,,het                                   
,,haarlemmer-,,meer-,,boek              
,,van                            ,j4    
,asz4 ,leeghwater4                      
,dertiende ,druk4                       
,,met ,,aanteekeningen                  
,,van                            ,,en   
,,voorafgegaan ,,door                   
,,eenige ,,levensbijzonderheden ,,van   
,,den ,,schrijver                       
,,en                          ,,een     
,,historisch ,,overzigt                 
,,der ,,plannen ,,tot ,,en ,,der        
,,werken ,,over                  ,,het  
,,droogmaken ,,van ,,het                
,,haarlemmer-,,meer1                    
,,door                           ,mr4   
,w4 ,j4 ,c4 van ,hasselt1         ,,lid 
,,van ,,de ,,regtbank ,,van ,,eersten   
,,aanleg ,,te ,,amsterdam ,,en ,,van    
,,de           ,,maatschappij ,,der     
,,nederlandsche ,,letterkunde ,,te      
,,leiden4                     ,met      
,portret1 ,kaarten1 ,fac-,simile1 enz4  
,,te ,,amsterdam1 ,,bij                 

,g4 ,j4 ,a4 ,,beijerinck4               
#ahch4                                  
,,gedrukt ,,bij ,c4 ,a4 ,,spin4         
,j4 ,a4 ,,leeghwater                    
,,en                            ,,het   
,,haarlemmer-,,meer4                    
,,op ,,het ,,uitmalen ,,van ',t         
,,haerlemmermeir4            ,,aen ,,den
 ,,leeuw ,,van ,,hollant4               
,uitheemsche vyanden te zitten in de    
veeren1            ,te slingeren den    
staert groothartigh over zee2           
,is ydel1 als uw long1 geslagen aen het 
teeren1            ,inwendigh vast      
vergaet2 en gy1 van hartewee1           
,zoo deerlijk zucht1 en kucht1 en loost1
 by heele brokken1            ,het      
rottende ingewant te keel uit in de     
golf4          ,wat baet het met uw'    
klaen al 't oost en west te plokken1    
,naerdien u bijt in 't hart dees wreede 
,waterwolf1          ,belust om over u  
eerlang te triomfeeren8            o    
,lantleeuw1 waek eens op1 en wek met    
eenen schreeu          ,al 't ,veen1 de 

,kennemaer1 en ,rynlands oude ,heeren1  
,met d',aemsterlanders op1 tot noothulp 
van hun' ,leeuw1          ,men sluite   
met een' dijk dees pest1 die u komt     
plagen4            ,de ,wintvorst       
vliegh' er met zyn molewieken toe4      
,de snelle ,wintvorst weet den          
,waterwolf te jagen            ,in zee1 
van waar hy u quam knabblen1 nimmer mo4 
,de ,veenboer zit en wenscht dees       
waterjaght te spoeien1            ,en 't
 ,veenwijf roept3 hy ruimt1 de          
,lantleeuw weit op 't ruim          ,en 
zuight zyn long gezont aen d'uiers van  
de koeien4            ,zoo wint de      
,lantleeuw lant3 zoo puurt hy gout uit  
schuim4                                 
,vondel4                  ,de aan de    
,tweede ,kamer der ,staten-,generaal    
voorgestelde wet1  ter uitgifte van     
losrenten op een gedeelte der schuld1   
ten laste  der overzeesche bezittingen1 
tot het doen van voorschotten voor      
openbare werken1 is in de zitting dier  
,kamer van den #b;den ,april  j4l4      

afgestemd en met haar alzoo ook het1 bij
 die wet voorgedragen1  plan tot        
droogmaking van het ,haarlemmer ,meer4  
,van de vijftien ,leden1  die over die  
wet het woord hebben gevoerd1 is er     
echter niet n  geweest1 die zich tegen  
die droogmaking heeft verklaard1 ja de  
meeste  hunner hebben het verwezenlijken
 van dit zoo lang reeds beraamde  plan  
wenschelijk genoemd1 en alleen n der    
sprekers heeft bezwaren  tegen hetzelve 
in het midden gebragt1 welke meer uit   
bijzondere  plaatselijke belangen1 dan  
uit de zaak zelve hunnen oorsprong      
namen1  zoodat men gerust mag           
vaststellen1 dat1 indien de droogmaking 
van  het ,haarlemmer ,meer bij eene     
afzonderlijke wet ware voorgesteld1 die 
wet door de ,tweede ,kamer zoude        
aangenomen zijn geworden1 en dat zij    
alleen1 zoo als een geacht ,lid der     
,kamer zeide1 om den vorm en om de      
daarbij voorgestelde wijze van          
voorziening in de benoodigde gelden1    
niet om de daarbij voorgestelde zaken1  

is afgestemd geworden4    ,wij vleijen  
ons alzoo1 dat nog eenmaal1 en1 zoo wij 
hopen1 binnen  kort1 het zoo vaak       
beraamde plan tot droogmaking van het   
,haarlemmer  ,meer zal verwezenlijkt    
worden2 want wie1 die1 in den aanvang   
van het  vorige jaar1 den toestand des  
lands rondom ,amsterdam met aandacht    
heeft gadegeslagen2 die het water van   
het ,meer over de landen in  den        
,binnenpolder tusschen ,sloten en       
,sloterdijk1 ja over den weg  zelven    
tusschen ,haarlem en ,amsterdam1 heeft  
zien stroomen2 die den  zwakken staat   
der dijken en middelen kent1 welke dat  
water moeten  keeren1 waarvan sommige   
niet veel meer dan enkele ,zomer-kaden  
zijn1  wier onderhoud voor de eigenaren 
der naburige landen drukkender en       
bezwaarlijker is1 dan zij dragen kunnen1
 vreest niet met ,leeghwater1  en met   
nog meer grond dan hij1 dat het kind al 
geboren is1 die het  zal beleven1 dat   
het ,meer voor de poort van ,amsterdam  
zal komen8 ja  vreest niet1 dat hij zelf

 dit weldra zal ondervinden8 en zegt    
niet  met den dichter #a8               
,wilt1 eer uw ijver deez' landouwen     
,met ijzren gordel prijken doet1        
6 ,wilt de jammerplaag beschouwen1      
,die kank'rend in heur binnenst wroet4  
,of1 moet ik ze u nog kennen leeren8--  
,ziet1 hoe de inngevloeide meiren1      
,door zwakke dammen niet te keeren1     
,het land1 dat land van melk en room1   
,waar eens het vette rundvee loeide1    
,waar ,slotens vruchtbre moeshof        
groeide1                ,herschiepen in 
een' waterstroom6                ,wat   
zal voor de opgeperste vloeden1         
,daar zelfs geen dijk hunn' voortgang   
stuit4              ,het zinkend        
,aemstelland behoeden8                  
,verzwelgend breiden zij zich uit4      
,de teugellooze golven zwellen1         
,gevoed uit 's afgronds diepe wellen3   
,ras laat zich 't oogenblik voorspellen1
                ,wanneer zij haar       
verbolgen nat              ,in 's       
,aemstels bedding overgieten1           

,met vaart en ,slochter samenvlieten1   
,en stroomen binnen d',aemstelstad4     
,er zijn1 wij weten het1 die ons zullen 
toevoegen3 reeds meer dan twee  eeuwen  
is dit schrikbeeld opgehangen1 en ng    
heeft het ,meer ,amsterdam  niet        
bereikt6 ,maar moet het dan eerst z ver 
komen8 moet de water-wolf  dan nog eerst
 meer lands hebben ingezwolgen1 vr men  
tot het besluit  kome1 om hem den muil  
te breidelen8 ,dat hij jaarlijks aan de 
randen  knabbelt1 en jaarlijks meer en  
meer inzwelgt2 dat het jaarlijks        
schatten kost1 om hem zijnen roof te    
betwisten1 is overbekend #b4    ,in de  
,x,v,ide eeuw was het ,haarlemmer ,meer 
nog slechts een plas van #cjdj  morgen1 
en afgescheiden van het ,leidsche-1 het 
,spiering- en het oude  ,meer1 uit welke
 het sedert is zamengesteld4 ,al deze   
,meren besloegen  in den jare #aeca1    
volgens de kaart door den ,landmeter van
 ,rhijnland1  ,melchior ,bolstra1       
opgemaakt1 te zamen #fehe morgen4       
,weldra werden deze  ,meren door de     

kracht hunner wateren vernigd2 zij      
bedekten in #aeia  reeds #abcge1 in     
#afdg1 #agjhb1 en in #afhg1 #ahajj      
morgen4 ,toen voormelde  ,bolstra in de 
jaren #agci en #agdj1 op hoog bevel1 de 
vier ,meren mat1  vond hij1 dat #ai1ejj 
morgen lands door die wateren waren     
bedekt1  en bij de opmeting in #ahjh1   
door den ,heer ,a4 ,blanken ,jsz41 is   
het  vereenigd ,meer1 thans bekend onder
 den naam van ,haarlemmer ,meer1 met    
het ,kager ,meer bevonden eene          
oppervlakte van #bjhgb morgen te        
beslaan1  zonder daarbij te rekenen het 
,lutke ,meer1 dat #cbc morgen groot is  
#c4 ,een aanwas alzoo van bijna #aejjj  
morgen op #fjjj1 gedurende den  tijd van
 drie eeuwen4    ,daarenboven zijn van  
het ,haarlemmer ,meer1 aan den          
zuid-oostkant1  verscheidene zeer wijde 
uitgeveende plassen slechts door smalle 
strooken lands afgescheiden1 zoodat1    
indien men er deze bijvoegt1  de        
uitgestrektheid waters op #cjjjj morgen 
kan geschat worden1 en  gewoonlijk      

geschat wordt4    ,het door ons hierbij 
gevoegde kaartje toont den toestand van 
het  ,haarlemmer ,meer1 zoo als het in  
#aeca was1 en duidt tevens aan1 hoe het 
,meer van tijd tot tijd is vergroot en  
toegenomen3 de buitenste streep  wijst  
de grootheid aan van dezen plas in den  
jare #ahjh4 ,al het land1  hetwelk      
tusschen die streep en die1 welke met   
#aeca gemerkt is1 ligt1  of liever1 lag1
 is gedurende die drie eeuwen door het  
water verzwolgen4    ,het is nog geen   
#bej jaren geleden1 dat ,zwanenburg     
7halfweg ,haarlem  en ,amsterdam7 meer  
dan #gjj ,rhijnlandsche roeden van het  
toenmalig  ,spiering-,meer1 thans geheel
 met het ,haarlemmer vernigd1 verwijderd
  was1 en nu ligt ,zwanenburg aan het   
,meer en wordt door zijne wateren       
bespat4 ,het is naauwelijks #bjj jaren  
geleden1 dat de dorpen ,nieuwkerk  en   
,rijk1 welig bewoond1 hunne torens in   
het omliggend land omhoog  staken4      
,nieuwkerk en ,rijk1 toen meer dan drie 
honderd roeden van het  ,meer           

verwijderd1 zijn verdwenen1 en hunne    
kerken en torens in hetzelve1  even als 
vroeger het dorp ,vijfhuizen1 bedolven1 
en de namen ,nieuwkerk1  ,rijk en       
,vijfhuizen zijn van de kaart des ,lands
 en uit de geheugenis  der menschen     
weggevaagd4    ,maar het ,meer is nog   
zeven honderd roeden van ,amsterdam     
verwijderd6 wij  zeiden het zoo even1   
zeven honderd roeden was in #aeia       
,zwanenburg van  het ,meer gelegen1 en  
geen vijftig jaren daarna klotsten zijne
 golven  tegen ,zwanenburg aan2 zij     
zullen welligt weldra tegen en in       
,amsterdam  klotsen4 ,de inwoners dier  
stad zullen ter eeniger tijd1 7misschien
 is  die tijd niet verre verwijderd17   
bij hun ontwaken vreemd ophooren1  dat  
het ,meer over den ,amsteldijk en bij de
 ,beerenbijt stroomt4 ,dan  vergoeden   
,rhijnland en ,leiden aan het ,rijk de  
verliezen van ,amstelland  en           
,amsterdam1 ,maar kunnen ,rhijnland en  
,leiden ook niet eenmaal eene  prooi van
 dit vernielend gedrogt worden8         

,meermalen heeft men dan ook1 uit besef 
der onberekenbare gevolgen1  die dat    
ontzettend water voor ,holland zou      
kunnen hebben1 en bij het  denkbeeld1   
hoe vele morgen goeden1 bruikbaren      
gronds door de golven  bedekt zijn1 het 
plan beraamd om het ,meer te bedijken1  
en1 even als  zulks zoo vele andere     
meren zijn gedaan1 droog te malen4 ,niet
 slechts  geldelijk belang1 maar ook het
 afweren van een te vreezen onheil1 was 
het doel dier ontwerpen4 ,nu eens werd  
zoodanig een plan door bijzondere       
personen1 dan weder1 gelijk bij         
voorbeeld in #agdb #d en #ahjh1 op      
openbaar gezag beraamd4 ,maar die       
plannen bleven alle zonder gevolg4 ,in  
het begin van #ahai leverden de ,heeren 
,f4 ,g4 ,baron van ,lijnden van         
,hemmen1 ,w4 ,f4 ,baron ,roll en ,o4    
,repelaer van ,driel1 de beide laatste  
door den eersten hiertoe opgewekt1 aan  
,z4 ,m4 een verzoekschrift in1  ten     
einde octrooi te erlangen1 om1 volgens  
een nader over te geven  plan1 het      

,haarlemmer ,meer te doen droogmaken en 
verlof te bekomen1  om deze onderneming 
bij wijze van associatie ten uitvoer te 
brengen1  als eene private en           
particuliere zaak1 zonder dat het       
,gouvernement  met subsidin1            
voorschotten of garantie zou worden     
bezwaard4    ,z4 ,m4 gaf aan de         
verzoekers verlof1 om een plan van      
droogmaking  te beramen1 met last1 om   
dienaangaande de belangen der ,hoog     
,heemraadschappen van ,rhijnland en     
,amstelland in acht te nemen1 en  gaf   
hun vrijheid1 om1 nadat het plan door   
,hoogstdenzelven zou zijn  goedgekeurd1 
hunne landgenooten tot medewerking en   
deelneming in dit  ontwerp te mogen     
uitnoodigen #e4    ,dit plan van de     
,heeren van ,lynden1 ,roll en ,repelaer 
kwam echter nimmer  in werking1 en de   
zaak bleef wederom slepende1 tot dat de 
stormen  van ,december #ahcf en de niet 
te ontveinzen voor ,amsterdam hoogst    
bedenkelijke toestand van het ,meer in  
,jan4 #ahcg1 het ,gouvernement  ernstig 

bedacht maakten1 om dien inlandschen    
vijand1 tegen wien men  reeds eeuwen    
lang eenen kostbaren oorlog1 en steeds  
met een ongelukkig  gevolg1 voert1 met  
kracht ten onder te brengen en zoo      
mogelijk ten  onder te houden4 ,de      
voordragt hiertoe is thans verworpen en 
de zaak  zal wederom slepende blijven1  
tenzij het ,gouvernement1 bij eene      
afzonderlijke wet1 haar op nieuw aan de 
,staten-,generaal voordrage1  of wel1   
hetgeen welligt wenschelijker ware1     
bijzondere personen op  nieuw zich      
vereenigen1 om1 onder goedkeuring van   
het ,gouvernement1  dit grootsch ontwerp
 ten uitvoer te brengen4 ,indien men    
bedenkt1  welke schatten de             
,heemraadschappen en de ,ingelanden der 
polders1 die  door het ,meer bespoeld   
worden1 jaarlijks moeten betalen1 om dat
 water  in bedwang te houden1 dan       
verwondert men zich1 dat niet reeds lang
  de eigenaren dier landen de handen in 
n hebben geslagen1 om dien              
gemeenschappelijken vijand te           

beteugelen4 ,hoe zouden hunne           
eigendommen  in waarde stijgen1 indien  
zij van de jaarlijksche omslagen1 die   
zij  thans tot het bedwingen van het    
,meer1 dat met toom en breidel spot1    
opbrengen1 bevrijd waren6 ,men berekent 
de tegenwoordige jaarlijksche  kosten1  
tot onderhoud der ,meerwerken1 voor     
,rhijnland alln1 op meer  dan f #cj1jjj4
 ,en vraag het den ,ingelanden van den  
,binnen-,polder1  tusschen ,sloten en   
,sloterdijk eens1 wat het hun kost1 om  
hunne  landen1 en om ,amsterdam tegen   
het ,meer te beveiligen6 vraag hun      
eens1 wat het jaar #ahcg hun gekost     
heeft1 en gij zult verbaasd  staan4     
,voor de ,ingelanden der rondom het     
,meer liggende ,polders zou  dus het    
droogmaken van dien plas mede hoogst    
gewigtig zijn4 ,bijzondere  belangen    
kunnen hiertegen in geene aanmerking    
komen1 evenmin of deze  of gene stad1   
dit of dat collegie1 deze of gene       
persoon voordeelen  uit het aanwezen van
 het ,meer trekt4 ,bijzondere belangen  

moeten voor  het algemeen belang        
zwijgen1 en de wet van onteigening1 met 
hare niet  ongunstige                   
schadeloosstelling1 is daar en kan ook  
hier van toepassing  zijn4 ,het grootste
 bezwaar is1 naar mijn inzien1 de vrees1
 dat bij  sterke opzetting van water    
,rhijnland geene voldoende uitwatering  
zou  hebben4 ,maar zoo dat bezwaar1     
waarover ik niet kan noch mag oordeelen1
  gegrond mogt zijn1 dan vraag ik1 of in
 den tegenwoordigen staat  der          
wetenschappen1 en bij het veelvuldig en 
krachtig gebruik der  stoomwerktuigen1  
niet een middel is uit te denken1 om    
,rhijnland in  dat geval van het        
overtollig water te ontheffen8 ,dit is  
zeker1 dat1  indien het ,meer blijft1   
zoo als het is1 ,amstelland vroeg of    
laat de  prooi zijner golven moet       
worden4    ,maar de meeste schrijvers1  
die over het droog maken van het        
,haarlemmer  ,meer geschreven hebben1   
zijn van meening1 dat het opgegeven     
bezwaar  voor ,rhijnland niet bestaat2  

immers zoo geducht niet is1 als men het 
wel wil voorstellen1 en dat het         
ligtelijk zou zijn af te wenden4        
,onder de schrijvers1 die over het nut1 
de noodzakelijkheid en de  mogelijkheid 
der bedijking en droogmaking van het    
,haarlemmer ,meer  schreven1 behoort in 
de eerste plaats ,jan ,adriaansz4       
,leeghwater1 die1  vr nu bijna twee     
eeuwen1 in zijn beroemd                 
,haarlemmer-,meer-,boek1  een volledig  
en1 voor zoo ver bekend is1 het eerste  
plan tot dit  onderwerp uitgaf4    ,deze
 ,jan ,adriaansz4 ,leeghwater werd1 in  
den jare #aege1 in het dorp  de ,rijp   
geboren #f4 ,zijn vader ,adriaan        
,symonsz4 was aldaar timmerman  en had  
in #aeid het opzigt over het leggen van 
de eerste houten sluis  in de ,rijp #g1 
en zijn grootvader1 ,symon ,ruts1 was   
aldaar brouwer1  en had tot vrouw ,griet
 ,maartensz41 mede van de ,rijp1 die in 
den jare  #afjd1 in den ouderdom van #ij
 jaren1 stierf #h4    ,waarschijnlijk1  
ja bijna zeker is het1 dat zijne        

voorouders den  naam van ,leeghwater    
niet voerden1 maar naar het gebruik dier
 dagen1  dat nog lang ten platten lande1
 vooral in ,noord-,holland1 het langst  
echter in ,vriesland1 heeft aangehouden1
 alleen den naam hunner vaders  bij den 
hunnen voegden1 en alzoo slechts        
,adriaan ,symonsz41 ,symon  ,rutsz4 enz4
 genoemd werden4 ,zoo ook komt          
,leeghwater in een octrooi van  den jare
 #afje1 waarvan wij nader zullen        
gewagen1 alleen onder den naam  van ,jan
 ,adriaansz4 voor4 ,eerst in later tijd1
 en in meer gevorderden  ouderdom1      
schijnt hij den naam van ,leeghwater te 
hebben aangenomen1  waarschijnlijk door 
dezen of genen hem toegevoegd1 om de    
veelvuldige  wateren1 die hij in        
,noord-,holland en elders had helpen    
legen #i4    ,zijne moeders-moeder was  
,pietje ,pieters ,schoute1 en eene      
dochter der  zuster van eenen ,abt van  
het klooster van ,egmond #aj4    ,hij   
zelf schijnt eene vrouw uit de ,schermer
 te hebben gehad2 want in de  kleine    

kronijk zegt hij 7bl4 #aa1 ,no4 #aa73   
,de huisluiden van ,schermer  waren in  
mijne jonkheit1 toen ik aldaar eerst    
getrouwd was1 wat ruw van  manieren en  
zeden2 daar waren weinig huizen1 die    
schoorsteenen hadden4    ,van zijne     
eerste jeugd en van zijne opvoeding is  
ons weinig of niets  bekend2 hij noemt  
zich op de titels der door hem          
uitgegeven werken3  ,molenmaker en      
,ingenieur van de ,rijp2 doch hij bezat 
in zeer vele  vakken eene groote        
ervarenheid1 en men zou hem een'        
duizend-kunstenaar  kunnen noemen4      
,hij verhaalt in zijne kleine kronijk   
#aa1 dat het hem heugde1 dat  er in     
,holland niet n achtkante oliemolen met 
stampers bestond1 en  dat hij voor eigen
 gebruik den eersten zoodanigen molen   
tegen ,rijp en  ,graft getimmerd en     
gemaakt heeft2 dat die molen1 toen hij  
dit schreef1  bijna #de jaren gebruikt  
en nog gangbaar was4--,hij schijnt dus  
ook  olieslager te zijn geweest4        
,toen in het jaar #afcj het raadhuis in 

de ,rijp zou worden gebouwd1            
vervaardigde hij het bestek en de       
daartoe behoorende teekeningen1  waarna 
het werd afgewerkt #ab4    ,doch als    
,molenmaker muntte hij voornamelijk uit1
 en zijne bekwaamheid  in het           
vervaardigen en stellen van ,molens werd
 niet slechts binnen  's ,lands1 maar   
ook daar buiten beroemd4 ,van hoeveel   
belang die  bekwaamheid is1 weten zij1  
die zich met het droogmaken van plassen 
of  polders immer hebben moeten onledig 
houden4 ,maar die bekwaamheid kwam      
vooral in den tijd1 waarin ,leeghwater  
leefde1 te stade4 ,in de ,x,v,ie  en in 
het begin der ,x,v,i,ie eeuw was        
,holland bijna meer dan de helft  water4
 ,de kaart van ,j4 ,j4 ,beeldsnijder1   
gedrukt in #aege1 kan er u  van         
overtuigen4 ,reeds in de laatste helft  
der eerstgenoemde eeuw1  werden eenige  
dier plassen drooggemaakt2 men begon in 
#aeec met de  ,zijp2 maar in het begin  
der ,x,v,i,ie eeuw1 toen het land1 van  
vreemd1  uitheemsch gezag ontslagen1    

eenigzins tot rust begon te komen1 was  
men er ernstig op bedacht1 om die       
binnenlandsche wateren uit te malen  en 
in bruikbaar land te herschapen4        
,droogmaking op droogmaking volgde      
elkander op4 ,bij de meeste dier        
ondernemingen was ,leeghwater door raad 
of daad behulpzaam2 vooral was hij      
werkzaam bij het bedijken van de nu     
bloeijende ,beemster1 waarbij hij was   
aangesteld1 om1 zoo als hij zegt3  waer 
te nemen het fabrijken en stellen van de
 watermolens4 ,het is  bekend1 dat dit  
,meer1 met welks bedijking men in #afjh 
een' aanvang  nam1 7niettegenstaande het
 eens doorbrak7 in #afab geheel droog   
was  gemaakt4 ,ook bij het droogmaken   
van de ,purmer1 de ,wormer1 de ,bijlmer1
  de ,waard1 de ,schermer en van meer   
andere meren1 moerassen en polders  was 
hij werkzaam #ac1 en zijn genie wist    
vaak de hinderpalen te  overkomen1 welke
 zich van tijd tot tijd opdeden4 ,de    
roem zijner  bekwaamheid in het legmalen
 van plassen was z groot1 dat hij door  

den ,stadhouder ,frederik ,hendrik1 in  
den jare #afbi1 in het leger vr  's     
,hertogenbosch werd ontboden1 om1 zoo   
als ,leeghwater het uitdrukt3  het water
 uit het leger te malen en de           
watermolens bij ,engelen weder  gangbaar
 te maken4 ,hetgeen hij naar wensch     
volvoerde1 en niet weinig  tot het      
bemagtigen dier belangrijke stad heeft  
toegebragt #ad4    ,maar ook buiten 's  
,lands werden zijne bekwaamheden op     
prijs gesteld3  in den jare #afbh werd  
hij naar ,bourdeaux geroepen1 om zijnen 
goeden  raad te geven tot het droogmaken
 van een moeras1 #dejj morgen groot1    
toebehoorende aan den ,hertog van       
,epernon1 en niet ver van dr gelegen    
#ae2 waaraan hij naar wensch voldeed1   
eene kaart van dat ,moeras  vervaardigde
 en dezelve aan den ,hertog1 die toen   
met het leger van den  ,koning van      
,frankrijk vr ,rochelle lag1            
overhandigde #af4 ,twee jaren  hierna   
ontbood men hem naar ,metz1 om raad te  
geven tot het droogmaken  van een aldaar

 gelegen moeras #ag4 ,ook in het gebied 
van den ,hertog  van ,holstein1 in      
,emderland1 in ,friesland en elders werd
 hij geroepen1  om behulpzaam te zijn in
 het droogmaken van moerassen en meren1 
om1  zoo als hij zegt1 te ordineren     
dijken1 dammen1 sluizen1 kaaijen1       
heulen1 molens1 molen-togten1 kolken1   
wateringen1 enz4    ,maar zijne         
bekwaamheden en werkzaamheden bepaalden 
zich niet tot  het hierboven opgenoemde3
 wij zeiden reeds boven1 dat hij in zeer
  vele vakken van wetenschap eene groote
 ervarenheid bezat4 ,hoor wat  hij er   
zelf van zegt3--,ik heb 7dus schrijft   
hij in zijn kleine  ,cronijkje ,no4 #di7
 in mijnen tijd gemaakt verscheidene    
soorten van  molens1 ook huizen en      
sluizen en verscheidene notabele stukken
 van  kassen en schrijnwerken1 alsmede  
vele uurwerken in dorpen en steden1  ook
 mede twee groote notabele speelwerken  
te ,amsterdam1 staande op  den ,wester- 
en ,zuiderkerks-toren4 ,ik heb ook mede 
gemetseld aan het  nieuwe stadhuis te   

,amsterdam1 en mede aan den toren van de
 ,nieuwe ,kerk1  alsmede aan de brug bij
 ,jan-,roodepoorts-toren4 ,behalve dien 
heb ik nog  verscheidene notabele       
handwerken gedaan in hout en steen1 in  
koper1  in ivoor en metaal1 hetwelk te  
lang zou wezen om alles te verhalen4    
,ook somtijds met de pen te speelen1    
,te teekenen kerken en kasteelen1       
,daar bij te schrijven grof en fijn1    
,dat kan 7,god-lof67 nog heel wel zijn4 
,dit schreef hij toen hij #gd jaren oud 
was4 ,dat hij elf jaren vroeger  nog    
heel wel met de pen kon omgaan1 blijkt  
uit onderstaand fac simile  van eene    
door hem in den jare #afch vervaardigde 
teekening4                          ,een
 ,can die veel te-water gaet4           
,int eijnd noch wel aen stucken slaet4  
#afch ,,jalw      ,maar ,leeghwater     
verstond daarenboven eene kunst1 die    
sedert geheel  schijnt verloren te zijn 
geraakt1 de kunst namelijk van onder    
water  te duiken1 aldaar eenen geruimen 
tijd te vertoeven en verschillende      

verrigtingen ten uitvoer te brengen #ah4
    ,hij gaf met ,pieter ,pietersz4 #ai 
van deze bekwaamheid in den  jare #afje1
 in de nabijheid van 's ,gravenhage1    
eene proeve in  tegenwoordigheid van    
,prins ,maurits1 diens broeders         
,frederik ,hendrik1  van de ,graven     
,willem en ,ernst van ,nassau1 van vele 
,edelen en andere  personen4 ,welke     
proefneming hij in het volgende jaar    
buiten ,amsterdam  herhaalde1 in        
tegenwoordigheid van vele menschen4 ,hij
 bleef alstoen  drie kwartiers onder    
water1 waar hij at1 de schalmei         
bespeelde1  ja zelfs op een papier      
schreef en andere verrigtingen ten      
uitvoer  bragt1 zoo als zulks door hem1 
op eene hoogst eenvoudige wijze1 met    
vermelding van vele kleine              
omstandigheden1 in zijn kleine ,kronijk 
aldus is te boek gesteld #bj3           
,van het onder-water gaan1 geschiet in  
den ,hage                 in bijwezen   
van ,prins ,mauritius en andere         
groote ,heeren1 een konst nooit te voren

                             gehoort of 
gezien4    #a4 ,in 't jaar #afje1 in 't 
laatste van ,april1 zoo is daar een     
,wijnkooper tot ,alkmaar geweest1       
genaamt ,dirk ,thomasz41 die met den    
,prince ,mauritius zeer familiaar was1  
en verscheiden redenen met den  ,prince 
hadde1 waarvan hij mede verhaalde1 dat  
in ,noort-,hollant in de  ,rijp twee of 
drie jongelingen waren1 die onder het   
water konden gaan1  waarvan den ,prince 
zeer begeerig was om 't zelve te zien2  
waarop  den ,wijnkooper tot antwoord    
gaf3 ,ik zal de luiden verschrijven1    
dat zij bij zijne ,vorstelijke ,genade  
in den ,hage zullen komen4    #b4 ,ende 
alzoo door het schrijven zijn wij na den
 ,hage gereist1 en  zijn aldaar bij den 
,prince gekomen1 die ons zeer vriendelyk
 groette  ende ons vraagde1 of wij de   
luiden waren1 die onder 't water konden 
gaan8 waarop wij antwoordden3 ,ja mijn  
,genadigen ,heer2 waarop de  ,prince    
wederom zeide3 ,hoe zoude men dat konnen
 weten1 of men zoude  dat moeten zien8  

waarop wij wederom antwoordden en       
zeiden3 ,zo het  mijn ,heer morgen      
belieft te zien1 wij willen 't alhier   
morgen in den  ,vijver wel doen2 waarop 
de ,prince wederom zeide3 dat hij dat in
 den  ,vijver niet en begeerde2 daar    
zouden wel duizent menschen bij komen2  
dat en zoude niet dienen4    #c4 ,doen  
heeft de ,prince een ,valkenier bij hem 
ontboden1 genaamt  ,henderik ,evertsz41 
die met ons zoude gaan buiten den ,hage1
 om een  water te zoeken1 daar 't       
bequaam was om de konst te doen1 't     
welke  wij alzo gedaan hadden1 welke    
water is een weinig buiten den ,hage    
aan de slinkerhand1 in een ,molentocht1 
als men naar ,delft vaart4    #d4 ,den  
eersten dach doen wast een storm ende   
heel kout weder1 zo dat  wij den ,prince
 doen niet en spraken1 maar den tweeden 
dach daaraan  heeft den ,prince ons een 
zeker uure gestelt1 als den maaltijt    
gedaan  was na den middag1 dat wij dan  
op de plaatze gereet zouden staan1      
waarbij dat de ,prince ook tegen ons    

zeide3 ,mannen1 ik heb gisteren  wel om 
u gedocht1 ik en zoude niet gaarne      
hebben1 dat gij een ziekte  zoude halen 
om mijnent wille4    #e4 ,alzo den tijt 
bestemt was1 zoo zijn wij op de plaatze 
gegaan1  ende gereetgestaan2 doen is den
 ,prince ,mauritius1 met zijn broeder   
,prins ,henderik1 met ,graaf ,willem van
 ,vrieslant1 met ,graaf ,ernst1  ende   
meer andere groote ,heeren en           
,edelluiden met de koetzen bij  ons     
gekomen1 ende daar alzo gelijk bij ons  
staande1 doen zeide den  ,prince        
,mauritius3 ,mannen1 ik ben nu gereet om
 te zien2 waarop ik ,jan  ,adriaansz4   
,leeghwater met een goede couragie in 't
 water gesprongen  ben1 en zeide3       
,adieu1 mijn vroome ,heeren2 ende ik was
 daar zo lange  onder het water1 dat den
 ,prince ,mauritius met d'andere ,heeren
 wel  vernoegt waren1 en doen ik weder  
boven 't water quam1 doen vraagde  mij  
den ,prince ,mauritius3 ,wat was dat    
geluit dat ik hoorde8 waarop ik  zeide3 
,ik heb luide geroepen2 heeft mijn ,heer

 dat ook verstaan8 waarop  de ,prince   
zeide3 ,ik meende1 dat het het brullen  
van een koe was4    #f4 ,daarna is      
,pieter ,pietersz41 een van onze        
medemakkers1 in 't water  gesprongen een
 stuks weegs verscheiden1 dewelke alzo  
lang onder het  water was als ik1       
waarover ,pieter ,pietersz4 met zijne   
vingeren een  weinig boven 't water     
speelde2 doen zeide ,graaf ,willem van  
,vrieslant3  ,den kerel werd verzoepen2 
hij en kan hem nigt langer holden4      
#g4 ,ende alzo ,pieter ,pietersz4 mede  
op 't land komende1 wij beide nog  fris 
ende wel waren1 zoo heeft den ,prince   
,mauritius tegen ons gezeit3  ,mannen1  
ik zie dat de konste goet is2 gaat niet 
uit den ,hage aleer ik  u gesprooken    
heb1 en gaat in een goede herberge en   
maakt goede cier1  hetwelke wij alzo    
gedaan hebben1 ende daarna zijn wij     
weder bij den  ,prince gekomen op het   
,hof1 daar hij ons een vereeringe       
gegeven heeft1  ende ook mede ,octroy   
van onze konste1 hetwelke ik nog tot    

dezen dag  bewaart heb4      ,de tweede 
onderwaterduiking1 geschiet tot         
,amsterdam4    #a4 ,in 't jaar #afjf1 op
 ,amsterdamsche kermis1 zo is daar een  
koopman van de ,rijp geweest1 geheeten  
,meinert ,cornelisz4 ,salm1  die tot    
,amsterdam zeer wel bekent was1 die van 
de konste van onder  water te gaan tegen
 zommige bekende ,borgers van ,amsterdam
 gezeit  hadde1 dat de konste op de     
,wetering1 buiten de ,heilige           
,wegs-,poort1  aan de slinkerhant1      
gedaan zoude werden in prezentie van #aj
 of #ab  perzonen1 aldaar mede prezent  
was ,meinert ,salm van de ,rijp1 ,albert
  ,verspek van ,antwerpen1 ,dirk van ,os
 van ,amsterdam met zijn ,soon1  die nu 
,dijk-,graaf van de ,beemster is1       
,frederik ,jansz4 met zijn ,soon1       
,jacob ,frederiksz4 van ,amsterdam1     
beide ,olijslagers1 ,jacob ,wrogt van   
,amsterdam1 met ,jan ,louwen van de     
,rijp met zijn ,huisvrouw1 ende meer    
andere goede bekenden4    #b4 ,ende alzo
 dit geschiedde nabij de stad           

,amsterdam1 zo is aldaar een  grooten   
toeloop van volk gekomen ende vergadert 
van verscheiden steden1  dorpen en      
plaatzen1 so dat daar wel zeven of agt  
hondert menschen bij  malkander waren1  
of meer3 zo was daar een onder allen1   
die het niet  geloofde1 en zeide3 ,het  
zal wezen gelijk die man die vliegen    
zoude2  wie is malder1 de man die       
vliegen zal1 of die gene die het zien   
zullen8 waarop ik ,jan ,adriaansz4      
wederom zeide3 ,ik zal het volk niet    
bedriegen2 ik zal 't voor haar oogen    
doen1 dat zij dat zien zullen4    #c4   
,zo is 't dat ik een linnen kleed bij   
mij genomen hadde1 hetwelke  ik aandede1
 waarvan ik de zakken uittrok1 en dede  
daar tien of twaalf  peeren in1 dat zij 
het voor hare oogen zagen1 ende ik zeide
 tegen  het volk3 ,deze peeren zal ik   
half op-eeten1 opdat gij luiden niet en 
zegt dat ik de peeren in den grond      
gesteken heb4 ,ook hadde ik mede  een   
schalmey bij mij1 daar ik wel op konde  
speelen1 dien ik mede bij  mij in mijn  

zak dede1 en zeide3 ,daar zal ik        
verscheiden voizen en  ,psalmen op      
speelen1 dat gij dat boven water1 op het
 land hooren ende  verstaan zult2       
waarbij ,pieter ,pietersz4 op het land  
bij het volk bleef2  om het volk reden  
te geven en te onderregten4    #d4      
,onder allen was daar mede een ,makelaar
 onder het volk1 geheeten  ,lems1 die   
hadde een schoon blad pampier bij hem1  
daar schreef hij zijn  naam op1 hetwelke
 hij mij gaf1 waarop ik tegen hem zeide3
 ,ik zal daar  onder water op den grond 
op dat pampier met pen ende inkt        
schrijven1  dat gij dat boven water op  
het land zult konnen lezen4    #e4 ,ende
 doen ik gereed was1 ende wel wakker    
konde zwemmen1 ende ook  mede een       
jongman was1 zoo gaf mij den ,almogenden
 ,god de vrijmoedigheit1  dat ik met een
 goede couragie in 't water sprong1 mijn
 aangezigt na het  volk toewendde1 ende 
zeide3 ,adieu1 gij vroome ,borgers van  
,amsterdam1  dat is u ter eeren1 daar ga
 ik onder4    #f4 ,zo is dat alzo       

geschied1 dat ik de peeren onder water  
half  op-gegeten heb1 en vertoonde de   
peeren onder het volk1 doen ik op  het  
land quam2 ende op hetzelve pampier     
schreef ik mede zo veel3  dit heb ik    
voor ,amsterdam in de ,wetering ende    
onder water geschreven2  ende op de     
schalmey speelde ik mede onder water op 
den grond1 dat het  volk1 die op het    
land stonden1 boven water gemakkelijk   
hooren ende  verstaan konden2 onder     
allen speelde ik mede den #bc ,psalm3   
,mijn ,god  voet mij als mijn ,herder   
geprezen1 dat die luiden1 die op de kant
 van  de sloot stonden1 zeiden3 ,hoort  
eens mannen1 dat speelt hij nu6 ,alzo   
had ik mijn plaizier ende recreatie     
onder 't water op den grond4    #g4     
,ende doen ik dogte dat ik aldaar lang  
genoeg geweest was1 dat  het volk wel   
vernoegt zoude wezen1 zo ben ik met een 
goede couragie  weder opgekomen1 mijn   
aangezigt na het volk1 en doen ik nog in
 't  water was1 zo heb ik tegen het volk
 met een luide stemme geroepen3  ,wat   

dunken de luiden van de konst8 waarop   
het volk antwoordde en zeide3  ,de konst
 is goet4    #h4 ,ende doen ik weder op 
het land quam1 doen vertoonde ik mijn   
geschrift1 het pampier nog droog        
wezende1 hetwelke veel luiden gezien  en
 gelezen hebben1 ende daarover zeer     
verwondert waren3 ende den  ,makelaar   
,lems weder behandigt hebbende1 die het 
nog zommige jaren  daar naar bewaarde2  
ende als ik nog onder water was1 zo was 
alreeds  de tijdinge al in de stad1 die 
man is al verdronken1 hij en komt zijn  
leven niet weder3 en doen ik weder op   
het land quam1 zo hadde ,frederik       
,jacobsz41 ,olijslager van ,amsterdam1  
een nagt-glas bij hem genomen1 en  zeide
 tegens mij3 ,jan ,adriaansz41 weet gij 
wel hoe lange dat gij onder  water      
geweest hebt8--,neen ik1 ,frederik      
,jacobsz41 zeide ik4 ,doen zei  hij     
weder tot mij3 ,dat glas is eens        
uit-geloopen ende eens half uit1  dat is
 drie quartier van een uur4 ,doen waren 
daar verscheiden luiden1  die tegen     

malkanderen zeiden3 ,hebt gij wel gezien
 wat dat hij gedaan1  hadde doen hij in 
't water ging8 hij hadde hem met olij   
bestreken2  ende d'andere zeide3 hij    
hadde een root lapken in zijn mond      
genomen2 in  zomma1 elk een zeide het   
zijne4 ,ik hadde gedaan gelijk de       
,comedianten  doen1 ik speelde het spel 
te regt1 zonder iets te haperen ofte te 
manqueren2 die het spel niet en kan1 die
 en speel het niet4 ,ende  als het werk 
gedaan was1 zo waren daar veel          
liefhebbers1 die haar  milde hand       
toonden3 ende onder allen was daar een  
man uit ,zeeland1  die zeide2 omdat de  
konste zoo fraay is1 zoo schenke ik u   
daartoe  nog een ,zeeusche ,daalder4    
#i4 ,daarna heb ik mijne kleederen weder
 aangetrokken1 ende ben weder  na de    
stad gegaan1 aldaar ik een groot getal  
van volk bij mij hadde1  die zeer       
begeerig waren om de man te zien1       
waarvan nu nog verscheiden  luiden in de
 stad van ,amsterdam zijn1 die het      
gezien hebben ende  daarvan konnen      

getuigen4    #aj4 ,nu voort wat de      
konste belangt1 men vint in 't ,boek    
,jobs  geschreven in het #bh cappittel  
in het #ab vers3 ,men keert den stroom  
des waters1 ende brengt dat daar        
verborgen in is aan 't licht4 ,so  dat  
ik niet en weet eenige konsten te       
bedenken1 die zo bequaam ende  zo goet  
zijn om verborgen schatten van den grond
 te halen2 men kan  aldaar onder water  
een wijl tijds leven1 ende zijne handen 
en voeten  wel gebruiken1 hetzij dat het
 een vadem diep is1 ofte meer3 al waar  
't agt of tien vadem diep1 de konst is  
even goet4      ,indien dit verhaal     
alleen in de ,kronijk van ,leeghwater   
werd gevonden1  zou men genegen zijn1 de
 waarheid van hetzelve in twijfel te    
trekken2  maar nog op den huidigen dag  
wordt het oorspronkelijk ,octrooi1 door 
de ,staten-,generaal aan ,leeghwater en 
twee andere daarbij vermelde  personen1 
wegens die kunst1 den #e;den ,mei #afje1
 en dus kort nadat zij  in 's ,hage     
proeven van hunne bekwaamheid gegeven   

hadden1 verleend1  en waarvan           
,leeghwater 7hierboven bl4 #ai7 gewag   
maakt1 nog bij de  nazaten van          
,leeghwater bewaard1 en ik ben het aan  
de vriendelijke  tusschenkomst van den  
,wel-,eerwaarden ,zeer ,geleerden ,heer 
,j4 van  ,gilse verschuldigd1 dat ik in 
staat ben gesteld1 een fac-simile van   
hetzelve hier bij te voegen4 ,dit       
,octrooi werd reeds door wijlen den     
,heer ,j4 ,meerman in den jare #ahjg1 in
 den ,konst- en ,letterbode #ba1  aan   
het licht gebragt4 ,het oorspronkelijke 
is op parkement of francyn  geschreven  
en van den volgenden inhoud3      ,die  
,staten ,generael der ,vereenichde      
,nederlanden1 ,allen den ghenen die     
desen jegenwoordige sullen sien ofte    
hooren lesen4 saluyt4--,doen te  weeten1
 dat wy ontfangen hebben de supplicatie1
 aen ons gepresenteert  by ,pieter      
,pietersz41 ,jan ,adriaensz4 ende       
,wilhem ,pieters1 alle woonende  in de  
,rype1 inhoudende hoe dat sy supplianten
 geinventeert ende by  ,zyne            

,princelycke ,excellentie geprobeert    
hebben1 seker waterconste1 soo  om onder
 twater te gaen1 staen1 sitten1 liggen1 
eeten ende drincken1  lesen ende        
scryven1 singen ende spreken1 voorts om 
eenige bruggen ende  sluysen te         
repareren off te nyente #bb te doen1    
cabels onder schepen  die gesoncken zyn1
 vast te maken1 om die uuyten gront te  
winden1 item  om peerlen1 ende andere   
costelycke goederen op ten gront te     
soucken1  mitsgaders om eenige missiven 
ofte brieven heymelyck onder twater  te 
dragen ende brengen1 boven dien zyn     
,asem bequamelyck te mogen  halen1 tzy  
oft het diep is een1 twee1 vyff1 sess   
offe meer vademen1  verzoeckende ende   
biddende oitmoedelyck1 7nademael zy     
beducht zyn1  dat men haerlieder        
inventie soude namaecken71 dat ,wy hen  
souden  willen verleenen onse openen    
brieven van ,octroy1 om de voorsz4 heure
  ,inventie voor eenige jaren alleene in
 de ,vereenichde ,provincien  te mogen  
maken1 met verboth van deselve na te    

maken1 in geenerlye  wyse1 int geheel   
ofte ten deele1 by verbeurte van sulcke 
nagemaecte  ,inventie1 ende daerenboven 
van seekere groote ,penen1 by ons       
daertoe  te ordonneren4 ,waerom ,soo    
ist1 dat ,wy1 genegen wesende ter ,bede 
van de  voorsz4 ,supplianten1 deselve   
geoctroyeert hebben1 ende octroyeren    
mits  desen1 dat zy voor den tyt van    
thien jaeren naestcommende1 alleene  in 
de ,vereenichde ,provincien sullen mogen
 maken ende gebruycken de  voorsz4      
,waterconste1 by hen geinventeert om    
onder twater te gaen1  staen1 sitten1   
liggen1 eeten ende drincken1 lesen ende 
scryven1 singen  ende spreken1 voorts om
 eenige bruggen ende sluysen te         
repareren  offe te nyeuwte te doen1     
cabels onder schepen1 die gesoncken zyn1
  vast te maken1 om die uuyten gront te 
winden4 ,item om peerlen1 ende  andere  
costelycke goederen opten gront te      
soucken1 mitsgaders om eenige  missiven 
offe brieven1 heymelyck onder twater te 
dragen ende brengen1  bovendien zyn     

,asem bequamelyck te mogen halen1 tzy   
off diep is een1  twee1 vyff1 sefs offe 
meer vademen1 verbiedende een yegelyck  
van wat  qualiteyt offe conditie hy zy1 
de voorsz4 geinventeerde ,waterconste   
int geheel ofte ten deele in de         
,vereenichde ,provincien natemaken1     
ofte elders nagemaect inde selve te     
brengen1 om die te gebruycken1  op te   
verbeurte van het nagemaecte werck1 ende
 daerenboven van de  somme van twee     
hondert ,guldens1 tappliceren deen      
derddendeel daervan  tot behoeff van den
 ,aenbrenger1 een ander derddendeel tot 
behoeff  van den officier1 die de       
executie doen sal1 ende het resterende  
derddendeel tot behoeff van de voorsz4  
supplianten1 ende dit alles  mits dat   
het zy eene nieuwe ,inventie1 te vooren 
in dese ,landen niet  gepractizeert1    
ende sonder preiuditie van alle         
voorgaende generale1  ende particuliere 
concessien4 ,gegeven onder onsen        
cachette #bc1  in ,sgravenhage1 den     
vyffden ,mey ,x,v,ic ende vyff4    ,ter 

ordonnan4 van de voorn4 ,heeren         
,staten-,generaal4    7was geteekend37  
,,aerssen4  #afje4        ,de waarheid  
van het verhaal van ,leeghwater is alzoo
 boven allen  twijfel verheven2 maar    
zonderling is het1 dat nergens elders   
blijkt1  dat hij1 die meer dan #dj jaren
 na het bekomen van dit ,octrooi leefde1
  of zijne makkers naderhand eenig      
gebruik van hetzelve hebben gemaakt1  of
 dat bij het eindigen van dit ,octrooi  
hunne kunst de eigendom van het  publiek
 zou zijn geworden1 of dat zij die kunst
 naderhand aan anderen  zouden hebben   
medegedeeld4 ,men zou bijna moeten      
vermoeden1 dat het  geheim met het      
overlijden der ,geoctroijeerden is      
verloren gegaan4 ,wij  stemmen het den  
,heer ,meerman #bd gereedelijk toe1 dat 
men zich moet  verwonderen1 in het      
,octrooi te hooren gewagen van eene     
inventie1 die  men na zou kunnen maken1 
of elders gemaakt in het land invoeren  
van  een werk1 dat verbeurd zou kunnen  
worden verklaard enz41 daar men uit  het

 bovenvermeld verhaal van ,leeghwater   
zou moeten opmaken1 dat hij  en zijne   
makkers zonder eenig toestel in het     
water sprongen4 #be  ,een mijner        
vrienden vermoedt1 dat het toestel van  
,leeghwater en  zijne makkers eene      
duikerklok zou zijn geweest1 welke zij  
bevorens  heimelijk ter plaatse1 waar   
zij hunne kunst zouden vertoonen1 onder 
water bragten4 ,ik ben niet ongenegen   
dit zijn vermoeden te deelen1  hoezeer  
mij echter het heimelijk brengen van    
brieven naar elders1  alsdan nog niet   
duidelijk is4    ,hoe dit zij1 uit al   
het hiervoren gezegde kan men opmaken1  
dat  ,leeghwater een bekwaam            
waterbouwkundige was3 dat hij tevens    
,landmeter1  ,molenmaker1 ,metselaar1   
,timmerman1 ,schrijnwerker1             
,horologiemaker1  ,waterduiker--ja wat  
niet al8--is geweest4 ,ik mogt hem dus  
met regt een'  duizend-kunstenaar       
noemen4    ,hij was daarenboven ervaren 
in de ,fransche en ,duitsche talen1 en1 
naar de veelvuldige aanhalingen te      

oordeelen1 ook niet geheel onbekend  met
 de ,latijnsche4    ,veelvuldige reizen 
zijn door hem gedaan4 ,behalve al de    
zeven toenmalige  ,vereenigde           
,provincin1 bezocht hij ,braband1       
,vlaanderen1 ,henegouwen1  ,duitschland 
en zoo als hij het noemt1 ,oostland1    
waartoe hij ,riga1  ,elzeneur1          
,elzenberg enz4 brengt4 ,ook reisde hij 
in ,westphalen1  ,lotharingen1          
,frankrijk en ,engeland4 ,achter zijne  
,kleine ,kronijk  vindt men een breed   
register van de meeste door hem1 tot    
zijnen  vierenzeventigjarigen ouderdom1 
bezochte plaatsen4 #bf    ,maar dit is  
niet alles4 ,wij spraken van tijd tot   
tijd van zijne  schriften2 ook als      
schrijver heeft hij verdiensten4 ,het is
 waar1  zijn stijl is hoogst eenvoudig1 
en zijne werken dragen de kenmerken  van
 geschreven te zijn door een'           
ongeletterd man1 die door zijne  eigene 
verdiensten uit eenen geringen stand    
opgekomen was4 ,maar zij  getuigen1 zoo 
als de ,heer ,van ,lijnden te regt zegt3

 niettemin van  's mans kunde en        
bekwaamheid4 #bg    ,drie gedrukte      
werkjes worden van ,leeghwater vermeld1 
en wel3    #a4 ,korte beschrijving en   
klein ,kronykje van ,haarlem2 een       
boeksken1  waarvan mij in ,boekenlijsten
 twee uitgaven #bh voorkwamen1 doch     
hetwelk ik nimmer gezien heb4    #b4    
,een kleyne ,cronyke en voorbereiding   
van de afkomst  en het  vergroten van de
 dorpen ,graft en de ,rijp1 en van meer 
verscheiden  notabele oude stukken en   
gebeurtenissen4--,het is1 zoo als de    
,heer  ,de ,wind naar waarheid zegt1    
eene ,kronijk van al wat hij hoorde1    
vernam en deed2 alles voorgedragen in   
eenen eenvoudigen1 maar zeer  naven     
stijl1 zoodat dit boekje zich met het   
grootste genoegen lezen  laat4 ,gezegde 
,heer ,de ,wind heeft1 in zijne         
,bijdrage over ,leeghwater1  het een en 
ander uit dit werkje overgenomen4 ,ook  
van deze ,kronijk  bestaan verschillende
 uitgaven4 ,wij vonden melding gemaakt  
van  eenen druk van den jare #afed2 doch

 deze was waarschijnlijk niet de        
eerste1 omdat op den titel1 even als op 
dien der volgende drukken1  vermeld     
staat3 en nu op nieuws hier by gedaen de
 beschrijving van den  grooten brand1   
voorgevallen in de ,rijp1 op den #f;den 
,febr4 #afed4 #bi  ,waarschijnlijk      
bestaat er eene uitgave van den jare    
#afdi4 ,de door mij  gebruikte is van   
den jare #agad en die van den ,heer ,de 
,wind van #agbg  #cj4    ,doch het      
vermaardste zijner werken is3    #c4    
,zijn ,haarlemmer-,meerboek1 hetwelk een
 ontwerp tot bedijken en  droogmaken van
 het ,haarlemmer-meer bevat1 door hem1  
naar het schijnt1  aan de ,staten van   
,holland1 aan den ,stadhouder ,frederik 
,hendrik1 aan  de ,burgemeesteren en    
,raden van ,amsterdam1 ,leiden1 ,haarlem
 en ,gouda1  en aan den ,dijkgraaf en de
 ,heemraden van ,rhijnland1 in den jare 
#afda1  aangeboden4 ,of de eerste druk  
van dit werk reeds in #afda verscheen1  
is wel waarschijnlijk1 doch niet zeker4 
,op den titel van dien eersten  druk #ca

 vindt men geene vermelding van het jaar
 der uitgave1 maar op  de laatste 7de   
#ceste7 bladzijde staat onder de letters
 ,j4 ,a4 ,l4 ,w4 het  jaartal #afda4 #cb
 ,zeker is het1 dat reeds in #afdb de   
derde druk het  licht zag1 #cc en de    
,heer ,van ,lijnden spreekt 7bl4 #db7   
van eenen  vierden1 die in #afdc        
uitkwam4 #cd    ,de ,heer ,mr4 ,j4 ,t4  
,bodel ,nyenhuis noemt in de #c;de lijst
 zijner opgave  van beschrijvingen der  
,gewesten1 ,steden en ,plaatsen1 in het 
,koningrijk  der ,nederlanden1 geplaatst
 in het ,v,i,i,ie ,deel van het         
,tijdschrift de  ,vriend des            
,vaderlands1 ,no4 #aa1 eenen vijfden    
druk 7,amst47 van den  jare #afed4      
,het jaar waarin de #f;de druk verscheen
 heb ik niet gevonden2 doch de  #g;de   
zag in #affi1 #ce de #hste in #agad #cf 
het licht4    ,in #agbd verscheen reeds 
weder eene nieuwe uitgave #cg2 welke in 
#agbg door eene tiende werd gevolgd #ch4
 ,de elfde verscheen negen  jaren daarna
 in #agcf1 #ci terwijl eindelijk eene   

twaalfde in #agdi  het licht zag #dj4   
,al de vermelde drukken zijn in quarto4 
,toen ,leeghwater zijn ,meerboek        
schreef1 was hij zes en zestig jaren    
oud3 hoe lang hij hierna nog leefde is  
mij niet gebleken2 maar in  #afdi was   
hij nog in leven1 blijkens de laatste   
bladzijde van zijne  kleine ,kronijk4   
,hij was echter reeds in den jare #afed 
overleden1 want  op den titel der       
uitgave van dat jaar staat3 in zijn     
leven ,ingenieur  en ,molenmaker in de  
,rijp #da4    ,leeghwater behoorde tot  
het ,kerkgenootschap der ,doopsgezinden1
 hetwelk  destijds zeer talrijk in de   
,rijp en andere ,noord-,hollandsche     
plaatsen  was4 ,dat hij een ,godvruchtig
 man was en 's menschen afhankelijkheid 
van den wil des ,allerhoogsten diep     
gevoelde1 bewijzen zijne schriften4     
,meerdere bijzonderheden heb ik wegens  
onzen verdienstelijken landgenoot  niet 
kunnen vinden1 de opgegevene zijn       
grootendeels uit zijne eigene  schriften
 ontleend #db4    ,uit het              

