file which includes the original illustration4 ,see #cjeib-;h4htm or #cjeib-;h4zip3 7https3_/_/www4gutenberg4org_/cache_/epu b_/#cjeib_/pg#cjeib-;images4html7 or 7https3_/_/www4gutenberg4org_/files_/#cj eib_/cjeib-;h4zip7 ---------------------------------------- ---------------------- ,opmerking van de bewerker3 ,i4 ,de tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele1 verouderde spelling4 ,er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren4 ,,ii4 ,overduidelijke inconsistenties1 druk- en spelfouten in het origineel zijn stilzwijgend gecorrigeerd4 ---------------------------------------- ---------------------- ,,de ,,meulenhoff-,,editie ,,een ,,algemeene ,,bibliotheek ,,uitgegeven ,,door ,,meulenhoff ,co4 ,,in ,,het ,,jaar ,,mcmxv ,,te ,,amsterdam ,illustratie3 ,,jos4 ,j4 ,,sch,,rmann4 ,,achter ,,de ,,schermen ,,belangrijke ,,merkwaardigheden ,,en ,,herinneringen ,,van ,,den ,,impresario ,,jos4 ,j4 ,,sch,,rmann ,,vrij ,,bewerkt ,,naar ,,het ,,fransch door ,j4 ,h4 v4 d4 ,,hoeven ,,uitgegeven ,,door ,,meulenhoff ,co4 ,,in ,,het ,,jaar ,,mcmxv ,,te ,,amsterdam ,jos4 ,j4 ,schrmann4 ,hoewel uit de bladzijden1 die volgen reeds ondubbelzinnig blijkt wie en wat ,joseph ,schrmann als impresario is en beteekent1 wil ik enkele bijzonderheden hier toch aan toe voegen4 ,hij zelf beweert1 dat het ras der groote impresarii tegenwoordig aan het uitsterven is4 ,van zelf komt de vraag bij ons op3 ,wat is een groot impresario8 ,een zakenman of meer een artistiek mensch8 ,in hoofdzaak beiden te gelijk1 al gaat het geldverdienen steeds vr4 ,bovenal moet hij iemand zijn met den noodigen speurzin1 die zijn kracht zoekt in reclame en weet wat bij het publiek in verschillende landen gewild is1 kortom iemand die van aanpakken en volhouden weet4 ,dit alles lijkt veel gemakkelijker op papier dan het in de praktijk uitkomt4 ,de gebeurtenissen hier vermeld zijn daar het bewijs van1 al is de inhoud door den auteur met de noodige saus toebereid om alles aantrekkelijk en smakelijk te maken4 ,joseph ,schrmann heeft thans als impresario reeds een vijf- en dertigjarige ervaring achter den rug4 ,rotterdammer van geboorte1 waar hij #b ,april #aheg het levenslicht zag1 woont hij1 wanneer hij natuurlijk niet en tourne is1 sedert #ahhj te ,parijs of daarbuiten1 zoodat hij in smaak en manieren zoo goed als verfranscht is4 ,van jongs af behoorde zijn hart aan het tooneel4 ,in het kleedermagazijn van zijn vader speelde hij met vriendjes na schooltijd reeds komedie en toen hij later op kostschool te ,velp kwam1 studeerde hij met zijn kameraden een eigen geschreven drama over het ,schrikbewind in1 zelf als ,robespierre optredend1 welken bijnaam hij bij de ,velpenaren langen tijd behield4 ,toen hij weer te ,rotterdam in de zaak van zijn vader terugkwam1 zat de drang naar het avontuurlijke te zeer bij hem in het bloed om een rechtgeaard lakenkoopman te worden4 ,uit zijn eigen mond mocht ik vernemen1 hoe hij in den boekhandel van mijn vader1 waar hij steeds in de nieuwste ,fransche romans stond te snuffelen1 kennis maakte met ,ed4 ,douwes ,dekker 7,multatuli71 met ,domela ,nieuwenhuis en hier vaak ,louis ,bouwmeester ontmoette1 voor wiens gezelschap hij tooneelstukken van het ,fransch in het ,nederlandsch omwerkte1 waarvoor hij vrijen toegang tot den schouwburg kreeg4 ,in die jaren stelde zijn vader hem tot chef aan van een filiaal te ,amsterdam4 ,hier besteedde hij den meesten tijd wederom aan het schrijven voor tooneel4 ,in #ahgh nam het ,nederl4 ,tooneel zelfs een stuk van hem1 getiteld ,gabrielle aan1 dat bij de opvoering echter niet in den smaak viel4 ,gelijktijdig vertoonde een ,fransch gezelschap van ,rn en ,chamonin in het ,grand-,thter in de ,amstelstraat zijn tooneelspel in #c bedrijven ,josepha1 dat ,schrmann aan ,alexandre ,dumas fils had opgedragen en waarvan hij hem een exemplaar had doen toekomen4 ,dumas schreef hem toen terug3 ,j'accepte avec le plus grand plaisir votre ddicace et je vous souhaite le plus grand succs4 ,de roep over ,sarah ,bernhardt te ,parijs was tot ,holland doorgedrongen4 ,op voorstel van den heer ,abraham van ,lier zou ,joseph ,schrmann de groote ster trachten over te halen eenige voorstellingen in onze ,amstelstad te komen geven4 ,dit gelukte hem en van nu af was hij voor den lakenhandel verloren1 hij liet ,sarah niet meer los4 ,toen zij dan ook met den ,engelschen impresario ,jarrett een contract afsloot voor een tourne door de ,vereenigde ,staten1 maakte ,schrmann de reis mee als secretaris-journalist4 ,de grondsteen was gelegd4 ,schrmann besloot voor eigen rekening met groote artiesten op reis te gaan en zich als impresario te ,parijs te vestigen4 ,natuurlijk vergat hij zijn geboorteland niet1 want bij het arrangeeren van zijn tournes kreeg ,holland steeds een eereplaats1 hoewel hij er financieel bij ons nooit sterk op vooruit ging4 ,de sterren1 die hij o4a4 hier te land geintroduceerd heeft zijn behalve ,sarah ,bernhardt in #ahha en #hb1 ,mme ,favart1 ,anna ,judic1 ,cline ,chaumont1 ,antoine met zijn ,thtre ,libre 7#ahib-ic471 ,mmes ,segond-,wber1 ,eleonora ,duse1 ,agnes ,sorma1 ,mlle ,morno1 het thter ,maeterlinck1 het orkest van ,lamoureux en in de laatste jaren het thans ontbonden ,neues ,schauspielhaus van ,berlijn4 ,sterren als ,adelina ,patti1 die hem tien duizend francs per voorstelling kostten1 pianisten als ,rubinstein en ,paderewski waren voor ,holland te kostbaar en moesten hier uit een financieel oogpunt fiasco maken4 ,schrmann1 die meestal met kunstenaars en kunstenaressen van den eersten rang op reis gaat1 is van zelf op de groote wereldkunstcentra aangewezen4 ,hier heeft hij vele vorsten en dignitarissen ontmoet1 waarvan hij zoo pittig weet te verhalen4 ,de meeste gegevens zijn door mij dan ook ontleend aan zijn ,les ,etoiles en voyage1 ,une ,tourne en ,amrique1 en enkele ,fransche kunstbladen1 waaraan ,schrmann nu en dan meewerkt4 ,de grootste eer1 die hij onze kunst en ons land heeft aangedaan3 ,door zijn toedoen heeft ,louis ,bouwmeester met de leden van het ,nederl4 ,tooneel enkele tooneelen uit ,de ,koopman van ,veneti te ,parijs in het ,thter ,franais kunnen vertoonen1 in een taal1 die nog nimmer op de planken van het ,huis van ,moliere weerklonken had4 ,het zij ,schrmann vergund nog vele celebriteiten aan de reeds respectabele serie artiesten toe te voegen en over hun wel en wee nog veel interessants mee te deelen4 ,sarah ,bernhardt4 ,in #ahha had iedereen den mond vol over ,sarah ,bernhardt1 haar gouden stem en vooral over haar buitenissigheden4 ,sarah ,bernhardt1 luchtreizigster2 ,sarah ,bernhardt1 beeldhouwster1 ,sarah ,bernhardt1 schilderes4 ,haar spreekwoordelijke magerte1 haar bloed opgeven1 haar contractbreuk met het ,thter-,franais1 de doodkist1 waarin zij sliep1 leverden stof tot sensatie artikelen aan al de dagbladen van de wereld4 ,haar naam had toen reeds een wereldreputatie1 iedereen wist over haar steeds iets nieuws op te disschen4 ,chef in n der magazijnen van mijn ouders1 een dol liefhebber van tooneel en ,fransche litteratuur1 ontkwam ook ik niet aan de algemeene rage en ik kende slechts n verlangen3 ,sarah te spreken te krijgen6 ,ik putte mij uit hoe en op welke manier mij dit zou gelukken en kwam tenslotte tot de conclusie1 dat de eenige praktische oplossing daarin bestond1 haar te ,parijs te gaan opzoeken en haar trachten over te halen eenige voorstellingen te ,amsterdam te komen geven4 ,op goeden voet verkeerend met den ouden heer van ,lier1 directeur van het ,grand-,thter1 bespraken wij dit plan en ook hij hechtte zijn goedkeuring er aan1 zoodat ik mij terstond gereed maakte naar ,parijs te trekken1 waar ik mij verstond met ,boucher1 den socitaire van de ,comdie ,franaise die het monopolie had voor het arrangeeren der kunstreizen1 die de leden van het ,huis van ,molire in den vreemde hielden4 ,zoowel toen als tegenwoordig waren de sterren van de ,comdie op de affiches van alle groote schouwburgen in ,frankrijk en ,belgi te vinden1 behalve op de billetten van hun eigen thter4 ,van tijd tot tijd creerden zij een rol in een nieuw stuk1 speelden in een klassiek werk of in n of ander repertoire stuk mee1 voor de rest traden ze als gast op in de provincie1 waar de bijvoeging ,socitaire van de ,comdie ,franaise steeds haar toovermacht op het publiek uitoefende en een grooten toeloop deed verwachten4 ,onder ,perrin gebeurde dit al even vaak als onder de huidige administratie van ,jules ,claretie1 en zonder twijfel zal na het heengaan van dezen eminenten ,acadmicien daar evenmin verandering in komen4#a #a ,men weet allicht dat na ,claretie's overlijden in ,jan4 #aiad ,albert ,carr zijn functie heeft overgenomen 7,noot v4 d4 vert474 ,boucher en ik werden het spoedig eens4 ,de kosten1 het repertoire1 de gage1 de artiesten1 die met ,sarah voor de twee voorstellingen te ,amsterdam zouden meekomen1 alles werd per contract besproken en geregeld en er restte mij toen alleen nog de zorg de overwinning voor te bereiden1 want dat haar komst voor ons beiden een overwinning zou zijn1 daaraan twijfelde ik geen oogenblik4 ,eindelijk is de lang verwachte dag der eerste opvoering op komst en 's morgens om zes uur was ik reeds aan de ,belgische grens aanwezig om de groote actrice en haar gezelschap op te wachten4 ,den vorigen avond tegen elf uur uit ,parijs vertrokken1 kwam ,sarah doodvermoeid uit haar slaapwagen gestapt1 sleepte zich naar het douanelokaal en hield telkens voor haar mond een klein batist zakdoekje1 dat dan een lichtroode kleur vertoonde4 ,ik meende toen nog in alle ernst1 dat het bloed was en kreeg eerst later de zekerheid1 dat die lichtroode kleur het gevolg was van het wrijven langs haar lippen1 die onder de pommade zaten4 ,jaren achtereen heeft het publiek van heel de beschaafde wereld zich over haar zwakke gezondheid bezorgd gemaakt en vreesde men1 dat deze tengere actrice nog eens op de planken zou sterven4 ,ruim veertig jaar heeft ,sarah echter reeds de wereld rondgetrokken1 een groot gedeelte daarvan in treinen en op stoombooten doorgebracht1 de vermoeiendste rollen gespeeld1 vaak tweemaal op n dag1 en haar gezondheid heeft er niets van te lijden gehad4 ,een ander artiest zou reeds lang het bijltje er bij hebben moeten neerleggen1 zelfs al deed hij de helft minder dan deze energieke1 onvermoeibare vrouw4 's ,middags om half n arriveerden wij aan het ,centraal ,station in ,hollands hoofdstad4 ,het geheele perron stond zwart van de menschen1 die getuigen hadden willen zijn van de inkomst van de beroemde ,parijsche ster4 ,met groote moeite banen de schilder ,jules ,clairin1 ,anglo1 ,boucher en ik ons een doorgang om ,sarah in de gelegenheid te stellen de wachtkamer te bereiken1 die door de zorg van de spoorwegmaatschappij in een fraai ontvangsalon was herschapen4 ,de burgemeester met eenige leden van het stadsbestuur en vele afgevaardigden van artistieke genootschappen1 artiesten en journalisten verdringen zich om ,sarah bloemen aan te bieden en hun speechen af te steken4 ,sarah krijgt hierbij een flauwtje en zakt op de canap inn444 ,groote consternatie444 ,het gedruisch van stemmen maakt plaats voor een doodsche stilte4 ,zij opent de oogen444 algemeene herademing444 ,daarop begeeft men zich naar den voorhal4 ,daar wachten een landauer met vier paarden la daumont bespannen en een voorrijder1 witgepruikt haar op1 afgestaan door den heer ,carr1 den welbekenden circusdirecteur van ,amsterdam4 ,sarah neemt plaats op den achterbank1 de heer van ,lier en mijn persoontje tegenover haar1 en onder luid gejuich rijden wij heen4 ,het ,stationsplein is afgezet1 de schepen op het ,damrak hebben de vlag in top1 tot op de daken der huizen staan de menschen dicht op een gepakt1 terwijl men de plaatsen voor de vensters voor grof geld verhuurd heeft4 ,een regeerende vorst zou op geen triomphaler intocht aanspraak hebben kunnen maken6 ,ons rijtuig werd door vele landauers gevolgd en daarachter vereenigingen met hun banieren1 muziek voorop4 ,van het ,station tot vr den schouwburg in de ,amstelstraat hoorde men overal geestdriftige kreten3 ,leve ,sarah6 ,leve ,sarah ,bernhardt6 ,sarah644 ,op het balcon van het ,grand-,thter had men een orkest geplaatst en toen wij aankwamen speelde het de ,marseillaise4 ,sarah richtte zich ontroerd op en riep duidelijk verstaanbaar3 ,dank u6 ,dank u6 ,hoewel met ,fransch accent klonken deze woorden niettemin ,hollandsch4 ,de groote artieste heeft ,hollandsch gesproken6 ,zij heeft blijk gegeven haar afkomst niet vergeten te zijn4 ,het publiek raakt buiten zich zelf1 men dringt op naar ons rijtuig om met de bloemen1 waarmee het versierd is1 zich te tooien4 ,men tracht ,sarah bij de hand te pakken om er een kus op te drukken4 ,in het gedrang kan men niets onderscheiden en zoo gebeurde het1 dat men mijn handen kuste in de meening ,sarah hulde te brengen4 ,ik zal deze triomphale intocht dan ook nimmer vergeten1 te meer omdat zij mijn debuut als impresario werd4 99 99 99 99 99 ,gedurende de groote tourne van ,sarah ,bernhardt onder mijn leiding door ,europa1 was ik eens genoodzaakt zelf als acteur te figureeren4 ,gelukkig is dit malle avontuur bij deze eene maal gebleven4 ,we zouden te ,turijn in het ,scribe ,thter voor de zooveelste keer de ,dame aux ,camlias geven4 ,joliet1 de broeder van den pensionnaire van de ,comdie ,franaise1 die de kleine rol van den dokter in het vijfde bedrijf had te spelen1 was ziek geworden en moest in het htel blijven4 ,mme ,sarah ,bernhardt liet mij bij zich komen en sprak3 --,joliet is ongesteld1 de geheele troep speelt in het stuk mee1 er is niemand die hem vervangen kan en wij moeten die rol toch bezetten4 --,kunnen we haar niet weglaten1 't zijn maar enkele woorden8444 --,neen1 dat wil ik niet1 desnoods speelt ,u haar4 --,ik mevrouw6 --,ja zeker1 ,u1 dat blijft zoo afgesproken4 ,of ik haar al uitlegde1 dat ik nooit voor het publiek gespeeld had1 dat ik bij de contrle moest blijven1 dat ik te veel te doen had1 het hielp allemaal niets4 ,ze dreigde zelfs1 de voorstelling uit te stellen en dien avond niet te spelen4 ,twaalfduizend francs recette teruggeven1 dat nooit6 ,ik trok daarom de stoute schoenen aan1 kleedde mij in een langen jas1 zette een hoogen cylinder op1 liet me een peper en zout baardje plakken1 zette een gouden lorgnet op en hield me gereed voor den aanvang4 ,vol moed betrad ik het tooneel4 ,ik nader de stervende ,margurite ,gauthier1 vat haar hand in de mijne1 zie haar aan en spreek zoo duidelijk mogelijk de enkele woorden van mijn rol3 ,arme ,margurite6 ,reeds wend ik mij om1 toen de smeekende stem van ,sarah me terug roept4 --,dokter1 ga nog niet heen6 ,ik keer naar haar ziekbed terug1 neem opnieuw haar pols op en roep uit3 ,arme ,margurite6 ,ditmaal meen ik aan mijn plicht voldaan te hebben4 ,ik zet mijn hoed op1 doch voel plotseling dat ik niet weg kan4 ,sarah heeft mij bij mijn jaspand gegrepen en roept met snikkende stem3 --,blijf toch1 dokter1 ga niet heen1 ik smeek ,u er om1 zeg mij alles1 alles6 ,wat te doen8 ,het zweet staat op mijn voorhoofd1 ik voel dat mijn baard zal loslaten en ik weet niets te zeggen4 ,toch kan ik deze malle situatie niet langer rekken uit vrees1 dat het publiek zal merken1 wat er gaande is4 ,nog eenmaal wend ik mij om1 neem ,sarah's hand voor de derde maal in de mijne en roep vertwijfeld achtereen3 ,arme ,margurite1 arme ,margurite6 ,den volgenden dag waren alle kranten vol lof over de groote ,sarah en haar uitstekend gezelschap4 ,men prees echter geenszins den dokter1 die door zijn malle houding het succs van deze prachtige voorstelling bijna in de waagschaal had gesteld4 99 99 99 99 99 ,om aan het publiek der ,vereenigde ,staten van ,amerika den inhoud der stukken te verklaren1 die ,sarah op haar tourne zou geven1 had men vooruit een uittreksel der meesterwerken van ,racine1 ,corneille1 ,dumas1 ,augier1 ,meilhac en ,halvy1 bedrijf per bedrijf in het ,engelsch vertaald4 ,deze korte inhoudsverklaringen werden bij groote getale naar de verschillende schouwburgen verzonden en tegelijk met de plaatsen aan de toeschouwers afgegeven4 ,voor hen die het ,fransch niet machtig waren1 was dit een groot gemak om toch de opvoeringen te kunnen volgen4 ,in n dezer plaatsen1 waar men voor de zooveelste maal ,la ,dame aux ,camlias vertoonde1 die in ,amerika met ,camille wordt aangesproken1 waarm1 weet ik niet1 vond het volgende plaats4 ,de secretaris van onze tourne had zich bij het verzenden van het pakket vergist en in plaats van de brochures van ,dumas' tooneelspel1 die van ,racine's ,phdre gestuurd4 ,de bureaulist had er evenmin acht op geslagen en ze overal uitgedeeld4 ,het publiek volgde dien avond met gespannen aandacht het stuk1 dat wederom een groot succes had en juichte ,sarah onbedaarlijk toe4 ,hoe ongelooflijk het ook moge klinken1 niemand had van deze vergissing van de administratie het minste gemerkt en doodkalm het droevige einde van de schoonmoeder van ,hippolytus voor de liefdesroman van ,margurite ,gauthier opgevat4 ,mijn betrekkingen tot ,gekroonde ,hoofden4 ,in ,december #ahhb tijdens mijn tourne met ,constant ,coquelin door ,europa1 bevond ik mij te ,st4 ,petersburg1 toen op een goeden dag generaal ,richter1 intendant bij ,czar ,alexander ,,iii zich aan mijn htel vervoegde met het verzoek hem naar het paleis ,gatchina te willen volgen4 ,de keizer had namelijk zijn verlangen te kennen gegeven zich persoonlijk met mij te onderhouden over het organiseeren van een voorstelling met ,coquelin in zijn winterresidentie4 ,bij aankomst werd ik in een zeer eenvoudig gemeubileerd vertrek gelaten1 waar spoedig daarop een rijzige gestalte met hoog voorhoofd1 droomenden blik1 langen baard en met een burgerlijk colbertje aan mij de hand toestak4 ,het was de alleenheerscher over meer dan honderd zeventien millioen onderdanen in eigen persoon6444 ,hij presenteert mij een cigaret en ons onderhoud neemt een aanvang4 ,in het kort deel ik hem op zijn verzoek den korten inhoud mee van de stukken1 die ,coquelin en zijn gezelschap op hun repertoire hebben4 ,tenslotte merkt de keizer op1 die met gekruiste beenen1 geheel op zijn gemak naar mij zat te luisteren3 --,meneer ,schrmann1 ik ben slecht op de hoogte met die verschillenden tooneelstukken4 ,ik wil liever eerst de keizerin raadplegen of nog beter1 ik laat het geheel aan u over1 omdat u zelf wel het best zult weten in welke rol ,coquelin het meest voldoet en welk stuk ook voor de jeugd past1 want ik ben er op gesteld1 dat ook mijn kinderen de vertooning bijwonen4 ,ik koos ,gringoire en ,les ,prcieuses ,ridicules benevens enkele bescheiden monologen4 ,in een gereserveerde loge namen de keizer plaats met rechts van hem de keizerin en links haar zoontje1 de toekomstige ,czar ,nicolaas ,,ii in een matrozenpakje2 hij was toen ongeveer veertien jaar oud4 ,de zaal bood een schitterenden aanblik1 veel uniformen1 diplomaten in ambtsgewaad en de dames allen zonder uitzondering gedecolleteerd4 ,zijn ,majesteit betoonde zich na afloop zeer ingenomen met deze voorstelling en schonk mij een kostbaren ring als herinnering aan dit voor mij onvergetelijk feest4 99 99 99 99 99 ,minder aangename herinneringen zijn mij van de voorstellingen te ,madrid in ,maart #ahhc bij gebleven4 ,ik had voor de tourne met ,mme ,favart van de ,comedie ,franaise het ,apollo ,theter gepacht1 toen ik bij aankomst vernam1 dat de directeur ,rocco er met niet minder dan twee en dertig duizend francs van door was gegaan1 welk bedrag voor de serie voorstellingen door de high-life in ,madrid aan plaatsen genomen was4 ,wat te doen8 ,de opvoeringen moesten plaats vinden1 want ik was deze tourne op eigen risico begonnen4 ,er schoot mij niets anders over dan vr den aanvang het publiek van het gebeurde in kennis te stellen4 --,dames en ,heeren4 ,hoewel het bedrag van de genomen abonnementen mij ontvreemd is geworden1 voel ik mij verplicht de geleden schade niet op u te verhalen en zullen de aangekondigde voorstellingen gehandhaafd blijven4 ,een luid applaus begroette deze woorden en nauwelijks was het eerste bedrijf ten einde of er werd mij verzocht in de loge van den koning te verschijnen4 ,alphons ,,xii betuigde mij zijn leedwezen met het gebeurde en merkte lachend op1 dat dit wel de eerste maal was1 dat een impresario door een directeur bedrogen werd1 want meestal had het omgekeerde plaats4 ,tout est perdu fors l'honneur heeft reeds n uwer koningen gezegd1 laat dit u een troost zijn4 ,hierop ontdeed zijn ,majesteit zich van zijn roset der orde van ,isabella de ,katholieke en stak ze in mijn knoopsgat4 ,het stuk1 we speelden ,serge ,panine1 had den koning maar matig voldaan4 ,hij beloofde mij echter ook de volgende avonden in den schouwburg te zullen komen4 ,door ,zijn tegenwoordigheid kwam het publiek in grooten getale op1 zoodat ik gedeeltelijk weer aan mijn kosten kwam4 ,het volgende jaar bezocht de koning op zijn terugreis van ,berlijn1 waar ,wilhelm ,i hem tot kolonel van een ,uhlanen regiment had benoemd1 ,parijs4 ,de houding van de ,parijzenaars was ditmaal alles behalve vriendelijk4 ,bij zijn rit van de ,gare du ,nord door de ,rue ,lafayette werd zelfs gefluit en gesis waargenomen en het was den koning aan te zien1 dat hij zijn politieke verplichtingen verwenschte1 die hem ditmaal aan zoo'n onheusche ontvangst blootstelden4 ,ook ik bevond mij onder de menigte en kon mij bij het hooren van dit gefluit en gesis niet weerhouden ,vive le roi6 te roepen4 ,de koning wendde zich om1 scheen mij te herkennen1 want een vluchtige glimlach bedankte mij voor mijn moed4 ,dat hier moed toe noodig was1 bleek mij uit den geweldigen vuistslag die mijn hoogen hoed ver over mijn ooren deed zakken en aan mijn gescheurde en gehavende kleeren4 ,toen ik kort daarop ,anna ,judic naar ,madrid begeleidde1 waar zij in het ,zarzuela-theater als ,mam'zelle ,nitouche optrad1 werd ik wederom bij den koning ontboden1 die mij terstond de hand toestak4 --,waarde ,schrmann1 ik dank u voor uw enthousiasten groet in de ,rue ,lafayette4 --,hoezoo ,sire1 bent u dat nog niet vergeten8 --,dat kon moeilijk1 want u waart de eenige1 die mij toen dorst verwelkomen4 99 99 99 99 99 ,met den voorlaatsten monarch van ,portugal beleefde ik een komisch avontuur4 ,don ,luiz was een dol liefhebber van muziek1 d4w4z4 van zijn eigen spel4 ,om mij daar een proef van te geven1 noodigde zijn ,majesteit mij ten paleize1 na mij eerst gevraagd te hebben of ik een muziekkenner was4 ,op het afgesproken uur liet ik mij aandienen4 ,hoe groot was evenwel mijn verwondering en spoedig daarop mijn verveling1 toen ik een uur lang geheel alleen het gekras op een violoncel moest aanhooren1 waarop zijn koninklijke ,hoogheid mij meende te vergasten4 --,nu wat zegt u er van1 luidde eindelijk zijn vraag4 --,sire1 antwoordde ik onomwonden4 ,als u niet reeds koning van ,portugal waart1 engageerde ik ,u terstond als koning der cellisten en samen zouden we goud verdienen4 ,dit antwoord scheen bij ,don ,luiz zoo zeer in den smaak te vallen dat hij mij dadelijk met het officierskruis van den ,christus-orde vereerde4 ,humbert ,i1 de overleden koning van ,itali was geen minnaar van tooneel1 waar hij trouwens openlijk voor uit kwam4 ,toen ik in ,december #ahhd met ,mme ,judic in den ,argentina-schouwburg voorstellingen van ,niniche gaf1 ontving ik een schrijven van den hofintendant1 dat zijn ,majesteit n der voorstellingen met zijn tegenwoordigheid zou vereeren4 ,kwart voor achten stond ik in de vestibule zijn ,hoogheid op te wachten4 ,het werd acht1 half negen1 negen uur1 nog steeds kwamen de rijtuigen niet voor4 ,eerst om tien minuten na negen verscheen de koning en zijn gemalin4 --,bent u de impresario1 is 's konings eerste vraag4 ,hoe ver staat het met het stuk8 --,men wacht nog steeds op uw ,majesteit4 ,ik dorst niet eerder te laten beginnen4 --,daarmee hebt u verkeerd gedaan4 ,zoo aangenaam vind ik het niet4 ,in ieder geval zorgt u maar1 dat het spoedig afloopt4 ,de koningin om haars gemaals uitspraak eenigszins te verzachten1 informeerde naar de verschillende artiesten en gaf dien avond verscheidene malen door applaus haar ingenomenheid met het vertoonde te kennen4 ,ook de keizer van ,oostenrijk1 die tweemaal een voorstelling onder mijn leiding bijwoonde1 was niet bepaald wat men noemt een tooneelliefhebber4 ,de eerste maal in #ahha tijdens de voorstellingen