----------------------------------------
---------------------------             
,uwagi d wydania elektronicznego        
,w tekcie za*[ano oryg9aln ortografi i  
int]punkcj1 nawet      w przypadka*1 gdy
 rniy si "o od wspczenie ob[izujcy*4    
,poprawiono j$nak kilka bdw1 ktre       
wyglday na omyki            druk>skie4  
,pena li/a poprawek znajduje si na kocu 
pliku4                                  
----------------------------------------
---------------------------             
,o ,,odkrycia* ,i ,,wynalazka*4         
,,odczyt ,,popul>ny                     
,,wyp[i$ziany                  dnia #bc 
m>ca #ahgc r4                           
,,przez                 ,,aleks&ra      
,g,,owackiego4           99       99    
99       99       99                ,c5a
 kop4 #e 7#aj groszy74                  
,,w>szawa4                              
#ahgc4           99       99       99   
99       99     4    #ba  #ahgc 4       
99       99       99       99       99  
,w ,druk>ni ,f4 ,krokoszyskij1          

,krak[skie ,prz$miecie ,nr4 #dj4        
,o ,,odkrycia* ,i ,,wynalazka*4      ,w 
n9iejszj pogadance za/an[imy si nad     
odkryciami i wynalazkami4    ,aby uatwi 
zrozumi5ie wykadu1 rozdziel g na trzy   
krtkie  czci3 w pi]wszj p[iem czem s    
odkrycia i wynalazki i jakie maj  "o dla
 ludzi znacz5ie2 w drugij objani w jaki 
-- to mnij wicj  sposb p[/aj wynalazki i
 odkrycia2 w trzecij wreszcie czci      
za/an[i si nad tem1 comy robi p[9ni aby 
przyj udzia  w oglnym nauk[ym i         
przemysowym ru*u ucywiliz[any* ludw4    
,zacznijmy od okrel5ia co znaczy        
odkrycie1 a co wynalazek4    ,odkryciem 
nazywa si poznanie jakiej rzeczy1 ktra  
i/niaa  i i/nieje w naturze1 a ktrj     
ludzie poprz$nio nie znali4 ,i tak4     
,prz$ #djj laty i dawnij ludzie sdzili1 
e na ziemi znajduje si  tylko trzy czci 
wiata1 to je/3 ,europa1 ,azja i ,afryka2
 dopi]o  w roku #adib ,krzyszt( ,kolumb 
g5ueczyk wypynwszy z ,europy na  ocean  
,atlantycki i jadc cigle na za*d1 po    
kilkodziesiciodni[j  podry dot> d czci  

wiata1 ktrj dotd europejczycy nie       
znali4 ,na tym n[ym ldzie znalaz on     
ludzi koloru mi$zianego  *odzcy* nago1  
znalaz inne rol9y i inne zwi]zta ni  w  
,europie1 sowem odkry n[ cz wiata1 ktr  
pniejsi  nazwali ,am]yk4 ,mwimy1 e      
,kolumb odkry ,am]yk dla tego1  e       
,am]yka oddawna ju i/niaa na ziemi4     
,wynalazkiem nazywa si zrobi5ie takij   
rzeczy1 ktrj dotd nie  byo i ktrj natura
 sama zrobi nie moe4 ,i tak3 ,prz$ #ejj 
laty  i dawnij nie znano w ,europie     
pro*u i dopi]o okoo #acgi roku ,b]told  
,szw>c zakonnik fryburgski miszajc      
saletr1 si>k i wgiel  przekona si1 e z  
ty* mat]jaw zrobi mona mas wybu*[4      
,poniewa pro* w naturze sam si nie      
tworzy i dopi]o przez czowieka  musi by 
zrobiony1 mwimy przeto1 e ,szw>c pro*   
wynalaz4  ,podobnie1 prz$ #ej laty1 nie 
znano jeszcze lokomotyw1 nieumiano i*   
bud[a1 dopi]o w roku #ahbh ,/eph5son    
9yni] angielski zbud[a  pi]wsz lokomotyw
 i w ru* j puci4 ,mwimy wic1 e ,/eph5son
  wynalaz lokomotyw1 bo ma*9a ta        

poprz$nio nie i/niaa1 bo sama  wrd      
natury p[/a nie moga i tylko mg j zrobi 
czowiek4    ,pamitajmy wic1 e jeeli     
a/ronom za pomoc jakiej wybornj  lunety 
do/rzee na niebie nieznane dotd wiateko1
 wwczas naley  p[i$zie e czowiek t5     
zrobi odkrycie4    ,tak samo m>yn>z     
zrobi odkrycie jeeli pywajc po morzu1   
zobaczy  jak nieznan nikomu wysp4       
,tak samo p[iemy1 e naturali/a zrobi    
odkrycie1 jeeli znalaz  nieznan dotd    
rol91 zwi]z lub kamie4    ,lecz jeeli kt
 wybuduje niwi>k1 zeg>1 ma*9 d szycia1  
--  jeeli z wgli otrzyma f>by1 jeeli    
zrobi /al rn od tj ktra  je/ dzisiaj1 --
 wwczas czowiek taki robi wynalazek1 to 
je/ robi  rzecz prz$tem nieznan1 ktrj   
sama natura zrobiby i za*[a nie  moga4  
,hi/orja1 czyli nauka o tem co si w     
dawny* czasa* dziao pomidzy  ludmi1 uczy
 nas1 e odkrycia i wynalazki nie odrazu 
p[/ay1 ale e  pojawiay si "o /opni[o4   
,prz$ #dj laty nieznano telegrafw       
elektryczny*1 prz$ #ej nie byo          
lokomotyw1 prz$ #gj laty nie znano      

/atkw p>[y*1 prz$ #ajj laty nie jadali  
ludzie k>t(li1 prz$ #aaj  nie uywali    
ma*9 d przdz5ia1 prz$ #bjj laty nie     
znano zeg>w  spryn[y*1 prz$ #djj laty   
nie znano ,am]yki1 prz$ #dej nie umiano 
druk[a ksiek1 prz$ #fjj laty nie umiano 
wyrabia wiec1 prz$ #abjj  laty nie      
umiano prz nici2 jeszcze dawnij nieznano
 szka1 elaza1  cegy i t4 d4 ,ludzie1    
yjcy prz$ kilkoma tysicami lat w        
,europie1  nie umieli bud[a domw lecz   
mieszkali w jask9ia*1 nie umieli        
uprawia rol9 tkacki* i zboowy* i dla    
tego ywili si prawie  wycznie misem1 a  
odziewali skrami4 ,bro i* bya kami5na1  
mieli  piki z wyszcz]biony* koci4 ,dzi  
poj nawet nie moemy i*  ni$o/atku i     
trudnoci z jakiemi na kadym kroku walczy
 musieli3  bez przesady p[i$zie mona1 e 
kady z nas atwij przepiuje  sztab /al[1 
ni oni kawaek drewna1 e najndzniejszy   
czowiek  lepij si ma i je/ szczliwszy1  
ni podwczas byli ksita  i naczelnicy    
ludu4    ,jeeli na odwrt od owy* odlegy*
 czasw posuwa si bdziemy ku  epoce      