,haarlemmer-,meerboek1 ,no4 #bd1 blijkt1
 dat ,leeghwater eenen  zoon had1 ,simon
 genaamd1 dien hij den oudsten noemt2   
uit de kleine  ,kronijk leeren wij bl4  
#cf1 ,no4 #ce1 eenen tweeden1 met name  
,adriaen1  en bl4 #cj1 ,no4 #g1 eenen   
derden1 ,jan genaamd1 kennen4    ,nog   
heden bestaan er afstammelingen van den 
beroemden man1 en wel3    #a4 ,pieter   
,leeghwater1 wonende te ,koog1 geboren  
in #aghf1 die een zoon  is van den in   
#ahjg overledenen ,jan ,cornelisz4      
,leeghwater en diens  eerste vrouw      
,ariaantje ,heertjes4    #b4 ,trijntje  
,leeghwater1 geboren in #agig1 eene     
dochter van voorn4 ,jan  ,cornelisz4    
,leeghwater en diens #c;de vrouw        
,maartje ,kuik4 ,deze is gehuwd  aan    
,pieter ,haremaker te ,zaandijk2 #dc en 
#c4 ,cornelis ,jansz4 ,honig1 zoon van  
den ,heer ,jan ,cornelisz4 ,honig1  te  
,zaandijk1 en diens overledene          
echtgenoot1 ,neeltje ,leeghwater1  welke
 was eene dochter van ,louwrens         
,leeghwater en ,aaltje ,ouwerijk1 en    

eene kleindochter van ,cornelis         
,louwrensz4 ,leeghwater en ,trijntje    
,peper4    ,behalve deze leeft er te    
,wormerveer1 in den ouderdom van #hj    
jaren1  een ,jan ,louwrensz4 ,groot1    
wiens moeder mede ,leeghwater genaamd   
was4    ,de nige mannelijke afstammeling
 van ,leeghwater1 die dien naam  voert1 
is1 voor zoo verre ik heb kunnen nagaan1
 gemelde ,pieter  ,jansz4 ,leeghwater1  
daar deze ongetrouwd is1 staat het te   
vreezen1  dat met hem het geslacht van  
,leeghwater zal uitsterven4    ,bij de  
voornoemde afstammelingen van den       
beroemden man is zijne  nagedachtenis   
nog in eere3 behalve een exemplaar van  
het ,meerboek en  van de kleine         
,kronijk1 zijn aan mij1 namens den      
voornoemden ,heer ,jan  ,c4 ,honig1 door
 bemiddeling van den ,heer van ,gilse1  
ter hand gesteld3    #a4 ,het origineele
 ,octrooi van den jare #afje4    #b4 ,de
 bovenvermelde1 met de pen vervaardigde1
 eigenhandige teekening4    #c4 ,een    
koperen ,alidade 7liniaal met vizieren7 

van een werktuig om  hoeken te meten1   
met het jaartal #afai1 afkomstig van    
onzen ,leeghwater4    #d4 ,een zilveren 
vergulden ,penning1 geslagen op de      
overwinningen van  ,prins ,frederik     
,hendrik1 en die1 volgens het verhaal   
van vader tot zoon1  mede van onzen     
,leeghwater afkomstig is1 als door hem f
 ten geschenke  ontvangen1 f gekocht ter
 gedachtenis van zijne verrigtingen voor
  's ,hertogenbosch4 #dd        ,behoef 
ik wel te doen opmerken1 dat zoo vele   
herhaalde uitgaven van  het             
,haarlemmer-,meerboek als ik opnoemde1  
twaalf in den tijd van iets  minder dan 
eene eeuw1 getuigen van de              
belangstelling1 die het werk  van       
,leeghwater verwekte8 ,nog is die       
belangstelling niet geweken4 ,zijn  werk
 is nog altijd belangrijk voor ieder1   
die over de droogmaking van  het        
,haarlemmer ,meer wil spreken of        
schrijven4 ,nog steeds wordt zijn       
,haarlemmer-,meerboek gezcht1 en de     
schaars voorkomende exemplaren  worden  

op boekverkoopingen ruimschoots betaald4
    ,het kwam mij alzoo niet ongepast   
voor1 om eene dertiende uitgave  van dit
 werk het licht te doen zien1 vooral in 
deze dagen1 waarin de  belangstelling in
 het ontwerp der droogmaking van het    
,haarlemmer ,meer1  dat groote plan van 
,leeghwater1 weder meer algemeen is4    
,het kan toch  niet onwelgevallig zijn  
te weten1 wat over dit onderwerp vr nu  
twee  eeuwen gezegd is1 door eenen man1 
grijs geworden hij het droogmaken  van  
zoo vele meren1 wier bloei en welvaart  
thans het sieraad en den  rijkdom van   
,noord-,holland uitmaken2 door eenen    
man1 die sprak uit  eigene ondervinding1
 niet naar theorin1 dikwerf slechts     
fraai op  het papier1 maar minder       
geschikt om ten uitvoer te worden       
gebragt4    ,ik heb bij deze uitgave    
gebruik gemaakt van den hierboven       
vermelden  achtsten druk4 ,op verzoek   
van den uitgever1 die zulks voor ons    
lezend  publiek noodig oordeelde1 heb ik
 hier en daar den stijl een weinig      

veranderd1 doch mij hieraan slechts     
zeldzaam schuldig gemaakt4 ,ik  wilde   
den eenvoudigen1 naven1 ongekunstelden  
stijl van ,leeghwater  zoo min mogelijk 
bederven4 ,de spelling heb ik naar de   
thans in gebruik  zijnde gewijzigd4     
,het ,lofdicht van ,heyndrik ,albertsz41
 dat voor het ,meerboek gevonden  wordt1
 heb ik weggelaten1 omdat het geene     
kunstwaarde bezit4 ,om  dezelfde reden  
heb ik de gedichten1 die ,leeghwater in 
en achter  zijn werk gevoegd heeft1 niet
 overgenomen1 omdat zij wel van 's  mans
 rijmlust1 maar geenszins van zijne     
dichterlijke bekwaamheid  getuigen4     
,enkele rijmpjes heb ik echter vermeend 
te mogen overnemen4    ,het kaartje en  
de afbeelding van den ,schrijver1 welke 
ik bij deze  uitgave heb gevoegd1 worden
 in den eersten druk niet gevonden4 ,men
  zal ze1 zoo ik mij niet vergis1 hier  
met welgevallen aantreffen4 ,de         
afbeelding is naar eene teekening van   
,j4 de ,keyser en gegraveerd door  ,j4  
,lamsveld2 onder dezelve staan de       

volgende niet zeer dichterlijke  regels 
van ,j4 ,j4 ,schipper #de4              
,dit is ,leegwaters ,beeldt1            
,aenschouwers1 siet vry toe1            
,zyn geest1 die altyt werckt en nimmer  
meer wort mo2          ,aen 't geen zyn 
,vaderlandt tot welstant kan            
verstrecken1          ,zich in syn      
,meerboek zal ten deel aen u ontdecken3 
,wat d' ander rest belangt1 die spreyt  
zich wyt en breet1          ,en vat1 in 
zijn vernuft1 wat yemand wist off weet4 
,ook in den #b;den en #c;den druk van   
het ,meerboek wordt de afbeelding van   
,leeghwater niet gevonden4              
,waarschijnlijk verscheen zij het eerst 
in den  #d;den of #e;den druk4 ,in den  
#g;den vond ik haar1 doch niet door     
,lamsveld1  maar door ,s4 ,savrij       
gegraveerd4 ,daar deze in een' der      
hoeken het getal  #dc heeft1 vermoed ik1
 dat ,leeghwater in #afdc door ,keyser  
is geteekend1  toen hij #fh jaren oud   
was4        ,na ,leeghwater verschenen  
er verscheidene andere geschriften over 

het  ,haarlemmer ,meer1 welke ik        
kortelijk zal vermelden4    ,bijna      
gelijktijdig met het werkje van         
,leeghwater1 kwam er nog een  ander plan
 tot droogmaking van het ,haarlemmer    
,meer in het licht1  opgesteld door     
,jacob ,bartelsz4 ,veeris4 ,dit werk    
maakte echter minder  opgang4 ,volgens  
den ,heer ,van ,lijnden 7,verhand4 bl4  
#dc71 verschilde het  plan van ,veeris  
in zoo verre van dat van ,leeghwater1   
dat bij hetzelve  bepaald was een       
voorboezem1 met een' dijk over het      
eiland ,ruigoord1  op welken dijk #ae   
bovenmolens zouden gesteld worden4      
,de plannen van ,leeghwater en ,veeris  
vonden al dadelijk tegenstand1  vooral  
bij de ,ingelanden van ,rhijnland1 welke
 vermeenden1 dat1 door het  droogmaken  
van het ,meer1 de boezem van hun gewest 
te klein zou worden2  en reeds in #afdb 
gaf ,n4 van ,haegh1 onder den titel3 ,c4
 ,a4 ,colevelt's  #df bedenckingen over 
het drooghmaken van de ,haarlemmer en de
  ,leydtsche ,meer1 ,honderd ,twee en   

,zeventig articulen in het licht1 welke 
hij1 zoo als hij in het voorberigt zegt3
 als een liefhebber van het             
,gemeenebest1 had gecopieerd uit eenige 
,bedenkingen zamengesteld door          
,coleveld1 handelende op het uit- en    
droogmaken van de ,haarlemmer en        
,leidsche ,meer1 waarbij hij1 naar zijn 
goeddunken1 nog eenige punten  had      
bijgevoegd1 hetgeen hij hoopte dat de   
schrijver hem niet ten  kwade zou       
duiden4 ,uit dit voorberigt zou men dus 
opmaken1 dat deze  bedenkingen zonder   
voorkennis1 immers zonder medewerking   
van ,coleveldt  zijn uitgegeven4 ,hoe   
dit zij1 de bedenkingen van ,coleveldt  
werden door  ,leeghwater in den #d;den  
en volgende drukken van zijn ,meerboek  
bestreden4    ,toen de tiende druk van  
het werk van ,leeghwater in #agbg       
uitkwam1  werd ook in dat jaar het      
tegenschrift van ,coleveldt herdrukt    
#dg4 ,deze herdruk gaf aanleiding1 dat  
,c4 ,velsen1 ,landmeter van  ,rhijnland1
 in dat zelfde jaar1 onder den titel van

 ,aanmerkingen over  de tegenwoordige   
staat van de ,haarlemmer ,meer #dh1 een 
werkje in het  licht gaf1 waarin hij het
 plan van ,leeghwater tegen de          
bedenkingen van  ,coleveldt verdedigde1 
op de noodzakelijkheid van het          
droogmaken van  het ,meer aandrong en de
 wijze aan de hand gaf1 waarop dit zou  
kunnen  geschieden1 in voege1 dat de    
steden ,haarlem1 ,leiden en ,amsterdam1 
alsmede het ,hoogheemraadschap van      
,rhijnland1 van veel beter natuur1  7het
 zijn 's mans woorden7 omtrent de       
waterstaat en scheepvaart  zullen wezen1
 als tegenwoordig4    ,dit werkje van   
,velsen vond zoo veel belangstelling1   
dat nog in  hetzelfde jaar #agbg van    
hetzelve een tweede druk in het licht   
kwam  #di4    ,hij oordeelde zoo        
ongunstig over de ,bedenkingen van      
,coleveldt1 dat  hij in de voorrede van 
zijn werkje zegt3 dat hij er niet anders
 in  kon vinden1 als een deel opgeraapte
 schimpredenen1 op papier gebragt       
zonder order en met groote drift2 dat   

het doorzaaid is met zoo vele           
belagchelijke stellingen1 dat hij niet  
begrijpt1 hoe het in den tijd  van zijn 
geboorte1 zoo veel geloof heeft kunnen  
verdienen1 en dat  men het nu heeft     
waardig geacht1 om het weder het licht  
te doen zien4    ,het werkje van ,velsen
 is zeer lezenswaardig4    ,vijftien    
jaren hierna1 in ,julij #agdb1          
overhandigden ,nicolas ,cruquius1  en   
,jan ,noppen1 ,toeziener en ,melchior   
,bolstra1 ,landmeter van ,rhijnland1    
als hiertoe gelast1 aan ,dijkgraaf en   
,hoogheemraden van dat ,collegie1  een  
uitvoerig plan wegens de bedijking der  
,haarlemmer ,meer2 hetwelk  te vinden is
 in de nieuwe ,nederlandsche jaarboeken 
van ,april #aggc1  7bl4 #che-dje72 en   
waarvan de hoofd-inhoud wordt           
medegedeeld in  de tegenwoordige staat  
van ,holland1 7,v,ie deel der ,teg4     
,staat der  ,vereenigde ,nederlanden1   
bl4 #ahf-aif7 #ej4    ,tegen dit plan   
opperde de stad ,leiden bedenkingen1    
welke door de  gemelde ,toeziener en    

,landmeter1 bij eene ,memorie van het   
jaar #agde1  werden wederlegd2 zoo als  
gelezen kan worden in de voorm4         
jaarboeken  van #aggc1 bl4 #djf-dai4    
,intusschen verscheen te ,leiden1 in het
 jaar #agdc1 een ander plan tot         
droogmaking van het ,meer1 van ,conradus
 ,zumbach de ,koesfeld1 ,med4 en  ,stads
 ,dr41 ,lid van de ,koninklijke         
,societeit van ,wetenschappen te        
,berlijn1 hetwelk volgens den ,heer van 
,lijnden #ea dit bijzonders  had1 dat de
 schrijver1 tot uitsparing der kosten1  
wilde beginnen  met alleen de wateren1  
die in het meer uitkomen1 af te dammen1 
en1  eerst na de droogmaking1 een'      
ringdijk1 uit de klei van het ,meer1    
daar te stellen #eb4    ,maar behalve de
 opgenoemde #ec werden er nog           
verschillende andere  plannen tot       
droogmaking van het ,haarlemmer ,meer   
gevormd1 welke door den  druk niet zijn 
gemeen gemaakt4 ,zoo spreekt de ,heer   
,baron van ,lijnden1  7verh4 bl4 #dc71  
van een ongedrukt werkje1 dat in #afei  

of #affj schijnt  geschreven te zijn1   
waarin een plan voorkomt verschillend   
van die  van ,leeghwater en ,veeris1 en 
maakt vervolgens 7bl4 #dd en #de7       
melding3    #a4 ,van een plan opgemaakt1
 ten gevolge van een verzoekschrift door
  ,dijkgraaf en ,hoogheemraden van      
,rhijnland1 om te worden gemagtigd  tot 
het maken van eene uitwatering te       
,katwijk en tot het bedijken  van de    
,haarlemmer en ,leidsche ,meren1 aan de 
,staten van ,holland in  #agej          
ingediend4    #b4 ,van een plan door de 
,landmeters ,d4 ,klinkenberg en ,b4     
,goudriaan1  bij eene ,memorie aan      
gecommitteerde ,raden van ,holland1     
benevens aan den  ,dijkgraaf en         
,hoogheemraden van ,rhijnland1 den #ca  
,jan4 #agfi ingeleverd  #ed4    #c4 ,van
 een plan in den jare #ahjh1 op last van
 den toenmaligen ,minister  van         
,binnenlandsche ,zaken #ee1 opgemaakt   
door den ,inspecteur ,a4 ,blanken       
,jansz42 hetwelk in de archiven van den 
waterstaat berust4    ,geen tijdvak     

echter leverde zoo vele schriften over  
het droogmaken  van genoemd ,meer1 als  
dat tusschen de jaren #ahai tot #ahbc4  
,in het eerst gezegde jaar1 in #ahai1   
gaf de ,heer ,mr4 ,j4 ,c4 ,baron du     
,tour1 ten gevolge van het bekend       
geworden plan der ,heeren van ,lijnden1 
,roll en ,repelaar1 eene verhandeling   
over het ,haarlemmer ,meer in  het licht
 #ef1 welke eene historische            
beschrijving van de wording1            
vergrooting en gesteldheid van dat      
water1 en eene uiteenzetting der        
plannen van ,leeghwater1 ,veeris en     
,bolstra bevat4    ,in het volgende jaar
 verscheen te ,zutphen een werkje1 onder
 den  titel3 verhandeling over de       
droogmaking van het ,haarlemmer ,meer en
  aangelegen veenplassen1 doormengd met 
landbouwkundige aanmerkingen1  door ,j4 
,engelman1 ,oud-,landmeter bij 's ,lands
 ,waterstaat #eg1 waarin de             
noodzakelijkheid en nuttigheid van het  
droogmaken van dien ontzettenden  plas  
wordt betoogd1 en een ontwerp tot       

droogmaken wordt opgegeven4    ,doch al 
wat tot dus verre over het ,haarlemmer  
,meer en over het  droogmaken van dien  
plas was geschreven en uitgegeven1 werd 
in  uitgebreidheid en uitvoerigheid     
overtroffen door het belangrijke werk   
van den ,heer ,f4 ,g4 ,baron van        
,lijnden van ,hemmen1 ,commandeur van de
 ,orde  van den ,nederl4 ,leeuw1 ,lid   
van de ,eerste ,kamer der ,staten       
,generaal1  enz4 enz4 enz41 onder den   
titel van verhandeling over de          
droogmaking  der ,haarlemmer ,meer #eh4 
,dit werk1 hoe men ook over de          
uitvoerbaarheid en nuttigheid van het   
daarbij voorgesteld plan1 en over de    
juistheid der daarbij gevoegde          
berekeningen1 moge denken1 zal steeds   
bij de behandeling van dit  onderwerp   
onschatbaar blijven4    ,alles is hier  
duidelijk1 op eene hoogst1 ook voor de  
in het vak van  den waterstaat          
oningewijden1 bevattelijke wijze1 en met
 kennis van  zaken ter nedergesteld4    
,het is voorzien van onderscheidene     

hoogst  nuttige staten en tafels2 en bij
 het werk is gevoegd een atlas met  vier
 kaarten en eene afzonderlijke plaat4   
,de #aste kaart wijst den voormaligen   
staat van ,holland aan1 met  zijne      
,meren en ,plassen1 vr die bedijkt      
waren4 ,bijna de helft was  toen water4 
,de #b;de toont ons dat zelfde ,holland 
in #ahbj1 met zijne drooggemaakte       
,meren en ,plassen4 ,welk een lagchend  
gezigt6    ,de #c;de geeft ons1 in #f   
vakken1 de onderscheidene gedaanten en  
grootten  van het ,haarlemmer ,meer3    
sedert #aeca tot #ahjh4 ,welk eene      
schrikwekkende  vertooning6    ,de #d;de
 kaart stelt voor1 hoedanig1 volgens het
 plan des ,heeren van  lijnden1 na de   
droogmaking het ,meer met vaarten       
doorsneden en in  kavels verdeeld zou   
kunnen worden4 ,aangename voorstelling6 
,terwijl  eindelijk op de plaat eenige  
werktuigen ter uitmaling zijn afgebeeld4
    ,dit werk des ,barons van lijnden   
gaf aanleiding tot het ontstaan van     
verschillende geschriften4 ,nog in      

hetzelfde jaar #ahbj kwamen er vier     
stukken in het licht4    ,al dadelijk   
verscheen een werkje1 tot titel         
voerende3 ,het ontwerp  van droogmaking 
van het ,haarlemmer ,meer1 beknopt1 maar
 volledig  voorgedragen in eenen brief  
van een' ,heer te ,utrecht aan zijnen   
vriend te ,amsterdam #ei4 ,het bevat    
eene naauwkeurige opgave van den        
zakelijken inhoud des werks van den     
,heer van lijnden4    ,kort hierop      
volgde een stukje1 getiteld3 vrye       
gedachten van een  ingeland van         
,rijnland over de ,verhandeling van     
droogmaking der  ,haarlemmer ,meer1     
uitgegeven door den ,heer ,f4 ,g4 ,baron
 van ,lijnden  van ,hemmen #fj4         
,waartegen de ,heer van ,lijnden nog    
hetzelfde jaar uitgaf3 antwoord op  de  
vrije gedachten van een ingeland van    
,rijnland #fa4    ,doch op het einde van
 dat jaar verscheen in het licht eene   
,memorie van  den ,hoogleeraar ,jacob de
 ,gelder1 overgegeven aan het           
,hoogheemraadschap  van ,rijnland1      

behelzende deszelfs consideratie over   
het ontwerp van  den ,heer ,baron van   
,lijnden tot ,hemmen1 strekkende ter    
droogmaking  van het ,haarlemmer ,meer  
#fb4    ,op welke ,memorie de ,baron van
 ,lijnden1 in den jare #ahbb1           
aanteekeningen  in het licht gaf #fc1   
ter wederlegging van de bedenkingen des 
,hoogleeraars4    ,indien ik wl         
onderrigt ben1 heeft de ,heer de ,gelder
 eene tweede  ,memorie ter perse        
gezonden2 doch deze is1 zoo verre mij   
bekend is1  niet uitgegeven4 ,mij ten   
minste kwam zij nimmer in handen4    ,in
 den jare #ahbi verscheen te ,brussel   
#fd een werkje van ,alex4 de  ,stappers1
 ,mmoire sur le desschement du lac de   
,harlem1 et sa  conversion en fort4 ,de 
schrijver zegt in het ,voorberigt1 dat  
hij  in ,mei #ahbi aan het ,gouvernement
 het voorstel heeft gedaan1 om aan  hem 
voor altijd het ,meer en eenige         
nabijgelegene plassen af te staan1  ten 
einde ze door eene ,maatschappij1       
zamengesteld uit #abjjj ,aandelen1      

ieder van f #ejj4--1 droog te maken1 en 
wel door middel der pompen1 voor  welke 
hij op den #i;den dier maand een        
,octrooi van uitvinding gedurende  #ae  
jaren heeft bekomen4 ,hij stelt voor1   
tusschen ,bennebroek  en ,lis een       
,kanaal naar de ,noord-,zee te graven1  
om1 in geval de sluizen van ,katwijk  en
 ,sparendam niet voldoende mogten zijn1 
door hetzelve het water van  het ,meer  
en van ,rhijnland te doen afloopen4 ,een
 groot gedeelte van  het drooggemaakte  
,meer wil hij in bosch herscheppen1 en  
geeft hoog  op van de voordeelen1 die de
 droogmaking zou opleveren4 ,de         
politieke  omstandigheden schijnen den  
,heer ,stappers te hebben belet1 verdere
  pogingen ter bereiking van zijn doel  
in het werk te stellen4 ,het  werkje1   
schoon wat winderig1 is niet            
onbelangrijk4    ,eindelijk moeten wij  
nog melding maken van het onlangs       
uitgekomen werk  van den ,heer ,g4 ,j4  
,pool1 ,med41 ,chir4 en ,stads ,doctor  
te ,amsterdam1  onder den titel3 de     

droogmaking der ,haarlemmer ,meer1 mits 
met de  noodige voorzorgen in het werk  
gesteld1 voor de gezondheid der naburige
  bewoners en arbeiders niet schadelijk 
#fe4 ,moetende strekken ter  bestrijding
 van het gevoelen van velen1 dat de     
droogmaking van eenen  zoo grooten plas1
 als het ,haarlemmer ,meer1 tot         
heerschende ziekten  in de omliggende   
plaatsen aanleiding zou kunnen geven4   
,welk gevoelen  ook de ,heeren van      
,lijnden en ,stappers in hunne werken   
hebben bestreden4    ,deze talrijke     
geschriften over het droogmaken van het 
,haarlemmer ,meer  en over de gevolgen1 
die zulk eene onderneming zou kunnen    
hebben1  getuigen van het belang1       
hetwelk men te allen tijde in deze zaak 
heeft gesteld4 ,maar aan ,leeghwater    
komt de eer toe1 van1 zoo ver  men kan  
nagaan1 het eerst een plan tot          
droogmaking wereldkundig te  hebben     
gemaakt4 ,dit plan is door de meeste der
 volgende schrijvers1  maar bijzonder   
door den ,baron van ,lijnden1 ten       

hoogste geprezen1  en zijn werk is1 na  
al wat er na zijnen tijd over dit       
onderwerp  is geschreven en na al de    
vorderingen1 welke men sedert dien tijd 
in bijna alle ,wetenschappen1           
voornamelijk in de waterbouwkunde en    
aanverwante vakken1 ook door het gebruik
 van stoom heeft gemaakt1  nog altijd   
eene vraagbaak voor hem1 die over het   
droogmaken van het  ,haarlemmer ,meer   
wil schrijven of spreken4    ,dit       
spreken en schrijven over het           
,haarlemmer ,meer1 en over het          
droogmaken van dezen plas1 was en is nog
 aan de orde van den dag  #ff1 nadat ,z4
 ,m4 bij besluit van den #g;den         
,augustus #ahcg1 ,no4 #ea #fg1  in      
aanmerking nemende1 7het zijn de woorden
 van het besluit zelf7  dat de          
ondervinding van den laatsten winter de 
noodzakelijkheid  heeft doen geboren    
worden1 om de droogmaking van het       
,haarlemmer  ,meer op nieuw in          
opzettelijke overweging te nemen1 eene  
commissie1  bestaande uit de ,heeren3   

,h4 ,ewijk1 ,raad-adviseur bij het      
,departement  van ,binnenlandsche zaken1
 ,voorzitter1 ,jonkr4 ,w4 ,barnaart van 
,bergen1  ,lid van de ,gedeputeerde     
,staten van ,noord-,holland1 ,m4 ,g4    
,beijerinck1  ,hoofd-,ingenieur van den 
,waterstaat in ,zuid-,holland1 ,c4 ,j4  
de ,bruijn  ,kops1 ,burgemeester der    
stad ,haarlem1 ,jonkheer ,l4 ,r4        
,gevaerts1  ,lid van de ,gedeputeerde   
,staten van ,zuid-,holland1 ,p4 ,t4     
,grinvis1  ,hoofd-,ingenieur van den    
,waterstaat in ,noord-,holland1         
,jonkheer ,d4 ,hooft  ,jacobsz41 ,lid   
van den ,raad der stad ,amsterdam1 ,d4  
,mentz1 ,inspecteur  van den ,waterstaat
 en ,p4 ,a4 du ,pui1 ,hoogheemraad van  
,rhijnland1  had benoemd1 ten einde de  
verschillende reeds bestaande ontwerpen 
van droogmaking van dat ,meer te        
onderzoeken1 vervolgens een bepaald     
eindontwerp en begrooting van kosten    
dezer onderneming op te maken  en van   
hare werkzaamheden uiterlijk op den     
eersten ,november #ahcg aan  ,z4 ,m4    

verslag aan te bieden4    ,dit spreken  
en schrijven over het ,haarlemmer ,meer 
is niet verminderd1  nadat in de        
,zitting van de ,tweede ,kamer der      
,staten ,generaal van den  #bhsten      
,februarij j4 l41 met eene ,koninklijke 
boodschap1 een ontwerp  van wet1 omtrent
 de uitgifte van losrenten op een       
gedeelte der schuld  ten laste der      
overzeesche bezittingen tot het doen van
 voorschotten  voor openbare werken1 was
 ingekomen1 waarbij onder anderen eene  
som  werd bestemd en aangewezen1 tot het
 bedijken en droogmaken van het         
,haarlemmer ,meer1 alzoo ,z4 ,m4 in     
overweging had genomen1 7het zijn  de   
woorden van het ontwerp7 dat het belang 
van den ,staat vordert1  om eerlang tot 
de bedijking en droogmaking van het     
,haarlemmer ,meer  over te gaan #fh4    
,hoezeer die wet is afgestemd1 kan het  
echter voor elk1 die belang in  deze    
zaak stelt1 niet onwelgevallig zijn1 al 
hetgeen omtrent dezelve is  voorgevallen
 te kennen1 en de gevoelens der         

volks-vertegenwoordigers  over dit      
belangrijk onderwerp te vernemen4       
,meenig een' zal het1  dunkt mij1 welkom
 zijn1 alles wat over deze zaak1 ten    
gevolge van de  voorgestelde ,wet in de 
,tweede ,kamer der ,staten-,generaal1 is
 verhandeld1  voor zoo ver het openbaar 
is gemaakt1 alhier bijeen verzameld aan 
te treffen4    ,bij de voornoemde ,wet  
was gevoegd eene memorie ter            
toelichting1  welke ten opzigte van het 
punt der droogmaking van het ,haarlemmer
  ,meer aldus luidt #fi3    ,wat de     
droogmaking van het ,haarlemmer ,meer   
betreft1 vermeent men1  dat het         
wenschelijke en nuttige dezer           
onderneming geen breed betoog  zal      
behoeven4    ,het is algemeen bekend1   
hoe grootelijks deze waterplas gedurende
 de  laatste eeuwen zich heeft          
uitgebreid1 en hoe vele vruchtbare      
gronden  daardoor zijn verslonden       
geworden4 ,met opoffering van zware     
kosten  heeft men daaraan dan wel       
eenigermate paal en perk gesteld2 doch  

nog  jaarlijks moeten aanzienlijke      
sommen worden aangewend1 om het verder  
inbreken voor te komen1 en in weerwil   
daarvan heeft de ondervinding nog       
onlangs geleerd1 hoe groote             
verwoestingen door het geweld van dezen 
plas kunnen worden1 aangerigt1 welke    
eenmaal zoodanig kunnen worden1  dat de 
rampen niet dan met enorme kosten zouden
 kunnen worden hersteld1  of zelfs      
onherstelbaar zouden worden4    ,daarbij
 nu komt1 dat in het midden des lands   
eene onvruchtbare  waterplas of liever  
binnenlandsche zee van omtrent #ah1jjj  
bunders  lands gevonden wordt1 die voor 
den landbouw1 de industrie en  de       
bevolking verloren is1 en die1 wanneer  
zij eenmaal mogt zijn  drooggemaakt1 en 
in vruchtdragenden grond herschapen1 ook
 door  deszelfs gunstige gelegenheid    
nieuwe bronnen van welvaart openen  kan1
 en in de gevolgen voor het algemeen of 
het ,rijk aanzienlijke  voordeelen moet 
opleveren1 door het verschaffen van     
arbeid en middelen  van bestaan aan     

duizende handen en nijvere menschen1 en 
het daardoor  in evenredigheid          
vermeerderen van 's ,rijks inkomsten2 in
 n woord1  door het toenemen van den    
publieken rijkdom1 hetwelk van het een  
en  ander het natuurlijk gevolg moet    
zijn4    ,de ondervinding en het besef  
van het een en ander moest natuurlijk   
leiden tot het denkbeeld1 om door het   
droogmaken van dezen waterplas  het eene
 voor te komen en het andere te         
bewerken2 en in der daad zijn  daartoe  
in vroegere en in latere tijden         
ontwerpen te berde gebragt en  beraamd1 
waarvan de uitvoering echter steeds is  
achterwege gebleven1  hetzij dat tijden 
en omstandigheden daartoe hebben        
medegewerkt1  hetzij dat zich daartegen 
bedenkingen opdeden1 voornamelijk       
ontleend  uit den physieken toestand van
 het ,hoogheemraadschap van ,rhijnland1 
die niet altijd gereedelijk waren uit   
den weg te ruimen4    ,de               
omstandigheden1 waarin dit distrikt ten 
aanzien van deszelfs  uitwatering       

verkeert1 zijn echter in de latere      
tijden zdanig  veranderd1 en de         
middelen1 die men thans kan aanwenden1  
om alle  bedenking daaromtrent weg te   
nemen1 z gereed1 dat men alsnu tot de   
onderneming der droogmaking veilig zal  
kunnen overgaan4    ,de opzettelijke en 
naauwkeurige overweging1 die ten aanzien
 hiervan  is ingesteld1 heeft dit       
ontegenzeggelijk doen zien1 en          
dienvolgende is  dan ook het ontwerp    
beraamd1 welks uitvoering thans gereed  
is om te  kunnen worden ondernomen1 om  
weldra de heilrijke vruchten te dragen1 
die daaruit moeten voortvloeijen4       
,eene onderneming van dezen aard1       
mitsgaders al de voorzorgen1  die       
daarbij moeten worden in acht genomen1  
kunnen niet anders dan  aanzienlijke    
kosten vereischen1 zijnde de geheele    
som1 hiertoe noodig1  berekend op ruim  
acht millioenen gulden1 welke som       
nogtans natuurlijk  niet op nmaal zal   
worden vereischt1 maar successivelijk   
zal moeten  besteed worden1 en voor een 

goed gedeelte slechts als voorschot kan 
worden beschouwd en zal worden          
gerecouvreerd uit den verkoop der       
drooggemaakte gronden en de verdere     
voordeelen1 die de onderneming          
gedurende de bewerking zal opleveren2   
terwijl1 al mogt uit het een en  ander  
de geheele uitgeschoten som niet kunnen 
worden teruggevonden1  het ontbrekende  
als uitnemend wel besteed geld zal      
moeten worden  aangemerkt1 en door de   
vermeerdering van de algemeene welvaart 
en  rijkdom rijkelijk zal worden        
vergoed4    ,behalve enz4    ,met       
betrekking tot dit onderwerp van wet1   
werden aan de ,kamer drie               
verzoekschriften ingediend1 waarvan n in
 de vergadering van #g ,maart           
ingekomen1 als niet voldoende aan de    
vereischten van de grondwet1  ter zijde 
werd gesteld4 ,het tweede was van       
,jonkheer ,n4 ,j4 ,steengracht  van     
,duivenvoorde2 waarop door de commissie 
van de verzoekschriften1  in de zitting 
van den #bcsten ,maart1 bij monde van   

den ,heer van ,welderen  ,rengers1 werd 
uitgebragt het navolgend verslag3    ,in
 handen van ,uwe ,commissie is gesteld  
een verzoekschrift van  jonkheer ,n4 ,j4
 ,steengracht van ,duivenvoorde1        
landeigenaar onder  ,rijnland4          
,verzoeker geeft te kennen1 dat aan de  
,staten-,generaal  een ontwerp van      
leening van #cj millioen is aangeboden1 
om daaruit1  onder andere werken van    
openbaar nut1 ook de ,haarlemmer ,meer  
droog  te maken2 dat de landeigenaars   
onder ,rijnland1 vertegenwoordigd  door 
hunnen dijkgraaf1 hoogheemraden en      
hoofd-ingelanden1 over dit  belangrijk  
onderwerp niet zijn gehoord geworden2   
dat deze echter een  verkregen regt     
vermeenen te hebben op de ,haarlemmer   
,meer1 als boezem  voor hunne landen4   
,hij beweert1 dat het voor al de landen 
ten zuiden van den ,rijn  gelegen1 die  
door eenen dijk van den algemeenen      
boezen zijn  afgescheiden en uit hoofde 
van derzelver lagere verkaaijingen aan  
een maalpeil zijn onderworpen1 van het  

hoogste belang is1 dat de  voorgestelde 
maatregelen van droogmaking alle die    
waarborgen opleveren1  welke ten        
voordeele van dezelve worden verlangd4  
,requestrant vermeent1  dat uit het     
gemaakte plan van droogmaking blijkt1   
dat de boezem twee  derden in zijnen    
omvang zal worden verkleind2 dat        
daardoor de berging  voor het water1    
hetwelk door de molens op den           
,haarlemmer ,meer-boezem  thans wordt   
uitgemalen1 even zoo veel beperkter     
wordt4 ,hij betoogt1  dat het gevolg    
hiervan zal worden1 dat de landen zoo   
voor de kultuur  van granen1 als voor   
het weiden van beesten1 onbruikbaar     
zullen  worden1 en meer dan tachtig     
duizend bunders zullen verloren gaan4   
,hij  beweert1 dat dit eene van de      
voorname redenen is1 om welke men in    
vroegere tijden nimmer heeft durven     
overgaan tot het droogmaken van  de     
,haarlemmer ,meer4 ,hij geeft verder te 
kennen1 dat het groot nadeel1  hetwelk  
de landeigenaren bij eene eventuele     

droogmaking van die meer  zouden lijden1
 door het gemis van eenen genoegzamen   
boezem tot berging  van het uitgemalen  
water1 en door het even groot verlies   
van ontlasting  van dat water op het    
,,ij1 konde worden voorgekomen1 wanneer 
gebruik werd  gemaakt van genoegzame    
stoomwerktuigen1 om den winterboezem te 
houden  op #ad1 #ae  #af duimen beneden 
,a4 ,p41 op welke hoogte die boezem     
altijd  wordt gehouden en tot de cultuur
 der landen moet worden gehouden4 ,hij  
vraagt al verder1 door wien het         
daarstellen en het onderhoud van zoo    
vele benoodigde werktuigen zouden moeten
 worden bekostigd1 en vermeent1  dat die
 kosten alleen ten laste van dezulken1  
door wie de ,haarlemmer  ,meer zoude    
worden drooggemaakt1 behooren gebragt te
 worden1 en niet  ten laste van         
,rijnlands eigenaren zoude kunnen komen1
 hetwelk uit  de stelling van den       
requestrant schijnt te zijn eene der    
voornaamste  grieven1 waarom het request
 wordt aangeboden4 ,adressant eindigt   

met  het verzoek1 dat het ,u ,ed4       
,mogenden behage1 de belangen van       
,rijnlands  landeigenaren ten deze in   
vaderlijke overweging te willen nemen en
 te  zorgen1 dat de ,haarlemmermeer niet
 worde drooggemaakt1 dan nadat de       
daartegen militerende grieven der       
landeigenaren onder ,rijnland zullen    
zijn opgeheven en geheel weggenomen2 dat
 zij in hunne belangen mogen  worden    
gehoord en als eigenaren van de ,meer1  
als boezem van geheel  ,rijnland        
beschouwd1 voor de uitwatering der      
landen1 in dat hun regt  mogen worden   
gemaintineerd4    ,uwe ,commissie is van
 advies1 dat dit verzoekschrift1 als    
betrekking  hebbende tot eene wet bij   
deze ,vergadering aanhangig1 ter inzage 
van  de leden1 behoort te worden        
nedergelegd ter griffie4 #gj    ,het    
derde verzoekschrift was van den ,heer  
,g4 ,j4 ,a4 ,a4 ,baron van  ,pallandt1  
waarop door de voornoemde ,commissie    
mede bij monde van den  ,heer ,rengers1 
in de zitting van den #bfsten1 werd     

gedaan het volgend  verslag3    ,in     
handen van ,uwe ,commissie is gesteld   
een verzoekschrift van  ,g4 ,j4 ,a4 ,a4 
van ,pallandt4    ,verzoeker geeft te   
kennen1 dat hij1 doordrongen van en     
vervuld met  het gewigt eener zaak van  
zoo veel belang als de droogmaking van  
de  ,haarlemmer ,meer1 en geheel        
ingenomen met dit grootsche plan1 zich  
tot  ,u ,ed4 ,mogenden wendt1 om1 als   
een der belanghebbende grondeigenaren1  
onmiddellijk aan dien thans zoo         
gevreesden waterplas grenzende1  zijne  
bedenkingen tegen de wijze waarop en de 
middelen waardoor die  droogmaking      
waarschijnlijk zal plaats hebben1 met   
allen eerbied aan  deze vergadering     
bloot te leggen1 in de hoop1 dat ,u ,ed4
 ,mogenden hem  mogen gerust stellen1   
door betere inlichtingen1 of de bezwaren
 opheffen  en keeren1 of door andere    
meer doelmatige hulpbronnen doen        
vervangen4    ,hij geeft in de eerste   
plaats te kennen1 dat1 hoezeer de       
droogmaking  van de ,haarlemmer ,meer1  

bij welgelukken1 als een zegen mag      
worden  beschouwd1 echter proefnemingen1
 bij gelegenheid van die verbazende  en 
kostbare onderneming1 al de in- en      
aangelanden in eene groote  ramp zouden 
storten4--,hij vermeldt1 dat het hem uit
 het rapport  der commissie van de      
droogmaking der ,haarlemmer ,meer1      
ingesteld bij  ,koninklijk besluit van  
#g ,aug4 #ahcg1 ,no4 #ea1 is kenbaar    
geworden1 dat  men de kanalen van       
,sparendam en ,katwijk verbeteren en    
sluizen wil  bijbouwen1 en1 bij         
onvoldoende bevindingen1 een            
stoomwerktuig van  #ahj paardenkracht te
 ,sparendam wil plaatsen4--,hij geeft te
 kennen1  dat men dus1 in plaats van met
 wiskundige zekerheid een werk van  dien
 omvang en van zoo groot gewigt te      
beginnen en te voltooijen1  eene proeve 
wil nemen1 of1 nadat de genoemde ,meer  
zal zijn bedijkt1  de kleinere boezems  
de massa's water1 die thans op den      
grooten boezem  worden uitgemalen1      
zullen kunnen verzwelgen4--,hij merkt   

aan1 dat men  eerst dn1 wanneer de      
molens zullen moeten stilstaan en de    
heerlijke  en vruchtbare landerijen     
geheel of ten deele met water zullen    
zijn  overdekt1 waardoor het bestaan van
 den landman1 althans voor een  gedeelte
 van het jaar1 zal zijn weggenomen1 een 
stoomwerktuig zoude  willen plaatsen4   
,adressant beschouwt zoodanige          
proefneming strijdig met het regt van   
den grondeigenaar1 die daaraan have en  
goed ziet prijs gegeven4--,hij  zegt1   
dat de ondervinding hem heeft geleerd1  
dat in het voor- en  najaar1 wanneer er 
eenige dagen stilte is geweest1 de      
groote meerboezem  met eene stevige     
koelte in n' dag een' ,rijnlandschen    
duim en soms  hooger wordt opgemalen2   
dat in het najaar1 bij aanhoudende      
westewinden1  dikwijls in verscheidene  
weken1 door den hoogen stand der zee1   
noch  te ,katwijk1 noch te ,sparendam of
 elders kan worden gestroomd1 dat dan   
de ,haarlemmer ,meer1 door aanhoudend   
malen1 zoo hoog wordt opgezet1  dat de  

onbedijkte landen en ook die in         
zomerkaden zijn gelegen1  overstroomd   
worden1 of dat bij storm de polders1    
door het woedend  opzetten van het      
water1 onderloopen2--hij vraagt1 wat dan
 zoo vele  sluizen kunnen helpen1 en    
vermeent1 dat dezelve zonder nut zullen 
dr zijn1 omdat wanneer de ,haarlemmer   
,meer nu in weinige weken zoo  hoog kan 
worden opgezet1 alsdan de kleinere      
boezem in weinige dagen  boven peil zal 
moeten zijn4    ,requestrant geeft in de
 tweede plaats te kennen1 dat hij zich  
niet zal vermeten eenige berekening te  
maken of het stoomwerktuig  te          
,sparendam voldoende zal bevonden       
worden1 alsmede of de kanalen1  op      
zoodanige uitgestrekte ruimte1 al het   
water1 dat in zijne streken  en ook     
achter ,leijden en in dien omtrek wordt 
opgemalen1 zullen  kunnen bergen1 en    
spoedig genoeg naar hunne uitwatering te
 ,sparendam  en elders afleiden8--,hij  
vermeent evenwel1 dat het doelmatiger   
zoude zijn1 wanneer dadelijk bij den    

aanvang van het werk1 zoo te  ,sparendam
 als ook te ,katwijk1 een stoomwerktuig 
wierd opgerigt1 dat  dan de             
,spieringermeer niet tot vrboezem zoude 
behoeven te worden  gehouden4--,hij     
gelooft tevens1 dat het voorzigtiger    
zoude zijn1 den  duiker1 die hen1 bij   
gebrek aan water1 uit den ,i,jssel      
daarvan zoude  voorzien1 dadelijk daar  
te stellen2 en vraagt1 voor wiens       
rekening1  wanneer eens de meer droog   
zal zijn1 en daarna het nut van         
zoodanigen  duiker wordt ingezien1 dit  
nawerk zal komen1 alsmede het onderhoud 
der stoomwerktuigen8--,hij beweert1 dat 
de aangrenzende landbezitters  met      
billijkheid een' genoegzamen waarborg   
mogen vragen1 en schadeloos  behooren   
gesteld te worden1 even als bij eene    
onteigening hunner  gronden1--dat de    
meer hun eigendom is1 en dat de         
bedijking van  dezelve met eene         
onteigening gelijk staat4--,hij geeft te
 kennen  dat hun regt op de ,haarlemmer 
,meer van uitmaling en boezem sedert    

eeuwen onbetwistbaar is gebleven1--dat  
zij sinds onheugelijke jaren  in        
,rhijnland tot onderhoud der kostbare   
,meerwerken betalen1 alleen om  in die  
,meer altoos het overbodige water vrij  
en onverhinderd te mogen  uitmalen1--dat
 zij nooit op eenig peil zijn           
gezet1--dat zij hunne  landerijen met   
die voorregten hebben gekocht1 en dat de
 directie  van ,rhijnland altijd met de 
meeste en onvermoeide zorgen voor de    
uitwatering heeft gezorgd4--,hij        
vermeent verder1 dat de voornaamste     
grondeigenaren in ,rhijnland1 immers    
eene commissie uit hun midden1  mogt    
worden gehoord1 ten einde zoodanige     
maatregelen te beramen1  als waardoor   
elke vrees voor onzekere uitkomst wierd 
weggenomen en  hunne duurgekochte       
landerijen tegen groote onheilen wierden
 verzekerd4    ,adressant geeft         
eindelijk te kennen1 dat de geopperde   
bedenkingen  en zwarigheden hem gewigtig
 genoeg zijn voorgekomen1 om dezelve aan
  ,u ,edel ,mogenden met allen eerbied1 

in het belang van het algemeen1  maar   
vooral ook voor hen1 die in ,rhijnland  
hun land en bestaan vinden1  kenbaar te 
maken1 in de hoop en het vaste          
vertrouwen1 dat dezelven in  uwe        
vergadering zullen worden overwogen en  
velen met hem mogen worden  gerust      
gesteld1 door meer voldoende maatregelen
 op vaste gronden1  zonder              
proefnemingen4    ,uwe commissie is van 
advies1 dat dit verzoekschrift1 als     
betrekking  hebbende tot eene wet bij   
deze vergadering aanhangig1 ter inzage  
van  de leden1 behoort te worden        
nedergelegd ter griffie #ga4    ,beide  
verzoekschriften werden ter griffie     
nedergelegd en de verslagen  gedrukt en 
rondgedeeld4    ,inmiddels werd het     
,ontwerp der ,wet in de onderscheidene  
,afdeelingen der  ,kamer behandeld2 uit 
de ,proces-,verbalen der beraadslagingen
 bleek onder  and41 dat de ,afdeelingen1
 alvorens zich met de zaak bezig te     
houden1  eenparig verlangd hebben1 dat1 
aangezien het tegenwoordig ,voorstel    

drie onderwerpen bevat1 welke met       
elkander niets gemeens hebben1  hetzelve
 in drie ,ontwerpen van ,wet mogt worden
 gesplitst1 waarvan  het eerste zou     
handelen over den ,i,jzeren ,spoorweg1  
het tweede over  het bedijken en        
droogmaken van het ,haarlemmer ,meer1 en
 het derde over  het aanleggen en       
verbeteren van andere werken van        
algemeen nut1 enz4    ,nopens het       
droogmaken van het ,haarlemmer ,meer1   
heeft men de vraag  geopperd1 of daartoe
 nu werkelijk noodzakelijkheid bestond2 
welke  de waarschijnlijke gevolgen      
zouden zijn1 indien hiertoe niet spoedig
  werd overgegaan1 en of er ook andere  
middelen aanwezig zijn1 om die  bezwaren
 uit den weg te ruimen8 ,voorts heeft   
men verlangd te weten1  hoe veel kosten 
er1 gemiddeld1 in de laatste #aj jaren  
zijn aangewend1  om de uitbreiding van  
het ,haarlemmer ,meer tegen te gaan2    
door wie  de kosten zijn gedragen1 en op
 welke wijze het ,rijk vergoeding zal   
bekomen voor de ontlasting1 welke uit   

eene bedijking en droogmaking  zal      
voortvloeijen8 ,welke bezwaren1 uit den 
physieken toestand van het              
,hoogheemraadschap ,rijnland ontleend1  
het droogmaken tot nog toe in  den weg  
stonden1 en op welke wijze die uit den  
weg zijn geruimd4 ,hoe  veel bunders men
 hierdoor voor cultuur denkt te         
verkrijgen1 en of deze  dadelijk1 dan   
wel eerst na verloop van vele jaren1    
vruchtdragend kunnen  zijn8 ,welke de   
voordeelen zijn1 die1 volgens de        
memorie1 gedurende  de bewerking door de
 onderneming zullen worden opgeleverd8  
,of het  drooggemaakte ,meer eventueel  
bij ,rijnland zal worden gevoegd1 en of 
er behoorlijk zal worden zorg gedragen  
voor het voortdurend onderhoud  van de  
dijken1 opdat dit niet ten laste van het
 ,rijk moge komen8    ,intusschen       
vermeenden onderscheidene leden reeds nu
 in het midden te  moeten brengen1 dat  
zij het droogmaken van het ,haarlemmer  
,meer in vele  opzigten als zeer nuttig 
beschouwen1 niet alleen ter bevordering 

van de  gezondheid der in de nabijheid  
wonende ingezetenen1 als ten behoeve van
  ,rijnland en van de ,hoofdstad1 en tot
 voorkoming van overstroomingen  en     
uitbreiding van dit ,meer4 ,eenige leden
 waren van gevoelen1 dat1  aangezien die
 droogmaking eigenlijk strekte ten nutte
 van ,holland1  de onderneming ook moest
 komen ten laste van de provinciale kas 
van  ,holland1 en niet tot die van het  
,rijk1 daar de ,regering b4 v4 verklaard
  had1 dat ten aanzien van de           
verbetering van rivieren1 waarmede het  
belang en de welvaart van vier          
,provincin in het naauwste verband      
staat1 en de conservatie van de         
zeeweringen in ,groningen en ,vriesland 
de ,rijksfinancin niet toelieten1       
daartoe bij te dragen1 terwijl          
overigens de ondervinding b4 v4 bij den 
,zuidplas geleerd had1 dat de  kosten   
bij de droogmakingen de ramingen verre  
overtroffen enz4 #gb4    ,de antwoorden 
der ,regering betreffende dit onderwerp 
waren van den  volgenden inhoud3    #a4 

