,,oudheid ,,en ,,middeleeuw54 ,,v]hal5 ,,en ,,s*ets5 ,,voor ,,de ,,hoog/e ,,klasse ,,d] ,,volkss*ool1 ,,door ,a4 ,,nuiv] en ,o4 ,j4 ,,re9d]s1 ,ho(dond]wijz]s te ,gron+5 en te ,nieuwe ,s*ans4 ,,twe$e ,,druk4 ,,de ,,gron+51 ,,bij ,j4 ,b4 ,,wolt]s1 #ahge4 ,g$rukt bij ,m4 de ,waal te ,gron+54 ,,voorb]i*t4 ,sle*ts met enkele woord5 will5 we dit boekje bij het publiek inleid54 ,met deze ,oudheid en ,middeleeuw5 is de reeks van s*oolboek5 ov] de ges*i$5is geslot51 die we 9 het voorb]i*t d] ,nieuwe ,ges*i$5is belo(d54 ,we v]wijz5 voorts i$] na> dat voorb]i*t1 die iets van onze d5kbeeld5 ov] het ond]wijs 9 de ges*i$5is op de lag]es*ool w5s*t te wet54 ,t5 e9de dit hoekje me] te do5 beantwoord5 aan d5 a>d onz] lag]es*ool1 hebb5 we de op/ell5 ov] 't geheel wat kle9] van omvang gemaakt1 dan het geval is 9 de ,nieuwe ,ges*i$5is4 ,we hop5 dat dit boekje e5 ev5 gun/ig on?aal v9de als de vorige4 #ah ,april '#gc4 ,bij d5 twe$5 druk hebb5 we enkel te meld51 dat we dit w]kje zooveel mogelijk van mis/ell+5 hebb5 gezuiv]d4 #h ,nov4 '#gd4 ,,inleid+4 ,door ,algeme5e ,ges*i$5is v]/aat m5 e5 aane5ges*akeld v]haal van de belangrijk/e gebeurt5iss51 die er op a>de s$]t de vroeg/e tijd5 hebb5 plaats gehad4 ,e5e gebeurt5is noemt m5 belangrijk1 wanne] zij e5 groot5 invlo$ uitoef5t op de ontwikkel+ en bes*av+ d] m5s*54 ,wijl het veld d] ,algeme5e ,ges*i$5is v]baz5d uitgebreid is1 heeft m5 het 9 drie 7soms ook vi]7 ho(ddeel5 en deze i$] afzond]lijk w$] 9 tijdvakk5 v]deeld4 ,die ho(ddeel5 zijn3 #a4 de ,oude ,ges*i$5is4 ,zij beg9t met de ges*i$5is van de vroeg/e tijd5 en loopt tot d5 ond]gang van het ,we/-,rome9s*e rijk 7#dgf n4 ,c474 ,9 deze ges*i$5is is sprake van de zoog5oemde ,oo/]s*e volk51 7,p]z51 ,pho5icirs1 ,israliet51 ,aegypt5>5 enz47 van de ,griek5 en de ,rome954 #b4 de ,middeleeuw54 ,deze loop5 van d5 ond]gang van 't ,w4 ,rome9s*e rijk tot de ontdekk+ van ,am]ika ( tot de ,h]vorm+4 7#dgf tot #adib ( #aeag74 ,de ,g]maans*e volk5 spel5 9 de ,middeleeuw5 de ho(drol1 ev5als 9 #c4 de ,nieuwe ,ges*i$5is4 ,zij bevat het v]haal van de gebeurt5iss51 die s$]t de ontdekk+ van ,am]ika tot op onz5 tijd hebb5 plaats gehad4 7#adib tot h$574 ,de ,oude ,ges*i$5is wordt door sommig5 we] v]deeld 9 de volg5de #d tijdvakk53 a4 van de vroeg/e tijd5 tot ,cyrus ( tot #eej v4 ,c4 b4 van ,cyrus tot ,alex&] d5 ,groot5 7#eej v4 ,c4 tot #ccj v4 ,c474 c4 van ,alex&] tot ,augu/us 7#ccj v4 ,c4 tot #cj v4 ,c474 d4 van ,augu/us tot d5 ond]gang van 't ,rome9s*e rijk 9 't ,we/5 7#cj v4 ,c4 tot #dgf n4 ,c474 ,de ,middeleeuw5 v]deelt m5 ook 9 #d tijdvakk53 a4 van d5 ond]gang van 't ,we/-,rome9s*e rijk tot het v]drag van ,v]dun 7#dgf n4 ,c4 tot #hdc74 b4 van 't v]drag van ,v]dun tot het beg9 d] krui/o*t5 7#hdc tot #ajif74 c4 van 't beg9 tot 't e9de d] krui/o*t5 7#ajif tot #abia74 d4 van 't e9de d] krui/o*t5 tot de ontdekk+ van ,am]ika 7#abia tot #adib74 ,de ,nieuwe ,ges*i$5is wordt 9 de #c volg5de tijdvakk5 v]deeld3 a4 van de ontdekk+ van ,am]ika tot d5 ,we/phaals*5 vr$e 7#adib tot #afdh74 b4 van d5 ,we/phaals*5 vr$e tot de ,frans*e revolutie 7#afdh tot #aghi74 c4 van de ,frans*e revolutie tot h$5 7#aghi tot #ahge74 ,tot re*t v]/& van de gebeurt5iss5 di5t m5 niet alle5 te wet51 dat en hoe ze hebb5 plaats gehad1 ma> ook wanne] en wa> ze zijn voorgevall54 ,v&a> heeft de ges*i$5is twee hulpwet5s*app5 9 de a>drijkskunde 7geografie7 en de tijdrek5kunde 7*ronologie74 ,de bes*aafde volk5 van onz5 tijd tell5 hunne j>5 vr en na ,*ri/us1 d5 /i*t] d] ,*ri/elijke ,k]k4 ,de oud/e ges*i$5is d] volk5 is ze] onzek] en fabela*tig2 m5 k5de to5 de s*rijfkun/ nog niet1 en 9 plaats van zek]e b]i*t5 _h m5 sle*ts de ov]lev]+ ( het v]haal van mond tot mond4 ,v&a> komt het ook1 dat wij van de e]/e m5s*5 we9ig ( ge5e b]i*t5 bezitt54 #a4 ,,e5 ,,m]kwa>dig ,,volk4 ,gaat e5s voor e5 oog5blik heel1 heel v] met mij 9 d5 tijd t]ug4 ,zoo'n #djjj #ejjj j>5 ongeve]2 't komt niet op e5 hond]d ja> aan4 ,laat uwe v]beeld+ nu nog e5e ko5e vlu*t nem5 ov] de ,middell&s*e zee na> d5 ,noordoo/elijk5 hoek van ,afrika1 en we zijn wa> we wez5 will5 n4l4 9 ,aegypte4 ,e5 wond]lijk s*\wspel v]toont zi* aan ons oog4 ,we zi5 ge5 l& ma> e5e groote zee1 wa>bov5 zi* talrijke /$51 dorp5 en alle5/a&e geb\w5 v]heff54 ,we zijn al dadelijk g5eigd1 't l& en voornamelijk de inwon]s te beklag51 die zooveel van 't wat] hebb5 te lijd54 ,ons m$elijd5 is e*t] misplaat/4 ,wat wij e5 ramp a*t51 wordt hi] als e5 zeg5 bes*\wd en met v]lang5 tegemoet gezi54 ,dit wordt ons duidelijk1 wanne] we sle*ts g$uld hebb54 ,zie1 't wat] zakt1 wel langzaam ma> to* m]kba>4 ,/e$s me] l& wordt er zi*tba> en e9delijk ontw>5 wij e5 uitge/rekt dal1 wa>door e5e bre$e en maje/ueuse rivi] h>e wat]5 /uwt1 met tal van /$5 en dorp5 aan h>e oev]s4 ,e5e dikke laag slib heeft de rivi] ov]al1 wa> zij buit5 h>e oev]s is getr$51 a*t]gelat54 ,da>9 wordt nu het zaaizaad geworp51 en 9 ongelo(lijk kort5 tijd zi5 we het ontkiem51 tot rijpheid kom5 en e5 oog/ lev]51 wa>van we 9 onze /rek5 ge5 d5kbeeld hebb54 't ,behoeft ons dus niet te v]wond]51 dat de ,aegypt5>5 d5 zeg5br5g5d5 ,nijl 7zoo heet de rivi]71 als het beeld d] vru*tba>heid1 goddelijke e] bewijz56 ,nu zijn we ook 9 /aat volk en l& bet] te kunn5 wa>nem51 en we m]k5 dadelijk1 dat beid5 al ev5 m]kwa>dig zijn4 't ,volk moet het 9 kun/5 en wet5s*app5 al vrij v] gebra*t hebb54 ,dat getuig5 de dijk5 en kanal51 aangelegd en gegrav5 om van de vru*tba>mak5de ov]/room+1 die ja>lijks van 't e9de van ,juli tot het laat/ van ,octob] duurt1 zooveel mogelijk p>tij te trekk54 ,dat zegg5 ons de pra*tige en groote /$5 als ,memphis en ,!be1 dat ook de m5igte groote geb\w5 en beeldh\ww]k51 dat de uitmunt5de wijze1 wa>op het l& beb\wd wordt4 ,ond] de b\ww]k5 vall5 ons dadelijk /e5brokk5 9 't oog1 die d5 vorm hebb5 van e5e kolossale vi]zijdige pyramide4 ,ma> wat e5 geva>te6 ,de dom van ,/raatsburg met tor5 en al1 b5ev5s nog e5ige kle9e k]k51 z\d5 er met gemak 9 geborg5 kunn5 word54 ,aan die groote dr hebb5 dan ook #ajj1jjj m5s*5 niet m9d] dan #dj j>5 lang ge>beid4 ,wa>toe ze di55 die geweldige /e5massa's8 ,ja1 ge z\dt het miss*i5 niet will5 geloov5 en to* is het zoo--tot begraafplaats5 voor de kon+54 't ,is tr\w5s alles kolossaal1 wat we hi] zi54 ,kolossaal zijn de tempels1 die zal5 hebb51 wa>9 e5e vrij groote k]k met gemak z\de geplaat/ kunn5 word54 ,kolossaal zijn de paleiz51 wa>ond] n 7het ,labyr9?7 niet m9d] dan #cjjj zal5 heeft4 ,kolossaal zijn de obelisk51 hooge1 slanke1 vi]zijdige zuil5 van bov5 spits toeloop5de1 mee/ uit e5 /uk graniet geh\w54 ,kolossaal zijn de sph9x51 /e55 beeld51 het li*aam van e5' leeuw met het ho(d e5] vr\w voor/ell5de4 ,op al die b\ww]k5 bem]k5 wij e5e m5igte zond]l+e figur54 ,dat is het s*rift d] ,aegypt5>52 het be/aat niet uit lett]s ma> uit teek5s4 't ,is ons onmogelijk dit hiroglyp5s*rift 7zoo heet het7 te ontcijf]54 ,knappe m5s*5 is het e*t] na ze] veel inspann+ gelukt1 en nu zij ons da>door veel m]kwa>digs ov] de z$5 en gewoont51 ov] d5 godsdi5/ en de ges*i$5is d] ,aegypt5a>s kunn5 m$$eel51 will5 wij onze d5kbeeldige reis /ak5 en liev] van h5 v]nem51 wat zij al door dat s*rift en door de v]hal5 d] ,grieks*e s*rijv]s zijn gewa> geword54 ,de oude ,aegypt5>5 w>5 e5 ern/ig1 godsdi5/ig volk1 slaafs ond]danig aan hun' kon+ ( ,ph>ao 7zoon d] zon71 di5 zij bijna als e5 god v]e]d54 't ,volk 0 9 ka/5 v]deeld1 wa>ond] de prie/]ka/e de voornaam/e 04 ,deze laat/e bevatte niet alle5 die li$51 welke d5 godsdi5/ regeld51 ma> ook de g5ee%e]51 de /]r5wi*ela>s1 de b\wmee/]s1 kortom1 alles wat ma> gele]d mo*t heet54 ,naa/ deze 0 de aanzi5lijk/e ka/e die d] krijgsli$54 ,uit deze w]d de kon+ gekoz51 ma> bij de aanva>d+ zijn] rege]+ moe/ hij ook 9 de prie/]ka/e word5 opg5om54 ,ov]ig5s _h m5 nog de ka/e d] l&b\w]s1 die d] koopli$51 d] s*ipp]s en d] h]d]s2 de laag/e en mee/ v]a*te 0 die d] zwijn5ho$]s4 ,dit ka/5/elsel belemm]de alle vrije ontwikkel+1 da> de zoon 9 de ka/e zijns vad]s moe/ blijv54 ,de godsdi5/ speelde bij de oude ,aegypt5>5 e5e groote rol4 ,da>aan 0 al hun d5k5 en w]k5 gewijd4 ,de ,aegypt5>5 hadd5 e5' natuurgodsdi5/4 ,zij v]e]d5 de weldo5de kra*t5 d] natuur1 het vuur1 het li*t1 het wat]1 de zon1 d5 hemel enz4 ,deze alle /eld5 zij 9 d5 vorm van p]son5 ( di]5 voor1 welke 9 v]s*ill5de /rek5 des l&s ook v]s*ill5de nam5 droeg54 ,vele di]5 w]d5 door de ,aegypt5>5 als heilig bes*\wd4 ,da>toe behoorde 9 de e]/e plaats de /i] ,apis1 die geheel zw>t moe/ zijn1 behalve e5e witte plek van bepaald5 vorm op d5 rug4 ,zulk e5 bee/ g5oot e5e buit5gewone v]e]+3 algeme5e r\w g$ur5de #gj dag51 wanne] hij /i]f2 algeme5e vreugdefee/51 wanne] m5 zoo gelukkig 0 w$] zulk e5 zeldzaam exempla> ma*tig te word54 ,ook de ibis1 de hond1 de kat1 ja zelfs de hoog/ geva>lijke krokodil w]d5 voor heilig geh\d5 en als godh$5 v]e]d4 ,wee d5g5e1 die het waagde1 e5 dez] di]5 te dood5 ( te bele$ig54 ,bijzond] veel zorg wijdd5 de ,aegypt5a>s aan hunne dood54 ,zij begroev5 ze niet1 zooals wij onze lijk5 do51 ma> balsemd5 ze1 en dat z kun/ig1 dat ze hond]d51 ja duiz5d5 j>5 bewa>d kond5 blijv51 voor ze tot v]rott+ ov]g+54 ,zoo heeft m5 9 v]s*ill5de museums van oudh$5 nog go$ bewa>de mummin d] ,aegypt5>54 ,w>5 de lijk5 gebalsemd1 dan w]d5 ze 9 /e55 ki/5 gelegd en 9 de ond]a>ds*e gang5 d] dood5/ad bijgezet4 ,e5s 7zoo me5d5 de ,aegypt5>57 z\ de ziel1 na 9 v]s*ill5de di]5 gehuisd te hebb51 zijn voormalig /(felijk hulsel w$] betrekk54 ,v&a> die buit5gewone zorg4 ,de kon+5 kreg5 als heel bijzond]e wez5s1 ook bijzond]e begraafplaats54 ,e5e dikwijls #fjj tot #gjj voet hooge pyramide di5de hun tot grafz]k4 ,to* 0 het niet i$]e5 gegund1 e5e ple*tige begraf5is te erlang54 ,wanne] iem& /i]f1 kwam5 de dood5re*t]s te zam5 en hield5 g]i*t ov] d5 doode4 ,0 er nu me] go$s dan kwaads van d5 ge/orv5e te zegg51 dan w]d hem e5e e]volle begraf5is toegek5d1 zoo niet1 dan w]d die geweig]d4 ,en hi]van 0 niem& uitgeslot5--zelfs de kon+ niet4 ,lang5 tijd 0 dit m]kwa>dig l& bijna ontoegankelijk voor vreemdel+51 totdat e5 zek] kon+1 ,psammeti*us1 zijn rijk voor de ,griek5 op5zette4 ,we will5 ons niet v]diep5 9 de dikwijls vrij wat fabela*tige en onzek]e ges*i$5is van ,aegypte4 ,alle5 /ipp5 we aan1 dat het rijk1 na e5 ze] langdurig be/aan1 wa>9 het dan e5s tot groote ma*t kwam1 dan we] de prooi van ro(zu*tige hord5 w]d1 e]/ e5 deel w]d van het ,p]zis*e rijk1 da>na v]ov]d w]d door ,alex&] d5 ,groot5 en e9delijk 9 de ma*t kwam van de ,rome954 #b4 ,,e5 ,,bezoek ,,te ,,babylon4 ,9 oude tijd5 lag aan de oev]s van d5 ,euphraat e5e ze] m]kwa>dige1 groote /ad1 ,babylon g5aamd4 ,deze /ad is re$s lang van de a>de v]dw551 ma> to* is er ons door oude s*rijv]s en gele]de mann51 die de ops*rift5 van de b\wvall5 met veel moeite hebb5 ontcijf]d1 zooveel v]haald1 dat wij ons wel e5igsz9s kunn5 voor/ell51 hoe zij er vroeg] moet uitgezi5 hebb51 en hoe de bewon]s leefd5 en w]kt54 ,da>om will5 we ma> we] de /\te s*o55 aantrekk51 met onze g$a*t5 e5 pa> duiz5d ja> t]uggaan en ons 9 ,babylon v]plaats54 ,we treff5 9 de om/rek5 dez] /ad e55 vru*tb>5 bodem aan2 de rivi] de ,euphraat is hi] ev5 als de ,nijl 9 ,aegypte1 de groote zeg5aanbr5g]4 ,we /aan dan ook v]baasd ov] de weeld]ige gewass51 de he]lijke gran51 de pra*tige palmboss*54 ,en dat de bewon]s die vru*tba>heid tot hun voordeel wet5 aan te w5d51 bewijz5 de met zorg bew]kte akk]s1 de zw>e dijk51 de afwat]+skanal5 en sluiz54 ,blijkt uit dit alles1 dat de inwon]s met vlijt d5 l&b\w beoef552 wij m]k5 tev5s1 dat de h&el hi] tot e5 hoog5 trap van bloei ge/eg5 is4 ,e5e m5igte groote en kle9e rijkgelad5e s*ep5 zi5 we to* ko]s zett5 na> de w]eld/ad1 t]wijl w$] &]e de voortbr5gsel5 van de ,babylonis*e nijv]heid na> &]e oord5 v]vo]54 ,k>avan51 die de s*att5 van 't v]re ,indi met zi* vo]51 trekk5 voortdur5d de w]eld/ad b9n54 ,ma> 't wordt tijd1 dat we de /ad zelve e5s nad] bekijk54 ,al dadelijk valt ons ha> ontzaggelijke omvang 9 het oog1 e5 omvang1 welke die onz] groot/e /$5 v]re ov]treft4 ,de /ad vormt e5 regelmatig vi]kant1 wa>van i$]e zijde bijna #d ur5 lang is4 ,midd5 er door he5 /roomt de ,euphraat1 wa>ov] e5e pra*tige brug geb\wd is4 ,om de /ad bev9dt zi* e5 muur van #adj met]s hoogte en van zulk e5e v]baz5de bre$te1 dat da>op twee vi]spann5 nev5s elk&] kunn5 rijd54 ,tweehond]d en vijftig tor5s moet5 di55 om di5 muur te v]d$ig51 t]wijl hond]d poort5 met metal5 deur5 van vijftig el hoogte toegang tot de /ad v]le554 't ,is e*t] e5e geheel &]e /ad1 dan onze h$5daags*e /$54 ,voor en na word5 de vrij regelmatige /rat5 afgewisseld met weil&51 wa> kudd5 graz51 met b\wl&51 wa> kor5 groeit1 zoodat m5 zi* nu e5s 9 de /ad1 dan w$] op het veld v]beeldt te zijn4 ,babylon wordt de /ad d] paleiz5 g5oemd en te re*t4 ,de huiz5 zijn mee/ drie ( vi] v]diep+5 hoog en ontzaggelijk ruim en uitge/rekt4 ,ze zijn mee/ opgetrokk5 van ti*el/e551 t]wijl het v]b9d5de cem5t uit asphalt be/aat4 ,bov5di5 zijn de mur5 met e5e gipslaag b$ekt1 wa>op e5e m5igte beeld5 en spijk]s*rift zijn aangebra*t4 ,twee geb\w5 vall5 ons e*t] bijzond] 9 het oog3 de reusa*tige kon9klijke bur*t en de tempel van ,bel met zijn5 kolossal5 tor54 ,twee geweldige mur5 7de buit5/e is me] dan twee ur5 9 omtrek7 omr+5 de trots*e bur*t1 wa>aan niets gespa>d is1 wat rijkdom en kun/ kunn5 aanbr5g54 ,tuss*5 de mur5 en het eig5lijke paleis heeft m5 pra*tige tu95 aangelegd1 die t]rasvormig oploop5 en da>om hang5de tu95 g5oemd word54 ,nog me] indruk maakt e*t] op ons de tempel van ,bel 7de god des li*ts74 ,hij be/aat voornamelijk uit e55 zeszijdig5 tor5 van #h v]diep+54 ,zijne hoogte b$raagt #bjj el1 t]wijl i$] d] zes zijd5 ook #bjj el lang is4 ,dat is nog e5 &]e tor51 dan die te ,/raatsburg ( te ,utre*t1 niet wa>8 ,ma> niet alle5 de hoogte des tor5s en zijne reusa*tige afmet+51 ook de ov]vlo$ van g\d5 si]ad5 en beeldh\ww]k5 v]wekt onze bewond]+4 ,9 wijde kr+5 sl+]t zi* e5e v]baz5de trap gelijk e5e mon/]slang na> de spits van d5 tor54 ,hi] en da> v9dt m5 ru/bank51 wa>door m5 9 /aat is1 de reuz5/ad 9 al h>e uitge/rek!id te ov]zi54 ,op de bov5/e v]diep+ bev9dt zi* e5 groot b$1 b5ev5s e5e g\d5 tafel4 ,op dat b$1 z\ volg5s de prie/]s1 e5maal de god ,bel kom5 slap54 ,er is hi] dus wel wat bijzond]s en moois te zi54 ,gaan we e*t] e5s het volk na 9 zijn do5 en h&el51 dan word5 we niet zoo aang5aam aang$aan4 ,slaafs*e ond]worp5heid van het volk t5 opzi*te van zijn' vor/1 die als e5 god wordt v]e]d4 ,groote z$eloo%eid 9 alle /&52 e5 godsdi5/1 die be/aat 9 de walgelijk/e en wre$/e ple*tigh$52 bijgeloovigheid 9 de hoog/e mate4 ,zi$a> wat wij ov]al aantreff54 ,niet wa>1 we a*t5 ons gelukkig 9 ons lieve vad]l& en w5s*5 9 ge5 ,babylon te won51 al is het er nog zoo mooi4 #c4 ,,e5 ,,groot ,,man ,,en ,,e5 ,,onh&elba> ,,volk4 ,9 e5 kle9 l&1 aan de ,middell&s*e zee geleg51 door de rivi] de ,jordaan door/roomd1 woonde e5 volk1 dat zi* no* door kun/z9 ond]s*eidde1 zooals de ,babylonirs1 no* groote w]k5 uitvo]de1 zooals de ,aegypt5>51 no* door v]ov]+5 zi* e5 naam maakte 9 de w]eld4 ,to* 0 dat volk m]kwa>dig1 omdat het e5 zuiv]d] godsbegrip _h dan de &]e ,oo/]s*e volk54 ,hadd5 dez5 dikwijls e5e groote m5igte afgod51 aan wie zij all]lei m5s*elijke deugd5 en ondeugd5 toes*rev53 bij de ,israliet5 7want dit volk hebb5 wij op 't oog7 bleef het d5kbeeld van e5 e5ig1 heilig ,god 7,jehova7 al?ans bij het be/e deel d] natie bewa>d4 ,van ge5 volk zijn ons me] b]i*t5 geword5 dan van dit2 het ,o4 ,t4 kan m5 voor e5 groot g$eelte e5e ges*i$5is van het ,isralitis*e volk noem54 ,de ,israliet5 noem5 als hun' /amvad] ,abraham1 e5 h]d]svor/ uit het l& d] ,*aldaen1 die van da> v]trok en zi* 9 het teg5woordige ,pale/9a n$]zette4 ,zijn kle9zoon ,jakob 7,isral7 trok met zijne talrijke familie1 door e5' hong]snood g$rong51 na> ,aegypte1 wa> zijn zoon ,jozef door hoog/ m]kwa>dige en zond]l+e lotgevall5 tot ond]kon+ 0 v]hev54 ,de ga/vrijheid1 die ,jakob's familie e]/ mo*t ond]v9d51 v]&]de weldra 9 e5e drukk5de slav]nij1 wa>uit zij e9delijk v]lo/ w]d door e5' man1 die 9 aanleg en ontwikkel+ v]re bov5 zijn volk /ond1 en door zijne wett5 d5 all]groot/5 invlo$1 ook 9 het v]volg1 op de ,israliet5 heeft uitgeoef5d4 ,volg5s d5 ,bijbel w]d ,mozes1 9 zijne jeugd op wond]b>e wijze g]$1 aan het h( van d5 ,aegyptis*5 kon+ opgevo$ en 9 alle wij%eid d] ,aegypt5>5 ond]wez54 ,9 we]wil van zijne opvo$+ en leefwijze ond] de v]drukk]s zijn] /amg5oot51 bleef hij to* met e5e vurige liefde voor dez5 bezield4 ,het mo*t hem e9delijk gelukk51 zijn volk te vo]5 uit het l& d] di5/ba>heid1 hoewel niet dan na d5 h>dnekkig5 teg5/& van d5 ,aegyptis*5 kon+4 ,het lievel+sd5kbeeld d] ,israliet51 n4l4 de 9 bezitnem+ van het ,belo(de ,l&1 het l&1 wele] door de a>tsvad]s bewoond1 bleek e*t] niet zoo gemakkelijk v]wez5lijkt te kunn5 word54 ,de ,israliet5 w>5 door de voortdur5de v]drukk+ e5 slaafs*1 wispelturig en onh&elba> volk geword54 ,bij d5 m9/5 teg5spo$ morde het1 w]d opro]ig en v]langde na> de vlees*pott5 d] ,aegypt5>54 ,ook 9 d5 di5/ van d5 e5ig5 wa>a*tig5 ,god blek5 zij niet /&va/ig te zijn2 zij hadd5 ma> al te veel g5eigdheid om de afgod5 te di551 die zij 9 ,aegypte hadd5 le]5 k5n54 ,alle5 e5 man als ,mozes 0 9 /aat zulk e5 volk 9 toom te h\d5 en te leid5 na> zijn' wil4 ,to* zag ,mozes ze] wel 91 dat e5 volk1 zoo we9ig aan krijg/u*t en volh>d+ gewoon en met zulk e55 slaafs*5 gee/ bezield1 niet 9 /aat 0 e5 l& te v]ov]51 dat door krijg%aftige /amm5 w]d bewoond4 ,e5 nieuw gesla*t1 aan v]moei5iss5 en ontb]+5 gewoon1 aan krijg/u*t gew5d en bezield met e5 vrij]5 gee/1 moe/ 9 de woe/ijn opgroei51 e] ,palae/9a aan de krijg%aftige ,kananiet5 kon word5 ontrukt4 ,e]/ na e5e ve]tigj>ige omzw]v+ kon ,jozua1 ,mozes opvolg]1 het groote plan volvo]54 ,de edele ,mozes zelf mo*t het doel van zijn w]k5 niet belev54 ,9 't gezi*t van het ,belo(de ,l& /i]f hij4 ,vooraf e*t] _h hij iets g$aan1 wa>door hij ook 9 't v]volg d5 all]groot/5 invlo$ op zijn volk kon uitoef554 ,hij v]va>digde n4l4 e5e m5igte wijze wett51 wa>bij de /aatsregel+ en de godsdi5/ g]egeld w]d54 ,bov5di5 bevatt5 zij vele nuttige voors*rift51 betreff5de de gezondheid1 de beb\w+ van d5 grond1 de v]deel+ van het v]ov]de l& enz4 ,de wet van ,mozes gaf aan d5 prie/]/&1 ( liev] aan de prie/]ka/e1 het be/uur des l&s 9 h&54 ,aan 't ho(d van d5 /aat /ond de hoogeprie/]1 e5 telg uit het gesla*t van ,mozes bro$] ,aron2 de prie/]s1 all5 uit d5 /am van ,levi1 bekle$d5 v]d] ev5 als 9 ,aegypte de aanzi5lijk/e ambt54 ,de ges*i$5is d] ,israliet5 na hunn5 into*t en de v]ov]+ van het ,belo(de ,l& 7,kanan7 is e5e aans*akel+ van oorlog5 met hunne krijg%aftige nabur5 7,phili/ijn51 ,moabiet51 ,ammoniet571 wa>bij zij dikwijls 9 dapp]e mann51 ,ri*t]5 g5aamd1 mo$ige en ond]nem5de aanvo]d]s hadd51 die h5 ook 9 vr$e/ijd wel e5 tijd lang rege]d5 7,gideon1 ,jep?a1 ,simson1 ,samuel74 ,uit ijdelheid v]wisselde het wispelturige volk dez5 vrijz9nig5 rege]+svorm niet