obecnj1 przekonamy si1 e w kadym /uleciu
 p[ikszaa si  liczba odkry i wynalazkw1 
poprawia si byt ludzi1 rozsz]zay si  i* 
wiadomoci4 ,to /opni[e doskonal5ie si   
spoecze/w  ucywiliz[any*1 t5 cigy       
przyro/ wiadomoci o prz$miota*          
i/niejcy* w naturze1 to cige p[ikszanie 
si iloci n>zdzi  i mat]jaw uyteczny*1   
nazywa si po/pem1 albo rozwojem         
cywilizacji4    ,z kolei moemy przy/pi d
 poznania korzyci jakie ludzko odnosi  z
 odkry i wynalazkw4 ,korzyci te s       
nieobliczone i ja te nie mam  zami>u i* 
wylicza1 ale *c tylko na niektre z      
pomidzy ni*  zwrci uwag4    ,odkrycia i 
wynalazki wpywaj na polepsz5ie dobrobytu
 i pozwalaj  ludziom rozmnaa si bez     
obawy godu i ndzy jakie pan[ay  dawnij4 
,odkrycie np4 ,am]yki i ,au/ralji oddao 
w rce ludzkoci  przeszo #ijj tysicy mil 
kwadrat[y* gruntu b>dzo urodzajnego  i  
bogatego1 miejsca wic na mieszkanie     
nieprdko zabraknie4 ,miljony  ju rodz9  
prz5iosy si z ,europy d n[o-odkryty*    
czci wiata  i dorobiy si tam ogromny*   

majtkw4 ,prcz tego z ,am]yki po*odz     
k>t(le1 ktre ju ni]az ocaliy ,europ od  
godu2 z drugij za  /rony rok rocznie    
przywo ztamtd mn/wo zboa1 baweny1 weny1 
drzew koszt[ny*1 a tym sposobem do/>czaj
 nam n[y* rodkw d  ycia4 ,lecz nie tylko
 wielkie odkrycia wpywaj na dobrobyt1   
owszem  i o mniejszy* to samo p[i$zie   
mona4    ,jaki czas cuki] wyrabiano     
tylko z trzc9y cukr[j1 ktra ronie  w    
kraja* gorcy*1 -- dla tego cuki] by     
b>dzo drogi2 gdy j$nak  odkryto cuki] w 
buraka* i wynaleziono sposb otrzymywania
 g na tj  drodze1 produkt t5 znakomicie 
/ania i dzi je/ dla wszy/ki*  przy/pny4 
,podobnie /aniaa wdka1 ktr dawnij       
wyrabiano  z yta1 a dzi z k>t(li4       
,wynalazki potguj nasze siy3 dzi1 przy  
pomocy mynw p>[y*1  j$5 czowiek robi    
wicj mki1 ni #aej ludzi prz$ wiekiem4   
,j$5  czowiek wicj baweny przdzie na    
maszynie1 ni #djj przdek4  ,ma*9a d     
wizania sieci rybacki* za/puje prac #cg 
ludzi2 na  ma*9ie d robi5ia szpilek1 j$5
 czowiek moe wyrobi #agj szpilek  na    

m9ut4 ,na okrcie woj5nym pi]wszj klassy 
ma*9y p>[e  za/puj prac #cjj tysicy     
ludzi1 to je/ #ajj razy wikszj liczby   
osb1 ni i* okrt pomieci moe4 ,mot p>[y w
 fabryka* ,kruppa  odkuwa sztuki elaza1 
wace po #djj c5tn>w1 podczas gdy zwyky  
k[al z kilkoma pomocnikami z trudnoci   
odku moe sztuk p>  c5tn>w wac4          
,wynalazki potguj nasz zrczno1 poprawiaj
 kalectwa3 my dzi  moemy wos ludzki     
podzieli na kilkadziesit jeeli nie na   
#ajj  czci na grubo2 moemy zmi]zy grubo 
nitki pajczej2 moemy  oc5i wag          
#a_/hjj1jjj czci funta2 moemy walc[a    
zoto na tak  ci5kie li/ki1 e i* #acj    
tysicy wy*odzi na grubo j$nego cala4    
,co za d poprawiania uomnoci i kalectw  
ciaa ludzkiego1 to wszyscy  wiemy1 e    
wprawiaj si sztuczne zby2 przyp9aj si   
sztuczne rce1  ktremi pisa i mal[a moemy
 i t4 d4    ,wynalazki i odkrycia potguj
 nasze zmysy3 za pomoc rury  aku/ycznj  
moemy rozmawia po ci*u z osob o p>set   
krokw  odleg4 ,nasze lunety i teleskopy 
pozwalaj nam widzie gwiazdy tak  odlege1

 e wiato1 ktre ubiega #db1jjj mil na    
sekund1 prze*odzi  od ni* d nas wcigu   
kilku miljonw lat4 ,nasze mikroskopy tak
  wzmacniaj si wzroku1 e przy pomocy i* 
moemy widzie zwi]ztka  ktry* miljony    
wygodnie yj w kropelce wody4 ,nadto u   
ty* zwi]ztek  widzie moemy organa suce  
im d pywania1 tudzie odek  na/rzpiony   
woskami1 ktre si nieu/annie poruszaj6444
    ,wynalazki i odkrycia potguj siy    
naszego umysu3 wynalezi5ie np4  wyszy*  
czci matematyki1 pozwala nam w cigu     
kilkuna/u m9ut  rozwizywa takie         
przykady1 ktry* za pomoc zwykego ra*unku
 nie  rozwizalibymy za kilkanacie lat1 a
 nawet zupenie nie moglibymy  rozwiza4  
,aby za da janiejsze pojcie o potdze    
dzisiejszj  matematyki1 zacytuj przykad4
    ,d roku #ahdf a/ronom[ie oprcz ziemi
 znali tylko #f planet2 w tym  za roku  
matematycy3 ,lev]ri] francuz i ,adams   
anglik wyliczyli1 e  musi by jeszcze    
j$na planeta1 odlega wicj ni na #fjj    
milijonw  mil od soca1 #ajj razy wiksza 
od ziemi1 obiegajca soce w cigu  #afd   

lat1 ktr to planet1 w oznaczonym dniu i 
we wskazanem miejscu  nieba1 za pomoc   
b>dzo silny* n>zdzi widzie bdzie mona4  
,rzeczywicie tak si /ao1 a tym sposobem 
za pomoc ra*unku odkryto  planet1 ktrj  
prz$tem ad5 czowiek niewidzia6          
,wynalazki oszczdzaj nam czas i pi5idze3
 ksiki prz$  wynalezi5iem druku koszt[ay
 tyle zoty* a nawet tyle rubli1 ile  dzi
 kosztuj groszy4 ,/atkiem p>[ym z       
,europy d ,am]yki zaje*a  dzi mona w    
cigu dziesiciu dni1 podczas gdy dawnij  
potrzeba byo  na to kilku miesicy4 ,w   
naszy* czasa* podr d ,p>ya kosztuje     
mnij i koczy si prdzj1 ni dawnij podr z 
,w>szawy d  ,cz/o*[y4 ,dawnij za w5eckie
 lu/ro dawano dobra1 dzi takie same     
lu/ro mona mie za kilkadziesit rubli4   
,nie skoczybym1 gdyby mi przyszo wylicza
 tylko wybitniejsze  i uyteczniejsze    
wynalazki i odkrycia jakie porobia      
*emja1 fizyka1  te*nologja1 m$ycyna1    
sowem1 kada ga wi$zy ludzkij4 ,dodam tu 
tylko1 e razem z p[iksz5iem si odkry i  
wynalazkw1  z polepsz5iem si w>unkw bytu