van ,sarah ,bernhardt in het ,ring ,thter te ,weenen1 de tweede maal in #ahhe in de ,weensche ,musik ,verein1 toen ,mme ,patti weigerde een vierde nummer te zingen1 voorgevend vermoeid te zijn1 niettegenstaande het geestdriftige publiek er haar als 't ware om smeekte4 ,franz ,joseph had mij bij die gelegenheid opgedragen la divine srinette uit zijn naam te complimenteeren en op mijn beurt drong ik er bij de diva op aan nog een extra nummer te geven4 ,zou de keizer haar wel gecomplimenteerd hebben1 wanneer hij ,patti's antwoord had kunnen hooren84444 --,vraag hem ,zaterdag voor mij te zingen1 dan zal ik nu voor hem nog iets ten gehoore brengen4 99 99 99 99 99 ,in #ahhf gebeurde mij te ,kopenhagen het volgende bij mijn tourne met ,mme ,judic4 ,vrdat de voorstelling aanving--de koning had nog niet in zijn loge plaats genomen--werd ik op het tooneel door een bejaard heer aangesproken1 die mij allerlei bijzonderheden omtrent het debuut en het repertoire van onze ster vroeg4 ,plotseling word ik door ,mme ,judic geroepen4 --,schrmann1 zou je me even kunnen helpen8 ,excuseer en metn gaf ik den ouden heer m'n claque over4 ,ik kom terstond terug4 ,haast u maar niet1 is zijn lachend antwoord4 ,toen ik terugkwam1 was hij verdwenen en een veel jongere heer geeft me met een woedend gezicht mijn hoed terug4 --,ik zou een andermaal eerst informeeren tot wien u spreekt4 ,weet u wel1 aan wien u uw hoed te bewaren hebt gegeven8 ,aan den koning1 meneer1 aan den koning1 die ,u dit waarschijnlijk zeer kwalijk heeft genomen4 ,ik keek leelijk op m'n neus en dorst zijn ,majesteit niet meer onder de oogen komen4 ,in de pauze kwam ,christiaan ,,ix wederom op het tooneel4 ,het eerste wat ik deed was hem mijn verontschuldiging aan te bieden4 --,het is wel1 het is wel4 ,ik moest er zelf om lachen6 ,toen ik in #ahif met ,la ,duse ,kopenhagen bezocht wist de bejaarde monarch dit voorval van tien jaar geleden zich nog best te herinneren4 ,de koning woonde alle voorstellingen van ,eleonora ,duse bij1 de eerste maal was hij vergezeld van de koningin1 den keizer en keizerin van ,rusland1 den prins en prinses van ,wales1 den koning van ,griekenland1 prins ,waldemar en den troonopvolger van ,zweden4 ,de thans overleden vorst van ,denemarken had zijn bijnaam van schoonvader van ,europa terdege verdiend4 ,elk voorjaar kwam de uitgebreide vorstelijke familie in het kasteel ,fredensborg bijeen en voor de verschillende regeerende hoofden van ,europa was deze rustkuur1 vrij van zorg en etiquette aan de familietafel van koning ,christiaan steeds een der aangenaamste perioden uit hun leven4 ,men stoorde zich hier letterlijk aan niets4 ,de heeren liepen in een huisjasje met slappen hoed of stroohoed door de tuinen en waren aan niets van de ,deensche burgerij te onderscheiden1 de dames in eenvoudige robes tailleur deden in de stad hun inkoopen of speelden tennis en golf2 kortom des bourgeois en villgiature4 ,op een goeden dag waren de heeren ter jacht uitgetrokken zonder gevolg1 alleen in gezelschap van hun honden4 ,het wild bleek nog al schaarsch te zijn1 want de jagers waren al heel ver over de velden voortgeloopen1 zonder een enkelen fazant te hebben neergelegd4 ,plotseling begon de lucht te betrekken en brak er een geweldige regenbui los4 ,nergens in de buurt bleek een schuilplaats te zijn1 toen onverwacht een boer kwam aanrijden op een breeden overdekten groentekar4 ,men houdt hem aan en na eenig praten stemt hij toe de heeren naar de stad te rijden4 ,onderweg begint de boer aan het jongmensch dat naast hem op den bok heeft plaats genomen te vragen1 waar die heeren toch wel vandaan kwamen1 omdat hij hun taal--er werd ,fransch gesproken--maar niet kon thuis brengen4 ,de jonge man--die niemand minder was dan de erfprins van ,denemarken--antwoordde3 ,ik ben n van je landgenooten4 --,waar woont u dan8 --,te ,fredensborg4 --,mag ik vragen1 wat u daar voor een beroep uitoefent8 --,o1 niet veel bijzonders1 ik ben maar erfprins4 --,h1 dat is toevallig6 ,en die oude heer1 achter u8 --,dat is mijn vader1 koning ,christiaan4 --,dacht ik het niet6 ,en die twee heeren met hun baard4 --,wel dat zijn mijn zwagers1 de keizer van ,rusland en de koning van ,engeland4 --,prachtig6 ,ik reis in fijn gezelschap1 merkt het boertje spottend op4 ,en die twee anderen in den hoek8 --,de oudste is mijn broer1 de koning van ,griekenland en die jongere1 prins ,karel4 --,en hij1 die op de honden past8 --,de prins van ,zweden4 --,het kan niet mooier6 ,welnu1 laat ik u nu op mijn beurt eens in vertrouwen nemen1 maar u moet me beloven het niet over te vertellen1 wat ik u ga meedeelen4 --,mijn woord er op4 --,nou moet u eens raden1 wie k feitelijk ben4 --,wel1 wie weet6 --,ik ben1 maar u moet het niet verder vertellen4 ,ik ben ,onze lieve ,heer4 ,eleonora ,duse4 ,tijdens de voorstellingen van ,sarah ,bernhardt in ,itali1 woonde ik een opvoering bij te ,turijn van een gezelschap1 onder leiding van ,sg4 ,cesare ,rossi4 ,ik werd getroffen door het buitengewone talent van een jeugdige actrice1 toen in haar land nog tamelijk onbekend3 ,elonora ,duse-,checci4 ,zij stelde dien avond n der heldinnen van den ouden ,sardou voor en speelde zoo natuurlijk en hartstochtelijk1 dat men vergat het bedachte in de tooneelfiguur van den handigen dramaturg en slechts voor zich zag een lijdende vrouw1 met wier lotgevallen men innig te doen had4 ,in de uitbeelding van haar smart was zij niet te evenaren en ik durf hier gerust neerschrijven1 dat ik nimmer een actrice ontmoet heb1 die met meer gevoel en natuurgetrouw het lijden van anderen wist uit te beelden4 ,ik begreep terstond1 dat deze jonge ,italiaansche zich weldra een internationalen naam zou verwerven en dat haar kunst geen tooneelliefhebber ongeroerd zou laten1 zelfs vermoedde ik1 dat haar genie den strijd met de grootste beroemdheden op tooneelgebied zou kunnen aanbinden en tenslotte als overwinnares uit dezen kamp te voorschijn zou treden4 ,in mijn verbeelding zag ik reeds de schitterendste triomfen haar deel worden1 waar zij ook optrad1 en berekende ik de fabelachtige recettes1 die met zoo'n kunstenares te maken zouden zijn4 ,ik moest dus tot elken prijs haar zien te bewegen haar huisgezin1 haar gezelschap te verlaten en haar onder het oog brengen1 dat haar kunst universeel eigendom was1 omdat ze iets nieuws1 iets geheel persoonlijks te genieten gaf4 ,wat ik haar echter ook voorspiegelde1 zij ging er niet op in4 ,eleonora ,duse had toen nog geen vertrouwen in haar ontluikend genie4 ,zij was bevreesd1 niet begrepen te worden en wilde liever de ster blijven te ,turijn1 in ,piemont en ,toscana1 dan de nationale ijdelheid en eigenliefde van vreemde toeschouwers trotseeren4 ,overtuigd als ik was1 dat ze weldra in zou zien1 dat ,itali voor haar genie en ambitie te klein was1 drong ik niet langer aan en besloot ik een betere gelegenheid af te wachten want ik bleef bij mijn voornemen1 het kostte wat 't wou1 de impresario te worden van deze tragdienne1 die toen reeds zich aan mij geopenbaard had1 als de ,notre ,dame de la ,douleur4 ,mijn vurig verlangen kwam in vervulling4 #a ,januari #ahie ontving ik volgend telegram3 ,indien nog steeds van plan met mij een ,europeesche tourne te beginnen1 kom terstond naar ,florence1 waar ik u wacht4 ,een uur later was ik al op weg naar ,itali1 om mijn ster tegemoet te reizen1 die gedurende al dien tijd mijn gedachten zoodanig in beslag had genomen1 dat ik mijn koelbloedigheid1 zoo hoog noodig in mijn vak1 er bijna bij verloren had4 ,zonder de minste moeilijkheid werden wij het over de voorwaarden eens en wij besloten de veroveringstocht door ,europa aan te vangen met een tourne van een maand door ,holland1 ,belgi en ,duitschland4 ,haar belangeloosheid trof mij wel het meest4 ,boven alles stond haar kunst1 aan al het overige hechtte zij minder waarde en ik prees mij-zelf reeds gelukkig1 nu eindelijk eens de hand gelegd te hebben op een actrice1 die alleen dacht aan haar rollen en de verdere rompslomp aan mij overliet4 ,weldra zou ik inzien in hoeverre ik mijn vreugde had te temperen4 ,den #hsten ,maart begon onze tourne te ,amsterdam met ,la ,dame aux ,camlias4 ,een succes1 dat mijn verwachting ver overtrof4 ,het publiek buiten zichzelf van geestdrift1 juichte de ster toe met een warmte1 een uitbundigheid1 waaraan ik in ,holland niet gewoon was4 ,ook de bladen waren n en al lof4 ,mijn flair had zich dus niet bedrogen4 ,ik had de phenix ontdekt1 die1 herboren uit de asch eener kunst van conventie1 een nieuw licht ontstak en droomde van reeksen succesvolle opvoeringen en bergen gouds4 ,ik had echter buiten haar nerveus gestel gerekend en juist die bezorgdheid voor haar kunst1 waarover ik mij eerst zoo verheugd had1 werd later voor mij een onuitputtelijke bron van moeilijkheden1 soms zelfs van zeer ernstigen aard4 ,mme ,duse heeft zich nooit om tucht1 om regelmaat bekommerd4 ,recette1 directie1 engagementen1 publiek1 pers1 alles liet haar onverschillig4 ,zij had alleen oog voor haar kunst1 daaraan gaf zij zich geheel4 ,de geringste tegenspoed1 een lichte1 voorbijgaande ongesteldheid1 regen1 sneeuw1 de weinig aanlokkelijke aanblik van een haar onbekende stad1 deed zijn invloed op haar inspiratie gelden4 ,zij meende zich dan niet geheel en al aan haar rol te kunnen geven en het publiek teleur te stellen4 ,op het laatste oogenblik moest dan de voorstelling afgelast worden en door een andere vervangen1 of wat nog vaker gebeurde eenige dagen uitgesteld4 ,de enorme kosten1 door zulk een uitstel veroorzaakt1 rekende zij niet4 ,of ik zoo'n avond op zijn minst een tienduizend francs verloor1 afgezien nog van de onaangenaamheden met de directie van den gepachten schouwburg zoowel als de teleurstelling van het publiek1 dat zich tevergeefs gederangeerd had1 wanneer ,mme ,duse zich niet lekker gevoelde1 het legde niet het minste gewicht in de schaal4 ,zij bleef bij haar voornemen en trad niet op4 ,ik kreeg alleen van haar dit lakoniek briefje3 ,niets aan te doen4 ,verzin er maar op1 wat je wilt4 ,ik speel vanavond niet4 ,toch kwam het publiek steeds terug4 ,wanneer voor andere artiesten een uitgestelde voorstelling een verloren zaak is1 scheen deze regel voor ,mme ,duse niet op te gaan4 ,niettegenstaande haar vaak ongemotiveerde weigering1 om op te treden en de hierdoor geleden verliezen1 heb ik gedurende de zeven jaren1 dat ik met haar overal rondtrok niet eenmaal een proces1 of iets van dien aard met de verschillende directies te voeren gehad4 ,na haar triomftocht door ,holland en ,belgi met ,la ,dame aux ,camlias1 ,magda1 ,la ,femme de ,claude1 ,la ,locandiera1 ,cavalleria ,rusticana1 bezochten wij het eerst ,keulen1 waar haar 'n succes wachtte1 dat ongehoorden omvang aannam4 ,de directeur van den schouwburg had eerst geen vertrouwen in haar optreden en weigerde zijn gebouw af te staan1 welke aanlokkelijke voorstellen ik hem ook deed4 ,tenslotte kreeg ik alleen verlof om gedurende twee matine's per week het ,stadt-thter te bespelen1 waarbij hij zoo vriendelijk was mij nog toe te voegen1 dat ik geen sou zou maken1 omdat het publiek niet gewoon was naar middag-voorstellingen te gaan4 ,ik stoorde mij echter niet aan zijn wenken en liet doodkalm mijn eerste middagvoorstelling aanplakken3 #ai ,april1 om n uur ,la ,dame aux ,camlias4 ,dien middag maakten we #iiaj mark1 dus een goede #ab1jjj francs4 ,vr het einde der voorstelling waren de plaatsen voor de volgende matine van ,magda die eerst drie dagen daarna plaats zou vinden1 reeds verkocht4 ,in den loop van den avond kreeg ik een telegram van de zuster van den keizer1 die te ,bonn woonde444 ,verzoeke een loge te reserveeren1 waar1 komt er niet op aan4 ,tegen het middaguur1 ik was juist van plan naar den schouwburg te gaan1 verzocht ,la ,duse mij haar even te komen opzoeken4 --,waarde heer ,schrmann1 u moet de voorstelling uitstellen4 ,ik kan niet spelen4 --,bent u ongesteld8 --,dat juist niet4 --,wat dan8 --,ik voel me niet lekker4 ,ik zal mijn rol niet naar behooren kunnen spelen4 ,stuur het publiek dus maar terug4 --,onmogelijk mevrouw4 --,hoezoo8 --,er is een recette van #ab1jjj francs4 --#ab1jjj francs6444 ,dan staat mijn besluit vast4 ,wanneer het publiek in zoo'n groote getale opkomt om mij te zien1 dan heeft het ook recht op een vlekkelooze voorstelling4 ,ik heb u gezegd1 dat ik me niet in staat gevoel goed spel te geven4 ,ik wil 't publiek niet bestelen4 --,en de recette8 ,en de kosten8 --,doet er niet toe6 ,wat zijn uw eigen verdiensten bij zoo'n recette8 --,ongeveer #bejj francs4 --,welnu1 die zal ik u betalen4 ,ik wensch niet1 dat u er iets bij verliest4 ,alle kosten van 't gezelschap en den schouwburg zijn voor mijn rekening4 --,het spijt me1 mevrouw4 ,onmogelijk6 ,de zuster van den keizer is speciaal uit ,bonn voor u overgekomen4 ,men had haar vooruit moeten waarschuwen niet op reis te gaan4 --,zij behoort tot het publiek als alle anderen4 ,u zult haar dus ook moeten terugzenden4 --,neen1 mevrouw1 het is te laat4 ,als u mij vanmorgen vroeg gewaarschuwd had1 zou ik maatregelen hebben kunnen nemen4 ,nu is de schouwburg geopend en het publiek reeds binnen4 ,ik weet geen enkele geldende reden om de voorstelling af te kondigen4 --,u moet er n vinden4 --,ik zeg u1 dat dit niet gaat4 ,u moet spelen en als u weigert1 zeg ik zonder omwegen1 dat u met het publiek een loopje neemt4 --,dus u eischt1 dat ik speel8 --,ja mevrouw4 --,goed1 dan zal ik spelen4 ,maar ik waarschuw u1 dat ik morgen er ziek van ben en ik in twee weken niet meer optreed4 --,wanneer u heden niet optrad1 zou het succes van uw tourne voor goed gecompromitteerd zijn4 --,het zij zoo1 ik ga4 ,la ,duse ging naar den schouwburg4 ,zij speelde verrukkelijk en behaalde haar gewoon succes4 ,na afgerekend te hebben1 begaf ik mij naar mijn hotel1 waar een briefje van haar reeds op mij wachtte4 --,ik ben ziek4 ,ik kan in veertien dagen niet optreden4 ,laat 't gezelschap naar ,straatsburg vertrekken1 waar ik #g ,mei eerst zal spelen4 ,ik ga voor mijn herstel naar ,itali4 ,eleonora ,duse4 ,inderdaad1 zij was vertrokken4 99 99 99 99 99 ,gedurende de zeven jaar1 dat ik met ,la ,duse rondgetrokken ben1 heb ik haar nooit over zaken kunnen spreken4 ,elken morgen maakte ik bij haar mijn opwachting4 ,we spraken dan over litteratuur1 de laatst verschenen romans1 de ,parijsche premires1 over ,shakespeare1 kortom over alles1 maar nooit over zaken4 ,zoodra ik dat chapiter aanroerde1 stond zij op en sprak3 --,bederf mij mijn dag niet4 ,als u mij iets daarover te zeggen of te vragen hebt1 doe dat dan per brief4 ,ik zal u terstond antwoorden1 wat mij goed dunkt4 ,wanneer u echter in vriendschap met mij wenscht om te gaan1 dan nimmer een woord over zakelijke belangen of diensten4 ,ik onderscheid in u twee personen1 de homme du monde1 waarmee ik met genoegen van gedachten wissel en de homme d'affaires1 waarmee ik ten mijnent niets te doen wil hebben4 ,onthoud dit goed en reken het u voor gezegd4 ,nooit is ,mme ,duse van dit programma afgeweken en welke belangrijke zaak zich ook mocht voordoen1 steeds moest die schriftelijk plaats vinden4 ,evenmin heeft ,la ,duse zich met bezoeken of interviews willen inlaten1 wanneer zij eenmaal in den schouwburg was4 ,te ,brussel had zij geweigerd aan de uitnoodiging van koningin ,louise te voldoen1 die haar door mij liet verzoeken in de koninklijke loge te komen1 waar zij haar persoonlijk over haar spel wenschte te complimenteeren4 ,de teleurgestelde vorstin antwoordde mij3 ,het zij zoo4 ,u zegt1 dat ,mme ,duse niet kan komen4 ,brengt u haar dan mijn vereering voor haar buitengewoon talent zelf over en voeg er aan toe1 dat zij gerust had kunnen komen3 ik eet de artiesten niet op4 ,in den koninklijken schouwburg te ,stuttgart1 liet ,zijn ,majesteit vragen1 wanneer hij de groote artieste zijn eerbiedige hulde zou kunnen aanbieden8 --,zeg aan ,zijn ,majesteit1 dat ik zeer gevleid ben over zijn welwillendheid1 maar dat ik hem onmogelijk kan ontvangen4 ,in den schouwburg behoor ik mijn kunst toe4 ,bezoeken van welken aard ook1 roepen mij tot de werkelijkheid terug en verbreken de illusie1 die ik noodig heb om mijn rollen naar behooren te vertolken4 ,ik ben ten zeerste verheugd1 dat mijn kunst ,zijn ,majesteit behaagd heeft4 ,bedank hem hartelijk voor zijn welgemeende gelukwenschen en doe hem tegelijkertijd inzien1 dat dit voldoende is4 ,ik wachtte er mij wel voor haar antwoord persoonlijk aan den koning te gaan overbrengen en belastte hiermee den baron ,van ,putlitz1 intendant van den koninklijken schouwburg1 die 't op zijn beurt aan den hofmaarschalk meedeelde4 ,in de eerstvolgende pauze kwam de koning1 vergezeld van den intendant en zijn generaal-adjudant zelf op het tooneel4 --,meneer1 wilt u mij aan ,mme ,duse voorstellen8 --,sire1 tot mijn spijt heb ik reeds aan uw intendant gezegd1 dat ,mme ,duse zeer vermoeid is en onmogelijk in staat is u te ontvangen4 --,wees dan zoo goed mij de deur der loge van uw ster aan te wijzen4 ,ik haastte mij dit bevel op te volgen4 ,de koning klopt aan4 --,wie daar8 --,de koning4 --,het spijt me meneer de koning niet te kunnen ontvangen1 ik kleed me4 --,dat doet er niet toe4 ,ik zal wachten1 tot u gereed zijt4 --,doe dat niet1 meneer4 ,ik heb reeds de directie laten verzoeken ,zijn ,majesteit mee te deelen1 dat ik niet in staat ben bezoek te ontvangen4 --,mevrouw4444 --,onnoodig aan te dringen4 ,ik zal mijn loge niet verlaten1 alvorens men mij is komen berichten1 dat u vertrokken bent4 ,woedend verliet de koning het tooneel4 ,eenige oogenblikken later sprak ,van ,putlitz mij aan4 --,u zult wel begrepen hebben1 meneer ,schrmann1 dat het ,thtre-,royal voortaan voor u niet meer te krijgen is4 ,uw verzoek zou in geen geval meer toegestaan worden4 ,men ziet1 dat zoo'n tourne den impresario naast veel succes1 niet minder moeilijkheden bracht4 99 99 99 99 99 ,na voorstellingen te ,kopenhagen en ,stockholm gegeven te hebben1 scheepte ,la ,duse zich naar ,noord-,amerika in4 ,overal hetzelfde succes4 ,in ,november #ahif treedt zij te ,berlijn op in het ,neues ,thter1 waar de ook bij ons bekende ,sigmund ,lautenberg de directie voerde4 ,vandaar gaat de kunstreis naar ,st4 ,petersburg4 ,de gemiddelde recette van de veertien voorstellingen bedroeg veertienduizend francs4 ,te ,moskou loopt de glorievolle tourne mis4 ,hier wordt de tragdienne ongesteld4 ,de sneeuw1 het gure klimaat schijnen voor haar zwak gestel niet te deugen4 ,hoewel er voor haar serie voorstellingen reeds over de honderdtienduizend francs besproken is1 moet zij haar optreden telkens weer uitstellen1 tot zij plotseling1 op raad van haar geneesheer1 naar ,itali terugkeert en de teleurgestelde impresario genoodzaakt is1 het geld terug te geven4 ,zelfs de zegelkosten1 de z4g4 stedelijke belasting1 krijgt hij niet eens vergoed4 ,tot nog toe was ,la ,duse nimmer te ,parijs opgetreden1 hetgeen toch de droom is van de meeste buitenlandsche artiesten4 ,la ,duse had er ook wel ooren naar1 alleen zij zag tegen de noodzakelijke reclame en interviews op4 ,ik wist haar evenwel te bepraten2 beweerde1 dat ze daar geen last van zou hebben en ,la ,duse gaf tenslotte toe1 op voorwaarde1 dat zij door ,sarah ,bernhardt uitgenoodigd zou worden en in haar schouwburg zou optreden 7in die jaren ,la ,renaissance74 ,niet als concurrente1 maar als genoodigde wilde zij voor de ,parijzenaars spelen1 wat niemand haar kwalijk zou kunnen nemen4 ,dit ultimatum bracht mij in groote verlegenheid1 doch wie niet waagt1 niet wint4 ,daar ik met ,sarah ,bernhardt door vroegere tournes op goeden voet verkeerde1 zocht ik haar op1 om haar over het bezoek van ,la ,duse te polsen4 ,sarah maakte niet de minste bezwaren2 zij had juist voor een serie voorstellingen te ,brussel afgesloten1 haar schouwburg stond dus leeg en zij stelde er een groote eer in1 dezen zoolang aan haar ,italiaansche kunstzuster af te staan4 ,nu deed zich de moeilijkheid voor een stuk uit te kiezen4 ,annunzio's ,citta morte was reeds door den auteur aan ,sarah verkocht en het ging dus niet aan1 deze noviteit in haar schouwburg op te voeren4 ,men ried haar de bekende ,dame aux ,camlias aan1 het publiek was met den inhoud voldoende vertrouwd1 het was nog steeds het beste kasstuk1 daar ,sarah met de rol van ,margurite de grootste lauweren had geoogst4 ,voor ,la ,duse was de proef gewaagd1 hoewel aanlokkelijk4 ,in een vreemde wereldstad1 in 'n ,parijsch stuk1 in den schouwburg van ,frankrijk's beroemdste actrice met haar lijfrol op te treden2 men kan zoo ongeveer beseffen1 wat er bij ,la ,duse moet zijn omgegaan1 toen zij dien avond voor het eerst het tooneel betrad4 ,het succes was overweldigend444 ,sarah1 die de voorstelling in de zaal had bijgewoond1 was z verrukt over de uitbeelding van haar groote collega1 dat zij haar in haar loge om den hals vloog6 ,en de pers8444 ,een artikel van den thans overleden criticus ,gustave ,larroumet1 getiteld3 ,la ,duse et le public parisien deelt mee3 ,la ,duse had bij deze gelegenheid dezelfde reserve tegenover de pers in acht genomen als zij dat gewoon was te doen4 ,zij legde noch bezoeken af1 noch wilde bezoeken van krantenmenschen ontvangen4 ,de ,parijsche koningen der kritiek1 die1 als sommige tooneelsterren1 hun mannelijke en vrouwelijke vereerders en beschermelingen er op na houden1 waren door het gedrag van ,la ,duse ten zeerste gebelgd4 ,het verschil in de ontvangst van het publiek en van de pers was dan ook teekenend1 enkele gunstige uitzonderingen natuurlijk niet te na gesproken4 ,het publiek n en al geestdrift1 de verslagen onbillijk en weinig hoffelijk4 ,sommigen gingen zelfs z ver1 om met het enthousiasme van de zaal den spot te drijven en noemden de pretentie van ,la ,duse1 om zich met de eerste ,parijsche actrices gelijk te willen stellen1 zelfoverschatting4 ,la ,duse trok zich daar echter niet veel van aan1 haar reputatie achtte zij door hen niet aangetast4 ,zij meende1 dat de ,parijzenaars hun artistieke voorlichters genoeg kenden1 om te weten wat zij ervan gelooven moesten1 nu de pers niet op haar hand was4 ,victorien ,sardou kwam spoedig daarop ,la ,duse verzoeken1 haar medewerking te willen verleenen aan een gala-voorstelling1 ten bate van het op te richten standbeeld van ,alex4 ,dumas fils4 ,zij stemde terstond toe1 niet alleen uit bewondering voor den grooten meester doch ook uit dankbaarheid voor het ,parijsche publiek1 dat haar zoo allercharmantst ontvangen had4 ,er werd tusschen hen overeengekomen1 om het vierde bedrijf van ,margurite ,gautier te geven4 ,toen ,sarah ,bernhardt dit evenwel hoorde1 maakte zij bezwaar1 die eer kwam haar toe1 en ,la ,duse was zoo verstandig1 dit in te zien4 ,zij zag1 hoewel 't haar natuurlijk ontzettend speet1 dan maar liever van haar voornemen af en schonk het comit een duizend francs4 ,ik dacht er anders over4 ,ik wist mijn ster te overreden1 in een ander stuk van ,dumas op te treden en noemde ,la ,moglie di ,claude4 ,nu had dit drama te ,parijs nooit veel opgang gemaakt en bij een reprise van ,la ,femme de ,claude zelfs chec geleden4 ,la ,duse was dan ook bezorgd1 of zij haar uitbeelding van ,csarine voor het ,parijsche publiek aannemelijk zou weten te maken4 ,ik hield voet bij stuk en liet het tweede bedrijf in de ,figaro aankondigen4 ,de opvoering had plaats1 het pleit werd gewonnen1 een daverend applaus viel ,la ,duse te beurt en het standbeeld van ,dumas fils was verzekerd4 ,de opbrengst van dien kunstavond beliep niet minder dan #ca1dhh francs4 ,na haar succes te ,parijs werd de groote actrice in haar eigen land natuurlijk op de handen gedragen4 ,in ,trist1 ,milaan1 ,turijn1 ,genua1 ,napels1 ,rome en ,florence geeft zij series voorstellingen1 die alle 't maximum opbrengen4 ,in deze laatste stad krijg ik een brief van ,suzanne ,reichemberg1 de doyenne van de ,comdie ,franaise1 om ,la ,duse uit te noodigen1 aan haar afscheidsvoorstelling te willen medewerken4 ,la ,duse neemt dit verzoek met geestdrift aan en besluit het laatste bedrijf van ,adrienne ,lecouvreur te spelen4 ,daar dit uitstapje naar ,parijs midden in haar tourne de reisroute dreigt in de war te sturen1 neemt ,la ,duse op zich1 de kosten voor haar en haar gezelschap zelf te dragen1 zoozeer stelt zij op prijs in het ,huis van ,molire op te kunnen treden4 ,den #g;en ,maart #ahih had deze gebeurtenis plaats met een recette van frs4 #dd1ejb1 