,het zoude1 naar het inzien der         
,regering1 overbodig zijn1 om de        
nuttigheid en noodzakelijkheid van de   
onderworpen droogmaking in het  breede  
te betoogen4    ,men moet zich aan den  
eenen kant voorstellen een'             
uitgestrekten  waterplas van duizenden  
bunders1 die voor de publieke welvaart  
niet alleen geene de minste vruchten    
oplevert1 en voor de som des  algemeenen
 rijkdoms verloren is1 maar die         
bovendien1 in werwil van de             
aanzienlijke kosten1 die1 ter verhoeding
 van rampen1 moeten worden  aangewend1  
de verwoesting steeds verder dreigt uit 
te strekken1  zoodat de vrees geenszins 
ongegrond is1 dat hij zich eenmaal tot  
voor de poorten der hoofdstad zal       
uitbreiden1 onherstelbare rampen  zal   
veroorzaken1 en in eenen staat kan      
geraken1 die de droogmaking1  waartoe   
men eenmaal zal moeten besluiten1 meer  
en meer moeijelijk en  kostbaar maken   
zoude4    ,men stelle zich aan den      
anderen kant voor1 dezen uitgestrekten  

en  dreigenden waterplas in vruchtbare  
velden herschapen1 door nijvere         
bewoners bevolkt1 rijke producten       
opleverende1 en door die producten  den 
algemeenen rijkdom toegenomen1 en den   
,staat in zijne inkomsten  in velerlei  
opzigten aanmerkelijk bevoordeeld4      
,de keus kan dan zeker niet             
twijfelachtig zijn1 al ware het1 dat er 
eenige opoffering daarvoor moest plaats 
hebben4    ,het heeft in vorige tijden  
niet aan ontwerpen1 noch aan het        
voornemen  ontbroken1 om tot deze       
droogmakerij over te gaan2 doch er waren
  daarmede zwarigheden verbonden1 die   
niet gereedelijk konden worden  uit den 
weg geruimd4    ,gelukkiglijk is dit    
thans het geval niet meer1 en de        
,regering  vermeent1 dat1 zoo ooit1 dan 
thans1 het oogenblik geboren is1 dat    
tot deze zoo weldadige en verlangende   
onderneming1 zonder bedenking  zal      
kunnen worden overgegaan4    #b4 ,eene  
onderneming van dezen aard zou echter   
geenszins aan eene  ,provincie kunnen   

worden opgedragen2 zij is daarvoor      
volstrekt niet  vatbaar1 en dit te      
minder3 vermits de voordeelen1 die er   
uit moeten  voortspruiten1 niet         
uitsluitend zouden zijn voordeelen voor 
eene  enkele ,provincie1 maar wel       
degelijk voor den geheelen ,staat4      
,de ,regering heeft er zich steeds voor 
verklaard1 om de algemeene  verbetering 
der rivieren1 als eene zaak van algemeen
 belang1 voor hare  rekening te nemen2  
alles wat daaromtrent geschiedt wordt   
uit 's ,rijks  kas bekostigd1 en ook    
thans is men nog onledig met de         
overwegingen  omtrent eene uitgestrekte 
verbetering der rivieren3 met zulke     
groote  ondernemingen laat zich het     
onderhavig plan het naast vergelijken2  
terwijl1 wat de conservatie der         
zeeweringen betreft1 dit eene zaak is   
van eenen anderen aard2 want1 over het  
algemeen1 is het onderhoud van  alle    
rivier- en zeedijken ten laste van de   
belanghebbenden1 en alleen  dan1 wanneer
 de kosten van dit onderhoud hun        

vermogen te boven gaan1  kan het ,rijk  
met eenen bepaalden onderstand tusschen 
beiden komen4    #c4 ,het kan niet      
gezegd worden1 dat de kosten van        
uitvoering van  waterstaats-werken in   
den regel de ramingen overtreffen4 ,bij 
verre  de meeste werken is dit het geval
 niet1 en ook is dit tot nog toe  bij de
 droogmaking van den ,zuidplas geenszins
 gebleken4    ,men meent dan ook1 met   
genoegzamen grond1 als zeker te kunnen  
stellen1 dat de droogmaking van het     
,haarlemmer ,meer voor de geraamde  som 
zal kunnen worden bewerkstelligd4 ,het  
zou overbodig zijn1 omtrent  alle       
berekeningen deswege in de              
bijzonderheden te treden1 daar deze     
gegrond zijn op veelal kunstmatige      
onderzoekingen1 en onderworpen  zijn    
geweest aan eene kommissie1 uit de      
voornaamste belanghebbenden  en         
deskundigen zamengesteld4    #d4 ,het   
kan niet wel met volkomen               
waarschijnlijkheid worden voorzien1     
welke de opbrengst zal zijn van den     

verkoop der droog te maken landen1      
vermits zulks van zeer vele             
omstandigheden kan afhangen1 die vooraf 
moeijelijk te berekenen zijn4    ,daar  
evenwel de waarschijnlijkheid bestaat1  
dat de gronden zeer goed  voor weilanden
 en de veeteelt zullen geschikt zijn1 en
 de situatie ook  daartoe alle          
aanleiding geeft1 zoo mag men met       
eenigen grond eenen  redelijken prijs   
voor den eventuelen verkoop der landen  
verwachten2  terwijl in allen geval de  
aanzienlijke voordeelen1 die het ,rijk  
door  de onderneming niet ontgaan       
kunnen1 nog eene rijke vergoeding zouden
  opleveren1 indien de opbrengsten der  
gronden zelve beneden de bestede  kosten
 blijven mogten4    #e4 ,de kosten om de
 oevers van het ,haarlemmer ,meer       
volledig  te beveiligen1 zijn zeer      
groot1 en gaan verre het vermogen der   
onmiddellijk belanghebbenden te boven4  
,de geheele oostelijke oever moet thans 
door eene steenen glooijing  voor       
verdere inbraak worden beschermd4 ,de   

som van omtrent f #cj1jjj  wordt daartoe
 jaarlijks door het ,hoogheemraadschap  
van ,rijnland  aangewend1 zonder dat men
 zeggen kan1 dat hiermede alle gevaar   
kan  worden voorgekomen4    #f4 ,onder  
de droogmaking zal worden begrepen het  
geheele eigenlijke  ,haarlemmer-,meer1  
benevens het ,leidsche- en ,kager ,meer1
 met uitzondering  echter van het       
,spiering-,meer1 hetwelk men algemeen   
gemeend heeft niet  in de droogmaking te
 moeten begrijpen1 zoo om den boezem van
 ,rijnland  niet te veel te verkleinen1 
als om voor de uitlozing eenen gereeden 
toegang naar de sluizen te behouden4    
,de uitgestrektheid der droog te maken  
gronden zal dien ten gevolge  een aantal
 van omtrent #af1gjj bunders lands      
bedragen1 die dadelijk  als             
vruchtdragend moeten worden beschouwd4  
#g4 ,de ,regering vermeent1 dat zij niet
 zal behoeven te verzekeren1  dat alle  
bijzondere belangen en verkregene regten
 op de volledigste  wijze zullen worden 
onder het oog gehouden4 ,zij is zoo zeer

 overtuigd1  dat zulks behoort te       
geschieden1 dat daaromtrent reeds       
overwegingen  hebben plaats gehad1 en   
zij acht het een harer voornaamste      
pligten  te zijn1 om hiervoor in alle   
gevallen te waken4    #h4 ,de           
onderneming moet geacht worden zeer     
uitvoerlijk te zijn1  en1 in            
vergelijking met andere uitgevoerde     
droogmakingen1 zelfs  geene bijzondere  
zwarigheden op te leveren4 ,het spreekt 
van zelf1  dat de waterplas geheel moet 
worden bedijkt1 terwijl de uitmaling1   
hetzij door windmolens1 vereenigd met de
 kracht des stooms1 hetzij  door        
stoomwerktuigen alleen 7waaromtrent nog 
overwegingen plaats  hebben71 zal moeten
 geschieden2 de juiste tijd1 binnen     
welken de  uitvoering zal kunnen worden 
tot stand gebragt1 kan intusschen  niet 
worden bepaald1 aangezien dit van vele  
meer of min gunstige of  ongunstige     
omstandigheden afhangt1 en zijnde de    
keuze1 ten aanzien  van het in meerdere 
of mindere mate aanwenden van           

stoomwerktuigen1  tot uitvoering en het 
duurzaam drooghouden van het ,meer1     
daaromtrent  van een' grooten invloed4  
#i4 ,hierboven is reeds vermeld1 welke  
sommen jaarlijks door het               
,hoogheemraadschap van ,rijnland1 ter   
beveiliging der oevers1 moeten  worden  
aangewend4 ,daarvan zal dit district    
bevrijd worden2 doch dit  is niet het   
nige voordeel1 dat hetzelve door de     
droogmaking bekomt2  het aantal van     
#af1gjj bunders zal1 in zoodanige       
evenredigheid als  billijk zal worden   
bevonden1 althans voor de uitlozing van 
deszelfs  water1 moeten bijdragen1 zoo  
dat dit district het uitzigt verkrijgt1 
dat in het vervolg deszelfs lasten      
aanmerkelijk zullen worden verligt4     
#aj4 ,de belangen van het gemelde       
,hoogheemraadschap hebben vroeger de    
uitvoering dezer onderneming in den weg 
gestaan1 vermits men vermeende1  dat    
deszelfs uitlozing daardoor zoude worden
 belemmerd4    ,men heeft daarin nu     
echter1 door deze gemaakte ontwerpen1 op

 de  meest voldoende wijze kunnen       
voorzien1 zoo door een' overblijvenden  
ruimen boezem1 als de stichting van     
meerder uitlozende sluizen1 de          
volledige verbetering van het           
,katwijksche ,kanaal1 en het aanwenden  
der stoomkracht1 om1 ingeval van nog    
bestaande noodzakelijkheid1  den boezem 
onmiddellijk naar vereisch te ontlasten4
    #aa4 ,de voordeelen gedurende de    
bewerking1 bestaan in de verhuring  der 
dijken1 de verpachting der visscherij1  
die der van tijd tot tijd  droogkomende 
landen1 en eenige opbrengsten van dien  
aard4    #ab4 ,de uitlozing van den     
toekomstigen polder zal op den boezem   
van  ,rijnland plaats hebben2 doch de   
vraag1 of deze polder ook onmiddellijk  
tot dat ,hoogheemraadschap behooren1 en1
 even als alle andere polders1  een     
gedeelte daarvan zal uitmaken1 zal      
later1 overeenkomstig de  bepalingen van
 de grondwet en de bestaande wettelijke 
verordeningen1  kunnen worden           
uitgemaakt4    #ac4 ,de dijken van het  

droog te maken ,haarlemmer ,meer komen  
natuurlijk ten laste van den eventuelen 
polder1 en moeten door  denzelven       
onderhouden worden1 even als zulks in   
alle andere gevallen  plaats heeft1 en  
er is geene de minste reden1 om te      
vermoeden1 dat  dit niet naar behooren  
zoude geschieden1 daar het bestaan der  
droog  te maken landen hiervan          
afhankelijk is1 en overigens daaromtrent
 ook  een zorgvuldig toezigt plaats     
heeft #gc4    ,nadat deze antwoorden    
wederom in de ,afdeelingen van de       
,tweede ,kamer  waren onderzocht1 en1 in
 de vergadering van #ca ,maart1 de      
,centrale  ,afdeeling een nader ,verslag
 had uitgebragt #gd1 werd in de ,zitting
  van den #b;den ,april over de         
voorgestelde ,wet beraadslaagd4 ,acht en
  ,veertig ,leden #ge waren             
tegenwoordig1 waarvan vijftien over de  
wet  het woord hebben gevoerd4    ,de   
eerste spreker was de ,heer van         
,swinderen1 welke zeide3  #gf    ,is ten
 allen tijde in ons vaderland het groot 

belang1 hetwelk  de ingezetenen hebben  
in den waterstaat1 in vaarten en wegen1 
levendig gevoeld2 zijn in het bijzonder 
de menigvuldige bedijkingen1  en de in  
de laatste jaren aanmerkelijk           
vermeerderde en verbeterde              
vervoermiddelen daarvan sprekende       
bewijzen2 het heeft ons dan ook niet    
kunnen bevreemden1 dat de ,regering hare
 aandacht gevestigd heeft1  zoo wel op  
het droogmaken en in eenen vruchtbaren  
grond herscheppen  van eenen grooten1   
van tijd tot tijd in uitgebreidheid     
toenemenden1 en  daardoor dreigenden    
waterplas1 als op het meer snel en      
minder kostbaar  vervoer van personen en
 goederen over ijzerbanen1 die reeds in 
andere  landen in gebruik zijn gesteld4 
,in tegendeel1 wanneer wij ons met  de  
,regering dien uitgestrekten en         
dreigenden waterplas voorstellen  als in
 vruchtbare velden herschapen1 door     
nijvere bewoners bevolkt1  rijke        
producten opleverende1 en hierdoor den  
algemeenen rijkdom  vermeerderende1 en  

den ,staat in zijne inkomsten in        
velerlei opzigten  aanmerkelijk         
bevoordeelende1--wanneer wij tevens het 
hooge belang  gevoelen van den          
buitenlandschen handel1 en denzelven    
wenschen te  behoeden voor een gevaar1  
hetwelk geenszins hersenschimmig wordt  
genoemd1--dan kunnen de ontwerpen van   
wet tot zulke gewigtige oogmerken       
strekkende1 ons niet dan welkom zijn1 en
 de zorg1 met welke het thans  in       
openbare beraadslaging zijnde ontwerp in
 alle de afdeelingen is  overwogen1     
levert een ondubbelzinnig bewijs op1 dat
 het gewigt van  hetzelve levendig door 
,u ,ed4 ,mogenden wordt gevoeld4        
,geen wonder dus1 dat de inlichtingen1  
welke ons ter dezer zake  door de       
,regering zijn gegeven1 vooral ook de op
 ons aanzoek ons  ter inzage verleende  
memorin en berekeningen van die kundige 
en vaderlandslievende mannen1 welke over
 deze onderwerpen zijn  geraadpleegd1 en
 welke hunne gevoelens en inzigten zoo  
uitgewerkt aan  de ,regering hebben     

medegedeeld1 door ons met de meeste     
belangstelling  zijn ontvangen geworden4
    ,ik wenschte dan ook1 ,ed4 ,mog4    
,heeren6 dat het ontwerp van wet mijne  
geheele toestemming mogt kunnen         
erlangen1 en dat ik niet in den  tijd en
 de wijze waarop1 zoowel als in de      
middelen door welke1 de  uitvoering van 
de in dat ontwerp1 alsmede in de        
toelichtende memorie  en in de          
beantwoording der ingebragte            
bedenkingen1 omschrevene werken  zal    
plaats hebben1 zoo vele bezwaren vond1  
dat ik daardoor van die  toestemming1   
immers voor alsnog1 wierd werhouden4    
,daar echter die bezwaren reeds in de   
processen-verbaal van  de               
beraadslagingen der afdeelingen zijn te 
berde gebragt1 zoude  ik vreezen de     
aandacht van ,u ,ed4 ,mogenden te       
misbruiken1 indien ik  thans in eene    
breede ontwikkeling van alle dezelven   
wilde treden1 en  ik zal daarom trachten
 deze bezwaren1 zoo verre die in het    
verhaal  der vierde afdeeling voorkomen1

 doch naar mijne meening door de        
antwoorden der ,regering niet zijn      
opgelost of genoegzaam toegelicht1  zoo 
kort mogelijk voor te dragen4    ,en dan
 vallen in de eerste plaats in het oog  
drie algemeene  bedenkingen1 welke in de
 genoemde afdeeling zijn vooruitgezet1  
en die ik daarom thans slechts zal      
opnoemen1 namelijk #a4 dat de  tijd nog 
niet gekomen is1 om zulke groote en     
kostbare ondernemingen1  als zijn die   
van het bedijken en droogmaken van het  
,haarlemmer ,meer1  en van het          
daarstellen van ijzerbanen1 voor        
rekening van het ,rijk  tot stand te    
brengen1 maar dat werken van dien aard1 
voor zoo veel  dezelven niet door       
particuliere personen of maatschappijen 
onder  toevoorzigt der ,regering kunnen 
worden daargesteld1 en niet door den    
drang van omstandigheden gebiedend      
worden geeischt1 dan eerst behooren  in 
overweging te worden genomen1 als de    
,belgische zaak geschikt1  de           
oorlogskosten verminderd1 en de         

jaarlijksche vermeerdering van  schuld  
opgehouden zal zijn2 #b4 dat werken van 
zoo onderscheiden  aard niet te zamen in
 n wetsontwerp behooren te worden       
vereenigd1  maar in afzonderlijke       
ontwerpen vervat1 opdat niet het goed en
 nuttig  geoordeelde werk om het        
afgekeurd wordende verworpen1 of        
omgekeerd  het afgekeurd wordende om het
 goedgekeurde aangenomen mogt worden2   
#c4 dat het niet raadzaam schijnt1 om   
tot zoodanige werken fondsen  te        
bezigen1 welke tot een ander doel zijn  
bestemd geworden1 en door  welker       
gebruik het reeds zoo ingewikkeld       
geldelijk beheer nog meer  zoude worden 
gecompliqueerd2 wordende deze bedenking1
 mijns oordeels1  nog versterkt door de 
aanmerking in het slot der beantwoording
 van  de ,regering te vinden1 volgens   
welke de openlegging van den staat  van 
het ,amortisatie-,syndicaat spoedig op  
handen is1 en men dan met  meerdere     
kennis van zaken over gebruik en        
restitutie van kapitalen1  en over te   

nemen maatregelen van voorziening1 zal  
kunnen oordeelen4    ,bij deze algemeene
 bedenkingen komen nog vele bijzondere1 
ten aanzien  der onderscheidene werken  
bij dit wetsontwerp bedoeld1 waarvan ik 
slechts eenige voorname zal in het      
midden brengen1 en wel vooreerst  ten   
aanzien van den spoorweg of ijzerbaan   
van ,amsterdam naar ,arnhem4    ,ik     
sprak enz41    ,ook de bedijking en     
droogmaking van het ,haarlemmer ,meer   
beveelt zich  van onderscheidene zijden 
aan4 ,de herschepping van eenen grooten1
 van  tijd tot tijd in uitgebreidheid   
toenemenden1 en daardoor dreigenden     
waterplas in eenen vruchtbaren met      
nuttig vee beslagen' grond1 kan met     
treffende kleuren worden afgeschilderd3 
en ook het ,rijk heeft daarbij  z veel  
belang1 dat het verstrekken van eenige  
sommen van staatswegen  tot dat einde   
niet onaannemelijk worden geacht4       
,verder1 ofschoon ik  niet overtuigd ben
 van de gegrondheid van het bij sommige 
ingelanden  van ,rijnland bestaande     

bezwaar in eene droogmaking van het     
geheele  ,haarlemmer ,meer1 en ik zelfs 
eene zoodanige geheele droogmaking boven
  eene partiele1 om verschillende       
redenen1 thans niet te ontwikkelen1     
verkieslijk houde1 kan ik toch genoegen 
nemen met de ter gemoetkoming  aan dat  
bezwaar door de benoemde belanghebbenden
 en deskundigen  voorgestelde wijze van 
bedijking1 in voege dat een klein       
gedeelte  van dien grooten plas1 onder  
den naam van ,spieringermeer bekend1    
buiten bedijking blijft1 om te dienen   
tot een' boezem1 in welken  het water   
wordt opgemalen1 ten einde alzoo door   
sluizen te worden  geloosd4 ,die boezem 
is1 ook naar mijn oordeel1 groot genoeg1
 om bij  dagelijksche ontlasting al het 
dagelijks opgemalen of opgestoomd       
wordende water te kunnen bevatten2      
terwijl de door het opmalen of          
opstoomen veroorzaakte hooge stand des  
waters de lossing daarvan in  diezelfde 
mate zal vermeerderen1 als het          
boezem-water zal rijzen4    ,dan ook    

tegen dit werk doen zich eenige         
bedenkingen op4 ,want  om1 ter bekorting
 mijner rede1 niet terug te komen op    
alles1  wat daaromtrent reeds in de     
verbalen der beraadslagingen van de     
afdeelingen nopens het hooren der       
belanghebbenden1 de verzekering  van    
wettig verkregene regten1 de berekening 
van het productive des  werks1 en meer  
andere punten is gezegd1 en naar mijn   
oordeel in de  beantwoording der        
,regering niet tot bevrediging en       
geruststelling van  ,u ,edel ,mogenden  
is opgelost2 om al verder niet te treden
 in een betoog  van de noodzakelijkheid1
 dat nieuwe wetsbepalingen1 op het stuk 
van  de onteigening1 het daarstellen van
 zulke groote werken1 als in dit        
wetsontwerp worden voorgedragen1 dienen 
vooraf te gaan2 wil ik thans  alleen    
opmerken1 dat de gegrondheid van het    
gevoelen van velen onzer1  dat dit werk1
 hoe nuttig hetzelve ook wezen moge1    
echter meer uit  het oogpunt van        
plaatselijk1 districts- en gewestelijk1 

dan wel uit  dat van algemeen belang    
moet worden beschouwd1 onder anderen    
druit  blijkt1 dat ,rhijnland1 volgens  
het overgelegde plan en teekening1  eene
 volledige verbetering in het           
,katwijksche kanaal zoude erlangen1     
eene verbetering1 waartoe anders1 zoo   
als door de vijfde afdeeling te  regt is
 aangemerkt1 bij den onvolmaakten       
toestand1 waarin dat kanaal  zich       
bevindt1 ,rhijnland toch verpligt zoude 
zijn1 vroeger of later  over te gaan4   
,ook is dit gevoelen niet alleen door de
 beantwoording  der ,regering niet      
wederlegd1 maar zelfs aanmerkelijk      
versterkt door  hetgeen aldaar sub #e4  
en #i4 te lezen is1 namelijk dat de     
kosten1  om den oever van het           
,haarlemmer ,meer volledig te           
beveiligen1 thans  zeer groot zijn2 dat 
de geheele oostelijke oever door eene   
steenen  glooijing voor verdere inbraak 
moet worden beschermd2 dat daartoe  de  
som van omtrent f #cj1jjj jaarlijks door
 het ,hoogheemraadschap van  ,rhijnland 

wordt aangewend2 dat dit district door  
de bedijking van het  ,meer daarvan zal 
worden bevrijd2 en dat dit niet het nige
 voordeel  is1 hetwelk hetzelve door de 
droogmaking zal bekomen1 maar dat ook   
het aantal van #af1gjj bunders voor de  
uitlozing van deszelfs water  zat moeten
 bijdragen1 zoodat dit district het     
uitzigt verkrijgt1 dat  in het vervolg  
deszelfs lasten aanmerkelijk zullen     
worden verligt4    ,kan het wel         
duidelijker1 ,ed4 ,mog4 ,heeren6 dan    
hier geschiedt1  uiteengezet worden1 dat
 niet alleen het algemeene              
,rijks-belang1 maar  ook wel degelijk   
een meer bijzonder belang in dit werk is
 betrokken1  en kan dan het gevoelen van
 de zoodanigen onzer1 die van oordeel   
zijn1  dat hetzelve niet voor rekening  
en op kosten van het ,rijk alleen  dient
 te worden ondernomen1 maar dat ook     
plaatselijke1 districts-  en            
gewestelijke bijdragen daartoe in       
billijke evenredigheid behooren  te     
worden aangewend1 ongegrond worden      

genoemd8    ,in sommige afdeelingen is  
te kennen gegeven1 dat het door de      
,regering  geopperde1 doch niet         
aangenomen denkbeeld1 om de             
ondernemingen  aan particulieren over te
 laten1 en dus de kosten der werken uit 
particuliere negotiatin te vinden1 alles
 onder het oppertoezigt  der ,regering1 
niet geheel verwerpelijk voorkwam1      
althans in het  geval1 dat er uitzigt   
bestaan mogt1 dat zich daarvoor         
associatin van  bijzondere personen     
mogten opdoen4 ,ten aanzien van de      
spoorwegen1 zijn  daartegen in de       
beantwoording gewigtige bedenkingen1    
vooral uit de  noodzakelijkheid1 dat de 
,regering van het tarief der regten     
meester  blijve1 ontleend1 ingebragt3   
dan ten aanzien van de bedijking en     
droogmaking van het ,haarlemmer ,meer   
bestaan die bedenkingen niet1 en ik     
zoude daarom dit werk wel aan eene      
maatschappij van bijzondere personen    
willen overgelaten zien1 alles onder    
genot van zoodanige ,rijks-1            

provinciale en districts-bijdragen1 en  
verdere aanmoedigingsmiddelen1  als     
noodig mogten worden geoordeeld1 om dit 
gewigtige werk met een  gegrond uitzigt 
op goed gevolg tot stand te kunnen      
brengen4    ,wat de verdere werken enz4 
#gg4    ,daarna sprak de ,heer ,donker  
,curtius en zeide over dit onderwerp3   
,ten aanzien van de droogmaking van het 
,haarlemmer ,meer denk ik  minder       
ongunstig1 7dan over den ,spoorweg72    
maar de zamenvoeging van  dit onderwerp 
met de ,spoorwegen verhindert mij1 om   
mijne stem bij  dit onderwerp alleen te 
bepalen4    ,doch ook1 wanneer het mij  
op zich zelf werd voorgelegd1 zoo als   
het thans is voorgesteld1 zou ik1 bij   
gemis van oplossing van vele  ingebragte
 bezwaren1 huiverig zijn1 daaraan voor  
als nog mijne  toestemming te geven1 #a 
7en dit alles is ook toepasselijk op de 
ijzerbanen7 omdat ik het oogenblik onzer
 ,staatkundige positie en  geldelijke   
aangelegenheden daartoe min geschikt    
acht2 #b omdat mij de  zaak1 tot        

hiertoe1 meer vatbaar schijnt voor      
particuliere onderneming1  des noods met
 subsidie uit 's ,lands ,kas1 dan voor  
eene onderneming  der ,regering2 en #c  
omdat ook dan1 wanneer ik de            
onderneming1 zoo  als zij wordt         
voorgedragen1 als volkomen aannemelijk  
keurde1 ik niet  van oordeel ben1 dat   
daartoe eene disponibelstelling van het 
gansche  benoodigde fonds bereids nu    
vereischt wordt1 veel minder dat het    
eene  behoefte zou zijn1 om tot dat     
einde casu quo toegestemde fondsen van  
derzelver wettelijke bestemming te      
detourneren #gh4    ,de ,heer ,romme was
 de derde spreker1 en zeide3    ,evenmin
 wil ik1 door de afstemming der         
onderwerpelijke ,wet1 gehouden  worden  
als tegen het droogmaken der ,haarlemmer
 ,meer op te treden2  ook deze          
onderneming beschouw ik als nuttig en   
wenschelijk1 en zoude  mij aangaande de 
mogelijke uitvoering van dat belangrijke
 werk op  de ervarenheid en het beleid  
van de directie van onzen algemeenen    

waterstaat willen verlaten2 maar dewijl 
bij deze onderneming algemeene1         
gewestelijke en plaatselijke belangen   
betrokken zijn1 zoo behooren  ook deze  
in verhouding tot het voordeel1 hetwelk 
de onderneming  eventueel voor hen kan  
doen ontstaan1 of den last1 waarvan zij 
dien ten  gevolge ontheven worden1      
daartoe bij te dragen4 ,in zoo verre    
dezelve  echter niet door eene          
oogenblikkelijke en dringende           
noodzakelijkheid  mogt geboden worden1  
zoo wordt de verdaging van dien1 mede   
uit een  finantiel gezigt1 aanbevolen   
#gi4    ,breedvoerig sprak de ,heer     
,luzac over dit onderwerp1 hetgeen hem1 
als inwoner der stad ,leijden1          
natuurlijk moest ter harte gaan4 ,zie   
hier zijne redevoering3    ,ik was      
voornemens geweest1 bij de uiteenzetting
 mijner gedachten  over het onderhavig  
wetsontwerp1 en de redegeving van mijn  
ongunstig  votum1 de orde1 waarin de    
diverse onderwerpen zijn opgenoemd1 te  
volgen1 en na eene algemeene            

consideratie te hebben vooropgezet1     
mitsdien3 #a4 over den spoorweg van     
,amsterdam op ,arnhem2 #b4 over  den    
zijtak van ,rotterdam op ,utrecht2--in  
de derde plaats over het  bedijken en   
droogmaken van het ,haarlemmer ,meer1 te
 spreken1 om1 in  de vierde plaats1 de  
overige bedoelde werken te behandelen1  
en met  de beoordeeling van het         
voorgestelde finantiel middel te        
besluiten4    ,ik zal dit voornemen     
echter laten varen en mijne taak        
aanmerkelijk  beperken3 het onderwerp   
der spoorwegen zal ik stil ter zijde    
laten  liggen1 en mij bij de tweede     
hoofdbedoeling der wet1 het droogmaken  
van het ,haarlemmer ,meer1 niglijk      
bepalen2 ik kan mij toch ook met  de    
bedenkingen van ,u ,ed4 ,mogenden       
omtrent de spoorwegen1 zoodanig  als    
dezelve door de ,regering zijn          
voorgesteld1 in al de afdeelingen       
bestreden1 evenzeer vereenigen1 als met 
vele der gezigtspunten1  zoo even door  
ons geacht medelid uit ,holland 7,donker

 ,curtius7 uit  een gezet4    ,de       
algemeene consideratie1 welke1 naar mijn
 oordeel1 de  beraadslagingen over dit  
wets-ontwerp domineert1 is de finale    
ongepastheid en ongeschiktheid van het  
tegenwoordig oogenblik tot  het         
aanvangen der bedoelde werken4 ,het komt
 mij voor1 dat1 bij de  verwachte       
schikking onzer quaestin met ,belgi1 de 
voorzigtigheid ons  moet gebieden1 de   
verwezenlijking derzelve af te wachten1 
alvorens  ons in ondernemingen te       
steken1 welke 7de nuttigheid volkomen   
eens  aangenomen71 aanvankelijk toch    
reeds op ene uitgaaf van #bd millioen   
geraamd worden1 en ons tot              
beschikbaarstelling van nog vele andere 
millioenen zullen kunnen noodzaken4     
,ik wil de spoedige en gunstige         
bendiging onzer geschillen verwachten1  
en vraag1 of wij1 na dezelve1 niet beter
 het standpunt zullen kennen1  waarop   
wij ons staatshuishouden zullen kunnen  
en moeten inrigten2  of wij dan niet    
beter zullen kunnen beoordeelen1 welke  

middelen wij  tot verbetering onzer     
inwendige communicatin moeten aanwenden2
 of  en hoe wij ,hollands grooten       
waterplas in welige landsdouwen zullen  
kunnen herscheppen8    ,doch1 enz4      
,ten opzigte van het droogmaken van het 
,haarlemmermeer is mijne  bedenking     
echter van de meeste kracht2 daar deze  
onderneming1 welke  reeds meer dan twee 
eeuwen ter sprake gebragt is1 voorzeker 
wel in  zeer rustige tijden mag         
ondernomen worden1 en het uitstellen    
daarvan  het algemeen waarlijk niet met 
zoo vele en zoo eminente gevaren        
bedreigt1 als men dit soms wil doen     
gelooven4 ,bedenken wij toch1 dat  bij  
het opkomen van ieder plan tot          
bedijking1 in #afag1 #afcb enz41  de    
ondergang van ,holland door het ,meer   
steeds als zeer aanstaande  werd        
aangekondigd4 ,in #agdb voorspelde      
doctor ,zumbag de ,koesvelt dien        
ondergang als zeer nabij1 indien men    
zijne droogmakings-projecten  niet      
volgde2 zij bleven achter1 en reeds     

bijna eene eeuw is nu gunstig  over     
zijne profetie heengevlogen4    ,eenig  
uitstel zal hier weinig schaden1 terwijl
 het onvoltooid laten  des werks1 ten   
gevolge van moeijelijkheden1 waarin het 
vaderland nu kan  gewikkeld worden1 de  
schromelijkste gevolgen na zich kan     
slepen4 ,de  intempestiviteit alleen    
zoude mij dus reeds doen huiveren1 aan  
het  ontwerp van wet mijne toestemming  
te geven4    ,doch ik wil mij achter dit
 algemeen bezwaar niet verschuilen1 en  
tot de wet zelve overgaan3--ik laat1 zoo
 als ik zeide1 de quaestie  der         
spoorwegen geheel ter zijde liggen1 om  
dadelijk en uitsluitend  het onderwerp  
van het bedijken en droogmaken van het  
,haarlemmermeer  te behandelen4         
,hierbij doet zich al dadelijk eene zeer
 belangrijke vraag op1  welke ik de     
aandacht en het onbevangen oordeel van  
,u ,ed4 ,mogenden  moet aanbevelen1--zij
 is deze3 kunnen en mogen de            
,staten-,generaal de  ,regering in deze 
ondersteunen2--kunnen en mogen zij dit1 

in den stand1  waarin de quaestie van   
het droogmaken van het ,haarlemmermeer  
zich thans  nog bevindt8 ,ik houde mij  
overtuigd1 dat deze vragen niet wel     
anders  dan ontkennend kunnen beantwoord
 worden1 en zal aan ,u ,ed4 ,mogenden   
mijne redenen openleggen4--,wat is      
hetgeen men het ,haarlemmer- of         
,leijdschemeer noemt8 ,is het een       
waterplas1 welke1 als b4 v4 de          
,zuiderzee1 kan gezegd worden1 aan het  
algemeen te behooren8--,is  het een     
waterplas1 welke onbeheerd1 onverzorgd  
ligt--welke aan het  domein vervallen   
is2 over welken de algemeene ,regering  
des ,lands  eenige onmiddellijke        
administratie heeft8 ,voorzeker         
neen6--,het  is een waterplas1 geheel in
 de provincie van ,holland gelegen1 tot 
deze alleen behoorende3 hij is1 en was  
van de overoudste tijden af1  onder het 
oppertoezigt van een bijzonder collegie 
gesteld1 hetwelk  de zorg heeft en      
volbrengt1 van hem1 in het belang van   
het geheel  hem omgevend district van   

,rhijnland1 gade te slaan1 en naar      
gelang  der hiertoe bestaande middelen  
te beteugelen4    ,het is1 en dit is    
opmerkingswaardig1 als eene rentegevende
 bezitting  van de stad ,leijden te     
beschouwen2 een bezit1 door die stad    
titulo  oneroso verkregen1 hetwelk haar1
 zonder de grootste onregtvaardigheid1  
niet eigendunkelijk en zonder           
voorafgaande voldoende schikkingen1 kan 
of mag ontnomen worden4--,de ,hooge     
,regering1 ,ed4 ,mog4 ,heeren6 kan en   
moet over de bedoelde droogmaking niet  
beslissen1 zonder voorafgaand  bepaald  
overleg en medewerking der steden       
,haarlem en ,leijden1 zonder  hierin het
 ,hoogheemraadschap van ,rhijnland1     
zonder bepaaldelijk ook  de ,staten der 
provincie gekend te hebben4    ,dit     
klinkt ,u ,edel ,mogenden welligt       
vreemd2 doch die bevreemding zal        
spoedig ophouden1 wanneer ik ,u ,edel   
,mogenden eenige feiten uit onze        
,geschiedenis zal hebben kenbaar        
gemaakt1 en ,u ,edel ,mogenden eene     

authentieke akte1 door ,willem den      
eersten en de ,staten des ,lands        
verleden1 zal hebben doen zien3 zij zal 
ophouden1 zoodra ik ,u ,edel  ,mogenden 
omtrent de waarachtige en nog ten       
huidigen dage standhoudende             
omstandigheden zal hebben toegelicht4   
,in het werk van den beroemden ,frans   
van ,mieris1 in den jare #aggj1  door   
,mr4 ,daniel van ,alphen te ,leijden    
uitgegeven1 onder den titel van         
,beschrijving der stad ,leijden1 deel   
,,ii1 pag4 #fje1 leest men3--dit  groote
 water 7het ,meer7 draagt thans zijn'   
naam naar de steden tusschen  welke het 
gelegen is3 doch eertijds bestont het   
uit verscheidene kleine  meeren1 die van
 elkanderen gescheiden lagen1 in dier   
voegen dat men  langs het land van de   
,vennip en het uiterste van den         
,ruigenhoek1  daar men met een schouw   
over het ,meer gezet wierdt1 op         
,aalsmeer of  ander waard in            
,amstelland1 of naar ,woerden en        
,utrecht geraken konde3  doch men vindt 

aangeteekend1 dat deze weg1 door        
overstrooming in het  jaar #adif        
onbruikbaar geworden1 en de menigte der 
kleine meeren tot  eenen geweldigen plas
 gemaakt is1 nogtans zijn de namen der  
eertijds  afgezonderde wateren tot heden
 overgebleven4    ,al deze wateren waren
 nu1 onder den algemeenen naam van      
,vroonwateren1  dat is te zeggen1 vrij  
onbelaste wateren1 bekend1 en werden in 
den  jare #adcc door ,hertog ,philips   
van ,bourgondi in erfpacht aan de stad  
,leijden gegeven3 zoo als te vinden is  
in het ,groot ,charterboek van  van     
,mieris1 ,,iv deel1 pag4 #ajag4         
,margaretha1 weduwe van ,graaf ,willem  
,,vi1 herhaalde deze uitgifte in  #adcd 
en #adce1 en ,philips1 ,hertog van      
,bourgondi1 stelde1 in de maand  ,junij 
#adea1 orde1 dat die van ,leijden in de 
gepachte vroonwateren  niet verkort of  
beschadigd zouden worden4    ,de stad   
,leijden namelijk had veel nadeel door  
het visschen van  bijzondere personen   
ontvangen1 en nu beval ,hertog ,philips 

in gezegd  jaar #adea1 wel              
uitdrukkelijk3 dat niemand in het       
gemelde water  zonder bewilliging van de
 stad ,leijden zoude visschen1 noch     
eenige  ruigte mogt snijden noch        
vervoeren1 op zekere boeten1 door den   
schout  van ,leijden1 van de overtreders
 te vorderen4 ,men leze de handvest1    
bij van ,mieris pag4 #fii4    ,op dezen 
voet1 bij welken de vrije of            
vroonwateren tusschen ,leijden  en      
,haarlem nog geheel in eigendom aan den 
souverein verbleven1 is  de stad        
,leijden1 voor #ge ,wilhelmus schilden1 
jaarlijks te betalen1  pachter geworden 
en gebleven1 tot na de afzwering van    
,philips ,,ii en  de vestiging van dezen
 ,staat1 door ,willem den ,eersten4     
,en wat is toen gebeurd8--,ik bid ,u    
,ed4 ,mogenden hierop uwe aandacht te   
willen vestigen3 toen is1 zegt ,van     
,mieris1 ,beschrijving van ,leijden1    
pag4 #fje1 het vroon tusschen ,haarlem  
en ,leyden1 in het jaar #aehc1  geheel  
aan de stad ,leyden verkocht geworden1  

en die stad is sedert  in dat           
uitgebreide gebied door de ,hooge       
,overheid gehandhaafd4    ,dit is geen  
sprookje1 mijne ,heeren6 geene onzekere 
overlevering3 de  acte van verkoop is   
voorhanden1 en te vinden in de          
,handvesten der stad  ,leijden1 door    
,van ,mieris1 in #agei1 uitgegeven1 pag4
 #gje4--;,het zij mij  vergund de       
belangrijkste periodes aan ,u ,ed4      
,mogenden mede te deelen4    ,de akte is
 van den #casten ,december #aehc2 boven 
aan leest men3  ,door den ,prins van    
,oranje1 de ,ridderschap1 ,edelen en    
,gedeputeerden  van ,holland1           
representerende de ,staaten van 't      
,land1 aan de stad  ,leijden verkogt het
 vroon tusschen ,haarlem en ,leijden1 c4
 c4--en  zij begint aldus3    ,willem1  
bij der gratien ,goodts1 ,prince van    
,orangnen1 ,grave van ,nassou  c4       
c4--mitsgaders die ,ridderschappen1     
,edelen en ,gedeputeerden van de  steden
 van ,hollandt1 representerende de      
,staten van den selven ,lande3  ,doen te

 wetenen1 dat naerdyen bevonden is de   
,domeynen van ,hollandt1  in voorleden  
tyden1 ende verscheyden jaeren          
successivelycken1 zoo by  't vercoopen  
ende versetten van dien1 als belastinge 
van renten daer  op gestelt1 zeer       
vermindert1 becommert ende beswaert te  
zijn1 in der  vougen1 dat uyt die       
jaerlycxe vruchten ende incomsten       
derzelver de  voorsz4 renten ende lasten
 daer op staende nyet en mochten worden 
voldaen1 waerdeur c4 ,omme hier tegens  
te voorsien1--wy raetsaem  bevonden     
hebben1 by zeeckere commissarissen1 soo 
uyt de ,edelen ende  ,gedeputeerden van 
de steden1 als uyt den ,raide           
,provinciael--te doen  procederen1 tot  
vercoopinge van diversche partyen van   
,domeynen4 ,welcke  commissarissen onder
 andere overcomen zyn met die           
,burgermeesteren1  ende ,regeerders der 
stede van ,leyden1 als dat sy luyden in 
coope  hebben ende behouden zullen1 ten 
behouve van heurluyden stede1 de        
partyen van ,domeynen hier naer         

verklaert4    ,eerst1 d'erffpacht van   
vyff en 't zeventich ,wilhelmus         
schilden1  verscheynende tot twee       
termynen 't jaer--die de voorschreven   
stede  jaerlycks schuldig is1 van 't    
vroon tusschen ,leyden ende ,haarlem1   
voor de somme van twee duysent          
achhondert ponden van ,,xl grooten      
,vlaemsch 't pondt3--,item1             
c4--,vervolgende de akte1 na de         
opnoeming  van andere verkochte         
recognitin1 thijnsen en regten1 aldus3  
,ende  alzoo de voornoemde stede van    
noode is daervan te hebben haerder      
verseekertheyt1 ,onze open brieven      
daertoe dienende2 soo ist1 dat ,wy1     
hebbende de voorsz4 vercoopinge voor    
aengeneem1 ende willende te goeder      
trouwe procederen mitte voornoemde      
stede1 ende haer verseeckeren zoo  't   
behoort1 hebben denselven verkoft1      
gecedeert en getransporteert1           
vercoopen1 cederen ende transporteren   
bij desen1 de voorsz4 partyen  van      
,domeynen1 hier vooren geroert1 vry1    

zonder opstal van eenige  renten1 omme  
deselye voor haer1 off actie van haer   
hebbende1  in vryen eygendom te besitten
 ende gebruycken1 sonder dat daervan    
eenige nacoop1 naestinge off lossinge   
zal mogen geschien4--,beloven  voorts de
 voorsz4 coope by alle tractaten van    
peyse te houden staen1  ende te doen    
approberen1 ende de voorn4 stede--te    
garanderen vry1  costeloos ende         
schadeloos te houden van alle actien1   
aenspraken ende  pretensien1 die selve  
ter cause van de voorsz4 coope gemoveert
 sullen  mogen worden4 ,oock en sullen  
de voorz4 partyen van domeyen bij geen  
mesuren ofte delicten verbeurt mogen    
worden1 ten ware d'eygenaer van  dien   
eenige verraderye tegen 't gemeen       
,vaderland aanrichte4 ,dat nu de  stad  
,leijden deze domeinen1 zegt de acte1   
gekocht heeft1 zal hierdoor  wel bewezen
 zijn1 even zeer als het buiten kijf is1
 dat de stad zich  aan geene verraderije
 tegen het gemeene ,vaderland heeft     
schuldig  gemaakt1 en ze hierdoor kan   

verloren hebben2 doch het blijkt ook1   
dat zij de kooppenningen voldaan heeft1 
want de quitantie1 in dato  #ad         
,november #aehd1 is bij ,van ,mieris1   
pag4 #gjg1 achter het bedoelde  stuk    
gedrukt4    ,na deze lecture veroorloof 
ik mij nu deze eenvoudige vraag1 quo    
titulo de ,hooge ,regering1 welker      
predecesseuren dezen verkoop gedaan     
hebben1 en tegen alle aanmaningen       
plegtig gegarandeerd1 nu zonder         
toestemming van den eigenaar dezer      
regten1 tot het droogmaken van het      
,meer1 het doelloos worden van het      
verkochte1 kan besluiten8 ,hoe zij  deze
 vergadering hiertoe kan willen doen    
medewerken8 ,is het eerste  gedeelte van
 art4 #afd der grondwet dan zonder      
kracht geworden8    ,en nu kan men niet 
over de uitgestrektheid van dit vroon   
twisten2  want van deze blijkt weder uit
 eene keure van den #bh ,februarij      
#aeid3  duidelijk leerende1 zoo als ,van
 ,mieris zegt1 pag4 #gjg1 hoeverre zich 
het vroon der stad ,leyden uitstrekt1 en

 uit welke wateren hetzelve  bestaat4   
,de aanhef dezer keure luidt aldus3     
,alsoo de stad ,leyden in den jaere     
#adcc van ,h4 ,m4 ,hertoge ,philip  van 
,bourgongien1 in der tyd ,grave van     
,hollandt1 het recht vercreghen  heeft  
tot de visserien van de ,meeren1        
ghelegen aen verscheyden partien        
tusschen ,leyden1 ,haerlem1 ende        
,amsterdam3 ende sulcx van den selven   
tyd aen1 in geduyrighe ende vreedsamighe
 possessie1 ende gebruyk is  gheweest1  
van de volgende wateren ende            
visscheryen1 die men van oudts  mit     
eenen name ghenoemt heeft het vroon--als
 de ,zyl1 't ,zweylant1  de ,norremeer1 
de ,hemmeer1 de ,valckemeer1 of 't      
,vennemeertgen1 de  ,spriet1 de ,kever1 
de ,zeven1 't ,hellegat1 de ,zassemeer1 
de ,greveling1  de ,aa1 ,huykersloot1 de
 ,cagermeer1 de ,astermeer1 de          
,leydtschemeer1 de  ,haarlemmermeer1 de 
,hellemeer1 de ,verremeer1 de ,stommeer1
 't ,griet1 de  ,brasemeer1 de          
,oudeweteringhe1 de ,gooch1 ende de     

,nieuweweteringhe4--    ,hoe1 in het    
vervolg van tijd1 over die regten1 over 
die bezitting1  is gedacht geworden1    
alsmede hoe onze voorvaders het bedijken
 en  droogmaken van het ,meer           
beschouwden1 is overtuigend te lezen uit
 eene  resolutie van de ,groote         
,vroedschap der stad ,leijden1 van den  
#f;den  ,october #afcb 7bij van ,mieris 
pag4 #gaj71 waarin deze woorden         
voorkomen3  ,hebben de ,h4 ,h4          
,burgemeesteren van dese stadt ,leijden1
 de ,grote  ,vroedschap derzelver stede 
voorgedragen dat--gemerkt de voorsz4    
,meeren  dese stadt in eigendom         
toebehooren1 ende dat de bedijkinge van 
dien1  extreme groote schaden en        
interesten1 jaa 7dat ,godt verhoede71   
den  geheelen ondergang van de voorsz4  
stadt soude konnen veroorsaaken1  of    
daarom niet goed en dienstig en ware in 
tijds vast te stellen1 dat  voortaan op 
't stuk van de bedijckinge der voorz4   
,meeren--van wegen  dese stadt niet en  
sal mogen werden gedelibereert nog      

geresolveert1  dan bij de voorsz4       
,vroedschappen1 ende alle de leden van  
dien  tegenwoordig1 of immers daartoe   
geconvoceerd zijnde3 mitsgaders bij     
eenparige stemmen van alle deselve1     
sonder dat overstemminge daarinne       
plaatse sel mogen hebben4    ,nu moet   
men niet zeggen1 dat die ,leijdenaren   
zich hieromtrent te  veel aanmatigden1  
en in deze resolutie1 als getuigen in   
derzelver  eigene zaak1 reprochabel     
zijn2 want ook de regterlijke           
,autoriteiten  van dien ouden tijd      
erkenden en handhaafden de regten der   
stad op  't vroon1 zoo als weder te zien
 en te lezen is1 door eene uitspraak    
van commissarissen van den ,hove van    
,holland1 van ,julij #afef1 gegeven     
tegen den ,bailluw van ,kennemerland1   
welke meende geregtigd te zijn  het     
vischwant en de fuiken in de            
vroonwateren der stad ,leijden1  met    
geweld te mogen weghalen4 7,zie van     
,mieris pag4 #gac47    ,ik vertrouw1 dat
 ,u ,ed4 ,mogenden1 na de mededeeling   

dezer stukken1  mij toch zullen         
toestemmen1 dat hier van iets meer1 dan 
van verouderde  vooroordeelen quaestie  
is1 en dat met zegel en brief kan       
bewezen  worden1 dat zonder de stad     
,leijden hierin te kennen1 naar regt en 
billijkheid1 niets behoort ondernomen te
 worden2 ten zij wij weder  wilden      
terugkeeren tot die ongelukkige tijden1 
toen de dienaren van  ,philips ,,ii1 op 
de klagten onzer voorvaders over het    
schenden hunner  regten1 geen beter     
antwoord wisten te geven1 dan hun in    
derzelver  verbasterde taal toe te      
voegen3 non curamus vestros privilegios4
    ,onze voorvaders1 die reeds in      
#afag1 daarna weder in #afcb1 over het  
droogmaken der bedoelde plassen hoorden 
spreken1 en deswege allerhande  plans   
zagen maken1 overdachten deze zaak met  
ernst en bedaardheid1  en oordeelden    
haar van zoodanige veruitziende         
gevolgen1 dat zij eene  resolutie namen1
 op den #ad;den ,november #affb1 bij de 
,groote ,vroedschap  der stad ,leijden1 

omme haar bij 't aankomen van ieder     
veertig 7of  raadslid71 na het doen van 
den eed in die qualiteit1 voor te lezen 
van namelijk niet te resolveren in het  
bedijken van de ,leijdsche en  naast    
aangelegen meeren4 7,zie van ,mieris1   
pag4 #gad47    ,ten slotte moet ik      
opmerken1 dat de gestrengheid dezer     
resolutie  op den #ac;den ,julij #agej  
is opgeheven geworden1 de leden der     
groote  ,vroedschap van de gedane       
belofte toen zijn ontslagen1 en wij     
sedert  dien tijd weder over het        
droogmaken van het ,meer ons gevoelen te
  ,leijden vrijelijk mogen uiten4       
,tot verdere toelichting1 ,ed4 ,mog4    
,heeren6 dezer belangrijke  quaestie1   
moet ik hierbij voegen1 dat even min als
 de bedoelde koop  kan betwijfeld       
worden1 even min quaestieus is1 wat in  
de bedoelde  regten aan de stad         
,haarlem1 wat aan ,leijden              
toebehoort4--,uit eene  overeenkomst    
toch1 door de ,regenten van beide deze  
steden op den #f;den  ,november #afih   

aangegeven1 en almede bij van ,mieris1  
pag4 #gae en #gaf te  vinden1 blijkt1   
dat alleen aan de stad ,haarlem de      
visscherij in het  ,spieringermeer      
toekomt1 terwijl het vroon van al de    
overige wateren  en plassen1 het        
,haarlemmer- of ,leijdsche-meer1 geheel 
ten bate en  voordeele van ,leijden     
kwam4    ,en is nu dit regt verloren    
gegaan1 heeft men deze revenuen niet    
geteld en ze soms laten varen8--,in     
geenen deele1 mijne ,heeren6--,de  stad 
,leijden is nog1 tot op den huidigen    
dag1 de belangrijke vruchten  van haren 
koop plukkende3--nog wordt de visscherij
 in de vroonwateren  door de stad       
,leijden gepacht1 en brengt zij een     
bruto jaarlijksch  inkomen van f #bjjj  
op2--tot op den huidigen dag staan1 der 
stads regt  aanduidende1 palen rondom de
 geheele uitgestrektheid van het ,meer1 
tot aan den ingang van het ,nieuwe ,meer
 toe1 tot digt aan de poorten  van      
,amsterdam2 nog tot op den huidigen dag 
is een lid van den ,raad met  het       

,vroonheerschap te ,leijden belast1 en  
bestaat aldaar een speciaal  stedelijke 
opzigter over al de vroonwateren3 en    
hetgeen mede opmerking  verdient1 nog   
tot op den huidigen dag verleent de stad
 ,leijden1 tegen  betaling van zekere   
geldelijke retributin1 verlof tot het   
baggeren1  het uitdiepen dus van den    
grond zelven1 in de vroonwateren der    
stad4    ,ik moet vooronderstellen1 dat 
deze facta1 welke waarachtig zijn1  dat 
deze regten1 op onloochenbare bewijzen  
steunende1 aan de ,hooge  ,regering1 hoe
 vreemd dit ook klinken moge1 onbekend  
zijn geweest1 en  zij vermeend heeft1   
dat dit groote water zonder             
vruchttrekkend eigenaar  was2--ware het 
anders mogelijk geweest1 dat zij1 onder 
de voordeelen1  welke gedurende de      
bewerking door het ,meer zullen         
opgeleverd worden1  ook de verpachting  
der visscherij 7zie no4 #aa der         
beantwoording7  zoude opgenoemd hebben8 
,het zal toch moeijelijk zijn1 weder tot
 de  verpachting eener visscherij over  

te gaan1 waarvan de eigendom reeds  over
 meer dan twee eeuwen geleden door hare 
predecesseuren aan ,leijden  is verkocht
 geworden1 en welke visscherij reeds    
voor verscheidene  jaren door deze stad 
zelve is verpacht4    ,ik trek uit dit  
alles deze conclusie1 welke zeker       
niemand van  overdrijving zal kunnen    
beschuldigen3--dat men1 alvorens tot de 
bedoelde onderneming te besluiten1 de   
laatstgenoemde stad in haar  belang had 
moeten hooren1 en over de               
schadevergoeding1 op welke zij          
eventueel de gegrondste aanspraak maken 
kan1 eenige opening had moeten  geven4  
,niets van dit alles is geschied2--men  
leze al onze stukken1  de meegedeelde   
memorie der ,meer-commissie1 nergens zal
 men eenige  vermelding van de bedoelde 
regten vinden1 nergens eenig bewijs1    
dat men hieraan gedacht heeft4          
,evenmin als men de voorafgaande        
belangen der stad ,leijden heeft  in    
acht genomen1 evenmin heeft men het     
collegie van ,dijkgraaf en              