 i ludzie /aj si moralnie lepszymi4     
,nie wi]zmy poetom za*walajcym dobre    
dawne czasy4 ,ze to byy czasy1  ki$y nie
 w/ydzono si pali i tortur[a ludzi1     
mord[a w czasie  wojny bezbronny*       
nieprzyjacio1 kobiety i dzieci4 ,ze to  
byy czasy1  ki$y magnat mg zabija       
bezk>nie *opw1 ki$y b>on[ie  i hrabi[ie 
z cz]$ swoi* sug1 bawili si rozbojami i 
kradzie na  publiczny* droga*6 ,ze to   
wreszcie byy czasy1 ki$y gd i mor[e     
p[ietrze w cigu j$nego roku zmiatay     
miljony ludzi6444    ,tak t$y           
przekonalimy si1 e w dzieja* ludzkoci   
objawia si  pewi5 ru* ku lepszemu1 niby 
jaki olbrzymi prd odkry  i wynalazkw1   
ktry z kadym wiekiem nabywa wikszj siy1 
potguje  dobrobyt i dziaalno kadego     
na/pnego pokol5ia i cay prawie  rodzaj  
ludzki robi /opni[o coraz doskonalszym4 
,t5 prd odkry  i wynalazkw1 najlepij    
uwydatnia si midzy ludami rasy biaj     
zamieszkujcemi ,europ i ,am]yk2 "o te   
przoduj cywilizacji  i pocigaj za sob   
ludzi rasy tj i ludzi rasy cz>nj4 ,na   

nieszczcie j$nak nie o wszy/ki* luda*   
p[i$zie mona1 e si  doskonal2 owszem s i
 takie ktre raczj m>niej4    ,w ,am]yce 
a b>dzij jeszcze w ,au/ralji1 yj        
plemiona tak ubogie1  e mieszkaj w      
nora*1 *odz nago i j$z nawet zde*e i    
gnijce  ryby i zwi]zta4 ,s plemiona tak 
dzikie1 e poeraj nietylko swoi*         
nieprzyjacio1 ale nawet wasne dzieci4   
,ludzie ci s tak ogranicz5i1  e jzyk i* 
posiada zal$wie kilkaset wyrazw1 e wicj 
ni d /u  doliczy nie mog1 e wreszcie    
zupenie nie zdaj si by zdolni d         
przyjcia europejskij cywilizacji4       
,smutna te je/ dola ty*  ni$ony* i      
nieszczliwy* ludw4    ,w dniu w ktrym   
ujrzeli pi]wszy szt&> europejski na     
swoi*  wybrzea*1 rozpocza si i* zagada4 
,od *wili zetknicia si  z ludami        
ucywiliz[anemi /racili wolno1 lub zo/ali
 wyp>ci w gb  swoi* wysp1 w najdziksze  
okolice kraju4    ,liczba ty* dziki*    
zmniejsza si corocznie w prz]aajcy      
sposb1  wkrtce znikn oni z ziemi ktrj   
uprawia nie umieli1 i dzi1 bez  przesady

 p[i$zie mona1 e ju nawet godz9y i*     
i/ni5ia s  policzone4    ,/reszczajc to 
com wyoy doty*czas1 wypada3 e naprzd    
odkrycia  i wynalazki zabezpieczaj ycie 
spoecze/w1 p[ikszaj i* wygody1  potguj  
zrczno1 siy fizyczne1 zmysy i rozum     
j$no/ek1  oszczdzaj czas i pi5idze4     
,d[i$zielimy si p[tre1 e liczba         
wynalazkw w kadym wieku a jak obecnie to
 nawet w kadym roku1  p[iksza si w      
zadziwiajcy sposb1 przez co ludy        
ucywiliz[ane1  doskonal si nadzwyczaj   
szybko4 ,potrzecie wreszcie1            
przekonalimy  si1 e ludy dzikie1        
niezdolne d przyjcia cywilizacji1       
niezdolne d  zrozumi5ia i korzy/ania z  
odkry i wynalazkw1 g9 i u/puj  miejsca  
plemionom ucywiliz[anym4    ,dziwne     
uczucie og>nia nas1 skoro myl           
przebiegamy olbrzymie obsz>y  dzisiejszj
 wi$zy ludzkij4 ,znamy cz wsze*wiata w  
ktrj  mieci si #bgj miljonw soc1 znamy  
ziemi a na nij kilka ldw  wielki*1      
tysice wysp1 ogromne obsz>y mrz i       
oceanw1 mn/wo gr1  rzek1 jezior1 kopal1 

lasw1 pu/y1 -- a znamy nie tylko i*     
pooenie1 ale take i wymi>y1 bogactwa    
jakie mieszcz w sobie1 ce*y             
*>akt]y/yczne ktremi j$ne od drugi* rni 
si4 ,znamy  dziesitki tysicy rol9 i     
zwi]zt1 i* po/a zewntrzn1 i*  bud[      
wewntrzn1 i* sposb ycia1 wreszcie uytki 
jakie nam  (i>[a mog4 ,znamy mn/wo      
kami5i1 pynw i gazw1 nie tylko  z       
koloru1 zapa*u i inny* ce* p[i]z*[ny*1  
ale nadto znamy  mat]jay z ktry* "o s   
zbud[ane1 znamy uytki jakie z ni* moemy 
wycign i t4 d4 ,i jakkolwiek wiemy1 e   
cay t5 ogrom wi$zy nie  je/ jeszcze     
zupen znajomoci ycia i wiata1 jakkolwiek
 je/emy  przekonani1 e ludzie za        
dziesitki tysicy lat jeszcze bd musieli 
bada natur i robi odkrycia1 w kadym     
razie j$nak musimy przyzna1  e cao tj   
wi$zy o wiele prze*odzi siy poj$ynczego 
umysu4  ,/anwszy na tym punkcie ze      
zdziwi5iem zapytujemy3 jakim to sposobem
  nagromadziy si te wiadomoci8 i z trwog
 mylimy3 czy te nasi  na/pcy potrafi co 
doy ze swj /rony d tego niezmi]nego     