het kon+s*ap4 ,ond] zijne kon+5 ,david en ,salomo beleefde het e5 kort51 glansrijk5 tijd4 ,ond] ,rehabeam1 ,salomo's zoon1 w]d ,isral v]deeld 9 twee rijk53 dat van ,juda met ,j]uzalem en dat van ,isral met ,si*em 7lat] ,sam>ia7 tot ho(d/ad 7#ihf74 ,beide beoorloogd5 elk&] dikwijls en hadd5 bov5di5 veel van de aanvall5 d] uit ,midd5-,azi kom5de v]ov]a>s te lijd54 ,het e]/ bezweek het rijk ,isral1 welks bewon]s door z$eloo%eid ze] w>5 v]zwakt4 ,de laat/e kon+1 ,hosea1 w]d 9 #gba v4 ,c4 door ,salmanass]1 kon+ van ,assyri1 ov]wonn54 ,het rijk ,juda bleef lang] be/aan1 ma> v]loor to* ook 9 #ehf v4 ,c4 zijne onafhankelijkheid2 de laat/e kon+ ,z$ekia w]d door ,nebucadnez> ov]wonn54 ,wel v]rees lat] door de gun/ van d5 ,p]zis*5 kon+ ,cyrus e5 nieuw ,joods* rijk1 ma> om weldra het lot te deel5 van het ,p]zis*e rijk1 n4l4 e5 deel te word5 van het ,grieks*e rijk1 door ,alex&] d5 ,groot5 ge/i*t4 ,nog e5 enkele maal wi/5 de ,jod5 ond] de dapp]e ,maccabaen hunne vrijheid te beve*t5 7#afg74 't ,0 sle*ts e5 korte flikk]+ van ma*t4 ,de alles ov]w9n5de ,rome95 maakt5 e5ige j>5 voor ,*ri/us ook van ,palae/9a e5 w+ewe/1 en to5 de natie zi* teg5 het ,rome9s*e juk poogde te v]zett51 v]ov]d5 de ,rome95 de ho(d/ad ,j]uzalem en de ,jod5 hield5 op als natie te be/aan 7,titus1 #gj j4 n4 ,c47 #d4 ,,e5 ,,h&elsvolk4 ,wanne] onze zeeli$5 teg5woordig vreemde l&5 gaan bezoek51 zijn zij voorzi5 van go$e ka>t51 kompass5 en zeeva>tkundige w]ktuig51 en wa> zij kom51 v9d5 zij e5 gul on?aal4 ,9 oud5 tijd 0 dit e*t] geheel &]s4 ,ka>t51 kompass5 en d]gelijke zak5 w>5 onbek5d2 de l&51 die m5 bezo*t1 w>5 door ruwe1 vij&elijk gez9de m5s*5 bewoond4 ,wij moet5 dus wel bewond]+ gevoel5 voor e5 volk1 dat alle5 met de zon des daags en de pool/] des na*ts tot gids1 niet alle5 alle l&5 aan de ,middell&s*e zee durfde bezoek51 ma> zi* door de zuil5 van ,h]cules 7,/raat van ,gibralt>7 e5' weg ba&e na> de t9eil&5 7,scilly-eil&57 bij ,engel&1 ja1 dat zelfs volg5s de ov]lev]+1 niet s*roomde1 de ,baltis*e zee te bezoek5 en geheel ,afrika om te zeil54 ,dat onv]saagde volk 0 het ,pho5icis*e4 ,het woonde 9 e5 smal1 vo*tig en ongezond1 ma> vru*tba> ku/l&1 tuss*5 d5 ,libanon en de ,middell&s*e zee geleg51 dat door de ,griek5 ,pho5ici 7,palm5l&7 g5oemd w]d4 ,de ligg+ van hun l& aan e5e zee1 die to5 het mee/ bev>5 w]d en aan d5 ,libanon1 wi5s c$]boss*5 he]lijke en ov]vlo$ige b\w/(f5 voor de s*ep5 lev]d51 bra*t de ,pho5icirs er als van zelve toe hun geluk op zee te beproev54 ,wat zij er zo*t5 n4l4 s*att51 hebb5 zij v]kreg52 want oude s*rijv]s roem5 als om /rijd de pra*t en weelde1 die 9 de ,pho5icis*e /$5 ,tyrus en ,sidon he]s*t54 't ,0 tr\w5s ook ge5 wond]4 ,de ,pho5icirs hadd5 to5 d5 alle5h&el1 di5 zij door het v]spreid5 van all]lei s*rikv]wekk5de fabel5 als van nevelzeen1 zeemon/]s1 vlieg5de slang51 reuz5vogels en d]gelijke wi/5 te beh\d54 ,zij drev5 als e*te koopli$5 h&el 9 alles3 kor51 zilv]1 b>n/e51 t9 en niet het m9/ 9 slav51 die zij soms op ze] vreemde mani] wi/5 ma*tig te word52 want de ,pho5icirs oef5d5 bij het ze] e]ba> b]oep van h&ela>1 het alles behalve e]volle van ze]oov] uit4 ,hav5plaats5 zijn voor e5 h&eldrijv5d volk e5e behoefte4 ,da>om legd5 zij op v]s*ill5de plaats5 aan de ,middell&s*e zee kolonin aan4 ,zoo ont/ond5 op ,cyprus1 op ,sicili1 op ,s>d9i1 9 ,spanje 7,gades,cadix7 en op de ku/ van ,afrika 7,c>?ago7 ,pho5icis*e volkplant+51 die weldra tot hoog5 bloei kwam54 ,de ru/elooze h&elsgee/ d] ,pho5icirs zo*t intuss*5 ook eld]s h&elsweg5 te op55 en e5 lev5dige k>avan5h&el met ,aegypte1 ,babylon en ,indi 0 alras e5 gevolg van hun /rev54 ,zulk e5 ond]nem5d en na> w9/bejag /rev5d volk moe/ ook wel op het gebi$ d] nijv]heid vord]+5 mak54 ,vele uitv9d+5 word5 dan ook aan h5 toeges*rev51 miss*i5 e*t] niet alle met re*t4 ,zoo zegt m51 dat de ,pho5icirs het glas hebb5 uitgevond54 ,e5ige zeeli$5 wild5 n4l4 op de z&ige ,syris*e ku/ e5 vuur ont/ek51 en nam51 da> niets &]s dadelijk voor de h& lag1 e5 pa> /ukk5 salpet]1 om hun' ketel er op te zett54 ,door de hitte smolt de salpet] en het z& en v]bond zi* tot e5e doorzi*tige /(1 het glas4 ,ook de ontdekk+ van de purp]v]f wordt aan h5 toeges*rev54 ,ev5 als bij de mee/e uitv9d+5 0 e5 toeval hi]van de oorzaak4 ,e5 h]d]%ond komt bij zijn' he] met e5 rood5 muil4 ,de h]d] me5t1 dat zijn hond blo$t1 neemt e5e vlok wol en veegt hem d5 muil af1 ma> ziet tot zijne groote v]wond]+1 dat de roode kleur niet van blo$1 ma> van iets &]s komt1 en dat de wol met e5e fraaie1 roode /( doortrokk5 is4 ,hij m]kt nad]h& op1 dat de hond de zi* aan het /r& bev9d5de slakk5 doorbijt en v&a> d5 rood5 muil v]krijgt1 en nu is de grond/( gevond51 wa>uit de v9d+rijke gee/ d] ,pho5icirs weldra de pra*tig/e kleurs*ake]+5 weet te voors*ijn te br5g54 ,wij kunn5 dus niet nalat51 bewond]+ te koe/]5 voor zulk e5 ond]nem5d en v9d+rijk volk4 ,zi5 we het e*t] 9 zijn maats*appelijk- en burg]lijk lev51 dan bevalt het ons ev5m9 als de ,babylonirs4 ,wij v9d5 dan e5 volk1 dat ge5e moeite ontziet1 om s*att5 te v]zamel51 ma> sle*ts met het doel om ze nad]h& 9 de s*&elijk/e ongebond5heid te v]kwi/54 ,we treff5 v]d] bij h5 e5' godsdi5/ aan1 die 9 z$eloo%eid en wre$heid alle godsdi5/5 d] ,oo/]s*e volk5 v]re ov]treft4 ,m5s*5(f]s w>5 bij d5 ,bal- en ,molo*di5/ ze] gebruikelijk4 ,van e5 ,pho5icies* rijk kan eig5lijk ge5 sprake zijn4 't ,s*ijnt1 dat i$]e groote /ad ha> eig5 kon+ en ha> eig5 be/uur _h1 ma> tev5s1 dat de e5e /ad soms voor e5e tijdlang de opp]ma*t ov] de &]e uitoef5de4 ,tyrus en ,sidon w>5 altijd de mee/ aanzi5lijke /$54 #e4 ,,croesus ,,en ,,cyrus4 ,9 't ja> #edi v4 ,*r4 bi$t ,s>des1 de ho(d/ad van 't ,lydis*e rijk1 ons het treurige tooneel aan van /rijd en v]woe/+4 ,vr de mur5 d] /ad is e5 slag gelev]d1 wa>9 de ,lydirs het ond]spit hebb5 g$olv51 en nu dr+5 de ov]w9n5de ,p]z5 ov] de lijk5 hunn] vij&5 9 de veege /ad1 alles v]niel5de1 wat hun 9 d5 weg komt en roov5de1 wat van hunne gad+ s*ijnt4 ,tuss*5 die bewijz5 van moord en v]woe/+ zi5 wij e5' br&/apel opg]i*t en e5' man da>op va/gebond51 wi5s voorkom51 ook 9 dez5 rampzalig5 toe/&1 zijne vor/elijke afkom/ v]raadt4 't ,is de ongelukkige ,croesus1 wele] de rijk/e van alle vor/5 van ,azi1 de behe]s*] van het ma*tige ,lydi1 die nu op bevel van ,cyrus1 d5 kon+ d] ,p]z51 t] e]e d] god5 zal ge(f]d word54 ,de h\tmijt wordt aange/ok51 en re$s /ijg5 de vlamm5 omhoog4 ,da> hoort m5 d5 ongelukkige tot driemaal roep53 ,o ,solon6 ,solon6 ,solon6 ,cyrus1 v]wond]d ov] dez5 uitroep1 vraagt na> de beteek5is dez] woord51 en1 nadat hij d5 gevang5e heeft lat5 afklimm51 v]haalt ,croesus het volg5de3 ,voor e5ige j>5 kreeg ik aan mijn h( e5 bezoek van d5 wij/5 man uit geheel ,griek5l&1 die de geheele w]eld doorreisde1 om nog me] k5nis op te do54 'k ,liet hem al mijne paleiz51 al mijne s*att5 zi54 ,ze liet5 hem onv]s*illig4 'k ,vroeg hem nu1 welke man de gelukkig/e 01 di5 hij op zijne vele reiz5 gezi5 _h4 ,hij noemde mij e5' burg] ,tellus uit ,a!ne1 die1 na e5 gelukkig lev5 geleid te hebb51 hoog beja>d 9 e5 zegevi]5d5 slag d5 held5dood voor 't vad]l& gevond5 _h4 ,to5 ik hem da>op vroeg1 wi5 hij nadi5 ,tellus als d5 gelukkig/e bes*\wde1 noemde hij twee ,grieks*e jongel+51 die bij geleg5heid van e5 groot fee/ hunne oude mo$] 9 e55 wag5 na> d5 tempel trokk51 door 't volk luide w]d5 toegejui*t weg5s hunne k9d]lijke liefde en v]volg5s door v]moeidheid ov]m&1 9 slaap viel51 om nooit we] te ontwak54 ,to5 ik1 misnoegd1 dat hij mijn geluk zoo g]+ s*atte1 hem vroeg ( hij mij dan niet gelukkig a*tte1 sprak hij deze m]kwa>dige woord53 ,o ,croesus1 niem& is vr zijn5 dood gelukkig te noem54 ,als ik b$5k1 dat het lev5 wel e5s zev5tig j>5 duurt1 dan d5k ik tev5s1 hoeveel er 9 di5 tijd v]&]5 kan4 ,deze woord5 mi%aagd5 mij to54 ,hoe ond]v9d ik nu e*t]1 hoeze] de wijze man re*t _h4 ,dit v]haal maakte op d5 v]ov]a> e55 diep5 indruk4 ,tot nog toe _h de gelukszon hem /e$s bes*554 ,bij zijne geboorte re$s door zijn' grootvad] ,a/yages1 kon+ van ,m$i1 t] dood g$oemd1 _h e5e m$elijd5de h]d]svr\w zijn lev5 wet5 te r$d54 ,ook lat] 0 hij me]mal5 9 lev5sgeva>1 ma> telk5s 0 het door toevallige om/&igh$5 afgew5d4 ,to5 hij man geword5 01 _h hij zi* aan 't ho(d d] ,p]z51 zijne /amg5oot51 ge/eld1 en aan 't ,m$is*e rijk en aan de rege]+ van d5 v]wijfd5 ,a/yages e5 e9de gemaakt4 ,v]volg5s _h hij d5 rijk/5 /aat van ,azi v]nietigd1 en de ma*tig/e mon>* van ,kle9-,azi /ond als gevang5e voor hem4 ,ma> z\ dat geluk hem altijd blijv5 toela*58 ,hoe li*t kon de grillige =tu9 ook hem d5 rug toeke]5 en van ov]w9na> ov]wonnel+ mak56 ,cyrus s*onk dadelijk d5 gevang5 vor/ het lev5 niet alle51 ma> liet hem aan zijne tafel et5 en hield hem als e5 wijz5 raadsman hoog 9 e]e4 ,hij liet het bij deze v]ov]+5 niet blijv54 ,nadat hij de ,aziatis*e ,griek5 ond]worp5 _h1 trok hij op ,babylon aan4 ,met geweld 0 e*t] teg5 deze reuz5/ad we9ig uit te vo]54 ,da>om tra*tte hij ha> door li/ te nem54 ,hij leidde het wat] van d5 ,euphraat door e5 diep] kanaal om de /ad1 wa>door de rivi] ondiep] w]d1 en de soldat5 kond5 zoodo5de 9 de /ad dr+54 ,jui/ t]wijl kon+ ,belsas> e5 ov]dadig fee/ vi]de t] e]e van d5 god ,bel w]d de w]eld/ad door de zegevi]5de ,p]z5 +5om54 7,danil74 ,zijne v]ov]+szu*t bra*t hem e*t] t5 val4 ,9 de nabijheid van de ,kaspis*e zee woonde e5 arm1 ma> kra*tig en vrijheidliev5d b]gvolk1 de ,massaget54 ,ook dit volk moe/ ond]worp5 word54 ,nu v]liet hem e*t] de =tu94 ,cyrus w]d 9 e5e h9d]laag gelokt1 't leg] w]d geslag51 hij zelf sneuvelde4 ,tomiris1 de kon+9 d] ,massaget51 liet zijn ho(d afh\w5 en 9 e5 vat met blo$ dompel51 zegg5de3 ,dr9k u nu zat1 b>ba>4 ,e5 &] v]haal ev5wel laat ,cyrus 9 hoog5 oud]dom e55 natuurlijk5 dood /]v54 ,welke van deze v]hal5 het e*te is1 is moeilijk uit te mak54 #f4 ,,beleg]+ ,,en ,,v]ov]+ ,,van ,,troje4 7,van #aaid tot #aahd v4 ,c47 ,p>is1 de zoon van ,priamus1 kon+ van ,troje 7e5e /ad 9 ,kle9-,azi1 niet v]re van de /r4 d] ,d>danell51 to5 ,hellespont geheet571 _h ,hel5a1 de vr\w van d5 ,sp>taans*5 kon+ ,m5elas1 g]o(d en 0 met ha> na> zijne geboorte/ad gevlu*t4 ,de v]bitt]de ,m5elas riep nu de voornaam/e ,grieks*e vor/5 en held5 op1 tot e5' krijg/o*t teg5 het rijke ,troje4 ,de mee/e vor/5 van ,griek5l& gav5 aan deze oproep+ gehoor en weldra tog5 #ajj1jjj /rijd]s1 op #abjj s*ep51 na> de vij&elijke /ad4 ,de aanvo]d] van d5 to*t 0 ,agamemnon1 de bro$] van ,m5elas4 ,v]d] word5 als ho(dp]son5 g5oemd de sluwe ,ulyssus1 de b$a>de en erv>5 ,ne/or1 de dapp]e en /]ke ,a*illes en vele &]54 ,troje 0 e*t] e5e /]ke /ad1 en1 kond5 de ,griek5 roem5 op e5e m5igte dapp]e mann51 de ,trojan5 mo*t5 bog5 op ,hector en ,a5eas1 die voor de dapp]/e ,griek5 niet behoefd5 ond] te do54 ,de beleg]+ _h re$s neg5 j>5 g$uurd en nog /ond5 de mur5 van ,troje ev5 va/ als altijd4 ,veel blo$ 0 re$s v]got52 de edele ,hector en de dapp]e ,a*illes w>5 d5 held5dood ge/orv52 m5 begon aan 't welslag5 d] ond]nem+ te wanhop51 ja1 m5 sprak er zelfs van om s*eep te gaan en het vad]l& w$] op te zoek54 ,to5 v]zon de sluwe ,ulysses de volg5de li/3 ,weet gij wat1 vri5d51 riep hij vroolijk uit1 laat ons e5 groot h\t5 pa>d timm]5 en 9 zijn b9n5/e de dapp]/e ,griek5 v]b]g54 ,de &]5 moet5 intuss*5 met de s*ep5 t]ugtrekk51 ma> vooraf al hetge5 zij a*t]lat51 v]br&51 opdat de ,trojan51 wanne] zij dit van hunne mur5 zi51 9 d5 waan kom51 dat wij het beleg opbrek54 ,e5 mo$ig man moet zi* 9 de nabijheid van het pa>d v]b]g5 en de vij&5 wijs mak51 dat hij uit het leg] d] ,griek5 is gevlu*t1 omdat hij door h5 sle*t beh&eld is4 ,v]volg5s moet hij bew]k51 dat de ,trojan5 het pa>d b9n5 de mur5 d] /ad br5g54 ,wanne] onze vij&5 zi* dan zorgeloos aan d5 slaap ov]gev51 geeft hij ons e5 teek54 ,wij kruip5 uit het pa>d1 lat5 de &]51 die inmiddels met de s*ep5 zijn t]uggeke]d1 b9n5 en v]woe/5 de /ad4 ,to5 ,ulyssus uitgesprok5 _h1 prez5 all5 zijn v9d+rijk v]/&1 ma> de zoon van ,a*illes /ond driftig op en zeide3 ,dapp]e mann5 zijn gewoon hunne vij&5 9 't op5 veld te be/rijd51 da> moet5 wij onze me]d]heid bov5 de ,trojan5 toon54 ,ulyssus bewond]de d5 dapp]5 jongel+ en antwoordde3 ,gij ziet wel1 wakk]e man6 da> zelfs uw vad]1 die e5 halfgod 9 mo$ en /]kte 01 deze /]ke /ad niet konde v]ov]51 dat dapp]heid 9 de w]eld niet alles kan uitri*t54 ,de voorslag w]d nu aang5om53 e5 ontzaggelijk groot pa>d w]d getimm]d1 de dapp]/e held5 begav5 zi* door e5e zijdeur 9 d5 buik van het mon/] en de ov]ig5 trokk5 zi* t]ug4 ,vol vreugde kwam5 weldra de ,trojan5 aansnell5 en zag5 met v]baz+ het geva>te aan4 ,zij b]aadslaagd5 nu1 ( zij het v]br&5 dan wel 9 de zee w]p5 z\d54 ,dat deg551 die 9 d5 buik van het pa>d zat51 bij deze b]aadslag+ niet ze] pleizi]ig te mo$e w>51 laat zi* d5k54 ,e5 ,trojaans* prie/] sprak wa>s*uw5de3 ,me5t gij1 dat e5e gave d] ,griek5 ge5 b$rog v]b]gt8 ,v]tr\wt het d+ niet6 ,met die woord5 /iet hij er met e5e ijz]5 lans 91 en uit de diepte dreunde het als uit e5 keld]hol4 ,ond]tuss*5 kwam de ,griek aanloop51 die zi* 9 de nabijheid van het pa>d v]borg5 _h4 ,hij speelde zoo mee/]lijk zijne vals*e rol1 dat all5 hem gelo(d54 ,hij sprak aldus3 ,tot hi]toe 0 alle hoop d] ,griek5 op de hulp d] god9 ,pallas geb\wd4 ,s$]t e*t] uit d5 tempel1 di5 zij bij u te ,troje heeft1 ha> beeld is ge/ol51 is de god9 v]toornd geword51 en het geluk heeft de wap55 d] ,griek5 v]lat54 ,nu zijn zij weggegaan om het beeld w$]om op te spor54 ,vooraf e*t] b\wd5 zij nog dit h\t5 pa>d1 dat zij als zo5(f] voor de bele$igde god9 a*t]liet54 ,zij maakt5 het zoo groot1 opdat gij1 ,trojan56 het niet b9n5 de poort5 uw] /ad kondet b]g51 dewijl alsdan de bes*]m+ van ,pallas u t5 deel z\ vall54 ,dit nu 0 jui/ voor de ,trojan5 e5 prikkel om het pa>d b9n5 de /ad te hal54 ,zij brak5 e5 g$eelte van d5 muur af om d5 onheilbr5g5d5 ga/ e5' weg te ban54 ,zij maakt5 rad]5 ond] de voet5 van het pa>d en trokk5 het jubel5d b9n51 zond] a*t te slaan op de wa>s*uw+5 van ,kass&ra1 de pr(etes4 ,v]volg5s gav5 zij zi* tot 9 het holle van d5 na*t aan de uitgelat5/e vreugde ov] bij maaltijd en dr9kgelag4 ,de b$rieg] 0 intuss*5 ook 9 de /ad geslop5 en zwaaide v]volg5s e5 br&5de fakkel 9 de lu*t1 als e5 teek5 voor de 9 de nabijheid toev5de ,griek5 om w$] te nad]54 ,to5 klopte hij za*t aan d5 holl5 buik van het pa>d en de opgeslot5 held5 kwam5 /illetjes te voors*ijn4 ,met uitgetrokk5 zwa>d5 drong5 zij 9 de huiz5 en e5e vreeselijke sla*t+ w]d ond] de slap5de ,trojan5 aang]i*t4 ,br&5de fakkels w]d5 9 de huiz5 gesl+]d en weldra /ond ,troje op vele plaats5 9 li*t5 br&4 ,te gelijk]tijd /ormd5 de &]e ,griek5 de /ad b9n5 en doodd5 alles1 wat h5 9 h&5 kwam4 ,zij behaald5 e5 onmetelijk5 buit en sleept5 vr\w5 en k9d]5 na> het /r&4 ,m5elas vo]de zijne vr\w ,hel5a w$] m$e4 ,priamus en zijne zon5 w]d5 g$ood2 de kon+9 en h>e do*t]s1 wa>ond] ook de edele ,&roma*1 de vr\w van ,hector1 w]d5 als slav9n5 ond] de ov]w9na>s v]deeld4 ,troje w]d met d5 grond gelijk gemaakt4 ,zi$a> e5 kort ov]zi*t van de m]kwa>dige beleg]+1 zooals die door ,hom]us 9 e5 b]oemd di*t/uk3 de ,ilias1 wordt v]haald4 #g4 ,,e5 ,,fee/ ,,te ,,olympia4 ,griek5l& be/ond wele] uit e5e m5igte onafhankelijke /aatjes1 die altijd naijv]ig op elk&] w>5 en niet zeld5 blo$ige oorlog5 vo]d54 ,to* zijn de ,griek5 het bes*aafd/e volk d] oudheid en de le]mee/]s d] geheele bes*aafde w]eld geword54 ,hoe ze dit geword5 zijn8 ,we zull5 het u zegg54 ,voore]/ leefd5 de ,griek5 9 e5 he]lijk l&1 dat e5 gun/ig5 invlo$ moe/ uitoef55 op zijne bewon]s4 ,9 de twe$e plaats hadd5 ze e5 voortreffelijk5 aanleg4 ,v]d] w>5 er b&51 die h51 hoe ook soms v]deeld en 9 gewoont5 en z$5 van elka> v]s*ill5d1 v]e5igd5 en d$5 gevoel51 dat ze ne natie w>54 ,tot die b&5 behoord5 hun di*t]lijke godsdi5/1 de v]bond51 die zij slot5 t] bes*]m+ van e5 geme5s*appelijk heiligdom 7amphictionin7 en niet het m9/ de volksfee/54 ,de belangrijk/e volksfee/5 w]d5 gevi]d te ,olympia1 e5e /ad 9 het l&s*ap ,elis1 9 het we/5 van de ,peloponnesus 7,morea7 geleg54 ,bijna alle ,grieks*e /at5 nam5 hi]aan deel4 ,9 ple*tig5 opto*t trok het volk na> d5 tempel4 ,voorop g+5 de v]si]de (f]di]51 dan volgd5 de di5/do5de prie/]s1 v]volg5s de /aatsbeambt51 da>op de adel 9 s*itt]5de kle$+1 met gro5e olijftakk5 9 de h& en e9delijk het volk4 ,nadat de ple*tige (f]s aan de god5 gebra*t w>51 begonn5 de eig5lijke spel54 ,de ,griek5 me5d5 d5 god5 ge5 groot] g5oeg5 te kunn5 gev51 dan wanne] zij hunne kra*t 9 d5 w$loop1 9 het wor/el51 9 het spr+5 ( 9 het vui/geve*t t5 toon spreidd54 ,li*aamsoef5+5 t] voorb]eid+ voor de w$spel5 maakt5 dan ook e5 voornaam g$eelte van de opvo$+ d] jeugd uit4 ,9 de gymnasin w]d behalve van het lez5 d] w]k5 van groote di*t]s1 voornamelijk van ,hom]us1 het mee/ w]k gemaakt van loop51 wor/el51 spr+51 sl+]5 enz4 ,de ov]w9n+ te behal5 bij de ,olympis*e spel5 0 de hoog/e e]1 die iem& kon te beurt vall5 en to* 0 de prijs1 di5 de ov]w9na> behaalde1 sle*ts e5 olijfkrans4 ,g$ur5de het fee/ w]d5 alle vij&elijkh$5 ge/aakt1 opdat i$] 9 ru/ en vr$e kon fee/vi]54 ,niem& mo*t er da>om gewap5d v]s*ijn54 ,t5 bewijze1 hoe hoog de ,griek5 deze bije5kom/5 te ,olympia 9 e]e hield51 /rekke1 dat zelfs de ja>tell+ er na> g]egeld w]d4 ,m5 zeide b4 v4 dit ( dat is gebeurd 9 het twe$e ( d]de ja> van de zooveel/e ,olympiade4 ,e5e ,olympiade w]d om de vi] j>5 geh\d51 en m5 rek5de dan van het ja> #ggf v4 ,c4 af1 omdat to5 het e]/ de nam5 d] ov]w9na>s w]d5 opges*rev54 ,het fee/ begon gewoonlijk met d5 w$loop4 ,zij1 die na> d5 prijs dong51 w>5 9 afdeel+5 van vi] man gesplit/4 ,zulk e5 w$loop 0 op v]re na niet gemakkelijk1 want de baan 0 ge5 eff5e1 va/e weg1 ma> e5 ruimte1 wa> de voet telk5s wegzonk 9 dik1 mul z&4 't ,kwam dus wel op kra*t en volh>d+ aan4 ,da>na w]d er gewor/eld4 ,de wor/ela>s hadd5 vooraf hunne huid met olie +ewrev51 opdat de h& hunn] teg5p>tij van het gladde li*aam z\ afglijd54 ,met voorov]gebog5 bov5lijf /ond5 zij teg5ov] elk&]1 g]e$ om elk&] aan te grijp52 want het doel van d5 wor/ela> 01 zijne teg5p>tij omhoog te heff5 en hem dan op d5 grond te w]p54 ,e5 geva>lijke /rijd 0 het vui/geve*t4 ,de ond]>m5 w>5 omwond5 met l$]5 riem51 van metal5 knopp5 voorzi52 da>door kwam5 de slag5 veel kra*tig] aan4 ,dat zulk e5 /rijd dikwijls blo$ig w]d1 ja1 dat niet zeld5 e5 d] kampve*t]s dood van het /rijdp]k w]d wegg$rag51 laat zi* gemakkelijk begrijp54 ,v]volg5s w]d5 w$r5n5 geh\d5 op wag5s met vi] pa>d5 bespann54 ,dat 0 natuurlijk sle*ts e5 v]maak voor de rijk5 be/emd1 da> de g]+]e burg] niet 9 /aat 01 zulk e5 rijke equipage zi* aan te s*aff54 ,ook deze w$/rijd 0 hoog/ geva>lijk1 want dikwijls bot/5 de wag5s 9 dolle va>t met geweld teg5 elk&]2 de wag5m5n]s /ortt5 dan uit het v]brijzelde va>tuig en w]d5 door de holl5de ross5 langs de r5baan gesleurd4 't ,ontbrak gewoonlijk niet aan middel5 om de e]zu*t bij de kampve*t]s op te wekk51 want duiz5d5 toes*\w]s gav5 voortdur5d luide hunne go$- ( afkeur+ te k5n54 ,hoe