,hoogheemraden van ,rhijnland opgeroepen
 tot het geven van zijn  advies1 of     
verzocht zijne bedenkingen en           
raadgevingen in het  midden te brengen4 
,het is waar1 dat twee ,heeren ook      
,hoogheemraden  van ,rhijnland zijnde1  
bij het besluit van den #g;den ,augustus
 #ahcg1  tot de commissie zijn          
geroepen2--doch het is tevens waar1 dat 
die  commissie niet gemagtigd was met de
 belanghebbenden de quaestie over  het  
principe te onderzoeken1 maar slechts   
geroepen1 om een bepaald  eindontwerp   
dier droogmaking en eene begrooting van 
kosten op te  maken1 terwijl het nog    
opmerking verdient1 dat de ,heer de     
,bruijn  ,kops1 een der twee            
,hoogheemraden1 bij het besluit als     
,burgemeester  van ,haarlem wordt       
aangeduid1 en de ,heer ,p4 ,a4 du ,pui  
alleen met de  bijvoeging van           
,hoogheemraad van ,rhijnland voorkomt1  
en1 vreemd genoeg1  van het ,bestuur1   
van de ,regering van ,leijden zelve1    
niemand bij de  commissie was           

geroepen4--,het mandaat1 aan de ,heeren 
leden gegeven1  was ook geheel          
personeel2 het collegie van ,dijkgraaf  
en ,hoogheemraden  werd1 volgens mijne  
berigten1 met niets officiel bekend     
gemaakt1  en het konde dus ook in geenen
 deele over de zaak zelve officiel  met 
bedenkingen tusschen beiden komen4      
,als wij nu echter nagaan1 dat dit      
collegie meer dan zes eeuwen  lang het  
wijd uitgestrekte district van          
,rhijnland heeft beheerd1 en  met zoo   
krachtige regten en privilegin der      
oudste ,heeren des ,lands  is beschonken
 geworden1 dat het maakt en verzorgt al 
de belangrijke  uitlozingen van deze    
vruchtbare landstreek1--dat het1 onder  
zijn gebied  en surveillance1 #bfh      
watermolens1 die alle op den boezem van 
deszelfs  district uitmalen1 geplaatst  
ziet1 waardoor van zijnen ingewikkelden 
waterstaat1 en het getal der polders op 
hetzelve uitlozende1 te  oordeelen is2  
als wij nagaan1 dat onder deszelfs      
bestier de sluizen  op halfweg ,haarlem 

staan1 welke men1 volgens het gemaakte  
project1  met eene vierde opening wil   
vermeerderen en de reeds in den jare    
#abec  aan hetzelve toevertrouwde       
sluizen op ,sparendam1 alwaar men ook   
eene  nieuwe bouwen wil1 en eventueel1  
als het noodig bevonden wordt1 een      
stoomgemaal van #ahj paardenkracht zal  
oprigten2--als wij bedenken1  dat onder 
deszelfs directie de sluizen van        
,katwijk behooren1 waarvan  men den aan-
 en toevoer ook verbeteren wil2--als wij
 ons herinneren1  dat het de            
superintendentie over het geheele ,meer 
voert1 al de werken  ter beteugeling    
besteedt en bekostigt1 en hieraan--om   
het cijfer1  door de ,regering zelve    
opgegeven1 te behouden--jaarlijks meer  
dan  f #cj1jjj te kosten legt1--dan mag 
ik zeker vragen1 hoe men bij de         
,regering heeft kunnen besluiten tot    
eene onderneming van dien omvang1  van  
dit gewigt1 van zoo veel gevaar1 zonder 
het genoemde collegie1  ik zal niet     
zeggen in deszelfs belang te hebben     

gehoord1 want dat  belang is en kan niet
 anders zijn1 dan dat van het algemeen1 
van de  grondeigenaars van ,rhijnland1  
onder welke al de leden eene eerste     
plaats bekleeden1--maar zonder met      
hetzelve alles bedaardelijk te  hebben  
gewikt en gewogen1 zonder deszelfs      
voorlichting verzocht1  zonder deszelfs 
ondervinding geraadpleegd1 zonder       
deszelfs bezwaren  te hebben uitgelokt8 
,het klinkt schoon1 ,ed4 ,mog4 ,heeren6 
#af1fjj bunderen water in  welige       
landsdouwen te herscheppen2 het is      
aangenaam1 zich1 in den  drooggemaakten 
polder1 fraaije bouwmanswoningen en     
vette landerijen en  dartelend vee voor 
te spiegelen1 en niemand van ,rhijnlands
 ingezetenen1  veel min het collegie van
 ,rhijnland1 zoude niet gaarne zeer veel
  toebrengen om dit heerlijk tafereel te
 verwezenlijken en hunne  bundergelden1 
zoo door een groot accres van           
contribuerende deelgenooten  in deze    
gemeenschap1 als door het wegvallen der 
onkosten1 welke het  ,meer jaarlijks    

veroorzaakt1 aanzienlijk te zien        
verminderen4 ,doch die  verwezenlijking 
is1 helaas6 nog hoogst problematiek1 en 
de vreeze1  dat deze onderneming1 in    
stede van #af1fjj bunderen water tot    
land  te brengen1 de oorzaak zal zijn1  
dat meerdere duizende bunders goed      
vruchtbaar land in het vervolg zullen   
bedorven worden1 heeft ons  deze        
onderneming altijd1 ik zeg niet met     
weerzin tegen de zaak zelve1  doch met  
schroomvalligheid doen beschouwen4      
,tot verdediging van die                
schroomvalligheid hebben wij nu slechts 
het  rapport der staats-commissie zelve 
in handen te nemen1 in hetwelk  wij met 
duidelijke woorden geschreven vinden1   
dat zij zelve niet  geheel gerust1 niet 
zeker is van den invloed1 dien de       
droogmaking  van het ,haarlemmermeer    
7dit zijn de eigene woorden van het     
rapport7  nog altoos op den stand van   
,rhijnlands boezemwater hebben zal1 en  
de  noodzakelijkheid1 die daaruit om tot
 het stichten van een stoomgemaal  van  

#ahj paardenkracht te ,sparendam over te
 gaan1 mogt geboren worden1  hetwelk    
onder de bewerking eerst met volledige  
zekerheid zal kunnen  blijken4    ,let  
wel1 ,ed4 ,mog4 ,heeren6 op deze        
woorden3 onder de bewerking zal  eerst  
de invloed der droogmaking op den stand 
van ,rhijnlands boezem met  volledige   
zekerheid kunnen blijken4--,maar dan zal
 het misschien veel  te laat zijn1 dan  
zal de droogmaking begonnen1 de         
geregelde waterloop  gestremd1 de dijk  
gelegd zijn1--en wat zal er dan kunnen  
gebeuren1  indien die invloed eens      
zdanig ware1 dat geene stoomkracht van  
#ahj  of meerder paarden het overtollige
 water tijdig genoeg1 want hierop  komt 
het aan1 zal kunnen aftappen8--,alsdan  
zullen de verst afgelegene  polders     
kunnen onderloopen1 ,rhijnlands         
algemeene waterstaat voor lang  bedorven
 zijn1 en nieuwe poelen en meren de oude
 komen vervangen6    ,dit tijdig genoeg 
van het overtollige water verlost zijn1 
is het  voorname punt1 waarop alles     

aankomt1--dat wordt door hen1 die denken
  alles met de stoomkracht te zullen    
kunnen dwingen1 te veel over  het hoofd 
gezien3 zij verliezen uit het oog1 dat  
door de ringvaart  het water wel        
eindelijk in zee te ,katwijk1 of op     
,spaarndam of op  ,halfweg kan          
uitgepompt worden1 doch dat de weg1     
welken het water  nemen moet1 te lang   
is1 dat er te veel tijd verloren gaat1  
voordat de1  bij de droogmaking zoo zeer
 verminderde en versmalde               
toevoermiddelen1  het overtollige water 
bij de eindelijke uitlozing zullen      
aangebragt  hebben1 en dat mitsdien die 
landerijen1 welke in de verder          
afgelegene  hoeken van ,rhijnland1      
achter den ,rhijndijk en ten zuiden dier
 rivier  gelegen zijn1 niet dan z laat  
in den zomer zullen droog geraken1  dat 
zij1 geene voldoende vruchten kunnende  
opleveren1 zullen moeten  verlaten      
worden4    ,men schijnt hier geheel de  
lessen der praktijk1 ons door het       
,katwijksche kanaal en de aldaar        

gevestigde sluizen gegeven1 te          
vergeten3 vier eeuwen lang sprak men    
over de weder-opening van den  mond des 
,rhijns bij ,katwijk1 tot verbetering1  
tot herstelling van  ,rhijnlands        
waterstaat2 de theorie sprak luid1 en   
toonde1 hoe alles met  die weder-opening
 zoude gered zijn3 ten koste van        
millioenen schats1  waaronder           
,rhijnlands ingelanden lang zuchtten1   
werden die schoone  sluizen1 de         
bewondering des vreemdelings1 gesticht  
en het kanaal  gegraven1--en wat heeft  
nu de ondervinding geleerd8 ,dat de     
theorie  gefaald heeft2 dat het nut1 op 
verre na1 niet zdanig geweest is als    
men gehoopt en gewacht had2 dat zulke   
kanalen1 waarbij in dit gedeelte  van   
ons laag gelegen land niet die          
voortstrooming kan plaats hebben1  welke
 het water snel doet uitloopen1 maar    
zeer zwakke hulpmiddelen  zijn4    ,drin
 is vooral de bedenkelijkheid der       
onderneming gelegen1 en het is  mij     
onmogelijk hier de openhartigheid niet  

te prijzen van den steller  van het     
rapport1 die1 door eene enkele periode1 
alle vroegere en  tegenwoordige         
bekommeringen over den invloed der      
onderneming volkomen  regtvaardigt4 ,ik 
hoop dan ook1 dat die van onze geerde   
medeleden1 uit  de #e;de sectie1 die het
 bij het laatste proces-verbaal doen    
voorkomen1  alsof de ,meer-commissie1 om
 ,rhijnland te believen1 de zaak voor   
hetzelve smakelijk te maken en aan zijne
 vooroordeelen te gemoet te  komen1     
bepalingen in het plan had opgenomen1   
die afkeuring verdienen1  hieruit zullen
 ontwaren1 dat men ook zonder met oude  
en belagchelijke  vooroordeelen behebt  
te zijn1 veel zwarigheid in deze zaak   
vinden kan1  hoe weinig men ook genegen 
is hare wenschelijkheid te betwisten4   
,ik noemde zoo even1 met een woord1 de  
,staten der provincie1 alsmede  in deze1
 op eene onverklaarbare wijze1 voorbij  
gezien1 en beroep mij  op de art4 #bbc  
en #bbd der grondwet1 waarbij het       
toezigt over alle  indijkingen en       

droogmakingen aan de ,staten der        
provincin1 binnen  welke zij gelegen    
zijn1 verbleven is1 om hieruit af te    
leiden1 dat de  deliberatie over het al 
of niet ondernemen der droogmaking1     
welke toch  de basis der aanwijzing van 
de fondsen zijn moet1 grondwettiger bij 
de ,staten der provincie dan bij de     
,staten-,generaal te huis behoorde4     
,er ligt voor mijn gevoel iets stuitends
 in1 om eens een ander  voorbeeld te    
kiezen1 dat de ,staten-,generaal zouden 
delibereren over de  al of niet         
droogmaking van het ,sloter- of         
,tjeuke-,meer in ,vriesland1  zonder dat
 de ,staten dier provincie collegialiter
 van het plan en  de wijze van          
uitvoering eenige officiele kennis      
zouden dragen3  het bevreemdde mij1     
nergens in de gewisselde en overgelegde 
stukken  eenig bewijs gevonden te       
hebben1 dat de ,staten van ,holland over
 deze  onderneming zijn gekend geworden4
    ,bij dit alles1 waarmede ik de      
geerde aandacht van ,u ,ed4 ,mogenden   

reeds veel te lang heb bezig gehouden1  
zij het mij nog vergund1  met weinige   
woorden het denkbeeld te bestrijden1 bij
 de antwoorden  der ,regering1 onder no4
 #ab1 aangegeven1 alsof het nog         
eenigzins  twijfelachtig zoude zijn1    
waaronder de eventueel drooggemaakte    
polder  zoude behooren2 men zegt        
namelijk1 dat dit later overeenkomstig  
de  bepalingen van de grondwet en de    
bestaande wettelijke verordeningen zal  
kunnen worden uitgemaakt4--,dit kan en  
moet1 dunkt mij1 niet quaestieus        
gesteld worden3--wanneer wij toch in    
dezelfde periode lezen1 dat de          
uitlozing van den toekomstigen polder op
 den boezem van ,rhijnland  zal plaats  
hebben1 en wanneer wij1 het oog op de   
kaart van het  hoogheemraadschap        
werpende1 zien1 dat de nieuwe polder    
geheel omgeven  zoude zijn van          
,rhijnlands werken1 van ,rhijnlands     
grondgebied1 dan  gelooven wij1 dat niet
 het interieure polderbeheer1 het       
huishoudelijk  bestuur1 maar die        

superintendentie1 welke ,rhijnland over 
al de polders1  in het hoogheemraadschap
 gelegen1 uitoefent1--aan niemand beter 
en  geregelder dan aan dat collegie kan 
overgelaten worden4--,wat hier de       
grondwet of andere bestaande wettelijke 
verordeningen anders leeren  kunnen1    
verklaar ik niet te begrijpen6    ,over 
het financiel oogpunt1 en de eventuele  
voordeelen der  onderneming1 zal ik in  
geene bijzonderheden treden4 ,ik wil    
alleen1  door mijn stilzwijgen1 niet    
doen gelooven1 dat ik de gevraagde som  
van  ruim #h millioen voldoende acht2 ik
 geloof integendeel1 dat zij veel te    
laag is genomen1 en dat1 om maar een    
enkel punt te kiezen1 de enorme  dijk1  
welken men1 ter afsluiting van het      
,spieringermeer1 dwars door  het groote 
meer heen leggen wil1 zdanig kan        
tegenvallen1 dat hierop  alleen         
misrekeningen voor tonnen schats kunnen 
plaats hebben4--,ik ben  overtuigd1 dat 
wanneer men eens aan den gang zijn zal1 
het rubriek der  onvoorziene            

gebeurtenissen tot in het oneindige zal 
gechargeerd worden1  en merk hierbij op1
 dat bij het rapport zelf nog werken    
zijn opgenoemd1  als bijv4 de duiker1   
welke tot inlating van water eventuel in
 den  ,i,jssel zoude gelegd worden1     
waarvoor geene kosten zijn uitgetrokken4
    ,ja maar1 zegt men1 uit den verkoop 
van #af1fjj overschoone bunders  land   
zullen al die extra-kosten1 met de      
primitief uitgelegde #h #a_/b  millioen1
 gevonden worden4 ,leest slechts in de  
memorie van antwoord  der ,regering1 hoe
 die dreigende waterplas1 in vruchtbare 
velden  herschapen1 door nijvere        
bewoners bevolkt1 rijke producten zal   
opleveren1 en zijt dan overtuigd1 dat de
 drooggemaakte bunders  het uitgeschoten
 kapitaal ruim zullen                   
teruggeven4--,geloove dit die  wil1 ik  
niet3 ik kan het mij zelven niet wijs   
maken1 wanneer ik de  geschiedenis naga 
van zoo vele droogmakerijen1 als vroeger
 in ons  ,gewest van ,zuid-,holland     
ondernomen werden4 ,deze geschiedenis   

leert  ons1 dat eerst bij de tweede en  
derde generatie van nijvere bewoners1   
en nadat de eerste ondernemers zich     
bedorven en geruneerd hebben1 de  landen
 eenige waarde bekomen1 en zij          
aanvankelijk zeer magere produkten      
opleveren4 ,levendig herinner ik mij1   
uit de jaren toen ik als advokaat  te   
,leijden werkzaam was1 hoe ik de nijvere
 pachters in de ,nieuwkoopsche          
droogmakerij voor de eigenaars der      
kavels heb moeten vervolgen1 niet  ter  
verkrijging van eenigen billijken       
interest der betaalde gelden1  hieraan  
was niet te denken1 maar tot bekoming   
van het noodige1 om  de polderlasten aan
 te zuiveren2 vele fiksche              
boerenwoningen heb ik  aldaar door eenen
 eigenaar zien stichten1 bij wiens      
overlijden men1  tegen aanzuivering der 
achterstallige polderlasten en de kosten
 des  transports1 woningen met de       
landerijen en al1 bijna om niet konde   
bekomen4    ,nu waren al die vorige     
droogmakingen nog van beperkten omvang1 

in  vergelijking van die1 welke bij het 
wetsontwerp wordt beoogd3 vele  van deze
 werden door associatie van             
particulieren ondernomen1 die  bij het  
bovenkomen der landen genoodzaakt waren 
dezelve in cultuur  te brengen3--maar   
hier1 waar de ,regering met #af1fjj     
bunders dras  moerassig land1 in kort   
opeenvolgenden termijn1 zal voor den dag
  komen1 is het niet te gelooven1 dat   
iedere bunder de waarde van f           
#ajj--zal kunnen gelden1 en het is eer  
te verzekeren1 dat bijaldien  het       
,amortisatie-,syndicaat z lang zal      
moeten bestaan1 totdat de  kapitalen1   
welke men hetzelve bij deze gelegenheid 
wil ontnemen1  uit de bedoelde          
onderneming zullen zijn terug gekeerd1  
de aanneming  van deze wet aan de       
bedoelde institutie tot een certificaat 
van het  ver uitgestrektste leven zal   
kunnen verstrekken #hj4    ,over1 enz4  
,de vijfde spreker was de ,heer ,mr4    
,frets1 welke zeide3    ,over het       
uitdroogen van het ,haarlemmermeer en   

over andere werken  spreek ik niet4 ,het
 wenschelijke van een en ander is in    
mijne oogen  groot3 maar niet genoeg1 om
 daarvoor het minder wenschelijke van   
den  geprojecteerden spoorweg ter zijde 
te stellen4 ,indien de ,regering  had   
kunnen goed vinden om de onderwerpen te 
splitsen1 had ik daarover  een          
afzonderlijk oordeel kunnen uitbrengen  
#ha4    ,de ,heer op den ,hooff liet    
zich over dit onderwerp dus uit3        
,over de droogmaking van het            
,haarlemmermeer zal ik niet spreken1 ik 
laat dat aan andere leden over4 ,een    
geacht spreker uit ,leyden heeft  ons   
daarover veel gezegd1 wat mij toeschijnt
 opmerking te verdienen4    ,ik twijfel 
verder met een gedeelte der vijfde      
afdeeling1 waartoe ik  de eer had te    
behooren1 of1 wanneer men daartoe mogt  
overgaan1 de zaak  niet met inbegrip der
 ,spieringmeer op eene betere en min    
kostbare  wijze zou kunnen worden       
uitgevoerd1 dan nu is                   
voorgesteld4--4--,ik  eindig1 ,ed4 ,mog4

 ,heeren6 met den opregten wensch1 dat  
het tegenwoordig  ontwerp van wet1--    
--weldra wederom geheel of gedeeltelijk1
 en wel  gesplitst1 veranderd en        
gewijzigd1 aan deze vergadering moge    
worden  aangeboden1 en dat hetzelve     
alsdan de goedkeuring moge wegdragen1-- 
-- --waardoor het belang van het        
,vaderland1 naar mijne overtuiging1  zal
 worden bevorderd #hb4    ,de ,heer     
,sandberg zeide1 dat hij tegen het      
droogmaken van het  ,haarlemmermeer enz4
 zou moeten stemmen1 vermits de gelden  
uit de bij  de wet voorgestelde #cj     
millioen zouden moeten worden besteed   
#hc4    ,de ,heer ,backer betwistte de  
nuttigheid en het voordeel niet1  dat   
eenmaal de droogmaking van het          
,haarlemmermeer aan ,holland zal        
toebrengen1 maar vond zwarigheden in de 
financiele schikkingen1 die  de         
,regering tot het volvoeren ook van deze
 onderneming voorstelt4 ,ook  had hij   
wel gewenscht1 dat men het voornemen om 
het ,meer droog te  maken1 nog eenigen  

tijd had vertraagd1 totdat over deze    
zaak meerder  licht zoude zijn          
verspreid2 dat men met de opinin der    
onderscheidene  belanghebbenden meer    
bekend zal zijn geworden1 en de         
betrekkingen  tusschen den droog te     
malen polder en ,rhijnland beter        
geregeld zouden  zijn #hd4    ,de ,heer 
van ,reenen behandelde dit onderwerp    
uitvoerig en zeide  hoofdzakelijk3      
,met blijmoedige dankbaarheid vernamen  
vele inwoners der polders1  welke sedert
 zoo vele jaren geteisterd zijn geworden
 door het dagelijks  toenemend geweld   
van het ,haarlemmer-water1 dat de       
beveiliging tegen  hetzelve een         
onderwerp uitmaakte van de zorg des     
,konings4 ,gedurende  ruim twintig jaren
 had ik het bestuur over een poldertje1 
dat op zich  zelf klein is1 doch al de  
nadeelen gevoelt1 welke de omliggende   
polders  van ,sloten door het           
,haarlemmermeer-water lijden4           
,natuurlijk waren  dus de lotgevallen   
van die landstreek en de geweldige      

uitwerkingen1  welke het                
,haarlemmermeer1 bij westelijke en      
zuid-westelijke winden1  op dezelve     
uitoefent1 zoowel als de middelen om    
dien geduchten  vijand te weren1 een    
punt bij mij van gedurig onderzoek4 ,ik 
zag1  dat de geschiedenis en de physieke
 aard der gronden zelve bewijzen1  hoe  
groot het gevaar is1 dat van dien kant  
eene landstreek dreigt1  welke1 tusschen
 het ,meer en het ,,ij gelegen1 boven de
 #ahjjj guldens in  de grondbelasting   
van het ,rijk draagt2 aan ,rhijnlands   
bundergeld meer  dan #ifjj guldens      
opbrengt2 jaarlijks groote sommen tot   
polderlasten  moet dragen2 en geene hulp
 van ,rhijnland ontvangt in deszelfs    
verdediging tegen het ,haarlemmermeer4  
,de verwoestingen1 welke die  plas in de
 aan denzelven grenzende polders1 zoowel
 in vroegeren tijd  als in de laatste   
jaren1 en ook onlangs in #ahcg heeft    
aangerigt1  zijn te wl bekend1 dan dat  
ik de oplettendheid van ,u ,edel        
,mogenden  zoude behoeven te vermoeijen 

met eene beschrijving der rampen1 die   
dezelve1 ten gevolge der jaarlijks      
toenemende kracht van dat water1  op    
verschillende tijden hebben geleden4    
,groot was de hoop van die polders en   
van vele ingezetenen des lands1  die zoo
 dringend van de ,hooge ,regering hulp  
hadden afgesmeekt1 toen  zij vernamen1  
dat de droogmaking van het ,meer1 welke 
zij als het  nige middel tot het bewaren
 van een belangrijk gedeelte des ,rijks 
beschouwden1 het onderwerp van een      
voorstel van wet uitmaakte4    ,ook ik  
verheugde mij1 dat zoo doende1 nu1      
terwijl het nog tijd is1  een maatregel 
zoude worden genomen1 die1 indien       
dezelve vroeger  had plaats gevonden1   
kostelijke landen en dorpen zoude hebben
  bewaard en het nutteloos verspillen   
van vele schatten zoude hebben          
uitgewonnen3 doch die ook nu nog ten    
minste het gevaar kan wegnemen1  dat1   
wel in een verwijderd1 doch niettemin   
physiek zeker verschiet1  duizende      
bunders land1 verscheidene dorpen1 ja   

zelfs de hoofdstad  bedreigt3 het gevaar
 namelijk1 dat het ,haarlemmermeer1     
vereenigd met  de ,veenplassen en het   
,,ij1 eene zee zouden daarstellen ten   
,zuiden en  ,westen der hoofdstad1      
weinig minder dreigende en gevaarlijk   
dan die1  welke ten ,noordoosten dier   
stad is gelegen4 ,wat daarvan de        
gevolgen  zouden zijn1 moge de          
geschiedenis van het ontstaan der       
,zuiderzee en  van het ,haarlemmermeer  
beslissen4    ,maar groot was mijne     
teleurstelling1 toen ik1 het ontwerp van
  wet inziende1 en de medegedeelde      
stukken omtrent de droogmaking          
onderzoekende1 bevond1 dat die wet door 
mij niet kon worden aangenomen3  niet   
alleen uithoofde van de middelen1       
waaruit de kosten gevonden  zouden      
worden2 maar ook om de wijze1 waarop het
 droogmaken van dien  plas werd         
voorgesteld1 daar deze het gevaar van   
die noordelijke  polders en van de      
hoofdstad niet alleen niet afweert1 maar
 in zeker  opzigt vermeerdert1 door het 

niet droogmaken van het ,spieringmeer4  
,ik  zal thans niet treden in andere    
bedenkingen tegen het werk1 zoo als  het
 voorgesteld wordt1 noch aanwijzen1 hoe 
de bezwaren kunnen worden  weggenomen2  
want de zaak1 op welke het heden        
voornamelijk neder komt1  is het        
financiele punt4    ,gaarne had ik      
gezien1 enz4    ,indien ik mij overigens
 met de wet konde vereenigen1 zoude ik  
den  spreker uit ,leijden op zijne      
gemaakte bedenkingen in het breede      
antwoorden4 ,ik ben z zeer overtuigd van
 zijn verlicht oordeel  en rondborstig  
karakter1 dat ik geenszins twijfel1 of  
hij zoude  toestemmen1 dat de door hem  
gemaakte bedenkingen het droogmaken van 
het ,haarlemmermeer niet behooren tegen 
te houden1 indien dit op goede          
grondslagen ondernomen kan worden2      
eenige aanmerkingen moet ik evenwel  ook
 thans maken4    ,uit oude stukken toont
 ons de spreker1 dat aan ,leijden het   
vroon  van vele meertjes in oude tijden 
door de souvereinen dezer landen  is    

geschonken en dat vervolgens titulo     
oneroso anderen door die stad  zijn     
verkregen4 ,maar welk regt is verkregen8
 ,niet het eigendoms-regt1  maar de     
visscherij3 dit blijkt uit de door dien 
spreker aangehaalde  oorkonden zelve    
#he4 ,ook was het de gewoonte der       
,graven in dien tijd1  dit weten wij ook
 uit andere voorbeelden1 niet om het    
eigendoms-regt  op die wateren aan      
iemand te schenken1 maar om de          
visscherij aan  gemeenten1 kerken of    
pieuse instellingen1 ter verpachting1   
toe te  staan3 zoo is ook in dien tijd  
de visscherij in het ,sloterdijkermeer  
aan de kerk te ,sloterdijk geschonken3  
en evenwel heeft dit niet belet1  dat de
 ,staten van ,holland en                
,west-,vriesland1 op den #g;den         
,december #afda1  octrooi hebben        
verleend tot het droogmaken van dien    
polder4 ,deze  is dan ook sedert dien   
tijd in zeer vruchtbaar land veranderd1 
doch thans weder1 ten gevolge der       
stormen van #ahcf en #ahcg1 in een'     

waterplas herschapen1 met welks         
droogmaking men bezig is4    ,maar hoe  
het ook zij3 uit het regt1 dat ,leijden 
heeft op een  gedeelte van het ,meer1   
volgt niet1 dat het droogmaken van dien 
plas  ongeoorloofd zoude zijn2 maar1 dat
 het droogmaken niet behoort te         
geschieden1 zonder behoorlijke          
schadeloosstelling4 ,of zoude men1  om  
eene visscherij te behouden1 welke 's   
jaarlijks1 volgens den  spreker1 twee   
duizend guldens opbrengt1 geheele       
landstreken aan een  wis verderf moeten 
overgeven en eene stad als de hoofdstad 
des ,rijks  in het grootste gevaar      
moeten brengen8 ,en dit toch zal eenmaal
 het  geval zijn1 indien het            
,haarlemmermeer niet wordt beteugeld4   
,zoo ooit  onteigening ten algemeenen   
nutte billijk en regtvaardig is1 dan is 
zij het in dit geval4    ,het verdient  
hier opgemerkt te worden1 dat vele van  
die meertjes1  welke de spreker heeft   
opgenoemd1 niet op de kaarten1 die in   
later tijd  gemaakt zijn1 gevonden      

worden2 waarschijnlijk heeft het        
innloopen  van sommigen derzelve het    
,leijdsche meer doen ontstaan1 even zoo 
als  dit vroeger door welige landsdouwen
 van de meer noordelijk gelegen  meren  
afgescheiden1 naderhand met dezelve in n
 is gesmolten1 zoodat  het ,leijdsche   
meer in vervolg van tijd ook met het    
,haarlemmermeer1  met het ,oudemeer en  
het ,spieringmeer vereenigd zijnde1 meer
 en meer  tot het ,,ij is genaderd en   
thans dien geduchten plas uitmaakt1 over
  welken wij handelen4    ,het is waar1 
hetgeen de spreker zegt1 dat reeds zoo  
dikwerf de  klagten over het gevaarlijke
 van dat ,meer zijn opgerezen1 dat men  
bijna twijfelen zoude1 of dat gevaar wel
 zoo groot zij4 ,maar juist dat         
herhalen dier klagten bewijst het       
gevaar2 want dit bewijst1 dat de        
landerijen1 welke in de golven zijn     
verzonken1 niet in ns en door  eene     
groote en onvoorziene omwenteling der   
natuur zijn vernietigd2  maar door de   
langzamerhand voortgaande uitbreiding   

dier wateren4 ,zoo  dikwerf als zware   
stormen in de waterkeeringen doorbraken 
en verlies  van land veroorzaakten1     
werden die klagten opgeheven4 ,wanneer  
de  wateren wederom geweken1 de         
waterkeeringen f hersteld f met de      
vrliggende landen verdwenen waren en de 
eigenaars derzelve het  verlies1 als    
door eene vis major veroorzaakt1 hadden 
moeten dragen1  dan1 ja1 zwegen die     
klaagstemmen voor het oogenblik2 maar   
nieuwe  rampen deden nieuwe klagten     
ontstaan1 en nieuwe landeigenaars deden 
op nieuw dezelfde klagten hooren2 doch  
ook dn werden deze stemmen  wederom     
gesmoord4 ,intusschen bleef de vijand   
niet rusten1 zijn geweld  vermeerderde  
met zijne uitbreiding3 de dorpen        
,nieuwerkerk1 ,rijk en  ,vijfhuizen     
verdwenen2 de visscherij moge er bij    
gewonnen hebben2  maar het gevaar werd  
hoe langer hoe grooter4 ,in de vorige   
eeuw was de  ,akerweg nog tot           
waterkeering dienende tegen het ,meer2  
het herstellen  der doorbraken in       

denzelven1 en van de waterkeering1 werd 
toen door de  landmeters van ,rhijnland 
begroot op f #adj1djj of f #ahh1ffj1    
naar mate  dat het werk meer of minder  
volkomen zoude zijn4 ,doch men heeft    
toen  tot andere min kostbare           
maatregelen de toevlugt genomen3--die   
,akerweg  is geheel vernield1--vr- en   
achterliggende landen zijn verdwenen3   
wij zien omtrent den ,osdorper-weg1 die 
veel meer noordelijk gelegen1  toen een 
binnenweg was1 thans dezelfde           
zwarigheden ontstaan2--wij  zagen dien  
ook verschillende malen drbreken1 en wij
 zagen het  ,haarlemmermeer de          
landerijen en noordelijke polders tot   
aan de poorten  van ,amsterdam en den   
,haarlemmerweg met groot geweld innemen4
    ,aan den ,koning1 aan de ,staten van
 het gewest1 aan ,rhijnland is  hulp    
verzocht tegen het gevaar1 waarin het   
land1 tusschen het ,,ij  en het         
,haarlemmermeer gelegen1 verkeert4 ,de  
,koning1 de ,staten van  het gewest     
hebben zich hulpvaardig betoond3 ook de 

onderhavige wet  is een bewijs van de   
gezindheid der ,hooge ,regering om te   
helpen2  maar de wijze1 waarop het      
droogmaken van het ,meer wordt          
voorgesteld1  is niet voldoende1 om het 
gevaar te weren4 ,ook behoeft men hier  
geene  proefnemingen te doen1 waar men  
zich met genoegzame zekerheid tegen  de 
kwade gevolgen1 welke uit de onderneming
 voor ,rhijnlands boezem  gevreesd      
worden1 kan waarborgen4 ,het gevaar1 dat
 men in het verkleinen  van dien boezem 
door het droogmaken van het ,meer       
veronderstelt1 moet  door andere        
middelen worden weggenomen1 dan door het
 onaangeroerd  laten van het            
,spieringmeer2 want om dit aan die      
bedoeling te doen  beantwoorden1 zoude  
het voor de polders1 die tegen den      
,haarlemmerweg  gelegen zijn1 en voor   
den toekomstigen polder zelven1 dubbel  
gevaarlijk  worden4 ,ik eindig dus met  
den wensch1 dat1 welke ook de gevolgen  
van het tegenwoordig ontwerp van wet    
zijn1 het ,z4 ,m4 den ,koning moge      

behagen1 dit punt in bijzondere         
overweging te nemen #hf4    ,de tiende  
spreker was de ,heer ,druyvensteyn1     
welke aldus sprak3    ,dat ik mij       
verpligt vinde mijne stem aan het       
voorgedragen wetsontwerp1  tot uitgifte 
van losrenten ten laste van de          
overzeesche bezittingen1  tot het doen  
van voorschotten voor openbare werken te
 ontzeggen1  is niet om mij daardoor te 
verklaren tegen het aanleggen van       
spoorwegen1 veel minder om mij te       
verzetten tegen het droogmaken van  het 
,haarlemmermeer1 en zelfs niet om aan de
 ,regering de gelegenheid  te ontnemen1 
door bijdragen1 verschillende werken van
 algemeen nut  en belang te helpen      
verbeteren1 maar1 al in de eerste       
plaats1 omdat  ik het oogenblik1 waarin 
wij zijn1 voor dergelijke belangrijke   
werken  niet gelukkig gekozen vind1 en  
een verwijl1 al ware het dan ook maar   
van korten duur1 wenschelijk en         
voorzigtig beschouw1 en ten andere1     
maar ook bepaaldelijk1 omdat ik mij met 

het aangewezen fonds niet  kan          
vereenigen4    ,of een spoorweg in ons  
land enz4    ,wat de droogmaking van het
 ,haarlemmermeer betreft1 hoe vele      
ontwerpen  zijn daartoe niet reeds      
gemaakt1 met ,leeghwater en welligt     
reeds  vroegere te beginnen2 hoe vele   
wenschen zijn daartoe gedaan2 hoe       
dikwerf is het noodzakelijke aangetoond1
 en hoe is dit ,meer1 onder  het maken  
van al die plannen en berekeningen1     
uitgebreid1 in werking  en kracht       
toegenomen1 en hoe zal hetzelve         
eindelijk bij zoodanigen  voortgang     
gevaarlijk worden en eene droogmaking   
gebiedend vorderen8    ,ik ben zeer voor
 het droogmaken van het ,haarlemmermeer1
 en behalve  het hiervoren gezegde1     
vereenig ik mij met de woorden der      
,regering  in de eerste antwoorden op   
dit onderwerp gegeven1 dat de keus niet 
twijfelachtig kan zijn1 dezen           
uitgestrekten en dreigenden waterplas   
in vruchtbare velden herschapen te zien2
 maar ik verschil van opinie  omtrent de

 wijze van uitvoering3 ik wenschte de   
onderneming aan  partikulieren          
toebetrouwd te zien en1 om daarbij eens 
in den geest  van het onderwerp in eenen
 landelijken zin te spreken1 bezig ik   
het  spreekwoord3 wien de koe behoort   
vat ze bij de hoornen4 ,bij eene  eigen 
onderneming wordt die spreuk met ernst  
voor oogen gehouden1  en de bewustheid  
van voor het groote kantoor te werken   
leidt niet  tot nuttelooze kosten4      
,in ,noordholland zijn in vroegere      
eeuwen veertig1 en welligt meer1  zoo   
groote als kleine waterplassen1 door    
particuliere ondernemingen  in land     
herschapen1 en mogen wij hierin den     
ondernemenden geest onzer  voorvaderen  
opmerken1 het tegenwoordig geslacht mag 
er ook op roemen1  dat de moed voor     
groote zaken nog niet is verloren1 en   
het droogmaken  van het ,haarlemmermeer 
nog geen onderwerp is om tegen op te    
zien2  maar door ondervinding wijs      
geworden1 kan zoodanige onderneming niet
  onvoorwaardelijk plaats vinden3 bijna 

alle droogmakingen1 ten minste in       
,noord-,holland1 hebben1 zelfs bij de   
geringere arbeidsloonen en bij zeer     
lage prijzen der levensmiddelen1 f eene 
ongunstige f hoogstens eene  zeer matige
 uitkomst opgeleverd1 en bij eene vrij  
zeker schadelijke  uitkomst1 zoo als bij
 de droogmaking van het ,haarlemmermeer 
toch  wel het geval zal wezen1 zoude de 
onderneming door particulieren1  zonder 
gunstige conditin1 eene dwaasheid zijn4 
,maar de ,regering kan hierin te gemoet 
komen3 laat dezelve voor deze           
droogmaking1 ook met inbegrip van het   
,spieringmeer1 dat1 zoo ik mij  niet    
vergis1 ook het idee der commissie is1  
eene billijke bijdrage  aanbieden1      
vrijdommen verleenen en al wat tot deze 
zaak wenschelijk  kan zijn1 gemakkelijk 
maken1 en daartegen bepalingen          
vasthouden1  die van de zijde der       
,regering niet verloren mogen gaan4     
,zoo zal bij voorbeeld ,rhijnland in    
deszelfs bestuur en regten  bescherming 
behoeven1 het zal van belangrijke       

bezwaren ontheven1  maar ook met andere 
moeten belast worden2 voor de ontlasting
  van het boezemwater1 dat zich op een' 
veel kleineren omtrek zal  beperkt      
vinden1 zal met naauwgezetten ernst     
moeten gezorgd worden2  de landerijen1  
die aan dezen verkleinden waterboezem   
zullen grenzen1  en na de bedijking van 
het ,meer als oude landen zullen        
voorkomen1  zullen welligt              
tegemoetkoming behoeven voor het        
aanleggen1 verhoogen  of verzwaren      
hunner waterkeerende dijken2 de         
plaatsing der watermolens  en           
stoommachines1 de verbetering en        
vermeerdering van sluizen1 zal  niet    
naar willekeur moeten geschieden2 het   
getal der beide eerste  zal aanvankelijk
 onzeker1 maar nader in verband met de  
blijkbare  behoefte worden vastgesteld1 
en meer dergelijke zaken1 als door de   
ondervinding zullen aangewezen worden1  
noodzakelijk te zijn4    ,onder het     
voorbehoud van alle zoodanige bepalingen
 aan de zijde der  ,regering1 zal het   

,haarlemmermeer worden drooggemaakt1    
zonder andere  belangen te kort te doen 
of te benadeelen1 en hoe hoog de        
bijdrage  der ,regering ook moge worden 
bepaald1 ze zal niet onzeker en altoos  
minder zijn1 dan de kosten eener eigene 
onderneming2 de regten van  ,rhijnland  
zullen bewaard1 de belangen der         
omgelegen landen zullen  beschermd      
worden1 een gevaarlijke plas zal niet   
meer bestaan1 en aan  het algemeen      
belang wordt eene hoogstwenschelijke en 
nuttige bijdrage  gebragt4--,ik         
herzegge1 aan het algemeen belang1 want 
de provincie  mag er door verbeteren1 en
 van de mogelijkheid eener gedeeltelijke
  overstrooming bevrijd worden1 maar 's 
,rijks kas alleen zal nmaal1 al  moge   
zulks nog verre verwijderd zijn1 de     
vruchten van het drooggemaakte  ,meer   
plukken4    ,wat eindelijk het laatste  
gedeelte der wet betreft1 enz4 #hg4     
,hierop volgde de ,heer de ,bordes1     
welke zeide3    ,wat het droogmaken van 
het ,haarlemmermeer betreft1 ben ik     

overtuigd  van al het heilzame van      
hetzelve1 en ik erken tevens1 dat dit   
gedeelte  van het ontwerp van wet zich  
om zeer vele redenen1 uitgedrukt in de  
memorie van toelichting van het         
,gouvernement1 aanbeveelt4    ,het      
betoog van het geerd lid uit ,leijden   
voor het uitsluitend  regt van de       
genoemde stad op het ,haarlemmermeer1   
hetzij dan op den  grond van hetzelve1  
hetzij op de visscherij in dien         
waterplas1 uit  oude stukken ontwikkeld1
 is mij zeer belangrijk en wetenswaardig
  voorgekomen2--maar wanneer ik ook bij 
nader onderzoek dier stukken  eene nog  
meer volledige overtuiging van dat regt 
mogt verkrijgen1  zoude het voor mij    
geene genoegzame beweegredenen          
opleveren1 omdat naar  mijn inzien het  
regt der stad ,leijden dan gelijk zoude 
staan met alle  andere particuliere     
eigendommen1 die tot bevordering van    
algemeen nut1  behoudens eene billijke  
schadevergoeding1 onteigend kunnen      
worden4    ,doch1 hoezeer ik dan aan de 

eene zijde overtuigd ben van het        
nuttige der zaak1 gevoel ik aan den     
anderen kant de billijkheid1  dat een   
werk van zoo veel nut voor deze         
provincie1 en waarbij het               
,hoogheemraadschap van ,rhijnland ook   
zoo zeer betrokken is1 niet  uitsluitend
 worde daargesteld ten1 koste van de    
algemeene schatkist4    ,het is wel     
waar1 de voordeelen1 welke uit die      
droogmaking zullen  voortvloeijen1 zijn 
niet alleen eigen aan de provincie      
,holland1  maar ook de algemeene ,staat 
heeft er belang bij1 om die gevaarlijke 
binnenlandsche zee uit het midden van   
den vaderlandschen grond te  doen       
verdwijnen2 doch dat belang is toch meer
 bijzonder dat van het  gewest1 waarin  
die waterplas zich bevindt1 en vooral   
ook dat van het  ,hoogheemraadschap1    
hetwelk daardoor zal bevrijd worden van 
de groote  kosten1 die de beveiliging   
van de oevers van het ,haarlemmermeer   
jaarlijks vordert4    ,ik zoude derhalve
 met velen mijner medeleden instemmen1  

dat wel de  ,rijks schatkist zich met   
een aanzienlijk gedeelte van de         
vereischte  kosten bezwaren kan1 maar   
meen tevens1 en wel vooral ook1 omdat   
de toestand van 's lands kas zoo veel   
uitsparing vereischt1 dat de            
mede-genteresseerden in die kosten      
moeten deelen4    ,en daar ik dit in de 
concept-wet niet aangetroffen heb1 en   
vooral  ook1 daar ik voor de            
algeheelheid der kosten hetzelfde fonds 
vind  aangewezen1 hetwelk ik voor den   
ijzeren spoorweg moet afkeuren1  heb ik 
ook gemeend aan dit aangelegen werk1 hoe
 wenschelijk op zich  zelf1 mijne stem  
niet te kunnen geven2--moetende ik      
daarbij aan de  beoordeeling van        
meerkundigen overlaten1 in hoe verre de 
geprojecteerde  uitvoering van het      
ontwerp aan gegronde bedenkingen1 of aan
 die1  welke wij in deze zitting hebben 
hooren aanvoeren1 onderhevig is1  en of 
de raming der kosten als voldoende kan  
worden geacht4    ,de wijze van         
voorziening in de vereischte kosten     

belet mij ook te  stemmen voor de werken
 van verschillenden aard1 en ik oordeel 
tevens  met de afdeeling1 tot welke ik  
behoord heb1 dat die werken in de  wet  
zelve hadden behooren uitgedrukt te     
worden1 en dat ten aanzien  der kosten1 
voor ieder derzelve vereischt1 eene     
afzonderlijke opgave  van hetgeen de    
algemeene lands-kas daarin zoude        
behooren te dragen1  in de wet had      
behooren gevoegd te worden4    ,eene    
geregelde toestemming der               
,staten-,generaal in deze buitengewone  
credieten scheen mij zulks te vorderen4 
,het alles te zamen trekkende1 is het   
dus niet1 omdat ik het nuttige  der     
voordragt niet gevoel1 maar om den vorm1
 waarin hetzelve is  voorgesteld1 en    
vooral om de wijze van voorziening in de
 benoodigde  kosten1 dat ik mij         
gedrongen zie ,zijne ,majesteit         
eerbiedig te verzoeken  deze wet in     
nadere overweging1 te nemen #hh4    ,de 
,heer van ,hoorn van ,burgh achtte de   
droogmaking van het  ,haarlemmermeer    

hoogst wenschelijk en heilzaam1 en wees 
bij het betoog  hiervan vooral ook op de
 polders van ,woubrugge en anderen1 die 
nog  onder de gevolgen zuchtten der     
stormen van ,november en ,december      
#ahcf1  en de daardoor veroorzaakte     
overstroomingen van het ,haarlemmermeer4
 ,de  vermenging echter van twee        
ongelijksoortige onderwerpen en het     
onraadzame der voorgedragen financiele  
maatregelen1 deden hem tegen  de wet    
stemmen #hi4    ,de ,heer ,repelaer     
zeide3 ,wat het droogmaken van het      
,haarlemmermeer  aangaat1 hoe           
wenschelijk die zaak op zich zelve ook  
beschouwd moge  worden1 en in de        
gevolgen van belang voor het ,rijk moge 
zijn1 zoo  doet zich echter alhier de   
vraag op1 of het raadzaam is1 zoodanige 
onderneming juist in de tegenwoordige   
omstandigheden te beginnen3  indien er  
toch geen periculum in mora bestaat1    
zoude men dan die  bewerking niet tot   
geschikter gelegenheid kunnen           
uitstellen8 zijn er  zoodanige dringende

 redenen aanwezig1 welke de droogmaking 
van dat  ,meer zonder uitstel en        
gebiedend vorderen2 waarom dan dezelve1 
het zij  met eerbied gezegd1 aan deze   
vergadering niet kenbaar gemaakt8       
,mogten  er echter geene zoodanige      
overwegende redenen bestaan1 ware het   
dan  niet beter een gunstiger tijdstip  
daartoe uit te kiezen #ij8    ,de       
veertiende spreker was de ,heer ,hooft1 
welke dus sprak3    ,ik was voornemens1 
om een uitgebreid advijs uit te brengen 
over de  onderhavige wet2 maar          
toegevende aan het verlangen van vele   
leden en  in aanmerking nemende de lang 
gerekte aandacht van ,u ,edel ,mogenden1
  waarvan ik geen misbruik wil maken1   
zoo zal ik1 daar vele van mijne         
bedenkingen reeds door andere leden zijn
 opgenomen1 verder van het  woord       
afziende1 mij alleen bepalen tot n punt1
 waartoe ik mij  verpligt gevoel4 ,daar 
het ,u ,ed4 ,mogenden bekend is uit de  
stukken1  welke wegens het              
,haarlemmermeer zijn medegedeeld1 dat ik

 behoord  heb tot de commissie1 welke   
daarover rapport heeft uitgebragt1  en  
als strijdig met de bemoeienissen dier  
commissie1 voor dezelve1  maar vooral   
voor de ,regering1 welke die commissie  
heeft benoemd1  eenigzins grievend is   
voorgedragen1 namelijk alsof het        
,bestuur van  ,rhijnland ten deze niet  
ware gekend2 iets dat niet alleen in de 
afdeelingen1 maar ook bij de            
beraadslaging van heden1 en wijders  in 
een adres aan deze ,kamer gerigt en in  
de dagbladen opgenomen en  publiek      
geworden1 is beweerd3 hierover nu moet  
ik ,u ,ed4 ,mogenden  zeggen1 dat op    
gevraagde voordragt van ,rhijnland door 
,z4 ,m4 de ,heer  du ,pui1 ,secretaris  
van de stad ,leijden1 in die commissie  
is benoemd  geworden1 even als de ,heer 
de ,bruyn ,kops1 ,burgemeester van      
,haarlem1  welke ook is lid van het     
,bestuur van ,rhijnland1 zoodat twee    
leden van  dat ,bestuur in de commissie 
zitting hadden2 dat die ,heeren1 even   
als  ik voor ,amsterdam daarin zitting  

hebbende1 met ruggespraak met onze      
committenten hebben gehandeld1 zoodat   
die ,heeren den ,heer opzigter van      
,rhijnland1 ,hanegraaff1 in onze        
deliberatin en ter visie der stukken    
hebben medegevoerd1 zoowel als ik een'  
deskundige uit de hoofdstad2  dat al de 
bezwaren van ,rhijnland tegen het       
ontwerp der droogmaking zijn  overwogen 
en geweken1 voor het namens dat ,bestuur
 aan onze commissie  ingeleverd en door 
dezelve in deszelfs geheel overgenomen  
plan met  teekening en raming van kosten
 voorzien1 7thans nog ter inzage op de  
griffie van deze ,kamer liggende71 van  
de geprojecteerde verbeterde            
uitwatering te ,katwijk2 en dat wijders 
het bij onze commissie ook  door mij    
sterk aangedrongen voornemen om de      
droogmaking van het  ,spieringmeer aan  
te raden1 is opgegeven1 alleen toen wij 
de zekerheid  meenden te hebben1 dat    
bovengemelde medewerking van ,rhijnland 
getuigde  van de goede gezindheid ten   
deze van dat ,bestuur1 en hetzelve      

daardoor  genoegzamen waterboezem       
erkende te hebben4    ,na al dat        
aangevoerde1 laat ik het beoordeelen1 of
 ,rhijnland al dan  niet gehoord is1    
over aan de natie4 ,ik heb gezegd  #ia4 
,in de ,nederlandsche ,staats-,courant  
van den #ba ,april #ahch1 ,no4 #ie1     
heeft de ,heer ,hooft dan ook de        
redevoering1 welke hij had vermeend  in 
de ,kamer uit te spreken1 doen drukken2 
ik neem uit dezelve hier  over hetgeen  
tot het ,haarlemmermeer betrekking heeft
 en aldus luidt3    ,heb ik iets gezegd 
over de ijzerbaan1 althans zullen ,u    
,edel  ,mogenden dit van mij verwachten 
van het ,haarlemmermeer1 eene zaak1  die
 ik daarentegen gaarne derzelver beslag 
zag verwerven1 door deze  hoogst        
gevaarlijke en al meer en meer          
toenemende vernielingskracht            
uitoefenende binnenlandsche zee te zien 
droog gemaakt en herschapen in  eene    
welige vlakte1 waartoe de wensch van    
allen1 die de zaak kennen1  zich zoo    
ernstig uitstrekt2 en ook daaronder mag 

ik mij rangschikken1  zoowel als        
grondeigenaar1 alsook als               
belastingschuldige van ,rhijnland1  en  
vermeen dus mijne stem in die           
betrekking1 met mijne mede-slagtoffers  
van de woelingen van dat ,meer1 zoowel  
voor de droogmaking te mogen  verheffen1
 als andere bunderpligtigen aan         
,rhijnland1 die tot dus verre  gespaard 
zijn1 er tegen willen spreken4 ,maar1   
,ed4 ,mog4 ,heeren6 wat  zal ik al veel 
bijvoegen bij hetgeen staat in het u    
bekend rapport  der commissie van       
onderzoek deswege1 waar ik de eer gehad 
heb  van mijne teekening onder te       
stellen1 en dat het noodzakelijke1  het 
uitvoerlijke1 en1 in n woord1 het       
aannemelijke daarvan vrij  overtuigend  
moet bewijzen4    ,ik beken1 dat ik     
gaarne gezien had1 dat deze onderneming 
zich ook had  kunnen uitstrekken over   
het zoogenaamde ,spieringmeer2 maar     
toegevende  in dezen aan de zwarigheden1
 die zich in de uitvoering opdeden bij  
een zeer gewigtig waterbestuur in die   

