---------------------------------------- --------------------------- ,uwagi do wydania elektronicznego ,w tekcie zachowano oryginaln ortografi i interpunkcj1 nawet w przypadkach1 gdy rniy si one od wspczenie obowizujcych4 ,poprawiono jednak kilka bdw1 ktre wyglday na omyki drukarskie4 ,pena lista poprawek znajduje si na kocu pliku4 ---------------------------------------- --------------------------- ,o ,,odkryciach ,i ,,wynalazkach4 ,,odczyt ,,popularny ,,wypowiedziany dnia #bc marca #ahgc r4 ,,przez ,,aleksandra ,g,,owackiego4 99 99 99 99 99 ,cena kop4 #e 7#aj groszy74 ,,warszawa4 #ahgc4 99 99 99 99 99 4 #ba #ahgc 4 99 99 99 99 99 ,w ,drukarni ,f4 ,krokoszyskij1 ,krakowskie ,przedmiecie ,nr4 #dj4 ,o ,,odkryciach ,i ,,wynalazkach4 ,w niniejszj pogadance zastanowimy si nad odkryciami i wynalazkami4 ,aby uatwi zrozumienie wykadu1 rozdziel go na trzy krtkie czci3 w pierwszj powiem czem s odkrycia i wynalazki i jakie maj one dla ludzi znaczenie2 w drugij objani w jaki -- to mnij wicj sposb powstaj wynalazki i odkrycia2 w trzecij wreszcie czci zastanowi si nad tem1 comy robi powinni aby przyj udzia w oglnym naukowym i przemysowym ruchu ucywilizowanych ludw4 ,zacznijmy od okrelenia co znaczy odkrycie1 a co wynalazek4 ,odkryciem nazywa si poznanie jakiej rzeczy1 ktra istniaa i istnieje w naturze1 a ktrj ludzie poprzednio nie znali4 ,i tak4 ,przed #djj laty i dawnij ludzie sdzili1 e na ziemi znajduje si tylko trzy czci wiata1 to jest3 ,europa1 ,azja i ,afryka2 dopiero w roku #adib ,krzysztof ,kolumb genueczyk wypynwszy z ,europy na ocean ,atlantycki i jadc cigle na zachd1 po kilkodziesiciodniowj podry dotar do czci wiata1 ktrj dotd europejczycy nie znali4 ,na tym nowym ldzie znalaz on ludzi koloru miedzianego chodzcych nago1 znalaz inne roliny i inne zwierzta ni w ,europie1 sowem odkry now cz wiata1 ktr pniejsi nazwali ,ameryk4 ,mwimy1 e ,kolumb odkry ,ameryk dla tego1 e ,ameryka oddawna ju istniaa na ziemi4 ,wynalazkiem nazywa si zrobienie takij rzeczy1 ktrj dotd nie byo i ktrj natura sama zrobi nie moe4 ,i tak3 ,przed #ejj laty i dawnij nie znano w ,europie prochu i dopiero okoo #acgi roku ,bertold ,szwarc zakonnik fryburgski miszajc saletr1 siark i wgiel przekona si1 e z tych materjaw zrobi mona mas wybuchow4 ,poniewa proch w naturze sam si nie tworzy i dopiero przez czowieka musi by zrobiony1 mwimy przeto1 e ,szwarc proch wynalaz4 ,podobnie1 przed #ej laty1 nie znano jeszcze lokomotyw1 nieumiano ich budowa1 dopiero w roku #ahbh ,stephenson inynier angielski zbudowa pierwsz lokomotyw i w ruch j puci4 ,mwimy wic1 e ,stephenson wynalaz lokomotyw1 bo machina ta poprzednio nie istniaa1 bo sama wrd natury powsta nie moga i tylko mg j zrobi czowiek4 ,pamitajmy wic1 e jeeli astronom za pomoc jakiej wybornj lunety dostrzee na niebie nieznane dotd wiateko1 wwczas naley powiedzie e czowiek ten zrobi odkrycie4 ,tak samo marynarz zrobi odkrycie jeeli pywajc po morzu1 zobaczy jak nieznan nikomu wysp4 ,tak samo powiemy1 e naturalista zrobi odkrycie1 jeeli znalaz nieznan dotd rolin1 zwierz lub kamie4 ,lecz jeeli kt wybuduje niwiark1 zegar1 machin do szycia1 -- jeeli z wgli otrzyma farby1 jeeli zrobi stal rn od tj ktra jest dzisiaj1 -- wwczas czowiek taki robi wynalazek1 to jest robi rzecz przedtem nieznan1 ktrj sama natura zrobiby i zachowa nie moga4 ,historja1 czyli nauka o tem co si w dawnych czasach dziao pomidzy ludmi1 uczy nas1 e odkrycia i wynalazki nie odrazu powstay1 ale e pojawiay si one stopniowo4 ,przed #dj laty nieznano telegrafw elektrycznych1 przed #ej nie byo lokomotyw1 przed #gj laty nie znano statkw parowych1 przed #ajj laty nie jadali ludzie kartofli1 przed #aaj nie uywali machin do przdzenia1 przed #bjj laty nie znano zegarw sprynowych1 przed #djj laty nie znano ,ameryki1 przed #dej nie umiano drukowa ksiek1 przed #fjj laty nie umiano wyrabia wiec1 przed #abjj laty nie umiano prz nici2 jeszcze dawnij nieznano szka1 elaza1 cegy i t4 d4 ,ludzie1 yjcy przed kilkoma tysicami lat w ,europie1 nie umieli budowa domw lecz mieszkali w jaskiniach1 nie umieli uprawia rolin tkackich i zboowych i dla tego ywili si prawie wycznie misem1 a odziewali skrami4 ,bro ich bya kamienna1 mieli piki z wyszczerbionych koci4 ,dzi poj nawet nie moemy ich niedostatku i trudnoci z jakiemi na kadym kroku walczy musieli3 bez przesady powiedzie mona1 e kady z nas atwij przepiuje sztab stalow1 ni oni kawaek drewna1 e najndzniejszy czowiek lepij si ma i jest szczliwszy1 ni podwczas byli ksita i naczelnicy ludu4 ,jeeli na odwrt od owych