nog grooter dus dan de kunstavond voor ,dumas4 ,na afloop der voorstelling kwam president ,flix ,faure op het tooneel de ,italiaansche gast complimenteeren4 ,van ,parijs vertrekt het gezelschap wederom naar ,monte-,carlo en vandaar naar ,cannes1 waar koning ,edward ,,vii verblijf hield4 ,de ,prince de ,galles was een bekend tooneelvriend1 geen wonder dus1 dat hij niet n der voorstellingen van ,la ,duse oversloeg4 ,over ,marseille en ,bordeaux gaat de tourne naar ,portugal4 #ab ,april debuteert zij in den ,amelia-schouwburg te ,lissabon met de ,dame aux ,camlias4 ,hier worden een negental opvoeringen gegeven1 waarvan de gemiddelde recette #ae1djj francs oplevert4 ,de vicomte ,san ,luiz de ,braga1 eigenaar van den schouwburg1 is in de wolken over deze artistieke gebeurtenis4 ,zulk een unaniem succes heeft zijn theater nog nooit meegemaakt4 ,hij besluit dan ook door een duurzame herinnering dit feit te vereeuwigen4 ,op een marmeren plaat laat hij met gouden letters de data van ,la ,duse's optreden griffen en noodigt hierbij uit al wat ,portugal aan artiesten en letterkundigen bezit4 ,koningin ,amelie1 die alle voorstellingen met groote ingenomenheid had bijgewoond1 liet zich eveneens vertegenwoordigen en wonder boven wonder1 ,la ,duse is bij het plaatsen der plaat zelf aanwezig en neemt glimlachend de gelukwenschen van den vicomte-directeur en der vele aanwezigen in ontvangst4 ,van ,lissabon trok zij als eindpunt harer tourne naar ,oporto1 waar een echt ,zuidelijke ovatie haar tebeurt valt met een opbrengst der twee voorstellingen van niet minder dan #bg1bjj francs4 ,zij besloot nu een welverdiende rust te ,florence te gaan nemen1 na ongeveer een millioen francs verdiend te hebben4 ,andr ,antoine4 ,gedurende mijn gansche impresariaat heb ik nimmer een artiest leeren kennen1 die meer in zijn kunst opging1 vasthoudender zijn weg vervolgde en eigenzinniger was dan ,andr ,antoine4 ,uit eerbied voor zijn pogen heb ik vanaf de oprichting van zijn ,thtre ,libre jaren lang zijn artistieke carrire gevolgd en me steeds de grootste opofferingen getroost om hem in staat te stellen zijn eerzuchtige plannen1 zijn belangrijke hervormingen ten uitvoer brengen4 ,buiten mijn oprechte bewondering1 gevoel ik nog steeds voor dit groote kind1 zoo vol idealen1 een warme sympathie1 want men met van hem houden ondanks zijn gebreken1 men kn hem geen kwaad hart toedragen4 ,onvermoeid1 door niets van zijn ideen af te brengen1 herrijst hij telkens als een phenix uit zijn asch4 ,tegenspoed schijnt op hem geen vat te hebben4 ,tien jaar lang heb ik met hem saamgewerkt1 vanaf den tijd dat hij als baanbreker der ,fransche tooneelspeelkunst1 zich vrijmaakte van de ingewortelde traditie1 tot aan zijn officieele erkenning van n der eerste ,parijsche tooneel leiders4 #bc ,maart #ahib begonnen wij onze eerste tourne in het ,grand-,thtre te ,luik4 ,waar wij ook optraden1 was het publiek op onze hand4 ,de naam van ,thtre ,libre heeft in het buitenland niemand afgeschrikt4 ,te ,amsterdam1 waar wij daarna speelden1 was de zaal van het ,grand-,thtre uitverkocht4 ,onder de twaalfhonderd personen bevonden zich echter maar drie dames4 ,de heeren ,van ,lier1 directeuren van dien schouwburg1 verbaasden zich hierover en waren niet weinig verontwaardigd4 ,het publiek meende zeker een pornografisch schouwspel uit dat verdorven ,parijs te wachten te zijn1 waarbij de tegenwoordigheid van het zwakke geslacht nu eenmaal niet zou passen4 ,toch hadden we tijdig den naam van het stuk en van den schrijver geannonceerd3 ,blanchette van ,brieux4 ,bij het eerste bedrijf bleef de zaal tamelijk koel1 men verbaasde zich over den inhoud1 bij het tweede hadden wij echter gewonnen spel4 ,nu men geen onbehoorlijk gegeven te zien kreeg1 waarop de meesten gerekend hadden1 zonder het waarschijnlijk te willen bekennen1 boeide weldra de ernstige uiteenzetting van het drama1 dat overigens door ,antoine en de zijnen meesterlijk gespeeld werd4 ,den volgenden avond werd ,l',ecole des ,veufs opgevoerd1 een satyriek tooneelspel van ,georges ,ancey1 dat niet minder insloeg4 ,onze grootste triumf werd behaald met ,la ,dupe1 van den zelfden auteur1 die terecht n der meest gevierde schrijvers van het ,thtre ,libre is geweest4 ,de scne1 waarin ,antoine zijn vrouw een paar oorvijgen uitdeelt1 sloeg wel 't meest in4 ,antoine verwonderde zich hierover en zei me3 ,het schijnt hier in 't ,noorden gewoonte te zijn1 een lastige vrouw hardhandig haar ongelijk aan het verstand te brengen4 ,in ,parijs hebben wij deze scne nooit kunnen spelen dan onder luid protest4 ,het vervolg van onze tourne stelde hem echter in 't ongelijk4 ,overal1 zoowel in ,zuid- als ,midden-,frankrijk1 ,zwitserland en ,itali hadden we met dit tooneel een even groot succs als in ,holland1 ,duitschland en ,oostenrijk4 ,te ,marseille gaven we ,seul1 een stuk in drie bedrijven1 van ,guinon4 ,in het tweede bedrijf komt een kind voor1 dat ter gelegenheid van den jaardag van zijn grootvader een fabel moet opzeggen4 ,om overal een kind van zes acht jaar met den troep mee te nemen1 ging natuurlijk niet aan4 ,ik had dus aan alle schouwburgdirecties1 waar wij dit stuk hoopten op te voeren1 vooruit geschreven om een kind ter plaatse de fabel ,les deux ,pigeons van ,la-fontaine te laten instudeeren4 ,tot nog toe was dit overal goed gegaan4 ,te ,marseille toont men ons vr het scherm opgaat een allerliefst kereltje4 --,ken je de fabel van buiten1 vraagt ,antoine hem4 --,ja1 meneer4 --,goed zoo4 ,ga dan maar in den foyer zoolang wat spelen tot het je beurt is1 dan laat ik je wel halen4 ,het tweede bedrijf is begonnen1 het kind komt op en begint4 --,ach1 pcare6 ,nog nooit had men in de omgeving der ,canebire zoo'n echt ,marseillaansch accent op de planken gehoord4 ,bij de eerste woorden begint men in de fauteuils te lachen1 weldra brult de geheele zaal4 ,deux pigeons s'aimaient d'amour tendre4444 ,antoine omhelst het kind en zegt3 --,genoeg1 ik ben tevreden4 ,de knaap kijkt zijn grootvader verbaasd aan en begint opnieuw3 ,deux pigeons4444 ,antoine hem snel in de rede vallend4 --,het was mooi1 houd nu maar op4 ,het kind is daarover zeer ontstemd en gaat bedaard voort4 ,de zaal giert het uit4 ,dat is te erg6 ,antoine ten einde raad1 knijpt hem in de arm en fluistert3 --,als je nu niet gauw je mond houdt1 kwajongen6 --,nee1 ik hou m'n mond niet1 pruilt de kleine4 ,ik heb de fabel geleerd1 ik zal haar ook opzeggen4 ,er viel niets aan te doen6 ,de fabel werd nogmaals tot het eind voorgedragen tot groot vermaak van het publiek1 tot ergernis van grootvader ,antoine4 99 99 99 99 99 ,in de maand ,maart #aijd keerden wij naar ,marseille terug om daar een zestal voorstellingen in het ,thtre des ,varits te geven4 ,evenals twee jaren te voren is alles vooruit besproken4 ,nadat wij ons rpertoire met ,la ,fille ,elise en ,boubourouche vermeerderd en daarvoor ,lrand1 die nu al jaren een eerste plaats aan den ,vaudeville-schouwburg inneemt--gengageerd hadden1 begaven wij ons naar ,brussel om vandaar uit een nieuwe tourne te beginnen4 ,den dag voor ons vertrek was de arme ,jeanne ,dulac1 die bij een petroleumlamp haar handschoenen gewasschen had1 te dicht bij 't vuur gekomen4 ,de benzine had vlam gevat en zij bracht het er nauwelijks levend af4 ,vreeselijke brandwonden bedekten haar lichaam4 ,zij moest maanden lang te bed blijven4 ,het was bij twaalven1 toen wij 't ongeval vernamen en wij moesten den volgenden dag om zeven uur verder4 ,terstond werden maatregelen genomen1 haar plaats door een ander te doen innemen4 ,het gelukte ons ,eugnie ,nau1 zij1 die de rol van ,la ,fille ,elise gecreerd had1 te bewegen haar ongelukkige kameraad bij deze tourne te vervangen4 ,van de tien verschillende stukken1 die wij te spelen hadden1 kende zij slechts die ne rol4 ,gedurende de geheele reis moesten wij dus overal repeteeren1 zonder oponthoud4 ,zoodra wij ons in een trein genstalleerd hadden1 begon men in n der wagons met ,mlle ,nau de rollen door te nemen4 ,bij elke halte zocht ,gmier1 die toen regisseur bij den troep was1 van wagen tot wagen de artisten bijeen1 die de wachten hadden te geven en zoo wisselden zij elkaar af4 ,overal werd dus vlijtig gestudeerd1 in hotels1 in wachtkamers1 in de tusschenbedrijven1 in den foyer en 's avonds na de voorstelling4 ,geen minuut rust tijdens de twee weken1 die wij in ,holland doorbrachten4 ,de tien stukken werden dan ook gekend4 ,antoine en zijn artisten konden met welgevallen op hun reuzenarbeid terugzien1 maar aangenaam reizen was het nu direct niet4 99 99 99 99 99 ,van ,konstantinopel naar ,itali overstekend1 werden wij te ,milaan door de eerste auteurs en artisten verwelkomd4 ,annunzio1 ,bracco1 ,traversi1 ,duse1 ,zacconi1 ,novelli woonden verschillende voorstellingen bij en beloonden ons met applaus4 ,natuurlijk dachten we te ,rome prachtige zaken te maken4 ,helaas1 het mocht niet zijn6 ,den eersten avond is de zaal van den schouwburg ,valle door een lite-publiek bezet4 ,we geven ,blanchette1 het bekende succsstuk4 ,het eerste bedrijf wordt koel ontvangen4 ,geen nood1 dit waren wij reeds van andere steden gewoon4 ,in het tweede komt echter geen hand op elkaar1 in het derde is de zaal reeds over de helft leeggeloopen4 ,we informeeren terstond naar de reden van dit gebrek aan belangstelling4 ,een misverstand6 ,men was in de meening ,parijsche toiletten te zien te krijgen en ons stuk speelde in een boerenmilieu4 ,om bij het publiek te ,rome succs te hebben1 hadden wij de medewerking van ,paquin of ,redfern noodig gehad4 ,hoewel ik hierna geen tourne met ,antoine meer ondernomen heb1 kan de oprichter van het ,thtre ,libre over onze samenwerking tevreden zijn4 ,onze voorstellingen in het buitenland hadden te samen1 na aftrek der onkosten1 het aanzienlijk bedrag van #cad1ejj francs opgeleverd1 een som1 die ,antoine in staat stelde zijn voor het moderne tooneel zoo interessanten strijd met nieuwe kracht voort te zetten4 ,,beroemde ,,tenors4 ,gayarr4 ,de ,spaansche tenor ,gayarr heeft met ,angelo ,massini de zelfde populariteit gekend1 die thans ,caruso te beurt valt4 ,volleerd zanger en bovendien een groot artiest1 schuilde er in zijn stem iets1 dat de ziel roerde1 niettegenstaande hij soms door den neus zong4 ,hij was de afgod van het publiek in zijn geboorteland1 doch heeft ook in de ,groote ,opera te ,parijs en in andere steden van ,europa en ,amerika triumfen gevierd4 ,hij verdiende geregeld #ejjj francs per voorstelling1 bij welk bedrag nog de talrijke kostbare geschenken gevoegd kunnen worden1 die hem overal werden aangeboden4 ,door mij gengageerd om tegelijk met ,adelina ,patti in ,traviata1 ,de ,barbier uit ,sevilla en ,lucie di ,lammermoor op te treden1 evenaardde zijn succes vaak het hare1 hetgeen heel wat zeggen wil1 als men nagaat dat deze onvergelijkelijke nachtegaal een kwart eeuw lang door alle muziekliefhebbers op de handen is gedragen4 ,daar wij vier voorstellingen te ,barcelona hadden te geven1 waren wij in het hotel ,les ,quatre ,saisons op de ,rambla del ,cantra afgestapt4 's ,morgens aan ons ontbijt zien wij1 dat twee bejaarde mannen zich vlak voor ons open venster posteeren1 op wier gezicht hun nijpend gebrek te lezen stond4 ,terwijl de n met bevende hand de vioolsnaren bestreek1 zong de ander met schor geluid de cavatine uit ,faust1 doch hoezeer zijn stem ook geleden had1 men kon zijn zangtechniek wel degelijk nog onderscheiden4 ,niemand lette echter op hen en geen enkel geldstuk werd hun gegeven4 ,toen ,gayarr dat zag1 trok hij zich hun lot terstond aan4 ,wie weet wat deze achteruitgegane artiesten al doorgemaakt hebben1 zei hij tot mij4 ,misschien hebben zij van morgen niet eens gegeten4 ,laten wij hun een gelukkigen dag bezorgen4 --,goed1 laten we hun elk een louis geven4 --,in orde1 doch we moeten met wat anders beginnen4 --,wat bedoel je8 --,ik zal in hun plaats gaan zingen en jij moet met je hoed rondgaan4 ,ik ben zeker dat we heel wat zullen ophalen4 --,dat meen je toch niet8 --,wis en zeker en wel terstond4 ,iedereen kent me hier en nog nimmer heeft het publiek me voor zoo'n geringen prijs hooren zingen4 ,kom mee4 ,of ik wilde of niet ik moest hem wel volgen4 ,bovendien we deden er een goede daad mee4 ,gayarr naderde den vioolspeler1 vroeg naar zijn repertoire en de plaats van den ouden zanger innemend1 begon hij lustig de groote aria van ,traviata te zingen4 ,in minder dan geen tijd stroomde het publiek toe en omringde ons groepje1 terwijl men van alle kanten riep3 ,gayarr1 hij is het6 444 ,het is ,gayarr6 444 ,toen hij zijn lied ten einde had gezongen1 ging ik met mijn hoed rond4 ,zilver en koperstukken vielen er bij hoopjes in1 zelfs hier en daar een goudstukje4 ,bij natellen hadden we over de #hgd francs opgehaald1 die wij den overgelukkigen oudjes ter hand stelden4 --,welnu1 ,schrmann1 sprak ,gayarr1 toen wij weer aan de ontbijttafel zaten1 ben je tevreden over de recette8 ,wat mij betreft1 van mijn leven heb ik nog nooit met zoo'n genoegen een lied gezongen4 ,tamagno4 ,een machtig geluid1 n der krachtigste tenorstemmen1 die ik ooit gehoord heb4 ,weinig of geen bekoring1 maar stembanden zoo forsch en lenig1 dat zijn borstnoten veel van kanonschoten hadden4 ,middelmatig tooneelspeler1 zonder distinctie1 dankt ,tamagno zijn groote reputatie en zijn hooge cachets hoofdzakelijk aan zijn krachtige longen4 ,zijn ,mozes 7,rossini7 en ,othello 7,verdi7 zijn in dit opzicht dan ook onvergelijkelijke creaties4 ,zelden heeft een artiest1 die zulke reuzenbedragen verdiende een meer eigenaardige zuinigheid aan den dag gelegd4 ,in zijn koffers1 waarvan het vervoer op rekening van den impresario stond1 sleepte hij een petroleumstel mee1 waarop hij zelf zijn eten kookte1 dat hij elken dag bij landgenooten en als die niet te vinden waren op de markt ging koopen4 ,wanneer hij bij ,italiaansche leveranciers terecht kon1 sloeg hij steeds een groote voorraad in1 dat hij dan grootendeels met vrijkaartjes bekostigde1 waardoor hij nog enkele francs uitspaarde4 ,aan htel-eten had hij een broertje dood1 zeker met het oog op de talrijke kellners en de verplichte fooitjes4 ,een tweede eigenaardigheid was het opsparen van kaarsen1 waarvan hij koffers vol had4 ,het contract van ,tamagno gaf hem recht op twee en dertig kaarsen per week ter verlichting van zijn loge4 ,daar de meeste kleedkamers van gaslicht voorzien waren1 had hij langzamerhand een verzameling kaarsen gekregen1 groot genoeg om er een winkel mee op te zetten4 99 99 99 99 99 ,bij de buitengewone voorstelling in den ,renaissance-schouwburg te ,parijs1 waarvan de opbrengst moest dienen tot het oprichten van een standbeeld voor ,alexander ,dumas fils1 had ,tamagno zich op mijn aandringen bereid verklaard aan het slot van het rijke programma eenige liederen ten beste te geven4 ,tamagno was reeds vroeg in de schouwburg aanwezig en wachtte kalmpjes in den kleinen artiesten-foyer zijn beurt af4 ,het was er snikheet en de voorstelling duurde verbazend lang4 --,waarde ,schrmann1 ik zit me hier niet weinig te vervelen4 --,waarom gaat u het tweede bedrijf van ,la ,femme de ,claude niet zien8 --,dank je wel1 tooneel interesseert me weinig1 maar ik heb een idee4 ,kan je me misschien aan een paar klompen helpen8 ,ik keek vreemd op1 doch daar hij bleef aandringen1 verzocht ik n der employs in de requisietenkamer naar een paar klompen uit te zien4 ,weldra kwam hij er mee aandragen4 ,tamagno trekt zijn lakschoenen uit1 zoo ook boord vest en jas en begint nu met deze klompen aan in zijn hemdsmouwen eenige boerendansen uit te voeren1 zooals dat in ,itali op het platte land het gebruik is4 ,hij scheen er zelf bijzonder veel plezier in te hebben1 want de ne dans volgde op den anderen en ik moest toegeven1 hij deed het alleraardigst4 ,na verloop van een half uur1 toen hij geheel bezweet en buiten adem wou gaan uitrusten1 komt de regisseur waarschuwen1 dat het zijn beurt is om op te treden4 ,hij trekt haastig zijn kleeren en schoenen weer aan1 begint zijn aria1 doch of hij zich te veel reeds had ingespannen1 hij kon maar niet op stem komen en er kwam van zijn nummer zoo goed als niets te recht4 --,j'ai chant comme un sabot4 ,men had beter gedaan naar mij te komen zien1 toen ik ze zoo even nog aan had4 ,ernesto ,nicolini4 ,franschman van origine heeft ,ernest ,nicolas na zijn huwelijk met ,adelina ,patti1 zich steeds ,ernesto ,nicolini laten noemen4 ,begiftigd met een schoone stem miste hij artistiek gevoel en smaak en was daarbij een beslist tegenstander van moderne muziek1 die van de zangers iets meer dan uitsluitend een mooie stem vereischt4 ,zoo hij dan ook niet de markiezin de ,caux op zijn weg ontmoet had1 meer bekend onder haar eigen naam3 ,adelina ,patti1 welke wereldberoemd werd1 zou hij met zijn optreden in ,aida1 ,lucie en ,traviata nimmer zoo'n opgang gemaakt hebben4 ,eenmaal de echtgenoot van ,la ,patti1 trad hij geregeld met haar op en oogstte naast haar de grootste triumphen4 ,op betreklijk nog jeugdigen leeftijd nam hij afscheid van de planken om zich uitsluitend in te laten met het beheer van de financieele belangen van zijn beroemde echtgenoote4 ,hij stelde haar repertoire vast1 teekende de contracten en wist haar fortuin steeds meer en meer te vergrooten4 ,zijn afkeer en zijn gering begrip van elke nieuwe richting in de muzikale concepties der groote componisten waren oorzaak1 dat ,la ,patti zich nimmer aan het repertoire van ,richard ,wagner gewaagd heeft4 ,als zij dat gewild had zou zij als ,eva in de ,meistersinger of als ,senta in de ,fliegende ,hollander beslist furore gemaakt hebben1 doch hij oordeelde dat haar ,rosina1 ,violetta en ,lucie genoeg opbrachten1 en wilde van geen enkele nieuwe creatie weten4 ,in #ahhe heeft hij nog nmaal meegezongen en wel bij de reeds meer besproken tourne van ,la ,patti in ,spanje4 ,de vier voorstellingen1 die wij te ,barcelona zouden geven1 had onder de ,catalonische bevolking zoozeer de belangstelling gaande gemaakt1 dat er reeds vooruit voor #bj4jjj francs besproken was4 ,als eerste voorstelling ging ,traviata met ,la ,patti als ,violetta en ,stagno als ,alfredo4 ,daar kort te voren deze partij nog door ,gayarr1 den beroemden ,spaanschen tenor hier gezongen was1 gaf ,stagno plotseling voor1 niet bij stem te zijn en weigerde op te treden4 ,daar hij den volgenden dag wel goed bij stem was in den ,barbier1 in welke rol hij de concurrentie van ,gayarr niet vreesde1 was dit voorgeven van heeschheid maar een uitvlucht om zich niet aan een vergelijking met ,gayarr bloot te stellen4 ,stagno hield voet bij stuk en ik was door zijn weigering in groote moeilijkheid geraakt4 ,ten einde raad besloot ik ,nicolini te polsen1 of hij voor een enkele maal zijn oude rol van ,alfredo nog eens zou willen opnemen om mij uit de verlegenheid te helpen en ik deed dit verzoek gepaard gaan met de aanbieding van een zeer kostbare diamanten dasspeld4 ,hoewel ,nicolini in geen acht jaar meer gezongen had1 scheen dit geschenk toch den doorslag te geven4 ,nicolini verklaarde zich bereid en ik haastte mij over de affiches de volgende aankondiging te laten plakken4 ,m4 ,stagno weigert als ,alfredo op te treden4 ,m4 ,nicolini zal hem in deze rol vervangen4 ,zij1 wien deze mutatie niet aanstaat1 zijn gerechtigd hun entreegeld aan de kas terug te halen4 ,eenige duizenden francs werden teruggegeven1 doch de billetten werden terstond door anderen gekocht1 zoodat de zaal overvol was1 toen het gordijn opging4 ,bij het verschijnen van ,la ,patti klinkt plotseling een helsch gefluit en geschreeuw1 en als ,nicolini ook zijn mond open doet1 verdubbelt het lawaai nog in omvang4 ,men laat het scherm weer zakken4 ,maar zoodra men het ophaalt1 begint het kabaal opnieuw4 ,ik laat wederom halen en verschijn nu zelf voor het voetlicht3 ,dames en ,heeren4 ,er moet hier een vooruit georganiseerd kabaal achter schuilen1 want ,mme ,patti is van haar leven nog nooit uitgefloten geworden en de rolverandering van den tenor werd vooruit aangekondigd4 ,ik verzoek u dus beleefd doch dringend mijn artiesten verder ongemoeid te laten4 ,dit scheen te helpen1 want de voorstelling kon nu zoo goed en zoo kwaad als het ging haar verloop hebben4 ,het bewijs dat deze herrie door ,stagno zelf aangericht was1 werd mij duidelijk1 toen ik vernam1 dat de teruggegeven billetten door zijn vrienden en handlangers waren opgekocht en hij zich de luxe had willen permitteeren om ,nicolini te laten uitfluiten en met hem natuurlijk tevens ,la ,patti4 ,deze laatste was niet weinig verstoord1 hetgeen zich begrijpen laat4 ,voor de eerste maal in haar leven door haar eigen landgenooten uitgefloten6 ,op staanden voet wilde zij uit ,barcelona vertrekken4 ,om deze schade en schande te voorkomen1 verzon ik de volgende list4 ,ik had in ,barcelona kennis gemaakt met den zoon van een invloedrijk bankier ,m4 ,coll y ,rataflutis4 ,hem zocht ik na afloop der voorstelling terstond op4 --,u hebt hier vele relaties1 niet waar8 --,natuurlijk4 ,vader staat met de deftigste families hier ter stede in betrekking4 ,maar waarom vraagt u me dat8 --,bezit u misschien ook hun naamkaartjes8 --,wel mogelijk1 ik zal eens nazien4 ,een kwartier later zat ,m4 ,coll y ,rataflutis met nog een vriend1 mijn secretaris en mijn eigen persoontje de naamkaartjes met volgende staaltjes van geestdriftig huldebetoon en verontwaardiging te onderteekenen4 ,zangvogeltje1 verlaat ons niet6444 ,zijn die ellendelingen doof6444 ,la ,patti uitfluiten is ,god beleedigen6444 ,men schaamt zich een ,spanjaard te zijn6444 ,hemelsche harp1 weerklink nog eenmaal6444 ,mijn spijt voor het wangedrag mijner landgenooten444 enz4 enz4 ,den tooneelknecht1 behoorlijk op de hoogte gebracht werd opgedragen deze naamkaartjes1 waarop de haute fleur van ,barcelona gedrukt stond1 telkens bij pakjes van tien bij ,la ,patti aan huis te bezorgen4 ,toen ik 's middags bij haar mijn opwachting maakte1 sprong zij me om den hals en riep uit3 ,ik blijf6 ,o1 als je eens wist hoe galant die ,spanjaarden toch kunnen zijn444 ,ik kon me met moeite goed houden1 doch ,la ,patti merkte gelukkig niets4 ,roberto ,stagno4 ,de lieveling van het publiek4 ,een tenor1 die nimmer minder dan drie duizend francs per optreden ontvangen heeft en in ,europa en in ,amerika zelfs tien duizend francs verdiende4 ,waarom8 ,dit heb ik mij steeds vergeefs afgevraagd4 ,zijn stem had niet de geringste bekoring en kon moeilijk fraai gevonden worden1 doch hij bezat een knap voorkomen en was bovendien een kranig acteur1 die door zijn figuur en zijn elegante manieren vooral bij de dames in de gunst stond4 ,in ieder geval was hij een uitstekend leermeester en aan zijn zangonderricht heeft de thans zoo beroemde operazangeres ,gemma ,bellincioni veel te danken4 ,wat de oorzaak van ,stagno's succes ook moge zijn1 een impresario heeft rekening te houden met den smaak van het publiek4 ,vandaar dat ik ook ,stagno voor mijn tourne door ,spanje gengageerd had4 ,ik heb reeds meegedeeld om welke reden hij te ,barcelona in ,traviata weigerde op te treden en hoe hij de billetten had laten opkoopen om ,nicolini uit te fluiten4 ,om zijn vrienden te overtuigen1 dat hij niet uit jaloezie zoo handelde1 maar om ,nicolini zijn hebzucht betaald te zetten1 had hij handig rondgestrooid1 dat ik hem zijn rol had afgenomen op aandringen van het echtpaar ,patti-,nicolini4 ,zijn vrienden woedend dat ,la ,patti hun van hun geliefden tenor had beroofd1 alleen om haar echtgenoot enkele billetten van duizend francs in handen te spelen1 hadden zich gewillig voor ,stagno's plan geleend4 ,toch zou onze tenor niet lang plezier van zijn bedrog hebben1 ,adelina ,patti door de toegezonden protesten der ,barcelonasche aristocratie weer met het publiek verzoend1 had bovendien vernomen1 dat ,stagno de schuld van alles was4 ,zij nam zich voor hem dit gevoelig betaald te zetten4 ,bij de opvoering van den ,barbier gelastte zij mij voor haar rekening #bjjj francs plaatsen te nemen en die rond te deelen1 op voorwaarde1 dat de bezitter van zoo'n entrebewijs ,stagno bij zijn verschijnen zou uitfluiten4 ,eerst wilde ik mij er niet toe leenen1 doch daar ik met ,stagno toch niet al te best overweg kon en mij er meer aan gelegen lag ,la ,patti tot vriend te houden1 voerde ik haar verlangen stipt uit en ik behoef er nauwelijks aan toe te voegen1 dat ,stagno leelijk op zijn neus keek1 