streken1 welks medewerking veel  waard  
was en waarvan de tegenwerking niet     
verkieslijk was1 zoo heb  ik dat stuk   
geteekend in de volle verzekering1 dat  
het ,bestuur van  ,rhijnland1 waarvan   
twee leden het rapport mede geteekend   
hebben1 en  na gehoudene ruggespraak met
 hunne medebestuurders1 aan die         
commissie  hoogst belangrijke           
hulpmiddelen hebben gesuppediteerd en   
door deze  zijn overgenomen2--ik beroep 
mij1 om niets meer of anders te noemen1 
op het project met teekening en raming  
van de uitbreiding van het  ,katwijksche
 kanaal1 ter griffie dezer ,kamer in    
natura aanwezig en  door ,rhijnlands    
,bestuur opgemaakt1 aan de commissie    
overgegeven3  is dit hooren van dat     
,bestuur1 of is het dit niet8 7,ik vraag
 dit  tot wederlegging van het          
ongegronde van den kreet1 alsof dat     
,bestuur  onkundig van de zaak          
was74--,zoo heb ik1 zeg ik1 dat stuk    
geteekend1  al wordt de droogmaking niet
 zoo volledig als ik die wenschte3      

andere  leden dier commissie met mij het
 wenschelijke van het droogmaken van    
het ,spieringmeer opgegeven hebbende1   
alleen omdat wij op ,rhijnlands         
medewerking staat maakten4 ,maar ik zie1
 dat ik uit ijver voor de  zaak te verre
 ga1 en mij inlaat in eene aanprijzing  
van dezelve1  die minder het onderwerp  
onzer beoordeeling moet zijn3 de vraag1 
of er gelden uit de schatkist voor      
moeten gegeven worden1 is alleen  van   
onze competentie1 en ja antwoord ik     
daarop4    ,het is geen werk voor       
nageburen of omliggende grondbezitters1 
deze zijn reeds verbelast in al de      
,rijks lasten3 dit is n- en  andermaal  
bewezen1 toen wij over de grondlasten   
beraadslaagden2  deze zijn bovendien nog
 zdanig gedrukt door molen-1 polder-  en
 andere ongelden1 dat abandonneren van  
hunne bezittingen eerder  het voornemen 
zoude zijn1 dan nieuwe lasten te dragen2
 met grond  dus mag men 's ,rijks hulp  
in dezen zoo goed vragen en verwachten1 
als wij jaarlijks andere provincin1 zoo 

als ,zeeland en ,overijssel1  in        
verhouding tot de overige1 overwigtige  
aandeelen zien trekken bij  de          
begrooting in de waterwerken van het    
geheel2 en let men er dan op1  aan wie  
de eindelijke voordeelen van de         
opbrengsten der drooggemaakte  gronden  
zullen baten1 is het dan niet in de     
,rijks cassa1 dat verre het  meerendeel 
van al de directe en indirecte          
belastingen1 die door de zich  aldaar te
 vestigen bevolking zullen opgebragt    
worden1 zullen vloeijen8    ,eene       
zwarigheid nog moet ik opnemen1 die noch
 bij de commissie  bovengemeld1 waar de 
bezwaren der stad ,leijden door de      
welwillendheid  van ,z4 ,m4 zijn        
ingezonden geweest1 noch in de          
aanmerkingen der  afdeelingen is        
geopperd1 maar nu voor het eerst in de  
beraadslaging  is opgekomen tegen de    
droogmaking van het ,haarlemmermeer1  en
 deze  is3 dat dit ,meer een eigendom   
dier stad zoude zijn1 en die stad niet  
gehoord zoude zijn in dezen4    ,het is 

waar1 er was in die commissie geen lid  
van de ,regering dier  stad1 hoezeer de 
,secretaris van dezelve als lid van     
,rhijnland daarin  zitting had4 ,het    
punt van eigendom is niet geopperd1     
zeide ik2  doch was dat opgegeven1 wel  
nu1 het antwoord zoude zijn geweest1    
als men dan dien eigendom bewees3 ,gij1 
eigenaar6 zorg dan1 dat uw  eigendom    
niet schade aan derden4 ,en hoe hoog dit
 nu opgevijzeld is1  even sterk zoude   
die stad dit eigendoms-regt zoeken af te
 schuiven1  wanneer al de gelden1 die   
het ,rijk1 ,rhijnlands bunderpligtigen  
en  alle zij1 die schade door de        
,meer-wateren geleden hebben of lijden1 
moeten dragen1 betaald zijn1 op die stad
 eens verhaald wierden4 ,ik  geloof dus 
weinig aan dat bezwaar te mogen hechten1
 en juiche toe1 dat  wij eene grondwet  
hebben1 die in art4 #bae het toezigt    
over die werken  aan den ,koning        
opdraagt1 om die eigenaren1 die door    
veronachtzaming  van het onderhoud van  
hunnen eigendom anderen schaden1 op den 

regten  weg te brengen4 ,wat het hooren 
betreft1 kan ik hier nog bijvoegen1 dat 
de commissie1 alln op de vraag dier     
stad1 een' duiker ter inlating  van     
water van den ,i,jssel heeft            
voorgedragen1 en daartoe is besloten1   
al zijn de kosten niet in de raming     
opgenomen4 ,en waarom niet8 omdat  die  
stad niet1 even als ,rhijnland voor de  
verbetering van het ja thans  niet      
voldoende1 maar nu verbeterd zullende   
worden ,katwijks kanaal1  eene          
begrooting en raming van kosten heeft   
opgegeven4    ,er is in de afdeelingen  
ook gesproken van den wederstand1 welken
 die  droogmaking ondervindt bij twee   
adressen aan deze ,kamer ingezonden4    
,wat  betreft het eene van den ,heer van
 ,pallandt1 dit is eigenlijk niet  tegen
 de droogmaking zelve1 maar tegen de    
wijze hoe1 en behoort dus  geheel bij de
 administrative en niet bij de          
wetgevende magt2 deze ,kamer  kan toch  
wel niet beslissen1 of er een           
stoomwerktuig te ,sparendam al  dan niet

 moet komen4 ,het andere van eenige     
grondeigenaars1 waaronder  een lid van  
,rhijnlands ,bestuur1 een ,bestuur dat1 
hoe groot in magt  en hoe groot in dezen
 ook opgevijzeld1 inderdaad dan toch    
maar is  een ,polderbestuur in het      
groot1 alleen in de middelen van        
uitvoering  werkzaam door omslag en     
poldergelden door de grondbezitters     
opgebragt3  ik zeg dit om te doen       
gevoelen1 dat al die grondbezitters met 
ernst  moeten wenschen1 dat die al      
klimmende omslagen mogen verminderen1   
en dat vooruitzigt is er nu1 dat er een 
breidel zal gelegd worden  aan de       
verwoestingen van dien waterplas4 ,elk  
hunner te hooren was  onmogelijk1 hun   
aller vertegenwoordigers zijn gehoord1  
heb ik gezegd  en herhaal ik2 dus zal   
dat adres dan ook wel van geen          
overwigtig  belang te beschouwen zijn4  
,stond deze zaak nu eindelijk op zich   
zelve1 met ernst en ijver  zoude ik de  
wet voor aannemelijk verklaren2 maar1   
helaas6 al te veel  bezwaren ontmoet ik 

om over te stappen1 om er dit ne deel   
van te  verkrijgen4 ,want behalve het   
reeds vroeger door mij gezegde over     
andere  bezwaren1 zoo is er nog een     
hoofdargument tegen1 en dat is wel het  
voornaamste2 7want over die kleine wegen
 en andere werken zal ik nu             
kortheidshalve maar niet spreken37 ik   
bedoel het financiel gedeelte  zelf en  
niet zoo zeer de grootte der sommen1 die
 benoodigd verklaard  worden2 want geene
 sommen zijn te groot1 als de vruchten  
daarvan zoo  blijkbaar zijn te          
verwachten1 dat alle twijfel over       
dezelve wegvalt2  maar over het bezigen 
hiertoe van gelden1 die moeten          
voortspruiten  uit fondsen1 aan welke   
eene vaste bestemming is gegeven en niet
 dan  onzeker terug zullen zijn gekomen1
 dn en wanneer die benoodigd zullen     
zijn4 ,dit onderwerp nu nader te        
ontwikkelen zoude ik met welgevallen    
doen2 maar in de processen-verbaal der  
afdeelingen en door vorige  sprekers is 
hetzelve reeds z uiteen gezet1 dat ik   

mij daarvan als  nu vermeen te mogen    
onthouden1 te meer1 daar ik ,u ,edel    
,mogendens  aandacht welligt reeds te   
lang heb bezig gehouden4    ,ik moet tot
 mijn leedwezen derhalve ,z4 ,m4        
verzoeken1 de wet in nadere  overweging 
te nemen1 enz4    ,eindelijk verdedigde 
,z4 ,e4 de ,minister van ,financin ,jr4 
,beelaerts van  ,blokland1 die tevens   
,lid der ,kamer is1 de wet1 en zeide met
 betrekking  tot het ,haarlemmermeer3   
,een ander gewigtig doel van het in     
beraadslaging zijnde wets-ontwerp  is   
het droogmaken van de ,haarlemmermeer4  
,deze groote waterplas1  die reeds in   
vroeger jaren1 ja1 ik mag wel zeggen in 
vroeger eeuwen  7want reeds ten tijde   
van ,prins ,maurits werd de             
noodzakelijkheid  ingezien71 zoo veel   
stof tot bezorgdheid heeft opgewekt1 is 
hoe  langer hoe dreigender geworden1 en 
de stormen in #ahcf en het begin  van   
#ahcg hebben het gevaar al meer en meer 
aanschouwelijk gemaakt4 ,de  ,regering1 
aan haren pligt tot 's ,lands behoud    

getrouw1 heeft dan deze  gewigtige zaak 
tot een onderwerp van gezet en          
naauwkeurig onderzoek  gemaakt1 waarvan 
het ontwerp1 aan ,u ,ed4 ,mog4 bekend1  
de uitkomst is2  alle belangen zijn     
daarbij in het oog gehouden en zoo veel 
mogelijk  vereenigd4 ,dit is het        
voordeel van een ,bestuur op nheid      
gegrond1  dat tegenstrijdige1           
plaatselijke of bijzondere belangen1 die
 in onze  vorige staatsgesteltenis zoo  
dikwijls algemeen nuttige inrigtingen   
tegenhielden of dwarsboomden1 aan het   
algemeen belang ondergeschikt  kunnen   
worden1 of liever1 zonder schending van 
bijzondere regten zich  in het algemeen 
belang en in het algemeen welzijn       
oplossen4 ,dezelfde  redenen1 die ten   
aanzien der ijzeren spoorwegen mij      
wederhielden  in vele bijzonderheden te 
treden1 wederhouden mij ook daarvan met 
betrekking tot dit groote werk1 welks   
nut en noodzakelijkheid door  kundige en
 bevoegde beoordeelaars algemeen is     
erkend3 zoodra de  commissie1 met die   

taak belast1 dezelve had afgewerkt1     
heeft de  ,regering niet gedraald in    
hare poging tot verwezenlijking eener   
zaak1 die voor het geheele ,rijk van het
 grootste belang is1 omdat  zij een     
groot gevaar zal afwenden1 omtrent      
#ag1jjj bunderen lands  aan het water   
zal ontwoekeren1 en den algemeenen lands
 rijkdom zal  vermeerderen4 ,maar is die
 noodzakelijkheid dan thans zoo         
dringend8 ,ik  antwoord zonder          
aarzeling1 ja3 die noodzakelijkheid was 
reeds lang  dringend1 en wordt het      
dagelijks meer2 vroeger konde de zaak   
niet  worden bij de hand genomen1 omdat 
het onderzoek moest voorafgaan2  tot    
langer uitstel is geene reden1 want     
dezelfde vraag1 of het nu  zoo dringend 
noodig is1 kan even goed in een volgend1
 in een tweede1  in een derde jaar1 enz4
 gedaan worden1 en zoude een uitstel tot
 een'  onbepaalden tijd kunnen worden   
gerekt1 tot het welligt te laat zoude   
zijn1 en de verwezenlijking moeijelijker
 en kostbaarder zoude worden3  gelijk n 

laatste druppel waters eindelijk den    
emmer doet overloopen1  die lang        
vermeerdering bij stralen heeft         
verdragen1 zoo kan n  noodlottig        
oogenblik1 door niemand te berekenen1   
onherstelbare rampen  veroorzaken4 ,om  
deze of gene beschouwingen van          
ondergeschikt belang1  behoort het      
aanvangen der zaak niet te worden       
uitgesteld1 die kunnen  in den voortgang
 der uitvoering worden in aanmerking    
genomen1 en naar  bevind van zaken      
daaromtrent worden te werk gegaan2 want 
men zal toch  de ,regering niet zoo     
gedachteloos vooronderstellen1 van niet 
op alle  belangen1 die ten dezen in     
aanmerking kunnen en moeten komen1 te   
hebben  gelet of te zullen blijven      
letten4 ,dat handelen naar bevind van   
zaken1  gedurende het werk1 verdient    
daarom niet met den naam eener          
gevaarlijke  proefneming te worden      
bestempeld1 zoo als in een der requesten
 is  geschied2 want wel verre1 dat men  
de zaak aan proefnemingen zoude  willen 

blootstellen1 heeft men bij eene        
mogelijke gebeurtenis het  hulpmiddel   
nevens de kwaal aangewezen4 ,dat        
ondertusschen dit gewigtig  werk betere 
uitkomsten1 in korteren tijd en met     
mindere kosten1 dan wel  vroeger was    
berekend1 belooft1 zal niemand behoeven 
te verwonderen1  die de kracht van den  
stoom in aanmerking neemt3 eene         
beweegkracht1  welke onze voorouders    
niet gekend hebben1 maar almede van den 
voortgang  in beoefenende               
wetenschappelijke kennis getuigt1 en zoo
 veel toebrengt  tot de vervulling van  
tallooze behoeften en genietingen des   
levens4    ,maar heeft de ,regering1 met
 gemeen overleg der ,staten-,generaal1  
wel  het regt tot deze droogmaking8     
,deze bedenking1 door een' geacht       
spreker  in het midden gebragt1 is zeker
 van gewigt1 en verdient dus eene       
bijzondere beantwoording3 aan de stad   
,leijden zoude de eigendom der          
,haarlemmermeer toebehooren2 zij had    
dien titulo oneroso verkregen1 en  kon  

derhalve1 zonder hare toestemming1      
daarvan niet worden ontzet2 zij  was    
ondertusschen in hare belangen niet     
gehoord1 evenmin als ,haarlem  en het   
,hoogheemraadschap van ,rhijnland4 ,ik  
antwoord daarop3 #a4 dat  het niet juist
 is te zeggen1 dat die steden en het    
,hoogheemraadschap  niet zouden gehoord1
 of niet in de gelegenheid gesteld zijn 
geweest1  derzelver belangen te doen    
gelden2 het collegie van ,rhijnland is  
geraadpleegd over het benoemen van twee 
leden uit deszelfs midden in  de        
commissie om dit werk te onderzoeken en 
daaromtrent te advijzeren2  de ,heeren  
de ,bruijn ,kops en du ,pui zijn daarop 
gedesigneerd en benoemd1  omdat de      
eerste was ,burgemeester van ,haarlem1  
de tweede ,secretaris  van ,leyden1 en  
dus1 zoo in die hoedanigheid1 als in    
betrekking van  ,hoogheemraden1 in staat
 waren1 de belangen dier steden en van  
,rhijnland  te doen gelden1 gelijk die  
ook in aanmerking zijn genomen4 #b4 ,wat
  den eigendom van ,leyden betreft1     

wilde ik wel eens weten1 of die stad    
voor de ,haarlemmermeer zich in de      
grondbelasting heeft aangegeven1  gelijk
 zij verpligt zoude zijn indien zij     
eigenaresse was van dien  waterplas1    
want water is zoowel in het kadaster    
begrepen als land2  maar te regt is zij 
in de grondbelasting niet aangeslagen1  
omdat zij  geen' eigendom van de ,meer  
heeft4 #c4 ,al wat uit de voorgelezene  
oude  oorkonden blijkt1 is1 dat zij     
indertijd gekocht heeft het vroon1 dat  
is de visscherij in een groot gedeelte  
van de ,meer3 wat kan daaruit  op zijn  
hoogst volgen8 ,dat zij het regt op die 
visscherij behoudt1  zoo lang de ,meer  
water blijft4 ,zij is van dezelfde      
conditie als ieder  ander visscher1 arm 
of rijk2 maar de droogmaking drom tegen 
te  houden1 daartoe bestaat geen regt2  
indien hier een eigendom bestaat1  dan  
staat daartegen over het regt van       
onteigening ten algemeenen nutte1  en de
 uitoefening van dat regt1 volgens de   
nog bestaande wet van #ahaj1  kan niet  

verhinderd worden1 maar eene vraag van  
schadeloosstelling doen  ontstaan       
volgens de grondwet en het gemeene regt4
 ,dergelijke belangen  zijn ook niet uit
 het oog verloren3 opzettelijk is       
daarover in het  algemeen het           
,departement van ,justitie geraadpleegd1
 en de uitkomst  van dat onderzoek is   
geweest1 dat de zaak daarom niet        
behoefde  opgehouden te worden1 maar dat
 elke opkomende reclame zoude moeten    
worden onderzocht1 elks regten1 hetzij  
bij den gewonen regter1 hetzij  elders1 
overwogen1 en daarop regt gedaan1 zoo   
als bevonden zoude worden  te behooren4 
#d4 ,geen bijzonder belang kan het      
algemeen belang in den  weg staan2 zij  
zijn voorbij1 die rampzalige tijden1    
toen eene enkele  stad de nuttigste en  
in het algemeen belang noodzakelijkste  
werken  konde verhinderen2 zij zijn     
voorbij1 en gelukkig voorbij1 die       
tijden1  toen de stad ,leijden aan hare 
gedeputeerden ter staatsvergadering van 
,holland de instructie konde geven en   

met eede doen beloven1 dat zij  nooit in
 de droogmaking der ,haarlemmermeer     
zouden toestemmen4 ,wij1  ,ed4 ,mog4    
,heeren6 hebben een' anderen eed        
afgelegd3 wij zijn als leden  der       
,staten-,generaal verbonden1 het        
algemeen belang met al ons vermogen  te 
bevorderen1 zonder ons door provinciale1
 plaatselijke of bijzondere  belangen   
daarvan te laten aftrekken4    ,welke1  
de voordeelen dezer droogmaking zullen  
zijn1 behalve het  beveiligen van een   
groot gedeelte des lands1 en daaronder  
de hoofdstad  des ,rijks1 tegen een     
onherstelbaar verderf1 is niet wel a    
priori met  eene volledige1 dat is      
onbetwistbare juistheid te berekenen2   
maar  wanneer men aanneemt1 dat de droog
 gemaakte landen1 door elkander         
gerekend1 f #bjj1--per bunder kunnen    
opbrengen 7door sommigen wordt die      
prijs op veel meer1 door anderen op     
minder berekend71 dan verkrijgt men     
voor de #af1gjj bunders eene som van    
drie millioen drie honderd veertig      

duizend gulden2 dit mag wel eene goede  
opbrengst geacht worden voor  een werk1 
waarvan de kosten negen millioen kunnen 
hebben beloopen3  maar dit is slechts   
een aanvankelijk voordeel uit de eerste 
schepping  7om het zoo te noemen7 dier  
landen te verwachten2 die landen nemen  
n de droogmaking en bebouwing in waarde 
toe2 kudden vee worden op  dezelve ter  
grazing geweid2 het zuivel wordt in eene
 groote hoeveelheid  vermeerderd2       
veldvruchten van verschillenden aard    
worden er geteeld2  fabrijken worden er 
welligt hier en daar gevestigd2 woningen
 en andere  getimmerten worden er       
gebouwd2 dorpen rijzen op2 allerlei     
neringen en  bedrijven komen er aan den 
gang2 en terwijl het land aan het water 
zal ontwoekerd zijn1 vinden daar        
duizende nijvere ingezetenen werk1      
duizenden worden aan armoede onttogen2  
van al deze vermeerderingen van         
welvaart1 plukt het algemeen de         
schoonste vruchten1 en deze werken      
weldadig op de schatkist terug1 aan     

welke onderscheiden opbrengsten  in     
reele en personeele1 directe en         
indirecte lasten toevloeien1  welke dus 
ongevoelig de gemaakte kosten vergoeden4
 ,eene verlichte  ,regering1 welke dit  
werk zal hebben te weeg gebragt1 en eene
 even  verlichte                        
volksvertegenwoordiging1 welke door eene
 onbekrompene  medewerking de ,regering 
daartoe zal hebben in staat gesteld1    
zullen  zich bij eene dankbare          
nakomelingschap eene eerzuil hebben     
gesticht1  duurzamer dan metaal of      
marmer4    ,eene derde soort1 enz4 #ib  
,ik heb de hiervorenstaande             
redevoeringen gegeven1 zoo als zij in de
  ,nederlandsche ,staats-,courant zijn  
geplaatst #ic4 ,men ziet uit dezelve1   
dat ik bij den aanvang niet ten onregte 
zeide1 dat van de vijftien  ,leden1 die 
over de voorgestelde wet het woord      
hebben gevoerd1 er  niet n is geweest1  
die zich tegen de droogmaking van het   
,meer heeft  verklaard1 ja dat de meeste
 hunner het het vewezenlijken van dit   

zoo  lang reeds beraamd plan wenschelijk
 hebben genoemd4--,de voorgedragene  wet
 is met #df stemmen tegen #b1 zijnde die
 van de ,heeren ,beelaerts van          
,blokland en ,weerts1 afgestemd4--,mag  
men geruchten gelooven1 dan houdt  de   
,regering zich nog steeds onledig om dit
 plan te verwezenlijken1  en zou ,z4    
,m4--wiens belangstelling in alle       
nuttige ondernemingen nog  dezer dagen1 
door het ,besluit tot het aanleggen van 
eenen ijzeren  spoorweg naar ,arnhem1 op
 nieuw gebleken is1--den ,minister van  
,binnenlandsche ,zaken hebben gelast1 om
 eenige proeven te doen nemen1  ten     
einde te geraken tot de bepaling der    
beste wijze van uitvoering  dier        
onderneming1 ingeval men mogt besluiten1
 om daarmede eenen  aanvang te maken4   
,is dit zoo1 dan mogen wij ons vleijen1 
dat nog in  onzen leeftijd die inwendige
 vijand1 gelijk men het ,haarlemmermeer 
met regt mag noemen1 zal worden ten     
ondergebragt3 en dat nog eenmaal  het   
nageslacht1 het alsdan bloeijend        

,haarlemmermeer1 welig bebouwd en       
talrijk bewoond1 aanschouwende1 met     
dankbaarheid aan de zorgen van het      
voorgeslacht zal denken4 ,de            
,allerhoogste schenke hiertoe ,zijnen   
zegen6      ,amsterdam1 #ahch4          
,candore et ardore4                     
,,haarlemmermeer-,,boek4                
,,beschrijving                          
,,en                ,,voorbereiding     
,,tot ,,het ,,bedijken ,,en ,,droogmaken
                                   ,,van
 ,,de                                   
,,haarlemmer-,,meer4      ,om te        
vertoonen aan de ,edele1 ,wijze1        
,voorzienige ,heeren1 de ,staten  van   
,holland1 en aan ,zijne ,hoogheid den   
,prins van ,oranje1 enz4 ,ook  mede aan 
de ,edele ,heeren ,burgemeesteren1      
,raden en ,regenten van de  groote      
,steden ,haarlem1 ,leiden1 ,amsterdam en
 ,gouda4 ,desgelijks aan  de ,edele     
,heeren ,dijkgraaf en ,heemraden van    
,rhijnland4 ,dat zij1 als  overste      
bewindhebbers1 gelieven hierin een      

weinig te speculeren1 en  mede helpen   
handhaven eendragtelijk te zamen met    
goeden raad en daad1  om dit groote1    
treffelijke1 heerlijke en lofbaarlijke  
noodwendige  werk eens bij de hand te   
nemen en met ,gods hulpe te mogen       
bedijken  en voltrekken4 ,hetwelk zou   
dienen tot nut1 profijt en voordeel van 
het gemeene beste voor het ,vaderland4  
,concordi res parvae                    
crescunt4--,eendragt maakt magt4        
,voorzienige ,heeren6      ,aan vele    
lieden1 die in de nabijheid van         
,haarlem1 ,leiden en ,amsterdam         
woonachtig zijn1 is het wel bekend1 dat 
de ,haarlemmer ,meer nu  tegenwoordig   
een groot1 verderfelijk en schadelijk   
water is1 gelijk  eene binnenlandsche   
zee1 die alle jaren eene groote afbreuk 
doet aan  de omliggende landen en       
ingezetenen1 gelijk een verslindende    
wolf1  zoodat de vrees niet ongegrond   
is1 dat het kind al geboren is1 dat  het
 zou kunnen beleven1 dat die zelfde meer
 zoo veel zou inslijten1  dat ze nabij  

de poort van ,amsterdam zou komen1 en   
verscheidene  dorpen daar rondom        
geruneerd zouden wezen4 ,dat men ook    
mede den  ,haarlemmerdijk aan de        
zuidzijde op verscheidene plaatsen met  
groote  kracht van paalwerk tegen de    
,meer zou moeten houden4 ,hetwelk ik    
alhier  navolgende bij verscheidene     
exempelen zal verhalen4    #b4          
,verscheidene lieden van ,aalsmeer      
hebben mij verhaald1 dat bij hun  leven1
 door deze ,meer1 eene groote menigte   
van ,morgen-talen weggesleten  is1 bijna
 een kenning van het land af4           
,daarenboven is mij nog door  twee      
geloofwaardige lieden verteld1 dat het  
huis van hunnen vader  had gestaan      
honderd roeden van de ,meer1 bij eenen  
landmeter gemeten1  en dat tien jaren   
daarna het water van de ,meer kwam tot  
aan het huis1  zoodat men genoodzaakt   
werd het af te breken1 zoodat in een    
jaar tien  ,roeden in de breedte werd   
weggespoeld4 ,te dien tijde gebeurde het
 ook1  dat aldaar een bouwakker was     

gelegen van vijftien ,roeden lang1 die  
met een' grooten storm op nen nacht     
gansch en geheel was weggespoeld4    #c4
 ,nog heeft mij ,willem ,jansz4         
,brechten van ,aalsmeer verhaald1  dat  
zijn grootvader zich herinnerde1 dat het
 land van de ,vennep  en het land van   
den ,ruigenhoek zoo nabij elkander      
kwamen1 dat men  de slooten daartusschen
 met een' stok kon overspringen4 ,deze  
en  dergelijke voorbeelden zijn er vele2
 doch het zou te lang zijn ze  alle te  
verhalen4    #d4 ,maar ik kan niet      
nalaten te melden1 hetgeen mij de       
,secretaris  van ,sloten onlangs        
verhaalde1 dat namelijk de ,meer in de  
nabijheid  van ,sloten vijftig roeden   
lands in de breedte op n jaar weggenomen
  heeft4 ,dat1 met een' ijsgang1 het    
ijs1 #de treden in de breedte1 onder    
het zwoord van het land was             
doorgeloopen4 ,en wat meer is1 zekere   
,cryn  ,pietersz1 van ,nieuwerkerk1 had 
des avonds eene fuik in de ,meer gezet1 
aan de schor van het land2 toen hij des 

morgens de fuik wilde halen1  vond hij  
het land door eenen grooten storm des   
nachts tien vadems  weggesleten en      
ingeloopen4    #e4 ,cornelis ,jonklaas  
van ,aalsmeer1 oud #fd jaren1 bij mij   
wel bekend1  heeft mij in de maand      
,maart #afda verhaald1 dat hij met      
zijnen vader  op den ,ruigenhoek gegaan 
heeft1 dat zijn vader hem aanwijzing    
deed  van een huis en erve1 dat aldaar  
gestaan had1 en dat zijn vader zich     
herinnerde1 dat daar nog van de ,meer af
 #ejj roeden lands vr het  huis waren1  
en dat1 bij zijn leven1 het huis en de  
erve met die #ejj  roeden lands gansch  
en geheel was weggesleten4    #f4 ,nog  
heeft de voorzegde ,jonklaas mij bij die
 gelegenheid verhaald1  dat zeker oud   
man1 genaamd ,gerritje ,fel1 zich       
herinnerde1 dat op eenen  nacht een     
zeker getal verdolven akkers was        
weggeloopen1 hetwelk wel  #dj roeden in 
de breedte was4 ,zoodat er deze wolf    
altijd zijne klaauwen  inslaat1 en niet 
schroomt den eigenaars hunne landen te  

benemen4    #g4 ,in hetzelfde jaar1 nu  
onlangs geleden1 in de maand van        
,october1  ben ik geweest te ,haarlem1  
alwaar ik met verscheidene burgers veel 
heb gesproken over den inhoud van mijn  
,haarlemmer-,meerboek1 en over  het     
bedijken van de ,meer2 toen ben ik ook  
gekomen bij eene oude vrouw1  geheeten  
,angenietje ,jacobs1 wonende in de      
kleine ,houtstraat1 die mij  verhaalde1 
dat haar vader in zijn' tijd een stuk   
lands had1 gelegen  bij ,hillegom1      
tegenover de ,vennep1 en dat daar nog   
twee groote stukken  lands aan den      
,meerkant vr lagen1 en dat bij haars    
vaders leven die  groote stukken lands  
gansch en geheel waren weggesleten4     
#h4 ,nog wist deze vrouw te verhalen1   
dat zij van hare voorouders  dikwijls   
had hooren zeggen1 dat het land van de  
,vennep en het land  van ,hillegom zoo  
digt aan elkander kwamen1 dat men met   
een rafter of  plank over de slooten kon
 gaan van de eene plaats op de andere4  
#i4 ,nog een zeker burger van ,haarlem1 

geheeten ,jacob ,joosten1 die  heeft    
mede1 in den tijd van drie jaren1 bij de
 veertig morgen lands  op het westend   
van ,aalsmeer verloren1 die door het    
water van de ,meer  zijn weggespoeld4   
#aj4 ,omtrent eene week daarna1 alzoo ik
 begeerig was van de oude  gelegenheid  
van de ,haarlemmer ,meer nog meer te    
weten1 ben ik bij  eenen ouden huisman  
gekomen van ,aalsmeer1 dien ik voor     
dezen lang  gekend heb1 met wien ik veel
 heb gesproken4 ,deze verhaalde mij1 dat
  hij in zijne jonkheid dikwijls met    
eene turfpont met zijn' vader  over de  
,haarlemmer ,meer gevaren had1 en dat   
hij zich herinnerde1  dat de oude kerk  
van ,rijk bijkans een kenning van de    
,meer af stond1  van welke kerk het     
kerkhof thans gansch en geheel is       
gesleten1 en  verre in de ,meer ligt1   
omtrent honderd roeden van het land af4 
,ook  wist deze oude man te verhalen1   
dat de mond van de ,spiering-,meer in   
dien tijd naauwelijks half zoo wijd was1
 als hij nu tegenwoordig is4    #aa4    

,allen1 die in deze omstreken van de    
,haarlemmer ,meer bekend zijn1  en      
eenige jaren daar van daan zijn geweest1
 en alsdan eens weder  terug komen1 zijn
 verwonderd1 en staan bijkans of zij    
vreemd zijn1  en die plaats nooit gezien
 hadden1 door de groote verandering1 die
  daar dagelijks geschiedt4    #ab4 ,nog
 een weinig tijds daarna hen ik gekomen 
bij den ,secretaris van  ,sloten1 aan   
wien ik dit voorgaande verhaalde1 die   
tegen mij zeide1  dat zijne voorouders  
wisten te zeggen1 dat er nog eene kerk  
buiten  deze weggesleten kerk van ,rijk 
gestaan had1 en dat toen men deze       
buitenste zuidersche kerk niet langer   
tegen het slijten van de ,meer  kon     
behouden1 de ,boeren besloten de kerk1  
die nu ook weggesleten is1  meer        
landwaarts in te zetten1 zoo verre als  
men een wit paard kon zien  of beoogen1 
en meenden alsdan dat zij nu en altijd  
van het water van  de ,meer bevrijd     
zouden wezen1 hetwelk daarna geheel     
anders gebleken  is1 en te bezorgen     

staat1 dat het hoe langer hoe slimmer   
zal worden4    #ac4 ,nog wist de        
,secretaris mede te verhalen1 dat aldaar
 omtrent nog een  oude dijk-stal in de  
,meer ligt1 die de ,konings- of         
,keizers-weg genoemd  wordt1 vermits de 
,keizer in dien tijd er wel over        
gewandeld heeft4    #ad4 ,dit is mede   
nog heel notabel om aan te teekenen3 na 
datum van dien  heb ik eene groote kaart
 van ,rhijnland gezien1 welke geteekend 
was zoo  als de ,haarlemmer ,meer van   
ouds geweest is1 waarbij ook            
schriftelijk  verhaald stond van de     
gelegenheid der zaken2 dat in dien tijd 
de  mond van de ,spiering-,meer geheel  
digt was1 en al te zamen heel land1  en 
dat daar toen geene waterlozing bij het 
huis ter ,hart was1 en dat  men toen met
 wagens van ,haarlem af kon rijden1     
benoorden den ,meerkant  om1 door       
,vijfhuizen en ,nieuwerkerk op          
,amsterdam2 desgelijks kon men  mede    
rijden met den wagen van ,haarlem af    
naar ,vennep1 met eene schouw  over het 

,vennepper veer1 naar den ,ruigenhoek1  
en alzoo door ,aalsmeer  naar ,amsterdam
 of naar ,utrecht4 ,zoodat in alle      
manieren wel is te  vooronderstellen en 
te verstaan1 dat deze voorzegde ,meer   
van oude  tijden zeer klein en ondiep   
geweest is4    #ae4 ,zie hier nog eene  
verklaring1 welke ik niet heb kunnen    
voorbijgaan4 ,in de maand van ,november 
#afda heb ik met een' zeker man         
gesproken1 die mij verhaalde1 dat hij in
 de maand van ,october tot  ,leimuiden  
geweest is1 en gevaren van ,leimuiden   
tot de ,wetering toe1  en voorts van de 
,wetering door het ,griet weder naar    
,leimuiden1 en  heeft het werk aldaar   
zoo ellendig en afgrijselijk gezien en  
bevonden1  dat 7,god betere het67 zeer  
te beklagen is1 dat die landen aldaar   
alle  jaren zoo dapper afnemen1         
verminderen en smal worden1 en dat      
aldaar  maar een ,weerlands vr de       
veendobben in de lengte vr ligt2 dat men
  dr naauwelijks een' ringdijk en eene  
ringsloot zou kunnen maken1  en dat1 zoo

 de ,meer nog eenige jaren zoodanig     
blijft liggen1 en er  dan een zware     
ijsgang uit het noordoosten of noorden  
komt1 gelijk  als ligtelijk gebeuren    
kan1 de ,meer alsdan dr zou kunnen      
inbreken2  zoo zou de ,meer met de      
,drecht gemeen wezen1 en alsdan zou de  
zeewolf  zijne passagie in de veenen    
nemen1 en doorwroeten dezelve aldaar zoo
  dapper met zijn onbesturig wezen1 dat 
velen1 die daaromtrent wonen1  zouden   
moeten opbreken1 en hunne woonplaatsen  
ruimen4    #af4 ,in het jaar #afdb1     
omtrent ,mei1 ben ik weder over de      
,haarlemmer  ,meer gevaren naar         
,aalsmeer1 en alzoo door het veld het   
oosteinde  inkomende1 heb ik die landen 
aldaar zoo ellendig bevonden1 aan       
stukken  en brokken4 ,een groot deel was
 met den beugel van de boeren           
uitgehaald1  en het andere resteerende  
werd van de ,meer gansch en geheel      
vernield en  verslonden1 hetwelk zeer   
droevig is om te zien4 ,ik ben alstoen  
weder  bij mijne oude kennissen1 ,willem

 ,jansz ,brechten en ,arent ,brechten1  
gekomen1 met wie ik veel gesproken heb  
van de omstandigheid van de  ,meer1     
welke mij verhaalden1 dat daar bij een  
mans leven wel z veel  lands1 benoorden 
,aalsmeer1 van de ,meer weggesleten is1 
als het land  nu tegenwoordig breed is1 
dat tegen de ,meer en het dorp ,aalsmeer
 ligt4    #ag4 ,nog verhaalden mij deze 
lieden mede1 dat zij wel #ac of #ad     
huislieden gekend hadden1 die op den    
,ruigen-hoek woonden1 die zij bij  namen
 noemden1 die aldaar huizen1 erven en   
groote landerijen gehad  hadden1 dat    
welhebbende lieden waren1 welke huizen1 
erven en landen  nu gansch en geheel van
 de ,meer weggespoeld en vernield zijn4 
,is  dit niet droevig1 en zeer          
beklagelijk1 dat men in het midden van  
ons vaderland dit groote verderf moet   
zien en lijden1 hetwelk men1            
menschelijker wijze1 met ,gods hulp wel 
beschutten kan8    #ah4 ,nog daarenboven
 verhaalden zij mij1 dat zij een' oud   
man gekend  hadden1 wien het heugde1 dat

 de ,zuid-,vennep wel dertig morgen     
lands  groot was1 waar nu niet n        
voetstap van te vinden is4    #ai4 ,nog 
een notabel stuk1 hetwelk onlangs       
geleden is1 dat aldaar  omtrent een stuk
 lands weggedreven is1 daar vijf boomen 
op stonden  en wiessen1 gelijk de       
schippers getuigen1 die over de ,meer   
voeren en  het zelve gezien hebben4     
#bj4 ,nog in het jaar #afdb een zeker   
getuigenis1 dat daar bij den            
,ruigen-hoek1 achter ,burgerveen1 de    
,meer in twee nachten met een  sterk    
onweder vijf en twintig roeden lands in 
de breedte afgenomen  heeft1 in de maand
 van ,maart1 den #ac;en en #ad;en1      
zijnde donderdag  en vrijdag4 ,zoodat   
deze waterwolf alles verslindt en       
vernielt wat  daaromtrent is4    #ba4   
,nog bovendien1 wat zijn daar al        
menschen bij mijn leven door  het water 
van de ,meer verdronken6 ,voor eenige   
jaren een koopman van  ,haarlem1 genaamd
 ,joost ,cromlijn1 met nog meer         
gezelschap1 die bij  hem waren1 welke   

mede in de ,haarlemmer ,meer hun leven  
hebben gelaten4    #bb4 ,nog dat meer   
is1 verscheidene burgers en huislieden1 
al hetwelk  niet is op te noemen4 ,nog  
onlangs geleden1 een visscher met zijnen
  zoon2 behalve dien1 eenige jaren      
geleden1 een ,oostindisch-vaarder1  wien
 zoo vele groote zeebaren over het hoofd
 waren geloopen1 die  moest mede zijn   
leven op de ,haarlemmer ,meer zoo       
ellendig laten4    #bc4 ,dit komt mij   
nog in den zin1 hetwelk ik niet kan     
voorbij gaan1  van hetgeen dat mij      
zelven op de ,meer wedervaren is4       
#bd4 ,omtrent #bb jaren geleden1 ben ik1
 ,jan ,adriaansz4 ,leegwater1  met mijn'
 oudsten zoon ,simon ,jansz4 in den     
,haag geweest1 om ,zijne  ,hoogheid     
onzen ,prins van ,oranje ,maurits1      
zaliger gedachtenis1 iets  te           
communiceren en te spreken4--,toen ik   
mijne zaken gedaan had1  zijn wij       
wederom gereisd naar ,leiden1 en des    
achtermiddags tot ,leiden  gekomen      
zijnde1 zijn wij tegen den avond in een 

bierschip gegaan van  ,hoorn1 nog meer  
gezelschap bij ons in het schip         
hebbende1 om alzoo  naar ,haarlem te    
varen1 en des avonds bij de ,kaag       
komende1 met een'  sterken zuidelijken  
wind1 en vermits de donkere nacht ons   
overviel1  door de donkerheid een weinig
 vr ons moesten zien1 en alzoo de wind  
zoo dapper aanstijfde1 zoo zijn wij     
tegen den lager wal aangekomen1  en is  
het schip in den grond gesmeten1 en een 
groot deel van het bier  gespolierd2    
onze spriet van boven nedervallende1    
zeer vervaarlijk  en tot groot gevaar   
voor ons leven1 en alzoo het land       
ondergevloeid  was door den aanpars van 
den sterken wind1 zoo konden wij nergens
  ontvlugten1 en zagen geene uitkomst om
 ons te bergen1 zoodat ons  gezelschap  
den moed geheel verloren gaf1 en riep3  
hier zijn wij1 daar  wij sterven moeten1
 laat ons nu den ,heere bidden6 ,zoodat 
wij aldaar  den ganschen winterschen    
nacht met groot gevaar1 kommer en       
verdriet  moesten overbrengen1 en       

eindelijk toen de dageraad begon op te  
komen1  en de wind begon te leggen1 de  
schipper het schip herstelde met pompen 
en baleijen1 zoo is het eindelijk       
daartoe gekomen1 dat wij met ons        
gezelschap het schip hebben begeven1 op 
het land gekomen zijnde1  door het water
 heen geslobt1 en zijn het alzoo door de
 genade ,gods  met het leven ontkomen4  
#be4 ,daarom laat ons deze perijkelen   
niet altijd ter zijde stellen en  te    
ligt achten1 daar het spreekwoord waar  
is3              ,qui amat periculum    
peribet in illo4          ,wie het      
perijkel bemint1 die zal daardoor       
vergaan4      #bf4 ,dit is zeer         
schadelijk en bedenkelijk voor alle     
huislieden1 die  daaromtrent in de      
veenen wonen4 ,heeft deze ,meer toen zij
 nog klein  en ondiep was1 en weinig    
kracht had1 gelijk een kind1 dat jong   
is1  al deze geheele landen en lieden   
weggenomen en vernield1 wat zal zij  nu 
voortaan doen1 nu dat zij groot en      
magtig geworden is1 gelijk  een         

jongeling1 die kloek en vroom 7dapper7  
is1 en nog alle jaren  toeneemt tot     
zijne mannelijke kracht1 en dan begint  
te komen aan de  smalle stukken en      
brokken1 die meest allen aan turf       
ondergraven zijn1  en van zich zelve    
niet wel kunnen staande blijven1 en alle
 dagen hoe  langer hoe meer tot niet    
gemaakt en verdolven worden4 ,zij       
verslindt  wel al de landen1 die        
daaromtrent zijn1 zoodat daar           
naauwelijks een  tuinstaak op zijne     
regte plaats zal kunnen blijven1 en zal 
de boeren  aldaar tot arme slaven en    
bedelaars maken1 zoodat zij kwalijk     
zullen  weten waar zij henen zullen4 ,in
 somma gelijk het al gezegd is1 zoo  de 
,meer in deze voortgaat3                
,zoo moet het veen daar heen1           
,en de ,boer komt in geween4      #bg4  
,dit is klaarblijkelijk te begrijpen en 
te verstaan1 dat al dit  weg-gesleten   
land meestal door de sluizen van het    
huis ,ter ,hart en  ,sparendam naar het 
,,ij geloopen is1 en dat niemand daarvan

 profijt  gehad heeft1 gelijk ook te    
bedenken staat1 dat de droogte van      
,pampus  daar nog dagelijks door gevoed 
wordt1 vermits de ,zuiderzee zich dr  in
 de breedte begeeft1 en de stroom geene 
scheuring of kil kan maken  of houden1  
hetwelk zeer schadelijk is voor de      
zeevaart4    ,bij voorbeeld3    #bh4    
,neem een' emmer en schep dien vol      
troebel water1 en laat dan den  emmer   
een' dag stil staan1 en giet daar dan   
het klare water stillekens  af1 zoo zal 
daar eene groote kade slibber op den    
bodem blijven zitten1  hetwelk notoir   
is1 en bij velen wel bekend4 ,even zoo  
is het met het  vuile water en de       
slibber1 dat uit de ,haarlemmermeer     
komt2 hetzelve  moet mede zijne plaats  
hebben hier of daar1 achter in die      
inwijken  en in de hoppen1 waar de      
stroom zijn' loop en gang niet heeft2   
want  waar de kil naauw is1 daar moet   
zij noodwendig hare scheuring en  diepte
 houden4    #bi4 ,dit zal ik mede       
hierbij verhalen3 de regte kil1 te      

weten1 het  naauw tege den ,volenwijk en
 ,amsterdam1 hetwelk1 naar mijn         
gevoelen1  zoo wl en bekwaam van wijdte 
en diepte is1 als men het redelijker    
wijze naar de natuur zou kunnen begeeren
 en wenschen1 tot voordeel  en profijt  
van de ,zeevaart en van den ,staat1     
hetwelk veel tonnen  gouds voor         
,amsterdam waardig is1 heeft daarbij    
zulk een' grooten  achterboezem1 het    
,,ij en de ,wijker ,meer1 dat de stroom 
daar altijd met  eb en vloed heen en wer
 voorbij ,amsterdam moet zwieren1 en    
mijns  oordeels nog hoe langer hoe beter
 zal worden1 vermits de zeegaten1  het  
,texel en het ,vlie hoe langer hoe      
wijder en grooter worden4    #cj4 ,om nu
 weder tot mijn voorgaand onderwerp1 het
 bedijken van de  ,meer1 te komen4 ,zoo 
iemand lust heeft mijn ,meerboek door te
 lezen1  zal hetzelve hem kundig maken1 
hoe men die groote schade kan voorkomen 
en verhoeden1 en ook hoe men die        
treffelijke voordeelen en beneficin1    
met ,gods hulp1 kan vinden en bekomen4  

#ca4 ,merkt nu op alle liefhebbers1 die 
het ,vaderland beminnen1 en neemt  uw   
profijt wl waar1 en wacht niet zoo lang 
tot dat het te laat is1  opdat onze     
nakomelingen ons niet beschuldigen1 dat 
wij den schoonen  tijd verzuimd hebben1 
dien ,god ons gegeven heeft4 ,wie oogen 
heeft1  die kan dit wel zien en         
bemerken1 zonder verrekijker1 dat het nu
 de  regte tijd is1 om dit groote werk  
bij de hand te nemen4    #cb4 ,naar mijn
 oordeel kan ik niet verstaan noch      
begrijpen1 dat iemand  tegen het        
bedijken van de ,haarlemmer ,meer iets  
zou kunnen hebben1 of  daardoor eenige  
schade zou kunnen lijden1 maar wel dat  
men hierdoor  grootelijks in alle       
manieren verbeterd1 en niemand          
verhinderd noch  verminderd zal zijn4   
#cc4 ,even als het allernoodigst is1 te 
zoeken en te zorgen voor de  behoudenis 
der ziele1 even zoo is ook de           
dagelijksche onderhoud en  nooddruft    
noodwendig voor 's menschen leven4      
#cd4 ,als dit schadelijk water aldus    

voort zal gaan1 en hier geen schut      
wordt voor geschoten1 zoo zal het land  
in weinige jaren zoo ellendig en        
schandelijk bedorven zijn1 dat het niet 
zal zijn te remediren4 ,want  als de    
,meer begint te komen aan de smalle     
bedolven akkers1 van welke  vele geen   
vadem breed zijn1 hetzij tot            
,kudelsteert1 ,kalslagen1 het  westeinde
 van ,aalsmeer en vele andere plaatsen  
daaromtrent1 zoo zal  het wezen gelijk  
de kanker1 of een kwaadzeer1 dat altijd 
in zich zelf  verrot en nimmermeer      
ophoudt1 zoodat daar weinig of geen land
 aan de  ,meer zal blijven1 om hier     
namaals een' dijk te kunnen maken1      
ingeval  het hierna gebeurde1 dat men de
 ,meer door nood zou moeten bedijken1   
of het ware1 dat men verscheidene dorpen
 dr wilde inhalen1 hetwelk  ongerijmd   
voorkomt en gansch niet gelegen4        
,derhalve zal het noodig  zijn1 zonder  
langer te beiden1 deze groote schade en 
bederf uit te  keeren1 terwijl het nog  
tijd is4    #ce4 ,sommigen hebben       

voorgeslagen1 om de ,meer aan de kanten 
te bezetten1  zoodat het water verder   
geene afbreuk zou kunnen doen1 en geen  
land  meer zou wegnemen2 maar dit is    
naar mijn oordeel bijkans ondoenlijk4   
#cf4 ,zal men de kanten rondom de ,meer 
met hout beschieten1 zal zulks1  naar   
mijne rekening1 wel kosten met alle     
materialen1 het zijhout1  ijzerwerk1    
steenwerk en rijswerk1 met het          
arbeidsloon1 op iedere  ,rhijnlandsche  
roede in de lengte vijf en zeventig     
gulden1 hetwelk  bedraagt in den omgang 
#af1jjj roeden1 dat is in het geheel    
twaalfmaal  honderdduizend gulden4      
#cg4 ,zal men de ,meer met een strand   
maken1 dat zal meer kosten dan met  hout
 te beschoeijen4 ,haar met riet te      
beplanten1 zou verloren arbeid  zijn1   
vermits in veenlanden1 waar zulke sterke
 waterslag tegen komt1  de grond van    
onderen altijd1 tot aan de klei toe1    
opbreekt1 en men  dien grond niet wel   
bezetten of bewaren kan4 ,ja wat meer   
is1 daar  breken wel somtijds groote    

gaten1 een stuk wegs van den kant van de
  ,meer af1 waar de koebeesten in       
verdrinken4    #ch4 ,het is een ieder   
bekend1 dat het zand altijd drijfachtig 
van  natuur is1 en altijd weg zou       
spoelen1 zoodat men dit werk bij de     
zeestranden niet kan vergelijken1 welke 
geheel vlak zijn1 en hier geene         
overeenkomst mede hebben1 vermits de    
zeestranden dikwijls zoowel op-  als    
afspoelen4    #ci4 ,wat betreft houtwerk
 en schoeijingen1 deze zouden groot     
gevaar  hebben1 om met zware stormwinden
 weg te spoelen4 ,kortom1 goede  raad is
 hier duur1 om de kanten van deze ,meer 
te bezetten4 ,en of  het al gebeurde1   
dat deze voorgeslagen middelen eenige   
jaren konden  bestaan1 zoo weet ik niet1
 wie de eerste onkosten zou willen doen1
  of zoodanige lasten zou kunnen dragen4
 ,de ,polders1 elk in zijn' ban1  zijn  
niet magtig hetzelve uit te voeren4 ,die
 van ,rhijnland zullen ook  geen' lust  
hebben dit te doen4 ,de groote steden   
zullen zich mede vrij  willen houden1 en

 voor het gemeene land is het mede      
ongeraden4 ,kortom1  het beste dat is1  
als voren gezegd is3                    
,het water te malen uit de ,meer1       
,dan ligt de vijand heel ter ner4       
#dj4 ,niet dat men deze ,meer alleen zal
 bedijken om de groote voordeelen1  die 
daarin te vinden zijn1 maar ook mede om 
de groote schade1 die  door het nalaten 
te wachten is4    #da4 ,alzoo ik1 ,jan  
,adriaansz4 ,leegwater1 een beminnaar en
 liefhebber  ben van bedijkingen        
7dycagie7 en droogmaken van ,meren1 ook 
een groot  gedeelte van mijn leven      
daarmede heb doorgebragt en versleten1  
zoo  aan het bedijken1 ordineren1       
stellen en fabrijken van de watermolens 
van de ,beemster1 desgelijks ook mede   
van de ,purmer1 ,wormer1 ,bijlmeer1  de 
,waard1 de ,schermer en meer andere     
,meren1 moerassen en polders1 zoo  ben  
ik mede ontboden geweest1 van de ,edele 
,hoogmogende ,heeren ,staten  en ,zijne 
,hoogheid den ,prins van ,oranje1 om in 
het ,leger te komen voor  's            

