>de1 zal e5e secundaire w]k+ di] wet sle*ts alle afwijk+5 van zek]e con/ante ho(dw9d5 tra*t5 te v]nietig5 #ajh4 ,ev5zoo is het met de zee/room5 geleg51 en m5 kan aannem51 dat e5e t]tiaire w]k+ d] wet van ges*iktmak+ alle afwijk+5 van con/ante /room5 met betrekk+ tot door va/e l&5 en eil&5 afgebrok5 en ongelijk diepe zee5 v]nietigt1 t]wijl zie blz4 #bed e5e secundaire w]k+ di] wet1 zooals bijv4 het afvall5 en afs*uiv5 van a>ds*e voorw]p51 de a>dkor/ ov]al met e5e zee van gelijke diepte tra*t te b$ekk54 ,dat de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ zak5 9 h>monie met volg5s zek]e regels v]&]5de toe/&5 tra*t te br5g51 (s*oon alsdan die h>monie /e$s onvolmaakt blijft1 hi]van is re$s op blz4 #bcc gesprok54 ,me] primaire w]k+5 di] wet zull5 e*t] die regelmatige v]&]+5 tra*t5 te v]nietig54 ,het k5teek5 van h>monie bij zak5 is het gemis er bij van oorzak5 van v]&]+ &]s dan die1 weg5s het zijn di] zak5 b9n5 de v]&]lijke w]eld1 voortspruit51 en ond] laat/gemelde oorzak5 moet5 ook geteld word5 die welke de zak51 wa>m$e g5e 9 v]b& /aan1 wijzig54 ,ge/eld to*1 dat er h>monie bij e5e zaak be/aat1 zoo zal1 bij v]&]+ van het v]b& er van met &]e zak51 die h>monie v]brok5 word51 zooals bijv4 die bij de con/ante zee/room5 bij v]&]+ d] ku/54 ,m5 kan zi* voorts ook voor/ell51 dat er h>monie be/aat bij e5e bijzond]e zaak afhang5de van e5e me] algeme5e4 ,v]&]+ bij deze laat/e kan dan zelfs mak51 dat er van die bijzond]e zaak lat] ge5e que/ie me] kan zijn1 zooals bijv4 van het go$ v]deel5 van lev5smiddel5 b9n5 +eslot5e ve/+5 na het ontzet dez]4 ,9 de w]kelijkheid be/aat er sle*ts e5 volmaakt h>monis*5 toe/&1 namelijk de onv]&]lijke en algeme5/e v]op5b>+ d] zelf/&igheid door d5k+ en beweg+4 ,bij alle &]e me] ( m9d] bijzond]e zak5 be/aan er e*t] alsw>e door het zijn er van gebor5 w]k+51 welke die zak5 zoodanig tra*t5 te wijzig51 dat deze 9 e5 nieuw51 weg5s de g$urige w]k+ van all]lei accid5tele oorzak51 nimm] volmaakt b]eikt word5d5 toe/& gekom5 zijnde1 die er uit voortgesprot5 w]k+5 z\d5 oph\d5 te be/aan4 ,deze zijn nu die wij de w]k+5 d] wet van ges*iktmak+ g5aamd hebb54 ,toe/&51 uit met elk&] 9 v]b& zijnde zak5 be/a&e1 word5 er door me] h>monis* gemaakt door wijzig+ di] v]s*ill5de zak51 en wel zoo1 dat die het moeijelijk/e kunn5 gewijzigd word51 ( wel het mee/e op die toe/&5 van invlo$ zijn1 door de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ het m9/e gewijzigd word51 zie blz4 #bfe en #bhi4 ,wanne] oorzak5 gevolg5 v]wekk51 welke h5 v]nietig51 moet5 die gevolg5 de toe/&51 wa>van die oorzak5 e5ige d] met elk&] 9 v]b& zijnde zak5 vorm51 me] h>monis* mak51 zoo tev5s die gevolg5 door het be/aan di] toe/&5 gebor5 word51 omdat alsdan die oorzak5 het k>akt] van afwijk+ bezitt54 ,zoo bijv4 omdat het peil d] moraliteit bij e5e maats*appij groot] is dan die van e5 sle*t m5s*1 er deel van uitmak5de1 deze zoodanig wordt beh&eld1 dat de sle*!id van zijn k>akt] v]nietigd wordt1 zal die maats*appij 9 z$elijkheid me] h>monis* word51 da> dan to* d]zelv] l$5 elk&] m9d] door omgang en voorbeeld 9 moraliteit zull5 do5 v]&]54 ,zoo e*t] d]zelv] oorzak5 v]nietig5de gevolg5 niet tev5s door de zoo ev5 gemelde toe/&5 gebor5 word51 behoev5 zij de h>monie bij het e5 ( &] niet te bevord]51 en zelfs kunn5 d]gelijke gevolg51 door 9 het algeme5 v]&]+ te weeg te br5g51 de h>monie bij met elk&] 9 v]b& zijnde zak5 v]/or54 ,t]wijl to* die oorzak5 hi] als w>e buit5 ligg51 kunn5 d]zelv] gevolg5 er 9 grijp51 zie blz4 #cdb4 ,hetzelfde valt op te m]k5 omtr5t gevolg5 d]zelv] oorzak5 v]/]k5de1 do*1 weg5s e5e bijzond]e r$e1 zull5 d]gelijke gevolg5 de h>monie bij toe/&5 v]/or51 wanne] zij zak51 die1 met &]e 9 v]b&1 zulke toe/&5 vorm51 op e5e wijze teg5ge/eld aan die1 welke uit di5 toe/& voortspruit1 wijzig51 namelijk wanne] afwijk+5 er door v]/]kt word54 ,zoo m5 bijv4 iem&1 bov5 zijne m$em5s*5 9 deugd uit/ek5de1 zoodanig beloont1 dat hij nog me] bov5 deze gaat uit/ek51 is dit niet tev5s het gevolg van de betrekk+1 wa>9 zijne z$elijkheid /aat tot die zijn] m$em5s*51 ma> wel van het niet voldo5 dez] aan de eis*5 van hun z$elijk en maats*appelijk be/aan4 ,door zulke v]heff+5 van individu5 wordt e*t] niet de h>monie bij e5 toe/& van zak5 bevord]t1 want op blz4 #bgg hebb5 wij gezegd1 dat door dit me] h>monis* word5 van zulk e5 toe/&1 de door het wez5 er van gebor5 w]k+51 door zwakk] te word51 h5 m9d] zull5 tra*t5 te wijzig54 ,nu is wel is wa> de z$elijkheid d] m5s*5 9 v]b& met de eis*5 van hun z$elijk be/aan1 ma> tev5s met de w]k+ d] z9nelijkheid1 en de t]ugtrekk5de w]k+ hi]van zal /]k] zijn1 na>mate de m5s*5 me] aan de eis*5 van hun z$elijk be/aan voldo54 ,e5e uit hun wez51 en hetge5 hi]m$e 9 v]b& /aat1 voortspruit5de w]k+ tra*t alsdan1 9 plaats van e5e flaauw]e1 e5e /]k]e wijzig+ tot /& te br5g54 ,op blz4 #bgj hebb5 wij wel is wa> gezegd1 dat bij m5s*51 aan de eis*5 van hun maats*appelijk be/aan voldo5de1 de bij hun gee/ be/a&e onges*ik!id op e5 m9imum z\ zijn1 do* hi]bij is hun v]b& met de z9nelijkheid1 met het di]lijke egosme1 zie noot blz4 #aci1 niet 9 aanm]k+ g5om54 ,bij toe/&5 van met elk&] 9 v]b& zijnde zak51 wa>bij de e5e dez] di5 toe/& zus en &]e hem op e5e teg5ge/elde wijze tra*t te wijzig51 en wa>bij aldus het gemis aan e5e er uit voortspruit5de w]k+1 hem tra*t5de te wijzig51 ont/aat1 doordat d]gelijke w]k+5 elk&] opheff51 be/aat er buit5di5 sle*ts 9 zek] opzigt h>monie4 ,voor h>monie 9 alle opzigt5 z\de ge5 di] zak5 zulk e5e d5 toe/& wijzig5de w]k+ moet5 tra*t5 uit te oef554 ,m5 di5t wel het go$e van het h>monis*e te ond]s*eid54 ,het kan bijv4 gebeur51 dat iets go$s1 9 zam5w]k+ met &]e oorzak51 e5 gevolg v]wekt dat het v]nietigt1 do* da> zie blz4 #cea het h>monis*e iets is1 dat uit zi* zelf ge5e aanleid+ tot v]&]+ er van geeft1 kan het e5 d]gelijk gevolg niet v]wekk54 ,go$e zak5 kunn51 zie blz4 #cch1 be/5digd word5 door de uitw]k+ van er door opgewekte gevolg51 t]wijl da>5teg5 h>monis*e zak51 door de w]k+ d] traagheid 9 /& geh\d5 word5de1 zoo zij ge5e /or+ door er niet uit voortspruit5de zak5 ond]v9d51 d]gelijke gevolg5 niet kunn5 opwekk54 ,bij het h>monis* mak5 van met elk&] 9 v]b& zijnde zak51 kan er sle*ts sprake zijn van hetge5 die h>monie v]/oort te v]nietig51 en zoo nu die /or+ be/aat 9 gemis aan iets1 zal dit gemis1 als oorzaak w]k5de1 e5 gevolg opwekk51 dat het v]nietigt en aldus aanvult4 ,zoo nu dit gemis opwekt e5 gevolg dat deszelfs oorzaak niet v]nietigt1 zal dit gevolg niet tev5s door de afwijk+5 van d5 