odlegych czasw posuwa si bdziemy ku epoce obecnj1 przekonamy si1 e w kadym stuleciu powikszaa si liczba odkry i wynalazkw1 poprawia si byt ludzi1 rozszerzay si ich wiadomoci4 ,to stopniowe doskonalenie si spoeczestw ucywilizowanych1 ten cigy przyrost wiadomoci o przedmiotach istniejcych w naturze1 to cige powikszanie si iloci narzdzi i materjaw uytecznych1 nazywa si postpem1 albo rozwojem cywilizacji4 ,z kolei moemy przystpi do poznania korzyci jakie ludzko odnosi z odkry i wynalazkw4 ,korzyci te s nieobliczone i ja te nie mam zamiaru ich wylicza1 ale chc tylko na niektre z pomidzy nich zwrci uwag4 ,odkrycia i wynalazki wpywaj na polepszenie dobrobytu i pozwalaj ludziom rozmnaa si bez obawy godu i ndzy jakie panoway dawnij4 ,odkrycie np4 ,ameryki i ,australji oddao w rce ludzkoci przeszo #ijj tysicy mil kwadratowych gruntu bardzo urodzajnego i bogatego1 miejsca wic na mieszkanie nieprdko zabraknie4 ,miljony ju rodzin przeniosy si z ,europy do nowo-odkrytych czci wiata i dorobiy si tam ogromnych majtkw4 ,prcz tego z ,ameryki pochodz kartofle1 ktre ju nieraz ocaliy ,europ od godu2 z drugij za strony rok rocznie przywo ztamtd mnstwo zboa1 baweny1 weny1 drzew kosztownych1 a tym sposobem dostarczaj nam nowych rodkw do ycia4 ,lecz nie tylko wielkie odkrycia wpywaj na dobrobyt1 owszem i o mniejszych to samo powiedzie mona4 ,jaki czas cukier wyrabiano tylko z trzciny cukrowj1 ktra ronie w krajach gorcych1 -- dla tego cukier by bardzo drogi2 gdy jednak odkryto cukier w burakach i wynaleziono sposb otrzymywania go na tj drodze1 produkt ten znakomicie stania i dzi jest dla wszystkich przystpny4 ,podobnie staniaa wdka1 ktr dawnij wyrabiano z yta1 a dzi z kartofli4 ,wynalazki potguj nasze siy3 dzi1 przy pomocy mynw parowych1 jeden czowiek robi wicj mki1 ni #aej ludzi przed wiekiem4 ,jeden czowiek wicj baweny przdzie na maszynie1 ni #djj przdek4 ,machina do wizania sieci rybackich zastpuje prac #cg ludzi2 na machinie do robienia szpilek1 jeden czowiek moe wyrobi #agj szpilek na minut4 ,na okrcie wojennym pierwszj klassy machiny parowe zastpuj prac #cjj tysicy ludzi1 to jest #ajj razy wikszj liczby osb1 ni ich okrt pomieci moe4 ,mot parowy w fabrykach ,kruppa odkuwa sztuki elaza1 wace po #djj centnarw1 podczas gdy zwyky kowal z kilkoma pomocnikami z trudnoci odku moe sztuk par centnarw wac4 ,wynalazki potguj nasz zrczno1 poprawiaj kalectwa3 my dzi moemy wos ludzki podzieli na kilkadziesit jeeli nie na #ajj czci na grubo2 moemy zmierzy grubo nitki pajczej2 moemy oceni wag #a_/hjj1jjj czci funta2 moemy walcowa zoto na tak cienkie listki1 e ich #acj tysicy wychodzi na grubo jednego cala4 ,co za do poprawiania uomnoci i kalectw ciaa ludzkiego1 to wszyscy wiemy1 e wprawiaj si sztuczne zby2 przypinaj si sztuczne rce1 ktremi pisa i malowa moemy i t4 d4 ,wynalazki i odkrycia potguj nasze zmysy3 za pomoc rury akustycznj moemy rozmawia po cichu z osob o parset krokw odleg4 ,nasze lunety i teleskopy pozwalaj nam widzie gwiazdy tak odlege1 e wiato1 ktre ubiega #db1jjj mil na sekund1 przechodzi od nich do nas wcigu kilku miljonw lat4 ,nasze mikroskopy tak wzmacniaj si wzroku1 e przy pomocy ich moemy widzie zwierztka ktrych miljony wygodnie yj w kropelce wody4 ,nadto u tych zwierztek widzie moemy organa suce im do pywania1 tudzie odek nastrzpiony woskami1 ktre si nieustannie poruszaj6444 ,wynalazki i odkrycia potguj siy naszego umysu3 wynalezienie np4 wyszych czci matematyki1 pozwala nam w cigu kilkunastu minut rozwizywa takie przykady1 ktrych za pomoc zwykego rachunku nie rozwizalibymy za kilkanacie lat1 a nawet zupenie nie moglibymy rozwiza4 ,aby za da janiejsze pojcie o potdze dzisiejszj matematyki1 zacytuj przykad4 ,do roku #ahdf astronomowie oprcz ziemi znali tylko #f planet2 w tym za roku matematycy3 ,leverrier francuz i ,adams anglik wyliczyli1 e musi by jeszcze jedna planeta1 odlega wicj ni na #fjj milijonw mil od soca1 #ajj razy wiksza od ziemi1 obiegajca soce w cigu #afd lat1 ktr to planet1 w oznaczonym dniu i we wskazanem miejscu nieba1 za pomoc bardzo silnych narzdzi widzie bdzie mona4 ,rzeczywicie tak si stao1 a tym sposobem za pomoc rachunku odkryto planet1 ktrj przedtem aden czowiek niewidzia6 ,wynalazki oszczdzaj nam czas i pienidze3 ksiki przed wynalezieniem druku kosztoway tyle zotych a nawet tyle rubli1 ile dzi kosztuj groszy4 ,statkiem parowym z ,europy do ,ameryki zajecha dzi mona w cigu dziesiciu dni1 podczas gdy dawnij potrzeba byo na to kilku miesicy4 ,w naszych czasach podr do ,parya kosztuje mnij i koczy si prdzj1 