,hertogenbosch1 om aldaar te inventeren 
om het water uit het leger  te malen1 en
 de watermolens bij ,engelen weder      
gangbaar te maken1  hetwelk ik met ,gods
 hulp gedaan heb1 gelijk bij velen wel  
bekend is4    #db4 ,in het jaar onzes   
,heeren1 op hetzelfde pas1 als het leger
 van den  ,koning van ,frankrijk voor   
,rochelle lag1 zoo ben ik verzocht      
geweest  van een' ,fransch ,edelman1    
genaamd ,abraham ,fabert ,st4 de ,molin1
 een  raadsheer van de stad ,metz in    
,loreyne1 7,lotharingen71 welke op last 
kwam van den ,hertog van ,epernon 7,mr4 
,duc de ,parnon71 om te komen te        
,bordeaux 7,bordeus71 alwaar ik ,mr4    
,fabert gevonden heb met zijn' knecht1  
om zamen te gaan #ab mijlen buiten      
,bordeaux 7,bordeus in ,gasconie71  bij 
een moeras1 dat aan den ,hertog         
behoorde1 groot omtrent #dejj  morgen1  
gelegen bij een klein stedeken1 genaamd 
la ,sparre1 waarvan het  moeras genaamd 
is3 ,le ,marais de la ,sparre1 daar wij 
inspectie van het  voorzegd moeras      

genomen hebben1 gepeild1 geboord1       
gemeten1 en alles  van de uitwatering wl
 onderzocht1 tot goed contentement van  
,st4 de  ,molin4 ,dit gedaan zijnde1 zoo
 heb ik eene zekere kaart met een       
verhaal  daarvan gemaakt in de ,fransche
 taal1 en wij zijn daarmede in het leger
  geweest voor ,rochelle1 bij ,mijnheer 
den ,hertog 7,mr4 ,duc de ,parnon71  die
 aldaar als opperste ,veldheer was1 en  
hebben hem alles vertoond1  en          
verscheidene malen met hem gesproken van
 de gelegenheid van dien1  hetwelk hem  
wel beviel en hij voor goed heeft       
opgenomen1 en eindelijk  heeft hij mij  
tot ,bordeaux1 door zijnen rentmeester  
,constantyn1 met  pistoletten eerlijk   
doen betalen1 waarvoor ik hem nog       
hoogelijk bedank4    #dc4 ,nog omtrent  
twee jaren daarna ben ik weder door ,st4
 de ,molin tot  ,metz ontboden1 om met  
hem te gaan in ,lotteringen1 omtrent    
twee dagen  reizens boven de stad ,metz1
 op een zeker moeras gelegen in de      
lengte1  bij drie kleine steden1        

geheeten2 ,vic1 ,moien-,vic en ,merzaal1
 alwaar  ik met ,st4 de ,molin inspectie
 genomen heb1 en daarna in het stadje   
,vic bij de zes weken gelogeerd geweest 
ben1 bezonjeerende over het  werk met   
den kanselier van diezelfde plaats en   
jurisdictie1 en heb  aldaar eene kaart  
van dit moeras gemaakt en andere        
teekeningen van  de gelegenheid der     
zaak1 waarvan ik kopij aan den kanselier
 gelaten  heb aan ,mr4 ,fabert1 mede    
kopij tot ,metz heb gebragt1 en eenige  
dagen  tot ,metz bij hem gelogeerd1 en  
alzoo een goed afscheid met hem heb     
genomen2 en ben alstoen den ,moezel     
afgevaren naar ,trier1 en zoo voort     
naar ,coblens1 van daar tot ,keulen1 en 
den ,rhijnstroom afgevaren tot  ,arnhem 
en zoo voort naar ,holland4    #dd4 ,nog
 ben ik mede verscheidene malen in      
,oostland geweest1 in het  gebied van   
den ,hertog van ,holstein1 om aldaar    
mede te helpen fabrijken  en te         
ordineren om moerassen en meren te      
helpen droog maken door  het ordineren  

van dijken1 dammen1 sluizen1 kaaijen1   
heulen1 molens1  molentogten1 kolken1   
wateringen en andere affairen1 al te    
zamen  dienende tot zoodanige werken1   
gelijk in ,holland bij vele lieden wel  
bekend is4    #de4 ,nog ben ik          
verscheidene malen verzocht1 en ben ook 
geweest  op onderscheidene ,meren1      
,polders en ,moerassen1 zoo in ,holland1
  ,vriesland1 ,embderland als in andere 
omliggende landen en plaatsen1  om      
zoodanige werken mede te helpen in goede
 orde te brengen1 hetwelk  al te lang   
zou wezen om te verhalen1 willende het  
voor dezen tijd  daar nu bij laten      
rusten en mij voegen tot de navolgende  
artikelen  en onderwerpen en alzoo met  
mijn ,meerboek voortgaan1 om het tot een
  goed einde te brengen4    #df4 ,alzoo 
nu in ,noord-,holland meest al de ,meren
 bedijkt1 droog  gemaakt en tot land    
gebragt zijn1 en vele lieden in ,holland
 gezind  zijn in bezigheid 7in het      
labeur7 te wezen1 en meest altijd wat   
bij  de hand nemen1 voornamelijk als    

daar profijt is te halen1 zoo is het1   
dat ik voor dezen daar menigmaal op     
gespeculeerd en gepractiseerd  heb1 om  
de ,haarlemmer ,meer te bedijken en tot 
goed land te brengen1  hetwelk mij zeer 
doenlijk voorkomt1 als de ,almogende    
,god ons ,zijn'  zegen en goede gratie  
wil verleenen1 zonder welke wij niets   
kunnen  verrigten1 gelijk in den #abg;en
 ,psalm geschreven staat3          ,nisi
 ,dominus aedificaverit domum in vanum  
laborant qui          aedificant eam4   
,zoo de ,heere het huis niet bouwt1 zoo 
arbeiden zij te vergeefs1          die  
daaraan bouwen4      #dg4 ,zoo is       
hiertoe 7mijns oordeels7 zeer goede     
gelegenheid en bekwame  middelen1 om    
hetzelve met menschenarbeid te verrigten
 en te weeg te  brengen1 en ik twijfel  
niet1 of er gebrek zal zijn aan eenige  
stof1  aarde of ronde ,goden1 als het   
werk slechts ordelijk1 met goeden  raad 
en accoord wordt aangelegd en begonnen4 
,ook kan ik niet anders  gevoelen noch  
bemerken1 of het zou de                 

allerprofijtelijkste bedijking  wezen1  
die er ooit in ,holland gedaan is1 en   
dat voornamelijk om het  groote ligchaam
 en menigte van land1 dat in de ,meer   
begrepen ligt1  en er weinig of geene   
,meren in ,holland bedijkt zijn1 die zoo
 veel  goede gelegenheid hebben1 als    
deze ,haarlemmer ,meer1 hetwelk ik      
hierna  met goede voorbeelden zal doen  
blijken en verhalen1 naar de gaven1  die
 mij de ,heere gegeven heeft4    #dh4   
,zeker is1 dat de grootste ,meren altijd
 de minste onkosten hebben  te dragen en
 het profijtelijkst uitvallen4          
,blijkende tegenwoordig  aan de groote1 
heerlijke1 lofwaardige1 profijtable1    
kostelijke1  bedijking van de ,beemster1
 die in het eerst het ongeluk gehad     
heeft  om in te breken1 doch daarna     
weder door ,gods hulp met goede orde en 
moed is aangevangen en voltrokken en in 
kavelingen gebragt is1 zoodat  zij      
genoegzaam anderhalfmaal bedijkt is4 ,n 
de bedijking heeft ieder  morgen omtrent
 #bej ,gulden gekost1 behalve den koop  

van het water1  en de kosten van de     
gansche ,beemster hebben omtrent        
#a1ijj1jjj ,gulden  bedragen4 ,maar alle
 ,meren1 die naderhand bedijkt zijn1 en 
kleiner  waren1 hebben veel meer gekost 
op ieder morgen4 ,de oorzaak1 hiervan   
is1  dat de kleine ,meren altijd de     
meeste roeden dijks op de morgentalen   
hebben1 en andere  onkosten1 die de     
kleine ,meren niet dragen kunnen4       
,hier volgt zeker bewijs van de         
grootheid van verscheidene ,meren4      
#di4 ,de ,ringdijk van de ,beemster is  
groot in het rond omtrent #aj1jjj       
,rijnlandsche roeden1 de ,beemster zelve
 is groot #gede ,rijnlandsche  morgen   
gekaveld land1 behalve de wegen1        
wateringen1 molentogten en  de          
,ringdijk1 hetwelk bedraagt op ieder    
morgen land omtrent een en  een kwart   
roede dijks4    #ej4 ,de ,purmer is     
groot ongeveer #cjjj morgen en heeft    
omtrent #fjjj  roeden dijks1 dat is op  
ieder morgen #b roeden dijks4    #ea4   
,de ,wormer is groot #ahjj morgen min   

tien1 en heeft stijf derdehalve  roede  
dijks op ieder morgen1 dat is nog eens  
zoo veel roeden dijks  op ieder morgen  
als de ,beemster4    #eb4 ,nog zijn er  
verscheiden andere ,meren1 die mij wel  
bekend zijn1  die omtrent #e of #fjj    
morgen groot zijn1 die omtrent vijf of  
zes roeden  dijks per morgen hebben4    
#fc4 ,het poeltjen of weeltjen bij      
,hoorn1 alsmede het ,schalsmeer bij     
,knollendam1 zijn elk omtrent groot #ge 
morgen en hebben op ieder morgen        
omtrent #ab roeden dijks4    ,derhalve  
blijkt klaarlijk1 dat de kleinste meren 
altijd de grootste  onkosten hebben te  
dragen1 alsmede de kosten van andere    
bijvallende  zaken1 te weten van        
,dijkgraaf en ,heemraden1 ,landmeters1  
opzieners1  werkmeesters1               
schuitevoerders1 ,boden1 knechts1 enz41 
hetwelk niet  al te beschrijven is1     
waarvan altijd de grootste de meeste    
lasten en  onkosten gemakkelijker dragen
 kan4    #ed4 ,een klein voorbeeld en   
zekere ,geometrische kunst zal ik alhier

  verhalen1 hetwelk een vaste regel is4 
#ee4 ,neem een koordje1 dat eene elle   
lang is1 en vult dat met kleine  stukjes
 hout1 die gelijke grootte hebben4      
,stel1 dat daar #be stukjes  in kunnen1 
wanneer de einden van dat koordje aan   
elkander komen4 ,neem  dan een koord1   
dat #b ellen lang is1 zoo zullen daar   
honderd zoodanige  stukjes in kunnen1   
voordat de einden van dat laatste koord 
aan  elkander komen4 ,alzoo is het ook  
met eene kleine of groote ,meer1 naar   
evenredigheid4 ,wel te verstaan1 dat hoe
 beter de ,meer of bedijking  in het    
ronde gelegen is1 hoe de inhoud grooter 
valt4      ,afbeelding3 ,twee           
concentrische cirkels verdeeld in       
vierkanten4      #ef4 ,nog een ander    
voorbeeld1 om zekere vierkante stukken  
te  bedijken4 ,neem een vierkant stuk1  
dat een morgen groot is1 zoo moet  gij  
vier zijden bedijken4 ,neem twee stukken
 aan elkander1 zoo zult  gij niet meer  
dan zes zijden bedijken4 ,neem dan vier 
vierkanten aan  elkander1 gelijk als    

hierboven geteekend staat1 zoo zult gij 
niet  meer dan acht zijden bedijken1 en 
alzoo voort naar evenredigheid1  zoo    
heeft altijd de grootste ,meer den      
minsten dijk op de morgentallen4        
------------------                      
#a        #c                            
------------------                      
#b        #d                            
------------------      #eg4 ,nog een   
voorbeeld4 ,gelijk ik hier voorgesteld  
en bewezen heb1  dat eene groote        
bedijking vele morgentallen in zich     
heeft1 en weinig  roeden dijks op ieder 
morgen bedraagt1 zoo zal ik alhier nog  
een  kluchtig stukje voorstellen1       
hetwelk niet mogelijk schijnt te wezen2 
datzelve zal ik van de hoogte nemen en  
brengen het in de breedte1  en wordt nog
 eens zoo groot4    ,neem eene ton1 die 
langwerpig van fatsoen is1 en vult die  
tweemaal vol  met water1 of drooge waar1
 en zaag dan de duigen regt in het      
midden  door1 en neem dan al die halve  
duigen1 voeg ze dan in de wijdte1 in het

  rond aan elkander1 en maak daar dan   
een' bodem in dezelfde kroosing1  waar  
de bodem te voren in geweest is1 zoo    
zullen in die duigen die  twee gemeten  
tonnen waters in kunnen4 ,hetgeen ik    
zelf beproefd heb1  en ,probatum est4   
#eh4 ,de ,haarlemmer ,meer is voorheen  
groot bevonden omtrent #bj1jjj  morgen1 
en is in het rond omtrent #af1jjj       
roeden1 hetwelk bedraagt  op ieder      
morgen omtrent drie vierendeels van eene
 roede dijks1  bijna eene halve roede   
minder dan de ,beemster per morgen4     
,hetgeen  niet slechts een voordeel is  
bij het leggen van den dijk1 maar ook   
in het dagelijksche onderhoud1 dat      
altijd en voortdurend blijft4    #ei4   
,de voorzegde ,haarlemmer ,meer heeft   
nog verscheidene andere goede  conditin 
en gelegenheden1 die andere ,meren niet 
hebben4    #fj4 ,in de eerste plaats    
heeft deze ,meer eenen bodem en grond   
van  goede klei1 welke kleibodem        
doorgaans dik is #g1 #h  #i voeten en   
meer1  gelijk ik denzelven heb doen     

peilen1 beugelen en diepen1 zoo als ik  
hierna klaarder zal doen blijken en     
verhalen4    #fa4 ,ten tweede heeft de  
,haarlemmer ,meer de schoonste en beste 
gelegenheid om het water te lossen1 die 
men maar bedenken kan1  omdat de winden1
 in ,holland meestal zuiden1 zuidwest en
 zuidoost  waaijen en het water alsdan  
komt toezakken en vallen naar het ,,ij  
en de sluizen1 en dan is het meest      
altijd laag water op het ,,ij en  in de 
,zuider-,zee4 ,daarenboven is daar nog  
zulke schoone gelegenheid  om sluizen en
 uitwateringen te maken bij het huis ter
 ,hart1 ook te  ,sparendam en andere    
gelegene plaatsen1 alle naar wensch2 als
 ook om  een' vrboezem of kolk te maken 
benoorden het huis ter ,hart1 op het    
,,ij1 over de eilanden heen1 waar de    
molens op zouden kunnen malen1  om de   
,spiering-,meer mede te mogen bedijken1 
opdat al die oude landen  om de ,meer   
mogten bevrijd wezen van de afbreuk en  
het slijten van  dat groote1            
verderfelijke water4    #fb4 ,ten derde1

 zoo heeft deze ,meer weinig plempwerk  
naar evenredigheid  van hare grootte1   
waarin geene andere ,meren haar gelijk  
zijn4    #fc4 ,ten vierde1 hetwelk nog  
het principaalste is1 zoo is deze       
,haarlemmer ,meer zoo bekwaam gelegen   
als zij redelijkerwijze doen  kan4      
,zoodat de ,burgers van ,haarlem1       
,leiden en ,amsterdam zouden kunnen     
hunne landerijen en goederen op nen dag 
bezigtigen1 en hunne zaken  verrigten1  
en des avonds weder elk in zijne stad te
 huis komen1  en met gemak in hunne     
huizen mogen logeeren4    #fd4 ,ten     
vijfde1 en ten laatste1 zoo is het land 
om de ,meer zoo weinig  van prijs en    
onkostelijk om den dijk daarop te       
leggen1 veel minder dan  zulks bij      
andere ,meren het geval is2 bovendien   
zijn daar zeer weinige  huizen in den   
weg1 zoodat men den ,ringdijk en de     
ringsloot bekwamelijk  zonder           
verhindering zal kunnen rooijen1 maken  
en leggen naar behooren4                
,zoodat in alle manieren dit wel te     

verstaan is1      ,de ,haarlemmer ,meer 
het best zal zijn dat ooit gedaan is4   
#fe4 ,het bedijken van ,meren1 en het   
brengen van schadelijke1  verderfelijke 
wateren tot goed land1 is een van de    
noodwendigste1  profijtabelste en       
,godzaligste dingen in ,holland2 want   
,holland is met  vele groote steden en  
dorpen bezet1 wordt daarbij sterk       
bewoond1  en daarenboven is er geen     
land1 alwaar men de boter en kaas zoo   
schoon1 goed1 smakelijk en rein kan     
maken1 zoodat in andere ,landen  de     
voorzegde  waren zoo begeerd zijn en    
getrokken worden1 dat ze  om hare deugd 
nimmer overvloedig genoeg schijnen te   
zijn1 zoodat de  oude landen niet minder
 van prijs werden1 maar altijd meer en  
meer  gelden gelijk blijkt uit de       
veelvuldige ,meren en ,moerassen1 die in
  ,noord-,holland vr en na de ,beemster 
bedijkt en tot land gemaakt zijn1  welke
 ik hier navolgende zal verhalen    ,het
 eerste is bedijkt3          ,de oude en
 nieuw ,zijp4      ,de ,berger-,meer4   

,de ,boekeler-,meer4      ,de           
,diepe-,meer4      ,de ,daal-,meer4     
,de ,slootgaard4      ,de ,wog-,meer4   
,de ,wout-,meer4      ,de ,bleek-,meer4 
,de ,schaaps-,kuijl4      ,de           
,benne-,meer4      ,de heerlijke        
lofwaardige bedijking van de ,beemster4 
,de schone vruchtdragende ,purmer4      
,de ,wormer4      ,de                   
,oosthuyzer-,braak4      ,de ,heer      
,huyge-,waard4      ,de welgeordineerde 
en geformeerde bedijkte ,schermer4      
,de ,schager-,waard4      ,de           
,broeker-,meer4      ,de                
,buiksloter-,meer4      ,de ,bel-,meer4 
,de ,braak3 bij ,medenblik4      ,de    
,hoornsche ,waal4      ,de              
,schals-,meer4      ,de ,enge ,wormer4  
,met nog meer andere kleine ,meren1 en  
eindelijk nog de ,starre-,meer4    ,men 
zegt en vermoedt1 dat er na den         
troebelen tijd in ,holland1 in  ,zeeland
 en andere omliggende plaatsen1 omtrent 
#hj1jjj morgen lands  bedijkt zijn4     
,voornamelijk blijkt dit mede uit de    

groote1 heerlijke1  lofwaardige         
bedijking van de ,beemster1 die het     
eerste jaar1 toen zij  droog was        
geworden1 door des ,heeren zegen zoo    
overvloedige vruchten  heeft gedragen1  
dat het niet wel met de pen is te       
beschrijven4    #ff4 ,mij is verhaald   
door ,dirk van ,os1 die het mij ook     
schriftelijk  heeft overhandigd1 dat hij
 op zijn eigen land in de ,beemster1 met
  zijnen broeder ,hendrik van ,os1 het  
eerste jaar toen de ,beemster  droog    
geworden was1 geteeld en gewonnen heeft 
zeven duizend zeven  honderd drie en    
vijftig zakken ,koolzaad1 alsmede       
,raapzaad1 behalve  nog veel meer andere
 granen1 zoo van ,tarwe1 ,garst en      
,haver1 die mede  in overvloed op hunne 
landen gewassen waren4 ,nog heeft de    
zoon van  ,dirk van ,os1 te weten       
,franois van ,os1 mij zelven verhaald1  
dat hij in  eene zaaijing in de         
,beemster gewonnen had1 op #djj         
,rhijnlandsche roeden  lands1 drie      
gemeene lasten haver1 dat is #ajh       

zakken4 ,voornamelijk heeft  het gewas  
van het ,koolzaad het eerste jaar zoo   
veel en overvloedig  in de ,beemster    
opgebragt1 dat men vermoedde1 dat al de 
oliemolens in  ,holland1 in dien tijd1  
wel een jaar lang daarop konden gaande  
blijven1  en genoeg hadden om op te     
werken4    #fg4 ,naderhand heeft de     
,almogende ,god de ,beemster van alles  
zoo  overvloedig gezegend1 dat het nu   
genoegzaam het groote ,lusthof van      
,noord-,holland is1 zoo in weiden1      
bouwlanden1 boomgaarden1 huizen1        
lusthoven1 enz4 ,daar wordt ook gezegd  
en voor waarheid gehouden1  dat er geen 
vermakelijker en lustzinniger weg in    
,holland is1 dan de  volgerweg in de    
,beemster1 daar al die schoone heerlijke
 huizen en  boomgaarden gebouwd zijn1 te
 weten het huis van den ,dijkgraaf ,dirk
  van ,os1 ,franois van ,os1 van        
,meerman1 van ,carel ,loten1 van ,jan   
,loten1  van ,alewijn en meer anderen4  
#fh4 ,daarenboven geeft deze ,beemster  
in overvloed vette ossen1 koeijen  en   

schapen1 met vele schoone paarden en    
hengsten2 als ook overvloedig  boter en 
kaas1 met meer andere toespijzen1 die in
 alle manieren  deugdzaam en goed zijn1 
waar men duizend menschen mede kan      
spijzen  en voeden1 hetgeen aan de      
eigenaars der gronden goede inkomsten en
  renten geeft3              ,omnia dat 
,dominus1 non habet ergo minus4         
,god geeft alle ding1 en houdt zelf     
niettemin4      #fi4 ,de ,beemster in   
het gemeen kan ieder jaar nu wel        
opbrengen  aan landhuur tweemaal honderd
 en vijftig duizend gulden aan vrij     
geld1 en dan zijn alle ongelden1 mede   
het molen- en dijkgeld1  betaald4       
,daarenboven worden hierdoor ook        
grootelijks verbeterd de  gemeene       
middelen van het land4    #gj4 ,dit     
kleine notabel stukje zal ik hier nog   
bij verhalen1 dat men  vermoedt1 dat de 
eijeren van de hoenderen en ,eenden in  
de ,beemster  thans meer opbrengen dan  
te voren al de visch1 die in de         
,beemster  werd gevangen4      ,der     

,beemsters kruid1 doet groot viertuil1  
is waardig om te prijzen2  ,haar stof   
geeft lof1 fijn ende grof1 't is wel te 
bewijzen4  ,haar roem die gaat1 ver over
 straat2 verstaat mijn reden3  ,men     
vindt in 't ,rijk1 nooit haars gelijk1  
in land noch steden4      #ga4 ,alle    
liefhebbers en beminnaars van           
bedijkingen1 die gezind  zijn om dit    
groote1 heerlijke1 treffelijke en       
lofbaarlijke werk1  de ,haarlemmer      
,meer1 mede te willen helpen handhaven  
om te bedijken1  en tot goed land te    
maken1 zullen gelieven te weten1 dat men
 hetzelve  niet slappelijk zal moeten   
beginnen1 maar met een' voorbedachten   
zin  en goeden moed4 ,dat men het werk  
ook met goede raad en daad zal moeten   
aantasten en mannelijk doordrijven4     
,gelijkerwijs een wijs ,koning of       
dapper ,prins eene sterke stad zoekt te 
beleggen en te winnen met alle  vlijt1  
naarstigheid en moed1 alle amunitie van 
oorlog daartoe zoekt te  prepareren en  
te bereiden1 met schepen en wagens alle 

voerage zoekt aan  te brengen1 zijn     
leger en omheining met wateringen1      
vesten1 bolwerken1  transementen1       
schansen1 redouten1 halve manen1        
contre-escarpes1  hoornwerken1          
batterijen1 loopgraven1 traversen1      
stormbruggen1 en  al hetgeen daartoe is 
dienende1 ook mede hout en ijzer1       
victalie1  bier en brood1 alsmede       
geschut1 kruid en lood1 en van alles    
zich zoo  verzorgt1 dat er in geene     
manieren iets moet mankeeren4 ,dus      
doende  durft hij zijnen vijand onder de
 oogen zien1 en toch mede de stad       
getroost zijn1 om alzoo op de           
oorlogsmanier dapper te strijden en te  
volharden1 zoo lang totdat hij de stad  
gewonnen heeft1 en daarvan  meester mag 
blijven4 ,opdat al de officieren1       
ruiters en knechten1  prijs en eer      
bevochten hebbende1 hunne soldij met    
eere zouden mogen  ontvangen1 en alzoo  
het harnas afleggen1 gelijk als in het  
boek der  ,koningen beschreven staat4   
,ne glorietur accinctus1 aeque ut       

discinctus4      ,die het harnas        
aandoet1 zal zich niet beroemen1 gelijk 
degene          die het afgelegd heeft4 
,de kroone ligt niet in het begin1 noch 
in het midden3 maar het          einde  
kroont het werk4      ,men zegt         
gemeenlijk3 wl begonnen is half         
gewonnen4    ,maar veeleer is dit       
spreekwoord goed3                       
,vincit assiduus labor4                 
,aanhouden is het regte middel zoo men  
zeit1              ,om te verkrijgen 't 
geen dat er verborgen leit4      ,gelijk
 ook mede de geleerden voor een         
spreekwoord hebben3                     
,absque labore gravi non venit ulla     
seges4              ,zonder arbeid komt 
er geen koren in de schuur4      #gb4   
,het zou kunnen gebeuren1 daar groote   
werken ook hunne zwarigheid  hebben1 dat
 het fortuin niet altijd naar wensch    
liep1 even als een  schipper van een    
groot schip1 die de zee gebruiken moet1 
soms wel  onvoorziens met een' zwaren   
storm overvallen wordt1 en daardoor zijn

  anker en touw moet verliezen1 en niet 
altijd voor den wind gaat2 doch  daarom 
geeft hij den moed niet verloren1 maar  
schept nieuwe courage  met zijn         
bootsvolk1 om het schip wederom te      
maken1 te heelen en te  boeten1 en denkt
 alzoo1 gelijk de ,franschman zegt3     
,si la fortune me tourmente1 l'esprance 
me contente4      #gc4 ,vele menschen   
zijn welgezind tot groote rijkdommen1   
kostelijke  schatten en juweelen1 tot   
groote klompen goud en zilver1 daar men 
boter voor kan koopen4 ,dit blijkt      
dagelijks1 daar velen hun leven         
daarvoor wagen en in groot gevaar       
stellen1 om te varen naar ,oost- en     
,west-,indin1 ,groenland1 ,i,jsland1    
,guinea1 ,angole1 ,turkije1 ,barbarij1  
,grieken1 ,perzi1 ,alexandri1 de        
,archipel1 ,moscovi1 het ,weygat1       
,magalena1 ,peruana1 ,zweden1           
,denemarken1 ,riga1 ,revel en meer      
andere  vreemde eilanden1 steden en     
plaatsen1 ,oost en ,west gelegen1 die te
 veel  zijn om op te noemen4 ,waar maar 

eenigzins vermoeden is1 om voordeel en  
winning te doen1 daaraan wordt geen     
arbeid1 kosten of moeiten gespaard1  om 
hetzelve te aanvaarden1 te onderzoeken  
en te volbrengen1    #gd4 ,maar laat ik 
voortvaren en tot mijn eigenlijk        
onderwerp komen1  om hetwelk ik begonnen
 ben te schrijven1 te weten over die    
groote  zilver- en goudmijn1 de         
,haarlemmer-,meer1 waar zoo vele        
kostelijke  schatten in verborgen zijn4 
,welke ,meer reeds voor vele jaren heeft
  bestaan1 in het beste en in het       
middelste gedeelte van ,zuid-,holland   
ligt1 naar mijn oordeel1 op de          
allergeschiktste en gewenschte plaats   
der ,zeventien ,provincin1 nabij        
,haarlem1 ,leyden en ,amsterdam1 wl     
bedijkt binnen de ,zeedijken1 op de     
hoogte van twee en vijftig graden1  om  
welke men niet behoeft naar vreemde     
landen te varen om haar te  zoeken4 ,ik 
waarschuw en vermaan alle minnaars van  
bedijkingen1 dat  ieder hunner  zijn    
voordeel zoeke waar te nemen1 en        

medewerke1 om een'  nagel1 spijker of   
bout aan dit schip te slaan1 en raad te 
geven4    #ge4 ,om met de hulp van ,god 
hiertoe te kunnen komen1 en om deze     
groote zilver- en goudmijn te vinden1 en
 de kostelijke schatten  en juweelen op 
te graven1 bestaat voornamelijk uit twee
 of drie  merkwaardige dingen4 ,het     
eerste is1 een zware1 breede1 digte1    
sterke1 wlgeformeerde en gemaakte       
,ringdijk4 ,het tweede is1 dat men  daar
 nog bij moet hebben goede1 bekwame1    
groote1 sterke1 achtkante  water-molens1
 die alle in goede orde gezet1 gemaakt  
en gesteld zijn1  waar men het land mede
 uit de valleijen moet zoeken4 ,het     
derde is1  goede1 bekwame sluizen en    
uitwateringen ter gelegener plaats en op
  het ,,ij1 om alle belanghebbenden van 
de groote steden en ook de oude  landen 
voldoende te bevredigen4 ,daarbij nog   
geschikte 7bekwame7  wateringen en      
vaarten door de ,meer4      ,beschouwing
 7,propoost7 van den dijk4    #gf4      
,gelijk de planken of de huid van een   

schip het voornaamste is1  waar het     
schip op moet zeilen1 alzoo is het ook  
met een' sterken  digten ,ringdijk1 die 
het water van de ,meer moet keeren4     
,van de watermolens4    #gg4 ,een sterke
 digte cementbak is met pompen haast    
ledig te halen2  desgelijks is eene     
wlbedijkte digte meer met watermolens   
wel droog  te malen4            ,dit is 
ook noodig om aan te teekenen4    #gh4  
,alzoo ik mede in het begin van het     
bedijken van de ,beemster  gediend heb  
als ,ingenieur en ,fabrijk van het      
zetten en stellen van de  watermolens1  
tot het voltrekken toe1 zoo is het1 dat 
ik1 op verzoek  van ,dirk van ,os1 en de
 ,hoofd-,ingelanden1 altijd zekere      
aanteekeningen  7notici7 daarvan        
gehouden heb1 en dikmaals gepeild heb en
 bevonden1  dat de molens van de        
,beemster in een etmaal1 met goeden     
wind1 een'  duim waters op de geheele   
,beemster in de hoogte konden uitmalen1 
en  ook somtijds wel anderhalven duim1  
en dat op vijf- of zesthalf honderd     

,rijnlandsche morgen1 een' gang molens4 
,zoodat men de ,beemster in twee  jaren 
drooggemaakt heeft1 wel verstaande de   
inbraak niet medegerekend2  en dat het  
derde jaar malens gekaveld werd1 en elk 
zijn land bij  loting ontvangen heeft4  
#gi4 ,ik heb mede in het bedijken van de
 ,beemster1 en ook naderhand1  niet     
kunnen bemerken1 dat de grond iets lek  
was1 zoodat het water  nimmer gewassen  
of verhoogd is1 als het niet regende4   
#hj4 ,nog zekere calculatin alhier      
gemaakt1 hoe vele tonnen waters  een    
bekwame groote achtkante watermolen op  
een etmaal uitmalen  kan4 ,hetwelk ik   
,jan ,adriaansz4 in mijne jonkheid1 in  
den tijd van  mijn' zaligen vader       
,adriaan ,symonsz4 ,leegwater1 van de   
,rijp1 in den  polder van ,rijp en      
,graft menigmaal gepeild heb1 en        
bevonden met twee  watermolens1 gerekend
 een' voet in het vierkant1 en zes voet 
hoog  voor eene tonne waters4    #ha4   
,de voorschreven polder van ,rijp en    
,graft is groot1 omtrent #adjj  morgen1 

,geest-meer1 ,ambachts-maat1 en is      
omtrent zoo veel water als  land1 dat is
 #gjj morgen waters1 hetwelk twee       
watermolens1 in een  etmaal1 een' duim  
in de hoogte konden uitmalen4    #hb4   
,die zelfde morgentalen gebragt in      
vierkante roeden1 en daarna tot         
vierkante voeten1 waarvan #gb duim in de
 hoogte gerekend en dat een  voet       
vierkant voor eene ton waters1 zoo is   
het1 dat twee molens1 naar  deze        
rekening1 in een etmaal uit kunnen      
brengen #hif1jjj ton waters1  en een    
molen #ddh1jjj4    #hc4 ,zoo iemand in  
deze zaak omtrent het droogmaken van de 
,haarlemmer  ,meer eenigzins            
twijfelmoedig mogt wezen1 vreezende voor
 eenige  zwarigheid van den grond of    
lekking van den ,ringdijk1 zoo zal ik   
alhier1 met ,gods hulp1 om alle         
twijfelmoedigheid weg te nemen1  goede  
en duidelijke 7klare7 voorbeelden       
verhalen1 welke mij door  ondervinding  
bekend geworden zijn4                   
,experentia docet4      #hd4 ,aangaande 

den duinkant of de westzijde van de     
,haarlemmer ,meer1  alzoo het gemeene   
spreekwoord is1 dat zandgronden lek     
zijn3 dat is  eensdeels alzoo2 maar     
hiervan is eene goede verzekering1 en   
dat1  uithoofde onder dat zand goed veen
 en klei liggen1 gelijk zulks  dagelijks
 blijkt en bevonden wordt1 vermits onder
 het zand of de  nollen goede turf      
gegraven en gedolven wordt1 en onder het
 veen geen  zand ligt tot aan de klei   
toe4    #he4 ,dit zelfde blijkt mede aan
 den ,lisser-poel3 deze1 schoon nabij   
de duinen gelegen en nog onlangs        
bedijkt1 wordt ook wel droog gehouden4  
#hf4 ,de ,soetermeersche ,meer1 die aan 
de zijde aan de veenen ligt1  is mede   
onlangs bedijkt en wordt ook wel droog  
gehouden4    #hg4 ,zoo ook werd uit de  
,hem-meer1 die aan het harde gelegen is1
  tegenover de ,kaag1 met geringe moeite
 het water uitgemalen1 en het  land zeer
 goed droog gehouden1 welke ,meer       
meerendeels toebehoort aan  ,sr4 ,jan   
van ,baarle4    #hh4 ,de ringdijk van de

 ,beemster is in het begin meestal uit  
veenlanden  gemaakt4 ,die van de ,purmer
 desgelijks4 ,de dijken van de ,wormer  
en  ,waterlandsche ,meren zijn mede al  
tezamen van veenlanden gemaakt1 zij     
worden alle digt bevonden en goed droog 
gehouden4 ,bij het bedijken  is vooral  
hoog noodig1 dat men het zwoord- of     
grasveld1 dat onder  den dijk komen zal1
 goed wegneme1 opdat de aarde te beter  
sluite1  en de dijk digt zou wezen4     
#hi4 ,eindelijk de ,schermer1 die ten   
naaste bij van gelijke natuur is als  de
 ,haarlemmer ,meer1 en aan de noordzijde
 bijkans van gelijke diepte1  zal ook   
met vier molens boven elkander moeten   
malen2 zoo ook heeft de  kil van de     
,beemster twee molens in het diep staan1
 die vier hoog malen4    #ij4 ,aan de   
,oostzijde1 aan de ,noordoostzijde en   
aan de ,zuidoostzijde  van de ,schermer1
 is de ringdijk geheel van veenland     
gemaakt2  aan de ,westzijde van die     
,meer van ,jan ,boies af1 tot aan den   
,akerslooter-koorn-molen toe1 is de     

ringdijk geheel van zand of  geest-land 
gefondeerd en gemaakt1 en daar is       
naauwelijks eene ,meer  van al de       
bedijkte ,meren in ,noord-,holland1 die 
zoo spoedig en ras  droog gemalen is1   
als deze ,schermer4    #ia4 ,het is mij 
wel bekend1 dat er eenige ,meren zijn1  
wier droogmaking  niet wil gelukken2    
maar daar1 is de reden van3 f omdat de  
klei te  diep ligt1 f omdat die ,meren  
aan een bergachtig land1 of grof zand   
gelegen zijn1 dat geen water schut1 zoo 
als ik hetzelve wel gezien  en bevonden 
heb2 f omdat de grond met struiken of   
bladen van boomen  opgehoogd en bezet   
is1 en hierdoor lek en sponsieus blijft4
 ,gelijk  het ook blijkt1 dat eenige    
dezer ,meren niet vast toevriezen1 al   
vroor  het bijkans nog zoo sterk2       
hetgeen een teeken is1 dat de grond     
open1  sponsieus en lek is4    #ib4     
,aangaande den grond van de ,haarlemmer 
,meer1 kan ik anders niet  bevinden en  
verstaan dan alles goeds1 alzoo ik haar 
voorheen met den  ,burgemeester van     

,aalsmeer en eenige arbeiders1 op vele  
verschillende  plaatsen1 gepeild1       
gebeugeld1 gediept1 getast en wl        
onderzocht  heb1 en anders niet kan     
bemerken of bevinden1 of deze ,meer     
heeft  een' bodem van goede klei1       
doorgaans dik #g1 #h en #i voeten1      
gelijk  bevorens verhaald is4 ,en de    
,haarlemmer ,meer is doorgaans diep     
negen  ,rhijnlandsche voeten1 of tien   
houtvoeten1 bijkans van gelijke diepte  
als de kil van de ,beemster of          
,schermer4 ,op sommige plaatsen is de   
grond  aan de kanten van de ,meer met   
veenachtige slibber vermengd1 een voet  
of anderhalf dik2 dezelve is bekwaam1 om
 met den ploeg door malkander  in de    
klei te vermengen1 en alzoo tot goed    
land te maken4 ,daarenboven1  hetgeen   
een goed teeken is1 als het eene gewone 
vorst is1 vriest de  ,haarlemmer ,meer  
zoowel en zoo vast toe als eenig ander  
water1 zoodat  men daar overal met paard
 en sle over rijden kan zonder treuren4 
,het  blijkt daaraan1 dat de grond digt 

en vast moet wezen4    #ic4 ,dat de     
grond van de ,haarlemmer ,meer goede    
klei is3 dat is de  allerbeste1 waar men
 op betrouwen kan1 dat de grond digt zal
 wezen4 ,het  is mede een goed fondament
 voor den ,ringdijk en in alle manieren 
heel  goed voor het drlekken en         
opwellen1 zoo als te voren gezegd is4   
#id4 ,van de watermolens zal ik alhier  
mede een weinig verhalen en  noteren4   
#ie4 ,dit is de gewone gang en wijze in 
,noord-,holland bij het bedijken  van   
meren1 zoo als de ondervinding het      
geleerd heeft4    #if4 ,als men zoo hoog
 moet opmalen1 als men aan de ,beemster 
en ,schermer  op het diepst heeft moeten
 doen1 dan stelt men vier molens boven  
elkander tot een' gang1 die elkander    
toemalen van vier of vijf en  dertig    
voeten stijls1 en dat gemeenlijk op vijf
 honderd ,rhijnlandsche  morgen een'    
gang molens1 wl verstaande1 hoe meer    
gangen molens  op eene kolk malen1 hoe  
beter1 en het zal noodig wezen1 dat men 
op  de ,haarlemmer ,meer zoo veel gangen

 molens op eene kolk brengt als  immer  
doenlijk is1 en dat om de volgende      
oorzaak3 als er een molen1  twee of drie
 onklaar zijn1 zoo kunnen de overige    
molens nog malen1  en op den gang       
blijven1 en ook mede dan wordt de       
ringdijk te minder  gebroken  met de    
kleine sluisjes1 die in den ringdijk    
moeten liggen1  waar de bovenmolens     
moeten doormalen4    #ig4 ,het is ook   
eene hoognoodige zaak1 dat men          
verscheidene kruisvaarten  door de ,meer
 maakt1 even als in de ,schermer1 en    
zulks tot gerief van  de ,deelhebbers en
 huisluiden1 om hunne waren met kleine  
schuitjes  aan den ringdijk te kunnen   
brengen1 als ook vooral de materialen1  
die men tot het bouwen en timmeren      
noodig heeft1 en mede ook tot eene      
gemeene onderkolk of boezem van de      
laagste molens4    ,om nu te komen tot  
het principaalste1 waar alles aan       
gelegen is4    #ih4 ,als dit groote1    
heerlijke en lofwaardige werk1 met de   
hulpe ,gods1  voltrokken en gekaveld zal

 zijn1 dan zal men met den zegen des    
,heeren  daarop kunnen telen en vinden  
de allerbeste1 kostelijkste schatten en 
juweelen1 die tot 's menschen nooddruft 
en onderhoud van doen zijn4 ,als  men   
het land behoorlijk ploegt1 bebouwt en  
bereidt1 gelijk als in den  beginne     
,adam1 onzen eersten vader1 opgelegd    
was1 toen hij het gebod  van ,god       
overtreden had1 dat hij in het zweet van
 zijn aanschijn zijn  brood zou eten4   
,gelijk ook mede in de ,h4 ,schrift     
geschreven staat3  ,zoodanig als de     
akkerman is1 zoodanig is ook de bouwing4
              ,bouwt op het nieuw1 zaait
 niet onder den doorn1          ,werpt  
dan in uwen akker het goede koorn3      
,zoo zal ,god u geven1 tot een baat1    
,eene overvloedige1 opgehoopte1 volle   
maat4              ,in manibus ,domini  
sorsque1 salusque mea4          ,mijn   
heil en mijn geluk staat in den zegen   
des ,heeren4                ,volgt nu   
van de heerlijke vruchten des velds4    
#ii4 ,in de eerste plaats zal in deze   

,meer zijn te vinden velerhande  granen1
 als tarwe1 rogge1 gerst1 haver1 erwten1
 boonen1 boekweit1  koolzaad1 raapzaad  
en meer andere gewassen2 ook gemeste    
kalveren en  vette schapen1 meer dan    
twintig duizend hoornbeesten1 met nog   
daarbij  velerhande vee en gevogelte1   
mede in overvloed4 ,boter en kaas1 honig
  en melk1 met velerhande toespijs1     
fruit en wijnbezin1 hetwelk niet  alles 
is te bedenken en te noemen4 ,het zou   
zulk eene verandering  in ,zuid-,holland
 geven1 dat men het wel het achtste     
wonder zou mogen  noemen3 dat te voren  
eene schadelijke ,meer1 een bederfelijke
 poel1  een verslindende wolf is        
geweest1 dat zou men alsdan den grooten 
,zuid-,hollandschen lusthof wel mogen   
noemen2 of het ,hollandsch ,tresoor1    
waar men eene menigte van menschen1 door
 den zegen des ,heeren1 mede  zou kunnen
 spijzen en voeden1 hetgeen tevens de   
gemeene landsmiddelen1  met zoo vele    
duizenden zou stijven en verbeteren1 dat
 het niet wel is  te zeggen4 ,hiertoe   

zullen ook wel noodig zijn duizend      
boeren met hun  gezin1 knechten en      
dienstboden1 om het land te bouwen en te
 bearbeiden1  hetgeen te zamen wel zes  
duizend menschen zal bedragen4    #ajj4 
,alzoo ik voor dezen gehoord en verstaan
 heb1 dat sommige burgers  van ,haarlem 
en van ,leiden in eenige zaken wat      
zwaarhoofdig zijn1  meenende1 dat hunne 
vaarten en wateringen eenigzins zouden  
verminderen  of verslimmen2 zoo zal ik  
hier met goede redenen bewijzen1 dat    
heel  anders en contrarie het geval zal 
zijn1 op grond der ervarenheid van      
hetgeen ik voor dezen dikwerf gezien en 
opgemerkt heb4    #aja4 ,eertijds1      
voordat de ,beemster en ,purmer bedijkt 
waren1 heb ik  dikwerf gezien en        
bevonden1 dat de doorvaart of haven van 
,purmerend zoo  verdroogd was1 dat daar 
naauwelijks eene ongeladen schuit kon   
vloten1  en dat gebeurde telkens als er 
een stormwind uit het noord-westen      
woei2 dan kwam het dikke water in de    
haven1 en zette zich daar neder1  en    

hoezeer men het met den beugel          
uithaalde1 was het met iederen  storm   
wer hetzelfde4 ,desgelijks ook de ,meer1
 beoosten ,purmerend2  welke slibber met
 een' ooste-wind uit de ,purmer kwam4   
,maar nadat de  beide meren1 de         
,beemster en de ,purmer1 bedijkt zijn1  
heeft men dit  gebrek niet bevonden4    
#ajb4 ,desgelijks de haven van ,edam1   
alsmede de doorvaart van ,nek  en meest 
alle havens1 die op zoodanige wateren of
 meren liggen2  deze vervuilen altijd   
door het dikke1 modderachtige water1 dat
 met  stormwinden inspoelt4    #ajc4    
,daarenboven heb ik ook meermalen gezien
 7en er mede aan  geholpen71 dat men ten
 tijde1 vrdat de ,beemster bedijkt was1 
als er eene geladen schuit in de haven  
van de ,rijp in kwam varen1  met groote 
krachten die schuit moest intrekken1 om 
ter plaatse te  komen1 waar men moest   
lossen2 en dat de haven zoo opgedroogd  
was1  van den modder of de slibber1 die 
uit de ,beemster kwam1 dat men het  met 
beugelen en baggeren niet goed kon      

maken1 uithoofde dat telkens1  als het  
wer uit het oosten sterk woei1 het wer  
even zoo vervuilde  als te voren2 wij   
moesten dikwerf en waren genoodzaakt de 
sluis van  de ,rijp open te zetten1 en  
het water door de haven in den polder te
  laten stroomen1 en den grond met      
stokken en beugels om te roeren1  en    
alzoo de haven te verdiepen4 ,naderhand 
toen de ,beemster bedijkt  was en de    
watermolens klaar water uit de ,beemster
 hebben gemalen1  heeft men dergelijke  
gebreken niet gezien1 noch vernomen2    
want als  nu de haven eens uitgediept   
is1 dan vervuilt zij zelden of nooit1   
en men heeft daarenboven nu altijd klaar
 water in de haven van de ,rijp4        
#ajd4 ,als men met reden mag spreken1   
zoo is het 7mijns oordeels en           
gevoelens71 dat die van ,haarlem en     
,leiden weltevreden behooren te  wezen  
met het bedijken van de ,haarlemmer     
,meer1 en dat zij geene reden  hebben   
zoodanige klagten en questin in te      
brengen1 maar grootelijks  daardoor     

verbeterd zullen zijn en in het minst   
geene schade zullen  lijden1 maar veel  
eerder groot voordeel1 gelijk ik hier   
met navolgende  redenen zal bewijzen4   
#aje4 ,met betrekking tot de doorvaart  
van ,haarlem1 zal dezelve in  alle      
manieren beter en bekwamer zijn dan te  
voren2 het gebeurt nu  dikwerf1 dat er  
schepen zijn1 die met kostelijke        
koopmansgoederen zijn  geladen1 welke1  
als zij voor de ,meer1 bij de ton1      
komen1 met eenen  hoog-zuidenwind en    
storm genoodzaakt zijn aldaar te moeten 
blijven  liggen1 uit vrees dat zij      
groote schade zouden lijden4 ,ook mede  
met  een' noordelijken wind in de ,kaag 
insgelijks2  men kan alsdan met  schepen
 en waren niet voortkomen1 vermits men  
het water van de ,meer  alsdan niet kan 
gebruiken1 waardoor de koopman dikwerf  
groote schade  lijdt en mede groot      
perijkel van zijne schepen te verliezen1
 hetgeen  zich heel anders en beter zal 
toedragen1 als de ,meer bedijkt is4     
#ajf4 ,als er eene bekwame1 wijde1 diepe

 ringsloot of kanaal zal gemaakt  zijn1 
van zestien of twintig roeden wijd1 of  
zoo wijd als men dan met  goede orde    
ordonneren zal1 zal men die altijd met  
halven wind kunnen  zeilen1 en ook mede 
met gewone schepen oplaveren2 en heel   
zelden zal  het zijn1 dat men die niet  
gebruiken kan1 wel te verstaan1 als er  
mede  een bekwame trekweg zal worden    
gemaakt1 om de schepen altijd met gemak 
en gerief met paarden in den wind te    
kunnen optrekken2 de kooplieden  zullen 
alsdan zelden of nimmer verkort of      
verhinderd zijn of schade  lijden4      
,welke trekweg en kanaal mede zullen    
gemaakt worden1 tot aan  de stad ,leiden
 toe1 alsmede van de ,zijlpoort af tot  
aan de ,kaag of  tot aan de ,nieuwe     
,vaart1 zoo als men het dan best geraden
 zal vinden4    #ajg4 ,aangaande het    
water1 dat nu dikwijls heel vuil en     
troebel is1  dat zal zich heel anders   
begeven1 dan het nu tegenwoordig doet1  
waardoor die van ,haarlem en van ,leiden
 grootelijks verbeterd zullen  zijn1 en 

het werk alsdan zullen moeten prijzen4  
#ajh4 ,vooreerst is het notoir1 en men  
kan het ook ligtelijk begrijpen1  dat er
 alsdan nimmermeer in de steden ,haarlem
 en ,leiden eenig vuil1  stinkend of    
troebel water zal kunnen komen2 want als
 de ,haarlemmer  ,meer bedijkt en droog 
gemaakt zal zijn en tot land gebragt zal
 wezen1  zal er geen ander dan klaar    
regenwater in de ,meer komen1 hetwelk   
zal  staan op kleigrond1 vermits de     
slooten en molen-togten in de ,meer     
mede in de klei gedolven en gemaakt     
zullen worden1 en de watermolens  van de
 ,meer alsdan het klare water in de     
ringsloot zullen malen2 en  daarenboven 
zal het duinval1 dat aan de west-zijde  
van de ,meer is1  in de ringsloot door  
verscheidene kanalen komen zakken4 ,dat 
water zal  alsdan in de ringsloot       
behouden wezen en niet vervuilen noch   
troebel  worden door het stormen van de 
,meer4    #aji4 ,dat water komt mede in 
de steden ,haarlem en ,leiden2 doch de  
principaalste uitwatering van ,rhijnland

 moet door ,haarlem en ,sparendam       
komen1 en aldaar uitgeleid worden1 als  
ook mede bij het huis ter  ,hart4 ,hier 
staat nog op te letten1 dat als de ,meer
 tot land zal  gebragt wezen1 de        
omliggende plaatsen en landen nimmermeer
 gekweld  zullen wezen door buitengewone
 hooge aanpersen en afpersen1 waardoor  
de straten van ,leiden nu dikwerf onder 
loopen1 als de wind sterk uit  het      
noord-oosten waait1 en het ,sparen een' 
voet #b of #c minder is dan  gewoonlijk1
 zoodat de schepen er niet over kunnen  
komen1 maar dikwerf  drie of vier dagen 
tegen ,haarlem en ,sparendam moeten     
blijven liggen en  toeven door gebrek   
aan water1 waardoor de kooplieden       
dikwerf verkort  worden en groote schade
 lijden1 door het bederven van hunne    
waren4    #aaj4 ,welligt zal iemand     
zeggen3 als het een drooge zomer is1 zoo
 zal  er ook weinig water in de         
,ringsloot zijn4 ,maar datzelfde heeft  
plaats  of de ,meer bedijkt is of niet2 
want als het een drooge zomer is1  dan  

is er nimmer veel water in de           
binnenpolder1 noch op de ,meer4    #aaa4
 ,daartegen zal ik een goed middel      
stellen3 ,men make de  buitensluizen met
 contradeuren1 of schore die deuren toe1
 en late  niet meer water uitloopen1 dan
 men in het schutten van de schepen van 
nooden heeft1 gelijk men in             
,noord-,holland doet1 als er weinig     
water  is4 ,op die wijze laat men de    
nieuwe sluis of8 dijker tot ,sparendam  
en te ,nauwerna8 toestaan1 om het water 
in te houden4    #aab4 ,dit zou ik      
ligtelijk hebben vergeten3 ,als het     
klare water in de  ,ringsloot staat1    
gelijk bevorens verhaald is1 dan zullen 
de brouwers  van ,haarlem en ,leiden dat
 water kunnen gebruiken1 om daarvan te  
brouwen1 en weinig of geen onderscheid  
in hetzelve kunnen vinden met  het      
water1 dat zij thans met groote kosten  
en moeite moeten halen4    #aac4 ,het   
principaalste en beste is nog1 7wat kan 
er ter wereld  beter wezen67 dat men in 
de nabijheid van een heerlijk1          

lofbaarlijk1  gebenedijd land zal wonen1
 waarvan meestal des menschen nooddruft1
  door den zegen des ,heeren1 komen     
moet4    #aad4 ,alzoo de stad ,haarlem  
aan twee zijden duinen heeft en aan de  
zuid-oost-zijde het groote water1 en er 
niet veel goed land om de  stad ligt1   
waardoor ook marktdagen sober en weinig 
moeten wezen1 zoo  zal het bedijken van 
de ,haarlemmer ,meer zulk een merkelijk 
profijt  en voordeel geven1 dat men het 
niet kan uitspreken4    #aae4 ,in het   
beginsel1 als het werk zal worden       
aangetast1 zullen de  werkmeesters      
7werkbazen71 arbeiders en knechts       
dagelijks van doen  hebben              
gereedschappen tot hun werk1 hetzij     
hout1 ijzerwerk1 kordewagens  en andere 
nooddruftige dingen1 daarenboven kost en
 kleeding2 al hetgeen  zij uit de steden
 zullen moeten halen4 ,in het kort1     
meest al hetgeen  aan de ,meer          
geconsumeerd en verarbeid zal worden1   
dat zal meestal in  ,holland blijven en 
weinig in andere landen gevoerd worden4 