toen hem hetzelfde lot trof1 waar hij twee avonden te voren ,patti-,nicolini op vergast had4 ,dit is echter de eerste en laatste keer in mijn leven geweest dat ik een artiest1 die ik handen vol goud moest betalen1 zelf liet uitfluiten4 ,doch1 zooals u ziet1 in de tooneelwereld komen de ongelooflijkste avonturen voor en is het onmogelijke1 mogelijk4 ,angelo ,massini4 ,en van de grootste tenoren der wereld1 wiens naam in vollen glans schitterde ten tijde der vogue van ,adelina ,patti1 en die tot #aijh voornamelijk in ,rusland de grootste successen heeft gekend4 ,zijn warm vibreerende stem1 waarmee hij alles kon uitdrukken1 wist de gevoeligste snaren bij den toehoorder aan het trillen te brengen4 ,bovendien was hij een goed acteur en daarbij een verwoed rooker van havanna sigaren4 ,tusschen elk bedrijf stak hij er n aan en toch had dit nooit invloed op zijn stem4 ,te ,lissabon in het ,san ,carlo theater hadden in #ahhe de reeds vaak besproken modelvoorstellingen met ,la ,patti plaats1 o4a4 ,rossini's ,barbier4 ,tijdens het eerste bedrijf gebeurde er iets1 dat het publiek nooit te weten is gekomen1 doch voor de ingewijden het bewijs was1 hoe een groot artieste1 in haar reputatie als vrouw van de wereld vlekkeloos1 in haar naijver op het succs van anderen er toe gedreven kan worden zich op een lafhartige en kleinzielige wijze te wreken4 ,ik spreek hier niet over de plaats op de programma's1 de zoo vaak aangeroerde kwestie van de vedette1 waarbij de ne naam vet gedrukt den anderen als 't ware van 't papier wil dringen1--een waarlijk groot artiest stoort zich hieraan niet--doch over het met opzet iemands succs benadeelen4 ,wie ,de ,barbier gezien heeft1 herinnert zich het tooneel waar ,almaviva ,rosina zijn serenade brengt1 die dan even op 't balcon verschijnt1 waar ,bartholo haar vandaan haalt om snel het venster te sluiten4 ,vanaf het begin der tourne was ik gewoon achter de coulissen het klappen der dichtslaande deuren aan te geven door1 juist als de tenor zijn aria geindigd had1 een stok op den grond te laten vallen4 ,ik wilde dit zelf liever doen dan het aan mijn regisseur toevertrouwen4 ,almaviva was n der glansrollen van ,massini en juist zijn succs met deze serenade was ,la ,patti een doorn in het oog1 wier beurt eerst in het tweede bedrijf kwam4 ,op den avond van de eerste voorstelling zocht de beroemde zangeres mij op en voorgevend bij hun eerste optreden te ,lissabon een goeden indruk te willen achterlaten1 verzocht zij mij haar mijn plaats achter de coulissen af te staan1 opdat ik al mijn zorg aan de uitvoering in haar geheel zou kunnen geven4 ,niets kwaad vermoedend1 stond ik haar mijn plaats af en liet haar een stoel brengen1 waarop zij het oogenblik kalm kon blijven afwachten4 ,massini was dien avond schitterend op dreef1 de volle zaal scheen hem te inspireeren en ademloos werd naar zijn serenade geluisterd4 ,het gewichtige moment is daar4 ,massini haalt diep adem om zijn hooge c er uit te gooien1 die als het uitspatten van den vuurpijl dit klinkend notenvuurwerk bekroont4 ,op hetzelfde oogenblik hoort men echter een ontzettend gekraak en een fellen slag achter de schermen1 die het geluid van ,massini geheel bedekt4 ,het scherm valt1 het applaus blijft achterwege1 als zat de schrik bij het publiek er nog in4 ,wat was er gebeurd8 ,mme ,patti had op 't goede moment haar stoel laten tuimelen en den stok laten neervallen1 welk moment voor den armen ,massini nu juist niet het goede was4 --,waarlijk1 het spijt me4 ,ik had het liever aan ,schrmann moeten overlaten1 die is het gewoon4 ,massini zong zoo verrukkelijk1 dat ik mijn eigen ontroering nauwelijks meester was4 ,ik wilde hem toejuichen1 lette niet meer op m'n stoel en liet de stok te vroeg vallen4 ,hij zingt ook werkelijk te verrukkelijk6 ,na deze lofspraak1 ging de diva kalm naar haar loge4 ,massini was woedend en het publiek verwenschte den onhandigen regisseur1 die hun extase door dat lawaai was komen verstoren4 ,enrico ,caruso4 ,het tegendeel van ,tamagno444 ,geen grote stem1 maar een bekoorlijke stem4 ,het prototype van den ,italiaanschen tenor1 den meester van het bel canto4 ,artistiek begaafd weet hij zijn auditorium geheel onder zijn invloed te brengen4 ,hij voelt wat hij zingt en tusschen hem en het publiek ontstaat van zelf een band1 die tegen het einde1 waar en in welk land hij ook optreedt1 tot het vurigst enthousiasme voert4 ,hij heeft directeuren en phonografenfabrikanten schatten geld doen verdienen1 terwijl hij zelf de duurst betaalde artiest is1 die er tot nog toe rondloopt4 ,de ,metropolitan ,opera ,company van ,new-,york heeft hem voor n millioen vast aan zich verbonden4 ,en gedeelte der voorstellingen wordt te ,new-,york gegeven1 het andere verdeeld over de groote steden van de ,vereenigde ,staten1 gedurende de tourne1 die jaarlijks door de ,m4,o4,c4 gehouden wordt4 ,de voorstellingen1 die dan nog over blijven1 worden verdeeld over de groote ,europeesche steden4 ,wanneer ,caruso te ,new-,york optreedt1 wisselen de ontvangsten algemeen tusschen de #gj #he duizend francs4 ,te ,parijs in het ,chtelet was het gemiddelde #dhjjj francs4 ,te ,berlijn1 ,hamburg1 ,frankfort en ,weenen bereiken de recettes ongeveer het zelfde cijfer4 ,zijn repertoire bevat in hoofdzaak3 ,carmen1 ,faust1 ,ada1 ,la ,boheme 7,puccini71 ,cavalleria en ,paljas4 ,weinig of geen creaties4 ,waartoe overigens ook8 ,het publiek komt niet om de opera1 maar om ,caruso in zijn romance of bravour-aria te hooren4 ,als de opera een bedrijf bevat1 waarin de beroemde tenor niet meezingt1 verlaten de heeren de zaal om in de foyer een sigaar te rooken of voor den schouwburg een luchtje te scheppen1 de dames zoeken haar kennissen in de loges op en de stemmen van de overige zangers worden nauwelijks aangehoord4 ,een lichte ongesteldheid van den grooten ,caruso beschouwt men daarginds als een nationale ramp4 ,behalve zijn vast inkomen bij de ,metropolitan ,opera heeft ,caruso nog het recht op te treden op particuliere soires1 die hem eveneens een aardig fortuin opleveren4 ,gedurende de voorstellingen1 die ik in het ,broadway ,thter te ,new-,york met het ,siciliaansch gezelschap van ,mimi ,aguglia gaf1 sloeg ,caruso niet n van de opvoeringen over1 tenminste wanneer hij dien avond vrij was4 ,elken dag kwam hij in het bureau1 dat ik in den schouwburg had laten inrichten mij een uurtje gezelschap houden en hield zich dan onledig met het teekenen van caricaturen1 waarvan er verscheidene in de ,amerikaansche bladen werden opgenomen4 ,mijn zoontje vroeg ,caruso eens1 toen hij weer op bezoek was4 --,is het waar1 meneer ,caruso wat vader vertelt8 --,wat zegt je vader dan8 --,dat u de mooiste stem hebt van de wereld1 en de beste zanger bent1 dien hij kent4 --,heb je me dan nog nooit hooren zingen8 --,nee nooit4 --,dan moet je morgen eens naar me komen luisteren4 ,ik zal je een plaats sturen4 --,dat gaat niet4 --,hoezoo8 --,ik ben eerst acht en ga naar bed als de voorstelling begint4 --,en wou je me toch zoo graag hooren zingen8 --,wat graag644 --,kom dan morgen middag om drie uur in het ,waldorf-,astoria htel1 dan zal ik wat voor je zingen4 ,den volgenden dag ging met mij1 m'n zoontje zooals afgesproken naar hem toe4 --,jij bent niet geinviteerd1 waarde heer4 ,ik heb het alleen aan je zoontje beloofd4 ,wil je er bij blijven1 kost het je #ejjj franc1 en nog wel omdat jij het bent4 ,ik maakte dat ik weg kwam en ging zoolang de kranten lezen4 ,mijn zoontje mocht in den leuningstoel plaats nemen en ,caruso begon te zingen4 ,grard luisterde met volle aandacht4 ,bij het tweede lied uit ,la ,tosca kwamen hem de tranen in de oogen4 ,hij snelde op den zanger toe1 nam zijn hoofd tusschen zijn handen en gaf hem op beide wangen een zoen1 terwijl hij uitriep3 --,papa heeft nog niet genoeg gezegd6 ,het is nog mooier6 ,caruso1 ontroerd zong toen nog de cavatine uit ,faust en overhandigde hem een groot portret1 waarop hij schreef3 ,aan mijn vriendje ,grard ,schrmann1 voor de groote artistieke voldoening die hij mij heeft geschonken4 ,toen hij met mijn zoontje beneden kwam1 weigerde hij mijn dank in ontvangst te nemen4 --,ik ben je veel mer dank schuldig1 want nog nimmer heeft iemand me zoo'n vreugde bereid als je jongen1 toen hij mij in zijn ontroering om den hals vloog4 ,zijn kussen hadden voor mij meer waarde dan de grootste triumphen4 99 99 99 99 99 ,toen ,caruso in ,philadelphia zong1 kreeg hij een uitnoodiging tegen een fabelachtig honorarium bij een bekend milliardair te komen zingen4 ,caruso werd in een fraai-ingerichten salon gebracht1 waar zich tot zijn verbazing niemand anders bevond1 dan de milliardair en een klein hondje4 ,voor dit publiek ving ,caruso aan een zijner schoonste aria's te zingen1 maar na de eerste tonen begon het hondje woedend te keffen4 ,de milliardair verhief zich nu van zijn zitplaats en zei3 ,ik dank u zeer4 ,thans kunt u ophouden en heengaan--ik wilde slechts weten of ,toby ook janken zou1 wanneer u zong44446 ,paoli4 ,door ,pedro ,gailhard1 den uitstekenden directeur van de opera1 wiens vroegtijdig heengaan door velen nog steeds wordt betreurd1 werd ,paoli1 ontdekt4 ,hij liet hem debuteeren als ,arnold in ,wilhelm ,tell en ik moest toegeven1 dat hij een zeer fraaie stem had4 ,niettegenstaande hij in het duo met ,mathilde bleef steken1 hetgeen men toeschreef aan zijn zenuwachtigheid van debutant1 prees de geheele muzikale pers dezen nieuwen zanger en voorspelde hem een groote toekomst4 ,in de meening1 dat er met deze fort tenor eer viel in te leggen1 engageerde ik hem terstond voor een tourne door ,europa1 doch verzuimde verdere inlichtingen te nemen4 ,de buitenlandsche directies namen de contracten terstond aan en de tourne beloofde een groot en voordeelig succes te worden4 ,paoli vroeg mij een voorschot van #aj4jjj francs om zich de noodige kostuums te laten maken1 welk bedrag ik hem dan ook terstond uitbetaalde4 ,twee weken voor de premire1 komt de tenor mij opzoeken en vertelt mij dat hij van de vijf rollen1 die hij verplicht is te zingen er niet n kent4 ,hij moet nog minstens een maand den tijd hebben ze met behulp van een zangleeraar in te studeeren4 ,wat te doen8 ,met groote moeite verkreeg ik van de directies uitstel en droeg den heer ,alger op hem in den kortst mogelijken tijd de rollen te helpen instudeeren4 ,na verloop van een maand ontving ik volgend schrijven1 dat mij zeer onaangenaam verraste4 ,het spijt mij zeer ,u te moeten inlichten1 dat ik met ,paoli niet naar wensch kan slagen4 ,deze tenor heeft een prachtig geluid1 maar niet het minste geheugen4 ,wat ik hem den eenen dag geleerd heb1 is hij den volgenden weer vergeten4 ,ik geloof niet1 dat hij in staat is meer dan n romance of duo te onthouden4 ,daarom zie ik liever van verdere moeite af4 ,een onderhoud met ,paoli bevestigt dit schrijven en hij kwam er tenslotte openlijk voor uit mij om den tuin geleid te hebben1 toen hij beweerd had vijf verschillende rollen te kennen4 ,natuurlijk vroeg ik terstond mijn tien duizend francs terug4 ,hij bekende ze reeds opgemaakt te hebben4 ,per aangeteekenden brief liet ik hem toen weten1 dat ik zijn contract inmiddels vernietigd had1 omdat hij van zijn kant zijn verplichtingen niet na kon komen4 ,als eenig antwoord ontving ik van het ,tribunal de ,commerce een bevelschrift #bejjj francs schadevergoeding te betalen wegens contractbreuk4 ,ik had ,paoli zijn rollen maar eerst op proef moeten laten zingen1 vr ik hem engageerde4 ,natuurlijk ging ik in appl en het hof liet aldus de kwestie uitvechten4 ,het benoemde drie scheidsrechters1 zangers van naam en leeraren aan het ,conservatoire3 ,melchissdec1 ,delmas en ,alvarez en gelastte ,paoli voor hen het repertoire te zingen1 waarop hij zich verbonden had4 ,paoli was wel zoo wijs niet te verschijnen en nimmer heb ik hem1 noch een centiem van mijn tienduizend francs teruggezien4 ,jeanne ,granier4 ,in #ahhg had ik een contract afgesloten met het ,apollo-theater te ,madrid voor een serie voorstellingen met ,louise ,theo4 ,haar succes in ,adam en ,eva door haar in den ,nouveauts schouwburg te ,parijs gecreerd bleef aanhouden1 zoodat de diva in de onmogelijkheid verkeerde ,parijs te verlaten4 ,daar ik de directie te ,madrid mijn woord gegeven had op een bepaalden tijd over te komen1 was ik genoodzaakt naar een andere ster uit te zien4 ,tot wie kon ik mij toen beter wenden dan tot ,jeanne ,granier1 de operette diva bij uitnemendheid8 ,wij werden het terstond eens4 ,ik zou haar een cachet van #bjjj francs per voorstelling uitbetalen voor een minimum van zeven-en-twintig opvoeringen naar keuze uit haar repertoire1 hetzij des avonds of en matine3 ,de kleine ,hertog1 ,girofl-,girofla1 ,la ,marjolaine1 ,la ,petite ,marie en ,de dochter van ,mme ,angot4 ,met haar engageerde ik den bariton ,vauthier en ,delmas1 die weldra triumfen zou vieren in ,carmen en ,manon in de ,opera-,comique1 den komiek ,coutard1 de dugazon ,mme ,casso ,sablairolles1 de duegna ,mme ,henri1 den dirigent ,salvator ,guerra en een koor van vier en twintig dames en vijftien heeren1 in het geheel een gezelschap van ongeveer vijftig personen4 ,de kosten--het materiaal en de kostuums inbegrepen--kwam mij op #efjj francs per voorstelling te staan1 een enorm bedrag1 dat mij evenwel niet afschrikte gegeven de schitterende recettes1 die ik het vorige jaar in dezelfde steden met ,anna ,judic en een gewoon comdie-vaudeville gezelschap gemaakt had4 ,ik was in de meening een goeden slag te slaan en veel succes te oogsten en vol vertrouwen ondernam ik de reis naar ,madrid1 waar ik op veler steun rekenen kon4 ,de recette van den eersten avond bedroeg #gejj francs4 ,het ,hof was aanwezig en dientengevolge de geheele ,madridsche aristocratie4 ,was de voorstelling nu ook maar een succes geweest6 ,de zaal bleef echter ijskoud1 niettegenstaande de moeite1 die ,jeanne ,granier als ,de kleine ,hertog zich gaf om het publiek te ontdooien4 ,den volgenden avond met ,la ,petite ,marie hadden wij een groot succes4 ,toch1 wij maakten slechts #bejj francs recette4 ,in ,madrid hangt alles van den eersten avond af4 ,dan beslist het publiek gedurende de pauze of het toegangsbewijzen in abonnementen zal omruilen of met die eerste voorstelling genoegen neemt1 al naar gelang van het succes4 ,zonder abonnementen is het in ,spanje niets gedaan4 ,een succesvolle premire1 al zijn de volgende opvoeringen veel minder1 brengt geld in kas1 omgekeerd kan men de kas gerust sluiten4 ,dit laatste troffen wij helaas4 ,de zestien opvoeringen maakten gemiddeld hoogstens #bcjj francs4 ,sommige avonden ontving ik niet meer dan #ijj francs bruto4 ,na ,madrid bezochten wij ,barcelona1 waar we het al niet veel beter troffen4 ,den #bf ,juni was er feest van den schutspatroon der stad en iedereen had mij gezegd1 dat ik dien dag met een matine veel geld zou verdienen4 ,ik besloot het er op te wagen en ,jeanne ,granier een extra #bjjj francs te geven4 ,men had de waarheid gesproken4 ,er werd voor #aacjj francs plaatsen genomen1 de eerste uitverkochte zaal bij deze tourne4 ,niet weinig in mijn schik over dit buitenkansje1 was ik bij het openen der loketten naar den schouwburg gegaan4 ,een piccolo spreekt mij daar aan4 --,usted senor ,schrmann8 --,ja1 vriend4 --,hier is een brief4 ,ik open hem en mijn verwondering kent geen grenzen1 toen ik lees3 ,reken niet op mijn komst4 ,er is vanmiddag een schitterend stierengevecht1 dat ik beslist wil bijwonen4 ,jeanne ,granier4 ,er viel niets meer aan te doen en ik laat noodgedwongen mijn regisseur het publiek het bericht van ,jeanne ,granier meedeelen4 ,in woede ontstoken gaat het publiek als wilden te keer4 ,zij werpen met de bankjes de spiegels stuk onder een helsch lawaai4 ,ik had voor meer dan #adjj francs schadevergoeding aan den eigenaar te betalen en de geheele tourne kwam mij op een verlies van niet minder dan #ghjjj francs te staan4 ,in mijn contract had ik de clausule opgenomen3 ,wanneer een artiest in gebreke blijft en door zijn of haar toedoen de voorstelling niet plaats vindt1 behalve bij ziekte door een geneesheer geconstateerd of bij geval van force majeure1 heeft de artiest in kwestie de verloren recette geheel ter zijner laste4 ,ik hield ,jeanne ,granier haar laatste cachet in1 doch zij neemt daar geen genoegen mee en klaagt mij te ,parijs voor het ,tribunal de ,commerce aan4 ,acht dagen later veroordeelt het tribunaal mij ,jeanne ,granier ook haar laatste cachet te betalen1 behalve de kosten van het geding1 van oordeel1 dat de bewuste matine niet in het contract gestipuleerd stond1 dat slechts van een aantal gegarandeerde voorstellingen spreekt4 ,veel pleizier heb ik aan deze tourne dus niet beleefd om van mijn verliezen maar niet eens te spreken644 ,paderewski4 ,van alle artiesten1 die ik sedert dertig jaar door ,europa en ,amerika heb rondgeleid heeft ,ignace ,paderewski mij wel het meest getroffen om zijn verregaande belangeloosheid en vrijgevigheid4 ,de beroemde pianist kreeg voor elk concert vijf en twintig honderd francs en dit bedrag scheen zijn voor een groot deel behoeftigen landgenooten meer dan fabelachtig toe4 ,in elke stad waar hij optrad werd de groote artiest als 't ware met beden om hulp overstelpt4 ,hij1 die slechts naar de ingevingen van zijn medelijdend hart luisterde1 schonk vaak de geheele opbrengst van zijn concerten aan zijn arme ,polen1 in de meening1 dat zijn geldbuidel nooit uitgeput raakte4 ,eens kreeg ik bezoek van een ,pool1 die een uur in den wind naar drank en knoflook stonk4 ,hij toonde mij een briefje van zijn vriend ,paderewski1 waarvan hier de inhoud4 ,m'n waarde ,schrmann4 ,brenger dezes1 een huisvader met veel kinderen is volgens zijn zeggen van alles ontbloot4 ,ik wensch hem derhalve mijn cachet van heden avond af te staan en verzoek hem dit nu reeds ter hand te stellen4 ,geheel de uwe1 ,ignace ,paderewski4 ,dit liep de spuigaten uit644 ,ik kon niet langer toezien1 dat er aldus van zijn vrijgevigheid misbruik werd gemaakt4 --,heeft ,paderewski u het bedrag reeds genoemd8 --,nee meneer4 --,hier zijn honderd francs4 --,honderd francs644 ,u wilt me zeker wat wijsmaken4 --,hij ontvangt nooit meer4 ,hier zijn de vijf louis2 u hebt nog alleen dit reu te teekenen4 ,de drinkebroer zette zijn naam onder een kwitantie1 streek de vijf goudstukken op en riep toen met een verachtend gebaar3 --,braniemakers1 die artiesten64444 ,honderd francs1 het mocht wat daar zoo'n drukkie om te maken6 ,verbeelding hebben ze1 anders niet644 ,toen ik ,paderewski de resteerende vier en twintig honderd francs dien avond ter hand stelde1 had ik waarempel nog moeite hem aan zijn verstand te brengen1 dat hij voor de zooveelste maal dupe van zijn vrijgevigheid was geweest en dat hij zijn geld wel beter kon besteden4 ,een andere eigenaardigheid van ,paderewski was zijn bijgeloof4 ,de eerste maal dat hij voor een vreemd publiek optrad1 trok hij steeds een oud1 versleten jasje aan1 waarvan de snit met de mode jaren ten achter was4 ,om niets ter wereld zou hij van zijn nieuwe kostuums gebruik maken1 in dit jasje had hij zijn eerste groote succes behaald en hij beschouwde het als een soort talisman1 zijn porte-bonheur4 ,verder was hij een aangenaam causeur1 die urenlang na tafel en na afloop der concerten1 want overdag was hij zeer matig en studeerde gemiddeld acht tien uur--de leukste moppen wist te tappen1 waarvan hij een eindelooze reeks steeds tot zijn beschikking had4 ,behalve dat ,paderewski door zijn bescheidenheid zich vele vrienden had verworven1 gaf hij meermalen blijk van een belangeloosheid1 waarover slechts weinig artiesten beschikken en zeker niet tegenover hun impresario4 ,we gaven een concert te ,reims en onverklaarbaar doch waar1 de zaal was half bezet4 ,in de pauze nam ,paderewski mij ter zijde en zei3 --,je zult ditmaal wel niet veel ontvangen hebben4 --,nauwelijks #ifj francs4 --,en de avondkosten8 --,plus minus #hdj6 --,dat is een leelijke schadepost4 ,toch bracht ik hem na afloop zijn overeengekomen cachet van twee duizend francs4 --,wat beteekent dat8 en met een geeft hij mij de envelop terug4 ,dacht je nu werkelijk dat ik zoo onbescheiden was om twee duizend aan te nemen1 als je zelf maar #abj overhoudt8 ,een artiest heeft dan alleen recht betaald te worden1 wanneer hij zijn geld opbrengt4 ,nu deelen wij444 ,ieder #fj francs en daarmee basta4 ,of ik hem nu al vertelde1 dat ik hem nooit meer had gegeven op avonden dat ik een tien tot twaalf duizend francs ontving1 vergeefsche moeite1 hij wilde de envelop niet aannemen en ik was genoodzaakt het bedrag per aangeteekenden brief hem te doen toekomen4 ,dat ,paderewski deze hooge-cachets inderdaad noodig had spreekt van zelf1 wanneer ik meedeel1 dat hij een belangrijk ddit te betalen had in geval de concerten reeks door zijn toedoen1 om welke reden dan ook1 onderbroken zou moeten worden4 ,bij zijn tourne door de ,vereenigde ,staten bepaald op vijf en twintig concerten had hij om tegen mogelijke schade gedekt te zijn1 zich tot een ,new-,yorksche maatschappij gewend1 wie de moeilijke taak te beurt viel de waarde zijner vingers in dollars te becijferen4 ,de uitslag dezer berekening was1 dat de pianist een jaarlijksche premie van #bjc1gdd4dg francs moest betalen1 waartegenover de maatschappij zich verplichtte1 hem bij eenig ongeval1 dat hem het gebruik van een zijner vingers onmogelijk zou maken1 een schadeloosstelling van #ea1jih4ab francs per week te betalen1 tot het tijdstip1 waarop de pianist eventueel zijn vingers weer zou kunnen gebruiken4 ,paderewski's vingers werden dus voor meer dan #b-a_/b millioen francs per jaar verzekerd4 ,nog lastiger lag het geval bij violist ,jan ,kubelik1 daar bij het vioolspelen niet alle vingers juist evenveel noodig zijn als bij het klavierspelen4 ,men moest het dus eerst eens worden over de betrekkelijke waarde van iederen vinger afzonderlijk1 en zoo werd er een geheel tarief opgemaakt volgens hetwelk aan ,kubelik's linkerhand drie vingers ieder op #bgb1jjj francs geschat werden1 de ringvinger op #bbj1jjj francs1 de pink op #be1jjj francs1 de duim aan de rechterhand op #bgb1jjj francs en de wijsvinger op #baj1jjj francs4 ,een hevig meeninggeschil ontstond over de pink der rechterhand2 men kende haar in 't geheel geen beteekenis toe bij het vioolspel--en zoo taxeerde men haar ten slotte op #dg1jjj francs4 ,de verzekeringmaatschappij heeft overigens met ,kubelik een goede zaak gedaan1 want zijn vingers behielden tijdens zijn ,amerikaansche tourne al hun bewonderenswaardige lenigheid en bewegelijkheid4 ,jan ,kubelik4 ,zelden heb ik een viool virtuoos zulke ovaties zien brengen als aan ,jan ,kubelik1 den jeugdigen ,czech4 ,hij1 ,rubinstein en ,paderewski zijn door het publiek op de handen gedragen en door hen is mij niet alleen veel roem maar ook een groot financieel succs te beurt gevallen4 ,hoewel ,frankrijk niet voor een bij uitstek muzikaal land doorgaat en men daar in het bijzonder voor piano of viool virtuozen zich weinig druk maakt1 heb ik in de voornaamste steden steeds volle zalen met hen gehad en zijn zij om strijd toegejuicht4 ,jan ,kubelik verdiende in den beginne bij mij een niet buitengewoon bedrag1 doch langzamerhand klom hij op tot #cejj francs per concert4 ,eerst toen hij vier1 ja zelfs vijf duizend francs begon te vragen1 bleef ik niet langer zijn impresario1 doch wl zijn vriend en trouw bewonderaar4 ,toen wij in #aijd te ,genve concerten gaven1 ontving ik bezoek van den intendant van barones ,rothschild1 die een kasteel in de omgeving bewoonde4 ,hij vroeg mij wat ik voor een concert ten huize van zijn meesteres berekende4 ,ik deelde hem mede1 dat ik voor ,kubelik en zijn accompagnateur zes duizend francs vroeg4 ,na verloop van eenige uren1 kwam hij mij meedeelen1 dat de barones dezen prijs wel wat te hoog vond4 --,het spijt mij1 doch dit is het bedrag4 --,kom1 meneer ,schrmann1 het is geen soire1 de barones houdt er van onder het hooren van goede muziek een sigaret te rooken en dat kan zij in het publiek niet doen1 anders zou zij uw concerten in de ,victoria-,hall wel komen bijwonen4 ,er komen hoogstens vier of vijf personen bij haar op bezoek4 --,zij kan zooveel gasten inviteeren1 als zij zelf verkiest1 dat doet aan den prijs niets af4 --,ik zal het de barones overbrengen4 --,doet ,u dat4 ,wij waren aan tafel gegaan1 toen de intendant zich wederom aanmeldde4 --,de barones biedt ,u #cejj francs1 want het is maar voor een klein gehoor1 zoo intiem mogelijk4 --,dat hebt ,u me reeds verteld4 ,wees ,u daarom zoo vriendelijk de barones te zeggen1 dat wij geen afgedragen kleeren verkoopen en dat er bij ons niet af te dingen valt4 ,ik heb den intendant nooit terug gezien4 99 99 99 99 99 ,mijn zoontje was vijf jaar oud4 ,kubelik die met zijn vrouw in het ,grand-,htel zijn intrek had genomen1 had mij verzocht hem elken dag mijn zoontje met de gouvernante een uurtje op bezoek te zenden4 ,nieuwsgierig te weten1 wat hij daar uitvoerde1 begaf ik mij onverwacht naar hun salon4 ,mevrouw ,kubelik zat in een leuningstoel naar haar echtgenoot en mijn zoontje al lachend te kijken1 want terwijl de jonge ,grard bezig was de cakewalk te dansen1 liep ,kubelik met zijn stradivarius achter hem aan4 ,zijn grootste genoegen was met hem te spelen en zijn liedjes op zijn viool te accompagneeren4 ,eindelijk kwam ,kubelik's vurige wensch in vervulling4 ,op zijn beurt werd hij vader1 nog wel van een tweeling4 ,in ,december #aijd waren zijn dochtertjes juist een half jaar4 ,wij gaven die maand een serie concerten in ,spanje en ,portugal4 ,in het ,amelia-,theater te ,lissabon had hij zoo'n kolossalen toeloop1 dat met zijn vier concerten meer dan #ejjjj francs recette werden gemaakt4 ,oporto deed voor de hoofdstad niet onder1 ook hier oogstte hij het grootste succs1 evenals te ,madrid in het ,apollo-thater4 ,den avond vr het vierde en laatste concert zoekt ,kubelik mijn administrateur op4 --,ik heb den spoorgids er op na geslagen4 ,om den avond vr ,kerstmis in mijn kasteel te ,kolin in ,boheme te zijn1 moet ik van avond reeds den trein nemen4 --,wat wilt ,u doen6 ,ons plotseling in den steek laten6 ,dat gaat immers niet6 ,er is voor #aajjj francs reeds besproken en dan komt ,barcelona nog aan de beurt1 waar de twee aangekondigde concerten ook reeds uitverkocht zijn4 ,vr dien tijd kunt ,u onmogelijk op reis gaan4 --,toch doe ik dat4 ,ik wil het ,kerstfeest bij mijn kinderen vieren4 --,zij zijn eerst een half jaar oud6 --,doet er niet toe1 het ,kerstfeest is een familiefeest en daarom wil ik het te midden der mijnen gaan vieren4 --,en de uitverkochte zalen1 het ontevreden publiek1 uw contract met den heer ,schrmann8 --,dat beteekent allemaal niets4 ,u betaalt den directeur de schadevergoeding4 ,u belooft het publiek1 dat ik binnenkort terug kom en wat ,schrmann betreft1 hij zal niets zeggen4 ,onze vriend heeft reeds genoeg geld met mij verdiend1 zoodat hij deze kleine opoffering zich wel zal getroosten4 ,hierop vertrok ,kubelik naar ,boheme zonder zich verder aan iets te storen4 ,christine ,nilson4 ,een zeer groot artieste1 de beste ,margurite die ik in ,gounod's meesterwerk ooit gehoord heb4 ,een kristalheldere stem1 met aangenaam timbre4 ,vandaar dat zij langen tijd alle liefhebbers van opera muziek in den zevenden hemel meevoerde4 ,door haar huwelijk met graaf ,angel del ,casa ,miranda1 den vriend en metgezel van den overleden koning van ,spanje ,alphons ,,xii heeft zij het tooneel te vroeg den rug toegekeerd4 ,christine ,nilson1 de ,zweedsche nachtegaal heeft de wereld rondgereisd onder geleide van ,maurice ,strakosch1 den zwager en leeraar van ,adelina ,patti1 den onovertrefbaren impresario voor zangeressen4 ,hij en ,ullman1 de groote organisator van concerten over de heele wereld1 zijn de eenige impresarii van naam geweest1 die de vorige eeuw gekend heeft en wier opvolger nog steeds geboren moet worden2 kortom zeer bijzondere menschen in hun vak4 ,ik toefde juist te ,hamburg1 waar ,christine ,nilson dien avond een groot concert zou geven na een succesvolle tourne door ,scandinavi1 toen ik ,maurice ,strakosch op straat tegenkwam1 die mij meenam naar n van de fijnste zilverwinkels uit de buurt4 ,wij gaan het magazijn binnen1 waar ,strakosch een prachtig gedreven massief zilveren fruitschaal van nabij beziet1 die hij in de talage had opgemerkt4 --,wat is de prijs van dit kunstwerk8 --,acht duizend vijf honderd mark4 --,dat is geen kleinigheid4444 ,het bevalt me echter4444 ,ik wil het wel hebben4 --,waar moet ik het dan laten bezorgen8 --,wacht even1 zoover zijn we nog niet4 ,ik ben ,maurice ,strakosch1 de impresario van de groote1 onvergelijkelijke zangeres ,christine ,nilson1 wier naam u natuurlijk wel eens gehoord zult hebben4 --,zooals iedereen4 --,over twee dagen geven wij hier een groot concert1 waarvoor de entree-billetten overal te koop zijn4 ,als de zaal uitverkocht is1 waaraan ik trouwens in andere steden gewoon ben geraakt1 dan neem ik die schaal en u kunt haar den volgenden dag met de quitantie bij mij laten bezorgen in ,htel ,hamburgerhof4 ,mochten er echter toch nog plaatsen onbezet blijven1 dan zie ik van den koop af4 ,hierop verlieten wij den winkel om eenige straten verder een nieuwe zaak binnen te loopen4 --,wat gaat u nu beginnen8 --,de zelfde geschiedenis van zooeven4 ,aldoende heb ik reeds twee winkeliers gevonden1 die kosteloos reclame voor mij maken4 ,ga je nog verder mee8 ,het vooruitzicht op een bezoek bij de voornaamste zilver- en goudmagazijnen van ,hamburg trok mij weinig aan4 ,ik nam dus afscheid1 terwijl ,strakosch kalm met winkelen voortging4 ,den avond van de voorstelling verdrong men zich letterlijk voor den schouwburg4 ,verschillende winkeliers hadden bij hun klanten voor het concert van ,christine ,nilson zulk een reclame gemaakt1 dat de billetten reeds uren te voren alle uitverkocht waren4 ,maurice ,strakosch wreef zich de handen van genoegen1 dat zijn truc zoo wonderwel geslaagd was4 --,dat marcheert prachtig1 waren mijn eerste woorden1 toen ik hem bij de contrle zag staan4 --,inderdaad4 --,mevrouw ,strakosch zal ook in haar schik zijn4 --,hoezoo8 --,over al die cadeaux voor haar zilverkast4 --,meen je dat werkelijk8 --,dacht je dan dat ze zouden vergeten morgen de uitgezochte voorwerpen aan het htel te zenden8 --,dat niet1 maar ik zal er niet op blijven wachten4 ,ik heb hier een afschrift van een brief bij me1 waarvan ik er ongeveer zeven en twintig heb laten schrijven en die ik zoo straks in de bus ga werpen4 ,de heeren ontvangen ze dan morgen vroeg met de eerste post4 ,ik zal je het even voorlezen4 ,meneer4 ,ik heb u gezegd1 dat ik het uitgezochte voorwerp bij u zou koopen1 op voorwaarde dat het concert van ,mme ,nilson geheel uitverkocht is4 ,tot mijn grooten spijt zijn er echter een dertig tal plaatsen overgebleven en hierdoor zie ik mij genoodzaakt van den koop af te zien4 ,in de hoop een volgend maal voorspoediger te zijn1 verblijf ik4 enz4 enz4 ,als je wilt1 kan je dezen truc later eens voor je zelf toepassen1 alleen raad ik je dan aan hem niet al te vlug in ,hamburg te herhalen4 ,felia ,litvinne4 ,een door en door edel karakter1 spreekt nooit kwaad van haar collega's en is er altijd op uit hen behulpzaam te zijn of met raad te dienen4 ,het eenige wat ik op haar weet af te dingen2 zij kent geen waarde van geld4 ,wat zij met haar verrukkelijke stem verdient1 geeft zij op ruime schaal weer uit4 ,even kwistig als ,paderewski liet zij zich door behoeftige landgenooten exploiteeren en hierin lieten de ,russen zich evenmin als de ,polen onbetuigd4 ,felia ,litvinne beschikt over een heerlijk geluid1 dat steeds even frisch en krachtig klonk4 ,haar glansrollen waarmee zij te ,parijs het grootste succes genoot1 waren die van ,richard ,wagner1 in de eerste plaats haar onovertrefbare ,brnhilde4 ,russin van geboorte1 was zij in hart en nieren een ,franaise4 ,vandaar dat men te ,parijs zoo zeer met haar op had4 ,afgaande op het doorslaand succes1 dat zij met haar ,wagner-rollen genoot1 sloeg ik haar voor met mij een groote tourne door ,duitschland te ondernemen1 overtuigd veel geld met haar te verdienen en overal den zelfden bijval te verwerven1 dien zij te ,parijs oogstte4 ,helaas1 ik had mij ditmaal sterk vergist en ben bedrogen uitgekomen4 ,niettegenstaande het publiek telkens in geestdrift geraakte en de kranten haar overal lof toezwaaiden1 bleven de recettes vrijwel onvoldoende en maakte ik ternauwernood de kosten goed4 ,niet weinig onthutst door dien tegenslag1 informeerde ik naar alle kanten1 wat daarvan toch wel de reden kon zijn4 ,aldus werd mij het geval verklaard4 ,ik had haar natuurlijk aangekondigd als n der eerste sterren van de ,parijsche ,opera4 ,het publiek in de veronderstelling een elegante ,parisienne met een zoo niet omvangrijke dan toch lieve stem te hooren1 zag zich in hun verwachting teleurgesteld4 ,litvinne's stem was n geschoold n krachtig4 ,zij toonde daarbij een volleerde actrice te zijn1 doch haar lichaamsomvang stond haar in den weg4 ,het ,duitsche publiek is dit van hun eigen zangeressen gewoon4 ,het wil van een ,parijsche zangeres iets anders zien en hooren1 meer in overeenstemming met de illusie1 die opera-heldinnen bij den tenor of baryton moeten opwekken4 ,ik begreep toen voor het eerst1 dat wilde ik een volgend maal met een ,fransche zangeres over den ,rijn succes hebben1 ik in de eerste plaats op de lgance en op het uiterlijk mijner zangeressen had te letten4 ,charles ,lamoureux4 ,een van de zwaarste en moeilijkst te arrangeeren tournes zijn die van het orkest ,lamoureux geweest4 ,door ,europa te trekken met een gezelschap van honderd-tien musici1 plus de zorg voor twee wagonladingen instrumenten en requisieten is geen alledaagsch werk4 ,toch is het mij mogen gelukken het beroemde orkest ,lamoureux door ,holland1 ,belgi1 ,zwitserland1 ,duitschland1 ,spanje en ,portugal rond te leiden en overal is mijn moeite met succs beloond geworden4 ,dit bewonderenswaardig ensemble van eerste musici1 zooals wellicht geen enkel orkest kan aanwijzen1 zelfs niet het ,amsterdamsch orkest van ,willem ,mengelberg heeft onder aanvoering van ,charles ,lamoureux en later onder zijn schoonzoon ,camille ,chevillard overal een enthousiast onthaal gehad4 ,bij n onzer concerten in het ,concertgebouw te ,amsterdam1 bezocht ik met ,charles ,lamoureux het ,rijksmuseum4 ,in n der zalen troffen wij twee orkest-leden aan1 die zoo zeer onder den indruk schenen van ,rembrandt's ,nachtwacht1 dat zij ons niet opmerkten4 --,laten wij hen niet storen1 fluisterde ,lamoureux mij in4 ,den volgenden dag bij de repetitie hield de dirigent vr den aanvang een kleinen speech4 --,gisteren trof ik twee van uw collega's in het ,museum geheel verdiept in het aanschouwen der meesterwerken van de ,hollandsche school4 ,dit heeft mij sterk getroffen en verblijd1 want het bewees me1 dat er enkelen onder ,u zijn1 die op reis hun tijd besteden met zich te ontwikkelen en niet tevreden zijn met door de straten te flaneeren of naar een koffiehuis te gaan4 ,zulk een daad van goeden smaak wensch ik aan te moedigen en ik heb derhalve hun een gratificatie van honderd francs geschonken in de hoop1 dat zij er mee zullen voortgaan4 ,den dag daarop gaven we een uitvoering in den ,haag4 ,terstond na afloop van de repetitie spoedden verscheidene orkestleden zich naar het museum1 doch ,lamoureux verscheen er dien dag niet4 ,de beroemde dirigent hield van lekker eten en was gewoon nog al lang te tafelen4 ,wij logeerden in het ,doelen-hotel en ons diner was juist ten einde1 toen ik op mijn horloge zag en bemerkte dat het al over zeven was4 ,ik stond haastig op en zei tot ,lamoureux3 --,het is reeds zeven uur en het concert begint hier precies om acht4 ,daar het ,concertgebouw nog al ver afligt1 per rijtuig minstens een kwartier1 moeten we ons gereed gaan maken4 --,waartoe4 ,ik wil eerst nog een pijp rooken4 --,dan wordt het beslist te laat6 --,onmogelijk1 ik heb een bewijs om direkt door te rijden4 --,daar zou ik maar niet te zeer op vertrouwen4 --,ga gerust maar vooruit1 ik heb nog wel den tijd4 ,ik ben gekleed en kan terstond den dirigeerstoel beklimmen4 ,tot straks4 ,om geen verderen tijd te verliezen1 vertrok ik met ,camille ,chevillard4 ,weldra kon ons rijtuig niet verder en vr ons zagen wij een onafzienbare rij coup's1 als of de geheele stad leeg gestroomd was4 ,bevreesd dat ,lamoureux ook zijn beurt zou moeten afwachten1 wilde ik hem gaan waarschuwen1 doch wij moesten in de rij blijven4 ,eindelijk voor den ingang gekomen1 zie ik1 dat het reeds vijf minuten over acht is en wij hebben bijna veertig minuten voor onzen rit noodig gehad4 ,het slaat acht uur1 doch natuurlijk geen ,lamoureux4 ,tien minuten over achten is hij er nog niet1 terwijl de zaal reeds geheel gevuld is4 ,eindelijk komt hij buiten adem met slik bespet1 aanloopen1 ruim een kwartier over den tijd4 ,wat was er gebeurd8 ,na zijn pijp gerookt te hebben1 liet ,lamoureux een rijtuig voorkomen dat weldra als alle anderen stil moest houden4 ,lamoureux laat het raampje neer1 buigt zich naar voren1 ziet nog wel dertig koetsen vr zich1 die rustig hun beurt afwachten met doorrijden1 terwijl de regen in stroomen neergudst4 ,lamoureux blijft een tijdlang zitten1 dan verliest hij zijn geduld en wenkt met druk gebaar een politie agent1 die de orde staat te bewaren4 --,wat is er van uw verlangen8 --,ik ben ,charles ,lamoureux1 ik moet het orkest dirigeeren4 ,kunt u mij niet even laten doorrijden8 ,de agent verstaat natuurlijk geen woord en haalt zijn schouders op4 ,woedend herhaalt ,lamoureux zijn vraag met de volgende gebaren4 --,ik 444 ,lamoureux 444 maat slaan 444 doorrijden1 444 ja 444 ,lamoureux6 --,begrepen1 meneer444 ,u moet naar ,lamoureux1 net als alle anderen4 ,wacht ,u dan maar kalm tot er ruimte komt4 ,toen duwde ,lamoureux het portier open en snelde te voet onder den stortregen naar den ingang1 zoodat hij--slechts een kwartier over den tijd--kon beginnen4 ,isadora ,duncan4 ,haar eerste optreden te ,parijs in de groote zaal van het ,trocadero genoot niet die geestdriftige ontvangst1 waarop de blootvoetige danseres meende te mogen rekenen4 ,alleen een klein groepje artiesten1 schilders1 beeldhouwers en enkele verlichte kunstliefhebbers hadden het belang van deze hervorming der danskunst ingezien en begrepen4 ,de kritiek bleef zich sceptisch1 onverschillig toonen1 terwijl het publiek schitterde door afwezigheid4 ,vol vertrouwen en bewust van haar artistieke waarde keerde de ,amerikaansche danseres naar ,duitschland terug1 waar zij reeds eerder een trouwe schaar bewonderaars zich had verworven4 ,zij vond hier steun bij enkele rijke kunstbeschermers1 die haar in staat stelden in de nabijheid van ,berlijn in het ,grnewald een school voor jonge meisjes op te richten1 die zij volgens haar voorschriften zou opleiden4 ,een twintigtal leerlingen werden haar door ouders1 waarvan de meesten onbemiddeld waren1 toevertrouwd1 op voorwaarde1 dat zij hun dochters tot haar achttiende jaar geheel op eigen kosten zou onderhouden en voor haar artistieke en moreele opvoeding zorg zou dragen4 ,onder leiding van haar zuster en van door haar gekozen leeraren maakten deze meisjes zulke snelle vorderingen1 dat zij na afloop van n studiejaar zich reeds in het publiek konden vertoonen en ,isadora ,duncan bij haar antieke dansen behulpzaam waren4 ,tijdens de voorstellingen te ,berlijn ontving miss ,duncan een brief van n harer landgenooten1 miss ,maud ,allan1 waarin zij vol bewondering voor de groote danseres haar verzocht de uitvoeringen van nabij te mogen bijwonen4 ,niet genoegzaam bij kas telkens een fauteuil te bekostigen1 wilde zij gaarne elken avond de voorstelling tusschen de coulissen volgen4 ,isadora ,duncan stond haar dit gaarne toe en van nu af woonde de jeugdige ,amerikaansche de artistieke evolutin van miss ,duncan en haar klasse geregeld achter de schermen bij4 ,het succes dezer voorstellingen tart elke beschrijving4 ,men was hier letterlijk verzot op deze nieuwe kunst4 ,litteratoren van naam1 de beroemdste kritici schreven over haar danskunst artikelen vol bewondering en het publiek bleef toestroomen1 terwijl men recettes maakte van tien twaalf duizend francs4 ,de directie van de keizerlijke schouwburgen in ,rusland verzocht miss ,duncan en haar leerlingen naar ,petersburg en ,moskou te komen4 ,de geestdrift der ,slaven overtrof zelfs die der ,duitschers1 overal trad zij voor uitverkochte zalen op4 ,om het publiek van andere steden tevreden te stellen bezocht men eveneens ,kiew1 ,charkow1 ,odessa en ,warschau4 ,na ,rusland kwam ,holland aan de beurt4 ,ook hier te lande werd met de gewoonlijke reserve en nuchterheid gebroken en ontstond er een ware rage ,duncan te zien dansen1 hetgeen in een spotlied van den ,hollandschen zanger ,speenhoff vereeuwigd is4 ,ik vond daarom het oogenblik gunstig een serie voorstellingen te ,londen te geven1 waar miss ,duncan eerst weinig lust in scheen te hebben4 ,zij liet zich evenwel door mij bepraten en na een contract voor dertig voorstellingen te hebben afgesloten1 begaven wij ons naar ,engelands hoofdstad4 ,ik stuitte echter terstond op een groote moeilijkheid4 ,reeds een half jaar lang werd de grootste en fraaiste music-hall der metropool1 het ,palace-,theter druk bezocht om miss ,maud ,allan als ,salom en in andere exotische creaties te zien dansen1 die alle door miss ,duncan reeds waren vertoond4 ,de kleine ,amerikaansche1 die te ,berlijn haar oogen goed de kost had gegeven1 had zich te ,londen als een eerste ster ontwikkeld en was de lieveling van het publiek geworden4 ,voor het ,londensch publiek was zij de uitvindster van deze nieuwe dansen en werd zij eveneens als de hervormster der antieke dansen beschouwd4 ,alle andere groote music-halls trachtten nu danseressen met bloote beenen te lanceeren1 doch zonder succs1 want men ontdekte spoedig1 dat dit namaak was4 ,een oogenblik was ik bang1 dat miss ,duncan hier evenmin in den smaak zou vallen4 ,niettegenstaande mijn angst sloot ik met ,charles ,frohmann een contract af voor de maanden ,mei en ,juni1 waarbij miss ,duncan zou optreden in den ,duke of ,york schouwburg4 ,alles liep in den beginne vlot van stapel4 ,er was voor veel geld reeds besproken en ik had reden me zelf geluk te wenschen4 ,onze ,berlijnsche gast zou echter weldra roet in het eten werpen1 want zij gaf in enkele interviews te kennen1 dat miss ,isadora ,duncan haar volkomen onbekend was en zij nog nimmer van haar had hooren spreken2 dat de antieke dansen door haar uitgevonden en haar uitsluitend eigendom waren en wanneer er tenslotte toch een miss ,duncan bestond1 zij waarschijnlijk n van die talrijke navolgsters moest zijn1 die het publiek wel van de wre danseressen zou weten te onderscheiden4 ,frohmann was gewoon perplex over die brutaliteit1 temeer1 omdat het publiek aan de woorden van ,maud ,allan geloof sloeg4 ,gelukkig wist ik nog bijtijds dit gevaar af te wenden1 want miss ,duncan bezat nog altijd een schrijven van haar uit ,berlijn1 dat ik zoo vrij was in de kranten te laten publiceeren4 ,dit hielp4 ,bij de eerste voorstelling ,de dansen van ,iphigenia was het gebouw tjokvol en wel met een elite publiek1 nieuwsgierig hun oordeel over beide mededingsters te vellen4 ,miss ,duncan nam ook hier aller harten stormenderhand in4 ,gedurende een maand was avond aan avond de zaal zoo goed als uitverkocht4 ,koning ,edward ,,vii vereerde ons driemaal met zijn tegenwoordigheid en droeg mij op miss ,duncan zijn bewondering voor haar kunst over te brengen4 ,koningin ,alexandra is zelfs zeven maal de voorstelling bij komen wonen4 ,wegens dit ongevenaard succes haastte ,frohmann zich met mij een contract te sluiten voor een tourne van twintig weken door ,noord-,amerika4 ,wij zouden tegen ,september te ,new-,york onzer voorstellingen aanvangen4 ,vanaf begin ,juli kreeg ik telegram op telegram met dringend verzoek om reeds in ,augustus te beginnen4 ,eerst weigerde ik1 maar de belofte van de schitterende recettes1 die mij te wachten stonden1 deden mij besluiten toe te geven4 ,wij kwamen te ,new-,york aan toen het daar snikheet was1 vandaar dat iedereen1 die het maar eenigszins doen kon de stad ontvlucht was om aan zee wat koelte te zoeken4 ,onder die omstandigheden trad ,miss ,duncan voor stoelen en banken op4 ,frohmann woedend over deze mislukte speculatie wilde niet toegeven1 dat hij zelf de schuld hiervan droeg door eigenzinnig in deze hondsdagen met onze tourne te beginnen4 ,men maakte nauwelijks #ajjj dollar gemiddeld per dag1 wat gegeven de ontzaglijke onkosten--in ,amerika zijn n de huur1 de publiciteit1 de orkestleden n overige employs wel vijf maal zoo duur als in ,europa--geen geringe tegenvaller was4 ,ons deficit werd dan ook bij den dag grooter4 ,wij trekken naar ,ontario1 bezoeken ,philadelphia en ,boston1 doch de ondragelijke hitte neemt niets af en het resultaat is al even bedroevend1 niettegenstaande ,miss ,duncan1 die nu zonder haar leerlingen reist1 steeds op een artistiek succs kan bogen4 ,ontmoedigd toont ,frohmann zich thans een volbloed ,yankee4 ,it is a failure1 ,i made a mistake1 dus stop gezet met verdere reclame1 de zaak is nu eenmaal toch verloren4 ,elken avond wordt het aantal orkestleden ingekort4 ,per contract had ik recht op twee en dertig1 weldra blijven er slechts vijftien over en of ik al reclameer1 het helpt geen zier4 ,mr4 ,frohmann blijft onzichtbaar en zijn manager ,mr4 ,hayman mompelt bij elke nieuwe reclamatie kort af3 ,go to hell6 4444 ,wanneer hij goed geluimd is1 geeft hij mij den raad het contract eenvoudig te verbreken en naar ,europa terug te keeren4 ,eindelijk komen we te ,buffalo aan4 ,in het geheel zijn er nu nog maar zeven orkestleden aanwezig4 ,om de orkestruimte aan te vullen1 had men notabene6 wat kerels van de straat genomen1 die van hun leven misschien nog geen instrument in handen hadden gehad4 ,op zoo'n manier moest ik het bijltje er wel bij neer leggen om de reputatie van ,miss ,duncan er niet verder aan te wagen en haar voor een eventueel echec te vrijwaren4 ,dies zocht ik voor de zooveelste maal ,mr4 ,hayman op en verklaarde de tourne verder op te zullen geven1 op voorwaarde1 dat de terugreis naar ,europa van ,miss ,duncan en mijn personeel op kosten van ,charles ,frohmann zou geschieden1 hetgeen hij aannam4 ,te ,new-,york teruggekeerd besloot ik met het symphonie orkest van ,walter ,damrosch n enkele buitengewone matine in het ,metropolitan-,opera-,house te geven4 ,nauwelijks zijn de affiches aangeplakt of het bespreekbureau wordt bestormd1 het deftige publiek is inmiddels van hun buitenverblijven teruggekeerd en ik was de eerste die daar nu partij van trok4 ,in plaats van een schamele duizend dollar1 die wij onder leiding van den ondervoorzitter der ,amerikaansche tooneeltrust hadden geind1 maakte deze matine wel zeven maal zooveel en ,miss ,duncan heeft bovendien een overweldigend succs4 ,deze eerste matine wordt dan ook door zes andere gevolgd en de ontvangsten wisselen tusschen de #ce #dj duizend francs4 ,opnieuw bezoek ik nu ,boston1 ,chicago1 ,philadelphia4 ,overal waar wij eerst zoo'n financieelen pech hadden1 stroomt nu het geld binnen1 zoodat ,miss ,duncan aan het einde van haar kunstreis niet minder dan vier honderd duizend francs overhield4 ,groote ergernis van ,frohmann1 die zich zoozeer in zijn flair bedrogen had4 ,hij was echter nog niet van mij af1 daar hij geweigerd had de kosten van de terugreis te dragen en ik een ander contract voor een aantal voorstellingen door ,mimi ,aguglia en haar ,siciliaansch gezelschap te ,new-,york met ,frohmann loopende had4 ,ik telegrafeer aan mijn secretaris1 dat hij voorloopig maar niet op het betwiste bedrag moet aandringen en dat ik zelf bij mijn komst te ,new-,york het wel zal komen regelen4 ,ik had echter al even weinig succes als mijn secretaris en daar ik niet van plan was ,frohmann ongeveer vijf duizend francs te schenken1 besloot ik een advocaat te raadplegen1 die mij een procs ten zeerste afried4 ,primo zou mij dit een schep geld kosten en secundo zou het zeer twijfelachtig zijn of ik op den langen duur iets van ,frohmann los kreeg4 ,toen kwam ik plotseling op het volgend denkbeeld4 ,frohmann logeerde in het zelfde hotel ,astor4 ,ik verzocht hem om een onderhoud1 dat hij mij terstond verleende1 daar hij op 't punt stond naar ,chicago te reizen4 --,waarde ,vriend1 neem me niet kwalijk1 dat ik je kom derangeeren1 maar ik reken er op1 dat je me uit de verlegenheid redt4 ,ik heb mijn gezelschap te betalen en ben op 't oogenblik zonder voldoende contanten4 ,om geld te laten overkomen1 zelfs per telegram gaan minstens drie dagen heen1 kun je me niet een zes duizend francs leenen8 --,all right