h>monis*5 toe/& bij zoo ev5 gemelde zak5 gebor5 word54 ,het s*oone1 dat wij op blz4 #ig gezegd hebb5 te zijn de inn]lijke h>monie bij zak51 moet me] uit zi* zelf ge5e aanleid+ gev5 tot v]&]+5 er bij dan het go$e1 ( de ges*ik!id van iets voor hetge5 wa>m$e het 9 v]b& komt1 zie blz4 #bga4 ,9 ons w]k getiteld3 ,ov] de w]k+ d] ,natuurwett5 op z$elijk gebi$ enz41 blz4 #eja1 hebb5 wij de /ell+ ontwikkeld1 dat het s*oone bij d5 gemiddeld5 toe/&5 van zak5 be/aat1 en nu zijn het jui/ de afwijk+5 van zulke gemiddelde toe/&51 zooals die d] jui/ geproportione]de m5s*elijke ge/alte1 die uit zi* zelf natuur en kun/ nop5 om h5 te do5 v]dwijn54 ,ges*ik!id van iets voor v]s*ill5de1 bijv4 zie blz4 #bca1 t5 gevolge van ongelijke v]&]+1 op v]s*ill5de hoogt5 gekom51 en aldus met betrekk+ tot elk&] onh>monis*e zak51 kan b9n5 e5e 9 tijd en ruimte v]&]lijke w]eld sle*ts onvolkom5 zijn1 en uit di5 ho(de zull5 de toe/&51 wa>bij d]gelijke ges*ik!id be/aat1 uit zi* zelve aanleid+ tot v]&]+ er van gev54 ,wett5 kunn5 bijv4 gewijzigd word51 t5 e9de er dan deze en dan g5e belang5 m$e te bevr$ig51 al zijn zij zoo go$ mogelijk4 ,moet het wetboek v]bet]d word51 zoo wij/ het zi* niet van zelf aan hoe sle*ts de afwijk+5 van dit wetboek van e5 dat go$ is1 behoev5 v]nietigd te word51 en leemt5 er 9 wijz5 niet ev5 bepaald de aanvull+ aan1 als bij e5ig m5s*5lig*aam het gemis d] neus aanwij/1 dat er e5e neus bij z\ behoor51 om het op het door ge5e afwijk+5 mismaakte m5s*elijke lig*aam te do5 gelijk54 ,zulk e5e leemte 9 e5 wetboek kan ze] wel1 als oorzaak w]k5de1 als gevolg h&el+5 bij wetgev]s hebb51 welke1 na v]gelijk+ d] voor- en nadeel5 er van1 ha> lat5 be/aan en zelfs v]/]k54 ,om aan re$s be/a&e eis*5 bij het oude wetboek1 aldus1 zond] dat de behoeft5 d] maats*appij v]&]d zijn1 te voldo51 kan m5 oude wett5 9 zek]5 z9 beg9n5 te wijzig51 en het gevolg ( de be>beid+ di] wett5 leid5 tot v]/]k+ d] wijzig+4 ,v]&]5 de eis*5 d] om/&igh$51 zoo v]&]t ook het go$e1 t]wijl het h>monis*e zulks blijft1 al v]lie/ het ook zijn objectief be/aan4 ,9 dit laat/e geval v]ke]t bijv4 e5e despotieke rege]+ met e5 tal van v]spi$]s1 e5 huurleg]1 geheime regtspleg+ enz4 9 de bes*aafde w]eld1 alwa> vooral de middelp>tij51 t5 ko/e van h>monie en consequ5tie1 go$e reg]+5 w5s*5 da> te /ell54 ,m5 make voorts ond]s*eid tuss*5 di%>monie1 weg5s door accid5tele oorzak5 ont/ane afwijk+5 bij e5e zaak1 t]wijl deze ov]ig5s gelijksoortig blijft met die zaak1 zoo die afwijk+5 niet be/aan1 en di%>monie1 weg5s het met elk&] 9 v]b& zijn van ongelijksoortige zak54 ,de e]/e soort van di%>monie wordt bijv4 voortgebragt door de ongelijkh$5 van de a>dkor/1 door de ongelijke v]deel+ d] w>mte1 de ongelijkheid 9 rijkdom d] m5s*51 enz4 ,de twe$e soort van di%>monie be/aat bijv4 bij het v]b& tuss*5 de plant5 en de onbew]ktuigde a>de1 bij dat tuss*5 ziel en lig*aam1 en v]s*ilt hi]9 met de e]/e1 dat1 t]wijl hi]bij de v]nietig+ d] afwijk+51 t] vorm+ van e5 ges*ikt5 toe/&1 sle*ts van e5e zijde ges*i$t1 zij bij die twe$e soort van twee zijd5 en alsw>e zie blz4 #cdh teg5 elk&] 9 plaats heeft4 ,de plant51 wa>bij er1 tuss*5 d]zelv] contact met &]e zak5 als oorzaak en d]zelv] grootte als gevolg1 w$]ke]ige v]/]k+ plaats heeft1 tra*t51 t5 bate van h>5 toe/&1 de onbew]ktuigde /( organis* te mak51 t]wijl de a>de1 t] bevord]+ van d]zelv] h>monis*5 toe/&1 het teg5ov]ge/elde poogt te do51 en hi]door ond] &]5 de v]groot+ d] plant51 zie blz4 #ccf1 limite]t4 ,nu moge bij beide die met elk&] 9 /rijd zijnde ges*iktmak5de w]k+5 g$eeltelijk uit dezelfde soort5 van v]op5b>+ d] zelf/&igheid door beweg+1 zooals aantrekk+1 w>mte1 electriciteit enz4 be/aan1 (s*oon er wel bij de organis*e w]k+5 zull5 be/aan1 die bij de onbew]ktuigde a>de gemi/ word51 het blijft niettem9 wa>1 dat m5 hi] niet met e5e de plant5 voortbr5g5de a>de te do5 heeft1 omdat alsdan di] plant5 be/aan 9 d5 h>monis*5 toe/& di] a>de 9 d]zelv] betrekk+ tot de zon alsw>e bevat z\ zijn4 ,wel is wa> s*ikk5 de plant5 zi* hi]na>1 ma> sle*ts t5 bate van ha> eig5 toe/&1 ev5 als vij&5 zi* na> elk&] s*ikk51 t5 e9de elk voor zi* op de doeltreff5d/e wijze voordeel te v]s*aff54 #aji1 zie blz4 #cci4 ,9 w]eld d] v]s*eid5heid gaat dit e5 en &] ook door voor &]e met elk&] 9 v]b& zijnde zak51 elk /rev5de na> e5 eig5 h>monis*5 toe/&1 do* die w]eld d] v]s*eid5heid moet tev5s die d] v]&]lijkheid zijn1 zoodat de /rev+ na> al die v]s*ill5de h>monis*e toe/&5 van me] ( m9d] algeme55 a>d g$urig teg5gew]kt wordt4 ,ond] die v]&]+51 en wel zie blz4 #fi1 als gevolg van de accid5tele v]&]+5 9 het algeme5 bes*\wd1 bev9dt zi* nu ook die1 wa>bij de ontwikkel+ van het op blz4 #aid gemelde eig5lijke wez51 di] na> e5e eig5e h>monie /rev5de zak51 v]groot wordt1 totdat die k]n51 wanne] d]zelv] ontwikkel+ de pal5 d] e9digheid b]eikt heeft1 volkom5 zam5smelt5 en h>monis* word5 met de onv]&]lijke v]op5b>+ d] zelf/&igheid door beweg+ en door d5k+4 ,wanne] de h&el+5 van wez5s e5 doel hebb51 /rekk5 zij om bij het e5 ( &] ges*ik!id te weeg te br5g51 al zij het dat hi]door bij &]e zak51 zelfs die van me] v]hev5 a>d1 de onges*ik!id v]groot wordt1 en da> de wez5s die doel51 zie blz4 #bfg niet op de mee/ directe wijze tra*t5 te b]eik51 kan het gebeur51 dat zij da>voor niet d5 jui/5 weg inslaan4 ,de re/ hunn] h&el+5 zijn1 ( zooals m5 zegt toevallig1 ( wel g$wong51 wa>9 m5 h5 alsw>e als v]bond5 aan de h&el+5 van &]5 kan rek554 ,voor de h&el+51 niet uit de d5k+ d] e9dige wez5s voortvloeij5de1 geldt hetzelfde1 uitgezond]d het b]eik5 van doel5 op niet vol/rekt directe wijze1 en aldus de mogelijkheid om niet op d5 jui/5 weg te zijn om die doel5 te b]eik54 #aaj ,zo[el de h&el+51 die niet1 als die wel voortvloeij5 uit de d5k+ d] zie blz4 #add afges*eid5e wez5s1 zijn aldus deels toevallig1 en w>e dit het geval niet1 zoo z\ de v]s*eid5heid1 het g$urig ont/aan van nieuwe toe/&51 wa>voor ges*ik!id moet gevormd word5 en de hi]door ont/a&e ontwikkel+ d] wez5s gemi/ word54 ,op blz4 #bii hebb5 wij gezegd1 dat de v]s*ijnsels bevatt5 bijzond]h$51 deze bijzond]h$5 &]e nog /]k] dan de voorga&e van het algeme5e afwijk5de enz4 ,elk dez] v]s*ijnsels be/aat nu uit met elk&] 9 contact zijnde1 elk&] wijzig5de en gevolg5 opwekk5de h&el+5 van de afges*eid5 e9dige wez5s1 ( wel van het ,o]wez51 voor zoo v]re dit zie blz4 #agj e5e v]&]lijke natuur bezit4 ,elke oorzaak is e5 v]s*ijnsel1 elk gevolg insgelijks1 elke w]k+ d] wet van ges*iktmak+ vormt1 hetzij afzond]lijk1 hetzij1 zooals bij het geval van blz4 #bei1 v]e5igt