ni dawnij podr z ,warszawy do ,czstochowy4 ,dawnij za weneckie lustro dawano dobra1 dzi takie same lustro mona mie za kilkadziesit rubli4 ,nie skoczybym1 gdyby mi przyszo wylicza tylko wybitniejsze i uyteczniejsze wynalazki i odkrycia jakie porobia chemja1 fizyka1 technologja1 medycyna1 sowem1 kada ga wiedzy ludzkij4 ,dodam tu tylko1 e razem z powikszeniem si odkry i wynalazkw1 z polepszeniem si warunkw bytu i ludzie staj si moralnie lepszymi4 ,nie wierzmy poetom zachwalajcym dobre dawne czasy4 ,ze to byy czasy1 kiedy nie wstydzono si pali i torturowa ludzi1 mordowa w czasie wojny bezbronnych nieprzyjacio1 kobiety i dzieci4 ,ze to byy czasy1 kiedy magnat mg zabija bezkarnie chopw1 kiedy baronowie i hrabiowie z czered swoich sug1 bawili si rozbojami i kradzie na publicznych drogach6 ,ze to wreszcie byy czasy1 kiedy gd i morowe powietrze w cigu jednego roku zmiatay miljony ludzi6444 ,tak tedy przekonalimy si1 e w dziejach ludzkoci objawia si pewien ruch ku lepszemu1 niby jaki olbrzymi prd odkry i wynalazkw1 ktry z kadym wiekiem nabywa wikszj siy1 potguje dobrobyt i dziaalno kadego nastpnego pokolenia i cay prawie rodzaj ludzki robi stopniowo coraz doskonalszym4 ,ten prd odkry i wynalazkw1 najlepij uwydatnia si midzy ludami rasy biaj zamieszkujcemi ,europ i ,ameryk2 one te przoduj cywilizacji i pocigaj za sob ludzi rasy tj i ludzi rasy czarnj4 ,na nieszczcie jednak nie o wszystkich ludach powiedzie mona1 e si doskonal2 owszem s i takie ktre raczj marniej4 ,w ,ameryce a bardzij jeszcze w ,australji1 yj plemiona tak ubogie1 e mieszkaj w norach1 chodz nago i jedz nawet zdeche i gnijce ryby i zwierzta4 ,s plemiona tak dzikie1 e poeraj nietylko swoich nieprzyjacio1 ale nawet wasne dzieci4 ,ludzie ci s tak ograniczeni1 e jzyk ich posiada zaledwie kilkaset wyrazw1 e wicj ni do stu doliczy nie mog1 e wreszcie zupenie nie zdaj si by zdolni do przyjcia europejskij cywilizacji4 ,smutna te jest dola tych niedonych i nieszczliwych ludw4 ,w dniu w ktrym ujrzeli pierwszy sztandar europejski na swoich wybrzeach1 rozpocza si ich zagada4 ,od chwili zetknicia si z ludami ucywilizowanemi stracili wolno1 lub zostali wyparci w gb swoich wysp1 w najdziksze okolice kraju4 ,liczba tych dzikich zmniejsza si corocznie w przeraajcy sposb1 wkrtce znikn oni z ziemi ktrj uprawia nie umieli1 i dzi1 bez przesady powiedzie mona1 e ju nawet godziny ich istnienia s policzone4 ,streszczajc to com wyoy dotychczas1 wypada3 e naprzd odkrycia i wynalazki zabezpieczaj ycie spoeczestw1 powikszaj ich wygody1 potguj zrczno1 siy fizyczne1 zmysy i rozum jednostek1 oszczdzaj czas i pienidze4 ,dowiedzielimy si powtre1 e liczba wynalazkw w kadym wieku a jak obecnie to nawet w kadym roku1 powiksza si w zadziwiajcy sposb1 przez co ludy ucywilizowane1 doskonal si nadzwyczaj szybko4 ,potrzecie wreszcie1 przekonalimy si1 e ludy dzikie1 niezdolne do przyjcia cywilizacji1 niezdolne do zrozumienia i korzystania z odkry i wynalazkw1 gin i ustpuj miejsca plemionom ucywilizowanym4 ,dziwne uczucie ogarnia nas1 skoro myl przebiegamy olbrzymie obszary dzisiejszj wiedzy ludzkij4 ,znamy cz wszechwiata w ktrj mieci si #bgj miljonw soc1 znamy ziemi a na nij kilka ldw wielkich1 tysice wysp1 ogromne obszary mrz i oceanw1 mnstwo gr1 rzek1 jezior1 kopal1 lasw1 pusty1 -- a znamy nie tylko ich pooenie1 ale take i wymiary1 bogactwa jakie mieszcz w sobie1 cechy charakterystyczne ktremi jedne od drugich rni si4 ,znamy dziesitki tysicy rolin i zwierzt1 ich posta zewntrzn1 ich budow wewntrzn1 ich sposb ycia1 wreszcie uytki jakie nam ofiarowa mog4 ,znamy mnstwo kamieni1 pynw i gazw1 nie tylko z koloru1 zapachu i innych cech powierzchownych1 ale nadto znamy materjay z ktrych one s zbudowane1 znamy uytki jakie z nich moemy wycign i t4 d4 ,i jakkolwiek wiemy1 e cay ten ogrom wiedzy nie jest jeszcze zupen znajomoci ycia i wiata1 jakkolwiek jestemy przekonani1 e ludzie za dziesitki tysicy lat jeszcze bd musieli bada natur i robi odkrycia1 w kadym razie jednak musimy przyzna1 e cao tj wiedzy o wiele przechodzi siy pojedynczego umysu4 ,stanwszy na tym punkcie ze zdziwieniem zapytujemy3 jakim to sposobem nagromadziy si te wiadomoci8 i z trwog mylimy3 czy te nasi nastpcy potrafi co dooy ze swj strony do tego niezmiernego skarbca i jakim to zrobi sposobem844 ,niemnij imponujc cyfr przedstawiaj nam wynalazki2 owe machiny ktrych co rok kilka przybywa1 te nowe materjay1 ktre zjawiaj si w naszych oczach1 upowszechniaj si tak szybko i tak wielkie oddaj usugi4 ,do tu wspomnie jako przykady machin3 