en meteen teekende hij een cheque van twaalf honderd dollar4 ,den volgenden dag ontving hij onderstaanden aangeteekenden brief4 ,waarde ,vriend4 ,je hebt me gisteren zes duizend francs geleend4 ,daar ik evenwel een vijf duizend te vorderen heb voor de onkosten der terugreis van ,miss ,duncan1 zal ik het resteerende tot je beschikking houden en daarmee zijn we dan quitte4 ,met handdruk1 ,jos4 ,j4 ,schrmann4 ,de beroemde manager mag bij zich zelf gevloekt hebben4 ,ik was op de ,provence toen hij mijn brief ontving en goed en wel met zijn cheque op weg naar ,frankrijk4 ,hij hield zich evenwel niet voor geslagen en eischte bij mijn terugkeer te ,parijs het geld op4 ,dit was juist wat ik op het oog had4 ,onze kwestie te laten uitvechten voor het ,fransche gerecht4 ,het procs kwam voor het ,tribunal de commerce en ,frohmann werd voor het verschuldigde bedrag veroordeeld plus de kosten4 ,het bedrag van zijn cheque was hiermee terugbetaald en ik had over mijn machtigen tegenstander gezegevierd4 ,tournes door ,amerika zijn voor impresario's steeds een gevaarlijke onderneming1 vooral tooneelvoorstellingen in een vreemde taal4 ,men kan de dwaaste stukken met de onbeteekenendste artisten in het ,engelsch vertoonen en geld maken1 doch komt er een ,fransch of ,italiaansch gezelschap met aan het hoofd een ster van den eersten rang naar de ,vereenigde ,staten1 dan heeft men veel kans niet eens de kosten goed te maken4 ,rjane1 ,mounet-,sully1 ,novelli1 ,mimi ,aguglia speelden daar vaak voor stoelen en banken1 alleen ,sarah ,bernhardt en ,eleonora ,duse1 de eerste nog meer dan de tweede1 hebben er steeds het grootste succs gehad4 ,men kwam niet om te oordeelen of om haar spel1 doch alleen en uitsluitend om te kunnen zeggen3 ,we hebben haar gezien6 ,niettegenstaande de opwekkende kranten artikelen en een uitstekend geschreven kroniek van ,allan ,dale1 den ,sarcey van ,new-,york1 een uitgebreide publiciteit in de ,new ,york ,herald1 die meer dan vijftien portretten van ,mimi ,aguglia in verschillende rollen opnam1 maakten we ternauwernood een half volle zaal1 terwijl ik bovendien een groot electrisch reclamebord boven den ,broadway ,schouwburg had laten plaatsen3 ,de beroemde ,mimi en haar ,siciliaansche artisten4 ,toch telt ,new ,york meer dan vier honderd duizend ,italianen1 waaronder een honderd duizend ,sicilirs4 ,rjane deelde in het zelfde lot4 ,bij ,mounet-,sully was het nog slimmer4 ,men weigerde zelfs van de vrijbilletten gebruik te maken4 ,iemand1 die mij een dienst had bewezen en wien ik een entre aanbood1 was er niet het minst op gesteld4 --,ik versta hem niet4 ,ik neem best aan1 dat hij n der eerste artiesten is1 dat vertellen mij reeds de kranten1 maar om den geheelen avond klanken te hooren1 die ik niet versta1 dank je wel6 ,er viel niets tegen in te brengen44444 ,met uitzondering van opera's maakt men in ,amerika gewoonlijk geen recettes1 tenzij in de taal van het land4 ,english for ever6 ,suzanne ,desprs4 ,een groote1 zeer groote tooneelspeelster1 met begrip van haar kunst4 ,zij weet zich in elke rol geheel in te leven en beschikt behalve over vele natuurlijke gaven over een zeer persoonlijk talent4 ,niettegenstaande haar talrijke successen1 zoowel in de ,comdie ,franaise1 het ,odon1 de ,vaudeville als in het ,thtre ,antoine is het haar toch nooit mogen gelukken de ster van een vast gezelschap te worden of een duurzame plaats in het hart der ,parijzenaars in te nemen4 ,met evenveel aanleg als ,mmes ,bartet1 ,segond-,wber en ,rjane wordt ,suzanne ,desprs te ,parijs slechts voor bepaalde rollen gengageerd4 ,ook in haar vertolking van ,racine's ,phdre heeft zij bewijs gegeven van haar goed begrip en van een persoonlijke opvatting1 toch mist zij zoo goed als alles voor een klassieke stijlvolle uitbeelding4 ,overtuigd dat haar talent in ,duitschland gewaardeerd zou worden1 engageerde ik haar voor n mijner tournes door de ,bondstaten4 ,ik vergiste mij niet1 want haar succes nam toe1 waar zij ook optrad4 ,in het eerst waren de ,duitschers eenigszins verbaasd een ,parijsche actrice te zien spelen1 met zoo weinig mondaine elegance4 ,daarna verheugden zij zich1 dat haar spel zoo frappant op dat van hun eigen geliefde tooneelspeelsters geleek4 ,een bekend kritikus van n der ,berlijnsche bladen schreef3 ,deze ,parisienne had even goed aan de ,spree geboren kunnen zijn6 ,wat voorl in ,suzanne ,desprs aantrekt1 is haar vroolijk humeur1 niettegenstaande haar uiterlijk iets melankolieks over zich heeft4 ,zij is bovendien een onderhoudende reismakker1 die niet spoedig tegen vermoeienis opziet4 ,bevriend met en bezorgd voor haar reisgenooten1 leeft zij met hen op voet van gelijkheid zonder zich op haar toile en vedette ook maar het minst te laten voorstaan4 ,dochter van een treinmachinist van den ,oosterspoorweg is zij een echte ,parijsche gamine gebleven1 voelt zich daarbij in elke omgeving thuis en op haar gemak4 ,haar aangeboren esprit van kind uit het volk zonder school en opleiding verlaat haar nooit1 terwijl zij haar kennis door energie en eigen studie verworven heeft4 ,openhartig en zonder omwegen komt zij steeds voor haar meening uit en wie haar heeft leeren kennen zooals ik1 weet dat er steeds staat op haar te maken valt4 ,vandaar dat ik aan ,suzanne ,desprs mijn beste herinneringen bewaar4 ,nadat mijn bewerking van ,bjrnson's ,faillissement in het ,thter-,antoine was opgevoerd1 wist ik haar ook voor ,ibsen te winnen4 ,door haar vertolking van ,nora heeft zij veel tot de bekendheid met de ,scandinavische tooneel-literatuur te ,parijs bijgedragen4 ,haar vertolking van ,nora toont over het geheel overeenkomst met die van ,eleonora ,duse en staat dan ook zeer hoog4 ,met de ,roode ,toga van ,brieux begonnen wij onze tourne in het ,schauspielhaus te ,dresden4 ,haar ,yanetta werd om strijd geprezen4 ,den volgenden avond had zij een even groot succs met ,le ,dtour van ,bernstein 7hier te lande bekend onder de titel ,langs een ,omweg71 hoewel de zaal toen minder goed bezet was4 ,van ,dresden begaven wij ons naar ,praag1 waar wij oorspronkelijk ,nora zouden geven4 ,de vrouw van den directeur van het ,stadt-theater had deze rol hier reeds verscheidene malen gespeeld en verzette zich tegen de opvoering4 ,daarom waren wij genoodzaakt ,le ,dtour aan te kondigen4 ,van ,praag reisden wij naar ,dresden1 waar ,suzanne ,desprs in het ,opernhaus optrad om vervolgens te ,hamburg een serie voorstellingen te geven in het ,thalia ,thter van ,la ,robe ,rouge1 ,nora1 ,la ,fille ,elise1 ,poil de ,carotte en ,denise4 ,dank zij mijn persoonlijke relaties gelukte het mij om bij de eerste voorstelling te ,berlijn in het ,neues ,theater het bezoek van den ,keizer te kunnen aankondigen4 ,de affiches werden met den keizerlijken adelaar bedrukt1 benevens de speciale vermelding3 ,auf allerhchstes ,befehl4 ,tegen mijn verwachting had de keizer te kennen gegeven een klassieke voorstelling te willen bijwonen en daartoe werd ,racine's ,phdre uitgekozen4 ,zooals ik dat voorzien had1 was deze vertooning lang niet vlekkeloos4 ,de ,keizer ontbood mij in zijn loge1 onderhield zich een tijdlang met mij over de vertolking van dit meesterwerk1 waarop hij slechts tegen had3 het vulgaire1 weinig waardige van het gegeven4 ,ik verzocht toen ,zijn ,majesteit een andere voorstelling bij te wonen van een modern stuk om zich een definitieve meening aangaande ,suzanne ,desprs en haar gezelschap te vormen4 ,de keizer besloot ,la ,robe rouge1 dat vijf dagen later vertoond zou worden te komen zien1 waarin volgens mijn meening ,suzanne zich van haar beste zijde deed kennen4 ,niettegenstaande het geringe succs van ,phdre1 maakten we volle zalen met ,nora1 ,le ,dtour en met ,l',aine van ,jules ,lematre4 ,met ,la ,gioconda van d',annunzio werd slechts twee duizend francs gemaakt4 ,iedereen wilde de herinnering aan ,eleonora ,duse onaangetast laten1 die in deze rol te ,berlijn haar grootste triumphen had gevierd4 ,overigens was de tegenwoordigheid van den ,keizer bij de eerste voorstelling voldoende geweest om den schouwburg te vullen4 ,evenals te ,londen beschouwt men te ,berlijn het als een hulde aan het vorstenhuis om zich bij zulk een vertooning te gaan amuseeren of 444 vervelen1 wanneer het hoofd van ,staat den schouwburg met zijn bezoek vereert4 ,den zesden dag van ons verblijf te ,berlijn gaven wij ,la ,robe ,rouge wederom op hoog bevel4 ,de keizer verscheen op de minuut van het aangegeven uur af1 vergezeld van de keizerin1 de kroonprins en -prinses1 prins ,eitel-,friedrich en de geheele hofhouding in gala4 ,ditmaal viel er op de voorstelling niets te zeggen4 ,suzanne ,desprs overtrof zich zelf en speelde met een vuur1 een bezieling1 die iedereen onder haar suggestie bracht4 ,de keizer was er zeer over voldaan en verzocht mij ,suzanne ,desprs aan hem voor te stellen4 ,ik ging haar terstond opzoeken4 --,suzanne1 de keizer ontbiedt je om je te complimenteeren4 ,ik kom je op zijn verzoek halen4 ,ga vlug mee4 --,de keizer8 ,moet ik gaan8 --,natuurlijk1 vraag je dat nog8 --,ja wel1 maar ik heb nog nooit met een vorst gesproken4 ,ik weet niet hoe ik mij voor moet stellen1 hem begroeten1 noch wat ik zeggen moet4 --,toon je gewoon zooals je altijd bent en antwoordt hem1 zooals je een gewoon sterveling zoudt antwoorden4 ,wees je zelf1 dat lukt steeds het best4 ,niet weinig ontroerd neemt zij mijn arm en ik begeleid haar naar de keizerlijke loge4 ,de keizer wacht haar op1 loopt haar tegemoet en zegt haar1 terwijl hij haar de hand reikt4 --,mevrouw1 ,u hebt uw rol verrukkelijk gespeeld1 als een groot artiest4 ,ik mocht haar reeds van ,mme ,rjane eenmaal bijwonen4 ,ook de keizerin is sterk onder den indruk en verheugt zich over het succes1 dat u zoo waardig verdiend hebt4 ,daarop onderhield zich de keizer nog een tijdlang over de verschillende groote ,parijsche artiesten1 die hij reeds gezien had en die hij zeer bewondert1 over litteratuur en over tooneel1 waarbij hij het betreurde1 dat in den laatsten tijd de stukken zoo vulgair werden4 --,wat een volk noodig heeft zijn edele en verheven gevoelens4 ,het dagelijksch leven is reeds genoegzaam plat en weinig verheffend om dat nog eens opnieuw op de planken gade te slaan4 ,ik houd drom zoo van uw klassieken1 omdat zij verheven gevoelens bij ons opwekken1 omdat zij den goeden smaak bevorderen en tot daden van zelfopoffering en moed prikkelen4 ,het is mij steeds zeer aangenaam1 wanneer uw artiesten mijn hoofdstad bezoeken en mijn volk met die werken in kennis brengen1 die uw litteratuur tot eer strekken4 ,men zal hier nooit genoeg ,corneille en ,racine bewonderen en ik voel mij gelukkig tot hun succes door mijn tegenwoordigheid en belangstelling bij te dragen4 ,na deze voor ,frankrijk vleiende bekentenis sprak de keizer nog enkele minuten over eenige boulevard-artiesten1 die hij had zien spelen en schepte veel vermaak in de antwoorden van ,suzanne1 die zonder op de etikette acht te slaan1 meedeelde hoe zij over hen dacht4 ,om de pauze niet langer te rekken1 stak de keizer haar opnieuw de hand toe1 waarna ,suzanne boog en heen ging4 ,bij dit onderhoud viel er bij den keizer weinig te bemerken van de militaire stramheid1 waaraan de talrijke photo's doen denken4 ,integendeel1 hij lijkt dan veel meer op een vriendelijk1 gemoedelijk heer1 die zich vroolijk en toeschietelijk toont4 ,zijn doordringende blauwe oogen lachen u toe1 terwijl hij bovendien vloeiend ,fransch spreekt zonder accent1 hetgeen van het meerendeel zijner landgenooten nu juist niet gezegd kan worden4 ,de ,fransche artiesten hebben steeds bij hem een streepje voor gehad4 ,sarah ,bernhardt1 ,coquelin1 ,an en ,cadet en ook ,rjane kunnen hier trouwens over mee spreken4 ,na de voorstelling van ,nora en ,poil de ,carotte1 bij ons onder den titel ,peenhaar vertoond1 werd ,suzanne ,desprs te ,berlijn uitbundig toegejuicht en in haar loge door verschillende bewonderaars gecomplimenteerd4 ,onder hen bevond zich een dame1 die haar geestdrift nauwelijks bedwingen kon1 waarvoor ,suzanne ,desprs1 als elke artiest1 zeer gevoelig bleek en haar geroerd bedankte4 ,deze dame nam haar een oogenblik terzijde en vroeg toen zacht3 --,nu wij toch eenmaal kennis gemaakt hebben en u mijn bewondering voor uw talent weet1 moet u mij eens verklaren1 waarom u u in het laatste bedrijf van ,nora als jongen verkleedt en nog wel n met peenhaar8 ,de kunstzinnige dame had namelijk ,poil de ,carotte als het vierde bedrijf van ,nora opgevat4 ,de dsillusie van ,suzanne ,desprs laat zich na zoo'n vraag begrijpen1 hoewel zij er bij zich zelf toch om lachen moest4 ,elena ,sanz4 ,in het voorjaar van #ahij kreeg ik op een goeden dag bezoek van ,elena ,sanz1 de beroemde ,spaansche zangeres1 die na langen tijd de aangebeden ster van den ,koninklijken ,schouwburg te ,madrid te zijn geweest1 het tooneel van haar triumphen had vaarwel gezegd1 om zich geheel aan het geluk van haar koninklijken minnaar ,alphonse ,,xii te wijden4 ,twee kinderen1 ,alphonso en ,fernando1 die sprekend op hun vader geleken1 waren het gevolg van deze intieme verhouding en ,elena had zich jaren lang met volle liefde aan de opvoeding dezer prinsjes gegeven1 tot zij tot flinke jongens waren opgegroeid4 ,iedereen meende dan ook dat zij voor goed van het tooneel afscheid had genomen1 doch plotseling kreeg het verlangen naar de planken weer de overhand2 zij meende dat zij zich slechts opnieuw in het publiek te vertoonen had1 om haar vroegere successen wederom deelachtig te worden4 ,zij zag niet in of wilde niet begrijpen1 dat deze jaren van rust1 haar lichaamsomvang hadden doen toenemen4 ,van haar vroegere schoonheid had zij alleen haar mooie1 uitdrukkingsvolle oogen behouden en wat haar stem betrof1 de bekoring was grootendeels verdwenen1 al klonk ze nog zuiver4 ,ik gevoelde weinig lust met haar een tourne te beginnen1 overtuigd1 dat wij in plaats van een succes eerder fiasco zouden maken1 hetgeen ik haar openlijk meedeelde4 --,u wil dus niet8 ,u vergeet1 meneer ,schrmann1 dat behalve mijn stem ik nog een andere attractie op het publiek heb4 ,ik ben immers een halve koningin4 --,mevrouw1 het spijt me1 mijn seizoen is zoo goed als bezet en het is te laat om nu nog de noodige schouwburgen te kunnen huren4 --,ook niet1 wanneer ik de kosten op mij neem8 --,ik wil u niet gaarne aan een verlies blootstellen4 --,dat gaat mij alleen aan4 ,ik wil alle uitgaven dragen4 ,of er winst of verlies wordt gemaakt1 behoeft u u niet aan te trekken4 ,u maakt de route voor mij in orde1 huurt voor mijn rekening de zalen en zorgt voor de noodige reclame1 zooals u dat verstaat en gewoon zijt4 ,ik reken hier op en geef u voor uw arbeid en tijdverlies tien duizend francs4 ,moeilijk kon ik langer bezwaren maken en nam tegen wil en dank haar voorstel aan4 ,mme ,sanz gaf mij bovendien een bedrag van vijf duizend francs om de eerste kosten te dekken4 ,zij had een uitsluitend ,spaansch schouwspel gecombineerd1 dat zij ,noches de ,espana noemde4 ,twee en dertig danseressen van ,cadix en ,malaga in nationaal costuum van de provincies van ,spanje zouden de ,malagenas1 ,peterenas1 ,habaneras vertoonen1 die later door de bekende ,otero en andere beroemde danseressen over de geheele wereld gedanst zijn1 maar toen voor de meesten nog gloednieuw4 ,zij zelf zou in de entre acten liederen uit ,carmen en ,orpheus ten beste geven met medewerking van den bariton ,lauwers1 een ,belg1 die op de ,colonne-concerten reeds met groot succes was opgetreden4 ,zij bouwde minder op haar vroeger succes dan wel op de bekendheid van haar relatie tot den koning bij het buitenlandsch publiek1 dat zeker niet de gelegenheid zou laten voorbijgaan de maitresse van een regeerend vorst van nabij te zien4 ,zij rekende er verder heimelijk op overal met groote onderscheiding ontvangen te worden en nam daarom ook haar twee jongens mee1 die met hun gouverneur elken avond de voorstelling zouden bijwonen4 ,al mijn bezwaren hadden op haar geen uitwerking4 ,zij had zich dit nu eenmaal voorgenomen en ik was niet in staat haar die verwachtingen uit het hoofd te praten4 ,zij droeg mij zelfs op er voor te willen zorgen1 dat de verschillende autoriteiten haar waardig zouden kunnen ontvangen4 ,behalve een tiental schouwburgen in ,duitschland en ,oostenrijk1 had ik te ,amsterdam1 den ,haag en ,rotterdam eveneens een zaal weten te huren4 ,om mijn goed betalende zangeres tot vriend te houden had ik mijn broeder te ,amsterdam geschreven op de een of andere manier haar een waardige ontvangst te bereiden1 na hem haar ide-fixe in kleuren en geuren te hebben meegedeeld4 ,hij antwoordde mij3 ,wees gerust1 zij zal haar zin hebben1 hoe blijft een verrassing4 ,onze trein komt in ,amsterdam aan4 ,op het perron staat mijn broeder met een deftig in het zwart gekleed heer1 een veelkleurig lintje in zijn knoopsgat1 ons op te wachten4 ,ik kijk dien heer oplettend aan en herken in hem mijn ouden vriend ,canter1 eigenaar van een heerenconfectiezaak hier ter stede4 ,mijn broer wenkt mij niets te laten merken1 nadert ,elena ,sanz1 en haar zijn metgezel voorstellend3 --,veroorloof mij1 mevrouw u aan ,zijn ,excellentie1 den minister van ,schoone ,kunsten voor te stellen1 die namens onze regeering u komt verwelkomen4 ,de meneer drukt een kus op ,elena's vleezige hand en steekt zijn van buiten geleerde speech af4 ,elena1 ten zeerste voldaan noodigt hem uit haar naar haar hotel te volgen1 terwijl mijn broer en ik ons uit de voeten maken4 --,ben jij van ,lotje getikt om zoo iets te durven uithalen4 ,als zij nu verneemt1 dat wij in ,holland niet eens een minister van ,schoone ,kunsten rijk zijn8 ,mijn broeder antwoordt doodleuk3 ,dit plannetje leek mij het eenvoudigst1 morgen is zij weer vertrokken en onze vriend ,canter zal vandaag wel in zijn rol weten te blijven4 ,dat deed onze minister1 alsof het zijn dagelijksch werk was4 ,den geheelen dag liet hij haar geen oogenblik in den steek en volgde haar als 'r schaduw4 ,hij nam haar uitnoodiging1 om samen te dineeren aan en verliet haar eerst bij den artiesten-ingang onder belofte in de pauze haar nogmaals te komen bezoeken4 ,tot groote verwondering van ,elena ,sanz verscheen hij echter niet meer en toen zij naar verschillende kanten vroeg1 waar de minister van ,schoone ,kunsten bleef1 keek men haar wel verwonderd aan1 doch bleef haar het antwoord schuldig4 ,canter beangst1 dat deze mystificatie zou uitlekken had 'm stil geknepen4 ,z'n taak was trouwens geeindigd4 ,den volgenden dag moesten wij naar den ,haag4 ,wie beschrijft de verbazing van ,elena1 toen zij de ,kalverstraat doorrijdend om zich naar het station te begeven aan de deur van zijn magazijn onzen minister herkende1 bezig een boertje een jas aan te praten4 ,zou zij toen reeds iets vermoed hebben1 of zou zij alleen verrast zijn geweest over zoo'n sprekende gelijkenis8 99 99 99 99 99 ,te ,weenen was ,elena ,sanz op het dwaze denkbeeld gekomen om op het oogenblik dat de voorstelling zou aanvangen en iedereen zijn plaats reeds had ingenomen1 haar twee jongens in korten broek met zijden kousen1 en claque onder den arm1 voorafgegaan door twee gepoederde lakeien en gevolgd door hun gouverneur naar de zaal te zenden1 die onder groote nieuwsgierigheid en gelach van de toeschouwers hun gereserveerde plaatsen gingen innemen4 ,de verschijning van ,elena ,sanz lokte eveneens een spottend lachen uit4 ,men maakte luide aanmerkingen op den smaak van den afwezigen monarch1 die eenmaal voor de thans zoo welgedane zangeres gegloeid had en wiens nakomelingsschap thans in het publiek vertoond werd4 ,toen werd het ,elena ,sanz eerst recht duidelijk1 dat zij eerder naar mijn raad had moeten luisteren en aan deze dwaze vertooning1 die niets artistieks had1 een einde te maken4 ,zij zag van de verdere tourne liever af1 trok zich terug op haar buitenverblijf te ,billancourt1 waar zij tot haar dood is voortgegaan met als rouwende vorstin te midden van een hofhouding van gepatenteerde klaploopers te leven1 die haar kinderen met ,hoogheid aanspraken in ruil voor een diner of een goudstuk4 ,de arme vrouw1 die overigens een goed karakter had1 meende steeds door de wettige koningin van ,spanje te kort gedaan te worden en bij het overlijden van ,alphonse ,,xii eischte zij voor haar kinderen titel en fortuin op1 welke haar bij gerechtelijke uitspraak voor goed geweigerd werden4 ,,souvenirs4 ,paul ,verlaine4 ,holland heeft steeds ten allen tijde voor de ,fransche litteratuur groote belangstelling aan den dag gelegd4 ,toen de dichter ,paul ,verlaine in zijn geboorteland nog slechts door een intiemen kring van bewonderaars gewaardeerd werd1 werd hij bij het verschijnen van zijn eersten dichtbundel hier te lande reeds door velen naar waarde geschat en begrepen4 ,men las en genoot zijn gevoelvolle verzen en toen ,mr4 van ,hall en enkele bekende literatoren van ons land een comit wilden vormen om den dichter naar ,amsterdam te doen over komen en hem hier te huldigen1 toonde men zich terstond bereid daaraan gevolg te geven4 ,men noodigde den dichter daarop uit voor een uitgelezen gehoor eenige van zijn laatste gedichten te komen voordragen1 doch ,paul ,verlaine liet weten1 dat door een kortgeleden ziekte zijn middelen hem dit niet veroorloofden4 ,terstond werd hem toen zes honderd francs toegezonden met verzoek den dag en het uur van zijn komst te willen opgeven4 ,het comit bestaande uit zes heeren had zich naar het station begeven om den dichter plechtstatig te ontvangen1 terwijl twee open landauers aan den uitgang de komst van ,paul ,verlaine verbeidden4 ,de trein arriveert1 de zes heeren snellen naar de wagon eerste klasse4444 ,niemand64444 ,men zoekt de volgende wagons af1 alweer zonder resultaat4 ,men maakt zich reeds vol spijt gereed maar weer heen te gaan4 ,een slordig uitziend man1 in een grijs colbertje met slappen hoed1 in zijn rooden zakdoek wat hemden en boorden geknoopt1 loopt zoekende het perron af en na zich het zweet van zijn ontblooten schedel geveegd te hebben1 roept hij met schorre stem uit4 --,waar zijn die bliksemsche kerels nou1 die me zouden opwachten8444 ,geheel uit het veld geslagen door de verschijning van dezen ongeschoren1 als een zwerver uitzienden man1 besluiten enkelen van het comit er stil van door te gaan4 ,een van de heeren offert zich op1 daar hij begrijpt dat men ,verlaine1 die onze taal natuurlijk niet machtig is1 niet aan zijn lot kan overlaten4 ,hij schiet zijn overjas aan1 slaat snel zijn kraag op om zijn witte das te verbergen1 neemt ,verlaine bij den arm en stopt hem in den htelomnibus1 terwijl de overige heeren in de gala rijtuigen plaats nemen4 ,op deze wijze maakte ,paul ,verlaine zijn entre te ,amsterdam4 ,maurice ,barrs4 ,een ,hollander was mij in mijn woning te ,parijs aan den ,boulevard ,hausmann komen opzoeken en na onze zaken beeindigd te hebben1 maakten wij een wandeling in de buurt4 ,telkens wanneer iemand mij groette of ik door iemand aangesproken werd1 wenschte hij den naam van dien persoon te weten1 zeker om bij zijn terugkeer in ,holland te kunnen vertellen1 dat hij aan verschillende beroemdheden te ,parijs was voorgesteld4 ,toevallig kwamen wij dien middag bij ,caf de la ,paix ,tristan ,bernard tegen en hoe ik er bij kwam1 weet ik zelf niet1 bij zijn vraag wie deze heer met zijn gitzwarten vollen baard was1 antwoordde ik3 ,maurice ,barrs4 --,maurice ,barrs1 van de ,acadmie1 kent ,u die ook al6 ,ik heb veel van hem gelezen1 zou ik hier ergens zijn portret kunnen koopen8 --,dat denk ik wel4 ,we slaan de ,avenue de l',opra in1 ik breng hem tot voor het magazijn van ,hautecoeur1 waar verschillende photo's van ,parijsche beroemdheden uitgestald liggen en nam toen onder n of ander voorwendsel afscheid van mijn vraagzieken bezoeker4 ,den volgenden dag kwam hij bij mij afscheid nemen4 --,die ,parijzenaars denken met vreemdelingen toch maar alles uit te kunnen halen64444 ,verbeeld je1 bij mijn vraag naar een portret van ,maurice ,barrs biedt men mij een photo van een geheel gladgeschoren heer aan4 ,ik zeg natuurlijk1 dat ik het portret van ,maurice ,barrs moet hebben1 dien ik persoonlijk ken en dat ze zich vergissen4 ,de winkelbediende houdt vol1 dat het portret het goede is1 waarop ik zoo nijdig word1 dat ik hem toesnauw3 ,het geeft geen pas iemand in wien men den vreemdeling herkent maar wat in de handen te willen stoppen64444 ,woedend verlaat ik het