met d]zelv] oorzak5 uitputt5de gevolg51 v]s*ijnsels1 het 9 /& blijv5 van zak51 t5 gevolge d] wet d] traagheid1 doet dit insgelijks4 ,elk di] v]s*ijnsels bevat nu me] bijzond]e v]s*ijnsels1 9 elk di] gevall5 kunn5de vorm5 oorzak51 gevolg5 w]k+5 d] wet van ges*iktmak+ en w]k+5 d] wet d] traagheid1 hi]voor gaat w$] hetzelfde door enz41 totdat m5 komt tot de mee/ bijzond]e v]s*ijnsels op blz4 #cjj aangegev54 ,iem&s go$ g$rag1 e5e oorzaak het beloon5 tot gevolg hebb5de1 kan bijv4 bes*\wd word5 als e5 v]s*ijnsel bevatt5de bijzond]e dad51 zijnde oorzak5 ( gevolg5 van &]e dad51 ( wel1 ev5 als op blz4 #cdb gezegd is1 wijzig+5 voortbr5g5de contact5 tuss*5 toe/&51 ( het w5n5 dan aan deze dan aan g5e toe/&51 ( het g$ur5de e5ig5 tijd blijv5 9 toe/&51 niet alle5 weg5s ges*ik!id er voor1 ma> tev5s omdat m5 er v]ke]t4 ,het zi* voeg5 van e5 l&v]huiz] na> e5 vreemd klimaat en e5 vreemd5 maats*appelijk5 toe/&1 kan ook bes*\wd word5 als e5 v]s*ijnsel1 e5 m5igte me] bijzond]e v]s*ijnsels bevatt5de1 en hi]bij w$] al de gevall5 bij de bijzond]e v]s*ijnsels van het voorga&e geval voorkom54 ,het volh\d5 bij e5maal aang5om5 me5+51 wa>door nieuwe en groot]e wet5s*appelijke gehalte bezitt5de d5kbeeld51 vaak zoo traag bij het publiek +ang v9d51 zie blz4 #bab1 deels e5e w]k+ d] traagheid1 kan alsm$e aangem]kt word5 als e5 v]s*ijnsel bevatt5de vele bijzond]e v]s*ijnsels zijnde oorzak5 ( gevolg5 van &]e d]gelijke v]s*ijnsels1 b5ev5s w]k+5 d] wet d] ges*iktmak+ en d] traagheid4 ,de w]k+5 d] anorganis*e a>de1 d] lev5de organis*e natuur en d] kun/ oef55 invlo$5 op elk&] uit1 ev5 als dit bijv4 do5 de dad5 d] v]s*ill5de soort5 van w]kli$51 zooals sm$51 metsela>s en timm]li$54 ,ev5ze] als nu deze all5 bijv4 e5 la/ kunn5 ophal51 en nog?ans elk&]s w]k niet kunn5 do51 ev5ze] kunn5 de anorganis*e a>de1 de organis*e natuur en de kun/1 e5e zelfde w]k+ v]rigt51 7bijv4 e5e van osmotis*5 a>d7 en desniettem9 niet dezelfde product5 lev]54 ,zoo kan bijv4 de kun/ ev5m9 e5 boomblad da>/ell51 als de lev5de organis*e natuur e5 uurw]k kan mak5 zie blz4 #aie4 ,de w]k+ d] wet d] traagheid1 b5ev5s de /&va/igheid te weeg br5g5de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ moet5 de indrukk5 van dezelfde zak5 bij de wez5s dezelfde h\d51 t5zij zie blz4 #ccc oorzak51 van d5 a>d als die m5 kan le]5 k5n51 die indrukk5 v]&]51 zooals bijv4 het &]s zi5 d] voorw]p5 bij het s*eel zi5 enz4 #aaa ,de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ leidt de wez5s om door opm]k+ en oordeel met jui/heid te le]5 k5n5 wat wa>1 s*oon1 go$ en v]hev5 is1 omdat zij zie blz4 #agh het vooruitloop5 d] control]5de aans*\w+ en d] kritiek door de me5+5 d] m5s*5 tra*t te v]m9d]51 en de beoordeel+ van v]&]de ( nieuwe toe/&5 van zak5 van liev]l$e jui/ tra*t te do5 word54 ,die w]k+ ov]w9t van liev]l$e de traagheid1 zo[el bij gewoont5 als bij me5+51 die ge5 grond van be/aan me] bezitt51 zoodat ha> be/aan het sceptieke gezegde1 dat de m5s*5 ge5e grond5 voor hunne h&el+5 kunn5 bezitt51 en v]oordeeld zijn om de gewoont5 te volg51 vals* maakt4 ,ov]drijv+ van deugd5 be/aat zie blz4 #bga 9 het te veel v]zuim5 van het eig5belang 9 het h$5 t5 bate van toekom/ige en vreemde belang54 ,v]ba/]+ van deugd5 da>5teg5 9 het teg5ov]ge/elde1 ( wel 9 het gemis aan p>+ van intellectuele ontwikkel+ met z$elijke ontwikkel+ zie blz4 #bic4 ,m5 b$5ke hi]bij dat1 weg5s de invlo$5 van lig*aam en omgev+ op d5 gee/ d] wez5s 7bij de m5s*5 kle9] dan bij de di]57 zij 9 de opvatt+ van hun g5oeg5 9 het h$5 ze] v]s*ill52 de e5 doet bijv4 dat g5oeg5 9 veiligheid en ru/1 de &] 9 het begaan van roekelooze dad51 de d]de 9 v]kwi/+1 de vi]de 9 doellooze v]zamel+ van go$]5 be/aan4 ,somtijds ont/aan er ev5wigt/oe/&51 wanne] e5e blijv5de oorzaak e5 gevolg opwekt1 en dit w$] e5 &] gevolg1 dat het vorige tra*t te v]nietig5 en negatief te mak54 ,is to* dit e]/e gevolg nul geword51 zoo zal het twe$e niet me] v]/]kt word51 en het e]/e ev5 /]k negatief tra*t5 te do5 word51 als de oorzaak het 9 de positieve rigt+ tra*t te v]groot54 ,zoo zal bijv4 de aantrekk+ d] a>de e5 bij twee punt5 ond]/eund5 zw>5 balk met to5em5de /]kte tra*t5 te v]vorm52 t]wijl de ov]mat5 van moleculaire aantrekk+ en af/oot+ b9n5 di5 balk1 hi]van de doorbuig+ zull5 tra*t5 te v]nietig51 en t5 gevolge d] ve]kra*t negatief te do5 word54 ,bij zek]e /]kte van doorbuig+ kan nu de drang tot v]groot+ hi]van door deszelfs oorzaak1 de aantrekk+ d] a>de1 opgewog5 word5 door d5 drang tot v]kle9+ er van door het gevolg di] doorbuig+4 ,be/5dig me] vraag na> e5ige wa>1 heeft tot gevolg v]hoog+ van d5 prijs er van1 t]wijl deze v]groot+ van het bod opwekt4 ,zijn nu de prijz5 w$] ev5 hoog als vroeg] geword51 zoo zal dan die me]d]e vraag h5 ev5ze] tra*t5 op te vo]51 als dit twe$e gevolg h5 tra*t te v]lag54 ,bij d]gelijke gevall5 be/aan er twee 9 teg5ge/elde rigt+ w]k5de v]s*ijnsels1 welke uit zi* zelf aanleid+ tot v]&]+ z\ kunn5 gev54 ,m5 heeft aldus dan wel zie blz4 #ab e5 toe/& van ev5wigt1 ma> niet van h>monie4 ,de /eunpunt5 van bov5gemeld5 balk kunn5 bijv4 zijn m5s*51 die zulk e5 zw>5 la/ sle*ts g$ur5de kort5 tijd kunn5 tors*51 en zooev5 gemelde vraag behoeft niet /e$s door e5 voortdur5d groot] v]bruik van e5e wa> te ont/aan4 ,wij hebb5 op blz4 #ceb gezegd dat1 na>mate afwijk+5 van h>monis*e toe/&5 kle9] word51 de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ h5 trag] zal v]nietig54 ,dit ges*i$t bijv4 wanne] al de deel5 van br&/(f5 tegelijk br&51 da> alsdan de omvang van het vuur ga&eweg zal v]m9d]54 ,zooals op blz4 #ceh gezegd is1 kan e*t] zulk e5e w]k+ bevatt5 bijzond]e v]s*ijnsels1 zijnde w]k+5 d] wet d] v]&]lijkheid1 wa>bij de gevolg5 de oorzak5 v]/]k5 ( v]nietig54 ,zoo kan bijv4 bij het 9 het algeme5 v]br&5 van organis*e /(f51 d]zelv] r$uctie tot anorganis*e /(f5 v]/]kt word5 door m$$eel+ d] gloeij+1 zie blz4 #cda1 do* ook v]zwakt word5 door ont/a& gebrek aan nabij geleg5 br&/(4 ,e5 zam5ge/eld doel1 zie blz4 #beg1 e5 gevolg zijnde d] v]s*eid5heid 9 de ruimte1 zoo kan bij zak51 er voor be/emd1 zie blz4 #cjf1 ge5e volmaakte ges*ik!id ont/aan1 do* de ges*ik!id bij die zak5 kan dan v]d] g$rev5 word51 dan zoo het doel v]&]lijk is1 en die zak51 zie blz4 #bcj1 niet voor v]&]+ vatba> zijn4 ,e5 zam5ge/eld doel be/aat bijv4 bij het zie blz4 #cje te gelijk tra*t5 te voldo5 aan d5 wel/& d] m5s*5 op deze a>de en aan d]zelv] gee/elijke ontwikkel+ zie blz4 #bgj4 ,hoe het e]/e ges*aad wordt t5 bate van het laat/e1 blijkt bijv4 somtijds bij het /rijd5 en niet