telegrafy1 maszyny parowe1 maszyny do szycia1 a z materjaw3 gaz owietlajcy1 kauczuk1 naft i t4 d4 ,kt z nas patrzc na jak machin nie podziwia dokadnoci jj ruchw1 mnstwa k1 kek1 drkw i innych skadowych czci8 kto nie zapyta3 jaki te to geniusz dobry podszepn czowiekowi myl zbudowania tj dziwnj rzeczy8 i czy ten geniusz bdzie rwnie askaw na naszych nastpcw8 ,takie pytania od najdawniejszych czasw zadawa sobie czowiek i do dziwnych nieraz dochodzi wnioskw4 ,staroytni np4 utrzymywali e bogini ,ceres nauczya ludzi gospodarstwa1 e jaki bohater1 pboek ,prometeusz1 wykrad ogie z nieba i na ziemi go sprowadzi4 ,dzisiejsi ludzie nie wierz ju w to1 aby bokowie uczyli ziemian uytecznych wynalazkw2 wiedz o tem1 e czowiek wynalaz ogie1 czowiek wynalaz upraw ziemi1 podobnie jak i czowiek wynalaz telegraf i lokomotyw4 ,z tem wszystkiem i my nie jestemy wolni od bdw1 sdzimy bowiem1 e umys wynalazcy jest odmienny od umysw zwykych1 e tak zwany geniusz jest si rn od zwykego rozumu i wysz od niego4 ,sdzimy wreszcie1 e odkrycia i wynalazki s jakiemi nadzwykemi wypadkami1 rnemi od zdarze napotykanych w yciu codziennem i gono twierdzimy1 e odkrycia i wynalazki wymykaj si wszelkim prawidom rozumu4 ,nie ma dotd nauki o sposobach robienia odkry i wynalazkw i og ludzi1 a nawet wielu uczonych sdzi e jj nigdy nie bdzie4 ,jest to bd4 ,nauka o robieniu odkry i wynalazkw bdzie kiedy i odda usugi2 nie powstanie ona odrazu1 lecz najprzd zjawi si jj zarysy oglne1 ktre nastpni badacze poprawi i uzupeni1 a jeszcze pniejsi zastosuj do pojedynczych gazi wiedzy4 ,jak wyglda szkic takij nauki zaraz to zobaczymy4 ,przedewszystkiem wyrzeknijmy si nadziei usyszenia o czem nadnaturalnem2 wynalazki bowiem i odkrycia s to zjawiska naturalne i jako takie ulegaj pewnym prawom4 ,praw tych1 jeeli si nie myl1 jest trzy3 prawo stopniowoci1 zalenoci i kombinacji4 #a4 ,prawo stopniowoci4 adne odkrycie i aden wynalazek nie powstaje odrazu doskonaym1 ale doskonali si stopniowo2 z drugij znowu strony aden wynalazek lub odkrycie nie jest dzieem jednego czowieka ale wielu ludzi1 z ktrych kady dodaje jak czsteczk od siebie4 ,aby dowie prawa stopniowoci zwamy1 e np4 najprzd odkryto ,ameryk1 pnij w tj ,ameryce odkryto gry1 lasy1 rzeki1 jeziora2 nastpnie w tych lasach poodkrywano pojedyncze drzewa1 pnij poznano rozmaite uytki tych drzew4 ,najprzd odkryto kartofle1 pnij poznano e s dobr pasz dla byda1 pnij dowiedziano si1 e kartofle mog suy na pokarm dla ludzi1 potem z kartofli zaczto robi wdk4 ,co do wynalazkw1 zastanwmy si np4 nad stopniowoci w rozwoju stoka4 ,najprzd ludzie przekonali si1 e lepij siedzie na pniu lub kamieniu ni na ziemi1 -- potem1 zauwaywszy1 e kamie i pie s za cikie do przenoszenia1 zbudowali stoek zoony z jednj deski i kilku nek4 ,nastpnie stokowi temu dodali porcz tyln i zrobili krzeso1 krzesu dodali porcze boczne i zrobili fotel4 ,potem dopiero zaczli malowa i wyciea fotele i krzesa i t4 d4 #b4 ,prawo zalenoci4 ,kady wynalazek lub odkrycie zjawia si o tyle o ile istniej i znane s pewne dawniejsze odkrycia i wynalazki4 ,nie odkrytoby ,ameryki gdyby nie znano okrtw i busoli1 nie zbudowanoby lokomotywy gdyby nie znano elaza1 wody1 wgla1 gdyby nie znano k1 drgw1 kotw i t4 d4 ,jeeli kartofle rosy tylko w ,ameryce1 nie mona byo odkry pierwj kartofli ni ,ameryk2 jeeli czarny abd mieszka tylko w ,australji1 nie mona byo wprzd zobaczy czarnego abdzia ni ,australj4 ,jeeli piercienie ,saturna widzie mona przez lunety3 trzeba byo wprzd wynale lunet nim si piercienie zobaczyo4 ,widzimy wic1 e kady wynalazek lub odkrycie1 zaley od pewnych odkry i wynalazkw1 ktre wczenij od tamtego istnie i znane by musz4 #c4 ,prawo kombinacji4 ,kade nowe odkrycie albo wynalazek jest kombinacj dawniejszych odkry i wynalazkw1 albo te opiera si na nich4 ,gdy poznaj jaki nowy minera wtedy ogldam go1 wcham1 kosztuj1 czyli kombinuj ten minera z memi zmysami4 ,potem wa go1 ogrzewam czyli kombinuj ten minera z wag i ogniem4 ,potem kad go do wody1 do kwasu siarczanego i t4 d4 sowem kombinuj ten minera ze wszystkiem co mam pod rk i tym sposobem poznaj coraz nowe wasnoci4 ,co si za tyczy wynalazkw1 kt nie wie1 e zegar jest kombinacj kek1 spryn1 skazwek1 dzwonkw i t4 d4 ,kto nie wie1 e proch jest kombinacj siarki1 saletry i wgla8 ,z tych trzech praw1 przejawiajcych si w odkryciach i wynalazkach1 wycign moemy wane wnioski4 ,i tak4 ,z prawa stopniowoci wypada3 a7 ,poniewa kade odkrycie i wynalazek musi si doskonali1 nie zakadajmy sobie wycznj chluby na tem1 abymy co zupenie nowego odkryli lub