magazijn1 terwijl ik zie1 dat dat heerschap me nog uitlacht op den koop toe4 ,ik heb mijn ,hollandschen vriend nooit meer te ,parijs ontmoet1 doch mocht ik hem nog eens tegenkomen1 ik denk1 dat ik dan beter doe1 hem maar stil te laten doorloopen4 ,mme ,segond-,wber4 ,deze beroemde ,socitaire van het ,thater ,franais heb ik meerdere malen met een tooneel-ensemble rondgeleid4 ,overal speelde zij met het grootste succes haar lijfrollen ,phdre1 ,andromaque1 ,pauline 7,polyeucte7 en ,chimne 7,le ,cid74 ,ook in ons land werd haar komst steeds met verlangen tegemoet gezien4 ,daarom verzochten verscheidene directeuren uit de provincie1 die anders niet door mij bezocht werden1 ook in hun schouwburgen een voorstelling te komen geven4 ,het meest dringend verzoek ontving ik van den schouwburgdirecteur te ,haarlem4 ,ik antwoordde hem dat ik wel daartoe te vinden was1 mits mij een vast bedrag gegarandeerd werd1 hetgeen hij terstond aannam4 ,ik zond hem daarop de text van het affiche1 waarop ik omgaand het volgend briefje ontving3 ,meneer ,schrmann4 ,ik heb niets afgedongen op het bedrag1 dat ,u van mij verlangde voor de voorstelling van ,mme ,wber van de ,comdie ,franaise4 ,ik wil dus ook niet bedrogen worden4 ,ik heb ,u voor ,mme ,wber betaald en vergenoeg mij niet met een tweede ,mme ,wber6444 7,j'ai pay pour avoir la premire1 je ne veux pas de la seconde47 ,sacha ,guitry4 ,sacha1 de thans reeds zoo beroemde zoon van ,lucien ,guitry is op reis al even charmant en geestig als hij zich in zijn blijspelen en op de planken toont4 ,ik was zoo onverstandig te meenen dat zijn eigenaardig ,parijsch repertoire ook in het buitenland zou geapprecieerd worden4 ,ik ondervond helaas het tegendeel1 want het publiek scheen zijn geestigheden niet te snappen en verliet meermalen reeds den schouwburg vr z'n stukken geeindigd waren4 ,sacha scheen zich hier weinig van aan te trekken en bleef er doodkalm bij4 ,waar hij zich meer ongerust over maakte1 dat was over zijn gezondheid4 ,hij1 die in lichaamsomvang veel van een reus heeft1 toonde zich vaak nog bezorgder dan ,molire's ,malade ,imaginaire4 ,hij was dan ook zoo benauwd zeeziek te worden1 dat hij weigerde zich in te schepen1 toen wij van ,odessa naar ,konstantinopel moesten oversteken4 ,niets kon deze dwaze angst wegnemen en ik was verplicht de tourne door ,turkije op te geven1 die mij misschien schadeloos zou hebben gesteld voor de verliezen1 die ik in ,rusland met hem had geleden4 ,ik had hem1 te ,parijs teruggekeerd1 een proces kunnen aandoen en vergoeding kunnen eischen1 hetgeen ik evenwel nagelaten heb1 omdat ik1 eerlijk gezegd1 te veel op zijn vriendschap gesteld was4 ,dat wist hij en daarom schreef hij op het titelblad van zijn tooneelstukken1 die hij mij later aanbood3 ,a4 ,j4 ,j4 ,schrmann qui m'a fait tourner en ,orient et que j'ai tourn en bourrique1 mais amicalement4 ,sacha ,guitry4 ,hetgeen vrij vertaald met verlies van de geestige woordspeling wil zeggen3 ,ter herinnering aan onze reis door het ,oosten1 waarbij ik je leelijk den voet heb dwars gezet zonder het te willen4 ,s4 ,g4 ,maurice ,maeterlinck4 ,en mijner belangrijkste en meest succesvolle tourne's is wel die met ,georgette ,leblanc geweest in de bekende stukken van haar beroemden echtgenoot4 ,maurice ,maeterlinck vergezelde ons geregeld en overal waar wij optraden1 organiseerde men feesten en soupers hem ter eere4 ,hij weigerde echter steeds daaraan deel te nemen behalve te ,berlijn en te ,praag4 ,hij ontving dagelijks stapels brieven van jonge meisjes1 die hem om zijn handteekening of om een korte autografie verzochten en die zich voorstelden1 dat de auteur van ,pellas en ,mlisande een jong1 teer uitziend1 en vooral dichterlijk personage was4 ,groot was dan ook haar teleurstelling1 toen zij een luidruchtig1 zwaarlijvig en ietwat burgerlijk type te zien kregen1 wiens eerste woorden steeds luidden1 wanneer hij in een vreemd htel afstapte met zijn geprononceerd ,gentsch accent3 ,wat kan ik hier te eten krijgen en wat voor bier wordt hier geschonken8 ,nimmer heb ik een schrijver onverschilliger voor zijn werk gezien1 wanneer hij eenmaal de laatste hand er aan gelegd had4 ,op de repetities zag men hem nooit4 ,hij stoorde zich evenmin om de coupures1 die men noodig achtte aan te brengen en stelde ook weinig belang in de aankleeding van zijn stukken4 ,toen in den ,gymnase schouwburg door mijn toedoen het eerst ,joyzelle werd opgevoerd1 is hij het stuk eerst bij de zevende voorstelling komen bijwonen en toen bleef hij zelfs niet eens tot het einde4 --,na tienen is men nergens zoo goed als in bed644 ,wij speelden ,monna ,vanna te ,lodz in ,polen4 ,de schouwburg bevindt zich op de binnenplaats van een complex gebouwen en vlak tegenover is een badinrichting4 ,een heer begeeft zich naar het loket en vraagt ,vanna4 ,de bureaulist ziet aan zijn kleeding dat hij geen bezoeker voor de fauteuils is en geeft hem een galerijplaats4 --,hoeveel8 --,een roebel4 --,dat is duur6 --,goedkooper heb ik ze niet4 ,na eenige minuten komt deze heer woedend terug4 --,zeg1 ben je mal6444 ,laat je mij een roebel betalen voor een plaats in een zaal1 waar ik een man en vrouw hoor schreeuwen in een taal1 waar ik geen woord van versta1 terwijl ik nergens gelegenheid zie om een bad te nemen1 niettegenstaande ik duidelijk om ,vanna gevraagd heb644 ,mijn bureaulist had gemeend1 dat hij ,vanna wilde zien en vermoedde niet dat vanna op zijn ,poolsch bad beteekent4 ,eens vroeg ik ,maeterlinck of hij alleen werkte1 wanneer hij zich genspireerd gevoelde8 --,genspireerd644 ,als ik daarop moest wachten1 kwam er geen woord op papier6 ,bjrnsterne ,bjrnson4 ,in samenwerking met ,etienne de la ,neuville1 wiens nom de plume ,jacques ,lemaire luidt1 had ik een ,fransche vertaling van ,bjoernson's ,faillissement het licht doen zien4 ,antoine besloot het drama in studie te nemen1 nadat wij de vijf bedrijven tot vier ingekort hadden4 ,toen de repetities reeds aangevangen waren1 schreef ,bjoernson4 --,ik zie door deze willekeurige inkorting van mijn stuk1 waarover men mij niet geraadpleegd heeft van mijn auteursrecht af en wil ook niet op de affiches genoemd worden4 ,het drama heeft veel succes4 ,prachtige verslagen verschijnen in de dagbladen1 terwijl ,antoine en ,gmier om strijd geprezen worden4 ,terstond telegrafeert ,bjoernson4 --,laat mijn naam aankondigen en zend mij omgaand exemplaar der bewerking4 ,sindsdien liet ,bjoernson het stuk overal in de nieuwe bewerking opvoeren1 die hij eerst afgekeurd had en nog steeds wordt ,faillissement in vier bedrijven vertoond4 ,ibsen4 ,hedda ,gabler1 ,nora en ,spoken1 hetzij door ,duse1 ,agnes ,sorma1 ,suzanne ,desprs of ,antoine gedurende mijn tournes gespeeld1 hadden steeds het grootste succes4 ,geen wonder1 dat toen ik mij in #aijc te ,christiana bevond1 ik van verlangen brandde met den auteur dier beroemde stukken kennis te maken4 ,ik had vernomen1 dat ,ibsen eertijds gewoon was tegen half drie in het ,grand-,hotel zijn middagmaal te gebruiken1 temidden der vele stamgasten en vreemdelingen1 niet weinig trotsch den schrijver van zooveel meesterwerken in hun midden te hebben1 wiens bronzen konterfeitsel op het plein van het ,national ,teatret tegenover dat van ,bjrnsterne ,bjrnson prijkt4 ,ik trof het echter slecht4 ,ibsen kwam al lang niet meer in het ,grand-,hotel1 omdat de groote schrijver aan het sukkelen was geraakt en zijn kamer moest houden4 ,nog steeds waren zijn hersenen even gezond als in vroeger dagen1 doch zijn gedachten in woorden omzetten scheen hij verleerd en hij sprak geheel andere woorden1 dan hij wilde bezigen4 ,wanneer hij bijvoorbeeld iemand een stoel aanbood1 zei hij3 neem een sigaar4 ,eerst hadden deze vergissingen hem woedend gemaakt1 zeer tot nadeel van zijn gezondheid4 ,daarom had zijn familie besloten hem zoo weinig mogelijk uit te laten gaan en verboden dat hij bezoekers ontving4 ,deze afzondering van de wereld had den bejaarden schrijver melancholiek gestemd4 ,hij1 die gewoon was door de menigte toegejuicht te worden1 kon zich niet goed aan deze kalmte wennen4 ,als bewijs hoezeer hij op publieke hulde gesteld was1 diene volgende bijzonderheid4 ,zoodra ,ibsen een stuk geindigd had1 meldden alle kranten van ,christiana met vette letters3 ,hendrik ,ibsen heeft een nieuw stuk voltooid4 ,morgen tegen tien uur zal hij het manuscript naar den schouwburg brengen4 ,wanneer dan de schrijver den volgenden dag op het vastgestelde uur deftig en met afgemeten passen zijn manuscript opgerold in de rechterhand zich naar den schouwburg begaf1 stond het publiek aan weerszijden van den weg en haie opgesteld4 ,zoodra ,ibsen zijn stuk afgegeven had en huiswaarts keerde1 begonnen de toeschouwers1 die tot nog toe zich kalm hadden gehouden luidkeels te juichen4 ,ibsen wuifde hen met de hand toe en glimlachte zelfbewust zijn roemvollen taak van apostel volbracht te hebben4 ,zijn familie had nu het volgende verzonnen om hem van de hulde te laten genieten waaraan hij zoozeer gewoon was4 ,daar hij zich niet meer in het publiek bewoog1 dekte men de tafel vlak vr het venster van de eerste tage zijner woning1 die links van het paleis van koning ,oscar ,,ii aan den wandelweg gelegen was4 ,zoodoende konden de inwoners van ,christiania hun afgod aan het middagmaal zien zitten en hiervan was ik op mijn beurt eveneens getuige4 ,de oude meester zag er nog kranig uit4 ,zijn hoogrood gelaat werd door zijn sneeuwwitte haren en baard waardig omlijst en men kon hem niet aanzien1 dat hij lijdende was4 ,zijn dochter naderde hem en fluisterde hem iets in het oor3 ,ibsen stond toen op1 wuifde met zijn servet naar het publiek1 waarna de gordijnen werden neergelaten4 ,de voorstelling was afgeloopen444 ,gabriele d',annunzio4 d',annunzio is een trouw bezoeker van ,parijs en men weet1 dat hij zijn laatste tooneelstuk in het ,fransch heeft geschreven4 ,hij is op en top een charmeur en wie hem heeft leeren kennen of onder zijn gehoor is geweest1 moet toegeven1 zelfs al is men geen vriend van zijn werk1 dat er een bijzondere bekoring van hem uitgaat1 terwijl men verbaasd staat over zijn uitgebreide kennis en artistieken smaak4 ,meermalen ben ik met verschillende gezelschappen in ,athene geweest en heb bij die gelegenheid den ,acropolis en het ,parthenon bezocht1 zonder evenwel sterk onder den indruk der schoonheden van het oude ,griekenland te komen4 ,die grauwe bergen1 de onverdraaglijke stof1 de vele kopien van standbeelden1--de echte bevinden zich grootendeels te ,londen in het ,britsch-,museum--lieten mij vrijwel koud1 zoodat ik mij veel liever naar ,phalera aan zee begaf1 waar ik tenminste van de frissche lucht kon genieten4 ,tijdens onze omzwervingen met ,eleonora ,duse en haar gezelschap door ,europa1 vergezelde de schrijver van ,la ,gioconda1 la ,gloria en ,il ,sogno zijn beroemde en geliefde ster4 ,toen wij te ,athene kwamen vroeg ,annunzio mij hem naar den ,acropolis te vergezellen4 ,veel lust toonde ik om bovengenoemde redenen nu juist niet4 --,als het je niet interesseert1 dan heb je er ook niets van begrepen en gezien4 ,ik wil niet dat je ,athene met zoo'n oordeel weer den rug toekeert4 ,ga met me mee en je zult je tocht niet berouwen4 ,daar viel niet veel tegen in te brengen en samen bestegen we het ,parthenon4 ,dien dag zal ik niet licht vergeten1 al ontbreekt mij het talent mijn gevoelens in schoone woorden om te zetten4 ,gedurende vier uur luisterde ik met n en al verrukking naar zijn woorden1 toen hij het roemrijke verleden van ,hellas uit het stof wist te doen herrijzen4 ,ik leefde wederom de heldendaden der oude ,grieken mee en door zijn dichterlijke verklaringen kwam het mij voor als of ik naast den ouden1 blinden ,homerus liep1 dien onuitputtelijken verteller van ,grieksche sagen1 nu een tweede dichter als ,gabriele d',annunzio opnieuw aan mijn verrukte oogen deze wonderen uit het grijze verleden wist te verklaren4 ,osman ,pacha4 ,toen ,abdul-,hamid over ,turkije nog den scepter zwaaide1 werden de buitenlandsche gezelschappen1 die ,konstantinopel aandeden1 vaak op hoog bevel uitgenoodigd te ,yildiz ,kiosk op te treden4 ,een voordeel was dit overigens niet1 hetgeen uit het volgende blijken zal4 ,de sultan had voor deze priv-voorstellingen naar gelang van haar beteekenis veel over1 alleen gingen zijn cachets door zooveel handen1 dat de belanghebbende directie er hoogstens een vierde van ontving4 ,toen ,osman ,pacha1 de held van ,plewna1 mij dan ook verzocht in het ,paleis van den ,sultan een voorstelling te komen geven met het vaudeville-gezelschap1 waarvan ,valentine ,joissant de ster was1 had ik daar ternauwernood ooren na1 omdat ik in den ,winterschouwburg des ,petits-,champs van de hoofdstad meer kon verdienen4 ,de beroemde generaal begreep niets van mijn terughoudendheid en drong er op aan de reden te vernemen4 ,ik deelde hem mee1 dat ik door mijn vroegere ervaringen steeds geld bij zoo'n voorstelling ten paleize had moeten bijpassen1 waarop hij mij verzekerde1 dat hij er borg voor bleef1 dat ik het volle bedrag1 door den sultan vastgesteld zonder n enkele korting zou ontvangen4 ,hieromtrent dus gerustgesteld1 besloot ik de ,dame van ,maxim voor deze gelegenheid te kiezen en de affiches werden met strooken beplakt1 vermeldend1 dat de avondvoorstelling eerst om elf uur zou aanvangen1 omdat het gezelschap in het paleis van den sultan dien dag optrad4 ,de zaal van het paleis bood den gewonen aanblik4 ,de haremdames in de loges waren aan het oog van de artiesten onttrokken door breede gazen gordijnen die van den nen hoek van het balcon naar den anderen waren gespannen1 terwijl neger-eunuchen de toegangen bewaarden1 gekleed in lange zwarte overjassen4 ,alleen de sultan en ,osman ,pacha zaten in de zaal4 ,natuurlijk hadden de artiesten alle moeite van de wereld om in zoo'n ongezellige omgeving behoorlijk hun rollen te vertolken en wat mr zegt1 de noodige entrain aan den dag te leggen4 ,het eerste bedrijf loopt ongestoord af te midden van een doodsche stilte4 ,in het tweede bedrijf weerklinkt nu en dan het gelach der haremdames1 alleen de sultan verroert zich niet4 ,ontmoedigd door zoo weinig bijval1 gaf ik onzen regisseur last de pauze zoo kort mogelijk te maken en terstond met het derde bedrijf aan te vangen1 doch aleer dit gebeurt1 komt men mij waarschuwen1 dat ,osman ,pacha mij wenscht te spreken4 ,ik ga naar hem toe4 --,zijne ,majesteit is zeer in zijn schik4 ,het tweede bedrijf staat hem bijzonder aan4 ,laat dus het derde weg en laat het tweede nogmaals opvoeren4 ,ik moest dit vreemde verzoek wel opvolgen en had er geen spijt van1 want terwijl ik achter de schermen de zaal inkijk1 zie ik een bijna onmerkbaren lach om de lippen van den heerscher der geloovigen zweven1 den eenigen man ter wereld1 die nooit lacht4 ,na afloop word ik voor de tweede maal geroepen en ben reeds bezorgd1 dat men mij opnieuw dit bedrijf zal laten spelen4 ,gelukkig was deze angst ongegrond4 ,een hooge beambte overhandigt mij een zijden beurs vol goud1 voorzien van het keizerlijk zegel4 --,laat het scherm rijzen1 zei hij tot mij1 en groet zijne ,majesteit4 ,draag daarbij zorg dat zijne ,majesteit zich overtuigen kan1 dat men u de beurs ter hand gesteld heeft en de zegel nog ongeschonden is4 ,ik verschijn ten tooneele1 buig en toon de zijden beurs4 ,de sultan staat op1 richt zijn kijker naar mij en wenkt mij1 dat hij tevreden is4 ,ik open de beurs op mijn bureau4 ,er zaten vier honderd ,turksche ponden in1 de eerste en eenige maal1 dat ik in ,turkije bij een voorstelling ten paleize het volle bedrag ontving4 ,anna ,judic4 ,bij een tourne met deze beroemde operette-ster waren wij te ,napels aangekomen en besloten wij de bouwvallen van ,pompe eens van nabij te aanschouwen4 ,we troffen het echter heel slecht1 de doodenstad was gedurende vier dagen voor bezoekers gesloten1 juist zoolang als wij te ,napels zouden vertoeven4 ,wat te doen84444 ,na een tijdlang ons bedacht te hebben1 verzon ik er het volgende op4 ,ik bestelde een zeer elegant open rijtuig1 waar ,anna ,judic1 ,henri ,emmanuel en ,edouard ,georges in plaats namen1 terwijl ik als vierde met hen mee reed4 ,als hoofddeksel had ik een echt ,turksche fez opgezet4 ,voor de poort van ,pompe aangekomen1 stapt ,emmanuel uit en vraagt den directeur der opgravingen te spreken4 --,de zwager van den ,sultan bevindt zich in ons rijtuig en wenscht ,pompe te bezoeken4 ,we hebben zoo juist vernomen1 dat de toegang voor het publiek gedurende eenige dagen verboden is4 ,moet ,zijne ,keizerlijke ,hoogheid naar ,napels terug keeren om de ,italiaansche regeering verlof aan te vragen de belangrijke opgravingen in oogenschouw te nemen en zijn bezoek een dag uitstellen8 --,is die meneer met zijn fez op de zwager van den sultan8 --,juist4 --,spreekt hij ,fransch of ,italiaansch8 --,geen van beide4 --,laat dan zijn ,keizerlijke ,hoogheid onder een of ander voorwendsel eenige minuten geduld hebben1 opdat ik mij even kan aankleeden en ik zal ,zijne ,hoogheid zelf rondgeleiden4 --,afgesproken1 doch laat zijn ,hoogheid niet lang wachten4 ,binnen enkele minuten kwam de geleerde ingenieur terug1 onberispelijk gekleed1 met een hoogen zijden hoed4 ,hij liet ons alles zien1 doch deed geen mond open4 ,alleen bij het afscheid nemen1 wees hij op zijn knoopsgat om mij te toonen1 dat hij nog nimmer gedecoreerd was4 ,ik glimlachte veelbeteekenend en bij het afscheid nemen drukte de directeur met groot ontzag een kus op mijn hand4 ,den volgenden dag vertelden de ,napolitaansche bladen van het keizerlijk bezoek te ,pompe1 tot groote verwondering van de ,turksche ambassade1 die natuurlijk van niets afwist4 ,wat de directeur betreft1 hij wacht nog steeds op het lintje van zijn zwijgenden vorstelijken gast4 ,amerikaansche ,indrukken4 ,mijn tourne door de ,vereenigde ,staten met ,eleonora ,duse in #ahif is in alle opzichten voorspoedig geweest1 zoowel artistiek als financieel met uitzondering alleen gedurende ons verblijf te ,chicago1 waar de groote actrice niet verkoos op te treden4 ,ik had met ,mme ,duse gecontracteerd voor zestig voorstellingen verdeeld over ,new-,york1 ,washington1 ,boston1 ,philadelphia1 ,chicago1 ,brooklyn1 ,st4-,louis en ,quibec4 ,den #aj;en ,januari was ik te ,hvre met de ,bretagne van de ,trans-,atlantische ,maatschappij scheep gegaan1 terwijl ,mme ,duse twee weken later te ,liverpool aan boord stapte van de ,majestic4 ,haar gezelschap vertrok van ,genua met den ,bismarck4 #bg ,april bevonden wij ons wederom te ,parijs1 nadat wij den #ah;en ,new-,york hadden verlaten4 ,reeds op de heenreis deed mijn goed gesternte mij kennis maken met den heer ,malcolm ,turner1 chef van de douane1 die uit respect voor de groote kunstenares haar zeven en twintig koffers ongemoeid liet4 ,de heer ,davis1 vertegenwoordiger van ,mr4 ,miner1 den directeur van het ,fifth ,avenue ,theater1 wachtte mij te ,new-,york op en van hem ontving ik een vingerwijzing1 die mij de ,amerikaansche manier van optreden en zaken doen duidelijk verklaarde4 ,het was bij mijn aankomst een echt hondenweer geworden4 ,de regen gudste met stroomen van den hemel1 vandaar1 dat ,mr4 ,davis een rijtuig aanhield en den koetsier vroeg3 --,hoeveel van hier naar het ,fifth ,avenue ,theater8 --,drie dollars4 --,all right6 ,in tien minuten waren wij aan onze bestemming aangekomen4 --,hoe nu6 riep ik verwonderd uit4 ,u betaalt drie dollar voor zoo'n kleinen afstand8 --,zeker4 ,ik heb twee dollar te veel betaald1 doch ,u moet niet vergeten time is money4 ,als ik was gaan afdingen en op mijn stuk was blijven staan om niet meer dan n dollar te geven1 zou de goeie man geprotesteerd hebben en hoogst waarschijnlijk stonden wij er nog4 ,nu zijn we voor den regen geborgen1 de man rijdt extra hard4 ,had ik hem niet betaald1 wat hij mij vroeg1 dan zou hij zich niet haasten1 zoo mogelijk iemand aanrijden en hiermee mijn tijd in beslag nemen1 dien ik inderdaad beter kan besteden4 ,iedereen wil hier veel geld verdienen4 ,in plaats van ons woedend te maken op hem1 die van de omstandigheden profiteert1 bewonderen wij hem integendeel en spitsen wij ons op onze beurt nog meer te verdienen1 zoodra wij in de gelegenheid zijn4 ,te ,washington--het ,versailles van de ,vereenigde ,staten--maakte ik voor het eerst kennis met den president ,grover ,cleveland1 die ,mme ,duse en mij uitgenoodigd had1 hem in ,la ,maison ,blanche te komen bezoeken4 ,zijn residentie staat trouwens voor iedereen open1 zooals het onder een waar democratisch bestuur betaamt4 ,geen schildwacht1 geen consigne1 die ,u den toegang beletten4 ,wil men den president over de een of andere zaak persoonlijk spreken1 men heeft zich slechts met zijn particulieren secretaris te verstaan en het onderhoud wordt verleend4 ,buiten deze priv audintie is de president driemaal per week gedurende een uur voor iedereen te spreken4 ,hij staat elkeen zonder onderscheid te woord en bij het afscheid nemen1 reikt hij ,u de hand4 ,groot liefhebber van tooneel had hij met zijn echtgenoote de vijf voorstellingen van ,mme ,duse te ,washington alle bijgewoond en telkens het teeken tot applaus gegeven4 ,bovendien was hij zoo attent geweest1 de loge van onze ster met chrysantemums en witte rozen te laten versieren4 ,bij het afscheid nemen bood hij ,mme ,duse zijn portret met opschrift aan en bedankte ook mij voor de genotvolle oogenblikken1 die haar kunst hem en zijn eega hadden verschaft4 ,een tweede kennismaking1 waarop ik niet weinig trotsch ben1 was die met ,thomas ,alva ,edison4 ,hoewel stokdoof bezocht de geniale uitvinder trouw alle voorstellingen van ,mme ,duse en tusschen de koulissen zag ik hoe deze naieve reus geheel in haar spel opging1 terwijl zijn droomerige blauwe oogen elk van haar bewegingen met gespannen aandacht volgden4 ,na afloop der voorstelling zond ik hem een portret van ,la ,duse en reeds den volgenden morgen ontving ik onderstaand schrijven4 ,orange1 ,n4 ,y4 ,march #bj1 #ahif4 ,dear ,sir4 ,i beg to advise you that the ,photograph of ,madame ,duse came safely to hand for which ,i am very thankful4 ,i enclose you herewith my photograph for your self and will be very glad to have you come out and see me4 ,i am very glad to hear that ,mme ,duse is going to visit my laboratory4 ,yours truly1 ,thos4 ,a4 ,edison4 ,orange ,park ligt aan de overzijde van den ,hudson4 ,daar te midden van de eeuwenoude boomen1 die zijn groote werkplaats beschaduwen1 zijn die wonderen gewrocht1 die ons dagelijksch leven als het ware hebben herschapen4 ,edison ontving ons hartelijk1 eenvoudig4 ,hij liet ons zijn instrumenten zien1 als gold het de kennismaking met een simpel stuk speelgoed1 zonder den minsten ophef of vertoon4 ,als groote gunst verzocht hij ,mme ,duse haar verliefde smartkreten uit het vijfde bedrijf van la ,dame aux ,camlias aan n zijner phonograafplaten toe te vertrouwen4 ,een handdruk vr zij heenging1 aldus namen die twee geniale kunstenaars voor goed afscheid van elkander om zich met nieuwen moed te wijden aan de verheffing van het menschdom4 99 99 99 99 99 ,niettegenstaande de onderlinge naijver tusschen ,new-,york1 ,boston en ,philadelphia zijn deze steden het eens in haar verachting voor ,chicago4 ,een klassieke anecdote is hier het bewijs van4 --,eigenaardig toch1 merkte een inwoner van ,chicago op4 ,bij ons worden de kamers der hoogste verdiepingen steeds het eerst verhuurd4 --,verwondert ,u dat1 luidde het antwoord van iemand uit ,new-,york4 ,mij niet1 want het is bekend genoeg1 dat jullie altijd zoover mogelijk van elkaar verwijderd trachten te blijven4 ,daar elke groote stad in de ,vereenigde ,staten haar eigenaardig cachet draagt1 valt het den bezoeker van ,boston steeds op1 hoe vormelijk en correct de inwoners van ,boston zich gedragen4 ,boston is dan ook de meest aristocratische stad van het vaste land1 het middelpunt van kunsten en wetenschappen4 ,de inwoners gaan prat er op af te stammen van de helden der onafhankelijkheid4 ,zag ,benjamin ,franklin in dit ,athene van het ,noorden niet het levenslicht8 ,toch zijn de straten van ,boston verre van fraai1 en twee vergeten begraafplaatsen ontsieren de voornaamste wijk1 de ,fremont ,street4 99 99 99 99 99 ,niettegenstaande de grootste artiesten1 aangelokt door de hooge cachets den ,amerikanen van hun kunst hebben laten genieten1 ondanks het feit1 dat de ,vereenigde ,staten zeer groote