toegev5 t] wille d] e]4 ,accid5tele afwijk+5 van e5 bijzond]5 h>monis*5 toe/& wekk51 t]wijl de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ h5 tra*t te v]nietig51 als gevolg51 zie blz4 #bfe1 afwijk+5 van e5 &]5 a>d bij di5 toe/& op2 de laat/e afwijk+5 w$] &]e enz4 ,het bijzond]e van zulk e5 toe/& maakt namelijk het opwekk5 van d]gelijke gevolg5 mogelijk1 zoodat1 hoe algeme5] k>akt] die toe/& bezit1 hoe zwakk] die reeks van uit elk&] volg5de afwijk+5 zal zijn4 ,be/ond er ge5e slijt5de w]k+ d] wet van ges*iktmak+1 zoo z\d51 wanne] de gevolg5 d]zelv] oorzak5 tra*t5 te v]nietig51 die v]nietig+ gemiddeld opweg5 teg5 de opwekk5de w]k+ di] oorzak5 bij d]zelv] gevolg51 en aldus de l$5 van bov5gemelde reeks gemiddeld gelijk aan elk&] zijn zie blz4 #bfe4 ,de lat]e moet5 da>5teg5 groot] word51 zoo de gevolg5 d]zelv] oorzak5 onv]&]d lat5 ( v]/]k51 zoodat1 wanne] het e5 en het &] plaats heeft1 en zooev5 gemelde slijt5de w]k+ be/aat1 de lat]e l$5 d] reeks no* /e$s groot]1 no* /e$s kle9] dan de vorige zull5 word54 ,nu be/aan er op elk oog5blik e5e m5igte van afwijk+5 van zulk e5 bijzond]5 h>monis*5 toe/&1 en elk di] afwijk+5 br5gt e5e d]gelijke reeks voort4 ,da> e*t] van elk dez] de l$5 van invlo$ zijn op die d] &]e reeks51 zoo zull5 bij de lat]e l$5 di] reeks5 die invlo$5 van liev]l$e 9 de plaats tr$5 van de invlo$5 d] e]/e l$5 di] reeks51 en die laat/e invlo$5 aldus zwakk] word51 hoe v]d] de lat]e l$5 di] reeks5 van de e]/e geleg5 zijn4 ,de uitwiss*+ di] invlo$5 kan ook als e5e w]k+ d] wet van ges*iktmak+ bes*\wd word54 ,,aanteek5+5 #a ,wiskundig5 z\d5 zegg51 dat het aantal zuiv] blank5 bij de nde g5]atie gemiddeld het #a_/7bbn7de ( #a_/7bbn7de deel d] individu5 di] g5]atie zal bevatt54 #b ,hi]bij is eig5lijk v]ond]/eld1 dat de voortplant+ door h]mafrodit5 ges*i$t1 want &]s zal e5 toevallig niet sle*t] dan h>e oud]s georganise]d wijfje1 mee/al p>5 met e5 door de w]k+ van het toeval sle*t] dan zijne oud]s georganise]d mannetje4 #c ,als secundaire v]bet]+ kan aangem]kt word51 het kra*tig v]d$ig5 van e5 privilegie1 wanne] vroeg]e bezitt]s er van hetzelve uit zwakheid 9 m9a*t+ gebragt hebb52 als primaire v]bet]+ het niet beleid opgev5 van zulk e5 privilegie1 zoo dit 9 /rijd is met het publieke welzijn4 #d ,zie blz4 #fd van het v]volg van het hi]bov5 gemelde w]k4 #e ,ev5 als bij het voorbeeld van blz4 #ae1 voor het v]/or5 d] jui/e rangs*ikk+1 be/aat er hi] me] kans dat die accid5tele oorzak5 het uite5loop5 groot]1 dan dat zij het m9d] zull5 do5 word54 #f ,uit het feit1 dat uit e5e di]soort er vele tamme rass5 voortspruit51 kan ge5 gevolg getrokk5 word5 voor hetge5 9 d5 wild5 /aat plaats heeft4 ,wanne] to* e5e di]soort getemd wordt1 ond]gaat zij e5e soort van revolutie en h]vorm5 de m5s*5 ha> door kun/keus en entra9em5t 9 zooveel v]s*ill5de tamme rass51 als zij noodig hebb51 om1 nadat hun doel b]eikt is1 hi]m$e op te h\d54 #g ,zoo kunn5 bijv4 de ?ans be/a&e leeuw5 van de groot/e en mee/ ontwikkelde tijg]s van het t]tiaire tijdvak en de ?ans be/a&e tijg]s van wat lag] /a&e kata*tige di]5 van dit tijdvak af/amm54 #h ,hi]op moet vooral gelet word51 wanne] m51 om de vru*t5 van het ond]wijs na te gaan1 deze bij bewon]s van groote /$5 met die bij bewon]s van a*t]afhoek5 v]gelijkt4 #i ,hi]toe behoor5 de nadeel5 door de /orm5 aan de s*eepva>t toegebragt1 het v]woe/5 van /e55 geb\w5 door a>dbev+51 het wo$5 van besmettelijke ziekt5 9 groote /$51 de v]spreid+ d] smet/(f5 door het v]ke] enz4 #aj ,dit maakt ook dat middel51 t] eig5 bevoordeel+1 ( t] b]eik+ van e5ig doel1 geoorlo(d bij lag]5 /& van bes*av+1 bij hoog]5 /& hi]van onz$elijk word54 #aa ,dit is ook het geval1 wanne] er bijv4 e5e gemaalbela/+ op de arbeid]s gelegd wordt4 ,hun drang tot loonv]hoog+ zal dan e]/ bij e5 v]hoogd loon gelijk zijn aan die tot loonv]lag+ d] w]kgev]s4 ,word5 nu de bela/+5 dez] laat/e v]ligt t5 b$rage di] gemaalbela/+1 zoo zull5 zij ev5veel w]k als vroeg] v]s*aff5 en laat/gemelde bela/+ de arbeid]s met kle9e hui%\d5s 9 e5 ev5veel ruim]51 als die met zw>e hui%\d5s 9 e5 bekromp5] toe/& br5g54 #ab ,accid5tele om/&igh$5 zooals bijv4 het ongelijk aantal k9d]5 bij elk huisgez91 v]/or5 g$urig die jui/e v]deel+ van het kapitaal1 do* voor elk d] groote klass5 d] maats*appij moet zij ongeve] de ges*ik/e zijn1 t5zij er groote gebeurt5iss5 op indu/rieel gebi$ hebb5 plaats gehad4 ,t5 gevolge hi]van bezit bijv4 ?ans de h&5>beid v]rigt5de klasse e5 wat te kle9 deel van het maats*appelijke kapitaal1 ma> h>5 drang tot loonv]hoog+ is dan ook groot] dan di5 tot v]lag+ d] w]kgev]s4 ,zij tra*t buit5 deze om w]k te v9d51 arbeid]sv]e5ig+5 da>te/ell5 enz4 #ac ,het kwaad1 door zulke kort/ondige accid5tele v]&]+5 teweeg gebragt1 kan v]gelek5 word5 met de zw>igh$5 ond]vond5 door e5 fabriekant1 wi5s kl&isie onregelmatig toe- en afneemt4 ,weg5s de w]k+ d] traagheid1 zal hij to* zijne fabriek niet /e$s bij tijds da>na kunn5 inrigt54 ,al het kwaad1 zo[el het z$elijke als het /(felijke1 heeft nu d5zelfd5 oorsprong als de zw>igh$5 9 tijd5 van ov]gang ond]vond5 word5de4 #ad ,zoo kan iem&1 t] bevord]+ zijn] gezondheid1 veel beweg+ nem51 zond] dat da>van elk di] beweg+5 met &]e zak5 9 v]b&1 de bevord]+ d] gezondheid tot doel heeft en hi]door g]egtva>digd wordt4 #ae ,gemiddeld zull5 7zie blz4 #eb7 de reg]+svorm5 wat t5 a*t]5 zijn met betrekk+ tot de eis*5 d] maats*appij1 en desniettem9 de individu51 omdat deze1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 gebrekkig aan de maats*appelijke eis*5 voldo51 zelfs aan die hunn] reg]+svorm5 niet geheel voldo54 #af ,krankz9nigheid is aldus e5e zijwa>ts*e afwijk+ d] gewone gee/elijke ontwikkel+2 t]wijl sle*!id e5e a*t]wa>ts*e afwijk+ d] z$elijke ontwikkel+ is4 #ag ,die wijsge] v]kla>de dit e*t] door ongelijke dal+ van de v]s*ill5de deel5 d] m5s*5natuur na ,adams val4 #ah ,wij ontk5n5 e*t] niet1 dat da>1 weg5s de1 7zie blz4 #gb71 de gee/ontwikkel+ v]lag5de w]k+ van het lig*aam1 zek]e inspann+ noodig is1 om de gee/elijke ontwikkel+ niet te do5 v]m9d]51 gebrek aan oef5+1 deels door d5 toe/& van hun lig*aam te weeg gebragt1 zulk e5e v]m9d]+1 (s*oon1 m9d] dan m5 waant1 bij grijsa>ds te weeg kan br5g54 #ai ,da> de directe w]k+ van het lig*aam op d5 gee/ de ontwikkel+ hi]van tra*t te v]m9d]51 zoo kan het zelfs zijn1 dat1 zelfs bij afnem5de eis*5 d] bes*av+1 die w]k+ van dat lig*aam de gee/ontwikkel+ nog te laag voor die eis*5 tra*t te h\d54 #bj ,m5 spreekt veel van onzalige twi/5 ov] e5ige belangrijke zaak4 ,is