groot de hitte ook mo*t zijn3 to* bleef de m5igte op de kampplaats v]zameld1 en niet gemakkelijk z\ iem& ha> v]lat51 voordat de spel5 w>5 geindigd4 ,na d5 afloop van de kampspel5 trad5 de ov]w9na>s voor de kampre*t]s2 deze zett'en hun de olijfkrans op het ho(d en ond] het gejui* van de m5igte1 trokk5 zij na> het alta> van ,zeus1 om d5 god dank(f]s te br5g54 ,met de s*itt]5d/e e]bewijz5 w]d de ov]w9na> ov]al ontvang52 9 zijne vad]/ad aangekom51 haalde het volk hem fee/elijk 91 en di*t]s v]welkomd5 hem 9 li$]52 bij op5b>e fee/5 mo*t hij op de e]eplaats zitt54 ,9 ,sp>ta ontv+ hij het voorre*t om bij e5' veldslag naa/ d5 kon+ te mog5 /rijd54 ,9 het kort1 het voorre*t van ,olympis* ov]w9na> te zijn1 w]d e5 goddelijk geluk g5oemd en de roem van zijn' naam we]klonk door geheel ,griek5l&4 ,de ,olympis*e spel5 w>5 ook 9 e5 &] opzi*t van veel belang4 ,de uit/ek5d/e kun/5a>s tr( m5 hi] aan1 om hunne kun/w]k5 ond] het oog en t] beoordeel+ van het ,grieks*e volk te br5g52 di*t]s droeg5 hi] hunne g$i*t5 voor2 koopli$5 maakt5 van deze geleg5heid gebruik1 om voordeelige zak5 te do54 ,olympia 0 dus alle vi] j>5 de v]e5ig+splaats van al1 wat ,griek5l& als s*oon1 edel en gele]d kon aanwijz51 en da>om hebb5 deze spel5 veel bijg$rag5 om de ,griek5 tot e5 welontwikkeld en kun/liev5d1 9 n woord1 tot e5 bes*aafd volk te mak54 #h4 ,,twee ,,wetgev]s 7,,lycurgus ,,en ,,solon74 ,ond] de vele /$51 die m5 vroeg] 9 ,griek5l& _h1 w>5 ,a!ne en ,sp>ta de voornaam/e4 ,hoewel ,a!n]s en ,sp>tan5 tot n volk behoord51 be/ond er to* tuss*5 h5 e5 groot v]s*il 9 a>d en lev5swijze4 ,de ,sp>taan a*tte /]kte1 geh>dheid teg5 alle v]moei5iss5 des lev5s en dapp]heid 9 d5 oorlog als het hoog/e go$2 de ,a!n] v]smaadde dit alles wel niet1 ma> ruimde to* ook aan kun/5 en wet5s*app5 e5e belangrijke plaats 94 ,dit 0 e5 gevolg1 behalve van hunn5 oorspronkelijk5 aanleg1 van hunne v]s*ill5de wetgev+ en opvo$+4 ,i$] d] g5oemde /$5 mo*t zi* b]oem5 e5' wetgev] te bezitt51 die het wel me5de met zijn volk4 ,dat ,sp>ta ma*tig w]d en dikwijls de hegemonie 7ov]weg5de invlo$ van e5 enkel5 /aat7 kon uitoef551 _h het te dank5 aan zijn' wetgev] ,lycurgus1 die 9 de laat/e helft d] neg5de eeuw v4 ,c4 leefde4 ,deze 0 e5 kon+szoon1 die re$s de treff5d/e blijk5 _h gegev51 dat eig5belang en e]zu*t hem vreemd w>52 en het heil zijns vad]l&s hem bov5al t] h>te g+4 ,om aan de voortdur5de twi/5 tuss*5 de twee kon+51 die ov] ,sp>ta rege]d51 en het volk e5 e9de te mak51 /elde hij e5' s5aat aan1 be/a&e uit #bh aanzi5lijke mann5 bov5 de #fj j>51 die als 't w>e de bemiddela>s w>5 tuss*5 de kon+5 en het volk4 ,de ongelijkheid van v]mog5 0 to5 9 ,sp>ta v]baz5d4 ,t5 e9de da>aan e5 e9d te mak51 wi/ hij het /\te plan door te drijv51 d5 grondeig5dom z te v]deel51 dat i$] ,sp>taans* burg] e5 gelijk grondbezit kreeg4 ,ma> z\ de ongelijkheid van bezit geheel v]dwijn51 dan moe/5 ook de ro]5de go$]5 v]deeld word54 ,da> ,lycurgus wel begreep1 dat de rijk5 niet gemakkelijk te beweg5 z\d5 zijn1 om hunne s*att5 9 g\d en zilv] t] algeme5e v]deel+ op te br5g51 s*afte hij de g\d5 en zilv]5 munt5 af en vo]de ijz]5 geld 91 't welk z zwa> 01 dat m51 om e5e wa>de van #ejj guld5 te v]vo]51 e5 tweespans-wag5 moe/ gebruik54 ,door dez5 maatregel1 en doordat hij /r5ge maatregel5 teg5 de weelde nam1 maakte ,lycurgus natuurlijk wel vele 9 zijn oog nuttelooze m5s*5 als g\dsm$51 b\wmee/]s1 zalv5b]eid]s enz4 ov]bodig1 ma> hij v]b&e tev5s ook all5 h&el en v]ke] uit de /ad1 da> het ,sp>taans* geld n]g5s dan 9 ,sp>ta geldig 04 ,dit 0 jui/ het doel van ,lycurgus1 want volg5s zijne me5+ kweekt5 h&el en omgang met vreemde volk5 all]lei ondeugd5 aan4 ,t5 e9de weelde en onmatigheid met kra*t te kunn5 teg5gaan1 vo]de hij geme5s*appelijke maaltijd5 94 ,niem& mo*t 9 zijn eig5 huis et51 ma> m5 kwam op bepaalde ur5 op e5e bepaalde plaats te zam51 wa> e5v\dige ma> kra*tige spijz5 w]d5 voorg$i5d4 ,de ho(ds*otel 0 e5e zw>te soep4 ,deze wel wat willekeurige wett5 v]wekt5 bij de aanzi5lijk5 e5e hevige v]bitt]+ teg5 ,lycurgus4 ,e5s zelfs sloeg e5 h>t/o*telijk jongel+1 ,alk&ros1 hem met e5 wap5 het oog uit4 ,to5 hij zijn5 vij&5 e*t] b$a>d zijn beblo$ en ges*ond5 gelaat toonde1 ontwaakte het b]\w 9 hunne h>t51 omdat zij d5 wa>lijk edel5 man zoo sle*t hadd5 beh&eld1 en w]d hij met gejui* na> zijne won+ t]uggevo]d4 ,lycurgus liet zijne m$eburg]s zw]51 dat zij zijne wett5 t5m9/e zoolang z\d5 h\d51 tot hij van e5e reis1 die hij voornem5s 0 te do51 z\ zijn t]uggeke]d4 ,hij ke]de niet t]ug1 ma> bra*t zi* 9 d5 vreemde zelf om 't lev51 opdat zijne m$eburg]s aan hunn5 e$ gebond5 z\d5 blijv54 ,de geheele opvo$+ d] ,sp>tan5 _h alle5 t5 doel kra*tige mann51 f]me soldat5 te vorm54 ,alle pasgebor5e k9d]5 w]d5 ond]zo*t2 w>5 zij zwak ( ziekelijk1 dan w]d5 zij aan d5 hong]dood prijsgegev54 ,wa>om h5 ook 9 't lev5 te lat52 zij kond5 imm]s nooit go$e soldat5 word51 zoo 0 de me5+ d] h>dvo*tige ,sp>tan54 ,tot het zev5de ja> blev5 de k9d]5 9 het oud]lijke huis2 dan e*t] bela/te de /aat zi* met hunne v]d]e vorm+1 e*t] vol/rekt niet om h5 te v]w5n54 ,zij sliep5 op riet1 dat zij zi*zelv5 moe/5 hal54 ,hunne kle$+ 0 heel e5v\dig en w9t] en zom] gelijk1 hunne maaltijd5 w>5 uit]/ sob]4 ,t5e9de h5 te le]5 pijn en sm>t te kunn5 v]drag51 w]d5 ze dikwijls op5lijk gegeeseld2 hij1 die e5 sm>tkreet uitte1 w]d met m9a*t+ aangezi54 ,voorts oef5d5 zij zi* 9 het dans51 loop51 wor/el5 en het hante]5 d] wap554 ,/el5 0 hun geoorlo(d1 mits zij 't op li/ige wijze aanlegd52 w]d5 zij betrapt1 dan kreg5 zij dubbel /raf4 ,ov]ig5s w]d hun bes*eid5heid en e]bi$ voor beja>de m5s*5 +epr5t4 ,t5e9de van h5 ge5 praatjesmak]s te mak51 moe/5 zij zi* oef551 om zi* zoo kort en bondig mogelijk uit te drukk5 7,lakoniek74 ,van de beoef5+ van kun/5 en wet5s*app5 0 ge5 sprake4 ,kon het wel &]s1 ( de ,sp>tan5 moe/5 bij zulk e5e opvo$+ dapp]e soldat5 word58 ,de ,a!n]s hadd5 9 ,solon e5' wetgev]1 die ev5 edel en onbaatzu*tig1 ma> tev5s veel bes*aafd] en m5s*liev5d] 04 ,hij leefde 9 de laat/e helft d] zesde eeuw voor ,*r4 ,op zijne reiz5 _h hij veel wij%eid opg$aan en w]d da>om door zijne m$eburg]s hoog v]e]d4 ,zelfs droeg5 zij hem de wa>lijk niet gemakkelijke taak op1 e5e nieuwe /aatsregel+ voor ,a!ne te ontw]p54 ,deze ond]s*eidde zi* al aan/onds van die van ,lycurgus1 doordat zij democratis*1 t]wijl g5e ari/ocratis* 01 m4 a4 w4 bij de e]/e b]u/te de ma*t bij 't volk1 bij de twe$e bij de aanzi5lijk54 ,solons e]/e /rev5 01 de arm5 van hun' s*uld5la/ te bevrijd54 ,hij de$ dit e*t] op e5e veel billijk]wijze dan ,lycurgus1 zoodat hij alle /&5 bevr$igde4 ,om het re*t1 de veiligheid en de go$e z$5 bet] te kunn5 h&hav51 v]nieuwde hij w$] het aanzi5 van d5 ,areopagus1 e5 g]e*t%(1 dat des na*ts zijne zitt+5 _h en e5 /r5g toezi*t hield ov] de z$5 en h&el+5 d] burg]s4 ,mo*t ,lycurgus de beoef5+ van kun/5 en wet5s*app5 belemm]51 ,solon bevord]de ha> met alle ma*t4 ,op zoog5oemde gymnasin w]d5 de knap5 niet alle5 bezig geh\d5 met li*aamsoef5+51 ma> ook met lez51 s*rijv51 z+51 muziek1 teek551 rek5kunde en vooral met de kun/1 om zi* s*oon en bevallig uit te drukk54 ,met zijn #ah;de ja> kreeg de jongel+ s*ild en spe] en moe/ aan 't alta> d] god5 zw]51 zijne wap5s nooit one] aan te do51 ma> desnoods met vreugde voor zijn vad]l& te /]v54 ,met zijn #bj/e ja> trad hij 9 alle re*t5 van ,a!5s* burg] en mo*t m$e de volksv]gad]+ bezoek54 ,wie zi* bijzond] v]di5/elijk maakte voor zijn volk1 w]d op /aatsko/5 ond]h\d51 (1 wat nog groot] e] 01 met e5 krans van olijftakk5 v]si]d4 ,kon het &]s1 ( het ,a!5s*e volk moe/ bes*aafd en ontwikkeld word5 bij zulk e5e opvo$+8 ,solon g5oot tot zijn5 dood de a*t+ zijn] m$eburg]s en /i]f 9 hoog5 oud]dom4 ,hij w]d ond] de zev5 wijz5 van ,griek5l& opg5om54 #i4 ,,miltiades4 ,de opvolg]s van ,cyrus1 d5 grondve/] van het ,p]zis*e rijk1 zett'en di5s v]ov]+5 voort4 ,tot de l&51 die zij v]ov]d hadd51 behoorde ook ,kle9-,azi4 ,aan de oo/ku/ hadd5 de ,griek5 vele kolonin ge/i*t1 die tot hoog5 bloei g]aakt54 ,de ,aziatis*e ,griek5 s*55 e*t] weldra het ,p]zis*e juk mo$e te wez51 al?ans zij /ond5 teg5 hunne ond]drukk]s op4 ,da>toe hadd5 vooral de ,a!n]s h5 aangezet1 en da>om moe/5 dez5 ook de gevolg5 da>van ond]v9d54 ,d>ius ,hy/aspes1 de to5malige behe]s*] van 't ,p]zis*e ,rijk1 wi/ met we9ig moeite de opge/ane ,griek5 tot ond]w]p+ te br5g5 en hield e5 vreeselijk /rafg]i*t ov] de op/&el+54 ,ook op de ,europees*e ,griek51 en voornamelijk op de ,a!n]s1 wild5 de ,p]z5 zi* wrek54 ,te di5 e9de zeilde 9 #dic v4 ,c41 e5 g$u*te vloot na> ,griek5l&1 die e*t] bij 't voorgeb]gte ,a?os door e5' /orm geheel v]nield w]d4 ,to5 zond ,d>ius bod5 na> ,griek5l&1 om van alle /at5 a>de en wat] te vrag5 t5 teek5 van ond]w]p+4 ,als e5ig antwoord1 wi]p5 de ,a!n]s de bod5 9 e5' kuil1 t]wijl de ,sp>tan5 ze 9 e5 put gooid52 da> moe/5 zij zi* zelv5 ma> a>de en wat] hal54 ,wo$5d ov] deze bejeg5+ zijn5 gezant5 aang$aan1 ru/te ,d>ius opnieuw e5 g$u*t leg] t] ond]w]p+ van ,griek5l& uit4 ,zoo zek] me5d5 de ,p]z5 van de ov]w9n+ te zijn1 dat zij ket55 m$ebra*t5 voor de ,griek51 die zij gevang5 z\d5 nem51 en m>m]1 t] v]eeuwig+ d] ,p]zis*e dapp]heid4 ,de ,p]z5 l&d5 e]/ op 't eil& ,euboea1 ?ans ,negropont g5aamd1 ri*tt5 alda> groote v]woe/+5 aan1 koeld5 hunne wo$e door de v]delg+ van de /ad ,eretria en /ak5 da>na na> het va/e l& ov]4 ,9 de groote vlakte bij ,m>a?on1 t5 noord5 van ,a!ne1 /elde het ,p]zis*e leg] zi* 9 slagorde4 ,de ,a!n]s hadd5 zi* dadelijk tot de ,sp>tan5 om hulp gew5d4 ,dez5 e*t] s*reef e5 heilig gebruik voor1 niet t5 /rijde te trekk51 e] de volle maan aan d5 hemel /ond4 ,sle*ts uit de ,grieks*e /ad ,plataea kwam5 #ajjj /rijd]s de ,a!n]s te hulp1 die zelv5 nauwelijks #ijjj man ond] de wap5s kond5 br5g51 wa>ond] nog vele slav5 w>54 ,het ,p]zis*e leg] e*t] telde #ajj1jjj man voetvolk en #ajjjj ruit]s4 ,zulk e5 leg] 0 wel 9 /aat1 zelfs d5 mo$ig/e vrees 9 te boezem54 ,het kle9e ,grieks*e leg] z\de ook zek] de vlu*t g5om5 hebb51 _h niet de bezielde taal van e5 d] #aj aanvo]d]s1 ,miltiades1 het met nieuw5 mo$ bezield en bij i$] d] /rijd]s de bege]te do5 ont/aan1 om voor vrijheid en vad]l& blo$ en lev5 op te (f]54 ,onwe]/aanba> is dan ook de aanval d] ,griek5 op de ,p]zis*e s*>54 ,ontzett+ en v]baz+ ov] zulk e5 held5mo$ en op(f]+ bevangt de ,p]z51 en1 als door e5 panis*5 s*rik aangegrep51 vlu*t5 zij op hunne s*ep54 ,duiz5d5 vlu*tel+5 word5 a*t]haald en g$ood2 zelfs vall5 vele s*ep5 9 de h&5 d] ,griek54 ,d5 volg5d5 dag kwam5 de ,sp>tan5 op 't slagveld4 ,na het 9 oog5s*\w g5om5 te hebb51 prez5 zij hoogelijk de dapp]heid d] ov]w9na>s en ke]d5 v]volg5s w$] huiswa>ts4 ,miltiades deelde het lot van vele b]oemde mann54 ,e]/ putte m5 zi* uit 9 l(- en e]bewijz52 ma>1 to5 hij lat] 9 de v]ov]+ van het eil& ,p>os niet slaagde1 bes*uldigd5 zijne b5ijd]s hem van v]raad1 wa>op hij voor e5e re*tbank w]d g$aagd4 ,wel w]d hij van de dood/raf vrijgesprok51 ma> to* v]oordeeld tot het betal5 van de ko/5 d] ond]nem+1 die op #ej tal5t51 ongeve] #abe1jjj gl4 w]d5 ges*at4 ,da> hij zulk e5e ontzaggelijke som onmogelijk kon betal51 w]d hij 9 de gevang5is gebra*t1 wa>9 hij weldra /i]f als e5 sla*t(f] van de ondankba>heid zijn] m$eburg]s4 #aj4 ,,e5 ,,ongelijke ,,/rijd 7,,leonidas74 ,x]xes1 de zoon van ,d>ius1 wilde het plan1 dat zijn vad] opgevat1 ma> niet volvo]d _h1 tot e5 go$ e9de br5g54 ,hij wilde dat z do51 dat er aan mislukk+ niet te d5k5 viel4 ,e5 leg] van me] dan #a-a_/b millio5 soldat51 sam5ge/eld uit al de volk5 van zijn gebi$1 z\ da>toe di554 ,dit reusa*tig leg] trok ongeh9d]d door ,?raci en ,!ssali1 ma> vond bij d5 nauw5 b]gpas1 de ,!rmopylae1 d5 e]/51 onv]wa*t5 teg5/&4 ,hi] _h de ,sp>taans*e kon+ ,leonidas met #cjj ,sp>tan5 en e5e kle9e s*a> van bondg5oot51 te zam5 #hjjj man tell5de1 po/ gevat1 va/ beslot5 tot d5 uit]/5 teg5/&4 ,x]xes zond e]/ e5 ,p]zis*5 ruit] na> de b]g5gte1 om de /]kte van het ,grieks*e leg] op te nem54 ,met v]baz+ zag deze1 hoe de #cjj ,sp>tan51 die de voorho$e uitmaakt51 zi* als tot e5 fee/ tooid51 hun lang ha> kamd5 en vlo*t5 en zi* met kampspel5 d5 tijd kortt54 ,x]xes1 9 't m9/ niet v]mo$5de1 dat zulk e5e kle9e s*a> zi* teg5 zijn ontzaggelijk leg] z\de durv5 v]zett51 wa*tte e]/ vi] dag5 lang1 dat zij zi* gewillig z\d5 ond]w]p54 ,v]volg5s zond hij e5' bode na> ,leonidas met d5 eis*1 de wap5s af te gev54 ,kom en haal ze1 is 't ,laconis* antwoord van d5 aanvo]d]4 ,d5 /rijd met zulke mann5 vreez5de1 zoekt ,x]xes d5 ,sp>taan door groote bel(t5 tot zijne belang5 ov] te hal54 ,ma> 't hoogh>tige antwoord van ,leonidas luidt3 ,de ,sp>tan5 zijn niet gewoon e] door v]raad te koop54 ,e9delijk beg9t de aanval4 ,ma> ziet1 de e5e hoop d] ,p]z5 vr1 de &]e na1 wordt met groot v]lies door de ,sp>tan5 t]uggeworp54 ,de ,griek5 hadd5 dit voordeel1 dat door de nauwte van d5 b]gpas niet vele troep5 tegelijk teg5 h5 aangevo]d kond5 word54 ,zelfs de #ajjjj on/]felijk51 de bloem des ,p]zis*5 leg]s1 w>5 niet teg5 de ,grieks*e dapp]heid be/&4 ,twee dag5 lang duurde deze ongelijke /rijd4 ,de ,p]zis*e soldat5 moe/5 t5 laat/e met geweld na> d5 b]gpas word5 g$rev54 ,e5 aanval op dit zoo dapp] v]d$igde punt /ond bij h5 bijna met e5 zek] doodvonnis gelijk4 ,dat helaas6 ook hi] we] v]raad 9 't spel moe/ kom54 ,e5 zek]e ,griek1 ,ephialtes1 wees d5 ,p]z5 e5 smal voetpad ov] de b]g51 en nu w]d5 de ,griek5 ook 9 d5 rug aangevall54 ,zoodra ,leonidas dit v]raad bem]kte1 liet hij de bondg5oot5 v]trekk54 ,hij en zijne ,sp>tan5 wijdd5 zi* tot d5 held5dood4 ,zij vond5 di5 dood1 ma> niet1 dan nadat de lijk5 van hond]d5 vij&5 het slagveld b$ekt54 7#dhj j4 v4 ,c47 ,e5 e5v\dig g$5kteek5 wees lat] de plaats aan1 wa> de ,grieks*e dapp]heid zi* zoo voorbeeldig _h getoond4 ,leonidas naam leefde voort 9 li$]5 en g$i*t51 als het toonbeeld van ,sp>taans*e deugd4 #aa4 ,,e5 ,,welgeslaagde ,,li/ 7,,!mi/ocles74 ,als e5 /ortvlo$ v]spreidd5 de ,p]z5 zi* na de v]mee/]+ van d5 b]gpas ov] ,hellas1 het noordelijk/e g$eelte van ,griek5l&1 en rukt5 na> ,a!ne op4 ,dat ,a!ne zi* op d5 duur teg5 de aanvall5 van het ontzaggelijke leg] niet z\de kunn5 /a&e h\d51 0 duidelijk1 te me]1 da> de bondg5oot5 zi* op de ,peloponnesus1 het zuidelijk/e deel van ,griek5l&1 hadd5 t]ug getrokk54 ,to5 wi/ e5 s*r&] ,a!n]1 ,!mi/ocles1 zijne m$eburg]s te beweg51 hunne geliefde vad]/ad te v]lat51 huis en h( aan d5 vij& prijs te gev5 en zi* op de s*ep5 te r$d54 ,zijne ov]r$+skra*t z\de hem miss*i5 to* niet gebaat hebb51 _h niet het orakel te ,delphi zijn plan kra*tig ond]/eund door de uitspraak van de prie/]es 7,py?ia71 dat m5 zi* a*t] h\t5 mur5 moe/ v]d$ig54 ,!mi/ocles v]zuimde niet deze dui/]e uitspraak t5 gun/e van zijn doel uit te legg54 ,met blo$5de h>t5 s*eidd5 de ,a!n]s van de plaats51 wa> zij 't e]/e lev5sli*t zag51 wa> zij als k9d]5 hadd5 gespeeld1 wa> tal van aang5ame en sm>telijke h]9n]+5 h5 boeid54 ,weldra kond5 zij uit de t5 hemel /ijg5de vlamm5 het lot hunn] geliefde vad]/ad opm]k54 ,ond]tuss*5 0 de ,p]zis*e vloot 9 de nabijheid d] ,grieks*e ku/ gekom54 ,to5 de ,a!n]s dit gewa> w]d51 vatt'en vel5 7zek] niet de mo$ig/57 het plan op1 met hunne s*ep5 g$ur5de d5 na*t te ontvlu*t54 ,!mi/ocles v]nam dit en 0 dadelijk er op b$a*t1 dit heilloos ontw]p te v]ijdel54 ,de ,p]zis*e vloot moe/ 9 de golf van ,salamis gelokt word51 voor en ale] e5 enkel d] ,a!5s*e s*ep5 kon ontvlu*t54 ,da>om zond hij e5 v]tr\wd5 slaaf met de volg5de boods*ap aan d5 ,kon+3 ,groote ,kon+6 ik b5 9 't geheim uw vri5d4 ,de ,a!n]s bev9d5 zi* all5 9 de golf van ,salamis4 ,zij will5 e*t] dez5 na*t ontvlu*t54 ,haa/ u1 dan kan ge5 hunn] u ontkom54 ,x]xes me5de hi] met e5' ,ephialtes te do5 te hebb5 en haa/te zi* d5 gegev5 raad te volg54 ,de ,p]zis*e vloot v]s*ijnt weldra 9 de golf4 ,zull5 die onb$uid5de1 kle9e ,grieks*e s*ep5 be/& zijn teg5 de veel talrijk] en groot] va>tuig5 d] ,p]z58 ,hi] moet5 wij de s*]pz9nigheid bewond]5 van dez5 ,a!n]4 ,volkom5 tehuis op 't tooneel van d5 /rijd1 wi/ hij dat de baai van ,salamis e5e m5igte ondiept5 _h1 d5 ,p]z5 niet1 ma> d5 ,a!n]s ze] go$ bek5d4 ,de ,p]z5 liep5 9 het net1 hun door ,!mi/ocles gespann52 zij kond5 weg5s de vele ondiept5 hunne /rijdkra*t5 niet g5oeg ontwikkel52 vele s*ep5 g]aakt5 aan d5 grond1 e5 nog groot] aantal w]d door de ,griek5 g5om5 ( v]br&4 ,9 't kort3 de zegepraal d] ,a!n]s 0 volkom54 ,x]xes1 die op e5 hoog rotspunt de geheele v]nietig+ d] ,a!n]s me5de te kunn5 wa>nem51 zag niets m9d] dan d5 ond]gang van zijne eig5e1 g$u*te vloot4 ,door s*rik en vrees geheel v]bij/]d1 liet hij zi* 9 e5e viss*]sboot ov] d5 ,hellespont na> ,azi br5g51 de voortzett+ van d5 oorlog aan zijne veldhe]5 ov]lat5de4 ,!mi/ocles 0 nu de gevi]de man2 zijn roem w]d ov]al v]kondigd1 zijn naam w]d ov]al g5oemd1 hij w]d geprez5 als de r$d] d] vrijheid4 't ,g+ de to5malige ,griek5 e*t] m9 ( me] als de teg5woordige ,frans*54 ,de man1 die nu de held van d5 dag is1 wordt miss*i5 morg5 v]guisd4 ,!mi/ocles ond]vond dit1 zooals vel5 nog na hem z\d5 ond]v9d54 't ,is wa>1 ,!mi/ocles maakte zi* door zijne trots*heid1 willekeur en hebzu*t vele vij&51 ma> e5e bes*uldig+1 door zijne vij&5 +ebra*t1 dat hij voor de vrijheid geva>lijk 01 mi/e all5 r$elijk5 grond4 ,desniettem9 w]d hij v]bann51 ma> 0 zelfs 9 zijne ball+s*ap niet veilig voor de v]volg+5 d] ,sp>tan51 die hem haatt51 omdat hij1 teg5 hun z91 bew]kt _h1 dat het w$] opgeb\wde ,a!ne met mur5 omr+d w]d4 ,hij vlu*tte da>om na> d5 ,p]zis*5 kon+1 die hem vri5delijk opnam4 ,to5 deze e*t] nad]h& zijn5 di5/ inriep tot ond]w]p+ van zijn vad]l&1 nam ,!mi/ocles v]gif 91 da> hij ge5 v]rad] wilde word54 ,volg5s e5 &] v]haal z\ hij van komm] en heimwee ge/orv5 zijn4 #ab4 ,,a!ne',s ,,groot/e ,,bloei 7,,p]icles74 ,hoe groot ook de ma*t d] ,p]z5 w>e1 zij bleek niet be/& te zijn teg5 de vad]l&sliefde en dapp]heid d] ,griek54 ,nadat 9 't ja> #dfi v4 ,*r4 de dapp]e ,cimon1 zoon van d5 diep v]ongelijkt5 ,miltiades1 d5 vij&5 aan de ,eurym$on1 e5 rivi]tje 9 ,kle9-,azi1 e5e g$u*te n$]laag _h toegebra*t1 w]d5 de vij&elijkh$5 ge/aakt1 zond] dat er eig5lijk vr$e w]d geslot54 ,a!ne1 dat v]reweg het groot/e a&eel 9 d5 oorlog g5om5 en de mee/e op(f]+5 zi* getroo/ _h1 plukte natuurlijk ook de mee/e vru*t5 van de ov]w9n+4 ,het w]d de ma*tig/e /aat 9 ,griek5l& en v]kreeg d]halve de hegemonie1 7e5 ov]weg5de invlo$ ov] de &]e /at57 die ,sp>ta tot hi]toe bezet5 _h4 ,de bloeitijd van ,a!ne 0 tev5s de g\d5 eeuw van kun/5 en wet5s*app51 en met beide is de naam van ,p]icles t5 nauw/e v]bond54 ,p]icles 0 e5 aanzi5lijk ,a!n]1 die g$ur5de g]uim5 tijd d5 groot/5 invlo$ op de rege]+ zijn] vad]/ad uitoef5de1 niet door gewelddadige middel51 ma> door zijne p]soonlijkheid en vooral door de ma*t van het woord4 ,als r$5a> 0 hij onw$]/aanba>4 't ,s*ijnt1 dat ,p]icles d5 dond] op zijne tong draagt1 en de god9 d] ov]r$+ op zijne lipp5 zetelt1 zeid5 de ,a!n]s4 't ,0 ,p]icles vooral te do51 door het volk te he]s*51 