kunstenaars hebben voortgebracht1 staat de vertolking der diverse kunstwerken daar steeds op een zeer laag peil4 ,new-,york heeft twee vaste gezelschappen1 waarvan die van ,daly de bekendste is1 welke troep te ,parijs in den ,vaudeville-,schouwburg eenige voorstellingen van ,shakespeare's ,getemde ,feeks is komen geven4 ,de overige tooneel-1 opera- en concert-combinaties missen elke homogeniteit4 ,geen spoor van een duurzaam ensemble1 van een hecht samenspel valt er1 in welke hoofdstad ook1 aan te wijzen4 ,alles is gebaseerd op het z4g4 stersysteem1 het donkere punt in het tooneel- en muziekleven van de ,vereenigde ,staten4 ,de grootste instelling te ,new-,york1 het ,metropolitan ,opera ,house1 dat terecht een wereldreputatie geniet en waar men voor een stalles plaats minstens een pond te betalen heeft1 geeft tweemaal per week een gala voorstelling met een ster1 waarbij het entree dan verdubbeld wordt4 ,zoo'n ster1 hoe schitterend ook bij stem1 kan moeilijk alleen een voorstelling dragen4 ,steeds heeft men met hetzelfde euvel te kampen4 ,er is geen nheid4 ,of de andere solisten zijn minderwaardig1 f de koren zijn te zwak en zingen valsch4 ,de mise en scne lijkt eenvoudig op niets4 7,dit is tegenwoordig heel wat verbeterd7 en wat het orkest betreft1 men merkt aan het spel der solisten dat zij hun vak verstaan1 doch zelden wordt er voldoende gerepeteerd en de totaal indruk is al even bedroevend4 ,wie en wat men in ,amerika mist8 ,een man van smaak1 n met een ijzeren wil1 een regisseur1 die van wanten weet1 in het kort3 een artistieke leiding4 ,louis ,bouwmeester4 ,mijn vriend ,boucher1 de bekende socitaire der ,comdie ,franaise voelde zich na een #ae-;jarigen tooneeldienst te vermoeid om langer aan het ,huis van ,molire verbonden te blijven4 ,reeds lang te voren had hij met mij over zijn afscheidsvoorstelling zitten spreken en naar een nummer1 clou gezocht1 die aan het programma een bijzonder cachet zou geven4 ,daar ik bij een vorig bezoek te ,amsterdam in gesprek met ,holland's grootsten tooneelspeler te weten was gekomen1 hoe begeerig ,louis ,bouwmeester was het oordeel van een ,parijsch publiek over zijn machtige kunst te vernemen1 viel mij op eens in1 dat dit een schitterende gelegenheid zou zijn om mijn grooten landgenoot een dienst te bewijzen en tegelijkertijd ,boucher aan een trekpleister te helpen1 zooals nog nimmer te ,parijs vertoond was4 ,een ,hollandsch acteur in het ,thter ,franais1 optredende in zijn eigen taal4 ,boucher1 geheel meester over het programma1 hoewel zelden buitenlandsche elementen bij zoo'n gelegenheid hun medewerking verleenen1 had daar eerst wel ooren naar4 ,hij kende ,bouwmeester persoonlijk niet1 had van ,got- en ,mounet-,sully echter met grooten lof over hem hooren spreken1 doch oordeelde het optreden van een ,hollandsch acteur1 hoe beroemd in eigen land1 van weinig aantrekkingskracht voor het ,parijsche publiek1 vooral wanneer hij een of ander dramatisch gedicht of monoloog in een vreemde taal zou voordragen4 ,natuurlijk gaf ik mijn plan niet terstond op en daar ik in ieder geval moest weten of ,bouwmeester midden in het seizoen van het ,nederlandsch ,tooneel vrijaf zou kunnen krijgen1 de afscheidsvoorstelling zou nl4 kort na de ,kerstdagen van #aijj plaats vinden1 stelde ik mij schriftelijk in verbinding met den directeur-grant van den ,stadsschouwburg1 den heer van ,korlaar4 ,plotseling kwam ik op het ide ,bouwmeester in z'n schitterrol ,shylock bij de ,parijzenaars te introduceeren1 omgeven door de artiesten van zijn eigen troep1 die in brokstukken van ,shakespeare's meesterwerk dus als 't ware een afgesloten geheel konden vertoonen4 ,dit denkbeeld liet mij niet meer los4 ,boucher wist ik thans geheel voor mijn plan te winnen1 vooral toen ik hem meedeelde1 dat de geheele ,hollandsche kolonie te ,parijs zou kunnen opdagen en daar het ,nederl4 ,tooneel het praedicaat ,koninklijk voert1 zouden wij aan de pers volgend communiqu kunnen zenden3 ,les comdiens de la ,reine de ,hollande prteront leurs secours dans ,shylock1 le ,marchand de ,venise1 tragdie de ,w4 ,shakespeare1 en dan en vedette de naam van ,louis ,bouwmeester6444 ,toen ik daarop naar ,amsterdam kon seinen1 dat de ,nederl4 gezant te ,parijs1 ,jhr4 ,ridder de ,stuers zich eveneens voor dit kunstevenement interesseerde en den ,raad van ,beheer met de ,hollandsche artiesten in zijn salon aan de ,fransche collega's hoopte te kunnen voorstellen1 waren alle bezwaren als met een tooverslag uit den weg geruimd en begaven zich de ,hollandsche tooneelspelers op ,vrijdag #bg ,dec4 op reis4 ,reeds hadden de ,parijzenaars kennis kunnen maken met den ,shylock van ,novelli1 den grooten ,italiaanschen acteur1 geen wonder dat de belangstelling hoog gespannen was en er voor niet minder dan #bb4jjj francs aan plaatsen waren genomen4 ,de voorstelling1 die schitterend slaagde werd bijgewoond door den ,minister van ,schoone ,kunsten1 den heer ,leygues1 die na afloop den ,nederlandschen gezant verzocht ,louis ,bouwmeester mee te deelen1 dat hij hem de palmen van ,officier d',acadmie verleende4 ,voorwaar een onderscheiding op het slagveld gewonnen6 ,reisherinnering aan ,havana4 ,niets is interessanter dan een groote sigarenfabriek te ,havana te bezoeken4 ,in ,europa meent men algemeen dat elk bekend merk het eigendom is van den fabrikant4 ,toch is dat niet zoo4 ,henry ,clay1 ,bock1 ,corona1 ,cubanas en een twintigtal andere merken behooren aan n groote ,amerikaansche tabaktrust4 ,de benaming en hun handelswaarde verschillen1 de tabak is echter steeds dezelfde4 ,alleen de firma's ,upmann en ,rodriguez ,argulles 7,romeo y ,julietta7 en nog drie of vier andere maken geen deel van deze trust uit1 werken voor eigen rekening en hebben een eigen plantage4 ,het salaris der werklieden dat door de trust uitbetaald wordt1 varieert tusschen de #aj #bjj dollar per #ajjj sigaren1 dit verschil zit hem voornamelijk in vorm1 grootte en kwaliteit der sigaren4 ,de trust levert dagelijksch #d #e honderd duizend sigaren1 waarvan zij jaarlijks niet minder dan #abj #aej millioen exporteert4 ,de minimale verkoopprijs is #ahj1 de maximale #gejj frs4 per mil4 ,het huis ,rodriguez ,argulles alleen exporteert reeds #bj #bd millioen sigaren1 merk ,romeo y ,julietta4 ,het exportcijfer van ,upmann stemt daarmee overeen4 ,het fabriceeren dezer sigaren is een ongezond bedrijf en de tuberculose is dan ook epidemisch zoowel onder de arbeiders als arbeidsters4 ,de vrouwen doen niets dan de bladen bereiden1 sorteeren en emballeeren1 de mannen maken uitsluitend de sigaren4 ,zij zitten per #bjj1 soms wel #cjj in groote ruime lokalen1 waar lucht en licht vrij binnenstroomen4 ,midden in elke zaal staat hoog verheven een leuningstoel voor den voorlezer4 ,deze wordt door de kameraden hiervoor betaald en leest hardop 's morgens de kranten1 's middags n of anderen roman of novelle4 ,toen ik de fabriek van ,upmann bezocht1 was men bezig den roman van ,pierre ,decourcelle ,les deux ,gosses voor te lezen4 ,deze manier van hardop voorlezen belet het spreken onderling1 waardoor de werklieden hun geheele aandacht aan hun bezigheden kunnen wijden4 ,de misvormde sigaren1 dat zijn de slecht gerolde1 de te groote of te kleine worden onder de werklui verdeeld1 die ze voor een kleinigheid aan de bezoekers afstaan4 ,ook de patroons zijn zeer scheutig met het schenken van de uitstekende puros aan iedereen1 die hun magazijnen komt bezoeken1 alleen de inboorlingen worden terecht geweerd4 ,zoo worden jaarlijks aan de vreemdelingen gratis in elke fabriek duizenden rondgedeeld1 natuurlijk met het oog op de reclame van het merk4 ,toen mijn vrouw1 mijn zoontje en ik met de ,albingia van de ,nord ,deutsche ,lloyd van ,cuba weer naar ,europa stoomden1 waren wij de eenige passagiers1 die te ,hvre aan wal stapten1 alle anderen gingen door naar ,hamburg4 ,men bracht onze koffers in de douaneloods1 waar zij ingeklaard moesten worden4 ,dit vooruitzicht bezorgde mij een angstig oogenblik1 want ik had niet minder dan duizend ,havanna's meegebracht4 ,het beste was nog maar ze openlijk aan te geven1 toen mij het volgende inviel4 ,op de vraag van den chef of ik sigaren bij mij had1 antwoordde ik kalm3 ,jawel en dat is heel dom van mij4 --,hoezoo8 --,ze zijn niet voor mij1 want ik rook niet4 ,ze zijn bestemd als geschenk voor den minister en nu had ik veel beter gedaan ,zijn ,excellentie ze direkt van uit ,havana aan het ,ministerie te zenden4 --,zeker1 want dat zou u niets gekost hebben4 --,daarom juist4 --,kent u den minister goed8 --,heel goed4 ,hij is een vriend van me4 ,de chef aarzelt een oogenblik1 dan haalt hij zijn naamkaartje te voorschijn1 geeft het mij en zegt3 --,hier is mijn kaartje4 ,u wilt wel bij gelegenheid aan mij denken4 ,wat uw sigaren betreft1 u kunt beschouwen1 dat u ze inderdaad direkt langs den diplomatieken weg verzonden hebt4 ,zonder mijn koffers te openen1 teekende de chef ze met een kruis en ik kon ongemoeid de reis naar ,parijs voortzetten4 ,nog steeds denk ik aan dezen goedgeloovigen chef1 maar of het hem baten zal1 betwijfel ik sterk4 ,charles ,lebargy4 ,van dezen beroemden ex-socitaire van de ,comdie ,franaise te ,parijs1 wel het meest bekend om de steeds wisselende keur en vorm van zijn fraaie dassen1 die hij gewoon was te lanceeren1 wordt de volgende anecdote verteld4 ,op een goeden dag komt een acteur uit de provincie1 voorzien van de beste aanbevelingen zich aan het woonhuis van ,lebargy in de ,rue du ,cirque aanmelden1 met het verzoek om zijn voorspraak voor een engagement aan het ,theater ,franais4 --,reken niet op mij1 waarde vriend1 want ik zou je al terstond moeten teleurstellen4 ,er is bij ons zelfs geen plaats voor de premiers prix van het ,conservatoire1 wier engagement verplicht is4 ,er zijn er bij ons te veel4 ,u hebt eerste rollen in de provincie gespeeld en nu wilt ,u daarmee ook te ,parijs succes hebben1 dat zou bij ons1 gesteld dat u aangenomen werd1 immers niet gaan4 ,probeert u het liever eens bij ,sarah ,bernhardt1 bij ,hertz en ,coquelin met aanbeveling van den schrijver1 in wiens stukken u in de provincies met succes optrad1 dat is het eenige wat ik er op weet4 --,dan rest mij niets anders dan afscheid te nemen6 --,inderdaad1 doch propos1 wat draagt u daar voor een vreemd soort das6 --,dat is een gloednieuwe1 die ik te ,montpellier gekocht heb1 vr ik op reis ging4 --,dacht ik het niet6 ,u moet die das zoo spoedig mogelijk afdoen1 daarmee zult u nergens hier slagen4 ,metn opent ,lebargy een kast1 haalt er een doos uit en na eenig zoeken toont hij den verbaasden acteur een felkleurige bonte das4 --,la cravate c'est l'homme1 le noeud c'est l'artiste6 ,aan mijn dassen dank ik een groot deel van mijn succes4 ,de keuze van een das is het criterium van den goeden smaak hier te ,parijs1 denk daar wl om4 ,hierop knoopt ,lebargy hem de das om1 trekt en plooit net zoo lang1 tot hij over zijn werk tevreden is en houdt hem tenslotte een spiegel voor4 ,de overgelukkige acteur weet niet hoe hij ,lebargy bedanken moet4 --,u bent me volstrekt geen dank schuldig1 onder confraters zijn we dat niet gewoon1 maar wel twaalf francs vijftig1 want dat is de prijs4 ,niettegenstaande onze vriend met zijn das van drie francs vijftig wel zoo ingenomen was1 dorst hij uit vrees ,lebargy te beleedigen niets tegen zeggen en betaalde gelaten voor een oude das het vierdubbele van wat hij te ,montpellier voor een gloednieuwe had moeten besteden4 99 99 99 99 99 ,als bewijs dat ,lebargy zijn waren aard niet verloochende1 dient volgende anecdote4 ,mijn secretaris ,simonot maakte in den winter van #ahif met ,lebargy en ,mlle ,dorziat een tourne door ,oostenrijk en ,roemeni4 ,ik zelf kon het gezelschap van ,mme ,duse niet in den steek laten1 zoodat de leiding geheel op ,simonet berustte4 ,telkens moest ik van hem hooren1 dat hij niet uitkwam en dat de kosten door hem beraamd niet toereikend waren4 ,wat was het geval4 ,elken avond na afloop der voorstelling riep ,lebargy mijn secretaris bij zich en noodigde hem dan uit plaats in zijn rijtuig te nemen1 doch zoodra het op betalen aankwam1 scheen hij niet voldoende bij zich te hebben en was ,simonot genoodzaakt met den koetsier af te rekenen4 ,ook gebeurde het vaak dat ,simonot vroegtijdig bij de kassa aanwezig moest zijn vr het openen van den schouwburg en geen tijd had te dineeren4 ,hij haalde zijn schade dan na afloop der voorstelling in en gewoonlijk vergezelde ,lebargy hem naar het restaurant4 ,met de noodige variaties speelden zich dan de volgende tooneeltjes af4 ,nadat de ober de spijskaart had gebracht en zijn boekje te voorschijn haalde om de plats te noteeren1 antwoordde ,lebargy geregeld3 --,ik houd meneer maar wat gezelschap1 want ik ben niet gewoon 's avonds laat zooveel te eten4 ,een omelet wordt opgebracht4 ,nauwelijks heeft ,simonot zijn mes er in gezet of ,lebargy roept den kelner4 --,zeg1 vriend1 breng me eens vlug een couvert4 --,wenscht meneer dan toch te soupeeren8 --,dank je1 doe echter wat ik je vraag4 ,zoodra hij zijn bord en servies ontvangen heeft4 --,je permitteert1 die omelet ziet er zoo smakelijk uit1 ik wil er wel een stukje van mee eten4 ,na de omelet komt de beurt aan de lamsctelet met gebakken aardappeltjes4 --,het is gek1 honger heb ik niet1 maar die ctelet ruikt zoo lekker4444 ,bij elk gerecht1 de zelfde geschiedenis4 ,zelfs van de kaas en de vruchten ligt weldra de helft op ,lebargy's bord4 ,zeg1 ,simonot1 nu we zoo heerlijk gegeten hebben1 kan je me wel een sigaar en een kop koffie offreeren4 ,ik heb je nu al zoo lang gezelschap gehouden6444 ,je weet1 zoodra ik een avond vrij ben1 inviteer ik je te dineeren4 ,dat dit diner lang op zich liet wachten1 behoeft na het bovenstaande wel geen betoog4 ,,een ,,nieuwe ,,onderneming ,,de ,,meulenhoff-,,editie ,,wil ,,een ,,goed ,,boek ,,in ,,een ,,goed ,,kleed ,,geven ,,voor ,,weinig ,,geld ,de boeken zijn alle in degelijke1 keurige cartonnage met gellustreerd omslag verkrijgbaar4 ,tegen zeer geringe prijsverhooging zijn de werken der ,,meulenhoff-,,editie ook verkrijgbaar in smaakvollen prachtband met goudsnede4 ,voor een zeer billijken prijs ontvangt men een goed boek1 goed van inhoud en goed van uiterlijk4 ,in de ,meulenhoff-,editie worden boeken opgenomen van onze eerste schrijvers op elk gebied4 ,onze boeken zijn niet ernstig en geleerd2 het zijn boeken voor ieder1 zij vormen een bibliotheek voor huiskamer en salon4 ,wij laten hier achter de titels volgen1 die reeds verschenen zijn4 ,,de ,,meulenhoff-,,editie ,no4 #a4 ,,de ,,politie-,,spion4 ,roman uit den tijd van de ,revolutie in ,rusland1 door ,maxim ,gorki f #j4ge 7,uitverkocht74 ,no4 #b4 ,,sarah ,,bernhardt4 ,gedenkschriften door haar zelf geschreven4--,jeugd4--,eerste ,tooneeljaren4 #b;e druk4 7#f;e-#aj;e duizendtal7 f #j4ge ,een zeer ter lezing aanbevolen prettig geschreven boek1 deze gedenkschriften zijn als de schrijfster zelf1 opgewekt1 dartel1 geestig1 vol leven en beweging4 ,j4 ,h4 ,rssing1 in het ,n4 v4 d4 ,dag4 ,no4 #c4 ,,het ,,huwelijk ,,van ,,eefke ,,bri,,st4 ,roman door ,th4 ,fontane4 #b;e druk f #j4ge ,effi ,briest is psychologisch stellig zijn beste roman4 ,het is het verhaal van een huwelijk tusschen een ouderen volkomen gerijpten man en een blutjunge vrouw4 ,elsevier's ,maandschrift4 ,no4 #d4 ,,napoleon4 ,opkomst en ,grootheid4 ,met vele illustratin1 door ,h4 ,p4 ,geerke4 #b;e druk4 7#f;e-#aj;e duizendtal74 f #j4ge ,een degelijk1 boeiend boek over ,napoleon1 keurig uitgegeven en rijk gellustreerd4 ,utr4 ,dagblad4 ,no4 #e4 ,,wallij4 ,de ,roman van een ,kelnerin1 door ,edw4 ,stilgebauer #b;e druk f #j4ge ,de auteur van ,gtz ,krafft geeft hier een eenvoudig en treffend verhaal1 onopgesmukt en daardoor overtuigend4 ,het banale geval is niet banaal of eenzijdig behandeld4 ,een mooi boek4 ,de ,avondpost4 ,no4 #f4 ,,de ,,fraaie ,,comedie4 ,een ,haagsch ,verhaal1 door ,henri van ,booven f #j4ge ,in dit boek vindt men een prachtige zelf-analyse en een leuke bespotting van burgerlijk ,den ,haag4 ,g4 v4 ,hulzen4 ,no4 #g4 ,,sarah ,,bernhardt4 ,gedenkschriften door haar zelf geschreven4--,na den oorlog4--,sarah ,bernhardt als ,ster f #j4ge ,heel interessant is dit boek4 ,men kan dankbaar zijn voor deze uitgaaf4 ,een boek dat er in zal gaan4 ,het ,vaderland4 ,no4 #h4 ,,liefde1 door ,bjrnstjerne ,bjrnson4 ,uit het ,noorsch door ,cl4 ,bienfait f #j4ge ,met vreugde hebben wij dit meesterwerk van den eeuwig-jeugdigen ,noor gelezen1 met een blij oog voor het vele zonnige1 het fijn typeerende1 echt dichterlijke en zacht harmonische in dit verhaal van prachtig en sterk uit ,noorschen bodem verrezen menschen4 ,de ,hofstad4 ,no4 #i4 ,,de ,,val ,,van ,,napoleon1 door ,a4 ,kielland en ,h4 ,p4 ,geerke4 ,gellustreerd f #j4ge ,een boeiende beschrijving1 met vele illustraties1 die zeker met genoegen gelezen zal worden4 ,algemeen ,handelsblad4 ,no4 #aj4 ,,als ,,het ,,ijzer ,,gesmeed ,,wordt4 ,roman door ,clara ,viebig f #j4ge ,deze roman is als een monumentaal gebouw1 dat door zijn grootsche eenheid imponeert en liefde opwekt tot het waarachtig schoone4 ,het is wel een zeer bizonder talent1 dat zulk een kunstwerk heeft gewrocht4 ,een bizonder mooi boek4 ,n4 ,arnh4 ,courant4 ,no4 #aa4 ,,richard ,,wagner4 ,zijn leven en werken1 door ,j4 ,hartog4 ,rijk gellustreerd f #j4ie ,een keurig uitgevoerd prachtwerk1 met rijken inhoud1 dat zich prettig laat lezen1 en velen--ook om den zeer lagen prijs--hoogst welkom zal zijn4 ,de schrijver geeft hier een zuiver1 onpartijdig oordeel4 ,een welverdiend succes zal het boek wachten4 ,c4 v4 d4 ,linden1 7in de ,muziekbode74 ,no4 #ab4 ,,kippeveer of ,het geschaakte ,meisje4 ,roman door ,cosinus1 #dae bladzijden4 ,deel ,i4 #e;e druk f #j4he ,no4 #ac4 ,,kippeveer of ,het geschaakte ,meisje4 ,roman door ,cosinus1 #dbj bladzijden4 ,deel ,,ii4 #e;e druk f #j4he ,deze beroemd geworden1 ,,allervermakelijkste roman zal ongetwijfeld in den nieuwen vorm weder vele lezers vinden4 ,aardige illustraties van ,raemaekers4 ,nieuws v4 d4 ,dag4 ,no4 #ad4 ,,galerij van beroemde ,fransche ,tooneelspelers4 ,hun intiem leven1 anecdotisch beschreven1 door ,j4 ,h4 van der ,hoeven1 met vele illustraties f #j4ge ,een kostelijke bundel1 luchtig geschreven kantteekeningen van meer of minder piquante gedenkschriften4 ,het is een keurige uitgaaf1 ook naar het uiterlijk4 ,f4 ,lapidoth in de ,nieuwe ,crt4 ,no4 #ae4 ,,monna ,,vanna1 door ,m4 ,maeterlink1 vertaling van ,frans ,mijnssen1 met #a portret4 #d;e druk f #j4fe ,de meesterlijke vertaling van ,frans ,mijnssen in een nieuw aantrekkelijk gewaad4 7,de bekende ,meulenhoff-,editie74 ,avondpost4 ,no4 #af4 ,,het ,,heksenlied1 door ,von ,wildenbruch1 op maat overgezet voor de muziek van ,max ,schillings door ,fr4 ,pauwels f #j4de ,een handige uitgaaf van het beroemde ,heksenlied in goede bewerking1 en in maat overgezet voor de muziek van ,max ,schillings4 ,utr4 ,dagblad4 ,no4 #ag4 ,,een ,,vrouwenbiecht4 ,oorspronkelijke roman door ,g4 van ,hulzen f #j4ge ,het goede in dit boek is de voortreffelijke psychische uitbeelding1 en vooral1 dat de overgave van deze vrouw zelfsprekend is geworden4 ,de ,groene ,amsterdammer4 ,no4 #ah4 ,,marie ,,antoinette4 ,jeugd4--,eerste jaren der ,revolutie1 door ,cl4 ,tschudi4 ,naar de oorspronkelijke ,noorsche uitgaaf door ,j4 ,clant van der ,mijll ,piepers4 ,met vele illustraties f #j4he ,een aanbevelenswaardig boek2 levendig is hier de geschiedenis van de ongelukkige koningin beschreven2 men leest het boek als een diep tragische roman4 ,opr4 ,haarl4 ,courant4 ,no4 #ai4 ,,drie ,,spelen ,,van ,,recht4 ,de jonggehuwden2 ,een handschoen2 ,leonarda door ,bjrnstjerne ,bjrnson4 f #j4he ,de bekende1 in korten tijd populair geworden ,meulenhoff-,editie1 brengt een verdienstelijke uitgaaf van ,bjrnson's dramatische werken waarin de gelijkheid van man en vrouw behandeld wordt wat betreft het peil van zedelijkheid1 recht en maatschappelijk optreden4 ,alg4 ,bibl4 ,no4 #bj4 ,,marie ,,antoinette ,,en ,,de ,,revolutie1 door ,cl4 ,tschudi4 ,naar de oorspronkelijke ,noorsche uitgaaf door ,j4 ,clant van der ,mijll ,piepers4 ,met vele illustraties4 #dfi bladz4 f #j4ie ,dit boek toont ons het leven van de arme ,koningin op haar lijdenspad naar het treurige einde4 ,de schokkende gebeurtenissen der ,fransche ,revolutie met al haar verschrikkingen ziet men hier levendig1 en getrouw aan de historische feiten1 wedergegeven4 ,het geheel is in onderhoudenden1 boeienden trant verteld4 ,no4 #ba4 ,,halfbloed4 ,een huwelijk in de tropen4 ,roman door ,a4 ,perrin4 ,vertaald door ,d4 ,jacobson f #j4ge ,een goed doorgewerkte roman2 de strijd tusschen liefde en bijgeloof van de indische vrouw is goed weergegeven4 ,no4 #bb4 ,,na ,,het ,,derde ,,kind4 ,roman door ,h4 von ,mhlau1 vertaald door ,anna van ,gogh-,kaulbach f #j4ge ,was het derde kind gewenscht8 ,mag men deze vraag zelfs opwerpen8 ,ziedaar een stukje sociale questie waarover deze roman handelt1 en die in den tegenwoordigen tijd aller belangstelling zal wekken4 ,no4 #bc4 ,,verloving ,,en ,,huwelijk ,,in ,,vroeger ,,tijden1 door ,prof4 dr4 ,l4 ,knappert4 ,rijk gellustreerd f #j4ie ,een historisch overzicht met vele bizonderheden over hoe men elkaar vroeger vond en kreeg4 ,interessant gellustreerd4 ,no4 #bd4 ,,de ,,oorlog4 ,gellustreerde ,geschiedenis van den ,wereldoorlog1 door ,h4 ,p4 ,geerke en ,g4 ,a4 ,brands4 ,deel ,i4 ,rijk gellustreerd f #j4ie ,een interessant boek1 dat met zijn vele illustraties en documenten een blijvende herinnering aan dezen oorlog vormt4 ,een en ander geeft aan het boekje een eigenaardig cachet4 ,de heer ,meulenhoff heeft voor een fraaie uitvoering gezorgd4 't ,is eigenlijk onnoodig dit te zeggen4 ,men kent zijn ,editie's4 ,prov4 ,overijss4 en ,zwoll4 ,courant4 ,no4 #be4 ,,opgang4 ,de ,roman van een vrouwenleven4 ,oorspronkelijke roman door ,anna van ,gogh ,kaulbach f #j4ie ,in extra fraaien band f #a4bj ,opgang is de roman van een slachtoffer der tweedracht in een huwelijk4 ,het is de ellende1 door dit laatste veroorzaakt1 die ,anna van ,gogh-,kaulbach ons duidelijk voor oogen wil stellen1 en ze slaagt daarin volkomen4 ,de ,haagsche ,vrouwenkronik4 ,no4 #bf4 ,,de ,,wapens ,n,,er4 ,roman van ,bertha v4 ,suttner4 ,deel ,i f #j4he ,hoe goed heeft deze vrouw opgemerkt1 wat heeft zij van veel1 dat ons nog altijd met wilde verbazing vervult1 de alledaagsche1 onschuldig schijnende oorzaken aangetoond4 ,de ,telegraaf4 ,no4 #bg4 ,,de ,,wapens ,n,,er4 ,roman van ,bertha v4 ,suttner4 ,deel ,,ii f #j4he ,dit boek1 dat den oorlog van #ahff en #ahgj schildert1 herleeft thans4 ,heele citaten waren aan te halen1 woordelijk op de toestanden van thans toepasselijk4 ,utrechtsch ,prov4 ,sted4 ,dagblad4 ,de bekende letterkundige ,peter ,rosegger zegt van dit boek3 ,toen ik gedurende een mooien stemmingsvollen herfstdag in de boschrijke streken van ,kriegslach vertoefde1 las ik ,de ,wapens neer6 van ,bertha von ,suttner4 ,ik las het boek in twee dagen uit1 en die twee dagen blijven steeds een gebeurtenis in mijn leven4 ,toen ik het boek beindigd had1 had ik slechts n wensch1 namelijk dat het boek in alle talen vertaald1 en in alle bibliotheken opgenomen zou worden4 ,evenals er vereenigingen bestaan voor de verspreiding van den bijbel1 zoo moesten er ook vereenigingen bestaan voor de verspreiding van dit boek4 ,het is een merkwaardig1 een goed boek1 dat door iedereen gelezen moet worden4 ,,wat ,,onze ,,letterkundigen ,,van ,,de ,,meulenhoff-,,editie ,,zeggen4 ,,is4 ,,querido zegt van de ,meulenhoff-,editie3 ,een alleraardigste uitgaaf1 keurig gedrukt in prettig formaat1 die heel wat goeds en interessants brengt4 ,j4 ,,reddingius zegt3 ,goed en voortreffelijk1 een nieuwe onderneming die aller steun verdient4 ,j4 ,h4 ,r,,ssing zegt3 ,een aardige1 prettige uitgaaf1 goede boeken1 goed gedrukt op goed papier4 ,g4 ,,van ,,hulzen zegt3 ,hoe voortrffelijk zijn al deze goedkoope ,meulenhoff-deeltjes naar inhoud en uiterlijk en hoe aardig staan ze in de kamer1 met die effen gegreinde roode bandjes1 goud gedrukt3 ik ben er waarlijk zeer mee ingenomen4 ,,ina ,,boudier-,,bakker zegt3 ,een mooie1 sympathieke uitgaaf4 ,,henri ,,van ,,booven zegt3 ,aardige deeltjes1 prettig formaat en uitstekend uitgegeven4 ,,anna ,,van ,,gogh-,,kaulbach zegt3 ,een mooie onderneming1 het uiterlijk is keurig2 met genoegen nam ik kennis van de reeds verschenen deelen4