onv]s*illigheid er voor dan bet]8 ,het kwaad be/aat 9 de v]ke]de wijze wa>op m5 twi/1 namelijk dat m5 de oor5 sluit voor de argum5t5 d] teg5p>tij1 en aldus van d5 /rijd we9ig p>tij trekt4 #ba ,ov] de w]k+ di] ,natuurwet is 9 de beide op het titelblad van dit ges*rift gemelde w]k5 9 het bre$e geh&eld4 #bb ,van da> dat1 bij gelijke bes*av+ en behoeft5 de productie 9 vru*tb>e1 w>me l&5 groot] is dan 9 k\de /rek54 ,9 deze /ijgt de bes*av+ e]/ trag] dan 9 g5e1 omdat het v]spreid zijn d] bewon]s d] k\de l&51 d]zelv] zam5w]k+ teg5gaat1 do* lat] heeft het omgeke]de plaats1 omdat 9 die k\de l&5 de behoeft5 groot] zijn4 #bc ,na> gelang de gee/ontwikkel+ groot] is1 zal er absoluut me] inspann+ gevord]d word51 om ha> bij de a*t]volg5de g5]atin con/ant te h\d51 zie hi]ov] blz4 #hc4 #bd ,die indirecte w]k+ van het lig*aam op d5 gee/1 zooals bijv4 door het spraakv]mog51 be/aat sle*ts dan wanne] de graad van ontwikkel+ van d5 gee/ hoog] dan die van het lig*aam is1 en wel 9 /]k]e mate1 na> gelang beide me] 9 hoogte v]s*ill54 ,zij maakt die v]heff+ van d5 gee/ bov5 het lig*aam gemakkelijk] en da> zij afneemt1 wanne] g5e dit lig*aam 9 graad van ontwikkel+ nad]t1 belet zij niet dit d5 gee/ 7zoo hi]bij ge5e v]heff5de w]k+ be/aat71 na> zi* toe te hal54 ,die indirecte w]k+ van het lig*aam kan v]gelek5 word5 met iets bij de d]de w9d+ van de 9 noot blz4 #id gemelde ve]1 wa>door na>mate de w9d+5 v]d] van elk&] geleg5 zijn1 de p]soon1 die de ve] spant1 me] kra*t kan uitoef554 ,ook de onbew]ktuigde a>de oef5t e5e d]gelijke indirecte w]k+ uit door het veld van bewu/e aans*\w+ en door de hulpmiddel51 t5 bate van kun/ en wet5s*ap1 er door opgelev]d4 #be ,deze v]s*ill5de zak5 kan m5 v]gelijk5 met massa bezitt5de w9d+5 van e5e met de z horizontaal ge/elde spiraalve]4 ,is deze ontspann51 zoo ligg5 al de w9d+5 teg5 elk&]1 ma> trekt m5 aan de voor/e w9d+ 7met de eis*5 van het maats*appelijke en z$elijke lev5 v]gelijkba>71 zoo zull5 de &]e w9d+51 weg5s de w]k+ d] traagheid bij d]zelv] massas1 betrekkelijk de voor/e e5igz9s t5 a*t]5 zijn4 ,beve/igt m5 da>5teg5 de a*t]/e w9d+ 7v]gelijkba> met de onbew]ktuigde a>de7 erg5s aan va/1 zoo zull5 de w9d+5 v]d] van elk&] kom51 na>mate m5 /]k] aan de voor/e trekt en v]oorlo(t m5 deze om wat a*t]wa>ts te gaan1 de w9d+5 digt] bij elk&] kom5 om dezelfde volgorde te beh\d51 zie blz4 #ia4 #bf ,e5 leeuw1 e5e prooi v]sl9d5de1 kan bijv4 e5 s*oon taf]eel oplev]51 do* niet e5 m5s* met vraatzu*t et5de1 omdat dit 9 di%>monie is met zijne zielsw]k+4 #bg ,ons zoo v]&]lijk be/aan doet ons behag5 s*epp5 9 v]s*eid5heid1 mits deze de inn]lijke h>monie niet v]/oort1 hetge5 bijv4 wel het geval z\ zijn1 zoo m5 bij e5e kolonnade de kolomm5 om de &]e van de ,doris*e en van de ,ionis*e orde maakte4 #bh #bi ,9 die gevall5 maakt m5 zi* niet voor alles ges*ikt]1 ( gaat m5 niet 9 elk opzigt vooruit1 ma> sle*ts voor ( 9 hetge5 9 elk di] gevall5 e5 ov]he]s*5de invlo$ uitoef5t4 ,9 het laat/e be/aat er bijv4 vooruitgang 9 opp]vlakkige bes*av+1 ma> niet 9 z$elijke ontwikkel+4 #cj ,de drang tot vooruitgang ba>t emancipatie1 die tot ges*iktmak+ het k9d]lijk en ond]ges*ikt h\d54 #ca ,m5 h\de hi]bij 9 het oog1 dat bij zek]5 trap van gee/ontwikkel+ d] massas1 de begripp5 dez] omtr5t de d5k+ op buit5z9nelijk gebi$ zoo bekromp5 is1 dat zij hunne ,god5 niet alle5 m5s*elijke d5kvorm5 toes*rijv51 ma> zelfs ond] m5s*elijke g$aante1 t] v]vull+ van missi51 hi] op a>de do5 v]ke]54 ,het me] algeme5e van zulke begripp5 wordt door con/ante oorzak51 ma> de bijzond]h$5 er van door het toeval teweeg gebragt4 ,e5e con/ante oorzaak maakt dat1 na>mate de gee/ontwikkel+ d] m5s*5 groot] is1 aan zulke missi5 e5 me] v]hev5 a>d wordt toegek5d4 #cb ,weg5s de vroeg] gemelde oorzaak zal het e]/e1 vooral bij de hoog bov5 d5 bodem v]hev5 deel5 d] /amm5 de ov]h& hebb54 #cc ,die laat/e /ell+ pa>t zi* to* aan die1 dat ons will5 niet door d5 be/a&5 toe/& bepaald wordt1 zie blz4 #fi4 #cd ,lat] zull5 wij aantoon51 dat zulke m5s*5 ook na> d5 gee/ a>ds*e product5 z\d5 moet5 zijn1 da> zij sle*ts 9 zulk e5 geval g$wong5 z\d5 word5 om hunne wet5s*ap te bepal5 tot hetge5 wa>van de jui/heid hi] op a>de volkom5 te v]ifi]5 is4 #ce ,de pozy wordt alsdan door de phylosophie v]vang54 ,g5e is na> ons inzi5 de vru*t d] bes*\w+ door middel d] v]beeld+ van het betrekkelijke v]hev5e en tev5s s*oone bij wez5s en zak51 en1 zo[el wanne] m5 deze van hunne vulgaire zijde bes*\wd1 als wanne] bij die bes*\w+ de v]beeld+ door de r$5]+ v]vang5 wordt1 is het met de pozy g$aan4 ,wa> sle*ts de v]beeld+ op het gebi$ van het buit5z9nelijke tre$t1 moet5 godsdi5/ en pozij innig met elk&] v]bond5 zijn1 do* m5 behoeft het niet te betreur5 dat1 nadat lat] de r$5]+ zi* op dit gebi$ begev5 heeft1 de s*oone en geurige bloem door de saprijke vru*t wordt v]vang54 #cf ,zie ov] de w]k+ d] traagheid bij het voorwa>ts getrokk5e1 wanne] het voorwa>ts trekk5de /ationnair geword5 is1 blz4 #hi en #ic4 #cg ,zoo iets z\ e*t] sle*ts bij de 9 de ,noot van blz4 #aaf gemelde wez5s mogelijk zijn4 #ch ,zie hi]ov] blz4 #bcc van ons w]k get3 ,v]volg op het w]k get43 door de w]k+ d] ,natuurwett5 op z$elijk gebi$ enz4 #ci ,na>mate dit besef van hulpbetoon snell] to5eemt1 zal 7zie blz4 #hi en #aah7 dit t5 a*t]blijv5 /]k] zijn4 #dj ,hoe we9ig grond het met het ,joods*e ,messiasrijk v]wante a>ds*e idaal d] humani/51 namelijk de m5s*heid op d5 hoog/5 trap van bes*av+1 heeft1 is op blz4 #hc aangetoond4 #da ,bij ons m5s*5 di5t1 zie blz4 #ach1 de gee/elijke ontwikkel+ de practis* nuttige aanw5d+ ervan te ov]treff51 t5 e9de hi]op uit te oef55 e5e opwa>ts trekk5de w]k+1 opweg5de teg5 de teg5ge/elde w]k+ er op door de a>de door tuss*5kom/ onz] lig*am5 uitgeoef5d4 ,deze laat/e w]k+ tra*t1 zie blz4 #ij1 onze met die practis* nuttige aanw5d+ zam5hang5de behoeft5 die d] di]5 te do5 nad]54 #db ,hi]bij moet m5 vol/rekt niet aannem51 dat die beweg+51 na> gelang hunn] plaats1 e5 ( &] d5kbeeld bepal51 ma> e]d]1 dat door elke beweg+ elk d] d5kbeeld5 me] ( m9d] en dus g$eeltelijk bepaald wordt omgeke]d4 #dc ,er be/aat voorts na> ons inzi5 e5 groot ond]s*eid tuss*5 gewoonte en in/9ct4 ,m5 is bijv4 gewoon om e5e daad te do51 wanne] de primitief door r$5]+ v]kreg5 d5kbeeld51 het v]rigt5 di] daad moet5de v]gezell51 zoo diep +eworteld zijn1 dat zij met we9ig inspann+ voor d5 gee/1 ( buit5 d5 lat5t5 toe/& kunn5 geh\d5 word52 t]wijl m5 iets uit in/9kt v]rigt1 wanne] m5 door de d5k+ buit5 de onze1 ( die van &]e m5s*5 ( di]51 er toe g$rev5 wordt4 #dd ,zie blz4 #fi van ons w]k get4 ,ov] de w]k+ d] ,natuurwett5 op z$elijk gebi$ enz4 #de ,zie hi]ov] ons ges*rift get3 ,ov] d5 a>d en de toekom/ d] beweegkra*t blz4 #d en #af4 #df ,zie hi]bov5 ons w]k get3 ,v]volg van het w]k get3 ,ov] de w]k+ d] ,natuurwett5 op z$elijk gebi$ enz4 blz4 #abc en #ebd4 #dg ,zie hi]ov] het 9 de voorga&e noot gemelde w]k1 blz4 #cbb4 #dh ,deze baanv]kle9+ zal ook ont/aan1 doordat van e5 uitzett5d5 bol de v]s*ill5de deel5 door e5 &]5 bol niet ev5 /]k aangetrokk5 word5de en aldus ongelijke snelh$5 bezitt5de1 teg5 elk&] zull5 wrijv5 zie blz4 #aed4 #di ,de kle9/e di] beide boll5 zal alsdan1 weg5s de ongelijke snelheid van d]zelv] v]s*ill5de deel51 betrekkelijk me] uitzett5 en w>mte b9d5 dan d5 groot/51 zie noot blz4 #aef4 #ej ,vooral op lage bre$t5 ont/aat er nam5lijk door de w]k+ d] v]ticale ontbond5e d] c5trifugale kra*t5 e5e circulatie ov]e5kom5de met die d] passaatw9d5 en &]s vooral op hooge bre$t5 door de w]k+ d] horizontale ontbond5e d] c5trifugale kra*t e5e teg5ge/elde circulatie4 ,de oorzaak hi]van is door ons eld]s v]kla>d4 #ea ,ev5 als de hemelboll5 v]groot5 door omzett+ van deel5 d] algeme5e o]/( 9 hunne eig5 soort5 van bijzond]e /(1 zoo v]groot5 gee/5 door omzett+ van bijdrag5 tot de algeme5e d5kbeeld5 bij deel5 van d5 o]gee/ 9 bijdrag5 tot hunne eig5 bijzond]e d5kbeeld51 zie blz4 #add4 #eb ,dit z\ ook het geval zijn1 zoo m5s*5 zoodanig aan zek] lot v]bond5 w>51 dat bijv4 de accid5tele werv]s*ijnsel5 zi* er na> z\d5 regel54 #ec ,de beoef5a>s d] wiskunde is het bek5d1 dat de ruimte beslot5 tuss*5 e5e kromme1 d]zelv] assijmptoot en e5e zek]e ord9aat di] kromme e9dig kan zijn1 (s*oon de l5gte di] ruimte one9dig is4 #ed ,ook zal1 na>mate die to5em+ 9 gee/ontwikkel+ trag] is1 de aanleg g$ur5de e5 zelfde aanwas 9 ontwikkel+ /]k] toeg5om5 zijn4 #ee ,op din aanleg kan de praexi/5tie e5 invlo$ uitoef551 v]gelijkba> met d5 op blz4 #ahe gemeld5 invlo$ van het lig*aamslev5 d] reeks onz] antiduliviaans*e voor\d]s op de deugd van de type van ons lig*aam4 ,hetge5 op blz4 #ahf gezegd is van het algeme5e van dit type gaat door voor d5 aanleg voor het v]krijg5 van d5kbeeld51 innig 9 veel &]e bevat1 vooral voor deze grondd5kbeeld5 moet de praexi/5tie d5 aanleg bevord]d hebb54 #ef ,m5 d5ke hi]bij aan de geluidsgolv51 b9n5 vloei/(f5 ( va/e lig*am51 de 9 onze mond5 gevormde phras51 getr\w na> e5 &]s oor5 ov]br5g5de4 #eg ,zie ons ges*rift get43 ,ov] d5 a>d en toekom/ d] beweegkra*t1 blz4 #dc4 #eh ,m5 d5ke hi] aan de lig*am5 wa>op de electriciteit bij v]kiez+ ov]spr+t4 #ei ,dit is te v]gelijk5 met de uitw]k+ van ov]spann+ d] spi]54 ,deze word5 er door onbruikba>1 nietteg5/a&e zij door het gebruik zi* ontwikkel51 zie blz4 #afh4 #fj ,de oorzaak van ges*iktmak+ moet de /(wissel+ bij de lig*am5 d] individu5 9 het e]/e geval v]/]k5 en 9 het twe$e v]zwakk51 zie blz4 #di4 #fa ,de opp]vlakte van het l& zal e5 en &] sle*ts begr5z51 zoo de vulcanis*e w]k+5 de voor de gewass5 b5oodigde z\t5 uit de vloeib>e a>dk]n br5g54 #fb ,van da> het he*t5 van grijsa>ds aan oude gebruik51 en dat het t5 bate hunn] vooruitgang noodig is1 dat de m5s*5 g$wong5 9 nieuwe toe/&5 word5 gebragt4 #fc ,dat m5 iem& di5t te begrijp5 om hem lief te hebb51 blijkt hi]uit1 dat het bezit van kle9e zwakh$51 wa>door zij voor &]5 begrijpelijk] word51 m5s*5 bem9n5swa>dig] maakt1 en dat m5 bij onbek5de weldo5]s deelnem+ voor zi* moet v]ond]/ell51 om h5 te kunn5 bem9n54 #fd ,die vreugde z\ v]gelijkba> zijn met die van e5 vad]1 zi* v]heug5de1 dat zijn zoon zi* zoo g$raagt als di5s welbegrep5 en ruim opgevat belang zulks vord]t1 en zij zal gewis ze] matig zijn1 zoo die zoon zu9ig is met e5e geldsom be/emd om to* b9n5kort v]lor5 te rak54 ,wel is wa> kan die vad]lijke vreugde d5 zoon aanmo$ig5 om zi* go$ te g$rag51 do* hetzelfde resultaat v]kreg5 word51 zoo die zoon innig] het belang van go$e g$rag+5 gaan beseff54 #fe ,zoo kunn5 de behoeft5 van het v]vo] d5 aanleg van e5 groot w]k v]eis*51 ma> deze te bezw>5d zijn voor de f9anci51 omdat deze1 weg5s de w]k+ d] traagheid1 niet op de hoogte d] eis*5 van d5 tijd zijn4 ,aldus kunn5 de be/a&e v]vo]middel5 t5 a*t]5 zijn betrekkelijk de eis*5 van het v]vo]1 en de f9anci5 dit zijn betrekkelijk die v]vo]middel54 #ff ,z\d5 niet vel5 ond] ons1 die1 weg5s het geve/igde pre/ige van d5 naam van ,socrates1 di5s g$rag+5 ?ans v]he]lijk51 zoo zij zijne tijdg5oot5 gewee/ w>51 di5 wijze na> het vad]lijke ateli] hebb5 v]wez58 #fg ,zie ons w]k1 get4 ,v]volg van het w]k1 get4 ,ov] de w]k+ d] ,natuurwett5 op z$elijk gebi$1 enz4 blz4 #cbb4 #fh ,de z$elijke ontwikkel+1 noodig om wez5s ges*ikt te mak5 voor d5 /rijd1 /aat bijv4 lag] dan die noodig om h5 voor zam5w]k+ ges*ikt te do5 zijn4 ,bij ov]ig5s gelijke om/&igh$5 zal e5 z$elijk m5s* me] d5kbeeld5 bezitt5 ov] hetge5 hij aan zijne m$em5s*5 en aan zijn eig5 toekom/ v]s*uldigd is1 dan e5 onz$elijk m5s*4 #fi ,wij will5 hi]m$e niets afd+5 op de absolute wa>de di] beide /ell+51 welke1 door wa>h$5 op het gebi$ van het vol/rekt hoog/e ideaal te bevatt51 de hoog/e e]titels d] m5s*heid zijn4 ,tuss*5 de absolute deugd en de ges*ik!id ( betrekkelijke deugd moet1 zie blz4 #hb1 ond]s*eid gemaakt word54 #gj ,m5 neme 9 a*t dat zoo 7zie blz4 #ahg7 de ziel e5 zelf/&ig iets is1 wij sle*ts na> het lig*aam op deze a>de voor\d]s hebb54 #ga ,die w]k+ di] oorzaak is bijv4 v]gelijkba> met de ela/iciteit van e5ig kle$4 ,zoo dit e5 k9d go$ gepa/ heeft1 zal het e5 volwass5 m5s* knell51 zoo deze het niet zoo lang g$rag5 heeft1 dat het al d5 tijd tot uitrekk+ gehad heeft4 #gb ,zie hi]ov] ons ges*rift get43 ,v]volg van het w]k ,ov] de w]k+ d] ,natuurwett5 enz41 blz4 #ejj4 #gc ,het is kla>1 dat het k5n5 d] ges*i$5is1 dat met de op blz4 #agh gemelde e]/e soort van bewu/e aans*\w+ te v]gelijk5 is1 da>voor niet voldo5de is4 #gd ,bij de planet5 zal de invlo$ d] aantrekk+ d] komeet niet uitgewis*t word51 omdat zie blz4 #aed1 ge5e oorzaak &]s dan de traagheid het planet5/elsel 9 /& tra*t te h\d51 zie blz4 #afc4 #ge ,v]s*eid5heid 9 ruimte moet ont/aan zijn door v]&]+ d] zak5 t5 gevolge van accid5tele oorzak54 ,kom5 deze nu niet me] voor1 zoo zal de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ 7zie blz4 #bgj en #bge71 die v]s*eid5heid 9 ruimte do5 v]dwijn5 #gf ,de z$elijke wa>de van arm5 zal gemiddeld 9 zoov]re absoluut m9d] zijn dan die van rijk5 als zij 9 gee/elijke ontwikkel+ voor deze ond]do54 ,ov]ig5s kan m5 ev5m9 zegg51 dat 9 alle opzigt5 armo$e de oorzaak als het gevolg