da>om zo*t hij het ook te vri5d te h\d54 ,t5 e9de de ma*t des adels te fnuik51 v]m9d]de hij d5 invlo$ van d5 ,areopagus1 e5e re*tbank1 die het toezi*t _h op de z$5 d] burg]s en de s*atki/ van d5 /aat4 ,de talrijke fee/51 die hij het lev5slu/ige en vroolijke ,a!5s*e volk gaf1 d$5 hem spo$ig e5 volksman word54 ,vooral 0 dit het geval1 to5 hij1 door aan 't re*t]ambt e5e bezoldig+ te v]b9d51 ook d5 m9d]5 man 9 /aat /elde1 dit ambt te bekle$51 iets1 wa>toe deze vroeg] weg5s de vele onko/5 niet 9 /aat 04 ,a!ne 0 t5 tijde van ,p]icles e5e s*oone1 rijke /ad1 en dat _h het vooral aan dez5 m]kwa>dig5 man te dank54 ,hoog bov5 ,a!ne v]hief zi* de bur*t van ,a!ne 7,acropolis74 ,e5 m>m]5 poort met he]lijke zuil5 vo]de na> d5 tempel van ,m9]va1 de bes*]mgod9 van de /ad4 ,deze tempel1 het ,p>!non g5oemd1 bevatte het /&beeld van de god91 wond]s*oon uit ivoor v]va>digd1 omkle$ met e5' mantel van 't zuiv]/e g\d4 't ,0 e5 mee/]/uk van d5 b]oemd5 beeldh\w] ,phidias4 ,op e5e &]e plaats w]d het oog getr(f5 door het ,odeon1 e5 geb\w1 +]i*t voor muziekuitvo]+5 ( tooneelvoor/ell+5 en v]va>digd na> 't model van de reusa*tige t5t van ,x]xes4 ,pra*tige tempels1 he]lijke paleiz51 s*oone /&beeld5 en g$5kteek55 v]rez5 op v]s*ill5de plaats54 't ,geld voor deze ko/b>e en groots*e w]k5 vond ,p]icles 9 de bondskas4 ,t5 tijde van d5 oorlog hadd5 de bondg5oot5 geld5 ge/ort tot aans*aff+ van oorlogsbehoeft54 ,da> er voor dat doel ge5 geld me] noodig 01 da*t ,p]icles deze geld5 niet bet] te kunn5 be/$5 dan door ,a!ne er m$e te v]fraai54 ,to5 de bondg5oot5 zi* ov] deze eig5ma*tige h&el+ alles behalve tevr$5 toond51 liet ,p]icles h5 door de s*]pte des zwa>ds gevoel51 dat ma*t bov5 re*t gaat4 't ,kon niet &]s1 ( de ,a!n]s moe/5 wel e5 bes*aafd en kun/liev5d volk word54 ,hunne geheele opvo$+ 0 er op +]i*t1 om h5 alzijdig te ontwikkel54 ,v&a> ook1 dat iem& tegelijk]tijd wijsge]1 wetgev]1 /aatsman1 veldhe] en r$5a> kon zijn4 ,zo[el voor de ontwikkel+ van het li*aam1 als voor de v]$el+ van d5 gee/ w]d 9 ,a!ne zorg g$rag54 ,da>voor di5d5 de gymnasin4 ,zulk e5 gymnasium lag 9 e5 ruim5 tu92 9 't midd5 /ond het groote geb\w1 omgev5 door e5' zuil5gang4 ,e5 gymnasium w]d niet alle5 bezo*t door le]l+5 en ond]wijz]s1 ma> i$] bes*aafd man1 die lu/ _h zijn5 gee/ met kundigh$5 te v]rijk5 ( &]5 van d5 rijkdom zijn] k5nis te do5 g5iet51 _h er vrij5 toegang4 ,9 de gymnasin w]d5 de le]l+51 behalve 9 't wor/el51 r5n51 zwemm5 en 't hante]5 d] wap551 ond]wez5 9 de wet5s*app51 wa>ond] vooral de r$ekun/ 7de kun/ om zi* gemakkelijk1 jui/ en si]lijk uit te drukk57 e5e e]/e plaats innam4 ,w>5 dus de gymnasin oef5plaats5 voor jong en oud1 de m>kt 0 het niet m9d]4 ,de ,a!n] to* hield niet van e5 huiselijk1 ma> van e5 op5ba> lev54 ,op de m>kt sprak5 de re*t]s het re*t uit1 vo]d5 de b]oemd/e r$5a>s het woord1 hield het volk zijne v]gad]+51 v]toond5 beeldh\w]s en s*ild]s de vru*t5 van hunn5 arbeid4 ,de m>kt 0 dus de v]zamelplaats van al1 wat ,a!ne als s*r&]1 edel1 groot en s*itt]5d _h aan te wijz54 ,a!ne's hegemonie 0 weldra 9 e5e drukk5de tirannie onta>d1 en de door hun voorspo$ opgeblaz5 ,a!n]s me5d51 dat alles voor h5 zwi*t5 moe/4 ,deze ov]mo$ v]droot d5 &]5 ,grieks*5 /at51 en zoo kon de oorlog niet lang uitblijv54 ,e5e aanleid+ gaf da>toe het eil& ,corcyra 7,corfu74 ,corcyra1 e5e volkplant+ van het rijke en aanzi5lijke ,cor9!1 0 9 oorlog g]aakt met de mo$]/ad1 en zi* zelf niet kra*tig g5oeg gevoel5de1 _h het ,a!ne om hulp v]zo*t4 ,a!ne wilde niets liev] dan dit2 het 0 nu 9 de geleg5heid het aanzi5lijke ,cor9! te v]n$]54 ,hi]9 vond5 de mee/e &]e /at51 met ,sp>ta aan het ho(d1 aanleid+ om ,a!ne d5 oorlog te v]kl>51 t5 e9de zi* zoo van de gehate tirannie te bevrijd54 ,p]icles1 die zelf d5 oorlog aang]ad5 _h1 beleefde het e9de er van niet4 ,e5e v]s*rikkelijke pe/ de$ hem 9 't ja> #dbi v4 ,*r4 t5 grave dal54 #ac4 ,,socrates4 ,ond] de wijze en edele mann51 die de oudheid heeft aan te wijz51 behoort ,socrates 9 de e]/e plaats g5oemd te word54 ,hij 0 de zoon van e5' beeldh\w] en oef5de zi* 9 zijne jeugd 9 't h&w]k zijns vad]s4 ,do* dit w]k kon zijn' dor/ na> wij%eid niet bevr$ig54 ,met alle kra*t /reefde hij er na>1 zi* zelv5 zoo veel mogelijk te volmak51 en door le] en voorbeeld het to5em5de z$5b$]f 9 ,a!ne te ke] te gaan4 ,door zijn rijk5 vri5d ,criton w]d hij 9 de geleg5heid ge/eld1 de ges*rift5 d] wijz5 te beoef55 en het ond]ri*t d] b]oemd/e le]a>s bij te won54 ,hij maakte e*t] van zijne wij%eid ge5e h&elszaak1 zooals &]e gele]d5 van die dag51 ma> tra*tte vooral door zijn voorbeeld de voortreffelijkheid zijn] le] aan te toon54 ,di5t5gevolge ond]wees hij niet 9 't e5 ( &] geb\w1 ma> bevond zi* mee/ op op5b>e plaats51 wa> gewoonlijk vele m5s*5 bije5kwam5 en deelde da> zijne less5 uit4 ,ook 0 hij /e$s v]gezeld van e5e s*a> jongeli$51 die prijs /eld5 op zijn ond]wijs en geheel met zijne d5kbeeld5 v]vuld w]d54 ,ond] die le]l+5 tell5 wij vele b]oemde mann51 die nad]h& he]lijke w]k5 hebb5 ges*rev51 welke de bewond]+ van tijdg5oot5 en nagesla*t hebb5 ga&e gemaakt4 ,wij noem5 ond] vel5 ,euclides1 die zooveel prijs /elde op 't ond]wijs van ,socrates1 dat hij er niet teg5 opzag e5' weg van #h ur5 gaans af te legg51 t5 e9de g$ur5de e5' dag het ond]wijs van d5 geliefd5 mee/] te kunn5 g5iet54 ,v]d] ,x5ophon4 ,deze1 e5 ze] s*oon jongel+1 ontmoette ,socrates op de /raat en w]d door dez5 /a&e geh\d5 met de woord53 ,wa> koopt m5 meel8 ,wel op de m>kt1 antwoordde de gevraagde4 ,en olie8 ,ook da>4 ,ma> wa> gaat m5 he51 om wijs en deugdzaam te word51 vroeg ,socrates v]d]4 ,to5 ,x5ophon da>op niet dadelijk wi/ te antwoord51 zeide ,socrates3 ,volg mij1 ik zal 't u zegg54 ,van /ond5 aan 0 ,x5ophon e5 d] ijv]ig/e le]l+5 van ,socrates4 ,v]d] hebb5 ,plato1 ,anti/h5es en &]5 zi* door hunne ges*rift5 w]eldb]oemd gemaakt4 ,en wat le]de die wijze man dan wel8 ,k5 u zelv5 0 zijne z9spreuk4 ,zi* zelv5 te behe]s*51 zijne h>t/o*t5 9 toom te h\d51 met zoo we9ig mogelijk tevr$5 te zijn3 dat w>5 de ho(dzak51 die hij le]de niet alle51 ma> die hij ook 9 beoef5+ bra*t4 ,matigheid bes*\wde hij als d5 grondslag d] deugd4 ,wie het m9/e behoeft1 zeide hij1 is het mee/ d5 god5 gelijk4 ,hij zelf 0 dan ook e5 voorbeeld van matigheid 9 spijs1 drank en kle$ij1 wa>door hij geh>d w]d teg5 k\de1 hitte1 hong] en dor/4 ,zijn van nature driftig5 a>d wi/ hij door aanh\d5de oplett5dheid op zi* zelv5 zoo te b$w+51 dat hij 9 alle om/&igh$5 zijne b$a>dheid behield en zelfs bij de gr(/e bele$ig+5 niet toornig w]d4 ,hij _h tr\w5s wel geleg5heid zi* 9 g$uld en lijdzaamheid te oef551 want hij bezat e5e vr\w1 wi] naam nu nog di5t om e5 uit]/ la/ig en onv]draagzaam humeur aan te wijz54 ,zij heette ,xan?ippe4 ,e5 enkel /aaltje uit vele4 ,e5s 0 zij w$] 9 e5e uit]/ kwade bui4 ,socrates hoorde b$a>d en kalm d5 vlo$ h>] s*eldwoord5 en v]wijt+5 aan1 ma> to5 zijne b$a>dheid ha> nog /e$s wo$5d] maakte1 v]liet hij het huis4 ,nu goot ,xan?ippe hem e5e kom met wat] ov] 't ho(d4 ,zond] e5igsz9s boos te word51 zeide ,socrates3 ,ik da*t het wel1 dat op dat onw$] nog reg5 z\de volg54 ,zijn gee/ige en beziel5de taal1 ma> vooral zijn lev5 en w]k51 kond5 niet nalat51 groot5 invlo$ uit te oef55 op zijne tijdg5oot54 ,vel51 die zi* &]s we9ig om de deugd bekomm]d51 kwam5 door hem tot inke]4 ,zelfs de li*tz9nige ,alcibiades 7wa>ov] lat]7 moe/ van hem bek5n53 ,door ,socrates woord5 ^w ik zoo g]o]d1 dat mij het h>t klopt en de tran5 mij 9 de oog5 kom54 ,e5 op5ba> ambt bekle$de hij niet1 ma> niettem9 kweet hij zi* voortreffelijk van zijne pli*t5 als burg]4 ,riep het vad]l& zijne zon5 op t5 /rijde1 dan vond het ,socrates dadelijk b]eid1 en toonde hij e5 ev5 dapp] krijgsman als wijs le]a> en voorbeeldig m5s* te zijn4 ,ma> /r5g 0 hij1 onv]biddelijk /r5g4 ,de rijk5 en aanzi5lijk5 moe/5 dikwijls h>de wa>h$5 van hem hoor51 en da>om haatt5 zij hem en zo*t5 hem t5 val te br5g54 ,en w]kelijk wi/5 zijne vij&5 het zoov] te br5g51 dat hij bes*uldigd w]d1 de god5 bele$igd en de jeugd b$orv5 te hebb54 ,zijne v]d$ig+ 0 wa>dig en v]hev52 to* v]oordeelde de re*tbank hem tot het dr9k5 van d5 giftbek]4 ,kalm en b$a>d hoorde de #gj j>ige grijsa>d dit vonnis aan4 ,zijne le]l+5 e*t] w>5 t5 prooi aan de groot/e droefheid en wanhoop4 ,a*1 zegt ,apollodorus1 het grieft mij1 dat gij zoo ons*uldig moet /]v54 ,glimla*5d antwoordt ,socrates3 ,z\dt gij miss*i5 liev] will51 dat ik s*uldig /i]f8 ,ma> m5 wil d5 geliefd5 mee/] bevrijd54 ,voor geld kan m5 9 ,a!ne veel g$aan krijg54 ,criton heeft de wa*t]s omgeko*t4 ,alles is tot de vlu*t na> ,!ssali voorb]eid4 ,criton k5de e*t] nog niet de /r5ge beg9sel5 van zijn' le]a> en vri5d4 ,mijn lieve ,criton6 zegt ,socrates1 ik heb zoolang de zeg5+5 g5ot5 van de wett5 van d5 /aat1 z\de ik er mij nu nog aan bezondig58 ,en bov5di5 wijs mij e5e plaats aan wa> m5 niet /]ft4 ,de laat/e dag5 bra*t ,socrates met zijne geliefde jong]5 9 d5 k]k] door1 sprek5de ov] de on/]felijkheid d] ziel en &]e m]kwa>dige zak54 ,kalm en onv]s*rokk5 dronk de edele man d5 giftbek]4 ,met hem /i]f ,griek5l&s edel/e en be/e burg]4 ,pas 0 ,socrates ge/orv51 ( ,a!ne besefte1 dat het e5e misdaad teg5 hem gepleegd _h4 ,m5 haa/te zi* zooveel mogelijk1 zijne nag$a*t5is te huldig5 en zijne e] te h]/ell51 en de re*t]s1 die voor zijn5 dood ge/emd hadd51 w]d5 zoodanig aan de op5b>e v]a*t+ prijsgegev51 dat sommig5 de /ad v]liet5 en &]5 zi* van het lev5 b]o(d54 #ad4 ,,alcibiades 7,,peloponnesis*e ,,oorlog74 ,to5 wij ov] ,p]icles sprak51 hebb5 wij tev5s gewaagd van e5' oorlog1 die ont/ond tuss*5 ,a!ne en de bondg5oot51 met ,sp>ta aan het ho(d 7#dca-djd74 ,9 di5 voor ,griek5l& zoo treurig5 tijd v]s*ijnt e5 man op het w]eldtooneel1 die zo[el door de =tu9 als door de natuur rijk gezeg5d 04 ,wij b$oel5 ,alcibiades4 ,van ze] aanzi5lijke geboorte1 bov5mate rijk1 bezat hij tev5s e5 s*oon5 li*aamsb\w1 en _h hij1 bij e5 all]gun/ig/5 aanleg1 lu/ en liefde voor kun/5 en wet5s*app54 ,ook 0 hij1 't ge5 9 ,a!ne niet we9ig gold1 ruim b$eeld met de gave d] welsprek5dheid4 ,hij z\de dus e5 wa>dig opvolg] van ,p]icles zijn geword51 wanne] hij ru/ en bezadigdheid en m9d] e]- en he]s*zu*t bezet5 _h4 ,de blo$ige oorlog tuss*5 de ,grieks*e /at5 _h re$s #aj j>5 g$uurd1 to5 er door d5 vr$e van ,nicias e5 e9d aan w]d gemaakt4 7#dba v4 ,c47 ,e*t] voor kort5 tijd2 de haat tuss*5 de beide voornaam/e /$5 0 te groot1 dan dat e5 duurzame vr$e mogelijk gewee/ w>e4 ,niem& 0 blijd]1 to5 de oorlog w$] uitbrak1 dan de jonge ,alcibiades4 ,9 d5 oorlog to* 0 roem te behal51 kon hij van zi* lat5 sprek51 kon hij s*itt]54 ,hij wi/ dan ook te bew]k51 dat er e5e groote vloot w]d uitgezond5 na> ,sicili1 om ,syracuse en v]volg5s het geheele kor5rijke eil& te ov]mee/]54 't ,spreekt van zelf1 dat hij zorgde1 e5 d] bevelhebb]s te word54 ,ma> zijne talrijke vij&5 zo*t5 zijn5 ond]gang te bew]k54 ,nog e] de vloot uitliep1 w>5 9 ,a!ne op zek]5 na*t al de ,h]meszuil5 7/&beeld5 aan d5 god ,m]curius gewijd7 v]m9kt1 en algeme5 bes*uldigde m5 ,alcibiades1 dat hij met zijne brooddronk5 soldat51 deze heiligs*5nis gepleegd _h4 ,m5 liet hem e*t] e]/ met de vloot uitzeil51 want zijne p]soonlijkheid en welsprek5dheid w>5 betoov]5d1 en hij 0 de lievel+ des volks4 ,9 zijne afwezigheid w]d hij van heiligs*5nis bes*uldigd1 en e5 s*ip de vloot nagezond51 om hem te hal54 ,alcibiades g+ e]/ ook w]kelijk m$e1 do* b$5k5de1 hoe wankel de volksgun/ is1 wi/ hij te ontvlu*t5 na> e5e veilige plaats4 ,te ,a!ne w]d hij nu t] dood v]oordeeld4 ,ik wil hun toon51 dat ik nog leef1 zeide hij en v]trok na> ,sp>ta1 ,a!ne's doodvij&1 wa> hij met op5 arm5 ontvang5 w]d4 ,hi] bewees hij d5 ,sp>tan5 dan ook voortreffelijke di5/5 door hun aanwijz+5 te gev51 hoe zij ,a!ne het mee/e kwaad kond5 b]okk554 ,de to*t na> ,sicili mislukte geheel4 ,de aanvo]d] ,nicias w]d op5lijk te ,syracuse on?o(d en e5e groote m5igte gevang55 zag5 hun lev5 ell5dig v]kwijn5 9 de /e5groev5 van ,syracuse4 ,het gelukte ,alcibiades intuss*5 niet1 voortdur5d het v]tr\w5 d] ,sp>tan5 te beh\d54 ,zijn ov]mo$ v]wekte hem ook hi] vele vij&5 en to5 hij zijne veiligheid te ,sp>ta b$reigd zag1 v]trok hij na> het eil& ,samos1 wa> de ,a!5s*e vloot lag4 ,nadat hij zi* met zijne vad]/ad v]zo5d _h1 behaalde de vloot ond] zijne leid+ v]s*ill5de ov]w9n+5 op de ,sp>tan5 en hunne bondg5oot54 ,nu 0 hij w$] de man des volks4 ,hij1 de t] dood v]oordeelde1 w]d ond] het gejubel d] m5igte te ,a!ne +ehaald2 de zuil1 wa>op zijne misdaad gegrift 01 9 zee geworp5 en het opp]bevel ov] de l&- en zeema*t hem opg$rag54 ,e5ige ma&5 lat] w]d het hem e*t] we] ontnom51 to5 zijn ond]bevelhebb]1 9 we]wil van zijn uitdrukkelijk bevel1 9 zijne afwezigheid slag lev]de teg5 de ,sp>tan51 welke slag met de v]nietig+ d] ,a!5s*e vloot e9digde4 ,hij vlu*tte v]volg5s na> ,?raci en da>na na> d5 ,p]zis*5 /adh\d] 9 ,kle9-,azi2 ma> de ,sp>tan51 zijn5 invlo$ en zijne bekwaamh$5 vreez5de1 v]volgd5 hem ook hi]1 en liet5 hem door sluipmoord5a>s om 't lev5 br5g54 7#djd74 ,dat 0 het uite9de van d5 s*itt]5d5 en hoogbegaafd51 ma> zelfzu*tig5 en e]zu*tig5 ,alcibiades4 ,a!ne g+ nu met rass*e s*r$5 zijn5 ond]gang te gemoet4 ,lys&]1 de ,sp>taans*e veldhe]1 v]sloeg de ,a!n]s geheel en al2 e5 vij&elijk leg] bezette de /ad2 de mur5 w]d5 afgebrok51 de vloot weggevo]d1 de democratis*e rege]+ afges*aft en e5 ari/ocratis* be/uur 7#cj tirann57 er voor 9 de plaats ge/eld4 ,a!ne's groo!id 0 voor altijd te niet4 #ae4 ,,e5 ,,geva>lijk ,,help] 7,,philippus74 ,wij zi5 van nu aan ,griek5l& t5 prooi aan b9n5l&s*e onlu/54 ,nadat ,sp>ta e5' tijdlang e5e drukk5de tirannie _h uitgeoef5d1 gelukte het aan het kle9e ,!be1 om ond] zijne dapp]e veldhe]5 ,epam9ondas en ,pelopidas voor e5 kort5 tijd de hegemonie te v]krijg54 ,we zegg5 voor e5 kort5 tijd1 want weldra m5gde zi* e5 vreemdel+ 9 de ,grieks*e zak51 wa>door de zelf/&igheid van ,griek5l& geheel te niet g+4 ,die man 0 de bekwame1 ma> sluwe ,philippus van ,mac$oni4 ,door li/ en geweld _h hij zi* d5 weg tot d5 troon geba&2 door li/ en geweld wi/ hij zi* invlo$ en ma*t 9 ,griek5l& te bezorg54 ,de aanleid+ hi]toe 0 deze4 ,de bewon]s van het l&s*ap ,phocis1 wa>9 de heilige /ad ,delphi lag1 hadd5 heilig l& beb\wd en w>5 da>om tot betal+ e5] groote somme gelds v]oordeeld4 ,to5 de betal+ a*t]wege bleef1 w]d beslot5 tot e5' krijg/o*t teg5 ,phocis 7heilige oorlog #cee74 ,de ,phoc5s5 wi]v5 huurtroep5 aan en viel5 da>m$e zegevi]5d 9 ,!ssali4 ,de ,!ssalirs v]zo*t5 d5 ,mac$onis*5 kon+ om hulp1 die deze hun ook v]le5de4 ,hij v]sloeg de ,phoc5s5 en wi/ lat] door li/ en omkoop+ zooveel te bew]k51 dat hij 9 e5' oorlog teg5 de bewon]s van 't l&s*ap ,locris tot opp]bevelhebb] ov] 't ,grieks*e leg] w]d b5oemd4 ,te laat zag5 de ,griek5 91 dat zij e5' wolf tot h]d] ov] de kudde hadd5 aange/eld2 te laat liet5 zij re*t w$]v>5 aan d5 b]oemd5 ,demo/h5es1 die niet opgeh\d5 _h met zijn onnavolgba> r$5a>/al5t teg5 de he]s*zu*t van d5 ,mac$onir te wa>s*uw54 ,to5 de ,griek5 zi* nu met geweld van wap55 van d5 geweld5a> wild5 ontdo51 w]d5 zij 9 d5 g$u*t5 slag bij ,*a]onea 7#cch7 geheel v]slag54 ,met de ,grieks*e vrijheid 0 het g$aan4 ,de e]zu*tige plann5 van ,philippus w>5 veel omvatt5d4 ,het groote1 ma> re$s kwijn5de ,p]zis*e rijk te do5 vall51 0 zijn doel4 ,te di5 e9de liet hij zi* door de ,griek5 tot opp]bevelhebb] van e5' krijg/o*t teg5 de ,p]z5 b5oem54 ,deze to*t 0 e*t] weggelegd voor zijn b]oemd5 zoon ,alex&]4 ,hij zelf w]d op e5 bruil(tsfee/ v]rad]lijk v]moord4 #af4 ,,alex&] ,,de ,,groote4 ,alex&] 0 e5 pr9s van d5 voortreffelijk/5 aanleg4 ,zijn vad] ,philippus tra*tte dez5 aanleg door all]lei li*aamsoef5+5 en e5 go$ ond]wijs op de be/e wijze te ontwikkel54 ,te di5 e9de riep hij d5 b]oemd5 ,ari/oteles aan zijn h(1 om de opvo$+ van zijn hoopvoll5 zoon op zi* te nem54 ,ik v]heug mij1 s*reef hij aan ,ari/oteles1 dat het k9d gebor5 is1 t]wijl gij leeft1 om het te kunn5 ond]ri*t5 en tot e5 go$ kon+ op te leid54 ,alex&] 0 9 alle opzi*t5 zulk e55 le]mee/] wa>dig2 want hij le]de met d5 groot/5 ijv] en 0 met zijne gans*e ziel aan zijn5 le]mee/] v]kno*t4 ,re$s vroeg haakte ,alex&] na> v]hev5e1 roemwa>dige dad54 ,kon+ te zijn ov] de geheele w]eld 0 zijn vurig/e w5s*4 ,zoo dikwijls bod5 de tijd+ bra*t5 van de ov]w9n+5 zijns vad]s1 w]d hij b$roefd en zeide e5s we55d3 ,a*1 mijn vad] zal nog de geheele w]eld v]ov]5 en mij niets ov]lat54 ,het lief/ hoorde hij zijne le]mee/]s v]tell5 van de groote dad5 d] oude held51 van oorlog5 en veldslag54 ,hom]us 0 da>om zijn lievel+sdi*t]4 ,hij w5s*te e5 held te word5 als ,a*illes en hoopte ev5 s*oon bezong5 te word54 ,op zijne veldto*t5 _h hij ,hom]us' g$i*t5 9 e5 g\d5 ki/je dan ook altijd bij zi*4 ,op d5 oud]dom van a*tti5 j>5 toonde hij re$s zijne dapp]heid 9 d5 slag bij ,*a]onea1 wa>9 de ,griek5 hunne vrijheid v]lor54 ,to5 hij twee j>5 lat]1 na de v]moord+ zijns vad]s1 zelf kon+ w]d1 da*t5 de ,griek5 van zijne jonkheid en on]v>5heid gebruik te kunn5 mak5 om hunne vroeg]e onafhankelijkheid w$] te h]w9n54 ,de /ad ,!be moe/ e*t] ond]v9d51 dat met d5 tw9tigj>ig5 ,mac$onis*5 kon+ niet te spott5 viel4 ,de /ad w]d /orm5d]h& +5om5 en tot d5 grond gesle*t4 ,alle5 het huis van ,p9d>us1 d5 di*t]1 die 9 s*oone li$]5 de ov]w9na>s 9 de ,grieks*e kampspel5 bezong5 _h1 liet ,alex&] sp>54 ,nu weig]de ge5 d] ,grieks*e /at5 d5 mo$ig5 en ond]nem5d5 jongel+ me] gehoorzaamheid4 ,te ,cor9! liet hij zi* b5oem5 tot opp]bevelhebb] d] ,griek5 teg5 de ,p]z54 ,aan het ho(d van e5 leg] van #cejjj man trok ,alex&] dan ook 9 #ccd op om het re$s kwijn5de ,p]zis*e rijk aan te vall54 ,hij /ak d5 ,hellespont ov]1 en to5 hij d5 voet op ,aziatis*5 bodem zette1 riep hij zegevi]5d uit3 ,azi is mijn6 ,nadat ,alex&] het slagveld van ,troje en vooral het graf van ,a*illes bezo*t _h1 kwam het bij e5 kle9 rivi]tje de ,granicus tot e5 h>dnekkig geve*t tuss*5 het ,grieks* ,mac$onis* leg] en het ,p]zis*e1 wa>bij ,alex&] z\de g$ood zijn1 _h niet zijn vri5d ,clitus hem g]$4 ,door deze ov]w9n+ w]d hij mee/] van ,kle9-,azi4 ,de e5e ov]w9n+ volgde nu op de &]e4 ,/$51 die zi* niet vrijwillig ov]gav51 w]d5 /orm5d]h& +5om54 ,to* besloot de ,p]zis*e kon+ ,d>ius ,codomannus alle pog+5 aan te w5d5 om d5 zegevi]5d5 ,mac$onir 9 zijne ov]w9n+5 te /uit54 ,met e5 leg] van #fjj1jjj man viel ,d>ius het veel zwakk]e leg] van ,alex&] aan bij ,issus1 ma> de ,grieks*e dapp]heid en krijgskun/ behaald5 ook hi] w$] de zege op de ov]ma*t4 7#ccc74 ,hond]dduiz5d ,p]z5 sneuveld52 ,d>ius vlu*tte4 ,zijne mo$]1 zijne vr\w1 twee do*t]s en e5 zoon b5ev5s e5 onmetelijke buit viel5 d5 ov]w9na> 9 h&54 ,geheel teg5 het to5malige krijgsgebruik beh&elde hij zijne aanzi5lijke gevang55 met de groot/e a*t+ en e]bi$4 ,to5 ,d>ius dit v]nam1 w]d hij da>door zoo getr(f51 dat hij uitriep3 ,god56 laat mij mijn rijk beh\d51 ma> hebt gij d5 ond]gang er van beslot51 geef het dan aan ,alex&] van ,mac$oni4 ,de jonge held trok nu1 