sk>bca i jakim to zrobi sposobem844     
,niemnij imponujc cyfr prz$/awiaj nam   
wynalazki2 owe ma*9y  ktry* co rok kilka
 przybywa1 te n[e mat]jay1 ktre zjawiaj 
si  w naszy* ocza*1 up[sze*niaj si tak  
szybko i tak wielkie oddaj  uugi4 ,d tu 
wspomnie jako przykady ma*93 telegrafy1 
maszyny  p>[e1 maszyny d szycia1 a z    
mat]jaw3 gaz owietlajcy1 kauczuk1  naft 
i t4 d4 ,kt z nas patrzc na jak ma*9 nie
 podziwia  dokadnoci jj ru*w1 mn/wa k1  
kek1 drkw i inny*  skad[y* czci8 kto nie
 zapyta3 jaki te to g5iusz dobry        
podszepn czowiek[i myl zbud[ania tj     
dziwnj rzeczy8 i czy t5  g5iusz bdzie   
rwnie askaw na naszy* na/pcw8    ,takie 
pytania od najdawniejszy* czasw zadawa  
sobie czowiek i d  dziwny* ni]az do*odzi
 wnioskw4 ,/>oytni np4 utrzymywali e    
bog9i ,c]es nauczya ludzi gospod>/wa1 e 
jaki bohat]1 pboek  ,prometeusz1 wykrad 
ogie z nieba i na ziemi g spr[adzi4     
,dzisiejsi ludzie nie wi]z ju w to1 aby 
bok[ie uczyli ziemian  uyteczny*        
wynalazkw2 wi$z o tem1 e czowiek wynalaz

 ogie1  czowiek wynalaz upraw ziemi1    
podobnie jak i czowiek wynalaz  telegraf
 i lokomotyw4 ,z tem wszy/kiem i my nie 
je/emy wolni od  bdw1 sdzimy b[iem1 e   
umys wynalazcy je/ odmi5ny od umysw     
zwyky*1 e tak zwany g5iusz je/ si rn od 
zwykego rozumu  i wysz od niego4 ,sdzimy
 wreszcie1 e odkrycia i wynalazki s     
jakiemi nadzwykemi wypadkami1 rnemi od  
zd>ze napotykany*  w yciu codzi5nem i   
gono twi]dzimy1 e odkrycia i wynalazki  
wymykaj si wszelkim prawidom rozumu4    
,nie ma dotd nauki o sposoba* robi5ia   
odkry i wynalazkw i og  ludzi1 a nawet  
wielu uczony* sdzi e jj nigdy nie bdzie4
 ,je/ to  bd4 ,nauka o robi5iu odkry i  
wynalazkw bdzie ki$y i odda  uugi2 nie  
p[/anie ona odrazu1 lecz najprzd zjawi  
si jj z>ysy  oglne1 ktre na/pni badacze 
poprawi i uzupeni1 a jeszcze  pniejsi   
za/osuj d poj$ynczy* gazi wi$zy4 ,jak   
wyglda szkic  takij nauki z>az to       
zobaczymy4    ,prz$ewszy/kiem           
wyrzeknijmy si nadziei uysz5ia o czem   
nadnaturalnem2 wynalazki b[iem i        

odkrycia s to zjawiska naturalne  i jako
 takie ulegaj pewnym prawom4 ,praw ty*1 
jeeli si nie myl1  je/ trzy3 prawo      
/opni[oci1 zalenoci i komb9acji4    #a4 
,prawo /opni[oci4 adne odkrycie i ad5   
wynalazek nie  p[/aje odrazu doskonaym1 
ale doskonali si /opni[o2 z drugij  zn[u
 /rony ad5 wynalazek lub odkrycie nie   
je/ dzieem j$nego  czowieka ale wielu   
ludzi1 z ktry* kady dodaje jak cz/eczk  
od siebie4 ,aby d[ie prawa /opni[oci    
zwamy1 e np4 najprzd  odkryto ,am]yk1   
pnij w tj ,am]yce odkryto gry1 lasy1    
rzeki1  jeziora2 na/pnie w ty* lasa*    
poodkrywano poj$yncze drzewa1  pnij     
poznano rozmaite uytki ty* drzew4       
,najprzd odkryto  k>t(le1 pnij poznano e
 s dobr pasz dla byda1 pnij  d[i$ziano  
si1 e k>t(le mog suy na pok>m dla ludzi1
  potem z k>t(li zaczto robi wdk4    ,co
 d wynalazkw1 za/anwmy si np4 nad       
/opni[oci w rozwoju  /oka4 ,najprzd     
ludzie przekonali si1 e lepij si$zie na 
pniu  lub kami5iu ni na ziemi1 -- potem1
 zauwaywszy1 e kamie i pie s  za cikie d

 prz5osz5ia1 zbud[ali /oek zoony z j$nj 
deski  i kilku nek4 ,na/pnie /ok[i temu 
dodali porcz tyln i zrobili  krzeso1    
krzesu dodali porcze boczne i zrobili   
fotel4 ,potem dopi]o  zaczli mal[a i    
wyciea fotele i krzesa i t4 d4    #b4   
,prawo zalenoci4 ,kady wynalazek lub    
odkrycie zjawia si o tyle  o ile i/niej 
i znane s pewne dawniejsze odkrycia i   
wynalazki4 ,nie  odkrytoby ,am]yki gdyby
 nie znano okrtw i busoli1 nie          
zbud[anoby  lokomotywy gdyby nie znano  
elaza1 wody1 wgla1 gdyby nie znano k1   
drgw1 kotw i t4 d4 ,jeeli k>t(le rosy   
tylko w ,am]yce1 nie  mona byo odkry    
pi]wj k>t(li ni ,am]yk2 jeeli cz>ny  abd
 mieszka tylko w ,au/ralji1 nie mona byo
 wprzd zobaczy  cz>nego abdzia ni       
,au/ralj4 ,jeeli pi]ci5ie ,saturna      
widzie  mona przez lunety3 trzeba byo   
wprzd wynale lunet nim si  pi]ci5ie     
zobaczyo4 ,widzimy wic1 e kady wynalazek
 lub odkrycie1  zaley od pewny* odkry i 
wynalazkw1 ktre wczenij od tamtego      
i/nie i znane by musz4    #c4 ,prawo    

komb9acji4 ,kade n[e odkrycie albo      
wynalazek je/  komb9acj dawniejszy*     
odkry i wynalazkw1 albo te opi]a si na  
ni*4 ,gdy poznaj jaki n[y m9]a wt$y     
ogldam g1 w*am1  kosztuj1 czyli komb9uj 
t5 m9]a z memi zmysami4 ,potem wa g1    
ogrzewam czyli komb9uj t5 m9]a z wag i  
ogniem4 ,potem kad g  d wody1 d kwasu   
si>czanego i t4 d4 sowem komb9uj t5 m9]a
 ze  wszy/kiem co mam pod rk i tym      
sposobem poznaj coraz n[e  wasnoci4 ,co 
si za tyczy wynalazkw1 kt nie wie1 e    
zeg> je/  komb9acj kek1 spryn1 skazwek1 
dzwonkw i t4 d4 ,kto nie wie1  e pro*   
je/ komb9acj si>ki1 saletry i wgla8     
,z ty* trze* praw1 przejawiajcy* si w   
odkrycia* i wynalazka*1  wycign moemy   
wane wnioski4 ,i tak4 ,z prawa /opni[oci
 wypada3    a7 ,poniewa kade odkrycie i 
wynalazek musi si doskonali1 nie        
zakadajmy sobie wycznj *luby na tem1    
abymy co zupenie  n[ego odkryli lub     
wynaleli1 ale />ajmy si i o to take1 aby
  ju znane i i/niejce rzeczy poprawia   
lub dokadnij poznawa4  ,nie tylko t5    