van sle*t g$rag is4 #gg ,op blz4 #fa hebb5 wij v]s*ill5de voorbeeld5 d] w]k+ d] wet van ges*iktmak+ op economis* gebi$ gegev54 ,hi]nev5s nog e5ige4 ,zoo om/&igh$5 het uitoef55 van e5ig b]oep onvoordeelig] mak51 zal1 door het v]lat5 er van1 ( door ov]maat van /]ft5 bov5 geboort51 7zie beg9 blz4 #ej7 het aantal beoef5a>s er van v]m9d]51 en dit de ov]blijv5de 9 gun/ig] om/&igh$5 /ell51 dan zoo hun aantal groot] is4 ,die ov]blijv5de beoef5a>s zull5 aldus ev5 veel geld kunn5 v]di55 na het ont/aan di] voor dit b]oep ongun/ige om/&igh$51 dan het groot]e aantal beoef5a>s er van voor het ont/aan di] om/&igh$54 ,m5 kan hi]uit nagaan1 hoe de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ b]oep51 bij d]zelv] beoef5a>s ev5veel beeld+ vord]5de1 ev5 w9/gev5d1 en die w9/5 bij b]oep51 bij d]zelv] beoef5a>s niet ev5veel beeld+ vord]5de1 9 r$5 d] behoeft5 di] beoef5a>s tra*t te do5 word54 ,voorts zal de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ bij v]groote productie de behoeft5 en de vo$+ d] arbeid]s zoodanig v]groot51 dat deze het e9delijk betrekkelijk niet ruim] dan vroeg] bij m9d] v]di5/5 zull5 hebb54 ,e5e w]k+ di] wet is ook de bep]k+ d] prijsv]hoog+ van iets t5gevolge van groot]e vraag dan bod4 ,die prijsv]hoog+ zal to* de koop]s moeijelijk] en de v]koop]s gemakkelijk] mak51 en hi]door het w$] gelijk word5 van vraag en bod en aldus ook het tot /aan kom5 van d5 prijs bevord]d word54 ,w]k+5 d] wet d] v]&]lijkheid op economis* gebi$ zijn alle die welke die bov5gemelde w]k+5 v]/or52 voorts alle toevallige w9/5 ( v]liez51 h&elscrisiss51 beurspaniek5 enz4 ,w]k+5 di] wet d] v]&]lijkheid1 wa>bij er w$]ke]ige v]/]k+ plaats heeft1 zijn de bankroet5 v]oorzaakt door vorige bankroet52 het ov]legg5 van me] geld door h&ela>s1 na>mate hun b$rijfskapitaal groot] is2 het op s*adelijke wijze le55 van geld na>mate de s*uld groot] is enz4 #gh ,te gelijk hi]m$e z\ ook de behoefte aan veiligheid1 alsm$e de k5nis om zi* deze te v]s*aff5 afnem54 ,bij elk5 /& van bes*av+ tra*t5 al de gevolg5 hi]van h>monis* met elk&] te word54 ,zoo zull5 bijv4 volk5 9 het bezit van spoorweg5 en van langdurige tijdp]k5 van vr$e1 zi* mijnongelukk5 en het beko/ig5 van moorddadige vuurwap5s moet5 getroo/54 #gi ,hi]uit volgt dat moraal onafhankelijk van e5 ideaal langzam]h& tot di]5moraal z\ dal54 #hj ,het ideaal1 dat beoogt het door d5 graad van bes*av+ bepaalde g5oeg5 d] maats*appij1 is te v]gelijk5 met e5e zw>e ma> niet wrijv5de massa1 die sle*ts hi]door aan e5e zie blz4 #ach1 a*t]wa>ts trekk5de kra*t w$]/aat4 ,het ideaal1 dat da>5teg5 d5 gee/elijk5 vooruitgang d] individu5 beoogt1 is te v]gelijk5 met zulk e5e massa1 ma> wa>op tev5s e5e kra*t w]kt1 die aan de zooev5 gemelde a*t]wa>ts trekk5de w$]/aat4 ,voor zoo v]re d] m5s*5 ideaal niet het e]/e d] beide gemelde is1 /rekt betra*t+ van deugd niet om gemiddeld het gelukkig/e te zijn1 en om gemiddeld het be/e 9 zijn do5 te gelukk51 en hangt de wa>de d] z$elijke dad5 niet af van het voordeel dat de maats*appij er van trekt1 zie blz4 #bah4 #ha ,iets d]gelijks moet ook plaats hebb5 bij d5 invlo$ door de onv]&]lijke atomi/is*e beweg+5 van d5 e!r op hemelboll5 uitgeoef5d zie blz4 #agj4 #hb ,de k9d]lijke voor/ell+ van dit e5 en &] is die d] hemel en a>dgee/54 #hc ,met de h]s5s is dit ev5e5s het geval4 ,wanne] de directe w]k+ d] indrukk51 door de h]s5s bij d5 gee/ voortgebragt1 bij de d5k+ van dez5 7zie blz4 #add bepaalt door e5 geheel van z9tuigelijke onwa>neemb>e atomi/is*e beweg+57 ov]he]s*5de is2 is de gee/ m9 ( me] passief4 ,tot di5 toe/&1 wa>bij de d5k+ van e5e lag]e gehalte is1 tra*t5 de h]s5s d5 gee/ nu te br5g51 en niet het m9/e wanne] het lig*aam gezond is1 omdat dit dan 9 e5 gemiddeld5 toe/& v]ke]t1 en aldus zie bl4 #gh en #ajb niet 9 di5 wa>bij het de m9/e t]ugtrekk5de w]k+ op d5 gee/ uitoef5t zie ,noot blz4 #gi4 #hd ,9 dit geval v]ke]5 bijv4 de door onges*ikt geword5 in/ell+5 voortgebragte en deze slop5de revoluti54 ,9 d5 aanvang ges*i$t dit op e5e me] s*roomvallige wijze dan lat]1 omdat er tuss*5 de int5siteit di] revoluti5 en de b$oel+51 die m5 er m$e heeft1 alsm$e d5 bijval die zij v9d51 w$]ke]ige v]/]k+ plaats heeft4 ,voor zoov]re zulke revoluti5 nieuwe zak5 da>/ell5 moet5 zij1 zooals op blz4 #bhg met betrekk+ tot de h]vorm+ gezegd is1 bes*\wd word54 #he ,hi]bij /ell5 wij dat 9 elk di] gevall5 de z$elijke eis*5 van het lev5 ev5 groot zijn1 zoodat zie blz4 #hb de absolute graad van deugd gelijk aan d5 betrekkelijk graad hi]van is4 ,van de voor die eis*5 te groote zelfzu*t en zu*t tot g5ot 9 het h$51 zijn de sle*te h>t/ogt5 wel v]s*ill5de uit+51 edo* bij veel lag]e trapp5 van bes*av+ kunn5 de zelfzu*t en de zu*t tot g5ot 9 het h$5 zi* ( 9 het geheel niet op de wijze van sommige di] sle*te h>t/ogt51 ( sle*ts gebrekkig op de wijze van &]e d]zelve uit54 #hf ,zie hi]ov] ons w]k get4 ,ov] de w]k+ d] wet ,natuurwett5 op z$elijk gebi$ enz4 blz4 #cfa en het v]volg van dit w]k blz4 #gd4 #hg ,e5 gevolg kan e5 v]s*ijnsel v]nietig51 op het oog5blik dat dit ges*i$t is1 zelf door de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ v]nietigd zijn1 en intuss*5 e5 nieuw v]s*ijnsel van d5 a>d als het e]/e opgewekt hebb54 ,dit bijv4 is het geval bij het gaan dan 9 deze en dan 9 g5e rigt+1 twee v]s*ijnsels welke door e5 tuss*5ligg5d v]bond5 zijn4 #hh ,ligg5 er n #bn ball5 b9n5 die bus en n ball5 b9n5 elk deel er van1 wa> b9n5 die v]h\d+5 op all]lei wijze v>i]51 zoo zal1 bij het voorkom5 van al de gevall51 sle*ts e5e di] #bn deel5 enkel witte en e5 &] enkel zw>te ball5 bevatt54 ,nu zal de groo!id n niet aanzi5lijk behoev5 te zijn1 om het aantal deel5 #bn uit]/ groot en de betrekkelijke grootte di] deel5 aldus ze] g]+ te do5 word54 #hi ,die ongelijkheid 9 dig!id van groep]+ b9n5 e5e rij van zulke aan elk&] gr5z5de deel5 kan e*t] 9 /& geh\d5 word51 zoo b9n5 het deel1 bij het e5e e9de d] rij1 er nieuwe poeij]deel5 9 gebragt en1 bij het deel bij het &]e e9de1 er poeij]deel5 wegg5om5 word54 ,de dig!id van groep]+ d] poeij]deel5 zal alsdan langs di5 weg van het e5e na> het &]e e9de afnem51 en1 ond] het bezit van all]lei onregelmatige snelh$51 die poeij]deel5 zi* langzaam van het e5e na> het &]e e9de di] rij v]plaats54 ,iets hi]m$e ov]e5/emm5de heeft bijv4 plaats bij de 9 de poolzeen drijv5de ijsb]g54 ,de glets*]s vo]5 er nieuwe 9 zee aan1 zij smelt5 ond] weg1 en de accid5tele en onregelmatige /room5 b9n5 de poolzeen1 het effect van hi]bov5 gemelde snelh$5 do5de1 zull5 die ijsb]g5 gemiddeld