zond] zi* v]d] om ,d>ius te bekomm]51 langs de zeeku/ na> het zuid51 v]ov]de en v]woe/te de rijke en ma*tige h&els/ad ,tyrus1 maakte zi* v]volg5s mee/] van ,palae/9a en rukte e9delijk ov] de l&5gte van ,suez na> ,aegypte4 ,aegypte 0 vroeg] door ,cambyses1 kon+ van ,p]zi1 v]ov]d en /e$s h>d beh&eld2 da>om bes*\wd5 de ,aegypt5>5 de ,p]z5 als hunne doodvij&54 ,ge5 wond] dus1 dat m5 9 ,aegypte ,alex&] als r$d] begroette4 ,zijn to*t door het l& geleek e5 zegeto*t4 ,aan e5 d] mond5 van d5 ,nijl /i*tte hij e5 nieuwe h&els/ad1 na> hem ,alex&ria g5oemd1 die weldra 9 plaats van het v]woe/e ,tyrus de zetel van d5 w]eldh&el w]d4 ,9 de groote ,lybis*e z&woe/ijn lag e5e oase en da>9 e5 tempel1 aan ,jupit] gewijd4 ,van de prie/]s van dez5 god w]d1 ev5als van die te ,delphi1 gezegd1 dat ze de toekom/ kond5 voorspell54 ,alex&] w5s*te di5 tempel te zi51 die prie/]s te hoor5 en ond]nam da>om e5 geva>voll5 to*t door de woe/ijn1 di5 hij e*t] gelukkig volbra*t4 ,door de prie/]s van ,jupit] w]d hij tot zijn groote vreugde voor e5' zoon van ,jupit] v]kla>d4 ,na dez5 groot5 uit/ap ke]de hij na> ,azi t]ug1 om ,d>ius op te zoek54 ,hij vond hem bij ,arbela 9 ,assyri met e5 leg]1 9 aantal w$]om v]re het zijne ov]treff5de4 ,alex&]s krijgskunde en de dapp]heid zijn] troep5 behaald5 e*t] ook hi] de ov]w9n+4 7#cca74 ,nu 0 het ,p]zis*e rijk geheel 9 de ma*t van d5 /\tmo$ig5 ,mac$onir4 ,de voornaam/e ,p]zis*e /$5 ,babylon1 ,susa1 ,p]spolis en ,ecbatana viel5 d5 ov]w9na> 9 h&54 ,d>ius zo*t zijn heil 9 de vlu*t1 ma> w]d door zijn5 l&voogd ,bessus gevang5g5om5 en v]rad]lijk v]moord4 ,deze laagh>tige kreeg e*t] weldra de /raf voor zijne snoodheid4 ,alex&] liet hem v]volg53 hij w]d gevat en t] dood gebra*t4 ,d>ius' lijk liet hij e*t] na> ,p]spolis1 de begraafplaats d] ,p]zis*e kon+51 br5g5 en da> op kon9klijke wijze t] a>de be/ell54 't ,s*e5 ,alex&] ond]tuss*5 9 ,azi go$ te bevall51 al?ans hij toonde vol/rekt ge5 lu/ om na> ,mac$oni t]ug te ke]54 ,hij huwde e5e ,p]zis*e vr\w1 liet zi* op ,oo/]s*e wijze b$i551 eis*te1 dat m5 zi* op ,oo/]s*e wijze vor hem z\ n$]w]p5 en kle$de zi* als e5 ,p]s4 ,hij hoorde ga>ne1 dat m5 hem bov5mate vleide2 wie dit niet v]koos te do51 maakte zijn' toorn ga&e1 zooals bleek1 to5 hij zijn' vri5d ,clitus1 die niet in/emm5 wilde met de laffe vlei]ij5 d] &]51 eig5h&ig door/ak4 ,het bezit van het ,p]zis*e rijk 0 e*t] op v]re na niet voldo5de om de e]- en he]s*zu*t van ,alex&] te bevr$ig54 ,indi1 het fabela*tige1 rijke ,indi te ond]w]p5 0 nu het doel van zijn /rev54 ,to5 hij de gr5srivi]1 d5 ,indus1 ov]trok1 kwam5 hem v]s*eid5e vor/5 met rijke ges*5k5 te gemoet4 ,en kon+ e*t]1 de dapp]e ,porus1 poogde hem het v]d] doordr+5 te belett54 ,ma> hoewel hij en zijn leg] wond]5 van dapp]heid t5 toon spreidd51 moe/ ook hij het ond]spit delv54 ,met wond5 b$ekt w]d hij gevang5g5om51 ma> door ,alex&] all]grootmo$ig/ beh&eld2 hij kreeg niet alle5 zijn geheel kon9krijk t]ug1 ma> ontv+ da>5bov5 nog v]s*ill5de nieuwe prov9cin4 ,na de ond]w]p+ van ,porus z\ het ,alex&] niet moeielijk zijn gevall5 geheel ,indi te v]ov]51 wanne] zijne ,mac$onirs niet opro]ig geword5 w>5 en geweig]d hadd5 hem v]d] te volg54 ,alex&] moe/ dus tot d5 t]ugto*t besluit51 die dan ook ond] de groot/e bezw>5 ond]nom5 w]d4 ,te ,babylon aangekom51 ontwi]p hij w$] nieuwe v]ov]+splann51 ma> te midd5 zijn] groote to]u/+5 rukte de dood hem weg 9 d5 nog jeugdig5 oud]dom van #cc j>54 7#cbc74 ,treurig en mismo$ig /ond5 zijne veldhe]5 en vri5d5 bij zijn /]fb$4 ,hij reikte h5 de h&1 en na h5 veelbeteek5d aangezi5 te hebb51 zeide hij3 ,ik heb e5 voorgevoel1 dat er na mijn5 dood blo$ige twi/5 zull5 ont/aan4 ,m5 vroeg hem nog1 wi5 hij tot opvolg] be/emde4 ,hij antwoordde3 d5 wa>dig/e4 ,alex&]s voorzegg+ kwam uit4 ,zijn dood 0 het se9 tot e5 lang5 en blo$ig5 /rijd4 ,to* hebb5 zijne v]ov]+5 ze] veel go$s tot /& gebra*t2 want da>door kwam5 de ,griek5 met de ,oo/]s*e volk5 9 aanrak+1 w]d5 bes*aafd] en le]d5 elk&] me] a*t5 als m5s*5 van gelijke beweg+ en afkom/4 #ag4 ,,de ,,/i*t+ ,,van ,,rome4 7#gec74 ,we will5 nu ,griek5l&1 dat lang5 tijd het tooneel d] w]eldgebeurt5iss5 01 v]lat5 en v]plaats5 ons met onze g$a*t5 na> het he]lijke ,itali4 ,nog altijd blijft ,rome de m]kwa>dig/e /ad van ,itali niet alle51 ma> 9 vele opzi*t5 ook van de w]eld4 ,voore]/ weg5s h>e oudheid1 wa>9 we9ige /$5 van ,europa met ha> kunn5 w$ijv]51 ma> ook vooral weg5s de groote rol1 die zij lang5 tijd 9 de ges*i$5is d] w]eld heeft gespeeld en 9 zek]5 z9 nog speelt4 ,het v]haal van de /i*t+ dez] /ad is zoo wond]lijk1 dat m5 aan e5e sage moet d5k51 wa>9 wa>heid en v]di*t+ zoodanig doore5gem5gd zijn1 dat de e]/e moeielijk is aan te wijz51 het v]haal luidt aldus3 ,na de v]woe/+ van ,troje vlu*tte de kon+szoon ,a5eas met e5ige getr\w5 na> ,itali1 en wel na> 't l&s*ap ,latium1 welks kon+ hem vri5ds*appelijk opnam4 ,zijn zoon ,ascanius /i*tte de /ad ,alba ,longa1 die weldra de ho(d/ad w]d van e5 kon9krijk van di5 naam4 ,de a*t/e kon+1 ,procus g5aamd1 liet bij zijn ov]lijd5 twee zon5 na1 ,numitor en ,amulius1 van welk5 de oud/e hem z\ opvolg54 ,numitor w]d e*t] door zijn he]s*zu*tig51 jong]5 bro$] van d5 troon ge/oot51 die ook zijn' zoon op de ja*t doodde en zijne do*t] ,rhea ,silvia dwong ,ve/aals*e maagd 7prie/]es van ,ve/a7 te word51 wa>door zij de gel(te moe/ aflegg51 nimm] te huw54 ,9 we]wil van die gel(te huwde zij 9 /ilte en kreeg tweel+zon54 ,to5 ,amulius dit gewa> w]d1 0 zijne wo$e gr5z5loos4 ,hij liet de mo$] 9 de gevang5is1 de k9d]5 9 d5 ,tib] w]p54 ,de ,tib] 0 jui/ buit5 zijne oev]s getr$51 en de k9d]5 blev51 to5 't wat] wegliep1 9 hun m&je op het droge /aan4 ,e5e wolv91 die da> kwam1 zoogde de van hong] s*rei5de knaapjes en e5 spe*t deelde de vo$/]zorg5 met ha>4 ,zoo w]d5 zij door ,fau/ulus1 h]d] van ,amulius1 gevond54 ,deze1 wel wet5de1 wat er gebeurd 01 gi/e dadelijk de afkom/ d] k9d]5 en1 bewog5 met hun lot1 nam hij ze mee na> zijne vr\w1 die ze als h>e k9d]5 opvo$de4 ,de knap51 ,romulus en ,remus g5aamd1 ond]s*eidd5 zi* re$s spo$ig van de &]e h]d]sknap5 door hunn5 mo$4 ,zij v]d$igd5 de kudd5 van hunn5 pleegvad] teg5 wilde di]5 en roov]s4 ,ook kwam5 zij niet zeld5 9 /rijd met &]e h]d]s ov] de be/e kudd54 ,bij e5 geve*t met ,numitors h]d]s w]d ,remus e5s gevang5g5om5 en voor ,numitor gevo]d4 ,nu snelde ,fau/ulus met ,romulus spo$ig na> ,numitor en ontdekte het gans*e geheim4 ,dadelijk w>5 de driftige jongel+5 er op b$a*t1 zi* op hunn5 wre$5 oudoom te wrek54 ,zij riep5 hunne gezell5 op1 ov]viel5 ,amulius 9 ,alba ,longa1 doodd5 hem en h]/eld5 ,numitor 9 zijne v]lor5 wa>digheid4 ,deze gaf hun tot loon e5 /uk l&1 ongeve] t] plaatse1 wa> zij door ,fau/ulus g]$ w>51 met d5 raad1 da> e5e /ad te b\w54 ,de bro$]s volgd5 di5 raad en b\wd5 e5e /ad1 die natuurlijk e]/ ze] onaanzi5lijk 04 ,to5 het b\w5 g$aan 01 moe/ de /ad e55 naam hebb54 ,nu ont/ond er twi/ tuss*5 de beide bro$]s1 wie di5 z\ gev54 ,da> m5 't niet e5s kon word51 wilde m5 de besliss+ aan de god5 ov]lat54 ,deze z\d5 door de vlu*t hunn] vogels 7de adela>s7 aanwijz51 wie de e] z\d5 hebb51 de /ad te b5oem54 ,ma> ziet6 nu ont/ond er we] v]s*il1 da> ,remus het e]/ zes ar5d5 en ,romulus er kort da>na twaalf zag4 ,remus bewe]de1 omdat hij ze 't e]/ gezi5 _h1 de gun/el+ d] god5 te zijn1 t]wijl ,romulus hetzelfde volhield1 omdat hij de mee/e vogels gezi5 _h4 ,to5 ,remus zijn' bro$] da>5bov5 nog bespotte ov] de g]+heid van d5 b\w1 en t5 bewijze da>van ov] d5 r+muur he5sprong1 w]d ,romulus zoo toornig1 dat hij zijn' zwa>d greep en zijn' bro$] v]sloeg4 ,nu _h hij dus ge55 m$$+] me]1 en zijne /i*t+ kreeg d5 naam van ,rome4 ,?ans kwam het er op aan bewon]s 9 de /ad te krijg54 ,da>om noodigde ,romulus all5 uit1 onv]s*illig wie1 om zi* 9 de nieuwe /ad mett]woon te ve/ig54 ,dat de bevolk+1 die er kwam1 niet van de all]fijn/e soort 01 laat zi* li*t begrijp51 en dat de inwon]s van ,rome weldra niet t] go$] naam en faam bek5d /ond51 ev5e5s4 ,da>om kond5 de ,rome95 ook ge5e vr\w5 t5 huwelijk krijg51 hoeveel moeite zij da>toe ook aanw5dd54 ,zij g+5 nu hunne toevlu*t tot li/ en geweld nem54 ,romulus noodigde de omligg5de volk51 vooral de ,sabijn51 uit tot e5 groot fee/4 ,deze kwam5 9 de vre$zaam/e /emm+ d] w]eld ongewap5d met hunne vr\w5 en do*t]s4 ,te midd5 van het fee/ ev5wel viel5 de gewap5de ,rome95 op de niets kwaads v]mo$5de vr\w5 aan en sleept5 ze 9 hunne huiz51 t]wijl h>e mann51 bro$]s en vad]s vlu*tt54 ,dez5 kwam5 natuurlijk spo$ig gewap5d t]ug1 om hunne betrekk+5 op te vord]54 ,de vr\w5 s*e5 het ev5wel bij de ,rome95 zoo go$ te bevall51 dat zij e5e v]zo5+ wi/5 te bew]k54 ,nu w]d er beslot51 dat de ,sabijn5 en de ,rome95 voortaan n volk z\d5 uitmak51 wa>ov] ,romulus en de ,sabijns*e kon+ ,titus geme5s*appelijk z\d5 rege]54 ,romulus ruimde zijn' m$ekon+ e*t] spo$ig uit d5 weg en rege]de ov]ig5s zoo willekeurig en wre$1 dat hij d5 algeme55 haat d] aanzi5lijk5 7patricirs7 op zi* laadde4 ,dez5 maakt5 hem da>om 9 e5 raadsv]gad]+ van kant en v]teld5 aan 't volk1 dat hij uit hun midd5 t5 hemel 0 gev>54 #ah4 ,,e5 ,,vri5d ,,van ,,zijn ,,vad]l& 7,,brutus74 #bej ,j>5 lang rege]d5 er kon+5 ov] ,rome4 ,sle*ts ond] e5 enkel5 van deze en wel ond] d5 opvolg] van ,romulus1 d5 ,sabijn ,numa ,pompilius1 bleef het zwa>d ru/54 ,numa maakte zi* voor ,rome v]di5/elijk door het gev5 van wijze wett5 en de regel+ van d5 godsdi5/4 ,zijn ti5j>ig be/uur 0 de gelukkig/e tijd1 di5 ,rome ond] zijne kon+5 _h4 ,de mee/e zijn] opvolg]s w>5 er op b$a*t ,rome's grondgebi$ te v]groot51 zoodat de tempel van ,janus door ,numa1 d5 man des vr$es1 ge/i*t1 ma> zeld5 geslot5 04 ,deze tempel n4l4 mo*t alle5 9 vr$e/rijd geslot5 word54 ,langzam]h& w]d5 de volk5 9 de onmiddellijke nabijheid van ,rome door de oorlogzu*tige ,rome95 ond]worp5 en wel het e]/ de bewon]s van de mo$]/ad ,alba ,longa 7,horatirs en ,curatirs74 ,de laat/e d] kon+5 0 ,t>qu9ius om zijne trots*heid de trots*e 7sup]bus7 geheet54 ,door vele misdad5 en bezo$eld met het blo$ zijns s*oonvad]s ,s]vius ,tullius 0 hij tot d5 troon gekom52 door geweld en wre$heid zo*t hij zi* /a&e te h\d54 ,hij begon zijne rege]+ met het dood5 van al de l$5 zijn] familie1 met uitzond]+ van ,lucius ,junius1 die1 door zi* onnoozel te h\d51 d5 dood ontkwam en als e5 ons*adelijk wez5 t5 speelbal d] hovel+5 aan het h( bleef lev54 ,da>om kreeg hij d5 bijnaam van ,brutus 7de onnoozele74 ,t>qu9ius maakte zi* intuss*5 door zijne trots*heid bij aanzi5lijk5 en g]+5 me] en me] gehaat1 totdat de s*&elijke daad van zijn' zoon ,sextus de maat de$ ov]vloei54 ,t]wijl ,t>qu9ius e5e vij&elijke /ad beleg]de1 g+ ,sextus de vr\w van e5' d] leg]aanvo]d]s1 ,collat9us1 op e5e gruwelijke wijze bele$ig54 ,lucretia1 zoo heette de vr\w1 liet da>op h>5 man en e5ige beproefde vri5d5 uit het leg] kom51 v]haalde hun het voorgevall5e en1 d5 aang$an5 smaad niet will5de ov]lev51 haalde zij e5' dolk voor d5 dag en /ak zi* di5 9 het h>t4--,nu toonde ,brutus1 dat zijne onnoozelheid sle*ts s*ijn 04 ,hij liet het lijk van ,lucretia na> de m>kt br5g51 v]haalde aan 't v]zamelde volk de to$ra*t d] zaak1 trok d5 dolk uit de bor/ d] edele vr\w en riep v]volg5s het volk op om het juk van d5 gehat5 tiran af te s*udd54 ,zijne woord5 vond5 algeme55 bijval4 ,m5 sloot de poort51 t]wijl ,brutus na> het leg] snelde en da> wi/ te bew]k51 dat ook dit d5 ,kon+ afvallig w]d en na> ,rome t]ugke]de4 't ,kon+s*ap w]d afges*aft en ,rome tot e5e republiek v]kla>d4 ,9 de plaats des kon+s kwam5 nu twee mann51 consuls g5aamd1 die sle*ts voor n ja> gekoz5 w]d51 aan het ho(d van d5 /aat4 't ,volk koos uit dankba>heid als e]/e consuls de beide bevrijd]s van de tirannie3 ,brutus en ,collat9us4 't ,0 er e*t] v]re af1 dat de v]drev5 ,kon+ lijdelijk 9 zijne afzett+ b]u/te4 ,e]/ zo*t hij 9 ,rome t5 zijn5 gun/e e5e sam5zw]+ te sm$54 ,w]kelijk liet5 zi* e5ige aanzi5lijke jongeli$51 die d5 glansrijk5 h(/aat en de s*itt]5de fee/51 door d5 ,kon+ gegev51 bov5 de vrijheid /eld51 ov]hal5 om pog+5 aan te w5d5 t] h]/ell+ van het kon+s*ap4 ,de sam5zw]+ w]d e*t] toevallig door e5' slaaf ontdekt en de s*uldig5 gevat4 ,ond] dez5 behoord5 twee zon5 van ,brutus en twee nev5 van ,collat9us4 ,brutus toonde1 dat de vrijheid van zijn vad]l& hem bov5 alles di]ba> 04 ,hij zelf sprak1 na> luid van het volksv]haal1 ov] zijne zon5 het doodvonnis uit1 en nadat dit w]kelijk aan h5 voltrokk5 01 liet hij de natuur re*t w$]v>54 ,hij omhulde zijn gelaat met zijn5 mantel en g+ we55d na> zijne won+4 ,collat9us poogde tev]geefs zijne nev5 te r$d51 ma> v]loor da>door 't v]tr\w5 des volks1 zoodat hij g5oodzaakt 0 ,rome te v]lat54 ,to5 deze pog+ mislukt 01 zo*t ,t>qu9ius op e5e &]e wijze te slag54 ,hij zo*t en vond hulp bij ,pors5na1 kon+ van ,clusium 79 ,etruri74 ,deze v]s*e5 weldra met e5 ma*tig leg] voor ,rome's poort5 en bra*t de /ad 9 't uit]/ geva>4 ,bijna ongelo(elijke blijk5 van held5mo$ w]d5 er tijd5s deze beleg]+ door de ,rome95 gegev54 ,eeuwige roem v]wi]f zi* 9 de e]/e plaats ,horatius ,cocles4 ,de ,rome95 hadd5 e5' uitval g$aan1 ma> w]d5 door de ,etrusk]s v]slag54 ,nu vlod5 zij na> de /ad t]ug1 op d5 voet gevolgd door de zegevi]5de vij&54 ,gelukte het dez5 met h5 ov] de ,tib]brug te kom51 dan w>5 zij 9 de /ad en ,rome 0 v]lor54 ,da> h\dt plotsel+ e5 dapp] man /&4 ,hij beveelt zijn5 makk]s 9 all]ijl de brug a*t] hem af te brek51 t]wijl hij alle5 d5 /rijd teg5 de ov]ma*t op zi* neemt4 ,to5 hij aan 't krak5 d] balk5 v]neemt1 dat de ov]to*t belemm]d is1 w]pt hij zi* 9 d5 ,tib] en komt1 9 we]wil van de pijl5 d] vij&51 beh\d5 aan d5 &]5 oev]4 ,_h ,cocles voor 't oog5blik de /ad g]$1 to* bleef ha> toe/& altoos nog ha*elijk1 te me] da> e5 hong]snood de ell5de kwam v]me]d]54 ,da> weet e5 ,rome9s* jongel+1 ,mucius1 9 de vij&elijke leg]plaats en 9 's ,kon+s t5t te dr+54 ,hij heeft vooraf aan d5 s5aat v]zo*t d5 ,kon+ te mog5 dood54 ,niet wet5de1 wie van de beide aanwezige p]son5 de ,kon+ is1 doodt hij d5 geheims*rijv]4 ,natuurlijk wordt hij gegrep5 en door d5 ,kon+ met de v]s*rikkelijk/e /raff5 b$reigd4 ,do* ,mucius roept uit3 ,zie1 hoe we9ig hij om zijn lev5 geeft1 wi5 groote roem voor oog5 /aat4 ,en zijne re*t]h& 9 't vuur h\d5de1 dat op e5 9 de nabijheid /a& alta> br&de1 liet hij ha> zond] e5 teek5 van sm>t te toon51 v]br&54 ,ontzet ov] zulk e5e onv]s*rokk5heid liet de ,kon+ d5 jongel+ van 't alta> wegsleur5 en s*onk hem de vrijheid4 ,nu v]kla>de ,mucius1 die v]volg5s d5 e]5aam ,scaevola 7l9k]h&7 kreeg1 dat nog #cjj jongel+5 gezwor5 hadd5 d5 ,kon+ te dood54 ,hij 0 de e]/e en _h zi* v]gi/1 e5 &] na hem z\ gelukkig] zijn4 ,deze v]kl>+ v]vulde d5 ,kon+ met s*rik en ontzett+1 zoodat hij zi* g5eigd toonde tot ond]h&el+4 ,hij liet de zaak van ,t>qu9ius v>51 en1 nadat de ,rome95 hem oorlogsv]go$+ en gijzela>s hadd5 v]/rekt1 toog hij na> zijn l& t]ug4 #ai4 ,,twi/5 ,,tuss*5 ,,patrici,,rs ,,en ,,plebej]s4 ,patricirs en plebej]s6 wat w>5 dat voor m5s*51 vraagt ge voorzek]6 ,patricirs w>5 de aanzi5lijk51 die veelal e5 groot grondbezit hadd5 en g]oep5 kond5 word5 tot alle ambt5 en wa>digh$51 dus de rege]5de /&2 de plebej]s w>5 het m9d]e volk1 oorspronkelijk bewon]s van de v]ov]de /$51 die we9ig ( ge5 l&bezit hadd5 en tot ge5 ambt ( wa>digheid kond5 gekoz5 word54 ,de patricirs maakt5 van hun re*t weldra e5 s*romelijk misbruik4 ,niet alle5 dat zij bij alle geleg5h$5 aan de plebej]s hunne ov]ma*t d$5 gevoel51 ma> da> zij1 als de rijk51 dikwijls de s*uldeis*]s van de laat/5 w>51 beh&eld5 zij dez5 all]vreeselijk/ wre$ en h>dvo*tig4 ,e5 s*uldeis*] mo*t zijn s*uld5a> tot slaaf mak51 hem v]koop51 ja zelfs dood54 ,re*t teg5ov] d5 rijke _h de arme vol/rekt niet1 en dus moe/ hij zi* de gruwelijk/e dw+el&ij en knevel>ij lat5 welgevall54 ,to* poogd5 de plebej]s me]mal5 9 di5 ondragelijk5 toe/& v]&]+ te br5g54 ,de geleg5heid da>toe bood zi* tr\w5s vaak g5oeg aan4 ,hoe laag de patricir ook ne]zag op d5 plebej]1 hij kon hem to* niet miss51 voornamelijk niet 9 de vele oorlog51 die ,rome met zijne nabur5 te vo]5 _h4 ,dit wi/5 de plebej]s ze] go$1 en da>om weig]d5 zij e5v\dig te ve*t51 wanne] er e5 oorlog uitbrak4 ,dan moe/5 de patricirs h5 we] met mooie woord5 en groote bel(t5 paai51 om to* de wap5s op te vatt54 ,ev5 vlug als zij 9 't belov5 w>51 ev5 h&ig w>5 zij er ook bij1 om die bel(t5 te v]brek51 wanne] het geva> gewek5 04 ,e9delijk e*t] 0 't g$uld d] v]drukte plebej]s t5 e9de4 ,zij tog5 9 #did gezam5lijk uit ,rome en na> d5 zoog5aamd5 ,heilig5 ,b]g met het doel1 da> e5e nieuwe /ad te /i*t54 ,nu w>5 de patricirs op hunne beurt 9 v]leg5heid en g5oodzaakt iets toe te gev54 ,zij zond5 e55 afgezant na> het volk1 wi5 het gelukte e5e v]zo5+ tot /& te br5g54 ,e*t] niet dan nadat de s*uld5la/ v]m9d]d1 9 de v]h\d+ van s*uldeis*] en s*uld5a> v]bet]+ gebra*t en volksv]teg5woordig]s 7tribun57 aange/eld w>54 ,deze tribun51 die uit de plebej]s mo*t5 v]koz5 word51 moe/5 wak51 dat het volk ge5 onre*t ges*i$de en kond5 dat do5 door teg5 e5 besluit van d5 s5aat hun veto 7ik v]bi$ het7 te lat5 hoor51 wa>door het s5aatsbesluit niet t5 uitvo] gebra*t kon word54 ,met le$e oog5 zag5 de patricirs zi* e5 deel van hunne vroeg]e ma*t ov] de v]a*te plebej]s ontrukk54 ,zij haakt5 dus na> e5e geleg5heid1 wa>door zij d5 vroeg]5 toe/& w$] 9 't lev5 kond5 roep54 ,die geleg5heid bood zi* spo$ig aan 9 e5 vreeselijk5 hong]snood4 ,de s5aat _h 9 ,rome's kor5s*uur1 ,sicili1 kor5 lat5 opkoop5 en wilde het nu gelijkelijk ond] 't volk v]deel54 ,e5 zek] trots* patricir1 ,m>cius ,coriolanus1 /elde e*t] voor1 het volk e]/ dn kor5 te v]/rekk51 wanne] het van zijne v]kreg5e re*t5 af/& wilde do54 ,to5 de plebej]s dit v]nam51 w]d5 zij wo$5d en daagd5 ,coriolanus voor e5e volksre*tbank4 ,deze e*t]1 het erg/e vreez5de1 v]liet ,rome en begaf zi* na> ,rome's vij&5 de ,volsc54 ,aan 't ho(d van e5 ma*tig vij&elijk leg] v]s*ijnt hij weldra voor zijne vad]/ad4 ,b5>de toe/& voorwa>6 ,van b9n5 de hong]1 van buit5 e5 vij&1 hunk]5de na> d5 val van de /e$s na> me] ma*t /rev5de /ad4 ,m5 z5dt bod5 na> ,coriolanus1 die hem e5e e]volle t]ugroep+ aanbi$54 ,tev]geefs2 de trots*e patricir wij/ h5 t]ug4 ,de prie/]s1 met alle teek55 van hunne wa>digheid bekle$1 zoek5 hem tot d5 afto*t te beweg51 ma> moet5 ev5e5s onv]ri*t] zake t]ugke]54 ,ma> ziet--da> nad]t e5 /oet vr\w54 ,aan 't ho(d er van gaat ,coriolanus' mo$]1 ,veturia1 v]gezeld van zijne gemal9 ,volumnia4 ,hij wil e]bi$ig zijne mo$] begroet51 ma> trots* wij/ zij hem op h>e beurt t]ug2 zij wil 9 d5 v]rad] van zijn vad]l& niet h>5 zoon erk5n54 ,dit is voor ,coriolanus te veel4 ,mo$]6 zoo roept hij1 gij hebt ,rome g]$ ma> uw5 zoon v]lor54--,hij heft de beleg]+ op1 ma> moet volg5s sommig5 door de v]bitt]de ,volsc5 zijn omgebra*t4 7#dia v4 ,*r47 ,lang duurde de /rijd tuss*5 de plebej]s en patricirs2 niet zeld5 kwam het tot blo$ige bots+54 ,to* wi/5 de plebej]s het e5e voorre*t na het &]e ma*tig te word51 