naturali/a ma zasug1 ktry po odlegy*    
jedzi  kra9a*1 aby tam jakie nieznane   
dotd zwi]z lub rol9 odkry1  ale i t51   
ktry na miejscu bada blij sposb ycia    
dawnij ju  znany* i/ot4 ,nie wysilajmy  
si koniecznie na to1 aby wybud[a zeg>   
lub inn ma*91 jakij wiat niewidzia1 ale 
/>ajmy si take o  poprawi5ie ty* ma*9   
jakie s obecnie1 aby tym sposobem zrobi 
je  taszemi1 trwalszemi1 mnij           
skomplik[anemi i t4 d4    b7 ,to samo   
prawo /opni[oci1 wskazuje nam konieczn  
potrzeb  fa*[ego uksztac5ia4 ,kt b[iem  
udoskonali zeg>ek1 jeeli nie  zeg>mi/rz 
dobrze i wsze*/ronnie znajcy swj        
prz$miot8 ,kto  odkryje n[e ce*y jakiego
 zwi]zcia1 jeeli nie naturali/a8    ,z  
prawa zalenoci wypywaj na/pujce wnioski3
    a7 ,nie naley lekceway adnego       
wynalazku lub odkrycia1 *ociaby  ono na 
pozr nie miao w>toci1 dla tego e pnij   
drobiazg t5  b>dzo przyda si moe4 ,nie  
ma zdaje si pro/szego wynalazku nad     
igy1 a przecie od i/ni5ia tj igy zaley  
ubranie milionw ludzi1  ycie miljonw    

szwaczek4 ,nawet pikna dzisiejsza ma*9a 
d szycia nie  i/niaaby1 gdyby prz$      
wiekami nie wynaleziono igy4    b7      
,prawo zalenoci uczy nas1 e to co nie   
daje si zrobi dzi1  moe by zrobione     
pnij4 ,ludzie wiele rozmylaj nad        
zbud[aniem  ma*9y d latania1 ktra mogaby
 unosi wiele osb i pakunkw4  ,ot1 midzy 
innemi1 wynalezi5ie takij ma*9y zaley od
  wynalezi5ia mat]jau1 ktryby by tak1   
dajmy na to1 lekki jak  papi]1 a tak    
wytrzymay i za*[ujcy si wzgldem ognia1  
jak np4  /al4    ,przejdmy wreszcie d   
wnioskw z prawa komb9acji4    a7 ,kto   
*ce by szczliwym wynalazc p[9i5 wiele   
umie i to  najrozmaitszy* rzeczy4 ,jeeli
 b[iem jaki n[y wynalazek je/  komb9acj 
dawniejszy*1 w takim razie umys         
wynalazcy je/ polem1 na  ktrem po raz   
pi]wszy komb9uj si rozmaite i napozr nie
 majce ze  sob zwizku prz$mioty4 ,i tak4
 ,ma*9a p>[a je/ komb9acj kota  w ktrym 
got[ano zup rum=dsk1 pompy i koowrotka1 
-- gdyby  pi]wszy wynalazca nie zna ty* 
prz$miotw1 gdyby i* nie skomb9[a  w     

umyle1 czy mielibymy maszyny p>[e8      
,balon je/ komb9acj gazu owietlajcego1  
torby kitajk[j1  p>asola1 siatki i      
kosza1 -- i mgeby i/nie balon gdyby w   
umysa*  jego wynalazcw nie i/niay       
wiadomoci o ty* prz$miota*8 ,jaki je/   
zwizek midzy cynkiem1 mi$zi1 kwasem     
si>czanym1 magnesem1  przyrzdem zeg>[ym 
i depesz ktr piesznie wysa naley8  a    
przecie wszy/kie te rzeczy spotka si    
musiay w umyle wynalazcy  telegrafw444  
,im wicj p[/aje wynalazkw1 tem n[y      
wynalazca wicj umie musi2  najpi]wsze1  
najdawniejsze a z>azem najpro/sze       
wynalazki robili  ludzie zupenie        
nieuksztac5i1 -- lecz dzisiejsze        
wynalazki  a szczeglnij te nauk[e1 s    
podem najwyj uksztacony*  umysw4 ,nic to
 nie znaczy1 e kto by p>obkiem1 a pnij  
zo/a wielkim 9yni]em3 nim j$nak z p>obka
 zrobi si 9yni]  may1 a z maego wielki1 
wielu b>dzo rzeczy potrzeb[a si nauczy4 
,jeszcze wic raz p[t>zam1 e wynalazca   
dzisiejszy musi by czowiek  wysoko i    
wsze*/ronnie uksztacony4 ,owo nat*ni5ie1

 w g5iusz ktry  nawet mia przemieszkiwa 
w prniaka*1 s to iluzje jakim tylko     
pr[9cjonalne ciotki i babunie oddawa si 
mog4    b7 ,drugi wniosek odnosi si d   
spoecze/w pragncy* w swem onie  posiada 
wynalazcw4 ,p[i$ziaem ju1 e n[y         
wynalazek tworzy si  na drodze          
komb9[ania najrozmaitszy* prz$miotw1    
zobaczmy d czego  nas to dopr[adzi4     
,przypumy1 e ja *c zrobi jaki wynalazek 
i e kto mwi mi3  we #ajj rozmaity*      
prz$miotw1 /ykaj je ze sob3 naprzd po   
dwa1  pnij po trzy1 wreszcie po czt]y1 a
 tym sposobem trafisz na n[y  wynalazek4
 ,wyobramy sobie e ja bior3 wiec        
zapalon1 wgiel1  wod1 papi]1 cynk1      
cuki]1 kwas si>czany i t4 d4 sowem  #ajj
 prz$miotw i komb9uj je ze sob czyli    
/ykam naprzd po dwa3  wgiel z pomi5iem1 
wod z pomi5iem1 cuki] z pomi5iem1 cynk  
z pomi5iem1 cuki] z wod i t4 d4 ,za kad 
raz zobacz jakie  zjawisko1 oto3 cuki] w
 ogniu si /opi1 wgiel spali1 cynk       
rozgrzeje  i t4 d4 ,t]az bd /yka ze sob 
po trzy prz$mioty np4 cuki]1 cynk  i    