wynaleli1 ale starajmy si i o to take1 aby ju znane i istniejce rzeczy poprawia lub dokadnij poznawa4 ,nie tylko ten naturalista ma zasug1 ktry po odlegych jedzi krainach1 aby tam jakie nieznane dotd zwierz lub rolin odkry1 ale i ten1 ktry na miejscu bada blij sposb ycia dawnij ju znanych istot4 ,nie wysilajmy si koniecznie na to1 aby wybudowa zegar lub inn machin1 jakij wiat niewidzia1 ale starajmy si take o poprawienie tych machin jakie s obecnie1 aby tym sposobem zrobi je taszemi1 trwalszemi1 mnij skomplikowanemi i t4 d4 b7 ,to samo prawo stopniowoci1 wskazuje nam konieczn potrzeb fachowego uksztacenia4 ,kt bowiem udoskonali zegarek1 jeeli nie zegarmistrz dobrze i wszechstronnie znajcy swj przedmiot8 ,kto odkryje nowe cechy jakiego zwierzcia1 jeeli nie naturalista8 ,z prawa zalenoci wypywaj nastpujce wnioski3 a7 ,nie naley lekceway adnego wynalazku lub odkrycia1 chociaby ono na pozr nie miao wartoci1 dla tego e pnij drobiazg ten bardzo przyda si moe4 ,nie ma zdaje si prostszego wynalazku nad igy1 a przecie od istnienia tj igy zaley ubranie milionw ludzi1 ycie miljonw szwaczek4 ,nawet pikna dzisiejsza machina do szycia nie istniaaby1 gdyby przed wiekami nie wynaleziono igy4 b7 ,prawo zalenoci uczy nas1 e to co nie daje si zrobi dzi1 moe by zrobione pnij4 ,ludzie wiele rozmylaj nad zbudowaniem machiny do latania1 ktra mogaby unosi wiele osb i pakunkw4 ,ot1 midzy innemi1 wynalezienie takij machiny zaley od wynalezienia materjau1 ktryby by tak1 dajmy na to1 lekki jak papier1 a tak wytrzymay i zachowujcy si wzgldem ognia1 jak np4 stal4 ,przejdmy wreszcie do wnioskw z prawa kombinacji4 a7 ,kto chce by szczliwym wynalazc powinien wiele umie i to najrozmaitszych rzeczy4 ,jeeli bowiem jaki nowy wynalazek jest kombinacj dawniejszych1 w takim razie umys wynalazcy jest polem1 na ktrem po raz pierwszy kombinuj si rozmaite i napozr nie majce ze sob zwizku przedmioty4 ,i tak4 ,machina parowa jest kombinacj kota w ktrym gotowano zup rumfordsk1 pompy i koowrotka1 -- gdyby pierwszy wynalazca nie zna tych przedmiotw1 gdyby ich nie skombinowa w umyle1 czy mielibymy maszyny parowe8 ,balon jest kombinacj gazu owietlajcego1 torby kitajkowj1 parasola1 siatki i kosza1 -- i mgeby istnie balon gdyby w umysach jego wynalazcw nie istniay wiadomoci o tych przedmiotach8 ,jaki jest zwizek midzy cynkiem1 miedzi1 kwasem siarczanym1 magnesem1 przyrzdem zegarowym i depesz ktr piesznie wysa naley8 a przecie wszystkie te rzeczy spotka si musiay w umyle wynalazcy telegrafw444 ,im wicj powstaje wynalazkw1 tem nowy wynalazca wicj umie musi2 najpierwsze1 najdawniejsze a zarazem najprostsze wynalazki robili ludzie zupenie nieuksztaceni1 -- lecz dzisiejsze wynalazki a szczeglnij te naukowe1 s podem najwyj uksztaconych umysw4 ,nic to nie znaczy1 e kto by parobkiem1 a pnij zosta wielkim inynierem3 nim jednak z parobka zrobi si inynier may1 a z maego wielki1 wielu bardzo rzeczy potrzebowa si nauczy4 ,jeszcze wic raz powtarzam1 e wynalazca dzisiejszy musi by czowiek wysoko i wszechstronnie uksztacony4 ,owo natchnienie1 w geniusz ktry nawet mia przemieszkiwa w prniakach1 s to iluzje jakim tylko prowincjonalne ciotki i babunie oddawa si mog4 b7 ,drugi wniosek odnosi si do spoeczestw pragncych w swem onie posiada wynalazcw4 ,powiedziaem ju1 e nowy wynalazek tworzy si na drodze kombinowania najrozmaitszych przedmiotw1 zobaczmy do czego nas to doprowadzi4 ,przypumy1 e ja chc zrobi jaki wynalazek i e kto mwi mi3 we #ajj rozmaitych przedmiotw1 stykaj je ze sob3 naprzd po dwa1 pnij po trzy1 wreszcie po cztery1 a tym sposobem trafisz na nowy wynalazek4 ,wyobramy sobie e ja bior3 wiec zapalon1 wgiel1 wod1 papier1 cynk1 cukier1 kwas siarczany i t4 d4 sowem #ajj przedmiotw i kombinuj je ze sob czyli stykam naprzd po dwa3 wgiel z pomieniem1 wod z pomieniem1 cukier z pomieniem1 cynk z pomieniem1 cukier z wod i t4 d4 ,za kad raz zobacz jakie zjawisko1 oto3 cukier w ogniu si stopi1 wgiel spali1 cynk rozgrzeje i t4 d4 ,teraz bd styka ze sob po trzy przedmioty np4 cukier1 cynk i pomie1 --wgiel1 cukier i pomie1 -- kwas siarczany1 cynk i wod i t4 d4 i znowu poznam jakie zjawiska4 ,w kocu stykam ze sob po cztery przedmioty np4 cukier1 cynk1 wgiel i kwas siarczany i t4 d4 ,na pozr jest to metoda bardzo prosta1 tak bowiem postpujc mog nie jeden ale kilkanacie zrobi wynalazkw1 -- lecz czy praca ta nie przewyszy czasem si moich8 ,niezawodnie e przewyszy4 ,ze stu przedmiotw kombinacji podwjnych1 potrjnych i poczwrnych1 bdzie z gry #d miljony2 gdybym wic dziennie robi po #ajj