totdat om/reeks het ja> #cjj v4 ,*r4 de klove tuss*5 beide /&5 0 aangevuld4 ,ond]tuss*5 0 ,rome w$]om d5 ond]gang nabij gewee/4 ,de ,gallirs1 e5 woe/ volk1 dat e]/ 9 zuidelijk ,frankrijk _h gewoond1 w>5 9 't noord5 van ,itali gevall5 en drong5 zegevi]5d na> 't zuid51 alles plund]5de en v]br&5de4 ,door de hoog/ onvoorzi*tige h&elwijze d] ,rome9s*e gezant5 tot wo$e geprikkeld1 tog5 de ,gallirs ond] hunn5 dapp]5 aanvo]d] ,br5nus na> ,rome1 v]sloeg5 het ,rome9s*e leg] bij de ,allia1 e5 kle95 bijvlo$ van d5 ,tib] 7#cij71 v]ov]d5 ,rome en v]woe/t5 de /ad4 ,de inwon]s w>5 voor 't groot/e g$eelte na> 't ,capitool gevlu*t1 wa> zij ond] aanvo]+ van d5 dapp]5 ,manlius d5 vij& manmo$ig5 teg5/& bod5 7ganz5 op 't ,capitool74 ,to* z\ ook deze /]kte hebb5 moet5 vall51 w>e niet te re*t] tijd de vroeg] weg5s zijne trots*heid en ov]mo$ v]drev5e ,camillus1 de v]ov]a> van ,veji1 die de v]/rooide troep5 d] ,rome95 v]zameld _h1 tot ontzet opg$aagd4 ,de ,gallirs w]d5 v]slag5 en trokk5 t]ug4 ,rome w]d s*oon] h]b\wd4 #bj4 ,,het ,,held5tijdvak ,,d] ,,rome9s*e ,,republiek4 7#cdb-bge j4 v4 ,*r47 ,het tijdp]k van #cdb-bge j4 v4 ,*r4 is de s*oon/e tijd d] republiek4 ,het is rijk aan voorbeeld5 van uit/ek5d5 held5mo$1 van zelfop(f]5de vad]l&sliefde en van /r5ge re*tva>digheid4 ,tev5s geeft het ons e5e groote mate van e5v\d en re9heid van z$5 te aans*\w51 zooveel te me] opm]kelijk 9 e5 l& als ,itali1 wa> weelde en losb&igheid ma> al te veel gehuldigd w]d54 ,da>door bleef de republiek niet alle5 beh\d5 te midd5 d] groote gev>51 die ha> b$reigd51 ma> trad zij groot] en ma*tig] dan ooit uit d5 wor/el/rijd te voors*ijn4 ,de mee/e volk5 van ,itali1 naijv]ig op d5 snell5 bloei van ,romulus' /i*t+1 ke]d5 hunne wap5s teg5 ,rome4 ,hoewel de /rijd niet altijd gun/ig voor de ,rome95 afliep1 7,caud9is*e pass5 #cba7 bleek to* de onbezwek5 mo$ en de zelfop(f]5de vad]l&sliefde d] ,rome95 d5 vij&5 te /]k te zijn4 ,liev] dan u de aanleid+ tot de e9delooze oorlog5 m$e te deel51 will5 wij liev] wijz5 op enkele d] vele held5figur51 wa>aan dit tijdp]k zoo ov]rijk is4 ,da> zi5 wij hoog t5 ros en 9 s*itt]5de wap5ru/+ ,m>cus ,curtius zi* 9 d5 afgrond w]p51 om zoo d5 toorn d] god5 te /ill54 ,hi] (f]t de /r5ge consul ,titus ,manlius zijn5 dapp]5 zoon op1 omdat hij teg5 het leg]bevel met e5 hem uitdag5d5 vij& gevo*t5 heeft4 ,eld]s we] wijdt consul ,decius ,mus zi* t] dood1 omdat de augur5 de zege des leg]s afhankelijk van d5 val des aanvo]d]s hebb5 ge/eld4 ,9 d5 heet5 /rijd bij ,s5t9um 7#bie7 (f]t de jong]e ,decius ,mus zi* ev5e5s voor 't heil des vad]l&s op4 ,ook tooneel5 als die van ,david en ,golia? geeft ons dit tijdp]k te aans*\w54 ,hoe6 wil die t5g]e jongel+ 7,titus ,manlius7 zi* met5 met di5 ,gallis*5 reus8 ,hij durft het wag5 en weldra zi5 wij hem1 v]si]d met d5 zw>5 kett+ zijns vij&s 7v&a> zijn bijnaam ,torquatus7 door het jubel5d leg] tot dictator v]hev54 ,9 #bhj kwam5 de ,rome95 voor 't e]/ 9 oorlog met e5 buit5l&s* vor/ n4l4 met ,pyrrhus1 kon+ van ,epirus4 ,bege]ig na> avontur51 volde$ hij ga>ne aan de uitnoodig+ d] ,t>5tijn5 om h5 teg5 de ,rome95 bij te /aan4 ,met e5 uitmunt5d leg]1 voorzi5 van olifant51 die aan d5 krijg gewoon w>51 l&de hij 9 ,b5$5-,itali en 0 weldra 9 twee veldslag5 ov]w9na> 7#bhj en #bgi v4 ,*r47 ,to* kon de s*]pz9nige ,pyrrhus bij d5 e]/5 slag niet nalat5 uit te roep53 ,met zulke soldat5 0 de w]eld mijn2 en bij d5 twe$53 ,nog e5e ov]w9n+ als deze en ik b5 v]lor54 ,mo*t5 de ,rome95 ook e5 enkel5 ke] d5 mo$ lat5 z9k51 de bl9de ,appius ,claudius wi/ w$] ve]kra*t 9 de h>t5 d] v]slag55 te br5g5 en aan d5 gezant1 di5 ,pyrrhus gezond5 _h1 gaf de s5aat het trots*e antwoord3 ,ov] e5' vr$e kan sle*ts geh&eld word51 nadat ,pyrrhus ,itali v]lat5 heeft4 ,de /& van zak5 v]&]de1 to5 ,fabricius en ,curius ,d5tatus aan 't ho(d des leg]s kwam54 ,pyrrhus tra*t d5 e]/e om te koop51 ma> ,fabricius1 hoewel zelf arm1 wij/ met v]ontwa>dig+ de glansrijke aanbi$+5 van de h&2 e5e pog+1 door hem aangew5d om d5 ,rome9 door middel van e5 kolossal5 olifant s*rik aan te jag51 mislukte ev5e5s4 ,de twe$e 0 zoo e5v\dig 9 zijne lev5swijze1 dat1 to5 de gezant5 van d5 s5aat hem voor de e]/e maal zijne b5oem+ als consul bra*t51 ze hem bezig vond5 met het kok5 van e5 g]e*t rap54 ,het geluk begon ,pyrrhus d5 rug toe te ke]54 ,9 d5 g$u*t5 slag bij ,b5ev5tum 7#bge7 w]d zijn leg] totaal v]slag51 t]wijl de mee/e zijn] olifant51 vroeg] de s*rik d] ,rome951 9 's vij&s h&5 viel54 ,hij 0 g5oodzaakt als ov]wonnel+ na> zijn l& t]ug te ke]54 ,zoo w>5 de ,rome95 langzam]h& mee/] geword5 van geheel ,itali2 alle /at5 moe/5 f als bondg5oot5 f als ond]worp5 prov9cin hunne opp]ma*t erk5n54 #ba4 ,,e5 ,,man ,,van ,,zijn ,,woord 7,,regulus74 ,om/reeks het ja> #hhh /i*tte ,dido1 zu/] van d5 ,pho5icis*5 kon+ ,pygmalion1 op de noordku/ van ,afrika e5e kolonie1 die d5 naam kreeg van ,k>?ago4 ,deze kolonie w]d weldra door h&el en zeeva>t rijk en ma*tig2 zij /rekte ha> gebi$ niet alle5 uit ov] e5 groot g$eelte van ,afrika's noordku/1 ma> ook ov] ,s>d9i1 ,corsica en me] dan de helft van ,sicili4 't ,kon wel niet &]s1 ( twee volk5 als de ,rome95 en de ,k>?ag]s1 die beide na> de w]eldhe]s*appij /reefd51 moe/5 9 bots+ met elk&] kom54 ,er 0 sle*ts e5e aanleid+ noodig1 en die liet niet op zi* wa*t54 ,de ,mam]tijn51 ontslag5 huurtroep5 van ,aga?ocles1 tiran van ,syracuse1 maakt5 door ro( en plund]+ het geheele eil& ,sicili onveilig en bema*tigd5 zelfs de /ad ,messana1 die zij1 na ha> uitgemoord te hebb51 als wijkplaats bij hunne /roopto*t5 bezigd54 ,aan dez5 /& van zak5 poogd5 de ,syracusan5 e5 e9d te mak54 ,hun kon+ ,hi]o viel de ,mam]tijn5 met e5 leg] aan en bra*t hun zulk e5e gevoelige n$]laag toe1 dat ze na> hulp moe/5 uitzi54 ,e5 g$eelte hunn] zo*t ond]/eun+ bij de ,rome952 de ov]ig5 bij de ,k>?ag]s4 ,het s*oone en rijke ,sicili 0 e5e te bege]ige prooi voor ,rome1 dan dat het de b$e d] ro(zu*tige ,mam]tijn5 z\de afwijz51 hoewel het er va/ op konde rek551 dat de /rijd met het ma*tige ,k>?ago dan niet kon uitblijv54 ,weldra /ak 9 e5 donk]5 /orma*tig5 na*t e5 ,rome9s* l&+sleg] op vlott5 ov] de /raat van ,mess9a en v]ov]de v]s*ill5de v]/]kte plaats54 ,door e5 v]bond met ,syracuse zo*t ,rome de ,k>?ag]s geheel van ,sicili te v]drijv54 ,dez5 e*t] wreekt5 zi* door met hunne ma*tige vlot5 de ku/5 van ,itali te be/ok5 en aan d5 h&el van ,rome's bondg5oot5 e5 g$u*t nadeel toe te br5g54 ,de ,rome95 zag5 ze] go$ 91 dat zij 9 't bezit van e5e vloot moe/5 zijn1 als ze met kra*t teg5 de ,k>?ag]s wild5 optr$54 ,met ontzaggelijk veel moeite en groote inspann+ b\wd5 ze nu na> het voorbeeld van e5 ge/r& ,k>?aags* oorlogs*ip e5e vloot4 ,i$] s*ip _h aan we]szijd5 ent]brugg51 wa>door het met e5 vij&elijk s*ip v]bond5 kon word51 en zoo v]&]de het zeegeve*t e5igsz9s 9 e5 l&geve*t4 ,met deze vloot bevo*t de consul ,duilius de e]/e ov]w9n+ op de ,k>?ag]s bij ,mylae1 e5e kle9e plaats 9 het n4 o4 van ,sicili 7#bfj74 ,nu w]d5 de ,rome95 ov]mo$ig4 ,e5e vloot van #ccj s*ep5 met e5 groot leg] aan boord1 zeilde ond] bevel van d5 dapp]5 consul ,regulus na> ,afrika4 ,de ,k>?ag]s w]d5 h]haalde mal5 v]slag51 en re$s /ond5 de zegevi]5de ,rome95 voor ,k>?ago's poort51 to5 er ,grieks*e hulptroep5 l&d5 ond] aanvo]+ van d5 bekwam5 ,sp>taan ,xantippus4 ,nu w]d5 de ov]w9na>s op hunne beurt ov]wonnel+52 het groot/e g$eelte van 't s*oone leg] sneuvelde1 de re/ viel met d5 dapp]5 aanvo]d] 9 h&5 d] vij&54 ,9 we]wil van de ov]w9n+ w5s*t5 de ,k>?ag]s niets liev] dan e5 e]voll5 vr$e4 ,om di5 te v]krijg5 zond5 zij1 volg5s het v]haal1 d5 gevang5 consul als afgezant na> ,rome1 na hem vooraf te hebb5 do5 zw]5 na> ,k>?ago t]ug te ke]51 +eval hij d5 vr$e niet tot /& bra*t4 ,regulus komt te ,rome1 kwijt zi* van zijne opdra*t1 ma> raadt tev5s d5 s5aat aan d5 oorlog met kra*t vol te h\d51 da> de ,k>?ag]s uitgeput zijn4 ,no* de welme55de raad van d5 s5aat1 no* de dr+5de b$5 zijn] vri5d5 zijn 9 /aat1 hem ontr\w aan zijns e5s gegev5 woord te smak54 ,hij ke]de na> ,k>?ago t]ug1 wa> e5 vreeselijke dood hem wa*tte4 ,nu is 't u zek] ook duidelijk1 wa>om m5 ,antonius ,hambroek wel d5 ,n$]l&s*5 ,regulus noemt4 ,het e9de van dez5 oorlog1 d5 e]/5 d] zoog5aamde ,punis*e oorlog51 7#bfd-bda7 01 dat de ,k>?ag]s het kor5rijke ,sicili ontruim5 en e5e groote som voor oorlogsko/5 aan de ,rome95 moe/5 betal54 #bb4 ,,het ,,rome9s*e ,,rijk ,,9 ,,geva>4 7,,hannibal74 ,k>?ago zo*t zi* 9 ,spanje s*adeloos te /ell5 voor 't v]lies van ,sicili4 ,hamilc> ,b>cas en ,hasdrubal1 veldhe]5 d] ,k>?ag]s1 v]ov]d5 er aanzi5lijke /rek5 l&s4 ,de v]ov]+ d] /ad ,saguntum1 die zi* ond] ,rome's bes*]m+ ge/eld _h1 gaf aanleid+ tot d5 twe$5 ,punis*5 oorlog 7#bah-bja71 e5' oorlog1 wa>9 ,rome op d5 r& van zijn5 ond]gang w]d gebra*t4 ,de man1 die dat bew]kte1 0 ,hannibal4 ,opgevo$ 9 haat teg5 ,rome1 gloei5de van vad]l&sliefde1 b$eeld met buit5gewone gee/esgav51 0 hij de re*te man voor 't groote doel1 dat hij beoogde4 ,dat doel 0 niet m9d]1 dan uit ,spanje e5 leg] ov] de ,pyr5aen en de ,alp5 te vo]5 en zoo 9 ,itali te vall5 t5 e9de d5 ,rome95 9 hun eig5 l& de wet voor te s*rijv54 ,/\t plan voorwa>6 ,to5 hij na de ongehoord/e ontb]+5 en gev>5 e9delijk 9 ,opp]-,itali's vlakt5 v]s*e51 0 zijn leg] tot op de helft geslonk52 al zijne olifant5 w>5 omgekom54 ,to* is hij /]k g5oeg om d5 ,rome9s*5 leg]s bij de ,tic9us1 bij de ,trebia 7twee bijvlo$5 van de ,po7 en bij het me] ,trasim5e 79 het teg5woordige ,toscane7 e5e volkom5 n$]laag toe te br5g5 7#bah en #bag74 ,zond] de krijgskun/ van d5 dictator ,fabius 7cunctatordral]71 to5 op v]re na niet g5oeg door de ,rome95 gewa>de]d1 w>e ,rome hoog/wa>s*ijnlijk v]lor5 gewee/4 ,to5 lat] ,aemilius ,paulus en ,t]5tius ,v>ro de wijze taktiek van ,fabius liet5 v>51 en ,hannibal bij ,cannae slag lev]d51 0 e5e g$u*te n$]laag het gevolg van hunne onbesuisdheid4 #ejjjj ,rome9s*e lijk5 b$ekt5 het slagveld 7#baf74 ,cannae 0 e*t] de ke]kr+ van ,hannibals geluk4 ,9 't weeld]ige ,capua1 wa> hij met zijn leg] d5 w9t] doorbra*t1 w]d5 zijne kra*tige krijg]s ontz5uwd2 kle+ee/ige naijv] 9 zijne vad]/ad liet het hem aan de noodige hulp ontbrek51 t]wijl ,rome e5e kra*t en va/b]ad5heid ontwikkelde1 gev5r$igd aan het geva>1 wa>9 het v]ke]de4 ,v]s*ill5de ,italiaans*e volk5 v]brak5 het bondg5oots*ap met ,hannibal1 totdat t5 laat/e sle*ts enkele v]/]kte plaats5 9 ,b5$5-,itali 9 zijne ma*t w>54 ,da> /eekt de ko5e ,scipio1 die re$s 9 ,spanje blijk5 van groot5 mo$ en zeldzame bekwaamheid _h gegev51 met e5 leg] na> ,afrika ov] en b$reigt ,k>?ago4 ,hannibal snelt zijne vad]/ad te hulp4 ,tev]geefs3 de slag bij ,zama 7#bjb7 0 t5 nadeele van de ,k>?ag]s1 en ond] de s*&elijk/e voorwa>d5 moe/5 zij d5 vr$e afbidd54 ,ov]al v]volgd door de ,rome951 die hem haatt5 en tegelijk vreesd51 bra*t ,hannibal zi* door v]gif om 't lev5 7#ahc74 ,e5e /ad1 die door h&el en nijv]heid zijn be/aan v9dt1 h]/elt zi* langzam]h& van de v]liez51 die het gel$5 heeft4 ,zoo ook ,k>?ago4 ,dit kond5 de ,rome95 niet duld54 ,k>?ago moet v]woe/ word51 zoo besloot ,cato zijne mee/e r$evo]+5 9 d5 ,s5aat4 ,e5e aanleid+ da>toe 0 spo$ig gevond54 ,e5 naburig kon+ 7,mas9issa van ,numidi7 maakte voortdur5d /roopto*t5 op ,k>?aags* grondgebi$4 ,de ,k>?ag]s1 ge5 oorlog mog5de vo]5 zond] v]l( d] ,rome951 v]zo*t5 dez5 om hulp1 do* tev]geefs4 ,t5 e9de raad1 grep5 zij e9delijk zelv5 de wap5s op en v]joeg5 de indr+]s4 ,s*oone geleg5heid voor de ,rome95 om e5 leg] na> ,k>?ago te z5d51 t5 e9de de /ad voor 't v]brek5 van de vr$esvoorwa>d5 te /raff56 ,de ,rome95 eis*5 gijzela>s2 m5 geeft ze hun2 v]volg5s hunne wap5s2 ook deze word5 ov]gelev]d4 ,to5 zij e*t] van de b$rukte inwon]s vord]5 hunne /ad te v]lat51 en m9/5s vijf mijl5 van de zee zi* e5e nieuwe /ad te b\w51 zegevi]de de ond]drukte vad]l&sliefde ov] de hon5de vord]+5 en b$reig+5 d] ,rome954 ,nu geeft ,k>?ago ons e5 tooneel te aans*\w51 wa>bij het gevoelige h>t van sm>t moet ine5krimp54 ,me] dan twee j>5 w]d er ge/r$51 aan d5 e55 kant met d5 mo$ d] v]twijfel+1 aan d5 &]5 met gr5z5looze v]bitt]+4 ,i$] huis moe/ v]ov]d word52 voet voor voet v]d$igd5 de ,k>?ag]s d5 di]b>5 grond1 tot e9delijk met de /]ke bur*t hun laat/e toevlu*tsoord 0 gevall54 ,de kon+9 d] ,middell&s*e zee g+ 9 vlamm5 op4 ,de aanvo]d] d] ,rome951 ,scipio ,afrikanus de jong]e1 kon bij 't zi5 van 't afgrijselijk tooneel zijne tran5 niet b$w+54 't ,getuigt me] voor hem dan m5ige zege1 op 't slagveld behaald4 ,van de #gjj1jjj inwon]s blev5 sle*ts #ejjjj ov]1 om d5 triomfto*t van ,scipio me] lui/] bij te zett54 ,zoo e9digde de d]de ( laat/e ,punis*e oorlog4 7#adi-adf74--;,9 't zelfde ja>1 wa>9 ,k>?ago viel1 w]d ook ,cor9! door d5 consul ,mummius +5om51 en da>m$e 0 geheel ,griek5l& 9 ,rome's ma*t4 ,om/reeks het ja> #acj kond5 de ,rome95 zi* b]oem51 dat hunne he]s*appij zi* re$s uit/rekte ov] drie w]elddeel54 #bc4 ,,twee ,,vri5d5 ,,des ,,volks 7,,de ,,grac*574 ,hoe glansrijk de toe/& van ,rome uit]lijk ook s*e51 inw5dig liet hij veel te w5s*5 ov]4 't ,v]s*il tuss*5 patricirs en plebej]s 0 veel v]eff5d1 ma> dat tuss*5 rijk5 en arm5 0 langzam]h& geweldig groot geword54 ,de groote s*att51 die na> ,rome uit de ov]wonn5 gewe/5 vloeid51 w>5 sle*ts voor de voornam52 het volk moe/ lev5 van 't ge5 de rijk5 het v]koz5 toe te w]p54 't ,volk 0 sle*ts e5 w]ktuig 9 de h& d] aanzi5lijk52 de /aatsambt5 w]d5 niet me] bezet door de wa>dig/51 ma> door dieg551 welke er het mee/ voor betaald54 ,aan di5 toe/& zo*t e5 edel bro$]pa> e5 e9de te mak51 n4l4 ,tib]ius en ,cajus ,grac*us4 ,zij w>5 zon5 van ,sempronius ,tib]ius ,grac*us en ,cornelia1 e5e do*t] van ,scipio1 d5 ov]w9na> van ,hannibal1 e5e d] edel/e vr\w51 die ,rome weet aan te wijz54 ,na d5 dood ha>s mans wijdde zij zi* geheel aan de opvo$+ h>] twaalf k9d]51 wa>van zij e*t] sle*ts drie mo*t beh\d5 t4 w4 het bov5gemelde bro$]pa> en ,sempronia1 die de gade w]d van ,scipio d5 jong]54 ,deze k9d]5 vo$de zij met de groot/e zorgvuldigheid op en ontzag ge5e moeite ( ko/51 om ze tot zulke edele en brave m5s*5 te vorm5 als e5s hun grootvad] ,scipio gewee/ 04 ,e5e voorname vr\w toonde ha> e5s h>e ko/ba>h$54 ,cornelia wees op h>e beide zon5 en zeide vol mo$]trots3 ,dit zijn mijne e5ig/e en groot/e s*att54 ,de k9d]5 /eld5 de v]wa*t+ hunn] edele mo$] niet te leur4 ,de woord51 die ,cornelia zi* e5s 9 't bijzijn van h>e zon5 ontvall5 liet3 ,zull5 de ,rome95 mij /e$s de s*oonmo$] van ,scipio en niet ook de mo$] d] ,grac*5 noem58 maakt5 op h5 zulk e5 diep5 indruk1 dat zij al hunne kra*t5 insp&51 om e5e wa>dige plaats ond] ,rome's b]oemde mann5 9 te nem54 ,tib]ius1 de oud/e1 koos1 to5 hij tot de wa>digheid van volk/ribuun g]oep5 w]d1 de zijde des volks teg5 d5 adel4 ,hij /elde da>om de v]nieuwde invo]+ e5] oude akk]wet voor1 wa>bij niem& me] dan #ejj morg5 /aatsl&]ij5 mo*t bezitt54 't ,spreekt van zelve1 dat de aanzi5lijk5 wo$5d w>5 op d5 /\t5 tribuun4 ,to5 da>om de tijd van zijn tribunaat 0 afgeloop51 zo*t5 zij met geweld zijne h]kiez+ teg5 te gaan4 ,9 e5 /raatgeve*t vond ,tib]ius ,grac*us met #cjj zijn] aanhang]s d5 dood 7#acc ,j4 v4 ,c47 ,de patricirs zorgd5 er nu voor1 dat de wet van de akk]v]deel+ niet tot uitvo]+ kwam4 ,elf j>5 lat] vatte ,cajus de taak op1 die zijn bro$] niet _h kunn5 volbr5g54 ,h>t/o*telijk en on/uimig kwam hij op voor de re*t5 van 't v]drukte volk2 ma> zijne pog+5 /uitt5 af op d5 onwil van d5 s5aat en de zelfzu*t d] aanzi5lijk54 ,9 e5 g$u*t opro] viel ook hij met #cjjj zijn] m$eburg]s 7#aba ,j4 v4 ,c47 als e5 (f] van zijn5 ijv] voor 't welzijn des volks4 ,(s*oon aan 't /(felijk ov]s*ot d] beide bro$]s ge5e e]lijke begraf5is w]d gegund1 ma> hunne lijk5 9 d5 ,tib] w]d5 geworp51 erk5de het volk to* e5ige j>5 lat]1 wat het 9 ,cornelia's wakk]e zon5 v]lor5 _h4 ,/&beeld5 v]rez5 tot hunne nag$a*t5is1 en de plaats51 wa> zij gevall5 w>51 w]d5 als heilig v]kla>d4 ,cornelia's w5s* w]d v]vuld1 want to5 zij 9 hoog5 oud]dom /i]f1 w]d voor ha> e5 kop]5 g$5kteek5 opg]i*t met het e5v\dige1 ma> veel beteek55de ops*rift3 ,cornelia1 de mo$] d] ,grac*54 #bd4 ,,de ,,e]/e ,,burg]oorlog 7,,m>ius ,,en ,,sulla74 ,onz$elijkheid en b&eloo%eid nam5 9 ,rome h& ov] h& toe4 ,de vroeg]e e]lijkheid1 matigheid en vad]l&sliefde zo*t m5 er tev]geefs4 ,voor geld kon m5 alles g$aan krijg54 ,dat ond]vond ,jugur?a1 kon+ van ,numidi1 e5 volslag5 booswi*t4 ,door misdad5 0 hij op d5 troon gekom51 door misdad5 hield hij zi* erop /a&e4 ,hoe onbes*aamd hij e*t] ook zijne euveldad5 pleegde1 lang5 tijd wi/ hij de s5ator5 d5 mond door g\d te /opp51 zoodat hij1 zelf da>ov] v]baasd1 uitriep3 ,o ,rome1 gij z\dt u zelf v]koop51 als ma> iem& g5oeg voor u bood4 ,e9delijk 0 de maat zijn] misdad5 vol3 hij w]d gevang5 g5om5 en /i]f te ,rome d5 hong]dood 7#ajf74 ,twee mann5 hadd5 zi* 9 d5 oorlog teg5 ,jugur?a bijzond] ond]s*eid51 n4l4 ,m>ius en ,sulla4 ,de e]/e 0 e5 ruw1 woe/ m5s* van g]+e afkom/1 ma> die door dapp]heid en de gun/ des volks tot groote ma*t en aanzi5 0 geklomm54 ,de twe$e1 jong en van edele afkom/1 0 de man1 op wi5 de aanzi5lijk5 hunne oog5 geve/igd hield54 ,fell] dan ooit to* /ond5 de aanzi5lijk5 en g]+5 teg5ov] elk&]4 ,voor ,m>ius kwam intuss*5 spo$ig de geleg5heid1 dat hij zi* voor ,rome v]di5/elijk kon mak54 ,ruwe1 krijgszu*tige ,g]maans*e volk51 bek5d ond] d5 naam van ,cimbr5 en ,teuton51 w>5 aan d5 ,donau v]s*55 7#aac71 hadd5 het e5e ,rome9s*e leg] vr1 het &]e n1 v]slag5 en rukt5 nu na> ,itali en ,galli op4 ,9 dit dreig5d geva> w]d ,m>ius vijf j>5 a*t]e5 tot consul v]koz54 ,hij /elde dit groote v]tr\w5 niet te leur1 ma> v]nietigde e]/ de ,teuton5 bij ,aix1 9 't ,z4 van ,galli 7#ajb7 en snelde v]volg5s ,catulus teg5 de ,cimbr5 te hulp1 die dan ook bij ,v]cellae1 9 't ,n4w4 van ,itali1 geheel v]slag5 w]d5 7#aja74 ,me] dan #ajj1jjj ,cimbr5 z\d5 9 dez5 slag zijn omgekom54 ,m>ius 0 nu de afgod des volks geword54 ,e5 &] geva> dreigde ond]tuss*5 9 't ,oo/54 ,da> 0 e5 twe$e ,alex&] opge/aan 9 d5 p]soon van ,mi?ridates1 kon+ van ,pontus1 e5 l&1 t5 ,z4 van de ,zw>te zee geleg54 ,hij v]ov]de weldra geheel ,kle9-,azi1 en t5 e9de zijn' haat teg5 ,rome duidelijk aan d5 dag te legg51 liet hij op n5 dag 9 v]s*ill5de /$5 van ,kle9-,azi #hjjjj ,rome9s*e burg]s ombr5g54 ,teg5 dez5 moord5a> z\ e5 leg] word5 afgezond5 en de ari/ocrat5 wi/5 ,sulla1 die zi* 9 d5 oorlog teg5 de ,italiaans*e bondg5oot5 _h ond]s*eid51 tot opp]bevelhebb] te do5 v]kiez54 ,dit 0 ze] teg5 d5 z9 van de p>tij van ,m>ius4 ,zij bew]kte e5' op/& te ,rome2 ,sulla's voornaam/e aanhang]s begav5 zi* tot hem 9 het leg]1 en 't viel hem niet moeilijk zijne soldat51 die ze] aan hem gehe*t w>51 te beweg51 na> ,rome op te trekk54 ,m>ius' p>tij moe/ nu 't ond]spit delv52 hij zelf zwi]f als vlu*tel+ rond en b]eikte e9delijk ,k>?ago's pu9hoop51 wa> hij ov] de wissel+ d] =tu9 kon nad5k54 't ,uur d] wrake z\ e*t] spo$ig voor hem slaan4 ,c9na1 die bij ,sulla's v]trek na> 't ,oo/5 tot consul 