na> lag]e bre$t5 vo]51 zoo hi] na> toe de dig!id van groep]+ d] ijsb]g5 afneemt4 ,de zwa>te d] /( ( slibb$eel51 door w9d ( /room5d wat] opgehev51 zal hetzelfde effect uitoef55 als die aan en afvo] van bov5gemelde poeij]deel54 ,/room5de vloei/(f5 zijn /e$s 9 b]o]+ en1 bij zek]e afnem+ d] /]kte van groep]+ di] /(jes ( slibb$eel5 na> bov51 kan de w]k+ di] b]o]+ er ov]al gemiddeld ev5 veel me] op dan n$]wa>ts vo]5 als de zwa>tekra*t er n$]wa>ts vo]t4 ,niet alle5 zal bij /]ke /room5 die dig!id van groep]+ na> bov5 m9d] afnem51 ma> zij zal dan tev5s bij d5 bodem groot] zijn1 zoo hi]op e5e onbepaald aantal ophefb>e /(jes ( slibb$eel5 geleg5 is4 #ij ,die v]s*ill5de kans5 van voorkom+ bezitt5de afwijk+5 zijn te v]gelijk5 met de trekk+5 uit buss51 ball5 van v]s*ill5de kleur bevatt5de4 ,de onregelmatigheid bij e5e reeks van trekk+5 zal alsdan m9d] word51 zoo niet enkele ke]5 ball5 van e5e kleur1 9 de bus s*a>s voorkom5de1 getrokk5 word54 ,zie ons w]k get4 ,v]volg op het w]k get43 ,ov] de w]k+ d] ,natuurwett5 op z$elijk gebi$ enz4 blz4 #dec4 #ia ,m]k5 wij hi] op dat bij het geval van blz4 #c van ons w]k get43 ,v]volg op het w]k get4 ,ov] de w]k+ d] ,natuurwett5 op z$elijk gebi$ enz41 zoo de drang tot onregelmatigheid1 op blz4 #cji gemeld1 niet be/ond1 hoe lang ook s*udd5de1 de groep]+ n b9n5 ge5 e9dig5 tijd z\ ont/aan moet51 ev5m9 als bij het w]p5 met e5e dobbel/e51 wa>van het e5e vlak met lood bezwa>d is 7hetge5 ov]e5/emt met de me]d]e kans van voorkom+ d] groep]+ n47 ,door za*t] te gaan s*udd51 wanne] de groep]+ n zi* vormt1 ont/aat er nu iets ov]e5kom5de met het m9d] 9 aantal word5 d] vlakk5 di] dobbel/e54 #ib ,zie ons w]k get4 ,v]volg van het w]k get4 ,ov] de w]k+ d] ,natuurwett5 op z$elijk gebi$ enz4 blz4 #gc en #ecf4 #ic ,dit is met ina*tnem+ van d5 tijd noodig voor e5e ons onbewu/e voortplant+ van het effect d] h&el+5 d] m5s*5 met de golv+5 b9n5 vloei/(f5 v]gelijkba>4 #id ,dit z\ bijv4 het geval bij ons zonne/elsel zijn1 zoo de va/e /]r5 er veel digt] bij geleg5 w>54 #ie ,m5 d5ke hi]bij aan de voortplant+ van toon54 #if ,dit niet te v]w>r5 met gelijksoortige absolute regelmatigh$54 ,hoe v]d] deze to* 9 tijd ( ruimte van elk&] geleg5 zijn1 hoe m9d] groote totale regelmatigheid zij1 9 v]b& met elk&] bes*\wd1 zull5 teweegbr5g5 zie blz4 #caa4 #ig ,9 plaats van op de onregelmatig/e wijze dan te w9n5 en dan te v]liez51 kan e5 spel] v]liez51 door het krijg5 van sle*te spell51 door onoplett5dheid en door onkunde4 ,9 alle drie gevall5 zal dit /e$s na e5 v]liez5 door d5 ov]he]s*5d5 invlo$ van enkele om/&igh$5 ges*i$51 do* 9 het e]/e deze om/&igh$5 i$] oog5blik kunn5 v]dwijn5 en dit e9delijk moet5 do51 t]wijl zij /]k] zull5 be/aan1 na> gelang dit krijg5 van sle*te spell5 lang] aanh\dt4 ,het twe$e geval ligt alsw>e tuss*5 de beide &]e 91 en kan dan me] op het e]/e dan me] op het d]de geval gelijk54 #ih ,de door de wet d] v]&]lijkheid opgewekte gevolg5 bij d]gelijke v]s*ijnsels1 welke1 ev5 als 9 de ,noot van blz4 #cjj gezegd is1 w]k51 kunn5 die v]s*ijnsels e*t] uitputt54 ,de beweg+ van zulk e5 va>tuig1 heeft bijv4 tot gevolg het loop5 er van teg5 d5 e5 ( &]5 oev]4 #ii ,dit is het geval omdat1 zoo het gevolg e5p>ig kon to5em51 de w]k+ d] wet van ges*iktmak+1 tra*t5de de v]groot+ d] oorzaak teg5 te gaan1 v]snell5de z\ to5em51 en aldus e5maal die teg5/& veel groot] dan de opwekk5de w]k+ van het gevolg z\ word54 ,bij d5 aanvang van zulk e5e w$]ke]ige v]/]k+1 bezit de oorzaak zek]e grootte1 en neemt het gevolg van af nul toe4 ,wil dit aldus de oorzaak v]groot51 zoo di5t hi]bij de teg5/& d] w]k+ d] wet van ges*iktmak+ 9 het e]/ trag] dan de die oorzaak v]groot5de w]k+ van het gevolg toe te nem54 #ajj ,zoo kan bij het voorbeeld van blz4 #beh opgelegde /raf somtijds ge5e uitw]k+ do51 ( wel zie noot blz4 #cjj de /raf v]m9d]d word51 na>mate de ge/rafte het peil van gemiddelde z$elijkheid nad]t1 en zij1 wanne] dit peil b]eikt is1 oph\d54 #aja ,die uitputt+ w]kt als gevolg van d5 /rijd1 zooals 9 noot blz4 #cjj gezegd is4 #ajb ,zie v]d] hi]ov] ons w]k1 get4 ,v]volg op het w]k1 get4 ,ov] de w]k+ d] ,natuurwett5 op z$elijk gebi$ enz41 zie blz4 #aeb4 ,de w]k+ d] wet van ges*iktmak+ bij de gloeij+ d] br&/( be/aat 9 de afkoel+ hi]van1 zooals deze 9 het lu*tl$ige z\ plaats hebb51 en neemt1 zie #b;e ,noot blz4 #ccg1 me] v]snell5de1 dat is1 e]/ m9d] en lat] /]k] dan de *emis*e v]b9d+ en uitbr&+ toe4 #ajc ,dit v]s*ijnsel na v]zwakk+ nul en da>na negatief word5de1 zoo zal alsdan die /e$s positief blijv5de oorzaak w$] groot] word51 en de w$]ke]ige v]zwakk+ ov]gaan 9 w$]ke]ige v]/]k+4 ,ev5 als bij het geval van blz4 #beh v]krijgt m5 aldus ook hi]bij s*ommel+54 #ajd ,v&a> dat na> ons inzi5 de hemelruimte ge5e eig5e temp]atuur bezit1 ma> all]h&e temp]atur5 op de /ral51 tuss*5 de lig*am5 geleg51 er aan gegev51 zoodat e5 e!rdeel1 op v]s*eid5e van zulke /ral5 geleg51 ook v]s*ill5de temp]atur5 bezit1 zie ons w]k get43 ,ov] d5 a>d en de toekom/ d] beweegkra*t1 zie blz4 #ah4 #aje ,de kri/allisatie toont dit ook aan4 #ajf ,hoe kle9] de zwa>tekra*t bij het opp]vlak van e5ig5 hemelbol1 en hoe groot] de temp]atuur hi]van is1 hoe e]d] e5ige anorganis*e /( er op 9 d5 gasvorm en niet *emis* met &]e /(f5 v]bond51 zal voorkom54 #ajg ,m5 zij hi]bij inda*tig dat1 voor zoo v]re de afwijk+5 van d5 h>monis*5 toe/& niet v]nietigd word5 9 r$5 d] /]kte di] afwijk+51 de op blz4 #bei en #cjj gemelde w]k+ d] wet d] v]&]lijkheid zi* aan die d] wet van ges*iktmak+ pa>t4 #ajh ,op hooge noord]bre$te z\ die con/ante b5$5w9d1 zie ,noot blz4 #afe1 zuidwe/ zijn1 zie hi]ov] ons w]k1 het ,v]volg op het w]k get43 ,ov] de w]k+5 d] ,natuurwett5 op z$elijk gebi$ enz4 blz4 #ajd4 #aji ,voor zoov]re bij het h>monis*e onges*ik!id be/aat voor hetge5 wa>m$e het 9 v]b& komt1 be/aat er e5 drang om het te wijzig5 t5 bate van het go$e1 zie blz4 #cec1 edo* er be/aat tev5s e5 drang om dit v]b& zoodanig te wijzig51 dat het go$e h>monis* wordt4 #aaj ,het toeval kan1 zie blz4 #ccd1 wel regelmatigheid1 ma> ge5e h>monie teweeg br5g54 ,de assimilatie d] /(f5 met de be/&deel5 d] a>de is bijv4 niet het product van het toeval1 zie ,noot blz4 #afi4 ,ook kan dit onregelmatigheid voortbr5g51 do* het behoeft het niet /e$s te do51 zooals de w]k+ van blz4 #cba4 #aaa ,sle*ts op die voorwa>de kunn5 to* die indrukk5 ges*ik!id b>5 9 d5 tijd bij e5 individu1 ( 9 de ruimte bij vele zam5lev5de individu54 ,v&a> dat1 wanne] die indrukk5 vals* word51 zooals bij het ijl51 er e5 onges*ikt5 toe/& ont/aat4