kombinacji1 to jeszcze po upywie lat #aaj nie wyczerpabym wszystkich6 ,lecz jeeli ja jeden niepodoam caoci zadania1 to podoa temu wielu ludzi4 ,gdyby si nas zebrao #a1jjj osb do robienia takich kombinacji o jakich mwiem wyj1 wwczas na jedn osob przypadoby wykona troch wicj ni #d1jjj4 ,gdyby kady z nas robi na dzie tylko #aj kombinacji1 wtedy skoczylibymy je przed upywem ptora roku1 #a1jjj ludzi zrobioby wynalazek taki1 na zrobienie ktrego jeden czowiek przeszo #aaj lat pracowaby musia444 ,wniosek ztd jest bardzo jasny1 -- oto3 spoeczestwo1 ktre chce si wsawi odkryciami i wynalazkami1 musi mie w kadj gazi wiedzy bardzo wielu ludzi uczonych4 ,jeden lub kilku uczonych i genialnych ludzi znacz dzi nic1 albo prawie nic1 bo dzi wszystko robi si masami4 ,chciabym1 aeby nastpujcy przykad dobrze utkwi w umysach3 wynalazki i odkrycia s podobne do gry na loterj2 nie kady wygra kto trzyma1 ale kilkunastu z pomidzy trzymajcych wygra musi koniecznie4 ,nie idzie zatem aby ,jan lub ,pawe1 dla tego1 e chc i pracuj zrobili jaki wynalazek2 lecz tam gdzie pracuj i chc tysice1 wynalazek pojawia si musi tak koniecznie1 jak koniecznie kamie nie podparty upa musi na ziemi4 ,lecz1 zarzuci mi kto1 prawd jest e do robienia odkry i wynalazkw potrzeba wielu i bardzo uksztaconych ludzi1 z tem wszystkiem jednak ci ludzie uksztaceni1 s dopiero materjaem1 narzdziem do robienia wynalazkw4 ,jaka to jednak sia popycha ich do tj uciliwj a czsto zawodnj pracy1 jaka ni wskazuje im drog w tych tajemniczych obszarach bada1 ktrych nigdy dotd nieprzebiega umys ludzki8 ,pytanie to jest suszne4 ,ciekawa to rzecz zaprawd dowiedzie si1 co mianowicie popycha czowieka do coraz nowych usiowa1 -- co mu wskazuj drog po ktrj zaj moe do nieznanego pomysu8 ,lecz odpowied jest bardzo prosta3 czowieka do wszelkij pracy a wic do odkry i wynalazkw popychaj potrzeby2 nici za przewodni1 ktra wskazuje mu nowe drogi jest uwaga1 uwane rozpatrywanie dzie natury i czowieka4 ,powiedziaem1 e spryn wszelkich odkry i wynalazkw s potrzeby4 ,i rzeczywicie1 czy jest dzieo ludzkie1 ktreby niezadawalniao jakiej potrzeby8 ,budujemy drogi elazne1 bo nam potrzeba szybkij komunikacji2 budujemy zegary1 bo musimy czas mierzy2 budujemy maszyny do szycia1 bo szybko rk ludzkich nie wystarcza nam4 ,rzucamy dom i rodzin i wyjedamy do krajw odlegych1 bo nas trapi ciekawo obejrzenia tego co jest gdzieindziej2 -- wyrzekamy si towarzystwa ludzi i spdzamy dugie godziny na nucych rozmylaniach1 bo nas trapi dza wiedzy1 dza rozwizania tych zagadek1 ktremi nas nieustannie przygniata wiat i ycie6 ,potrzeby nigdy nie gasn1 owszem wzmagaj si coraz bardzij4 ,gdy ndzarz myli o kawaku chleba na obiad1 bogacz myli o winie po obiedzie4 ,podrny idcy piesz wzdycha do lichego wzka1 podrny jadcy wagonem domaga si piecyka4 ,dziecku za ciasno w kolebce1 mowi dojrzaemu za ciasno na wiecie4 ,sowem wszyscy maj swoje potrzeby i wszyscy gwatem pragn je zaspokoi1 a to pragnienie jest nigdy niewyczerpanem rdem dla nowych odkry1 nowych wynalazkw1 sowem dla caego postpu4 ,lecz potrzeby s oglne jak np4 potrzeba jedzenia1 spania1 odziey1 i1 specjalne jak np4 potrzeba nowj machiny parowj1 nowego teleskopu1 nowego motka lub cgw4 ,aby rozumie pierwsze1 do by czowiekiem1 -- aby rozumie drugie potrzeba by specjalist1 czowiekiem fachowym4 ,kt z nas wie1 czego potrzebuj obecnie krawcy1 jeeli nie krawiec i kto potrafi lepij od niego trafi na waciwy sposb zaspokojenia tj potrzeby8 ,przypatrzmy si teraz w jaki to sposb uwaga moe czowieka naprowadza na nowe pomysy1 a w tym celu zbadajmy naprzykad1 w jaki to mnij wicj sposb1 wynalezione zostay wyroby gliniane4 ,przypumy1 e gdzie na gruncie gliniastym y lud dziki znajcy ju ogie4 ,gdy deszcz upad na ziemi1 glina zrobia si ciastowat1 a jeeli w krtce po deszczu na tj glinie rozniecono ognisko1 wwczas pod ogniskiem glina si wypalia i stwardniaa4 ,jeeli wypadek podobny trafi si kilka razy1 wwczas ludzie owi mogli na niego zwrci uwag i zapamita1 e3 glina wypalana w ogniu staje si tward jak kamie i nierozmikcza si w wodzie4 ,wspczenie mogo si trafi1 e ktry z dzikich chodzc po mokrj glinie wydepta na nij gbokie lady2 gdy soce wysuszyo grunt i deszcz upad powtrnie1 dzicy mogli zauway1 e w owych wyobieniach woda przechowuje si duj ni na powierzchni4 ,ogldajc mokr glin1 ludzie mogli dostrzedz1 e materja ten daje si atwo ugniata w palcach i przyjmuje rne formy4 ,ludzie bardzij pomysowi mogli zacz wygniata z gliny rne zwierztka1 muszki i t4 d41 a midzy innemi1 mogli wyrobi co naksztat wij skorupy1 ktremi