#aaf4 ,alsdan dit groot1 heerlijk1      
lofbaarlijk1 notabel werk met de hulp   
van ,god bedijkt en in goede orde       
gebragt zal zijn en voltrokken1 zoo     
zullen er eene menigte van boeren en    
huisluiden in de naaste steden  komen   
met ros en wagens1 ook mede met hunne   
granen3 desgelijks met  boter en kaas en
 met andere waren1 hetwelk te lang zou  
wezen om te  verhalen4 ,zoodat een      
iegelijk ligtelijk begrijpen kan 7zoo   
als ook  het gemeen spreekwoord waar    
is73 waar het volk is1 daar is nering   
en welvaart4    #aag4 ,hierbij zal ik   
nog achteraanstellen de calculatie van  
deze  bedijking1 wat ieder morgen lands1
 mijns oordeels1 omtrent zal  kosten4   
,voordezen heb ik dit nog eens gesteld2 
maar over sommige  werken was ik wat te 
ligt geloopen1 en hoop nu op alles te   
letten1  zoo veel als doenlijk is1 naar 
de genade1 die mij de ,almogende ,god   
gegeven heeft4    #aah4 ,vooreerst      
zullen er moeten wezen omtrent #afj     
kloeke achtkante  watermolens1 waarvan  

elk omtrent zal kosten #efjj gulden1    
bedragende  te zamen #hfi1jjj gulden4   
#aai4 ,de ,haarlemmer ,meer is omtrent  
in het ronde #be duizend roeden1  zoo   
als bij raming in den omgang is         
bevonden1 behalve het plempwerk2  als   
men nu rondom koopt in de breedte #dj   
roeden lands1 om daarvan te  gebruiken  
#aj roeden tot den ringdijk1 en #ab of  
#ad roeden tot de gemeene  ringsloot1   
dan blijft er omtrent #af roeden achter 
den dijk liggen1  waar men de molens op 
kan zetten en stellen1 en waarvan men   
ook de  kolken en kolkdijken bekwamelijk
 van zal kunnen maken1 en van welk      
overgebleven achterland men den ringdijk
 mede kan onderhouden4 ,als  iedere     
roede lands kost #aj stuivers in koop1  
dat is #bj gulden iedere  roede in de   
lengte1 en men dit vermenigvuldigt met  
#aejjj roeden1  bekomt men te zamen     
#cjj1jjj gulden4    #abj4 ,de ringsloot 
zal zijn twaalf roeden in de wijdte1 en 
acht voeten  diep1 is1 op de lengte van 
eene roede1 omtrent #hd schaft aarde1 om

  den dijk mede te maken4 ,iedere schaft
 zal aan arbeidsloon omtrent  kosten #aj
 stuivers1 bedraagt iedere roede in de  
lengte #db gulden1  en dat              
vermenigvuldigd met #aejjj roeden in de 
rondte van den geheelen  omgang van den 
dijk1 bedraagt te zamen #fcj1jjj gulden4
    #aba4 ,voor alle zaken1 zal het     
beste wezen1 dat men den ringdijk in  de
 breedte make2 want het is beter daarna 
den dijk op te hoopen1  dan ter zijde   
aan te klampen of te verbreeden1 en ook 
mede1 dat men  den achterdijk van       
binnen1 van de kruin af1 vijf  zes      
roeden breeder  make1 dan die van de    
,beemster of andere bedijkte ,meren1 en 
de notsloot  op halve diepte en op half 
water keerende1 voor het drlekken en    
aanpersen van den ringdijk1 en het water
 van de ringsloot1 met eenen            
suffisanten kadijk van achteren tot eene
 waterkeering en separatie  van de      
landen2 want de dijk blijvende voor het 
gemeen1 is alzoo  bekwaam en vruchtbaar 
tot hooilanden1 als anderzins1 om voor  

het  gemeen te verhuren4    #abb4 ,ook  
moet de ringsloot aan de westzijde1 of  
den geestkant1 vier  roeden worden      
verwijd1 hetwelk de principale vaart en 
uitwatering  zal wezen1 die ook het     
eerst moet gemaakt worden1 om de        
doorvaart van  ,haarlem niet te         
beletten1 noch te verhinderen2 ook niet 
die van ,gouda1  ten einde ieder wl te  
contenteren2 en dat wel van de ,ton van 
,haarlem  af1 tot aan de ,wetering toe1 
hetgeen is omtrent lang #gjjj roeden1 en
  iedere roede in de lengte1 met den    
aankoop van het land en arbeidsloon1    
zal omtrent kosten #ae gulden1 bedraagt 
nog #aje1jjj gulden4    #abc4 ,de       
,plempwerken zijn omtrent lang #afjj1   
iedere roede zal omtrent  kosten #bjj   
gulden4 ,te weten1 de vrboezem over de  
eilanden van  ,ruigoord1 met het gat bij
 den ,overtoom over te plempen1 ook mede
  bij de ,ton van ,haarlem1 desgelijks  
mede bij de ,kaag4 ,de ,wetering1  met  
nog meer andere kanalen en slooten1     
bedraagt nog1 als het te  zamen         

gemultipliceerd is1 de somma van        
#cbj1jjj gulden4    #abd4 ,den ,ringdijk
 aan de westzijde1 daar de principaalste
 vaart zal  wezen1 van de ,haarlemmer   
,ton af1 tot aan de ,wetering toe1 van  
buiten  aan de ring-sloot geheel te     
beschoeijen1 zal iedere roede in de     
lengte  omtrent kosten twaalf gulden1   
bedraagt de #gjjj roeden in de geheele  
lengte #hdjjj gulden4    #abe4 ,de      
binnenwerken1 te weten1 die wegen en    
slooten1 molen-togten en  vaarten1      
kolken en kolkdijken en andere affairen1
 worden doorgaans  gerekend een derde   
deel te kosten van de buitenwerken1 en  
bedragen  dus nog omtrent #ggh1jjj      
gulden4    #abf4 ,nog voor het maken van
 sluizen en uitwateringen1 bij het huis 
,ter ,hart en andere geschikte plaatsen1
 ook mede de kleine sluisjes1  door den 
ringdijk1 waar de molens door zullen    
malen1 #ajb1jjj gulden4    #abg4 ,nog   
voor eene rekening1 indien het gebeurde1
 dat men de ,meer  het eerste jaar1 als 
de plempwerken gemaakt zijn1 niet kon   

sluiten1  en dat men de ringsloot zoo   
spoedig niet op hare behoorlijke diepte 
kon krijgen1 en dat de plempwerken      
daarom groote schade zouden lijden1  zoo
 zal men genoodzaakt wezen1 vier of vijf
 greenen sassen of kolken  te maken1 ter
 bekwamer plaatsen1 om in en uit de     
,meer te kunnen varen1  zoo lang totdat 
de ,ringsloot op hare behoorlijke diepte
 gemaakt zal  zijn1 en de molens zoo    
veel water uit de ,meer gemalen zullen  
hebben1  dat alle plempwerken ontlast   
zijn1 wanneer men de sassen weder zal   
kunnen opbreken en den ringdijk rondom  
in haar geheel digt sluiten4 ,dit  zal  
nog omtrent kosten #db1jjj gulden4      
#abh4 ,nog aan noordshout1 om desgelijks
 te gebruiken tot klein  schoeiwerk1 met
 het onderhoud en het betimmeren van de 
watermolens1  aleer men aan het kavelen 
komt1 #hc1jjj gulden4    #abi4 ,nog voor
 den ,dijkgraaf en de ,heemraden1       
,bewindhebbers1 ,landmeters1            
,opzieners1 ,schuitevoerders1 ,boden1   
,knechts1 enz4 tot aan de kaveling  toe1

 voor drie jaren #hj1jjj gulden4        
#acj4 ,nog aan vier ,heerenhuizen of    
,keten ter bekwamer plaatsen1  op       
onderscheidene kanten van de ,meer1 om  
desgelijks residentie te  houden1 met   
vier of vijf heerenschuiten tot gerijf1 
7om van het eene  werk naar het andere  
te varen17 met nog sommige houttuinen   
daarbij1  #aj1jjj gulden4    #aca4 ,nog 
tot een' toeslag en meer andere kwade   
kosten in voorraad1  hetzij riet1 rijs1 
takken1 hout1 ijzerwerk1 spijkers en    
arbeidsloon1  als men in het bedijken   
is2 om de plempwerken dagelijks te      
onderhouden1  zoo lang als het water in 
de ,meer nog kracht baren kan2 om in den
  ringdijk de kwade steden te voorzien  
en nog andere kosten meer4 ,idem4       
#acb4 ,eenige vergaderingen met de      
groote steden1 desgelijks mede met  de  
,heeren van ,rhijnland1 en andere       
huislieden van omliggende dorpen1  om   
alzoo gelijkerhand in het goede met     
elkander te accorderen1 en  om alzoo dit
 groote1 heerlijke1 lofbaarlijke werk   

met ,godes hulp  te beginnen1 en tot een
 goed einde1 met alle orde1 in          
kavelingen te  brengen1 #gj1jjj gulden4 
#acc4 ,nog zijn twee voorname zaken1 die
 wel bedacht dienen te wezen4 ,de  eene 
is1 dat de ringsloot en de trekweg mede 
door de stad ,leiden moeten  gaan1 opdat
 het stroomende water van de molens mede
 door ,leiden heen  en wer zou zwieren  
en stroomen4    #acd4 ,de andere is3    
indien het gebeurde1 dat de grond of    
slibber voor  ,sparendam begon op te    
droogen en te vervuilen 7vermits        
,sparendam  in eene hop of inwijking    
gelegen is71 hetwelk de scheepvaart zou 
verhinderen en beletten 7waarvoor ons   
,god wil verhoeden71 zoo zal men        
verpligt zijn de ,nieuwe vaart1 van     
,haarlem af1 tot aan het huis ,ter      
,hart toe1 te verwijden1 zoo vele       
roeden1 als het noodig zal zijn1 om     
aldaar eene kolk te ordonneren1 en      
sluizen te maken1 waar men altijd       
behoorlijk kan doorschutten op het ,,ij1
 om alzoo eene bekwame diepe  vaart te  

behouden tot welstand van de stad       
,haarlem en van anderen1  die deze vaart
 moeten gebruiken en van doen hebben4   
,voor deze twee  notabele stukken wordt 
nog gerekend #ajj1jjj gulden4    #ace4  
,dit alles bedraagt al te zamen zes en  
dertigmaal honderd duizend  gulden4 ,en 
als de ,meer uitbrengt #bj1jjj morgen1  
zoo komt ieder morgen  te kosten #ahj   
gulden4                           ,no4  
#aah    f   #hif1jjj4                   
#aai       #cjj1jjj4                    
#abj       #fcj1jjj4                    
#abb       #aje1jjj4                    
#abc       #cbj1jjj4                    
#abd        #hd1jjj4                    
#abe       #ggh1jjj4                    
#abf       #ajb1jjj4                    
#abg        #db1jjj4                    
#abh        #hc1jjj4                    
#abi        #hj1jjj4                    
#acj        #aj1jjj4                    
#acb        #gj1jjj4                    
#acd       #ajj1jjj4                    
---------                               

f #c1fjj1jjj4                           
,,kort ,,verhaal                        
,,van                ,,de ,,meren1 ,,die
 ,,in ,,noord-,,holland ,,bedijkt       
,,zijn1                                 
,,tegen                                 
,,sardam ,,en ,,den ,,huigendijk        
,,hetwelk ,,al ,,te ,,zamen ,,geschied  
,,is ,,na ,,het ,,jaar #afjh1           
,,en ,,ook ,,mede ,,van ,,de ,,sluizen  
,,en ,,uitwateringen1 ,,die             
,,uit ,,dien ,,hoofde ,,gemaakt ,,en    
,,gelegd ,,zzijn1 ,,welke ,,de          
,,nieuw-,,bedijkte ,,meren ,,hebben     
,,doen ,,maken ,,en ,,bekostigen4       
#acf4 ,in den ,eersten zoo is de        
,beemster bedijkt1 is groot zuiver land 
#gede morgen4  ,nog de ,purmer bedijkt  
is groot #cjjj morgen4  ,de ,wormer1    
groot #agij morgen4  ,de ,schermer1     
groot omtrent #fjjj morgen4  ,de ,enge  
,wormer1 groot #aij morgen4  ,de        
,schalsmeer1 groot #ge morgen4    #acg4 
,dit alles bedraagt #ah1fjj morgen1     
zoodat de boezem aldaar nu  tegenwoordig

 kleiner is1 dan eer de meren bedijkt   
waren4    #ach4 ,hiertegen hebben de    
,heeren van de ,beemster doen maken een 
kanaal  of eene uitwatering1 beginnende 
van de ,schermer af1 voor ,ursem1  langs
 den ,walegsdijk1 loopende mede voorbij 
,avenhorn en den ouden  dijk1 tot aan   
den kant van de ,zuiderzee1 met nog eene
 nieuwe sluis  of duiker aldaar in den  
zeedijk gelegd1 om het water te lossen4 
#aci4 ,nog heeft de ,beemster doen maken
 den grooten steenen ,duiker  op        
,sarendam4    #adj4 ,de bedijkers van de
 ,purmer hebben doen maken het ,sas1 op 
het  ,oost-einde van de haven van ,edam4
    #ada4 ,de ,heeren bedijkers van de  
,schermer hebben doen maken het kanaal  
of de uitwatering door het ,kromenier en
 ,wessaner veld1 strekkende  tot aan    
,nauwerna toe1 alsmede nog de steenen   
sluis1 die op ,nauwerna  gelegd is op   
het ,,ij4    #adb4 ,de bedijking van de 
,wormer heeft doen maken eene sluis op  
den  ,nieuwendam1 die uitwatert op de   
,wijker-meer4    #adc4 ,tegen deze      

nieuwgemaakte sluizen en uitwateringen  
malen  tegenwoordig #de watermolens meer
 dan te voren op den grooten boezem     
deden1 welke boezem omtrent #ah1fjj     
morgen kleiner is1 dan toen de  meren   
nog niet bedijkt waren4 ,de drie        
sluizen1 te weten de ,duiker op         
,saardam1 de sluis op ,nauwerna en die  
op ,nieuwendam zijn geheel tegen  de    
,natuur aangelegd4    #add4 ,vele       
menschen in ,noord-,holland kennen deze 
gelegenheid en  uitwateringen zeer wel1 
en weten1 dat meest altijd en doorgaans 
in  deze kwartieren de wind zuid-west1  
zuid en zuid-oost waait4    #ade4 ,dit  
maakt veel laag water op het ,,ij2 maar 
daartegen perst de ,zaan  altijd        
afwaarts en ten noorden aan4 ,desgelijks
 doet mede de nieuwe  vaart van         
,nauwerna1 als ook mede de uitwatering  
naar den ,nieuwen dam1  die toch zeer   
weinig nut en profijt kan doen1 en zulks
 vermits die  uitwatering door de       
,wijker-meer altijd vol geslikt en      
verdroogd is4    #adf4 ,alzoo is het ook

 mede met meest al de polders1 die in   
,zuid-,holland liggen1 die op de ,schie 
en de ,rotte malen en hare  uitwatering 
hebben op de ,maas2 deze hebben eenen   
kleinen boezem en  kunnen met           
zuid-weste-winden weinig water door     
hunne sluizen lozen1  door het aanparsen
 van de ,maas en het afparsen der       
kanalen4      ,,nota4    #adg4 ,indien  
de ,heeren bedijkers van de ,beemster1  
in het begin der  bedijking1 met de     
,heeren van de uitwaterende sluizen1 en 
met de  stad ,hoorn waren overeengekomen
 7hetwelk in het begin op een' zeer     
goeden voet stond71 om de uitwatering te
 maken door ,avenhorn en de  ,naamsloot1
 welke een zeer schoon1 diep1 regt      
kanaal en wijde sloot is1  loopende ten 
naaste bij noord-oost-waarts aan1 tot op
 den hoek van  den ,zeedijk bij de      
watermolens1 staande bij het ,hulkjen1  
strekkende  voort tot aan de stad ,hoorn
 bij den ,zeedijk langs1 dan hadden al  
deze nieuwbedijkte meren1 met de oude   
landen daar omtrent gelegen1  tegen den 

,huigendijk en ,spaardam1 al te zamen   
volkomen wel gediend  en met hare       
uitwateringen wel geholpen geweest2 ja  
zouden zelden  of nimmermeer des winters
 verlegen geweest zijn met het hooge    
water1  komende de afpersing van de     
,naamsloot en de afpersing van de       
,zuiderzee1  geheel volgens de ,natuur  
naar wensch4    #adh4 ,waarmede ik      
alhier wil te kennen geven1 dat al de   
sluizen  en uitwateringen1 die van de   
,haarlemmer ,meer tegenwoordig bij het  
,huis ter ,hart1 op ,sparendam  en      
elders zijn1 al te zamen goed op        
zoodanige winden leggen1 gansch en      
geheel met de ,natuur zoo geschikt1  als
 men maar zou kunnen begeeren en        
wenschen tot bekwame en volkomene       
uitwateringen4    #adi4 ,bij het        
bedijken der ,haarlemmer ,meer kan men  
nog overvloedig  bekwame sluizen maken4 
#aej4 ,zoodat men1 naar mijn oordeel1   
dit voorschreven groot1  noodwendig1    
lofbaarlijk1 heerlijk en profitabel     
werk1 het bedijken  van de ,haarlemmer  

,meer1 niet behoort achterwege te       
houden1 maar alle  vlijt en naarstigheid
 behoort te doen en aan te wenden1 om   
het werk te  bevorderen1 en dat buiten  
schade van de groote steden en van de   
oude  landen van ,rhijnland1 of van     
iemand anders1 aldaar omtrent gelegen4  
#aea4 ,ik heb met reden klaarlijk       
aangewezen1 dat1 door het bedijken  der 
,meren1 meestal de boezems tegen den    
,huigendijk1 het ,,ij en ,saardam  in   
,noord-,holland zijn weggenomen1 en het 
water alsnu in zee lossen  moet door de 
smalle1 naauwe1 lange uitwateringen en  
kanalen1 hetgeen  nog redelijker wijs   
gaan kan1 alhoewel het met de           
zuid-weste-winden1  die meest in        
,holland waaijen1 tegen de ,natuur komt1
 waarmede ik hier  te kennen wil geven1 
dat de boezem van de ,haarlemmer ,meer  
hier niet  mede te vergelijken is1 welke
 het water wijd en breed kan            
verspreiden1  en dat voornamelijk in den
 voorboezem benoorden het ,huis ter     
,hart1  hetwelk op den kant van het ,,ij

 ligt2 desgelijks mede in eene groote   
wijde ringsloot1 van omtrent zestien    
duizend roeden in het rond1  en omtrent 
zestien roeden wijd1 min of meer2 als   
ook in de vaart  tusschen ,haarlem en   
,amsterdam2 in het ,sparen tot aan      
,sparendam toe1  dat mede digt aan de   
sluizen ligt2 desgelijks mede in den    
,amstel1  de ,braassem-,meer1 in de     
vaart naar ,leiden1 en meer andere      
slooten  en wateringen1 zoodat1 mijns   
bedunkens1 men zelden meer dan bevorens 
verlegen zal zijn met het hooge water in
 de ringsloot4 ,daarenboven kan  men    
ligter een half vat leg tappen dan een  
okshoofd2 het spreekwoord  zegt3 het    
water loopt waar het laagst is2 hetgeen 
ook waar is3 de  eb moet lager loopen   
dan het binnenwater1 indien het water in
 zee  gelost kan worden2 en het water   
kan genoegzaam in de ,noordzee en in  de
 ,spaansche zee 7oceaan7 ontlasten1     
welke de moeder is van al de  wateren1  
waar al de rivieren in uitloopen1 zoo   
als de ,schriftuur zegt1  en de zee     

hoogt daar niet van4    #aeb4 ,nog is   
het volgende mede een zekere regel1 als 
het in den  herfst of winter veel nat   
weder is en het sterk regent1 zoodat de 
binnen-polders met hun water verlegen   
zijn1 dan is de ,haarlemmer ,meer  ook  
altijd vol water1 en of dr dan al eens  
eb komt1 kan dit zeer  weinig op        
zoodanigen grooten  waterplas bedragen4 
,zoodat de regte  zin van al het werk   
is3              ,veel bekwame goede    
sluizen op den ,,ij-kant1          ,doet
 het water wel aflossen uit het oude    
land4      #aec4 ,vermits ik in mijn    
voorgaand ,haarlemmer-,meerboek zeer    
vele  verschillende notabele artikelen  
voorgesteld en bewezen heb1 wegens  het 
bedijken en droogmaken dier meer1 zoo is
 het1 dat zich eenige  tegensprekers    
opgedaan hebben1 die dit niet kunnen    
lijden1 en die dit  noodwendig1         
treffelijk1 heerlijk werk omver zoeken  
te stooten1 en den  octroyanten en      
verzoekers van dien een' bullebak voor  
oogen pogen te  stellen1 schermende met 

blinde slagen naar hunne eigen schaduw2 
gelijk  aan een schip1 dat zonder       
stuurman en zonder kompas roerloos door 
de zee vaart1 met onbevaren volk heen en
 wer zwierende1 en de regte  haven niet 
vinden kan1 eindelijk door kwaad beleid 
geheel moet vergaan4    #aed4 ,in de    
maand ,junij #afdb is mij een boeksken  
ter hand gesteld1  hetwelk is uitgegaan 
op naam van zekeren ,claes ,arentsz4    
,colevelt1  ,landmeter tot ,leiden1 of  
van eenen anderen wargeest1 die         
sustineert en  voorgeeft1 dat het beter 
zou wezen1 dat men de ,haarlemmer en    
,leidsche  meren water liet blijven1 dan
 dat men haar tot goed land zou maken1  
hetgeen gansch en geheel is strijdende  
tegen mijne natuur en gevoelen4    #aee4
 ,gelijk als hij hetzelve afbeeldt met  
een schip op het eerste  blad1 waarmede 
hij zijn gevoelen wil bewijzen1 daar hij
 lust en  pleizier schijnt te hebben1 om
 nog met groote schepen in het midden   
van ,holland door de veenen te varen1 al
 zou ook alles bederven en in  rune     

loopen wat daaromtrent is4    #aef4     
,daarbij stelt hij1 dat verandering en  
nieuwigheid zwarigheid  baren4    #aeg4 
,als dat waar zou zijn1 dat men geen    
ding zou mogen veranderen1  vernieuwen  
of verbeteren1 zoo zouden onze          
voorouders in vele zaken  dapper gemist 
en gedoold hebben1 welke voor ons den   
weg bereid hebben1  waardoor nu         
,holland1 door den zegen des ,heeren1 in
 vele treffelijke  werken opgekomen en  
verbeterd is4    #aeh4 ,omtrent drie    
honderd jaren geleden1 was ,holland nog 
gansch en  gaar weinig1 en was op vele  
plaatsen weinig met volk bewoond4 ,toen 
ter tijd lagen de lage landen in ,zuid- 
en ,noord-,holland nog met de           
buiten-wateren gelijk1 en vele dammen en
 zeedijken waren nog niet  gesloten noch
 gestopt1 zoodat meest al die landen    
weinig goede vruchten  konden dragen1   
anders als riet1 rap1 bobelen1 biezen1  
dompen en ander  onkruid1 zoodat men    
daar weinige koebeesten op kon houden4  
#aei4 ,het is omtrent honderd vijf en   

zeventig jaren geleden1 dat er  niet n  
watermolen in ,zuid- of ,noord-,holland 
was1 om de landen droog  te houden1     
gelijk mij van verscheiden              
geloofwaardige lieden van ,delft        
verhaald is4 ,was dat in het eerst ook  
niet eene groote verandering  en        
nieuwheid8 ,daardoor zijn nu al die     
voortreffelijke landen1 door  ,gods     
zegen1 opgekomen1 verbeterd en          
gebeneficeerd1 gelijk ook mede  door de 
watermolens zoo vele groote meren en    
moerassen droog gemaakt  en tot land    
gebragt zijn1 zoo als hiervoren verhaald
 is4    #afj4 ,is dit niet een der      
principaalste middelen1 waardoor        
,holland  opgekomen is8 ,alsmede door de
 zeevaart3 welke middelen onze          
voorouders  met groote naarstigheid     
behartigd hebben1 en waartoe de         
,almogende  ,god ,zijnen zegen heeft    
gegeven4    #afa4 ,waarmede ik alhier te
 kennen wil geven en aan ,colevelt      
gevraagd  wil hebben1 of deze           
veranderingen eenige zwarigheid of      

schade  baren8 ,ik kan zulks niet zien  
noch bemerken4 ,wat waren meest al  de  
steden in ,noord-,holland8 ,wat was     
,amsterdam voor drie honderd en  vijftig
 jaren8 ,maar een visschersdorp1 hetwelk
 nu1 door ,gods zegen1  door verscheiden
 middelen en nieuwigheid1 eene          
treffelijke koopstad  is geworden1 waar 
nu al die heerlijke1 schoone1           
treffelijke gebouwen  getimmerd zijn en 
waar nu bijna de beste gelegenheid tot  
de scheepvaart  is1 die in ,europa te   
vinden is1 en nog daarbij al die        
schoone1  heerlijke en sierlijke        
beplanting op de straten en burgwallen1 
gelijk  eene koningswarande1 waardoor   
,amsterdam nu wel eene nieuwe wereld1   
of eene wereld op zich zelve genoemd mag
 worden4    #afb4 ,indien ,colevelt elke
 verandering en nieuwigheid omver wil   
smijten1  dan kan men ook wel zeggen1   
dat de handel op ,oost-,indin ook eene  
nieuwigheid is1 welke gedurende mijn    
leven is opgekomen1 en waarvan  ,dirk   
van ,os1 een van de eerste oprigters    

7auteurs7 van is geweest1  zoo als ik   
hem zelven heb hooren verhalen1 welke   
handel nu bijkans  zoo magtig is als    
menige ,koning4    ,om nu te komen tot  
de verandering van de andere            
,noord-,hollandsche  steden4    #afc4   
,de stad ,alkmaar heeft1 gelijk men     
zegt1 haren naam gekregen  van ,al-meer1
 omdat zij rondom tusschen meren gelegen
 was2 zij was  in dien tijd ook van     
geene beduidenis1 maar nu is zij eene   
bekwame1  wlgeordineerde ,land-stad1 met
 voortreffelijke marktdagen4    #afd4   
,wat was ,hoorn in vroegeren tijd8      
,niets4 ,waar de stad ,hoorn  nu ligt1  
waren eenige huizen en werden genaamd3  
het ,hoorntje2 zoo  als ik voorheen wel 
door een' oud man van ,groosthuizen heb 
hooren  verhalen4 ,thans is ,hoorn door 
de verandering eene bekwame stad en  wel
 eene zeestad4    #afe4 ,men zegt1 dat  
,enkhuizen haren naam gekregen heeft van
 ,enkele  huizen1 omdat daar eenige     
huizen bij elkander stonden1 welke      
plaats nu  door de verandering en den   

zegen des ,heeren de principaalste      
zeestad  is1 voor de groote visscherij  
en haringvangst4              ,hadden   
onze ,voorouders voor ons niets gedaan1 
,holland had ook ligtelijk tot niet     
gegaan4          ,maar omdat zij voor   
ons gestreden hebben als helden1        
,zijn voor ons nu bereid veel schoone   
weiden en velden1          ,met nog     
daarbij1 heerlijke woningen abondant1   
,zoodat wij nu veilig wonen in ons      
,vaderland4      #aff4 ,ik zal nog een  
weinig verhalen van ,colevelt           
voorstellen1 vermits  hij in zijn       
boeksken spreekt van den grooten boezem2
 welke zaak ik  reeds genoegzaam in het 
voorgaande heb afgedaan3 ook vraagt hij1
  wie zal verzekeren1 dat het bedijken  
van de ,haarlemmer ,meer goed  gelukken 
zal8 ,is dit niet eene dwaasheid8 het   
schijnt1 of ,colevelt  wel van alles    
verzekering zou willen hebben4    #afg4 
,waar is ter wereld eenig ,keizer1      
,koning1 ,vorst1 ,prins of ,heer2  die  
zoo rijk1 zoo wijs1 of zoo magtig is1   

dat hij iemand zekerheid kan  geven van 
rijkdom1 tijdelijke middelen1 goederen  
of haven8 ,staan wij  niet allen onder  
de hand ,gods1 en moeten wij niet alles 
van den zegen  des ,heeren verwachten1  
en op ,zijne ,genade betrouwen8 ,bouwt  
de akkerman  niet1 op hoop1 dat hij     
vruchten zal genieten8 ,werpt de        
visscher zijn  net niet uit op hoop van 
goede vangst8 ,begint de schipper zijne 
reis  niet in hoop1 dat hij dezelve zal 
volbrengen8 ,waren de ,heeren bedijkers 
van de ,beemster al verzekerd1 toen zij 
het werk aanvingen8 welke  ,beemster nu1
 ,god lof6 eene zoo heerlijke en        
voortreffelijke landsdouwe  is4 ,waren  
de bedijkers van al die ,meren1 welke ik
 in mijn ,meerboek  heb opgeteld1 zes en
 twintig in getal1 bij den aanvang1 al  
verzekerd  van eenen goeden uitslag8    
welke ,meren nu alle drooggemaakt en tot
 land  gekomen zijn4 ,waren de          
,bewindhebbers der ,o4 ,i4 ,compagnie al
 verzekerd1  toen zij hunne zaken het   
eerst aanvingen8 ,ik denk neen4 ,wie is 

hier  ter wereld zoo dom 7slecht7 of zoo
 onverstandig1 dat hij zijne zaken  op  
schade aanlegt8 ,niet dat ik hiermede   
zou willen beweren1 dat men  zijne zaken
 ligtvaardig en onbedacht kan beginnen1 
maar dat ieder  zijn best behoort te    
doen1 om zijne zaken zoo goed mogelijk  
aan te  leggen en te bezorgen1 en alsdan
 het overige den ,heere moet aanbevelen4
    #afh4 ,nog1 zegt ,colevelt1 heeft   
men het ongeluk in ,holstein niet       
gezien1  hoe het met de ,meggerzee1     
,butsloot en het ,noorderstrand is      
gegaan8 ,maar  naar mijn oordeel is dit 
onbedacht gesproken4    #afi4 ,heeft de 
,almogende ,god niet duizende middelen  
om de menschen  te straffen1 om der     
zonde wille1 welke 7,god betere het67 in
 ,oostland  veel geschiedt8 ,zijn ,sodom
 en ,gomorra niet om hare misdaad en    
zonde  ten onder gegaan8 ,daarom laat   
ons de zonde altijd vlieden en mijden1  
opdat ons de plage mede niet over het   
hoofd kome6    #agj4 ,colevelt zegt     
mede1 dat men1 door het bedijken der    

,meer1 het  grootste deel van de        
meervisch zal verliezen6 ,maar          
daarentegen zal  men wederom schoone    
vischvijvers bij de huizen en erven     
kunnen maken1  om daarin weder de visch 
te planten en te doen groeijen4    #aga4
 ,behalve dat zal er in de molentogten1 
de kruisvaarten en  de slooten een      
overvloed van graauwe aal1 karper en    
andere visch  komen4 ,zoo ook in de     
groote1 wijde ringsloot rondom de ,meer4
    #agb4 ,daarenboven zijn de veenen1  
die nabij de steden ,leiden1 ,amsterdam 
en ,haarlem gelegen zijn1 zeer          
waterrijk1 zoodat daarin nog genoeg     
,meervisch zal te vinden zijn4 ,ook     
blijven de ,zuiderzee en het ,,ij in    
vollen stand en vorm1 zoodat daar genoeg
 visch in kan groeijen als  te voren4   
#agc4 ,denkt daarentegen1 hoe vele      
schoone vruchten men in de bedijkte     
meer zal kunnen genieten1 boter1 kaas1  
velerhande vleesch1 gevogelte1  hoenders
 en eijeren1 en vele gewassen1 te lang  
om hier op te noemen  en hetgeen ik ook 

reeds vroeger verhaald heb4 ,met al     
hetwelk men wel  twintigmaal meer       
menschen zal kunnen voeden1 dan met de  
,meervisch4    #agd4 ,alzoo nu mijn     
,meerboek bijna geindigd is1 en naar    
mijn oordeel  deze stof voldoende is    
afgehandeld1 zal ik nog eens tot het    
voorgaande  terugkeeren1 en stellen hier
 nog drie gedichten op het bedijken van 
de ,haarlemmer ,meer4      7,nu volgen  
er drie gedichten1 die geene de minste  
kunstwaarde bezitten  en die wij alzoo  
zullen achterlaten74      ,alzoo ik1    
,jan ,adriaansz4 ,leegwater1 dit mijn   
,meerboek1 en mijne  groote kaart1 voor 
dezen met eene goede meening gedaan en  
gemaakt heb1  tot welstand en ter       
voorbereiding tot het bedijken en       
droogmaken der  ,haarlemmer ,meer1 welke
 kaart ik aan verscheidene ,heeren      
vertoond en  geschonken heb3 al hetwelk 
ik gedaan heb niet door iemand hiertoe  
aangespoord1 maar als een liefhebber en 
minnaar der welvaart van  het           
,vaderland1 zoo hoop ik1 dat ik hiervoor

 nog zal genieten eenige  recompens of  
vereering voor mijnen langdurigen arbeid
 en moeite1  en dat het gewone          
spreekwoord waar zal zijn3              
laborem mitigat merces4                 
,het loon verzoet den arbeid4           
,hiermede wil ik mijn schrijven         
afkorten4 ,zoo ik hierin wat gedwaald   
mogt hebben1 hetgeen niet zoo goed      
getroffen is1 als in het bedijken       
gevonden kon worden1 dat bid ik ,,ue4   
,heeren1 mij ten beste en ten goede  te 
houden1 en zoo ik in het vervolg nog    
iets goeds heb1 hetgeen tot  profijt en 
voordeel van de bedijking en tot 's     
,lands welvaart zou  kunnen strekken1   
dat wil ik te allen tijde mededeelen en 
alzoo het  land dienen met de gaven1 die
 mij de ,heere geeft4    ,de ,almogende1
 ,goede1 ,barmhartige en ,genadige ,god1
 die ,hemel en aarde  geschapen en      
gemaakt heeft1 die wil ,zijnen zegen    
hierover uitstrekken1  en geven ,,ue4 al
 te zamen een gerust en vredig lang     
leven1 en het  allerbeste naar ziel en  

ligchaam1 en hier namaals1 het          
alleropperste  goed hierboven in den    
,hemel met alle geloovigen en vromen1   
die hetzelve  uit genade zullen bezitten
 in der eeuwigheid4 ,amen4      7,nu    
volgen nog twee gedichten en voorts de  
spreuk37                          ,nihil
 ab omni parte beatum4      7en         
daaronder37                          ,j4
 ,a4 ,l4 ,w41 ,ingenieur1               
ende ,molenmaker van de ,rijp4          
#afdc4                ,,aanteekeningen4 
,haarlemmer-,meerboek4--,de titel van   
den eersten druk luidt woordelijk3      
dieu seul honneur et gloire4            
,haerlemmer-,meer-,boeck1 dienende tot  
remonstrantie1 verklaringh ende         
voorbereydinghe om de ,haerlemmer-  ende
 de ,leytse-meer te bedijcken4 ,als oock
 van de diepten1 gronden  en de         
nuttigheydt derselver4 ,midtsgaders3 van
 meest alle de ,meeren  die in          
,noort-,hollandt teghen den ,huygendijck
 en ,saerdam bedijckt en  tot land      
gemaeckt zijn1 zedert het jaar #afjh1   

geduerende tot het  jaer #afda4         
,beschreven door ,jan ,adriaenz ,leech  
,water1 ,ingenieur en  ,molenmaecker van
 de ,ryp in ,noort-,hollant4    ,zoo ook
 luidt de titel van den derden druk2    
doch op denzelven slaat  nog3 door d'   
,autheur een vijfde part vermeerdert4   
,de #hste druk1 dien ik in deze heb     
gebruikt1 mist de ,fransche spreuk1     
doch heeft de woorden3 den achtsten druk
 wederom met verscheyden  notable       
,artykelen een zesde part vermeerdert1  
ende ook met eenige  tegenspraak van    
,colevelts ,boeksken4 ,hetgeen          
waarschijnlijk ook op  de titels der    
vierde en volgende uitgaven gevonden    
wordt4    ,de eerste druk is in geene   
paragraphen of nummers verdeeld4 ,men   
mist  er ook alles1 wat in ,no4 #g tot  
en met ,no4 #cc1 in ,no4 #db tot en met 
,no4 #de1 en in ,no4 #eg is vermeld1    
alsmede de optelling der bedijkte       
plassen in ,no4 #fe en hetgeen men in   
,no4 #gb1 in ,no4 #aec tot en met  ,no4 
#agd vindt4 ,de verdeeling in ,nummers  

of ,paragraphen heeft echter  reeds in  
den derden druk plaats4        ,bl4 #c4 
,de ,haarlemmer ,meer4--,in het werk van
 ,leeghwater heb ik  het woord ,meer    
vrouwelijk gelaten1 omdat hij het als   
zoodanig  heeft gebruikt4 ,het woord is 
in onze taal zoowel vrouwelijk als      
onzijdig4--,men zie ,bilderdijk's       
,geslachtlijst der ,naamwoorden4--,in   
mijn eigen werk heb ik mij naar het     
thans algemeen gebruik gevoegd  en het  
woord als onzijdig gebezigd4            
,voorbereiding1 dit is plan4     ,prins 
van ,oranje1 te weten ,prins ,frederik  
,hendrik1 aan wien en aan  de overige   
bij de opdragt vermelde personen1       
waarschijnlijk al hetgeen  in den       
eersten druk staat1 is ingeleverd4      
,misschien wel bij wijze van            
verzoekschrift1 om octrooi te erlangen  
tot het bedijken van het ,meer4         
,lofbaarlijke1 dit woord gebruikte      
,leeghwater veelvuldig1 het is          
lofwaardig2 wij hebben nog in onze taal 
schrikbaarlijk1 wonderbaarlijk1  enz4   

,bl4 #d1 ,no4 #a4 ,zoo dat de vrees niet
 ongegrond is4    ,bij ,leeghwater      
staat3 hetwelk te bedenken staat1 eene  
spreekwijze1  thans niet meer in        
gebruik2 wij hebben echter hiervan nog  
het woord3  bedenkelijk1 die zaak is    
bedenkelijk4    ,ald4 ,no4 #b4 ,een     
kenning4 ,eene zeer onbepaalde maat1 zoo
 ver als men  zien1 kennen1 herkennen   
kan1 een gezigt ver4 ,het woord komt ook
 voor  bl4 #g1 ,no4 #aj4                
,geloofwaardige4 ,leeghwater zegt3      
loofwaardige1 eene ,noord-,hollandsche  
spreekwijze4    ,ald4 ,bij eenen        
landmeter1 oude spreekwijze voor3 door  
eenen landmeter4    ,bl4 #e1 ,no4 #c4 't
 ,land van de ,vennep en het land van   
den ,ruigenhoek4 ,het  land van ,vennep 
was eertijds zeer uitgestrekt1 en aan   
het vaste  land vast2 men kon van dr    
over ,aalsmeer en ,amstelveen te voet   
naar ,amsterdam gaan4 7,zie ook v4      
,leeuwen1 ,bat4 ,ill41 bl4 #adj74 ,nog  
tegenwoordig heeft men te ,hillegom de  
,venneper laan1 die naar het ,meer      

loopt4 ,vennep is een klein eilandje in 
het ,meer1 naast ,beinsdorp4 7,zie  over
 ,vennep v4 ,mieris1 ,beschr4 van       
,leyden1 ,,ii ,d41 bl4 #fja74    ,het   
land van den ,ruigenhoek ligt niet ver  
van ,aalsmeer1 eenigzins  westwaarts van
 dr4    ,ald4 ,no4 #d4 ,het zwoord van  
het land1 is het bovenste gedeelte1 de  
huid  van het land1 de bovenste korst1  
waarschijnlijk van waren1 bewaren4      
,nieuwerkerk1 was weleer een welvarend  
dorp4 ,thans geheel1 even  als          
,vijfhuizen1 ,rijk1 ,rijkeroort1        
,burgerveen en 's ,greegelsgeregt1  door
 het ,meer verzwolgen4     ,de schoor   
van het land2 men noemt schoor1 schor1  
schorre den aanwas1  den aanworp van het
 land2 het slijkland1 gors4 ,het duidt  
in het  algemeen aan land1 dat boven    
water ligt1 ook wel strand of oever4    
,no4 #e4 ,dat zijn ,vader zich          
herinnerde4 ,bij ,leeghwater staat3 't  
welk zijn vader mogte gedenken2         
verouderde spreekwijze1 wij zeggen  nog 
in die beteekenis3 gedenk mijner1 voor  

herinner u mij4    ,bl4 #f1 ,no4 #g tot 
en met #cc worden niet in den eersten   
druk gevonden4    ,ald4 ,no4 #h4        
,rafter1 is een stuk ruw hout4 ,zie     
,kiliaan op het woord4 ,in  het         
taalkundig woordenboek van ,weiland komt
 het niet voor4    ,bl4 #h1 ,no4 #ad4   
,dat in dien tijd de mond van de        
,spiering-,meer geheel  digt was4 ,men  
zie de kaart door ons bij dit werk      
gevoegd1 waar men zien  kan1 dat het    
,spiering-,meer bevorens een geheel     
afzonderlijke plas was4    ,de kaart van
 #aeca zou1 volgens ,g4 ,schoenmaker1 in
 de aanteekening op  de                 
,noord-,hollandsche ,arcadia van ,kl4   
,bruyn1 bl4 #dha1 vervaardigd zijn  door
 ,pieter ,bruinsen1 ,landmeeter van     
,rijnland en ,kenmerland4    ,bl4 #h1   
,no4 #ad4 ,dat daartoe geene waterlozing
 bij het huis ter ,hart was4    ,het is 
onzeker1 wanneer de sluizen bij half weg
 ,haarlem het eerst  gelegd zijn4 ,in   
#acfd heeft ,hertog ,albrecht aan die   
van ,rhijnland eene  ,handvest verleend1

 om sluizen te mogen leggen tusschen    
,amsterdam  en ,spaarndam1 waarbij      
bepaald werd1 dat door deze nimmer      
eenige  doorvaart zijn mogt van groote  
schepen2 ook mogt hier nimmer een       
overtoom gemaakt worden of eenige       
overslag van goederen over den dijk     
plaats hebben4 ,welligt is alzoo de     
oorsprong der sluizen op ,halfweg  aan  
deze handvest toe te schrijven4    ,het 
,huis ter ,hart is thans meer bekend    
onder den naam van ,zwanenburg2  ,s4 van
 ,leeuwen zegt in zijne korte           
beschrijving der stad ,leiden1  bl4     
#aef1 dat hier weleer het adellijke huis
 ,polanen stond4 7,zulks  is ook het    
gevoelen van ,soeteboom in zijne        
,saanlandsche ,arcadie1  ,i,i,ide       
,boek74 ,dit wordt echter door anderen  
betwijfeld1 die beweren1  dat het huis  
,polanen een weinig meer naar de        
,amsterdamsche zijde1  niet ver van de  
tegenwoordige trekvaart1 waar later de  
lustplaats  van den ,heer ,klaas        
,kornelisz ,kalff was1 heeft gestaan4   

,zwanenburg is  het gemeen-landshuis van
 ,rhijnland2 de tijd der stichting is   
mij niet  gebleken4 ,g4 ,schoenmaker    
zegt1 dat de naam ,zwanenburg           
waarschijnlijk  eerst zal hebben        
aangevangen na de vertimmering in #affj1
 en ontleend  van de ,zwanen1 die boven 
ieder der stijlen van den ingang werden 
geplaatst4    ,bl4 #i1 ,no4 #ae4 ,zoo   
zou de ,meer met de ,drecht gemeen      
wezen4 ,over de  betrekking van het     
,haarlemmer ,meer en de ,drecht1 kan men
 zien het  in den jare #ahbe geschreven 
werkje van den kortelings overledenen   
ijverigen en werkzamen ,jacob de ,jong1 
,dijkgraaf van het ,heemraadschap  van  
den ,amstel en ,nieuwer ,amstel1        
getiteld3 ,de ,amstel1 de ,drecht en  de
 ,aar voor groote schepen bevaarbaar    
gemaakt4    ,ald4 ,het ,griet4 ,de      
,griet is een polder1 tusschen          
,leimuiden en het ,meer1  waarvan zeer  
veel is weggespoeld1 zoodat het gedeelte
 van het ,meer1  dat er tegen aanspoelt1
 mede het griet wordt genoemd4    ,bl4  

#aj1 ,no4 #bj4 ,zoo dat deze waterwolf  
alles vernielt wat daaromtrent  is4 ,c4 
,velsen geeft1 in zijne aanmerkingen    
over de tegenwoordige staat  van de     
,haarlemmer ,meer1 eene opgave van de   
landen1 die na ,leeghwater1  tot op     
zijnen tijd 7#agbg71 door het ,meer zijn
 weggespoeld4     #aa1 ,no4 #bd4 ,hoorn4
 ,hoorn1 niet ver van de stad ,leiden4  
#ab1 ,no4 #bd4 ,begon te leggen1 er     
staat slissen4--,slissen is eigenlijk   
slechten1 effen-glad maken1 complanare4 
,zie ,kiliaan4    ,bl4 #ac1 ,no4 #bg4   
,dat de droogte van ,pampes daar nog    
dagelijks door  gevoed wordt4--,wijlen  
mijn vriend ,m4 ,g4 ,biben heeft in den 
jare #ahbh  twee zeer belangrijke       
verhandelingen in het licht gegeven1    
over de  aanslibbing der haven van      
,amsterdam en de afdamming van ,pampus4 
,bl4 #af1 ,no4 #cf4 ,rhijnlandsche      
roede4--,eene ,rhijnlandsche roede is #c
  ,ellen1 #g ,palmen1 #f ,duimen1       
#g-d_/aj strepen ,nieuwe ,nederlandsche 
maat2  een ,rhijnlandsche voet is #c    

,palmen1 #a ,duim1 #c-i_/aj ,strepen4   
#ag1 ,no4 #da4 ,de waard4--,geene       
bedijking had met zoo vele tegenspoeden 
te kampen als de ,wieringer-waard1      
waartoe reeds #e ,september #aeie       
verlof werd gegeven1 doch welk meer     
eerst in #afaa is gekaveld4    ,bl4 #ah1
 ,no4 #da4 ,voor 's ,hertogenbosch4 ,in 
de kleine kronijk1 bl4 #dj1  ,no4 #di1  
zegt onze schrijver3 ,nota1 dezelve ,jan
 ,adriaansz4 ,leeghwater1  heeft ook    
gewerkt in 't leger voor 's             
,hertogenbosch1 alwaar hij  grooten     
dienst gedaan heeft voor den ,prins1 met
 molens te ordineeren  en te stellen1 om
 het water uit te malen1 't welk groot  
voordeel  heeft gegeven om dezelve      
onwinlijke stadt winlijk te maken1      
gelijk  gebleken is4    ,ald4 ,no4 #db  
tot en met ,no4 #de wordt in den eersten
 druk niet gevonden4     ,no4 #db4 ,in  
het jaar onzes ,heeren1 te weten in     
#afbh4    ,bl4 #bj1 ,no4 #df4 ,in het   
labeur wezen4--,zoo staat er bij        
,leeghwater3  het is het ,latijnsche in 

laborem esse1 bezig1 werkzaam zijn4     
#ba1 ,no4 #dg4 ,ronde ,goden4--,wat     
ronde ,goden zijn1 heb ik niet kunnen   
ontdekken4     #ba1 ,no4 #dh4 ,de       
,beemster4--,leeghwater heeft de        
bedijking der ,beemster1  in zijne      
kleine kronijk1 bl4 #bg1 aldus          
beschreven3    ,in den eerste1 de       
verzoekers en octrooijanten van de      
,beemster1  die met ,gods hulp dit      
heerlijke treffelijke werk eerst bij der
  hand genomen hebben1 waren bij namen  
de navolgende perzonen2 de  eerzame1    
vrome koopman1 ,dirk van ,os met zijn   
broeder ,hendrik van  ,os1 ,burgemeester
 ,boom1 ,arent ,grootenhuis1 met zijn   
broeder ,heins  ,grootenhuis1 ,jan      
,klaasz ,krook1 goutsmit2 deze zes      
personen waren  woonachtig te           
,amsterdam1 met nog den bailjou van     
,oosthuizen1 genaemd  ,vollenhoof1 die  
mede een octrooijant was1 die de eerste 
dijkgraaf  geweest is die de ,beemster  
bediende4    #b4 ,de namen van de vier  
principaalste ,landmeters waren deze    

navolgende  personen1 7die de ,beemster1
 aldereerst de ringdijk1 daarna de wegen
  en sloten1 en de cavelingen1 met advys
 van de ,e4 ,heeren bedijkers1  gerooit 
en gesteld hebben7 ,mr4 ,luicas ,jansz4 
,sink van ,amsterdam1  met ,mr4 ,jan    
,pietersz4 ,dan van ,leiden1 met        
,augustyn ,bas van ,alkmaar  en ,schout 
,reier van ,warmenhuyzen4    #c4 ,de    
eerste ,secretaris was van ,purmerend1  
genaamd ,riwert ,claasz1 een  zeer      
bekwaam man tot zoodanige diensten1 en  
,jan ,adriaansz4 ,leegwater  van de     
,rijp1 was van de ,e4 ,heeren gesteld   
waar te nemen het fabrijken  en stellen 
van de watermolens4    #d4 ,de ,beemster
 was een water van omtrent zeven mijlen 
in het rond  en na mijne meting omtrent 
zes voeten diep4 ,de bedijking van dezen
  is een zeer treffelijk werk geweest1  
strekkende tot groot profijt1  niet     
alleen voor het gemeene ,land1 maar ook 
voor vele arbeiders1  die hun brood     
daaraan wonnen1 en waardoor nu nog      
dagelijks1 droog  geworden zijnde1 vele 

duizend menschen gespijst worden4    #e4
 ,de besteding van de watermolens van de
 ,beemster1 is geschied in  het jaar    
#afjh1 op nieuwe jaarsdag1 in het       
openbaar tot ,amsterdam1  op den        
,nieuwen dijk tot ,anna ,franken1 en die
 den eersten molen aannam  was van      
,delft1 genaamd de ,boer4    #f4 ,de    
eerste aanbesteding van het dijkwerk    
werd gedaan tusschen  ,purmerend en     
,nek1 op den #aj;den ,april #aejh1      
waarvan een groote  menigte van volk tot
 ,purmerend op het kasteel vergaderd    
was4 ,de  aannemer van het eerste park  
was van ,burghorn1 zijn naam was ,jan   
,adriaansz4 ,jongkint1 welke een ton    
bier van de ,heeren ten beste kreeg1    
omdat hij het eerste park gemijnd had4  
#g4 ,een zeker ,engelschman1 aangenomen 
hebbende een groot stuk dijks1  begon   
daaraan te werken1 doch is1 door het    
geweld van het water1  vermits de dijk  
zeer lang was1 verhinderd hetzelve uit  
te voeren1  en moest tot zijn groote    
schade1 de wijk nemen4    #h4 ,daarna   

heeft men beginnen te raadslagen hoe dat
 men het  ,spijkerboorsgat zou stoppen1 
hetwelk kwaad om te doen was1 overmits  
de scheuring eene groote diepte aldaar  
maakte2 dit werd met balken  en heiwerk1
 en aarde daartusschen ingeworpen       
voltrokken1 zulks dat  men haast over   
dezen dam kon gaan4    #i4 ,daar is ook 
eene uitwatering besteed1 die begonnen  
is voorbij  ,ursem1 langs ,walingsdijk1 
daar nu de vaart tusschen ,alkmaar en   
,hoorn  is2 voorts liep het voor bij    
,avenhorn1 en zoo allenskens in zee4 ,de
  andere uitwatering was na ,sardam1    
alwaar de ,heeren van de ,beemster  eene
 nieuwe sluis lieten leggen1 om het     
water te lossen4    #aj4 ,men zag met er
 haast vele watermolens rondom de       
,beemster stellen1  om na het sluiten   
van den ,ringdijk het water uit te      
malen1 hetwelk  in vier jaren tijds     
volbracht is4    #aa4 ,doen de ,beemster
 ten naastebij droog was1 zoo dat men   
daar niet  langer met schuiten over     
varen kon1 zoo is aldaer in de zomer    

veel  volks in gegaen met manden en     
zakken1 na de kil toe1 door de slibber  
en heeft aldaar bij menigte visch en aal
 met handen gegrepen1 en t'  huis       
gebragt1 gelijk ik zelfs mede gedaan    
heb4    #ab4 ,doen de ,beemster eerst   
droog geworden was in het jaer #afab1   
den #d;den ,july1 dat men de wegen      
redelijker wijze kon gebruiken1  hebben 
de ,e4 ,heeren bedijkers van de         
,beemster1 den ,prins ,mauritius1  met  
zijnen broeder1 ,prins ,hendrik1 met    
meer groote ,heeren en ,edelen  daer bij
 wezende1 verzogt1 en genoot om in de   
,beemster te komen1  om hunnen maaltijd 
aldaar te houden in 't ,heeren huis2    
hetwelk ik  ,jan ,adriaansz4 ,leegwater 
mede gezien heb1 en den tafel mede heb  
helpen bedienen4    #ac4 ,op den zelfden
 dag1 voor den maaltijd1 is de ,prins   
,mauritius1  met zijn adel en suite na  
de ,rijp getrokken1 alwaar hij zeer     
treffelijk  ingehaald en ontvangen werd1
 waarvan ,jan ,sypersz41 een braaf      
jongman1  eene fraaije vrijster bij hem 

hebbende1 allereerst den ,prins         
gewelkomd  heeft1 en hij heeft haer elk 
met een stuk gouds vereerd4    #ad4 ,en 
alzoo daer nog geen brug bij ,rijp over 
de ringsloot was1 daar  men over gaan   
konde1 zoo was schipper ,jan            
,i,jsbrantsz4 van de ,rijp1 die  een    
liefhebber van den ,prins was1 de       
aanlegger om een brug te ordineren  met 
schuiten en pramen1 mede met planken en 
deelen op het spoedigste te  maken en te
 stellen1 zoo dat die brug wel gereed   
lag doen die ,prinsen  en ,heeren in de 
,rijp kwamen1 en daer bekwamelyk over   
gaen konden4    #ae4 ,alzoo die         
loffelyke dykagie van de ,beemster door 
den zegen  des ,heeren alle jaren zeer  
treffelyk begon aen te wassen en te     
vermeerderen1 zoo waren die van ,rijp   
zeer begeerig om een wagenbrug by  de   
,rijp over de ,ringsloot te hebben1     
waarvan ,meinert ,cornelisz4 ,salm1  een
 van de vroedschappen van de ,rijp was1 
die aan de ,e4 ,heeren ,bedykers  van de
 ,beemster verzogt en verkregen heeft1  

aldaar een wagenbrug te  leggen1 waarvan
 de ,heeren bedykers het hout daartoe   
gegeven hebben1  en die van de ,rijp    
hebben die brug uit een goede gonste ter
 liefde  gemaakt1 in twee halve dagen1  
waarvan ik1 ,jan ,adriaansz4 ,leegwater1
  het fabryk met het timmeren van de    
brug waargenomen heb4    #af4 ,zoo haast
 die brug gemaakt was1 zoo was          
,i,jsbrant ,jansz4 de  ,lange1 zeer     
begeerig1 en heeft zyn wagen en paard op
 den zelfden  dag gehaald op het        
spoedigste1 en is allereerst over die   
brug in de  ,beemster gereden1 welke    
voorz4 brug al daar sommige jaren tot   
een  behulp gelegen heeft4 ,deze voorz4 
brug is gelegen in het jaar #afac1  op  
den #bisten ,maart1 en doen is de eerste
 wagen uit de ,beemster over  die brug  
in de ,rijp eerst gekomen4      ,men    
leze over de ,beemster ,le ,francq van  
,berkhey1 ,nat4 ,hist4 van  ,holl41     
,iste ,deel1 bl4 #gf2 ,a4 ,wolf1 de     
bedijking van de ,beemster2  ,historisch
 berigt wegens ,joost ,jansz4           