0 aange/eld1 riep ,m>ius 9 het ja> #hg t]ug en de$ da>door d5 e]/5 burg]oorlog ontvlamm54 ,vreeselijk 0 de sla*t+1 die ond] de aanhang]s van ,sulla w]d aang]i*t2 vijf dag5 en vijf na*t5 w]d er onoph\delijk gemoord2 ,rome's /rat5 /roomd5 van blo$4 ,to* z\ ,rome nog vreeselijk] d+5 aans*\w54 ,sulla _h gelukkig teg5 ,mi?ridates ge/r$5 7#hh-hd71 en to5 hij v]nam1 wat er te ,rome gebeurd 01 haa/te hij zi*1 vr$e te sluit5 en zijn leg] na> ,rome te vo]54 ,e5 leg] van #bjj1jjj soldat5 ond] d5 jong5 ,m>ius 7,m>ius zelf 0 9 #hf ge/orv57 z\de zijn' into*t 9 ,rome belett51 ma> tev]geefs4 ,het bleek teg5 ,sulla's 9 d5 krijg geoef5de legio55 niet be/& te zijn4 ,we will5 u besp>51 lez]s1 de bes*rijv+ van e5 blo$bad1 zooals de ges*i$5is bezwa>lijk e5 twe$e kan aanwijz54 ,om er e5 kle9 d5kbeeld van te gev51 meld5 wij alle51 dat #ae gewez5 consuls1 #ij s5ator51 #bfjj ridd]s en me] dan #ajj1jjj burg]s op bevel van ,sulla t] dood w]d5 gebra*t 7#hc74 ,nu 0 de ru/ h]/eld1 want i$] sidd]de en beefde voor d5 man1 die het lev5 zijn] m$eburg]s zoo we9ig telde4 ,twee j>5 lang he]s*te ,sulla ond] d5 titel van dictator met onbep]kte ma*t2 to5 legde hij plotsel+ zijn ambt n$]1 7#gi7 trok zi* op e5 l&go$ t]ug en /i]f da> het volg5de ja>4 #be4 ,,de ,,twe$e ,,burg]oorlog 7,,caes>74 ,sulla's geluk spoorde &]e e]zu*tige mann5 tot navolg+ aan4 ,da> 0 voore]/ ,pompejus1 de gun/el+ d] groot5 en e5 vri5d van ,sulla1 die zi* door vele gelukkige veldto*t5 d5 naam van d5 roemru*tig5 _h v]worv54 ,hij _h 9 ,spanje de aanhang]s van ,m>ius ond] ,s]torius ov]wonn51 7#gb7 g$eeltelijk d5 geva>lijk5 slav5op/& ond] ,sp>tacus g$empt1 7#ga7 de ,middell&s*e zee van ze]oov]s gezuiv]d1 7#fg7 d5 oud5 vij& van ,rome1 ,mi?ridates1 voor go$ ons*adelijk gemaakt1 7#fd7 ,rome's he]s*appij 9 ,kle9-,azi1 ,syri en ,palae/9a beve/igd en onmetelijke s*att5 na> ,rome gebra*t4 ,e5 &] leg]ho(d van ,sulla1 ,crassus1 oef5de door zijn fabela*tig5 rijkdom e55 groot5 invlo$ uit1 da> duiz5d5 burg]s hem als hunn5 s*uldeis*] moe/5 ontzi54 ,groot] dan beid5 0 ,julius ,caes>4 ,rijk door de natuur begaafd1 v]e5igde hij 9 zi* de s*itt]5de ho$anigh$5 van e55 ,alcibiades met de bezadigdheid en het kalme ov]leg van e55 ,p]icles4 ,hoeze] e]- en he]s*zu*t zijn h>t v]vuld51 blijkt da>uit1 dat hij betuigde liev] de e]/e 9 e5 v]get5 dorp dan de twe$e 9 ,rome te will5 zijn4 ,to5 hij het /&beeld1 t] e]e van ,alex&] d5 ,groot5 opg]i*t1 bes*\wde1 riep hij uit3 ,to5 gij zoo oud wa>t als ik1 hadt gij re$s de w]eld v]ov]d en ik1 ik heb nog niets g$aan6 ,pompejus en ,caes> zag5 weldra 91 dat zij zond] elk&]s hulp niets v]mo*t5 en da>om v]bond5 zij zi* met ,crassus tot het e]/e driemans*ap 7,triumviraat7 7#fj74 ,v]/& en dapp]heid1 7,caes>7 geluk en roem 7,pompejus7 en rijkdom 7,crassus7 hadd5 elk&] de h& g]eikt om de w]eldhe]s*appij te deel54 ,caes> w]d tot proconsul b5oemd van ,galli1 dat hij nog e]/ moe/ v]ov]51 ma> wa>door hij ook geleg5heid _h1 roem en e] te behal5 en e5 aan hem v]kno*t leg] te vorm54 ,pompejus kreeg ,spanje en ,crassus ,syri als de be/e plaats om zijn nooit v]zadigd5 g\ddor/ te voldo54 ,behalve deze mann5 /ond5 9 ,rome hoog 9 a*t+ de /r5ge ,cato1 e5 man1 republike9 9 zijn h>t en e]lijk als g\d en ,cic]o1 de ,rome9s*e ,demo/h5es4 ,behalve door zijne welsprek5dheid en gele]dheid _h deze laat/e zi* v]di5/elijk gemaakt door de ontdekk+ d] s*&elijke sam5zw]+ van ,catal9a 7#fc74 ,de driemann5 wi/5 e*t] deze beide bekwame mann5 beh5dig op zijde te s*uiv54 ,t]wijl ,pompejus te ,rome 9 behaaglijke ru/ leefde en zijne prov9cin door legat5 liet be/ur51 t]wijl ,crassus 9 't ,oo/5 s*att5 op s*att5 /apelde en weldra 9 e5' /rijd teg5 de ,p>!n sneuvelde1 7#ej7 v]ov]de ,caes> 9 #h veldto*t5 7#eh-ej7 ,galli en b$wong de ,belg5 en v]s*ill5de &]e ,g]maans*e volk54 ,voor twee zulke e]zu*tige mann5 als ,pompejus en ,caes> 0 't groote ,rome9s*e rijk nog te kle94 't ,duurde niet lang1 ( 't v]bond w]d v]brok5 en ,rome w$] het tooneel van d5 burg]krijg4 ,to5 ,caes> na de v]ov]+ van ,galli zijn leg] niet ontslaan wilde1 w]d hij door d5 s5aat tot vij& des vad]l&s v]kla>d en ,pompejus met het opp]bevel teg5 hem bela/4 7#di7 ,ma> ,caes> voorkwam hem4 ,voordat ,pompejus1 die vroeg] gesnoefd _h1 dat hij sle*ts op d5 grond z\ behoev5 te /amp5 om legio55 te zi5 v]rijz51 nog met zijne to]u/+5 g]e$ 01 0 ,caes> 9 ,itali gevall5 en _h ,rome zond] slag ( /oot +5om54 ,pompejus en zijne aanhang]s w>5 haa/ig gevlu*t4 ,v]volg5s /ak de ov]w9na> na> ,spanje ov]1 v]sloeg da> het leg] van ,pompejus en g+ to5 zijn5 teg5/&] zelv5 9 ,griek5l& a*t]volg54 ,bij ,ph>salus1 e5e /ad 9 het l&s*ap ,!ssali1 viel e5 g$u*te slag voor1 die geheel t5 nadeele van ,pompejus afliep4 7#dg7 ,hij vlu*tte na> ,aegypte1 ma> w]d alda> bij zijne l&+ op la/ des ,kon+s v]rad]lijk v]moord4 ,caes> _h zijn doel b]eikt2 hij 0 nu de e]/e man 9 ,rome4 ,de s5aat haa/te zi* hem voor zijn lev5 te b5oem5 tot dictator en imp]ator4 ,met de republiek 0 't g$aan4 7,cato's dood #df74 ,to* 0 ,caes>'s reg]+ 9 zek]5 z9 voor ,rome ze] heilzaam1 want nadat zijne e]zu*t bevr$igd 01 gaf hij vele go$e wett5 en v]si]de ,rome met pra*tige geb\w54 ,ook g+ hij zi* niet op zijne teg5/&]s wrek51 zooals ,m>ius en ,sulla g$aan hadd54 ,caes> zo*t de liefde van 't volk te w9n5 en miss*i5 z\ hem dit gelukt zijn1 _h niet zijne he]s*zu*t de wo$e ga&e gemaakt van vele republike9s*e s5ator54 ,dez5 sme$d5 weldra e5e sam5zw]+1 aan welk] ho(d ,brutus en ,cassius /ond54 ,op d5 #ae ,ma>t van 't ja> #dd viel5 9 d5 s5aat v]s*eid5e sam5gezwor55 met dolk5 op hem aan4 ,da> het hem niet aan mo$ ontbrak1 trok ook hij zijn5 deg52 ma> to5 hij ond] zijne moord5a>s zijn aang5om5 zoon ,brutus zag1 omhulde hij zijn gelaat met zijn5 mantel ond] d5 sm>telijk5 uitroep3 ,ook gij1 mijn zoon ,brutus6 en zonk doodelijk getr(f5 ne] aan d5 voet van 't /&beeld van ,pompejus1 met wond5 ov]dekt4 #bf4 ,,augu/us4 ,caes>s dood 0 we] 't se9 tot nieuwe burg]oorlog54 ,e]/ s*e5 het1 dat ,m>cus ,antonius het groot/e voordeel van d5 val des ma*tig5 mans z\de trekk51 ma> deze kreeg 9 e55 a*t]neef van ,caes>1 ,octavianus g5oemd1 spo$ig e5 g$u*t5 m$$+]4 ,m>cus ,antonius 0 e5 z$eloos brass]1 vol/rekt niet bem9d bij 't volk1 ma> wel bij de soldat5 d] lijfwa*t1 wi] aanvo]d] hij 04 ,e]/ me5de m51 dat de sluwe ,octavianus vij&elijk teg5 ,antonius z\ optr$51 ma> weldra kwam zijn eig5lijk plan aan 't li*t4 ,hij v]bond zi* met zijn' teg5/&] en met e5 zek]5 ,lepidus1 e5 we9ig beteek55d m5s*1 tot e5 twe$e driemans*ap1 dat nu opnieuw de w]eldhe]s*appij deelde 7#dc74 ,w$] 0 ,rome het tooneel van de gruwelijk/e v]volg+54 ,ond] de vele sla*t(f]s van 't geweld behoorde ook de r$5a> ,cic]o1 die door zijne r$evo]+5 de wo$e van ,antonius _h ga&e gemaakt4 ,ond]tuss*5 zwelgde deze laat/e 9 ,oo/]s*e weelde aan 't h( d] ,aegyptis*e kon+9 ,cleopatra4 ,da>door v]beurde hij de a*t+ van i$]' weld5k5de en laadde d5 haat op zi* van ,octavianus1 wi5s zu/] ,octavia hij gehuwd1 ma> s*&elijk v]wa>loosd _h4 ,hij w]d da>om tot vij& van d5 /aat v]kla>d4 ,octavianus w]d afgezond5 om hem te beve*t51 en deze v]sloeg hem geheel 9 d5 slag bij het voorgeb]gte ,actium1 aan de ,jonis*e zee4 7#ca v4 ,*r47 ,e5 zelfmoord maakte e5 e9de aan zijn roemloos lev54 ,ook ,cleopatra1 die tev]geefs getra*t _h1 d5 ov]w9na> gun/ig voor zi* te /emm51 doodde zi* zelve4 ,nu 0 er niem& me]1 die ,octavianus de he]s*appij kon betwi/51 want ,lepidus 0 re$s lang op zijde ges*ov54 ,octavianus ontv+ d5 titel van imp]ator 7opp]bevelhebb] van vloot en leg]74 't ,volk noemde hem e*t] ,augu/us1 d4 w4 z4 de geheiligde1 en ond] di5 naam is hij 't mee/ bek5d4 ,zoo 0 ,augu/us behe]s*] van e5 rijk1 dat zi* ov] #c w]elddeel5 uit/rekte1 van d5 ,atlantis*5 ,oceaan tot d5 ,euphraat1 van d5 ,rijn en d5 ,donau tot de woe/ijn5 van ,arabi en ,afrika4 ,9 dit groote rijk leefd5 ongeve] #abj millio55 m5s*5 en vond m5 #fjjj aanzi5lijke /$51 wa>van ,alex&ri1 ,antio*i en ,rome de groot/e w>54 ,vooral ,rome 0 de /ad d] /$54 ,zij telde e5e bevolk+ van me] dan #a-a_/b millio5 inwon]s4 ,pra*tige geb\w51 wa>ond] #djj tempels1 groote s*\wburg5 en si]lijke paleiz51 v]hiev5 zi* ov]al4 ,op ruime m>kt51 go$ +]i*te badplaats51 trots*e triomfbog51 e]zuil5 en wat]leid+5 kon ,rome met re*t zi* v]heff54 ,de republiek1 hoewel 9 s*ijn door ,augu/us 9 /& geh\d51 _h ind]daad opgeh\d5 te be/aan en plaats gemaakt voor de mon>*ie4 ,hoewel er op de wijze1 wa>op ,augu/us tot de hoog/e wa>digh$5 9 d5 /aat 0 gekom51 veel te lak5 viel1 0 zijne rege]+ to* ze] gelukkig voor ,rome4 't ,l& _h behoefte aan ru/1 aan veiligheid1 aan e5e kra*tige h&1 aan e5' man1 wi5s wil wet 04 ,voor zelfrege]+ 0 het volk re$s lang niet me] ges*ikt2 da>voor 0 het te ze] b$orv5 en ontz5uwd4 't ,0 sle*ts het w]ktuig 9 de h& van d5 e5 ( &]5 e]zu*tige4 ,diepe vr$e he]s*te dan ook 9 't geheele rijk en de gevolg5 da>van1 welva>t en voorspo$1 liet5 zi* spo$ig zi54 ,augu/us 0 er op b$a*t bet]e middel5 van v]ke] als3 weg51 kanal51 wat]leid+5 enz4 aan te legg51 de re*tspleg+ te v]bet]5 en de veiligheid d] burg]s te v]zek]54 ,het tijdp]k van ,augu/us wordt met re*t het g\d5 tijdp]k van kun/5 en wet5s*app5 g5oemd4 ,zij vond5 9 hem e5 mild5 bes*]m] en v]e]d]4 ,vooral /ond hem hi]9 zijn vri5d ,maec5as getr\w t]zijde1 zoodat m5 teg5woordig nog zegt van iem&1 die kun/5 en wet5s*app5 liefheeft en bevord]t3 't ,is e5 maec5as4 #bg4 ,,e5 ,,dapp] ,,g]maan 7,,h]man74 ,hoog/wa>s*ijnlijk zal b9n5 kort de #abjj voet hooge ,grot5burg1 e5 top van het ,teutoburg]w\d1 met e5 wa>lijk reusa*tig /&beeld v]si]d word54 ,het is het ,h]mansg$5kteek51 e5e s*epp+ van d5 vad]l&sliev5d5 ,jozeph ,ern/ von ,b&el uit ,anspa* 9 ,bei]54 ,op e5 koepelvormig5 ond]b\w van #ie voet zal het #ij voet hooge1 uit kop] gegot5e /&beeld van ,h]man1 d5 bevrijd] van ,duits*l&1 opg]i*t word5 9 het midd5 d] l&/rek51 wa> hij zijne held5dad5 v]ri*tte1 v] he5 zi5de 9 't vrije vad]l& en van v]re gezi5 als e5 wegwijz] t] plaatse van onz5 roem4 7von ,b&el74 't ,is dus wel e5 belangrijke zaak1 wel e5 gewi*tig p]soon1 wa>aan wij te d5k5 hebb54 ,laat ons zi54 ,de w]eldb$w+5de ,rome95 hadd5 hunne he]s*appij ook 9 ,duits*l& uitgebreid en zo[el door kra*t van wap55 als door li/1 v]raad en omkoop+ e5 groot g$eelte er van ond]worp54 ,e5 voor vrijheid en vad]l& dweep5d jongel+1 ,h]man1 vor/ d] ,*]usk51 die 9 ,rome 9 alle kun/5 en wet5s*app5 d] ,rome95 0 ond]wez51 vatte het /\te plan op1 d5 vrij5 ,duits*5 bodem van de ov]weldig]s te bevrijd54 ,voorzi*tigheid en beleid aan dapp]heid p>5de1 wi/ hij lang5 tijd vri5ds*ap met de ,rome95 te ve9z51 t]wijl hij 9 't geheim zijn groots* ontw]p voorb]eidde4 ,e9delijk is hij g]e$4 ,vele dapp]e ,duits*e s*>5 zijn b]eid1 alles voor de vrijheid t5 (f] te br5g54 ,v>us1 de gehate ,rome9s*e /adh\d] van de l&5 aan beide zijd5 des ,rijns1 trekt op 't b]i*t1 dat e5 ,duits*e /am is opge/aan1 na> de ,wez]4 ,als geoef5d veldhe] valt ,h]man niet t]/ond de vij&5 aan1 ma> v]zwakt h5 door onoph\delijke1 kle9e aanvall5 en lokt ze zoodo5de 9 het di*te ,teutoburg]w\d4 't ,is e5 vreeselijk we]4 ,de reg5 valt bij /room5 n$]2 de /orm huilt akelig door de takk5 d] boom54 ,de uitgeputte ,rome95 kunn5 zi* t]nauw]nood /a&e h\d5 op d5 doorweekt51 glibb]ig5 en drassig5 bodem4 ,da> v]heft zi* bov5 het geloei van d5 /orm het krijgsgehuil d] ,duits*]s2 e5 hagelbui van pijl5 en /e55 valt ne] op de v]s*rikte ,rome95 en dunt vreeselijk hunne gel$]54 ,s*rik en ontzett+ mak5 zi* van h5 mee/]4 ,n]g5s v]toont zi* e5ige uitkom/1 n]g5s r$d+4 ,v]s*rikkelijk is de sla*t+1 die ond] de ,rome95 wordt aang]i*t4 ,v>us1 t5 e9de raad en zijne n$]laag niet will5de ov]lev51 /ort zi* 9 zijn zwa>d4 ,e5 gevolg van dez5 roemrijk5 slag 01 dat de ,rome95 uit ,duits*l& v]drev5 w]d54 7#i j4 n4 ,*r47 ,wel poogd5 e5ige j>5 lat] ,tib]ius en ,g]manicus de n$]laag van ,v>us te wrek51 de laat/e zelfs met go$ gevolg2 ma> de ,rome95 zag5 to* 91 dat e5 volk1 't welk bij e5dra*t zulk e5e kra*t kon ontwikkel51 niet ges*ikt 0 e5 slav5juk te tors*5 en bepaald5 zi* 9 't v]volg tot v]d$ig+ d] gr5z5 door 't /i*t5 van v]/]kte ka/eel5 aan d5 ,rijn en d5 ,donau1 die lat] d5 oorsprong aan v]s*eid5e /$5 hebb5 gegev54 #bh4 ,,drie ,,rome9s*e ,,keiz]s4 ,de keiz]s uit het gesla*t van ,augu/us3 ,tib]ius1 ,caligula1 ,claudius en ,n]o w>5 f wre$e en onta>de f onb$uid5de m5s*54 ,het ,rome9s*e volk v]trapte 9 hunne dag51 t5gevolge ook al van hun sle*t voorbeeld1 alle wett5 van z$elijkheid en deugd met voet54 ,de vroeg] zoo trots*e s5aat w]d sle*ts e5 lijdelijk w]ktuig 9 de h&5 d] keiz]s2 de eig5lijke ma*t b]u/te bij de soldat5 en wel vooral bij de lijfwa*t des keiz]s3 de praetorian54 ,zij w>5 de mee/]s van ,rome en bes*ikt5 na> welgevall5 ov] d5 troon4 ,hij1 die 't mee/ bij h5 9 gun/ /ond1 ( liev] nog1 hij1 die hun 't mee/e geld bood1 w]d met het purp] bekle$4 ,zelfs vreemdel+51 wanne] ze ov] veel geld te bes*ikk5 hadd51 w]d5 t5 troon v]hev54 ,de laat/e keiz] 7,caes>7 uit het gesla*t van ,augu/us 0 de wre$e ,n]o 7#ed-fh n4 ,c74 ,zijn naam wordt nog gebruikt1 om e5 wre$a>d aan te duid54 ,nog ge5 #ag j>5 oud volgde hij zijn5 /iefvad] ,claudius 9 de rege]+ op4 ,hij 0 e5 jongel+ van e5 voortreffelijk5 aanleg1 ma> ontv+1 helaas6 e5e sle*te opvo$+4 ,to5 de b]oemde ,s5eca zijn le]mee/] w]d1 0 het kwaad re$s te diep 9 hem geworteld2 v&a>1 dat wel de smaak voor wet5s*ap en kun/ bij hem ontwikkeld1 ma> de neig+ tot z$elooze v]mak5 niet 9 hem w]d uitg]oeid4 ,9 d5 beg9ne1 to5 hij zi* door ,s5eca liet leid51 toonde ,n]o zi* za*tmo$ig en weldadig en s*e5 zijne rege]+ e5e weldaad voor het volk4 ,spo$ig ev5wel w]d hij door lage1 vlei5de hovel+5 geheel b$orv52 en de man1 die vroeg] _h gew5s*t niet te kunn5 s*rijv5 om da>door bevrijd te zijn van het ond]teek55 d] doodvonniss51 liet nu het blo$ van duiz5d5 zijn] ond]dan5 /room54 ,9 waanz9nige wo$e liet hij zelfs zijne eig5e mo$]1 zijne gemal91 zijn' /iefbro$] en zijn' le]mee/] ,s5eca om het lev5 br5g54 ,9 het ja> #fd n4 ,c4 brak 9 ,rome e5 vreeselijke br& uit1 die e5 groot g$eelte d] ho(d/ad 9 de as* legde4 ,n]o liet de /ad s*oon] dan ooit h]b\w51 do* het volk 0 op hem v]bitt]d en bes*uldigde hem1 dat hij d5 br& _h v]oorzaakt4 ,om deze v]d5k+ van zi* af te s*uiv51 wi]p hij de s*uld op de gehate ,*ri/551 die hij van nu aan vreeselijk liet v]volg5 en m>tel54 ,het volk w]d e9delijk d5 dw+el& mo$e4 ,de /adh\d] van ,spanje1 ,galba1 w]d door de soldat5 tot keiz] uitg]oep5 en ,n]o doodde zi* zelv51 e]/ #cb j>5 oud4 ,de lev5sges*i$5is van ,n]o toont ons1 hoe e5 oorspronkelijk go$ m5s* door e5e sle*te opvo$+ en e5 v]ke]d gezels*ap kan word5 b$orv56 ,op ,galba volgde re$s 9 't volg5de ja> ,o?o1 die ma> #c ma&5 keiz] bleef en opgevolgd w]d door ,vitellius1 e5 man1 sle*t van h>t en onbekwaam als reg5t4 ,nu riep5 de troep5 9 het ,oo/5 hun' veldhe] ,vespasianus tot keiz] uit4 ,deze lag jui/ met zijn leg] voor de /ad ,j]uzalem4 ,de ,jod51 het get]g d] ,rome9s*e /adh\d]s mo$e1 w>5 ond] ,n]o 9 op/& gekom54 ,na e5 driej>ig5 /rijd w>5 zij door ,vespasianus bep]kt tot hunne ho(d/ad en deze v]d$igd5 zij met wanhopige wo$e4 ,vespasianus begaf zi* nu na> ,itali en /elde zijn zoon ,titus aan tot opp]bevelhebb]4 ,9 de l5te van het ja> #gj n4 ,c4 besloot deze ,j]uzalem door /orm te v]ov]54 ,de v]deeldheid1 die er ond] de beleg]d5 he]s*te1 de hong] en het gebrek1 die tot e5e onbes*rijflijke hoogte w>5 geklomm51 kwam5 de ,rome95 te hulp4 ,titus bood e]/ nog v]giff5is aan1 wanne] de ,jod5 hunne /ad wild5 ov]gev51 ma> ze wez5 die v]a*telijk van de h&4 ,de ne muur en de ne tor5 na d5 &]5 w]d5 nu v]ov]d4 ,to5 nu ook de bur*t ,sion en de tempel 9 des vij&s ma*t w>5 gevall51 kon er van ge5 v]zet me] sprake zijn4 ,de /ad ,j]uzalem w]d gesle*t1 de bewon]s f g$ood f tot slav5 gemaakt4 ,de pra*tige tempel1 di5 ,titus wilde sp>51 w]d door de roekeloo%eid van e5 ,rome9s* soldaat e5e prooi d] vlamm54 7#gj n4 ,c47 ,9 hetzelfde ja> w]d e5 &] kle9 volk1 de ,batavi]51 die ond] ,claudius ,civilis zi* teg5 ,rome hadd5 v]zet1 we] ond]worp54 ,vespasianus 7#fi-gi7 01 v]gelek5 met zijne sle*te voorgang]s1 e5 uitmunt5d keiz]4 ,hij h]/elde de orde 9 het rijk1 0 spa>zaam en mo$igde kun/5 en wet5s*app5 aan4 ,zijn zoon ,titus1 7#gi-ha7 die1 voor hij keiz] w]d1 e5 losb&ig lev5 _h geleid1 rege]de zoo voortreffelijk1 dat zijne tijdg5oot5 hem noemd53 de liefde en wellu/ van het m5s*elijk gesla*t4 ,en hij v]di5de di5 titel4 ,hij noemde elk5 dag v]lor51 wa>op hij ge5e geleg5heid _h gehad1 op keiz]lijke wijze milddadig te zijn4 ,to5 m5 hem e5s ond] 't oog bra*t1 dat hij te go$h>tig 0 en da>door ook onwa>dig5 beweldadigde1 zeide hij3 ,van e5' vor/ mag niem& met e5 treurig gezi*t weggaan4 ,jamm]1 dat zijne rege]+ zoo kort duurde en nog gek5m]kt w]d door groote ramp54 ,behalve dat hong]snood en pe/ v]s*ill5de deel5 van het rijk tei/]d51 w]d5 9 het ja> #gi door de uitb>/+ van d5 ,vesuvius drie /$53 ,h]culaneum1 ,pompeji en ,/abiae ond] as* en lava b$olv54 ,s$]t m5s*5heug5is _h de vulkaan niet gebraakt1 en da>door 0 m5 zorgeloos geword54 ,o(ttu951 wijnga>d5 en villa's ov]dekt5 de vru*tb>e hell+5 des b]gs1 en aan d5 voet blonk5 de drie /$5 uit door weelde1 rijkdom en welva>t4 ,da> v]heft zi* op d5 #bd ,aug4 e5e wolk van ongewone grootte uit d5 ,vesuvius1 en weldra valt e5e ontzaglijke massa as* en /e55 n$]4 ,a>dbev+ op a>dbev+ doet de he*t/e en /evig/e geb\w5 in/ort54 ,/e$s hevig] wordt de as*reg52 voet5 hoog b$ekt de as* d5 omtrek1 en weldra neemt e5 /room van gloei5de lava zijn' weg ov] de pra*tige veld54 ,to5 de zon d5 volg5d5 dag het tooneel d] v]woe/+ bes*e51 w>5 de drie bloei5de /$5 van de a>de v]dw554 ,e5 b]oemd natuurkundige1 ,pl9ius de oude1 die zi* te di*t bij het tooneel d] v]woe/+ waagde1 w]d het sla*t(f] van zijne zu*t na> k5nis4 ,9 lat]e eeuw5 is het gelukt ,h]culaneum en ,pompeji w$] op te delv52 de e]/e /ad s9ds #agac1 de twe$e s$]t #agdh4 ,de huiz5 en meubels zijn go$ bewa>d geblev51 dank zij de dikke laag as*1 die de v]br&+ door de gloei5de lava teg5hield4 ,m5 kan 9 deze /$5 dus aans*\welijk zi51 hoe de ,rome95 te di5 tijde leefd51 hoe hunne won+5 eruitzag51 welke g]e$s*app5 zij gebruikt51 welke spijz5 zij nuttigd5 enz4 ,da>door is m5 tot de k5nis van veel wet5swa>digs gekom54 ,titus /i]f 9 het ja> #ha1 na> m5 zegt t5gevolge van v]gif1 hem toeg$i5d door zijn wre$5 bro$] ,domitianus4 #bi4 ,,e5e ,,v]drukte ,,secte ,,tot ,,e] ,,v]hev54 ,con/antijn de ,groote 7#cbc-ccg74 ,to5 ,augu/us keiz] van 't ,rome9s*e rijk 01 w]d 9 de kle9e /ad ,be?lehem 9 ,judea ,jezus ,*ri/us1 de /i*t] van d5 ,*ri/elijk5 godsdi5/1 gebor54 ,hoewel g]+ en onaanzi5lijk na> de w]eld1 heeft hij voor de bes*av+1 v]$el+ en v]bet]+ van ons gesla*t me] g$aan dan al de keiz]s van het ma*tige ,rome9s*e rijk te zam54 ,op zijn d]tig/e ja> trad hij op5lijk als le]a> ond] zijn volk op4 ,do*1 wijl hij alle m5s*51 hetzij ze rijk ( arm