posugiwano si wwczas4 ,inni1 pamitajc1 e glina twardnieje na ogniu1 mogli ow wydron bry wypali i w ten sposb utworzy pierwsz misk4 ,odtd atwij ju byo doskonali ten nowy wynalazek2 kto inny mg odkry glin lepsz na podobne wyroby2 kto inny mg wynale polew i t4 d4 z tem wszystkiem jednak natura i uwaga wskazyway tu czowiekowi drog do wynalazku4 ,gdyby owi ludzie nie uwaali1 e glina twardnieje na ogniu1 gdyby nie uwaali1 e woda duj si przechowuje w doku1 gdyby kto midzy nimi nie chcia by z gliny ulepi co naksztat wiej skorupy1 nie wynalezionoby pierwszj glinianj miski4 ,to co powiedziaem1 nie koniecznie mogo mie miejsce1 nie jest jednak nieprawdopodobne1 a objania nam jakim mianowicie sposobem ludzie dochodz do rozmaitych pomysw1 oto3 pilnie uwaajc na wszystko i zastanawiajc si nad wszystkiem4 ,wemy inny przykad4 ,wiadomo1 e niekiedy na szklannych szybach spotka mona krki i bbelki1 przez ktre patrzc1 widzimy wyranij przedmioty ni goem okiem4 ,przypumy1 e jaki uwany czowiek zobaczywszy taki bbelek na szybie1 wyj kawaek szka i pokazywa innym jako zabawk4 ,mogo si trafi1 e midzy ogldajcymi znalaz si czowiek ze wzrokiem osabionym1 ktry przekona si1 e przez wspomniony bbelek na szybie widzi lepij ni goem okiem4 ,przy bliszem rozpatrywaniu okazao si1 e szko z obu stron wypuke wzmacnia wzrok osabiony1 a tym sposobem zostay wynalezione okulary4 ,szko do okularw ludzie pocztkowo mogli wycina z szyb1 z czasem jednak znaleli si i tacy1 ktrzy poczli1 tafle szklane gadkie1 szlifowa na wypuke soczewki i wyrabia waciwe okulary4 ,sztuka szlifowania okularw znan ju bya prawie przed #fjj laty4 ,w parset lat pnij1 dzieci pewnego szlifierza okularw1 bawic si szkami1 ustawiy jedno przed drugiem i przekonay si1 e przez dwa szka powikszajce lepij wida ni przez jedno4 ,zawiadomiy o tem dziwnem zdarzeniu ojca1 ktry pocz wyrabia rurki z dwoma szkami powikszajcemi i sprzedawa je jako zabawk4 ,galileusz wielki1 mdrzec wioski1 dowiedziawszy si o owj zabawce1 uy jj w innym celu i zbudowa pierwsz lunet4 ,i ten przykad pokazuje nam1 e uwaga niby za rk prowadzi czowieka do wynalazkw4 ,z tego rwnie przykadu moglimy si przekona o prawdzie stopniowoci w rozwj i wynalazkw1 a nadewszystko o tem1 e uksztacenie potguje pomysowo czowieka4 ,prosty szlifierz1 z dwu szkie powikszajcych zrobi zabawk1 -- ,galileusz za1 jeden z najuczeszych ludzi swego czasu zrobi lunet4 ,o ile rozum ,galileusza by wyszy od rozumu rzemielnika1 o tyle i wynalazek lunety jest wyszy od wynalazku zabawki4 ,tak tedy w drugij1 najwaniejszj czci naszego wykadu1 dowiedzielimy si dwu rzeczy4 ,najprzd tego1 e odkrycia i wynalazki nie spadaj niewiadomo zkd na ziemi1 ale e s rezultatem pracy ludzkij4 ,pobudk do tj pracy stanowi potrzeby1 a za drog do nowych odkry i wynalazkw wskazuje nam uwaga1 pilne przypatrywanie si temu co si dokoa nas dzieje4 ,jednake czowiek1 ktry chce zrobi co nowego1 powinien nie tylko uwaa3 powinien on uczy si czyli dowiadywa o tem co inni ludzie zrobili1 a take powinien robi samodzielne prby1 ktre zazwyczaj z pocztku nie udaj si1 ale w kocu prowadz do celu4 ,pracujc nad ulepszeniami1 nad wynalazkami1 uczc si i prbujc1 czowiek oddaje usugi spoeczestwu1 ktre wtedy dopiero moe zasyn i korzysta z wynalazkw i odkry1 gdy posiada wielu ludzi uksztaconych4 ,w teje samj czci dowiedzielimy si powtre1 e odkrycia i wynalazki nie s dzieem lepego trafu1 ale s one zjawiskami naturalnemi i e ulegaj pewnym prawom4 ,praw takich poznalimy trzy4 ,prawo stopniowoci na mocy ktrego kady wynalazek i odkrycie stopniowo si doskonali a ktre wymaga1 aby wynalazca by uksztacony fachowo4 ,prawo zalenoci1 na mocy ktrego nowy wynalazek i odkrycie zaley od innych dawnij znanych i nie moe by pierwj od nich zrobionem2 i wreszcie prawo kombinacji1 na mocy ktrego kady nowy wynalazek i odkrycie jest kombinacj innych dawnij znanych odkry i wynalazkw1 albo te na tj kombinacji opiera si4 ,to ostatnie prawo wymaga1 aby wynalazca by uksztacony oglnie4 ,trzy te prawa s niezmiernie wane i odnosz si nietylko do odkry i wynalazkw1 ale przenikaj ca natur4 ,db nie odrazu staje si dbem1 ale jest z pocztku odzia1 potem maym badylkiem1 pnij drzewkem a w kocu ogromnem drzewem2 -- widzimy tu wic prawo stopniowoci4 ,ziarno posiane1 nie pierwj kie wypuci a znajdzie dostateczn ilo ciepa1 wody1 ziemi i powietrza2 -- widzimy w tem wic prawo zalenoci4 adne wreszcie zwierz ani rolina1 ani nawet kamie1 nie jest czem jednorodnem i pojedynczem ale skada si z rozmaitych organw2 tu wic widzimy prawo kombinacji4 ,przechodz