,beeldsnijder1 door ,j4 ,koning1        
geplaatst in het ,vde ,deel der werken  
van de #b;de klasse van het  ,koninkl4  
,ned4 ,instituut1 enz4    ,ik kan mij   
niet onthouden hier te plaatsen de      
regels van ,vondel1          ,,op ,,den 
,,beemster4        ,de wintvorst1 om den
 rouw van ,hollants ,maeght te paeien1  
,vermits door storm op storm zy schade  
en inbreuk le1      ,schoot molenwieken 
aen1 en maelde1 na lang draeien1        
,den ,beemster tot een' beemt1 en loosde
 't meir in zee4      ,de zon           
verwondert1 zagh de klay noch brak van  
baren1        ,en drooghde ze af1 en    
schonk ze een' groenen staetsikeurs1    
,vol bloemen geborduurt1 vol lovren1    
ooft1 en airen2        ,en toiende heur 
hair1 bestroide het vol geurs4      ,de 
room en boterbron quam uit haer borsten 
springen1        ,het vissigh lyf wert  
vleesch1 noch maeght en ongerept1       
,haer voorhoofts torenkroon quam door de
 wolken dringen1        ,gelijk         
gemeenlyk weelde in hoogheit wellust    

schept4      ,hier jaeght de winthont 't
 wilt3 hier rijt de koets uit spelen4   
,men danst1 men banketteert in 's       
koopmans ryke buurt4      ,hier lacht de
 goude tyt in lieve lustprieelen1       
,die voor geen oorlog schrikt1 noch kiel
 op klippen stuurt4      ,verzier van   
,cypris hoe zy ,cypers quam bekoren3    
,ik weet dat dees ,godin uit zeeschuim  
is geboren4                             
,poezy ,,ii4      ,bl4 #ba1 ,no4 #dh4   
,na de bedijking heeft ieder morgen     
omtrent #bej gulden  gekost4--,een      
morgen lands is bij ons groot #fjj      
,rhijnlandsche roeden1  oude maat1 of   
#he 7vierkante7 roeden1 #ae el1 #gi     
palmen1 #af duim nieuwe  maat2 of       
#heaegiaf_/ajjjjjjjj van een ,bunder4   
,gewoonlijk geldt het  morgen lands in  
de ,beemster thans tusschen de f #fej en
 f #gej4 ,de  grondlasten1              
polder-omslagen1 dijkgelden1 enz41 kan  
men per jaar op  f #ab  f #ad stellen4  
,bl4 #bd1 ,no4 #eg4 ,hetgeen in dit ,no4
 staat wordt in den eersten druk  niet  

gevonden4    ,ald4 ,no4 #eg4 ,kroosing  
komt van kroos1 kroes1 kroost1 kroost1  
intestina1  venter cum intestinis1 het  
inwendige1 ook ronding2 kroes is een    
ronde drinkbeker4     ,no4 #fj4 ,welke  
kleibodem doorgaans dik is #g1 #h  #i   
voet en meer4--,bij  den ,heer ,baron   
van ,lynden vindt men bl4 #cjb een      
proces-verbaal van een  in den jare     
#ahab plaats gehad hebbend onderzoek der
 diepten van water  en van den aard en  
de gesteldheid der gronden beneden het  
water van  het ,meer1 opgemaakt door de 
,heeren ,a4 ,hanegraaff1 ,s4 ,kros en   
,j4 van  ,lakerveld ,blanken1 waaruit   
men echter moet opmaken1 dat de         
kleibodem  doorgaans zoo dik niet is als
 ,leeghwater hier opgeeft4     ,no4 #fa4
 ,dan is het meest altijd laag water op 
het ,,ij4 ,er staat in het              
oorspronkelijke3 dan is het meest altijd
 leeg-water1 enz4 ,ook in ,no4 #bd      
staat leger voor lager4 ,dit zou het    
vermoeden kunnen bevestigen van  hen1   
die meenen1 dat ,leeghwater zijnen naam 

van laag-water ontleende4    ,bl4 #bf1  
,no4 #fb4 ,plempwerk4--,van plempen1 in 
de beteekenis van dempen1  digtmaken4   
#bg1 ,no4 #fe4 ,de veelvuldige ,meren en
 ,moerassen1 die in ,noord-,holland  vr 
en na de ,beemster bedijkt zijn4 ,de    
,heer ,baron van ,lynden geeft1  bl4 #cd
 zijner verhandeling1 eene staat der    
droogmakingen1 zoo in ,noord-  als in   
,zuid-,holland4 ,de eerste bedijking was
 in #addj van het ,neschmeer  in        
,noord-,holland4 ,volgens dien staat    
zijn in dat gewest van #addj tot  #afde1
 als wanneer het ,sapmeer is bedijkt1   
#dc meren en plassen tot land  gemaakt1 
te zamen ruim #dbfag morgen uitmakende4 
,en in ,zuid-,holland1  met een klein   
gedeelte van ,utrecht1 vanaf de         
droogmaking van het  ,soetermeersche    
,meer1 in #afad1 tot die van het        
,bijlmer-,meer1 in #ahbj1  #dj ,meren en
 ,polders1 te zamen uitmakende ruim     
#cegic ,morgen4    ,helmers zingt in    
zijne ,hollandsche ,natie 7,iste ,zang7 
niet ten onregte3          ,stijg1      

,beemster6 ,purmer stijg6 meldt1 welige 
valleijen6      ,op wier beklaverd veld 
thans vette kudden weijn2               
,vermeldt den voorspoed aan der oud'ren 
vlijt verpligt6        ,uw welvaart zegt
 ons meer dan 't schoonste lofgedicht4  
o ,grond6 in vroeger eeuw in schuimend  
nat bedolven6      o ,grond6 door 't    
voorgeslacht gewoekerd uit de golven1   
,gij dondert ons in 't oor met          
onwerstaanbre kracht3        ,bemint uw 
vaderland1 vereert het voorgeslacht6    
,hun brein1 dat tot uw nut heel d'      
aardbol had omvademd1      ,schiep 't   
land dat gij bewoont1 den luchtstroom   
dien gij ademt4      ,leeghwater noemt  
op zijne lijst de oude en nieuwe ,zijp2 
deze werd  eigenlijk reeds in #aeec     
bedijkt1 doch brak later in #aegj4 ,de  
tweede  bedijking had in den jare #aegb 
plaats2 doch in het zelfde jaar bezweek 
de dijk weder4 ,in #aeie hervatte men de
 bedijking1 die1 hoezeer nog  eens      
ingebroken zijnde1 echter in dat jaar   
tot stand kwam4 ,zie de  cronycke van   

,leeuwenhorn1 uitgegeven door ,d4 ,asz4 
,valcooch1 bl4 #hh4    ,de optelling    
dezer in ,no4 #fe vermelde drooggemaakte
 ,meren vindt men  in den eersten druk  
niet4    ,bl4 #bh1 ,no4 #ff4 ,dirk van  
,os met zijn broeder ,hendrik van ,os1  
het  eerste jaar toen de ,beemster droog
 geworden was geteeld zeven duizend     
zeven honderd drie en vijftig zakken    
koolzaad4 ,leeghwater geeft niet  op1   
hoe veel lands deze gebroeders van ,os  
in de ,beemster bezaten2  zeker is het1 
dat ,dirk van ,os de voornaamste        
belanghebbende in die  bedijking was4   
,men zie ,extract uit het octrooi van de
 ,beemster met  de cavelconditin1       
gedrukt te ,purmerend1 #afif1 in #ho4   
,bl4 #bi1 ,no4 #fg4 ,de volger weg is de
 weg1 die van ,purmerend1 of liever  van
 de kruissloot1 tusschen die stad en    
,quadyck1 naar ,volger1 bij             
,spijker-boort1 loopt2 hij is bijna     
#bjdj ,rhijnlandsche roeden 7#gfhe      
,nederlandsche ellen7 lang4    ,ald4    
,no4 #fi4 ,de ,beemster kan ieder jaar  

nu wel opbrengen aan landhuur  twee maal
 honderd en vijftig duizend gulden aan  
vrij geld4 ,een mijner  vrienden gaf mij
 op1 dat hij van zijn land in de        
,beemster rekende  jaarlijks f #cc  f   
#cd vrij geld per morgen te ontvangen4  
,hetgeen over  de #gfde morgen1 die de  
,beemster groot is1 wederom ten naaste  
bij de  door ,leeghwater opgegeven som  
uitmaakt4    ,bl4 #ca1 ,no4 #gb4        
,hetgeen in dit ,no4 staat mist men mede
 in de eerste  uitgave4     #cd1 ,no4   
#gh4 ,fabrijk4--,eertijds werd de       
opziener over de stadsgebouwen  de      
fabrijk genoemd4 ,dit heeft in sommige  
steden nog wel plaats4    ,ald4 ,no4    
#hj4 ,mijn zaligen vader ,adriaan       
,symonsz4 ,leeghwater4--,men  zou       
hieruit kunnen opmaken1 dat de vader van
 onzen ,schrijver zich  ook ,leeghwater 
noemde2 doch het komt mij waarschijnlijk
 voor1 dat  ,leeghwater1 dien naam      
hebbende aangenomen1 denzelven ook aan  
zijnen  vader toevoegde1 die zich mede  
met het leegmaken van plassen schijnt   

bezig te hebben gehouden4    ,bl4 #cf1  
,no4 #hg4 ,sr4 van                      
,baerle4--,eertijds1--geen vijftig jaren
  geleden1--noemde men ,sr4 7,sinjeur17 
iemand1 wien men meende dat de  titel   
van ,heer niet toekwam4 ,ik zag eens    
eene assignatie op eenen  kassier1      
luidende3 ,sr4 ,n4 ,n4 gelieve te       
betalen1 enz4 ,thans zijn alle          
,sinjeurs ,heeren1 zoo niet ,wel-,edel  
of ,wel-,edelgeboren ,heeren geworden1  
nadat eerst de ,heeren ,burgers zijn    
geweest4--,o quantum est mutatum  ab    
illo6    ,bl4 #cg1 ,no4 #ib4 ,de        
,haarlemmer-,meer is doorgaans diep     
negen  ,rhijnlandsche voeten4--,uit het 
hier boven opgenoemd proces-verbaal van 
de ,heeren ,hanegraaff1 ,kros en ,van   
,lakerveld ,blanken blijkt1 dat het     
water in het ,meer meestal #ab1 #ab     
#a_/b en #ac voeten diep is1 ja op      
eenige  plaatsen #ae voeten1 schoon op  
enkele #h en minder4 ,die ,heeren hebben
 #bef  peilingen en boringen in het     
,meer bewerkstelligd4 ,de diepte is door

 hen  berekend onder het ,amsterdamsche 
peil4 ,de diepte op het door mij bij    
dit werkje gevoegde kaartje aangeduid1  
is derhalve beneden dat peil4     #ch1  
,no4 #id4 ,van de watermolens4--,zeer   
breedvoerig handelt de ,heer van        
,lynden over dit onderwerp in het ,v,ide
 ,hoofdstuk zijner verhandeling1  bl4   
#gj-add4 ,sedert den leeftijd van       
,leeghwater is men in de werktuigen  van
 uitmalen veel vooruitgegaan4     #de1  
,no4 #aab4 ,de brouwers van ,haarlem en 
,leiden4--,het getal der  brouwerijen te
 ,haarlem1 ,leiden1 ,delft en elders in 
ons ,land1 was  bevorens zeer           
aanzienlijk4     #df1 ,no4 #aae4        
,kordewagens is het zelfde als          
kruiwagens4 ,zie ,weiland  op het woord4
    ,ald4 ,no4 #aag4 ,voor dezen heb ik 
dit 7de berekening der bedijking7  nog  
eens gesteld4--,hieruit blijkt1 dat     
,leeghwater reeds vroeger het  plan     
eener droogmaking van het ,haarlemmer   
,meer heeft gevormd4    ,bl4 #dg1 ,no4  
#abj4 ,een schaft aarde4--,eene schaft  

is #aad kubiek  voeten4 ,leeghwater     
berekent de schaft op #ej cents2 in het 
midden der  vorige eeuw stelde men ze op
 #he cents1 en de ,heer ,van ,lynden    
zegt  7bl4 #agh zijner verhandel471 dat 
men dezelve thans1 bij het graven van   
groote en diepe kanalen1 tusschen de #a 
#a_/b en #b gulden moet berekenen4      
,bl4 #dh1 ,no4 #aba4 ,notsloot voor     
,nootsloot nog als zoodanig in gebruik1 
alsmede notbrug1 notweg1 enz4     #ea1  
,no4 #acd4 ,dit alles bedraagt al te    
zamen zes en dertigmaal honderd  duizend
 gulden4--,de berekeningen van de kosten
 der droogmaking zijn  zeer             
uiteenloopende1          ,leeghwater    
stelt ze op                      f      
#c1fjj1jjj4      ,bolstra gaf die in    
zijnen tijd op als      zullende        
bedragen                                
#f1fjj1jjj4      de ,heeren ,goudriaan  
en ,klinkenberg stelden      in #agfi   
#i1jjj1jjj4      de ,heer ,a4 ,blanken1 
,jsz4                      #h1jjj1jjj4  
de ,heer ,engelman                      

#ab1jjj1jjj4      de ,baron van ,lynden 
#g1jjj1jjj4      en ,al4 ,stappers      
slechts                                 
#f1jjj1jjj4      ,terwijl1 volgens de   
berekening van het ,gouvernement1 tot   
die  droogmaking #h ,millioenen noodig  
zouden zijn4    ,ald4 ,no4 #aec4 ,al wat
 in ,no4 #aec tot en met ,no4 #agd staat
 wordt in  den eersten druk niet        
gevonden4    ,bl4 #fc1 ,no4 #afh4 ,heeft
 men het ongeluk in ,holstein niet      
gezien1 hoe het  met de ,meggerzee1     
,butsloot en het ,noorderstrand is      
gegaan8--,leeghwater  verhaalt dit      
ongeval1 hetwelk in #afcd1 daags vr     
,allerheiligen1  voorviel1 en waarbij   
hij tegenwoordig was en groot gevaar    
liep om zijn  leven te verliezen1 zeer  
breedvoerig in de kleine kronijk1 bl4   
#cf1  ,no4 #ce tot en met #dh4     #fe1 
de laatste regel3 #afdc4--;,dit jaartal 
staat onder al de uitgaven1  die den    
vierden druk volgden4--,leeghwater      
heeft1 na het uitkomen van  ,colevelt's 
,bedenkingen1 zijn werk in #afdc nog    

eens nagezien en eenen  ,i,vden druk van
 zijn ,meerboek uitgegeven1 naar welken 
al de volgende  7met bijvoeging van de  
kleine kronijk7 zijn afgedrukt4         
,,drukfouten ,,in ,,het ,,voorwerk4     
staat3                      lees3  ,bl4 
#bb1 laatste regel1      nog bij de     
nazaten          bij de nazaten4        
#fj1 ,aanteekening7#c71    ,lusac       
,luzac     aldaar laatste regel    ,w4  
,p4 ,d4 ,baron van ,sytzama  ,m4 ,p4 ,d4
 ,baron van ,sytzama     #ii1 regel #ac1
           zuchtten                     
zuchten      ,de fouten1 als b4 v43     
financin1 financiel1 enz4 voor finantin1
  finantiel1 enz4 of omgekeerd1 naarmate
 men het verkiest1 en andere  die er    
hoogstwaarschijnlijk in zijn1 gelieve de
 ,lezer te verschoonen4        ,bij het 
vermelde op bl4 #aaa1 in de ,noot7#b71  
kan men nog voegen1  ,no4 #aha van den  
,avondbode1 van heden den #ae;den ,junij
 #ahch1 waarin een  derde ,artikel der  
,aanteekeningen op de ,redevoeringen in 
de zitting der  ,staten ,generaal1 van  

#b ,april #ahch1 met betrekking tot de  
droogmaking  van het ,haarlemmermeer1   
door ,f4 ,w4 ,c4 is geplaatst4          
,,aanteekeningen      #a ,mr4 ,j4 van   
,lennep1 de ,i,jzeren spoorweg van      
,amsterdam op  ,haarlem1 lierzang1 den  
,aanleggeren en ,begunstigers daarvan   
toegezongen4 ,amsterdam #ahcg4    #b    
,wij weten1 dat ,bilderdijk zeer        
ongunstig over de gevolgen van het      
droogmaken van het ,meer dacht 7zie     
,geschiedenis des ,vaderlands1 ,i ,dl41 
,blz4 #be74 ,haar hij dacht even        
ongunstig over de vroegere bedijkingen  
in ons ,land en noemde onze vooronders  
vernuftige landbedervers1 van  welke    
blaam de ,heer ,mr4 ,s4 de ,wind hen in 
een stukje1 geplaatst in  den           
,zeeuwschen ,volks-,almanak voor dit    
jaar1 ,blz4 #ic-aja1 getracht  heeft te 
zuiveren4    #c ,tegenwoord4 staat der  
,nederl41 ,deel ,,vi1 7,holland7 ,blz4  
#afd en  volg4 ,de ,baron van ,lijnden1 
verhandel4 over de ,haarlemmer-,meer1   
,blz4 #ch-dj1 en ,g4 ,nieuwenhuis1      

,algemeen ,woordenboek1 op het woord    
,haarlemmer ,meer4    #d ,volgens het   
plan van #agdb1 zou men rondom het ,meer
 eenen dijk  hebben moeten leggen1 ter  
lengte van #achcj roeden4 ,men          
berekende1 dat  men alsdan #aijjj morgen
 droogen grond1 en hieronder #hjjj      
morgen aan  landerijen zou bekomen en   
bovendien nog eenen verkleinden         
waterboezem  van #ijjj morgen behouden1 
om daarin het overtollig polder- en     
ander  water van ,rhijnland te lozen4   
,voorts zou men rondom den dijk eene    
ringvaart doen loopen voor de schepen1  
die van ,sparendam naar de  ,oude       
,wetering varen4 ,men stelde1 dat tot   
het uitmalen #aab zware  achtkante      
steenen molens benoodigd zouden zijn1 en
 de kosten der  geheele onderneming     
#f1fca1jjj galden zouden bedragen4    #e
 ,verhandeling van den ,baron van       
,lijnden1 bl4 #e en #f4    #f ,in de    
,vaderl4 ,letteroef4 voor ,dec4 #ahcg1  
,no4 #ae1 is geplaatst  eene            
lezenswaardige bijdrage over ,j4 ,a4    

,leeghwater1 door den geleerden  ,mr4   
,s4 de ,wind1 even als de onze getrokken
 uit 's mans werken4 ,ook in  het       
,aanhangsel op het ,algemeen            
,woordenboek van ,g4 ,nieuwenhuis vindt 
men een goed gesteld artikel over       
,leeghwater1 en in den ,avondbode  van  
#aj ,jan4 #ahch1 ,no4 #ec1 wordt hij    
mede in het mengelwerk vermeld4    #g   
,kl4 ,kron4 bl4 #aa1 ,no4 #ad4    #h    
,kl4 ,kron4 bl4 #f1 ,no4 #e en bl4 #aj1 
,no4 #e4 ,zij had1 zoo als hij  ,no4 #g 
zegt1 gezien zes van hare eigen         
kinderen1 #dg kinds-kinderen1  #fc      
over-kinds-kinderen en nog #bf1 die aan 
deze getrouwd waren1  makende te zaamen 
#adb1 behalve nog andere #bf1 die       
gestorven waren4    #i ,hij schreef zich
 ook wel ,leeg-water en ,leech-water4   
,de ,redacteur  van den ,konst- en      
,letterbode1 ,no4 #ah van het jaar      
#ahjg1 bl4 #bgf1  wil den naam afleiden 
van ,laagwater3 ,ongetwijfeld1 zegt hij1
 is  die naam ontleend1 hetzij van zijne
 kunst1 om onder of beneden het  water  

zich eenigen tijd op te houden1 en      
aldaar eene verscheidenheid  van        
werkzaamheden te verrigten1 of van een' 
der voornaamste takken  van zijn beroep 
en velerlei handwerk3 het woord leeg of 
leegh1  overeenkomstig de uitspraak bij 
de ,noord-,hollanders1 zelfs op vele    
plaatsen tot heden1 die de dubbele a1 in
 verscheiden woorden1 als  eene dubbele 
e uitspreken1 en wel volgens oud gebruik
 met bijvoeging  van de h1 leegh        
geschreven wordende4    #aj ,kleine     
,kronijk1 bl4 #aj1 ,no4 #i4    #aa ,bl4 
#ab1 ,no4 #bc4    #ab ,ald4 bl4 #ad1    
,no4 #cb4    #ac ,haarl4 ,meerboek1 ,no4
 #da2 kl4 kr4 bl4 #bg en volg4 ,no4     
#a-af4    #ad ,zie ,haarl4 ,meerb4 ,no4 
#da1 kl4 kron4 bl4 #dj1 ,no4 #ej en     
vergelijk  ,leven van ,frederik         
,hendrik4 7,,ii ,deelen in #hvo4 van het
 jaar #agcg74 ,iste  ,deel1 bl4 #bei1   
#bfi en volg4    #ae ,haarl4 ,meerb4    
,no4 #db4    #af t4 a4 pl4    #ag t4 a4 
pl4 ,no4 #dc4    #ah ,deze kunst schijnt
 echter geene nieuwe uitvinding te zijn 

geweest1  maar reeds bij de ouden       
bekend1 zoo als men zien kan bij        
,witsen1  ,aeloude en ,hedendaagsche    
,scheepsbouw1 bl4 #bhg1 gelijk de ,heer 
,baron  ,collot d',escury1 in het ,v,ide
 ,deel van ,hollands roem1 bl4 #gd1 in  
de  noot opmerkt4    #ai ,deze ,pieter  
,pietersz4 was den #bj ,januarij #aegd1 
en dus een jaar  vr ,leeghwater1 te     
,alkmaar geboren en bekleedde           
verscheidene jaren  het ,leeraarambt bij
 de ,doopsgezinden1 eerst in de ,rijp en
 naderhand  te ,oost-,zaandam1 en stierf
 in #afea4 ,men vindt zijne afbeelding  
in  het ,i,ide ,deel der ,nederduitsche 
,vertaling van de ,geschiedenis der     
,mennoniten van ,hermannus ,schijn1 door
 ,gerardus ,maatschoen1 alwaar  men ook 
7bl4 #ehh-eif7 een verslag van de door  
hem uitgegevene werken  aantreft4 ,vr 's
 mans ,opera ,omnia 7tweemalen1 in #afej
 en #afff1 in  #dto4 uitgegeven7 is een 
kort levensberigt van hem geplaatst4    
,vergelijk  ook ,konst- en ,letterbode1 
t4 a4 pl4 bl4 #bgg4    #bj ,aldaar bl4  

#da en volg4 ,niet1 zoo als de ,heer    
,baron ,collot  d',escury1 t4 a4 pl4 bl4
 #gc zegt1 achter het                   
,haarlemmermeerboek4 ,zie  mede over dit
 waterduiken van ,leeghwater3 ,meerman  
op ,de ,groot1  ,parall4 ,rerumpubl4    
,deel ,,ii1 ,hoofdst4 #bj1 bl4 #dda en  
volg41 en ,bijdrage  van den ,heer ,de  
,wind1 in het bovenvermeld ,no4 der     
,letteroef4    #ba ,no4 #ah1 bl4 #bgh en
 volg4    #bb ,denkelijk te nyeuwte1    
gelijk hier onder4    #bc ,dit cachet of
 zegel1 hetwelk van rood was is geweest1
 is door  verloop van tijd en           
veelvuldige behandeling bijna geheel    
afgesleten  en verbrokkeld4    #bd      
,konst- en ,letterbode t4 a4 pl4 bl4    
#bhj4    #be ,zie boven bl4 #ah1 ,no4 #e
 en bl4 #bb1 ,no4 #i4    #bf ,niet      
onaardig zijn de aanmerkingen1 welke hij
 bij sommige dier  plaatsen maakt3 men  
kan er veelal den onderzoeker uit       
ontdekken4 ,zoo  zegt hij b4v4 bij      
,keulen3 ,eene treffelijke ,stad1 daar  
heb ik de  toren gemeten1 die is #gh    

voet dik in het vierkant1 hetwelk de    
dikste  toren is1 dien ik gezien heb4   
,behalve dien1 heb ik mede de torens van
  ,utrecht1 ,mechelen en ,antwerpen wel 
gemeten1 die zijn #fh voet dik1 en de   
nieuwe toren1 die nu te ,amsterdam aan  
de ,nieuwe ,kerk gemaakt wordt1 is  #fd 
voet dik4 ,bij ,goddorp 't ,hof van     
,holstein1 aldaer ik in de ,hofkerk  het
 schoonste ,muzijk gehoord heb1 daar ik 
mijn leven bij geweest hen1  aldaar ik  
mede verscheiden malen met den ,hertog  
van ,holstein gesproken  heb1 dewelke   
een zeer bequaam ,man is van zeden en   
manieren4    #bg ,verhand4 bl4 #db4     
#bh ,eene1 ,haarlem #affi in #ho41 in de
 opgave van ,beschrijvingen der         
gewesten1 steden en plaatsen in het     
,koningrijk der ,nederlanden1 door  ,mr4
 ,j4 ,t4 ,bodel ,nyenhuis1 geplaatst in 
den ,vriend des ,vaderlands1  ,,iv      
,deel1 ,no4 #d2 en eene1 ,haarlem #agjf1
 in #abmo4 in het ,naamreg4 van  ,r4    
,arrenberg1 bl4 #bdc4    #bi ,zie ook   
,avondbode van #af ,januarij #ahch4     

#cj ,deze drukken van #afed1 #agad en   
#agbg worden ook vermeld door mijnen    
vriend ,bodel ,nyenhuis in de #b;de     
lijst zijner voornoemde opgave1 ,vriend 
des ,vaderlands1 ,d4 ,v41 ,no4 #c4 ,zij 
zijn alle in #dto4 en te ,amsterdam     
uitgegeven4 ,ik zag ook een' druk van   
#affi1 uitgegeven te ,saerdam1          
geplaatst achter den #g;den druk van het
 ,haarlemmer-,meerboek4 ,het is  niet   
onwaarschijnlijk1 dat deze kronijk1 na  
den jare #afed1 telkens  gelijk met het 
,meer-boek is herdrukt4    #ca          
,amsterdam bij ,dominicus van der       
,stichel1 #ce bl4 in #do4    #cb ,de    
,heer ,van ,lijnden verh4 bl4 #dc2 en   
het aanhangsel op het  woordenboek van  
,nieuwenhuis zeggen1 dat het werkje in  
#afdj voor het  eerst uitkwam2 doch dit 
is eene vergissing4 ,de ,schrijver van  
het  artikel in den ,avondbode noemt het
 jaar #afdc2 doch verkeerdelijk4 ,de    
,heer ,de ,wind vermoedde te regt1 dat  
die eerste uitgave vr het               
laatstgenoemde jaar heeft plaats gehad4 

#cc ,amst4 bij ,v4 d4 ,stichel1 #db bl4 
in #do4 ,zie ook ,colevelt's            
bedenkingen4    #cd ,deze wordt ook     
vermeld in den ,catal4 der boeken van   
,jacob ,koning1  ,,ii ,deel1 bl4 #bad1  
,no4 #efi4 ,hij was de laatste1 die door
 ,leeghwater  zelven werd nagezien1 en  
naar welken al de volgende uitgaven zijn
  gedrukt4    #ce ,bij ,willem          
,willemsz4 te ,saerdam1 #dh bl41 in #do4
    #cf ,te ,amsterdam1 bij ,p4 ,visser1
 ,j4 v4 ,heekeren en ,j4 ,graal1 mede   
#dh bl4 in #do4 ,bodel ,nyenhuis zegt1  
in zijne #b;e lijst1 te ,haarlem4    #cg
 ,amsterdam bij ,visser4 ,zie ,catal4   
der boeken1 van ,j4 ,koning1  ,i,ie     
,deel1 bl4 #bad1 ,no4 #egj en #ega4     
#ch ,amst4 bij ,p4 ,visscher4 ,zie      
,naamregister van ,joh4 van ,abkoude1   
,i ,deel1 bl4 #bji4    #ci ,van deze    
maakt de ,heer ,van ,lijnden 7verh4 bl4 
#dc7 gewag4 ,zij  komt ook voor in de   
,biblioth4 ,meerman4 ,t4 ,,iii1 p4 #ahj1
 ,no4 #gga4    #dj ,amst4 bij ,t4 ,beek2
 zie naamregister van ,r4 ,arrenberg1   

bl4 #bdc4 ,deze druk is waarschijnlijk  
dezelfde als die1 welke door  ,van      
,abkoude1 in het #b;e aanhangsel op zijn
 register1 bl4 #ib1 wordt  gezegd van   
#agej te zijn2 bij dezen of genen       
bestaat waarschijnlijk  eene drukfout4  
,nog kwam ons dezer dagen in handen een 
exemplaar1  op welks titel het jaartal  
#agfd wordt vermeld2 doch daar mede op  
dien titel staat twaalfde druk1 houd ik 
die uitgave voor dezelfde  als die van  
#agdi of #agej1 alleen met eenen nieuwen
 titel1 hetgeen in  die dagen niet      
ongebruikelijk was1 indien het          
kopij-regt van eigenaar  veranderde4 ,de
 ,heer ,baron du ,tour zegt in zijne    
verhandeling over het  ,haarlemmermeer1 
bl4 #dj1 dat de ,boekhandelaar ,joh4    
,schouten1 te ,alkmaar1  in #ahai1      
eigenaar van het handschrift van        
,leeghwater was4 ,ik heb er  te vergeefs
 onderzoek naar laten doen4    #da ,zie 
ook den boven aangehaalden ,avondbode4  
#db ,men verwondere zich niet1 indien   
men bij mij veel aantreft1  hetgeen ook 

de ,heer ,de ,wind in zijne meergen4    
,bijdrage heeft4 ,wij  hebben beide uit 
dezelfde bron moeten putten4    #dc ,in 
den ,konst- en ,letterbode1 t4 a 4pl4   
bl4 #bgg1 worden behalve  van deze      
,pieter en ,trijntje ,leeghwater1 nog   
melding gemaakt van hunne  broeders     
,sijmen en ,cornelis4 ,beide laatsten   
zijn echter overleden1  gelijk ook de   
aldaar vermelde ,wed4 van ,jan          
,cornelisz4 ,leeghwater in  #ahaj       
gestorven is4    #dd ,men vindt eene    
afbeelding en beschrijving van dezen    
penning bij  ,van ,loon1 ,beschrijv4 der
 ,nederl4 ,histor4 penningen1 ,,ii      
,deel1 bl4 #aic1  ,no4 #a4 ,ook in den  
,konst- en ,letterbode van #ahjg wordt  
hij in de noot  bl4 #bgg beschreven4    
#de ,deze afbeelding heb ik mede doen   
plaatsen in de mengelingen van  ,no4 #e 
van het ,maandschrift de ,gids voor dit 
jaar4    #df ,claes ,arentsz4           
,coleveldt4 ,hij was publiek ,landmeter4
    #dg ,te ,leiden bij ,j4 ,a4 van     
,abcoude1 in #dto4    #dh ,te ,leiden1  

bij ,daniel ,goetval1 #dj bl4 in #dto4  
met eene kaart4    #di ,deze ,c4 ,velsen
 was ook schrijver van een werkje tegen 
,van den  ,burggraaf1 in #ho4 ,leiden   
#agdd2 en van eene rivierkundige        
verhandeling1  afgeleid uyt water-wigt- 
en waterbeweegkundige grondbeginselen1  
en  toepasselijk gemaakt op de          
,rivieren3 den ,rhijn1 de ,maas1 de     
,waal1 de  ,merwede en de ,lek1 waarin  
de aloude en tegenwoordige toestand dier
  ,rievieren overwogen1 de gevaren die  
men uit derzelver verandering  te dugten
 heeft1 aangewezen en middelen ter      
verbetering van dezelve1  en tot        
voorkoming van overstroomingen          
voorgesteld worden2 opgeheldert  door   
naauwkeurige kaarten en platen1 in gr4  
#ho41 ,amst4 #agdi en #b;de  druk       
merkelijk vermeerderd1 ,harlingen #agfh4
    #ej ,men vindt in de ,tegenwoordige 
,staat t4 a4 pl4 eene zeer  naauwkeurige
 kaart van de ,haarlemmer- en           
,leidsche-meren1 met aanwijzing  der    
plaats gehad hebbende vergrootingen1 van

 een plan van bedijking1  enz4    #ea   
,verh4 bl4 #dd4    #eb ,over het        
,haarlemmer-,meer en zijne vergrootingen
 kan men  wijders lezen bij ,s4 van     
,leeuwen1 ,batav4 ,illustr41 ,ie ,deel  
bl4 #ajd1  en volg4 bij ,l4 ,smids1     
,schatkamer der ,nederl4 ,oudheid1 op   
het woord  ,meren1 enz4 ,de laatste     
maakt melding van een provisioneel      
concept der  bedijkingen van de         
,haarlemmer- en ,leidsche-meren1 in     
#afda uitgegeven2  waarschijnlijk       
bedoelt hij hiermede het werk van       
,veeris of van  ,leeghwater4    #ec ,er 
bestaat nog een zeer zeldzaam gedicht1  
tot opschrift voerende3  ,de            
,haarlemmer-meer door ,d4 ,slob1 gedrukt
 #agfc in #do4 ,deze ,slob  was ,schout 
van ,aalsmeer en ,kudelstaart1 zoo als  
hij in dit gedicht  zegt2 de verzen zijn
 armzalig en geene vermelding waardig2  
doch uit  den inhoud en vooral uit de   
aanteekeningen leert men de vrees der   
bewoners dier streken kennen1 om eenmaal
 door het ,meer geheel te  worden       

verzwolgen4 ,ik zag door de             
gedienstigheid van mijnen vriend  ,bodel
 ,nyenhuis het #aste stukje van dit     
zeldzaam voorkomend gedicht1  doch weet 
niet of er een #b;de van is4    #ed ,in 
het ,v en ,,vi ,no4 van den ,recensent  
der ,recensenten voor het  jaar #ahai1  
7bl4 #aij-bjh en bl4 #bdg-beh71 vindt   
men eenige uittreksels  uit echte       
stukken van kundige mannen1 rakende het 
,haarlemmer-meer1  alle getrokken uit de
 ,nederl4 ,jaarboeken van #agfg1 #aggb1 
#aggc en #aggd4    #ee ,in de ,documens 
,historiques de la ,hollande van den    
voormaligen  ,koning van ,holland1 wordt
 ook over dit plan gesproken4 ,in het   
,,iii ,deel1  bl4 #cab van de           
,hollandsche vertaling leest men3 ,het  
droogmaken van het  ,haarlemmer meer    
omtrent #fj1jjj morgen3 een zeer groot  
ontwerp1 doch  niet onuitvoerlijk en van
 een onbegrijpelijk nut4 ,de plannen    
daartoe  waren gemaakt en onderzocht    
door het ,committ ,central1 hetwelk door
  den ,koning was opgerigt4 ,voor       

#fj1jjj diende men hier #cj4jjj te      
lezen4    #ef ,in 's ,gravenhage en te  
,amsterdam bij de ,gebroeders van       
,cleef1  #hh bl41 in #ho4    #eg ,bij   
,w4 ,c4 ,wansleven #ahbj1 ,,vi en #bjh  
bl4 in #ho41 met eene  afteekening van  
de bij het ontwerp voorgestelde molens1 
paalwerken1  den ringdijk enz4    #eh   
,in 's ,gravenhage en te ,amsterdam bij 
de ,gebroeders van ,cleef1  ,,xii en    
#cbd bl41 in #ho4    #ei ,leiden bij ,j4
 ,w4 van ,leeuwen1 #ga bl41 in #ho4     
#fj ,te ,leiden bij ,d4 du ,mortier en  
,zoon1 #ahba1 #abc bl41 in #ho4    #fa  
,in 's ,gravenhage en te ,amsterdam bij 
de ,gebroeders van cleef1  #ahba1 #abc  
bl41 in #ho4    #fb ,te leiden bij ,d4  
du ,mortier en ,zoon #ahba1 #bej bl41 in
 #ho4 met  bijlagen en een plaatje4     
#fc ,te 's ,gravenhage en te ,amsterdam 
bij de ,gebroeders van cleef1  #ahh bl41
 in #ho4 met tabellen en tafels4    #fd 
,chez ,l4 ,f4 de ,gref-,laduron2 #dg    
pages1 en #h;e4 avec une carte4    #fe  
,te ,amsterdam bij ,c4 ,g4 ,sulpke1     

#ahch1 #aah bl41 in gr4 #ho4    #ff     
,onder het afdrukken dezes zijn in den  
,avondbode twee ,artikelen  over dit    
onderwerp geplaatst1 en wel in die van  
#ad en #ah ,mei #ahch1  ,no4 #aed en    
#aeh4    #fg ,ned4 ,staats-,courant1 van
 #aj ,aug4 #ahcg1 ,no4 #ahg4    #fh     
,ned4 ,staats-,courant van #a ,maart    
#ahch1 ,no4 #eb4 ,de ,koninklijke       
,boodschap en het daarbij gevoegd       
,ontwerp luiden3      ,edel ,mogende    
,heeren6    ,bij het openen van de      
tegenwoordige zitting1 is ,ons voornemen
  te kennen gegeven om de medewerking   
der ,staten-,generaal in te  roepen1 tot
 het nemen van maatregelen ten aanzien  
van wenschelijke  verbeteringen in onzen
 waterstaat en in onze wegen en vaarten1
 en  van eene meer bespoedigde          
gemeenschap met den ,rhijn1 door den    
aanleg  eener ijzerbaan4    ,tot        
verwezenlijking van dat voornemen strekt
 het ontwerp van wet1  hetwelk1         
vergezeld van eene ,memorie van         
,toelichting1 bij deze1 door  ,ons aan  

,u,edel ,mogenden wordt aangeboden4     
,en hiermede bevelen ,wij ,u,edel       
,mogenden in ,godes heilige bescherming4
      's ,gravenhage1 #bfsten ,februarij
 #ahch4    7get447 ,,willem4            
,,ontwerp ,,van ,,wet1 omtrent de       
uitgifte van ,losrenten op een gedeelte 
der schuld ten laste der ,overzeesche   
,bezittingen1 tot het doen van          
voorschotten voor openbare ,werken4     
,wij ,willem1 enz4    ,alzoo ,wij in    
overweging hebben genomen1 dat het      
aanleggen van een'  ijzeren spoorweg van
 ,amsterdam over ,utrecht naar ,arnhem1 
met een'  zijtak van ,rotterdam naar    
,utrecht1 bevorderlijk moet zijn1 zoowel
  voor de binnenlandsche gemeenschap1   
als voor het vertier naar buiten  's    
lands1 gelijk ook dat het belang van den
 ,staat vordert1 om eerlang  tot de     
bedijking en droogmaking van het        
,haarlemmer ,meer over te gaan1  en dat 
voorts tot de uitvoering en verbetering 
van andere ondernemingen  van openbaar  
nut maatregelen behooren genomen te     

worden4    ,dat tot al deze werken1     
welke aan den handel1 de nijverheid en  
den  landbouw aanzienlijke voordeelen   
beloven1 voorschotten gevorderd  worden 
van een kapitaal1 waarvan de voldoening 
der renten en ook  later de teruggave   
van de hoofdsom uit de opbrengst van die
 werken  kunnen worden verwacht4    ,dat
 het nog onuitgegeven gedeelte ten      
bedrage van dertig millioenen  gulden   
van het kapitaal1 daargesteld bij ,art4 
#d der wet van #bd  ,april #ahcf1       
7,staatsblad ,no4 #aa71 tot het doen van
 de voorschreven  voorschotten kan      
worden beschikbaar gesteld1 doch tevens 
dienstbaar  moet blijven ter            
achtereenvolgende voldoening van de     
schuld1 waartoe  hetzelve bij de        
gedachte wet is bestemd2    ,dat tot de 
uitgifte van dat kapitaal nadere        
wettelijke bepalingen  worden vereischt 
en dat de tegenwoordige stand van de    
rente het  noodzakelijk maakt1 om1 ter  
verkrijging van de vereischte fondsen1  
gelijke maatregelen te nemen1 als zijn  

vastgesteld bij de ,wet van #aa  ,maart 
#ahcg1 7,staatsblad ,no4 #i72    ,zoo is
 het1 dat ,wij1 den ,raad van ,state    
gehoord en met gemeen overleg  van de   
,staten-,generaal1 hebben goedgevonden  
en verstaan1 gelijk ,wij  goedvinden en 
verstaan bij deze3    ,art4 #a4 ,het    
hier bovengemelde kapitaal van dertig   
millioenen gulden1  zijnde het nog      
onuitgegeven gedeelte der schuld1 ten   
laste van de  ,overzeesche ,bezittingen1
 vermeld bij ,art4 #d der ,wet van #bd  
,april  #ahcf 7,staatsblad ,no4 #aa71   
wordt bestemd en aangewezen tot         
voorloopige  voorschotten ter goedmaking
 der kosten1 vereischt tot het aanleggen
 van  een' ijzeren ,spoorweg van        
,amsterdam over ,utrecht naar ,arnhem1  
met een'  zijtak van ,rotterdam naar    
,utrecht2 tot het bedijken en droogmaken
 van  het ,haarlemmer ,meer1 en tot het 
aanleggen en verbeteren van andere      
werken van openbaar nut4    ,art4 #b4   
,op het voormelde kapitaal1 tegen vier  
ten honderd opleverende  eene           

jaarlijksche rente van een millioen twee
 honderd duizend gulden1  zal           
successivelijk kunnen worden afgegeven  
een kapitaal van vier  en twintig       
millioen gulden losrenten1 rentende vijf
 ten honderd1  waarvan de renten        
onvoorwaardelijk door het ,rijk worden  
gewaarborgd2  zullende deze losrenten   
achtervolgens worden afgelost en        
vernietigd1  naar mate de uitgifte van  
de aandeelen in de schuld1 ten laste van
  de ,overzeesche ,bezittingen1 rentende
 vier ten honderd1 wanneer die  uitgifte
 tegen den cours van vier en negentig   
ten honderd of hooger  zal kunnen plaats
 hebben4    ,art4 #c4 ,het meergemelde  
kapitaal van dertig millioenen gulden1  
met de  renten van dien1 tot een        
millioen twee honderd duizend gulden1   
zal1  zoo spoedig mogelijk1 uit de      
inkomsten en baten van de voorschreven  
werken aan het ,amortisatie-,syndikaat  
vergoed en tot het doel1 waartoe        
hetzelve oorspronkelijk is daargesteld1 
teruggebragt worden2 behoudende  ,wij   

,ons voor1 om bij vroegere behoefte van 
het ,amortisatie-,syndikaat1  in de     
vergoeding van het meergedacht kapitaal 
met de renten1 of van  het dan nog      
onvoldaan gebleven gedeelte daarvan1 te 
voorzien door  al zoodanige geldelijke  
maatregelen1 als verder tot dat einde en
 ter  daarstelling1 voltooijing of      
uitbreiding van de meer gemelde werken1 
onder verband der baten en inkomsten van
 dezelve1 bij de wet zullen  worden     
bepaald4    ,lasten en bevelen1 enz4    
#fi ,ned4 ,staats-,courant van #a ,maart
 #ahch1 ,no4 #eb4    #gj ,ned4          
,staats-,courant van #bf ,maart #ahch1  
,no4 #gc4    #ga ,ned4 ,staats-,courant 
van #bh ,maart #ahch1 ,no4 #ge4    #gb  
,avondbode van #ac ,maart #ahch1 ,no4   
#aja en ,a4 ,handelsbl4 ,no4 #aihc4     
#gc ,avondbode1 #bg ,maart #ahch1 ,no4  
#aac4 ,a4 ,handelsbl4 ,no4 #aiie4    #gd
 ,ned4 ,staats-,courant van #b ,april   
#ahch1 ,no4 #gi4 ,a4 ,h4 ,b4 ,no4 #bjjj4
    #ge ,te weten de ,heeren3 ,jr4 ,e4  
,p4 de la ,court1 ,mr4 ,j4 ,b4 ,h4 van  

den ,mortel1 ,mr4 ,p4 ,a4 van ,meeuwen1 
,j4 ,d4 ,baron van ,tuyll  van          
,serooskerken van ,heeze en ,leende1    
,mr4 ,r4 ,p4 ,romme1 wegens             
,noord-,braband4--,jr4 ,w4 ,l4 ,f4 ,c4  
van ,rappard1 ,e4 ,w4 van ,dam van      
,isselt1  ,mr4 ,j4 ,weerts1 ,mr4 ,h4 ,j4
 ,dyckmeester1 ,j4 ,g4 ,a4 ,baron van   
,nagell  tot ,ampsen1 ,baron            
,schimmelpenninck van der ,oye van de   
,pol1 wegens  ,gelderland4--,jr4 ,mr4   
,a4 ,warin1 ,jr4 ,h4 ,backer1 ,mr4 ,j4  
,h4 van ,reenen1  ,jr4 ,g4 ,beelaerts   
van ,blokland1 ,jr4 ,g4 ,clifford1 ,jr4 
,m4 ,w4 de ,jonge1  ,mr4 ,j4 op den     
,hooff1 ,mr4 ,w4 ,j4 ,junius van        
,hemert1 ,jr4 ,mr4 ,j4 ,c4 ,r4 van      
,hoorn van ,burgh1 ,f4 ,c4 ,w4          
,druyvensteyn1 ,mr4 ,f4 ,frets1 ,h4     
,baron ,collot  d',escury van           
,heynenoord1 ,jr4 ,mr4 ,d4 ,hooft1      
,jsz41 ,jr4 ,o4 ,repelaer van           
,molenaarsgraaf1 ,mr4 ,g4 ,verwey       
,mejan1 ,mr4 ,l4 ,c4 ,lusac1 ,mr4 ,t4   
,c4 de  ,bordes1 ,jr4 ,d4 ,f4 van       

,alphen1 ,w4 ,baron ,roll van           
,hazerswoude1  ,mr4 ,w4 ,b4 ,donker     
,curtius van ,tienhoven1 ,mr4 ,j4       
,corver ,hooft1  wegens ,holland4--,j4  
,snouck ,hurgronje1 ,mr4 ,j4 ,g4        
,hinlopen1  wegens ,zeeland4--,j4 van   
den ,velden1 ,w4 ,r4 ,baron van ,tuyll  
van  ,serooskerken van ,coelhorst1      
wegens ,utrecht4--,mr4 ,j4 ,cats ,epz41 
,w4 ,p4 ,d4 ,baron van ,sytzama1 ,c4    
,binkes1 ,s4 van ,welderen ,baron       
,rengers1 ,mr4 ,t4 ,s4 ,tromp1 wegens   
,vriesland4--,mr4 ,w4 ,h4 ,vijfhuis1    
,mr4 ,f4 ,lemker1 ,mr4 ,a4 ,sandberg en 
,mr4 ,r4 ,s4 van der ,gronden1 wegens   
,overijssel4--,jr4 ,o4 van ,swinderen   
van ,rensuma1 ,mr4 ,c4 ,star ,busman  en
 ,mr4 ,w4 ,j4 ,quintus1 wegens          
,groningen4--,van dezen was de ,baron   
van  ,sytzama ,voorzitter4--,er waren in
 het geheel #g ,leden afwezig1 zijnde de
  ,heeren ,mr4 ,j4 ,l4 ,a4 ,luyben1 ,mr4
 ,a4 ,j4 ,ingenhousz1 van               
,noord-,braband2  ,j4 ,j4 ,h4 van       
,wickevoort ,crommelin1 van ,holland2   

,mr4 ,p4 ,j4 ,boddaert1  van ,zeeland2  
,jr4 ,mr4 ,h4 ,m4 ,a4 ,j4 van ,asch van 
,wijck1 van ,utrecht2  ,mr4 ,j4         
,gockinga1 van ,groningen en ,mr4 ,g4   
,kniphorst van ,drenthe4    #gf ,het    
eerste blad van dit ons geschrijf was   
reeds afgedrukt1  toen de meeste der    
volgende redevoeringen in de            
,staats-,couranten het  licht zagen4    
#gg ,ned4 ,staats-,courant van #d ,april
 ,no4 #ha4    #gh ,ned4 ,staats-,courant
 van #g ,april ,no4 #hd4    #gi ,ned4   
,staats-,courant van #e ,april #ahch1   
,no4 #hb4    #hj ,ned4 ,staats-,cour4   
van #i ,april1 ,no4 #he4    #ha ,ned4   
,staats-,cour4 #aa ,april #ahch1 ,no4   
#hg4    #hb ,ned4 ,staats-,cour4 #ab    
,april #ahch1 ,no4 #hh4    #hc ,ned4    
,staats-,courant van #aj ,april #ahch1  
,no4 #hf4    #hd ,ned4 ,staats-,courant 
van #ad ,april #ahch1 ,no4 #ij4    #he  
,het vroon van2 de visscherije genaamd  
het vroon van2  de vroonvisscherije van 
de ,graaflijkheid3 vroonmeester van de  
,graaflijkheid1--zijn allen namen in    

oude plakkaten bekend en  betrekkelijk  
tot de visscherij4 ,gr4 ,plak4 ,bk4     
,i,ide deel1 pag4 #bibg  en ,v,i,ide    
deel1 pag4 #hge4    #hf ,ned4           
,staats-,cour4 van #ag ,april #ahch1    
,no4 #ia4    #hg ,ned4 ,staats-,courant 
van #ah ,april #ahch1 ,no4 #ib4    #hh  
,ned4 ,staats-,courant van #ai ,april   
#ahch1 ,no4 #ic4    #hi ,ned4           
,staats-,courant van #c ,april #ahch1   
,no4 #hj4    #ij ,ned4 ,staats-,courant 
van #bj ,april #ahch1 ,no4 #id4    #ia  
,ned4 ,staats-,courant van #ba ,april   
#ahch1 ,no4 #ie4    #ib ,ned4           
,staats-courant van #f ,april #ahch1    
,no4 #hc4    #ic ,onder het afdrukken   
dezer bladen zijn in den ,avondbode 7van
 #b en  #g ,junij ,no4 #agj en #agd7    
aanteekeningen geplaatst op de          
redevoeringen  in de zitting der        
,staten-,generaal1 van #b ,april #ahch1 
met betrekking  tot de droogmaking van  
het ,haarlemmermeer4 ,deze aantekeningen
 dragen  de blijken van door eenen in   
het vak van den ,waterstaat kundige en  

ervarene te zijn geschreven4 ,zij zijn  
hoogst lezenswaardig en zullen  7vergis 
ik mij niet7 de ongunstige indrukken1   
die de bedenkingen van  het geacht ,lid 
der ,kamer1 den ,heer ,luzac1 mogten    
hebben doen ontstaan1  bij den lezer    
merkelijk verminderen4--    ,na het     
afdrukken van bladz4 #af1 is mij in     
handen gekomen een  derde druk van de   
opera omnia van ,pieter ,pietersz4 van  
den jare  #afih1 7,amst4 in #do47 ,in de
 ,korte beschrijving van het leven diens
  ,doopsgezinden leeraars1 vr die opera 
geplaatst1 vindt men geene  vermelding  
van zijne kunst van onder water te      
duiken4 ,alln op gezag  van den         
,redacteur van den ,konst- en           
,letterbode1 van den jare #ahjg1  bl4   
#bgg1 heb ik hem als denzelfden ,pieter 
,pietersz41 die in het  ,octrooi van    
#afje1 7hierboven bl4 #bc7 wordt        
vermeld1 opgegeven4 ,in  gezegd         
,weekblad1 van den jare #ahai1 vindt men
 het een en ander uit  het werk van     
,leeghwater medegedeeld4