pomie1 --wgiel1 cuki] i pomie1 -- kwas  
si>czany1 cynk i wod  i t4 d4 i zn[u    
poznam jakie zjawiska4 ,w kocu /ykam ze 
sob po  czt]y prz$mioty np4 cuki]1 cynk1
 wgiel i kwas si>czany i t4 d4  ,na pozr
 je/ to metoda b>dzo pro/a1 tak b[iem   
po/pujc mog nie  j$5 ale kilkanacie     
zrobi wynalazkw1 -- lecz czy praca ta   
nie  przewyszy czasem si moi*8          
,niezawodnie e przewyszy4 ,ze /u        
prz$miotw komb9acji podwjny*1 potrjny* i
 poczwrny*1 bdzie  z gry #d miljony2    
gdybym wic dzi5nie robi po #ajj         
komb9acji1 to  jeszcze po upywie lat    
#aaj nie wycz]pabym wszy/ki*6    ,lecz  
jeeli ja j$5 niepodoam caoci zadania1 to
 podoa temu wielu  ludzi4 ,gdyby si nas 
zebrao #a1jjj osb d robi5ia taki*       
komb9acji  o jaki* mwiem wyj1 wwczas na 
j$n osob przypadoby wykona  tro* wicj ni
 #d1jjj4 ,gdyby kady z nas robi na dzie 
tylko  #aj komb9acji1 wt$y skoczylibymy 
je prz$ upywem ptora roku1  #a1jjj ludzi
 zrobioby wynalazek taki1 na zrobi5ie   
ktrego j$5  czowiek przeszo #aaj lat    

prac[aby musia444    ,wniosek ztd je/   
b>dzo jasny1 -- oto3 spoecze/wo1 ktre   
*ce si  wsawi odkryciami i wynalazkami1 
musi mie w kadj gazi wi$zy  b>dzo wielu 
ludzi uczony*4 ,j$5 lub kilku uczony* i 
g5ialny*  ludzi znacz dzi nic1 albo     
prawie nic1 bo dzi wszy/ko robi si      
masami4 ,*ciabym1 aeby na/pujcy przykad 
dobrze utkwi  w umysa*3 wynalazki i     
odkrycia s podobne d gry na lot]j2 nie  
kady wygra kto trzyma1 ale kilkuna/u z  
pomidzy trzymajcy* wygra  musi          
koniecznie4 ,nie idzie zatem aby ,jan   
lub ,pawe1 dla tego1 e *c  i pracuj     
zrobili jaki wynalazek2 lecz tam gdzie  
pracuj i *c  tysice1 wynalazek pojawia  
si musi tak koniecznie1 jak koniecznie  
kamie nie podp>ty upa musi na ziemi4    
,lecz1 z>zuci mi kto1 prawd je/ e d     
robi5ia odkry i wynalazkw  potrzeba     
wielu i b>dzo uksztacony* ludzi1 z tem  
wszy/kiem j$nak  ci ludzie uksztac5i1 s 
dopi]o mat]jaem1 n>zdziem d robi5ia     
wynalazkw4 ,jaka to j$nak sia popy*a i* 
d tj uciliwj  a cz/o zawodnj pracy1 jaka

 ni wskazuje im drog w ty* tajemniczy*  
obsz>a* bada1 ktry* nigdy dotd          
nieprzebiega umys ludzki8    ,pytanie to
 je/ suszne4 ,ciekawa to rzecz zaprawd  
d[i$zie si1 co  mian[icie popy*a        
czowieka d coraz n[y* usiowa1 -- co mu  
wskazuj drog po ktrj zaj moe d          
nieznanego pomysu8 ,lecz  odp[i$ je/    
b>dzo pro/a3 czowieka d wszelkij pracy a
 wic d  odkry i wynalazkw popy*aj       
potrzeby2 nici za przewodni1  ktra      
wskazuje mu n[e drogi je/ uwaga1 uwane  
rozpatrywanie  dzie natury i czowieka4  
,p[i$ziaem1 e spryn wszelki* odkry i    
wynalazkw s  potrzeby4 ,i rzeczywicie1  
czy je/ dzieo ludzkie1 ktreby           
niezadawalniao jakiej potrzeby8         
,budujemy drogi elazne1 bo  nam potrzeba
 szybkij komunikacji2 budujemy zeg>y1 bo
 musimy  czas mi]zy2 budujemy maszyny d 
szycia1 bo szybko rk ludzki*  nie       
wy/>cza nam4 ,rzucamy dom i rodz9 i     
wyjedamy d krajw  odlegy*1 bo nas trapi 
ciekawo obejrz5ia tego co je/           
gdzie9dziej2 -- wyrzekamy si t[>zy/wa   

ludzi i spdzamy dugie  godz9y na nucy*  
rozmylania*1 bo nas trapi dza wi$zy1 dza
  rozwizania ty* zagadek1 ktremi nas    
nieu/annie przygniata wiat  i ycie6     
,potrzeby nigdy nie gasn1 owszem wzmagaj
 si coraz b>dzij4 ,gdy  ndz>z myli o    
kawaku *leba na obiad1 bogacz myli o    
w9ie po  obi$zie4 ,podrny idcy piesz    
wzdy*a d li*ego wzka1 podrny  jadcy     
wagonem domaga si piecyka4 ,dziecku za  
ciasno w kolebce1 mowi  dojrzaemu za    
ciasno na wiecie4 ,sowem wszyscy maj    
swoje potrzeby  i wszyscy gwatem pragn  
je zaspokoi1 a to pragni5ie je/ nigdy   
niewycz]panem rdem dla n[y* odkry1 n[y* 
wynalazkw1 sowem  dla caego po/pu4      
,lecz potrzeby s oglne jak np4 potrzeba 
j$z5ia1 spania1 odziey1  i1 specjalne   
jak np4 potrzeba n[j ma*9y p>[j1 n[ego  
teleskopu1 n[ego motka lub cgw4 ,aby    
rozumie pi]wsze1 d by  czowiekiem1 --   
aby rozumie drugie potrzeba by          
specjali/1  czowiekiem fa*[ym4 ,kt z nas
 wie1 czego potrzebuj obecnie  krawcy1  
jeeli nie krawiec i kto potrafi lepij od

 niego trafi na  waciwy sposb           
zaspokoj5ia tj potrzeby8    ,przypatrzmy
 si t]az w jaki to sposb uwaga moe      
czowieka  napr[adza na n[e pomysy1 a w  
tym celu zbadajmy naprzykad1 w jaki  to 
mnij wicj sposb1 wynalezione zo/ay      
wyroby gl9iane4    ,przypumy1 e gdzie na
 gruncie gl9ia/ym y lud dziki znajcy  ju
 ogie4 ,gdy deszcz upad na ziemi1 gl9a  
zrobia si cia/[at1  a jeeli w krtce po  
deszczu na tj gl9ie rozniecono ognisko1 
wwczas  pod ogniskiem gl9a si wypalia i 
/w>dniaa4 ,jeeli wypadek podobny  trafi 
si kilka razy1 wwczas ludzie owi mogli  
na niego zwrci  uwag i zapamita1 e3 gl9a
 wypalana w ogniu /aje si tw>d  jak     
kamie i ni]ozmikcza si w wodzie4        
,wspczenie mogo si  trafi1 e ktry z     
dziki* *odzc po mokrj gl9ie wydepta na  
nij gbokie lady2 gdy soce wysuszyo grunt
 i deszcz upad  p[trnie1 dzicy mogli    
zauway1 e w owy* wyobi5ia* woda         
prze*[uje si duj ni na p[i]z*ni4        
,ogldajc mokr gl91  ludzie mogli        
do/rz$z1 e mat]ja t5 daje si atwo       