do czci trzecij i ostatniej4 ,nie ma prawie rzemielnika ktryby kiedy nie narzeka na ze czasy i brak roboty1 cho z drugij strony wiemy wszyscy e nam brakuje wyrobw krajowych4 ,dla czego wic rzemielnicy narzekaj zamiast robi8 ,oto dla tego1 e mnstwo najrozmaitszych rzeczy sprowadzamy z zagranicy4 ,a dla czego sprowadzamy z zagranicy8 dla tego1 e wyroby zagraniczne s tasze i lepsze6 ,zjawisko to atwo zrozumie4 ,anglicy1 francuzi i niemcy1 co rok robi jakie odkrycia i wynalazki1 co rok wytwarzaj nowe materjay i machiny4 e za praca machiny jest tasza i dokadniejsza1 wic te zagraniczni fabrykanci sprzedaj rzeczy i tasze i lepsze ni nasi rzemielnicy1 ktrzy nie posiadaj machin4 ,ot jedynem na to lekarstwem jest nauka4 ,jeeli si bdziemy uczy1 bdziemy robi wynalazki1 podniesiemy przemys1 ktry wwczas nie tylko na miejscowe potrzeby1 ale i na handel z zagranic wystarczy4 ,lecz mniejsza ju o natychmiastowe odkrycia i wynalazki u nas2 my musimy si gwatem zabra do nauki nie tyle ju dla sawy ile dla chleba1 poniewa przy dotychczasowym stanie rzeczy1 za kilkanacie lat dzisiejsi rzemielnicy mog zosta bez utrzymania444 ,jest to rzecz bardzo prosta4 ,corocznie powiksza si liczba machin1 ktre pomagaj nam pracowa1 ale ktre do kierowania niemi potrzebuj ludzi uksztaconych4 ,pki znano tylko wz i konie1 furman umia dosy1 jeeli dobrze nasmarowa wz1 zwiza postronki i poprowadzi konie4 ,dzi gdy wagony zastpiy miejsce wozu1 a lokomotywa miejsce koni1 furmana zastpuje maszynista1 ktry ju jest poniekd mechanikiem1 a nadewszystko dobrym lusarzem4 ,to samo dzieje si w kadym rzemiole4 ,ten kto kieruje motem parowym1 musi by o wiele uksztaceszy od tego ktry bije motem zwykym4 ,maszynista na statku parowym1 bezporwnania musi wicj umie od przewonika4 ,tokarze s w ogle bardzij ogadzeni od lusarzy umiejcych tylko robi pilnikiem i dutem i t4 d4 ,ile razy do nas sprowadz now machin1 tyle razy i ludzi trzeba przy nij z zagranicy sprowadza1 a to dla tego1 e miejscowy nieuksztacony robotnik rady sobie z t machin nie da1 nie moe zrozumie jj ruchw1 nie potrafi ni pokierowa1 nie umie jj naprawi gdy si zepsuje4 ,przeciwnie za gdyby si nasi rzemielnicy uczyli matematyki1 mechaniki1 chemji1 fizyki1 rysunkw1 gdyby czytywali wiadomoci o nowych machinach1 ktre za granic wynaleziono1 nie tylko dawaliby sobie rad z przysanemi zkad ind machinami1 ale jeszcze mogliby wasne wynalazki za granic wysya4 ,na nieszczcie jednak nie widzimy aby si na co podobnego zanosio u nas4 ,rzemielnicy1 jak dotd nie tylko nie staraj si o poznanie nauk oglnych1 ale poprostu nie dbaj o poznanie rzemios4 ,od roku przeszo wychodzi ,gazeta ,przemysowo-,rzemielnicza1 w ktrj od czasu do czasu notuj si waniejsze wynalazki gdzieindzij dokonane1 lecz pismo to midzy stu tysicami rzemielnikw w kraju1 posiada zaledwie czterystu prenumeratorw644 ,zdaje si1 e ten jeden fakt jest najwymowniejszym dowodem naszego niedoztwa4 ,mwiem ju poprzednio1 e aby robi wynalazki i aby umie si niemi posugiwa1 naley wszelkiemi siami uczy si najrozmaitszych rzeczy1 bo niewiemy ktra si nam przyda moe4 ,powiedziaem rwnie1 e spoeczestwa i ludzie1 ktrzy nie robi wynalazkw lub nie umiej z nich korzysta1 prowadz ndzny ywot i w kocu gin4 ,dzi wic wrd tj powodzi coraz to nowych ulepsze dokonywajcych si w wiecie1 rzemielnicy maj dwie drogi3 albo wzi si do ksiki i tym sposobem przyj udzia w oglnym umysowym ruchu1 ktry ich za lat kilkanacie doprowadzi do majtkw1 -- albo zosta na miejscu i za lat kilkanacie straci nawet to utrzymanie jakie dzi maj4 ,co za kto sobie obierze1 nie naley to ju do mnie4 ,w kocu winienem doda1 e prac niniejsz uwaam za szkic dziea1 w ktrem1 obszernij rozwin i uzasadni drug cz tj prelekcji1 majc za przedmiot powstawanie odkry i wynalazkw1 tudzie prawa jakie rzdz niemi4 ,,koniec4 ---------------------------------------- --------------------------- ,uwagi do wydania elektronicznego ,w tekcie zachowano oryginaln ortografi i interpunkcj1 nawet w przypadkach1 gdy rniy si one od wspczenie obowizujcych4 ,poprawiono jednak kilka bdw1 ktre wyglday na omyki drukarskie4 ,pena lista poprawek znajduje si poniej4 ---------------------------------------- --------------------------- str4 #e4 ucywilizowanych2 poprawiono na ucywilizowanych1 7zmiana rednika wnbsp2przecinek72 str4 #ac4 zabaczy poprawiono na zobaczy2 str4 #ad4 oto poprawiono na o to2 str4 #ah4 wskazuj poprawiono na wskazuje2 str4 #bj4 ,ludzie1 poprawiono na ,ludzie 7usunicie przecinka74 ---------------------------------------- ---------------------------