ugniata  w palca* i przyjmuje rne =my4  
,ludzie b>dzij pomysowi mogli zacz      
wygniata z gl9y rne  zwi]ztka1 muszki i 
t4 d41 a midzy innemi1 mogli wyrobi co  
naksztat wij skorupy1 ktremi posugiwano 
si wwczas4 ,inni1  pamitajc1 e gl9a     
tw>dnieje na ogniu1 mogli ow wydron  bry
 wypali i w t5 sposb utworzy pi]wsz     
misk4    ,odtd atwij ju byo doskonali t5
 n[y wynalazek2 kto inny  mg odkry gl9  
lepsz na podobne wyroby2 kto inny mg    
wynale polew i t4 d4 z tem wszy/kiem    
j$nak natura i uwaga  wskazyway tu      
czowiek[i drog d wynalazku4 ,gdyby owi  
ludzie  nie uwaali1 e gl9a tw>dnieje na 
ogniu1 gdyby nie uwaali1  e woda duj si 
prze*[uje w dku1 gdyby kto midzy nimi   
nie *cia by z gl9y ulepi co naksztat    
wiej skorupy1  nie wynalezionoby pi]wszj
 gl9ianj miski4    ,to co p[i$ziaem1 nie
 koniecznie mogo mie miejsce1 nie je/   
j$nak nieprawdopodobne1 a objania nam   
jakim mian[icie sposobem  ludzie do*odz 
d rozmaity* pomysw1 oto3 pilnie uwaajc  
na  wszy/ko i za/anawiajc si nad        

wszy/kiem4    ,wemy inny przykad4       
,wiadomo1 e nieki$y na szklanny* szyba* 
spotka mona krki i bbelki1 przez ktre   
patrzc1 widzimy  wyranij prz$mioty ni   
gem okiem4 ,przypumy1 e jaki uwany      
czowiek zobaczywszy taki bbelek na      
szybie1 wyj kawaek szka  i pokazywa     
innym jako zabawk4 ,mogo si trafi1 e    
midzy  ogldajcymi znalaz si czowiek ze  
wzrokiem osabionym1 ktry  przekona si1 e
 przez wspomniony bbelek na szybie widzi
 lepij ni  gem okiem4 ,przy bliszem     
rozpatrywaniu okazao si1 e szko z obu   
/ron wypuke wzmacnia wzrok osabiony1 a  
tym sposobem zo/ay  wynalezione okul>y4 
,szko d okul>w ludzie pocztk[o mogli    
wyc9a  z szyb1 z czasem j$nak znaleli si
 i tacy1 ktrzy poczli1 tafle  szklane   
gadkie1 szlif[a na wypuke soczewki i    
wyrabia waciwe  okul>y4    ,sztuka      
szlif[ania okul>w znan ju bya prawie    
prz$ #fjj laty4  ,w p>set lat pnij1     
dzieci pewnego szlifi]za okul>w1 bawic  
si szkami1 u/awiy j$no prz$ drugiem i   
przekonay si1 e przez  dwa szka         

p[ikszajce lepij wida ni przez j$no4    
,zawiadomiy  o tem dziwnem zd>z5iu ojca1
 ktry pocz wyrabia rurki z dwoma  szkami
 p[ikszajcemi i sprz$awa je jako zabawk4
 ,galileusz  wielki1 mdrzec wioski1     
d[i$ziawszy si o owj zabawce1 uy jj  w  
innym celu i zbud[a pi]wsz lunet4    ,i 
t5 przykad pokazuje nam1 e uwaga niby za
 rk pr[adzi czowieka  d wynalazkw4 ,z   
tego rwnie przykadu moglimy si przekona 
o prawdzie /opni[oci w rozwj i          
wynalazkw1 a nadewszy/ko o tem1  e      
uksztac5ie potguje pomysowo czowieka4   
,pro/y szlifi]z1  z dwu szkie           
p[ikszajcy* zrobi zabawk1 -- ,galileusz 
za1 j$5  z najuczeszy* ludzi swego czasu
 zrobi lunet4 ,o ile rozum ,galileusza  
by wyszy od rozumu rzemielnika1 o tyle i
 wynalazek lunety je/  wyszy od         
wynalazku zabawki4    ,tak t$y w drugij1
 najwaniejszj czci naszego wykadu1      
d[i$zielimy si dwu rzeczy4 ,najprzd     
tego1 e odkrycia i wynalazki  nie spadaj
 niewiadomo zkd na ziemi1 ale e s       
rezultatem pracy  ludzkij4 ,pobudk d tj 

pracy /an[i potrzeby1 a za drog d  n[y* 
odkry i wynalazkw wskazuje nam uwaga1   
pilne przypatrywanie  si temu co si     
dokoa nas dzieje4 ,j$nake czowiek1 ktry 
*ce  zrobi co n[ego1 p[9i5 nie tylko    
uwaa3 p[9i5 on uczy si  czyli d[iadywa o
 tem co inni ludzie zrobili1 a take     
p[9i5 robi  samodzielne prby1 ktre      
zazwyczaj z pocztku nie udaj si1 ale  w 
kocu pr[adz d celu4 ,pracujc nad        
ulepsz5iami1 nad wynalazkami1  uczc si i
 prbujc1 czowiek oddaje uugi spoecze/wu1
 ktre  wt$y dopi]o moe zasyn i korzy/a z
 wynalazkw i odkry1 gdy  posiada wielu  
ludzi uksztacony*4    ,w teje samj czci 
d[i$zielimy si p[tre1 e odkrycia  i     
wynalazki nie s dzieem lepego trafu1 ale
 s "o zjawiskami  naturalnemi i e ulegaj
 pewnym prawom4 ,praw taki* poznalimy   
trzy4  ,prawo /opni[oci na mocy ktrego  
kady wynalazek i odkrycie  /opni[o si   
doskonali a ktre wymaga1 aby wynalazca  
by uksztacony  fa*[o4 ,prawo zalenoci1  
na mocy ktrego n[y wynalazek i  odkrycie
 zaley od inny* dawnij znany* i nie moe 

by pi]wj od  ni* zrobionem2 i wreszcie  
prawo komb9acji1 na mocy ktrego kady    
n[y wynalazek i odkrycie je/ komb9acj   
inny* dawnij znany*  odkry i wynalazkw1 
albo te na tj komb9acji opi]a si4 ,to   
o/atnie prawo wymaga1 aby wynalazca by  
uksztacony oglnie4    ,trzy te prawa s  
niezmi]nie wane i odnosz si nietylko d  
odkry i wynalazkw1 ale prz5ikaj ca      
natur4 ,db nie odrazu  /aje si dbem1 ale
 je/ z pocztku odzia1 potem maym        
badylkiem1  pnij drzewkem a w kocu      
ogromnem drzewem2 -- widzimy  tu wic    
prawo /opni[oci4 ,zi>no posiane1 nie    
pi]wj kie  wypuci a znajdzie do/ateczn  
ilo ciepa1 wody1 ziemi  i p[ietrza2 --  
widzimy w tem wic prawo zalenoci4 adne  
wreszcie zwi]z ani rol9a1 ani nawet     
kamie1 nie je/ czem  j$norodnem i       
poj$ynczem ale skada si z rozmaity*     
organw2  tu wic widzimy prawo komb9acji4
    ,prze*odz d czci trzecij i o/atniej4
    ,nie ma prawie rzemielnika ktryby   
ki$y nie n>zeka na ze czasy  i brak     
roboty1 *o z drugij /rony wiemy wszyscy 

e nam brakuje  wyrobw kraj[y*4 ,dla     
czego wic rzemielnicy n>zekaj zamia/    
robi8 ,oto dla tego1 e mn/wo            
najrozmaitszy* rzeczy spr[adzamy  z     
zagranicy4 ,a dla czego spr[adzamy z    
zagranicy8 dla tego1 e wyroby           
zagraniczne s tasze i lepsze6 ,zjawisko 
to atwo zrozumie4 ,anglicy1  francuzi i 
niemcy1 co rok robi jakie odkrycia i    
wynalazki1 co rok  wytw>zaj n[e mat]jay 
i ma*9y4 e za praca ma*9y je/ tasza  i  
dokadniejsza1 wic te zagraniczni        
fabrykanci sprz$aj rzeczy  i tasze i    
lepsze ni nasi rzemielnicy1 ktrzy nie   
posiadaj ma*94    ,ot j$ynem na to      
lek>/wem je/ nauka4 ,jeeli si bdziemy   
uczy1  bdziemy robi wynalazki1          
podniesiemy przemys1 ktry wwczas nie    
tylko na miejsc[e potrzeby1 ale i na    
h&el z zagranic wy/>czy4  ,lecz mniejsza
 ju o naty*mia/[e odkrycia i wynalazki u
 nas2 my  musimy si gwatem zabra d nauki
 nie tyle ju dla sawy ile dla  *leba1   
poniewa przy doty*czas[ym /anie rzeczy1 
za kilkanacie lat  dzisiejsi rzemielnicy

 mog zo/a bez utrzymania444    ,je/ to  
rzecz b>dzo pro/a4 ,corocznie p[iksza si
 liczba ma*91  ktre pomagaj nam prac[a1 
ale ktre d ki][ania niemi potrzebuj     
ludzi uksztacony*4 ,pki znano tylko wz i
 konie1 furman umia dosy1  jeeli dobrze 
nasm>[a wz1 zwiza po/ronki i popr[adzi  
konie4  ,dzi gdy wagony za/piy miejsce  
wozu1 a lokomotywa miejsce koni1        
furmana za/puje maszyni/a1 ktry ju je/  
poniekd me*anikiem1  a nadewszy/ko      
dobrym lus>zem4    ,to samo dzieje si w 
kadym rzemiole4 ,t5 kto ki]uje motem    
p>[ym1 musi by o wiele uksztaceszy od   
tego ktry bije motem  zwykym4 ,maszyni/a
 na /atku p>[ym1 bezporwnania musi wicj 
umie  od przewonika4 ,tok>ze s w ogle   
b>dzij ogadz5i od lus>zy  umiejcy* tylko
 robi pilnikiem i dutem i t4 d4    ,ile 
razy d nas spr[adz n[ ma*91 tyle razy i 
ludzi trzeba przy  nij z zagranicy      
spr[adza1 a to dla tego1 e miejsc[y     
nieuksztacony robotnik rady sobie z t   
ma*9 nie da1 nie moe  zrozumie jj ru*w1 
nie potrafi ni poki][a1 nie umie jj     

naprawi gdy si zepsuje4 ,przeciwnie za  
gdyby si nasi rzemielnicy  uczyli       
matematyki1 me*aniki1 *emji1 fizyki1    
rysunkw1 gdyby  czytywali wiadomoci o   
n[y* ma*9a*1 ktre za granic             
wynaleziono1 nie tylko dawaliby sobie   
rad z przysanemi zkad 9d  ma*9ami1 ale  
jeszcze mogliby wasne wynalazki za      
granic wysya4    ,na nieszczcie j$nak   
nie widzimy aby si na co podobnego      
zanosio  u nas4 ,rzemielnicy1 jak dotd  
nie tylko nie />aj si o poznanie  nauk  
oglny*1 ale popro/u nie dbaj o poznanie 
rzemios4 ,od roku  przeszo wy*odzi      
,gazeta ,przemysowo-,rzemielnicza1 w    
ktrj od czasu  d czasu notuj si         
waniejsze wynalazki gdzie9dzij dokonane1
 lecz  pismo to midzy /u tysicami       
rzemielnikw w kraju1 posiada zal$wie    
czt]y/u pr5um]atorw644 ,zdaje si1 e t5  
j$5 fakt je/  najwym[niejszym d[odem    
naszego ni$oztwa4    ,mwiem ju          
poprz$nio1 e aby robi wynalazki i aby   
umie si niemi  posugiwa1 naley          
wszelkiemi siami uczy si najrozmaitszy* 

rzeczy1 bo niewiemy ktra si nam przyda  
moe4 ,p[i$ziaem  rwnie1 e spoecze/wa i  
ludzie1 ktrzy nie robi wynalazkw lub    
nie umiej z ni* korzy/a1 pr[adz ndzny   
ywot i w kocu g94  ,dzi wic wrd tj      
p[odzi coraz to n[y* ulepsze            
dokonywajcy*  si w wiecie1 rzemielnicy  
maj dwie drogi3 albo wzi si d  ksiki i  
tym sposobem przyj udzia w oglnym       
umysowym ru*u1  ktry i* za lat          
kilkanacie dopr[adzi d majtkw1 -- albo  
zo/a na  miejscu i za lat kilkanacie    
/raci nawet to utrzymanie jakie dzi     
maj4 ,co za kto sobie obi]ze1 nie naley 
to ju d mnie4    ,w kocu w9i5em doda1 e 
prac n9iejsz uwaam za szkic dziea1  w   
ktrem1 obsz]nij rozw9 i uzasadni drug cz
 tj  prelekcji1 majc za prz$miot        
p[/awanie odkry i wynalazkw1  tudzie    
prawa jakie rzdz niemi4                 
,,koniec4                               
----------------------------------------
---------------------------             
,uwagi d wydania elektronicznego        
,w tekcie za*[ano oryg9aln ortografi i  

int]punkcj1 nawet      w przypadka*1 gdy
 rniy si "o od wspczenie ob[izujcy*4    
,poprawiono j$nak kilka bdw1 ktre       
wyglday na omyki            druk>skie4  
,pena li/a poprawek znajduje si poniej4 
----------------------------------------
---------------------------             
/r4 #e4  ucywiliz[any*2 poprawiono na   
ucywiliz[any*1                  7zmiana 
r$nika wnbsp2przec9ek72                 
/r4 #ac4 zabaczy poprawiono na zobaczy2 
/r4 #ad4 oto poprawiono na o to2        
/r4 #ah4 wskazuj poprawiono na wskazuje2
                                        
/r4 #bj4 ,ludzie1 poprawiono na ,ludzie 
7usunicie przec9ka74                    
----------------------------------------
---------------------------