w>51 onv]bloemd de wa>heid de$ hoor51 haalde hij zi* d5 haat van vel5 op d5 hals1 die het e9delijk zoo v] wi/5 te br5g51 dat hij gevang5g5om5 en gekruisigd w]d4 ,met zijn' dood v]dw55 zijne beg9sel5 en zijn gee/ niet van de a>de4 ,tijd5s zijn lev5 _h ,jezus twaalf le]l+5 om zi* v]zameld1 die lat] zijn' godsdi5/1 het ,*ri/5dom1 niet alle5 9 ,palae/9a ma> ook 9 &]e l&5 pr$ikt54 ,zoo w]d het ,*ri/5dom weldra ook 9 ,europa1 ond] de bes*aafde ,griek5 en ,rome95 v]kondigd4 ,vooral arm5 en v]drukt5 nam5 bege]ig e5' godsdi5/ aan1 die zi* bov5al de aankweek+ van algeme5e m5s*5liefde t5 doel /elde4 ,hevige v]volg+5 hadd5 de ,*ri/55 van sommige ,rome9s*e keiz]s door te /aan4 ,ze w]d5 als hond5 geslag51 gem>teld en g$ood4 ,duiz5d5 v]lor5 hun lev5 op d5 br&/apel1 aan het kruis ( op e5e &]e b>ba>s*e wijze4 ,do* het blo$ d] m>tel>5 bleek het zaad d] k]k te zijn4 ,hoe me] de ,*ri/55 w]d5 v]volgd en ond] hunne v]volg+ nog liefde voor hunne vij&5 en e5 onbezwek5 gelo(smo$ aan d5 dag legd51 des te groot] w]d hun aantal4 ,de v]volg+5 hadd5 v]d] nog dit gun/ig gevolg1 dat de ,*ri/elijke geme5te bevrijd bleef van dezulk51 die alle5 uit eig5belang zi* bij ha> aanslot54 ,9 de vi]de eeuw kwam er v]adem+ voor de v]drukte ,*ri/554 ,ze hadd5 dit te dank5 aan ,con/antijn d5 ,groot51 e5 man1 die als e5 d] bekwaam/e keiz]s van ,rome bek5d /aat4 ,con/antijn _h1 vr hij aan de rege]+ kwam1 vele m$$+]s te ov]w9n54 ,zijn' voorspo$ 9 d5 oorlog _h hij vooral aan de kra*tige hulp d] ,*ri/55 te dank51 die 9 groot5 getale 9 zijne leg]s di5d54 ,v&a> dat hij ze] gun/ig jeg5s h5 ge/emd 01 wa>toe zek] ook zal hebb5 bijg$rag51 dat zijne mo$] ,hel5a e5e ,*ri/9 04 ,&]5 s*rijv5 zijne gun/ige gez9dheid toe aan e5 buit5gewoon v]s*ijnsel 9 de lu*t1 dat hij z\ hebb5 wa>g5om54 ,to5 hij namelijk met zijn leg] teg5ov] dat van zijn' m$$+] ,max5tius /ond1 w5dde hij zi* 9 e5 vurig geb$ tot ,god om bij/&4 ,en ziet6 er gebeurde e5 wond]4 ,op kla>li*t5 dag me5de ,con/antijn bov5 de zon het teek5 des kruises te zi5 /aan1 met dit ops*rift3 ,9 dit teek5 zult gij ov]w9n54 ,groot en v]s*ill5d 0 de uitw]k+ van dit v]s*ijnsel4 ,de ,heid55 vreesd5 er het erg/e van2 de ,*ri/55 w]d5 v]vuld met vroolijk5 mo$4 ,da>door ge/]kt trokk5 ze na> ,rome en v]ov]d5 de /ad na e5 blo$ig geve*t4 ,wat er van dit v]haal ook zij3 zek] is het1 dat ,con/antijn na zijne ov]w9n+ zijn leg] e5 nieuw5 /&a>d gaf 9 d5 vorm van e5 kruis1 lab>um g5oemd4 ,de ,*ri/55 kond5 zi* s$]t di5 tijd 9 zijne veelv]mog5de bes*]m+ v]heug54 ,jeg5s de ,heid55 0 hij v]draagzaam2 zij mo*t5 als van ouds hunne god5 v]e]54 ,9 het ja> #ccj v]plaat/e hij d5 zetel d] rege]+ van ,rome na> ,byzantium1 dat na> hem ,con/ant9opel w]d g5oemd4 ,deze /ad w]d door hem met vele pra*tige paleiz5 en trots*e k]k5 v]si]d en begon weldra zoo te bloei51 dat zij het oude ,rome 9 de s*aduw /elde4 ,hel5a1 de vrome mo$] des ,keiz]s1 liet bov5 de plaats1 wa> m5 v]mo$de1 dat ,jezus begrav5 01 e5e pra*tige k]k b\w51 die nog 9 wez5 is4 ,nadat ,con/antijn het ,*ri/5dom tot godsdi5/ van d5 /aat _h v]kla>d1 kwam het ,heid5dom 9 m9a*t+2 en vel5 haa/t5 zi* e5' godsdi5/ aan te nem51 wa>door ze d5 keiz] welgevallig w]d54 ,de ,*ri/elijke k]k w]d da>door niet bet]4 ,de oude re9heid van z$51 n$]igheid en godsvru*t maakt5 dikwijls plaats voor heid5s*e losb&igheid1 hoogmo$ en praal4 ,con/antijn1 hoewel e5 bes*]m] d] ,*ri/551 bleef d5 titel beh\d5 van opp]prie/]2 ook gaf hij soms blijk5 van wre$heid en bijgelo(4 ,zoo liet hij zijn eig5 hoogbegaafd5 zoon ,crispus en zijne gemal9 ,fau/a om het lev5 br5g54 ,e]/1 to5 hij op #fe j>ig5 leeftijd zijn e9de voelde nad]51 liet hij zi* doop54 ,d5 #bb ,mei #ccg blies hij d5 laat/5 adem uit4 #cj4 ,,e5 ,,woe/ ,,volk ,,op ,,het ,,w]eldtooneel4 ,om/reeks het ja> #cge kwam uit de /epp5 van ,noord-,azi e5 woe/ ruit]volk1 de ,hunn51 te voors*ijn4 ,s*rik en ang/ g+5 voor h5 uit en ge5 wond]6 ,zoo woe/ en b>ba>s* als de ,hunn5 w>51 _h m5 tot dusv]re ge5 volk gezi54 ,v]beeldt u e5 kle9 slag van m5s*51 met ba>delooze en leelijke aangezi*t51 doorploegd met groote litteek5s4 ,door het onoph\delijk te pa>d zitt51 hadd5 ze kromme be55 en w>5 sle*t op d5 gang4 ,vuur gebruikt5 ze niet2 vlees* en &]e spijz5 at5 ze rauw1 ev5als de di]5 des velds4 ,zond] k5nis van de e5v\dig/e w]ktuig51 zond] va/e woonplaats5 en wett51 zond] huis ( ha>d trokk5 ze met hunne wag5s van plaats tot plaats4 ,ev5m9 als het r$eloos di]1 zegt e5 ges*i$s*rijv] van h51 k5d5 ze het ond]s*eid tuss*5 go$ en kwaad2 ze hadd5 ge5' godsdi5/ en ge5 gelo(4 ,to5 nu dit volk1 dat zek] door de vrees nog zw>t] zal zijn afges*ild]d dan het w]kelijk 01 ov] de ,wolga trok1 begon e5e belangrijke gebeurt5is1 die d5 groot/5 invlo$ uitoef5de op d5 toe/& van ,europa n4 l4 de groote volksv]huiz+4 ,aan deze zijde d] ,wolga1 9 het zuid5 van ,rusl&1 woond5 to5 de ,alan5 en ,go!n4 ,dit laat/e volk 0 we] v]deeld 9 ,oo/- en ,we/-,go!n4 ,de ,alan5 en ,oo/-,go!n w]d5 f door de ,hunn5 v]drong5 f v]e5igd5 zi* met h54 ,zoo blev5 de ,hunn5 e]/ tot het midd5 d] vijfde eeuw 9 ,zuid-,rusl& won51 en m5 hoorde we9ig van h54 ,de ,we/-,go!n1 door de ,hunn5 b$reigd1 v]kreg5 van d5 ,rome9s*5 keiz] ,val5s v]l( zi* aan d5 ,donau ne] te zett51 ond] voorwa>de1 dat ze d5 ,keiz] 9 zijne oorlog5 z\d5 bij/aan4 ,to5 ze lat] door de ,rome95 onm5s*elijk w]d5 beh&eld1 kwam5 ze 9 op/& en v]sloeg5 keiz] ,val5s 9 #cgh 9 de vlakte van ,adrianopel4 ,plund]5d en moord5d zwi]v5 de v]bitt]de ,we/-,go!n nu door het ,balkan-s*i]eil&1 totdat het d5 groot5 keiz] ,!odosius gelukte vr$e met h5 te sluit54 ,hij v]le5de hun va/e woonplaats5 9 ,?raci1 wa> zij volg5s hunne eig5e wett5 en gebruik5 leefd54 ,!odosius 0 de laat/e alle5he]s*] van het ,rome9s*e rijk4 ,bij zijn dood 7#cie7 v]deelde hij het rijk 9 twee deel52 het we/elijk deel1 met ,rome tot ho(d/ad1 kwam ond] zijn #aa j>ig5 zoon ,honorius en het oo/elijk deel1 wa>van ,con/ant9opel de resid5tie w]d1 ond] d5 #ag j>ig5 ,arcadius4 ,van nu af bleef het rijk ges*eid5 9 het ,oo/- ( ,grieks*e ,keiz]rijk en 9 het ,we/- ( ,latijns*e ,keiz]rijk4 ,de jonge zon5 van ,!odosius1 die alles behalve s*r&] en fl9k w>51 kreg5 i$] e5 raadsman1 aan wi5 zij de rege]+ kond5 ov]lat52 ,arcadius d5 ,gallir ,ruf9us--en ,honorius d5 ,v&aal ,/ilico4 ,weldra brak5 er one5igh$5 uit tuss*5 de beide rijk5 ( liev] tuss*5 de beide he]s*zu*tige m9i/]s4 ,ruf9us haalde ,al>ik1 d5 dapp]5 kon+ d] ,we/-,go!n1 ov] om met zijne krijg]s na> ,itali te trekk52 dat 0 e5 vru*tba> en rijk gezeg5d l&1 en de ,keiz] te ,rome 0 ma*teloos4 ,al>ik liet zi* dit ge5 tweemaal zegg52 hij trok ov] de ,alp51 do* vond bij ,/ilico zulk e5 g$u*te ontvang/1 dat hij moe/ aftrekk54 ,honorius1 bevreesd voor de to5em5de ma*t van ,/ilico1 v]gold hem zijne di5/5 sle*t2 hij liet hem 9 e5e k]k te ,rav5na door sluipmoord5a>s ombr5g54 ,nauwelijks 0 dit ,al>ik t] oor5 gekom51 ( hij besloot van de gun/ige geleg5heid gebruik te mak5 en we] e5' inval te do5 9 ,itali4 ,nu 0 er ge5 ,/ilico om hem teg5 te h\d54 ,de ,rome95 zelv5 w>5 zoo ontz5uwd1 dat ze hoeg5aamd niets teg5 d5 dapp]5 ,g]maan kond5 uitri*t54 ,de v]d$ig+ van hun gebi$ liet5 ze dan ook aan vreemde legio55 ov]4 ,zond] e5ig5 teg5/& te ontmoet5 drong ,al>ik ,itali b9n5 en g+ op ,rome los4 ,rome 0 to5 nog e5e /ad1 die e5 millio5 inwon]s telde4 ,w>5 dez51 ev5als 9 de dag5 van ouds1 dapp] en vad]l&sliev5d gewee/1 dan z\ ,al>ik zi* zijne /\!id zek] ze] b]\wd hebb54 ,hij sloot de /ad zoo nauw 91 dat er spo$ig gebrek aan lev5smiddel5 ont/ond4 ,vreeselijk w]d de toe/& 9 ,rome2 hong] en pe/ sleept5 duiz5d5 t5 grave4 ,nu w]d er e5 gezants*ap tot d5 ,kon+ gezond51 dat hem e]/ met dreig5de woord5 tra*tte te v]s*rikk54 ,to5 hij da>ov] 9 e5 luid gela* uitb>/te1 sprak5 ze e5 toontje lag] en vroeg5 wat ,al>ik eis*te1 wanne] hij wilde afzi5 van de plund]+4 ,hij zeide3 ,al het g\d en zilv]1 alle ko/ba>h$5 en alle slav51 die aanspraak hebb5 op d5 naam van b>ba>4 ,en wat wilt ge ons dan lat58 vroeg5 de afgezant5 ont/eld4 ,uw lev51 zei ,al>ik op trots*5 toon4 ,om blo$v]giet5 te voorkom5 matigde hij ev5wel zijne eis*52 hij v]kreeg #ejjj pond g\d1 #cjjjj pond zilv] en buit5di5 nog vele bal5 ko/b>e kle$+/(f54 ,t5 gevolge van de dwaa%eid van ,honorius1 die 9 ge5 v]gelijk met ,al>ik wilde tr$51 trok hij 9 #daj nogmaals na> ,rome en v]ov]de en plund]de het4 ,met s*att5 belad5 trokk5 de ,go!n na> ,b5$5-,itali4 ,hi] w]d ,al>ik ziek en /i]f2 zijn lijk w]d op ple*tige wijze 9 de b$d+ van het rivi]tje de ,bus5to begrav54 ,ataulf1 zijn zwag]1 v]liet het v]woe/e l& en ve/igde zi* met zijne ,go!n 9 zuidelijk ,galli4 ,hi] w]d ond] ,wallia het ,we/-,go?is*e rijk ge/i*t1 dat ,tolosa 7,t\l\se7 tot ho(d/ad kreeg4 ,de ,we/-,go!n breidd5 hun gebi$ lat] ook ov] ,spanje uit1 wa> zi* s$]t #dji de ,alan51 ,suev5 en ,v&al5 hadd5 ne]gezet4 ,de ,v&al51 door de ,we/-,go!n b5auwd en g]oep5 door d5 ,rome9s*5 /adh\d]1 ,bonifacius1 /ak5 9 #dbi na> ,afrika ov]1 ond]wi]p5 e5 groot deel van de noordku/1 v]ov]d5 ,c>?ago en plund]d5 van hi] uit de ku/5 van ,itali1 ,sicili en ,s>d9i4 ,de ,britt5 kond5 zi*1 nadat ,/ilio de ,rome9s*e legio55 na> ,itali ontbod5 _h1 niet teg5 de uit het noord5 kom5de ,pict5 en ,s*ott5 /a&e h\d5 en riep5 da>om de hulp 9 van de 9 ,duits*l& won5de ,angel5 en ,saks54 ,dez5 ond]wi]p5 9 #ddi het zuid5 van ,engel& en /i*tt5 er zev5 kle9e kon9krijk54 ,,v]volg4 ,om/reeks het ja> #dej liet5 de ,hunn5 we] van zi* hoor54 ,v]s*ill5de /amm5 van dit volk1 wa>bij zi* ook vele &]e volk5 aanslot51 w>5 om/reeks #ddj ond] het be/uur van ,atilla ( ,etzel gekom51 die door zijne tijdg5oot5 de geesel ,gods w]d g5oemd4 ,hij 0 e5 m]kwa>dig man1 zo[el na> het li*aam als na> d5 gee/4 ,(s*oon kle9 van gewas1 _h hij e5 groot ho(d1 diepligg5de oog51 e5 platt5 neus1 e5e bre$e bor/1 ze] veel li*aamskra*t en e5 trots*5 gang4 ,voor zijne vij&5 v]s*rikkelijk1 0 hij to* vol go$heid jeg5s zijne vri5d54 ,om zi* he5 zag hij ga>ne pra*t2 do* hij zelf 0 ze] e5v\dig4 ,bij ga/mal5 w]d5 zijne ga/5 met g\d5 en zilv]5 g]e$s*ap b$i5d4 ,volg5s de gebruik5 van zijn volk at hij ge5 brood1 ma> gebruikte sle*ts e5 we9ig vlees*4 ,na i$] g]e*t g+ de bek] rond2 dan w]d er g$ronk5 op ,atilla's welzijn en prez5 zang]s 9 held5zang5 zijne dad54 ,t]wijl zijne ga/5 vroolijk w>5 en s*]t/51 bleef hij zelf ern/ig en b$a>d4 ,alle5 als zijn jong/e zoon b9n5trad1 v]held]de zijn gelaat en liefkoosde hij hem4 ,deze ma*tige vor/1 voor wi5 vele volk5 beefd5 en ,con/ant9opel en ,rome sidd]d51 trok 9 het ja> #dea met e5 leg] van #gjj1jjj man na> het ,we/54 ,de s*rik g+ voor hem uit4 ,duits*l& _h het h>d te v]antwoord52 dorp5 en /$5 g+5 9 vlamm5 op2 la*5de veld5 w]d5 v]&]d 9 woe/ijn54 ,na ov] d5 ,rijn getrokk5 te zijn1 viel hij 9 ,galli4 ,het ,we/-,rome9s*e rijk _h to5 9 ,atius e5 groot veldhe]4 ,deze bra*t de geheele ma*t des rijks op de be5 en v]bond zi* met vele ,duits*e /amm5 als de ,alan51 ,we/-,go!n1 ,frank5 en ,b\rgondirs1 om met h5 de ma*t van d5 ,hunn5kon+ te brek54 ,9 de groote vlakte1 door de oud5 de ,catalaunis*e veld5 g5oemd1 wa>9 de /ad ,*alons ligt1 kwam het tuss*5 beide leg]s tot e5 treff54 ,voor de slag begon1 v]zamelde ,atilla zijne bevelhebb]s om zi* en zeide3 ,wee/ mann56 ,grijpt aan1 slaat u door des vij&s gel$]5 en w]pt alles t] ne]4 ,v]a*t de ,rome951 hunne slagorde en s*ild52 valt de ,alan5 en ,we/-,go!n aan2 9 h5 is de kra*t des vij&s4 ,ziet na> mij2 wie mij niet volgt1 is e5 k9d des doods4 ,de slag 0 bov5 alle bes*rijv+ hevig en blo$ig2 van we]szijd5 w]d er met mo$ en v]bitt]+ ge/r$52 want er z\ nu besli/ word51 wie de ov]w9n+ z\ behal52 de bes*aafde w]eld ( de b>ba>s*heid4 ,re$s hadd5 de ,hunn5 het c5trum tot wijk5 gebra*t en de ,rome95 vlod52 ook de ,we/-,go!n wek5 en hun ,kon+ w]d g$ood1 t]wijl hij h5 aanvuurde tot d5 /rijd4 ,do* zijn dood de$ de zijn5 zoodanig 9 wo$e ontvlamm51 dat zij zi* opnieuw ond] bevel van d5 zoon des ov]l$55 9 het /rijdgewoel wi]p5 en de ,hunn5 op de vlu*t sloeg54 ,bij het vall5 van d5 na*t moe/ ,atilla zi* 9 zijn' wag5bur*t t]ugtrekk54 ,bij de #bjj1jjj dood5 en gewond5 b$ekt5 het slagveld2 het blo$ vloeide 9 /room51 en de gewond5 dronk5 er van om niet van dor/ te v]sma*t54 ,d5 volg5d5 dag w]d de slag niet h]vat4 ,atilla ke]de na> d5 ,rijn t]ug1 zond] door d5 vij& a*t]volgd te word54 ,9 't volg5de ja> ond]nam hij nog e5' ro(to*t na> ,itali en /i]f 9 #dec ond] geheimz9nige om/&igh$51 die nog niet zijn opgeheld]d4 ,to5 de s*rik van zijn' naam zijne volk5 niet me] 9 b$wang hield1 weig]d5 ze de gehoorzaamheid aan zijn' opvolg]4 ,de ,hunn5 ke]d5 t]ug na> het ,oo/51 vanwa> zij gekom5 w>54 ,het groot/e deel van 't gebi$1 door ,atilla v]ov]d1 viel d5 ,oo/-,go!n 9 h&54 ,te midd5 van de /orm5 d] volksv]huiz+ viel het ,we/-,rome9s*e rijk 9 duig51 dat re$s lang van alle ma*t en aanzi5 b]o(d 0 en t5 speelbal van de vreemde soldat5 _h ge/rekt4 ,9 #dgf zette ,odoac]1 e5 aanvo]d] van ,duits*e krijgsli$51 ,romulus ,augu/ulus af als keiz] en noemde zi* kon+ d] ,g]maans*e volk5 9 ,itali4 ,met deze gebeurt5is e9digt gewoonlijk de ges*i$5is d] oudheid4 ,e5 nieuw volk1 de ,g]man51 liet van nu af zijn gezag 9 ,europa geld52 de mee/e l&51 vroeg] tot het ,rome9s*e rijk behoor5de1 zooals ,spanje1 ,galli1 ,brittanje1 ,belgi1 ,n$]l& enz4 w]d5 door ,g]maans*e volks/amm5 9 bezit g5om54 ,e]/ w>5 ze wel ruw en onbes*aafd1 ma> door d5 invlo$ des ,*ri/5doms en de me]d]e bes*av+1 die ze als onwillekeurig van de ov]wonnel+5 ov]nam51 w]d5 hunne z$5 langzam]h& v]za*t en v]bet]d4 #ca4 ,,mohamm$4 ,9 de ges*i$5is d] ,*ri/elijke k]k is sprake van #e geme5t51 die door z5del+5 de omgeleg5 volk5 tot het ,*ri/5dom bra*t51 en da>om mo$]geme5t5 word5 g5oemd1 n4l4 ,j]uzalem 9 ,palae/9a1 ,antio*i 9 ,syri1 ,alex&ri 9 ,aegypte1 ,con/ant9opel 9 het ,grieks*e ,keiz]rijk en ,rome 9 ,itali4 ,door de beke]+ d] ,g]maans*e volk]5 nam de geme5te van ,rome ze] 9 ma*t en aanzi5 toe4 ,ha> biss*op v]hief zi* weldra bov5 die van &]e geme5t5 en w]d lat] als paus het ho(d d] k]k4 ,t]wijl de ,*ri/elijke k]k zi* na> het ,we/5 al me] en me] uitbreidde1 g]aakte zij 9 het ,oo/51 wa> de vi] e]/g5oemde geme5t5 vroeg] groot5 invlo$ hadd51 de]lijk 9 v]val4 ,en ge5 wond]6 ,9 plaats van e5 lev5 te leid5 vol liefde en zelfv]loo*5+1 zooals ,*ri/us het _h gewild1 /re$ m5 da> met de groot/e v]bitt]+ ov] all]lei onbegrijpelijke le]/ukk54 ,het ,*ri/5dom gaf 9 het ,oo/5 enkel aanleid+ tot v]deeldheid en twi/2 dat het bov5al e5 godsdi5/ d] liefde is1 da>aan w]d niet g$a*t4 ,om/reeks het ja> #fjj trad 9 ,arabi e5 man op1 ,mohamm$ g5oemd1 die de /i*t] van e5 nieuw5 godsdi5/ w]d1 e5 godsdi5/1 die het ,*ri/5dom 9 ,azi en ,afrika bijna van all5 invlo$ en ma*t b]o(de4 ,arabi is e5 s*i]eil&1 dat ongeve] zoo groot is als e5 d]de deel van ,europa4 ,het groot/e deel van d5 bodem be/aat uit z&woe/ijn5 en ontoegankelijke geb]gt51 hi] en da> sle*ts afgewisseld door vru*tb>e plekk51 oas5 g5oemd4 ,de ku/51 welke op sommige plaats5 ze] vru*tba> zijn1 w]d5 bewoond door nijv]e h&ela>s1 die door e5 groot5 h&el 9 wi]ook1 k(fie en spec]ij5 aanzi5lijke s*att5 wonn54 ,9 de woe/ijn5 leefd51 ev5als 9 onz5 tijd1 de ,b$oen51 rondzw]v5de h]d]s1 die dikwijls van ro( leefd5 en wi] e5ige rijkdom 9 pa>d5 en kameel5 be/ond4 ,ov] 't geheel w>5 en zijn de ,arabi]5 e5 volk met di*t]lijke gav51 met e5 lev5dig en diep gevoel4 ,praatziek zijn ze niet1 ma> to* kunn5 ze hunne me5+ op e5e welsprek5de wijze te k5n5 gev54 ,ev5als de woe/ijn zijn ze ern/ig4 ,9 dit l& en ond] dit volk en wel 9 de /ad ,mekka1 w]d ,mohamm$ 9 #ega gebor54 ,zijn vad] ,abdallah1 uit d5 aanzi5lijk5 /am d] ,koreis*iet51 en zijne mo$] ,am9a v]loor hij re$s ze] vroeg4 ,na d5 dood zijns grootvad]s kwam hij bij zijn' oom ,aboe ,taleb1 e5 erv>5 koopman1 die hem op zijn reiz5 me5am4 ,de knaap wies op tot e5 s*oon en kra*tig man1 die door zijne edele h\d+ en wegslep5de r$5a>sgav5 weldra 9 het oog viel4 ,door zijne k5nis en vlijt gelukt5 mee/al zijne ond]nem+52 door zijne m9zaamheid won hij vel] h>t54 ,lat] kwam hij 9 di5/ van e5e rijke koopmansw$uwe1 ,*adids*a1 met wie hij 9 het huwelijk trad4 ,het geluk la*te hem nu van alle zijd5 toe4 ,hij _h e5e brave e*tg5oote1 go$e zak5 en vele vri5d54 ,en to* 0 hij niet tevr$54 ,de oorzaak lag 9 het volg5de4 ,weg5s zijne zak5 _h hij dikwijls groote reiz5 g$aan1 en to5 veel opgem]kt van de gewoont5 en d5 godsdi5/ d] m5s*54 ,zijn eig5 volk zag hij ne]kniel5 voor god51 van m5s*5h&5 gemaakt2 hij zag 91 dat het nog ze] onbes*aafd en a*t]lijk 04 ,de ,jod5 w>5 hem te trots* en te onv]draagzaam2 de ,*ri/551 die hij _h le]5 k5n51 droeg5 alle5 d5 naam1 ma> hadd5 niets van d5 gee/ van ,*ri/us4 ,nu ontwaakte 9 hem de bege]te om de /i*t] te word5 van e5 nieuw5 godsdi5/1 die het be/e van de be/a&e godsdi5/5 9 zi* z\ opnem54 ,voor hij op5lijk optrad1 zond]de hij zi* lang5 tijd 9 de e5zaamheid af1 om ov] godsdi5/ige zak5 na te d5k54 ,9 het ja> #faa trad hij op ond] zijn volk met de le]3 ,er is ma> n ,god en ,mohamm$ is zijn pr(eet4 ,9 d5 beg9ne 0 zijn aanhang niet groot4 ,m5 la*te hem uit en vooral d$5 dit zijne eig5e /adg5oot51 de inwon]s van ,mekka4 ,zijne vr\w1 zijn neef ,ali en zijn s*oonvad] ,aboe ,bek] w>5 zijne e]/e volgel+54 ,to5 de aanhang]s van ,mohamm$ 9 aantal to5am51 w]d5 zijne vij&5 bevreesd en beslot5 hem te dood54 ,mohamm$ w]d dit gewa> en ontvlu*tte de lag5 zijn] vij&54 ,9 de /ad ,m$9a vond bij met zijne aanhang]s e5e veilige s*uilplaats2 de inwon]s hoord5 na> hem en b\wd5 de e]/e moskee ( tempel4 ,zijn aanhang nam nu zoo ze] toe1 dat hij weldra aan de spits van e5 dapp] leg] na> ,mekka optrok4 ,teg5 zijne 9 gee/drift ontvlamde s*>5 0 de /ad niet be/&2 zij gaf zi* ov] en de inwon]s moe/5 d5 ,islam 7zoo w]d de le] van ,mohamm$ g5oemd7 aannem54 ,bij deze v]ov]+ bleef het niet2 na kort5 tijd 0 geheel ,arabi 9 de ma*t van d5 pr(eet4 ,zijne soldat51 die de v]wa*t+ op e5 hemel met all]lei z9nelijke g5iet+5 tot de groot/e doodsv]a*t+ vo]de1 w>5 onw$]/aanba>4 ,nadat ,mohamm$ ti5 j>5 lang met het zwa>d zijne le] _h v]breid1 ond]nam hij e5e groote b$eva>t van ,m$9a na> ,mekka1 begeleid door e5e s*a> van wel #ajj1jjj geloovig54 ,niet lang na zijne t]ugkom/ begon hij te sukkel51 na> m5 wil1 t5gevolge van v]gift1 hem door e5e ,jod9 toeg$i5d1 die de heiligheid van d5 pr(eet op de proef wilde /ell54 ,to5 hij zijn e9de voelde nad]51 liet hij zi* na> de moskee drag5 en v]ma&e nog voor 't laat/ het b$roefde volk4 ,hij /i]f 9 #fcb en w]d te ,m$9a begrav54 ,de le] van ,mohamm$ is hoog/ e5v\dig4 ,zijne volgel+5 hebb5 aan #e d+5 te geloov51 n4l4 aan ,god 7,allah71 aan zijne engel5 en pr(et5 7buit5 ,mohamm$ behoor5 tot deze laat/53 ,adam1 ,noa*1 ,abraham1 ,mozes en ,*ri/us72 aan het laat/e oordeel en aan de voorbes*ikk+ d4 i4 het gelo( aan de onv]&]lijke1 vooruitbepaalde noodw5digheid van alle m5s*elijke lotgevall5 en dad54 ,de godsdi5/pli*t5 d] ,moslem9 7geloovig57 be/aan volg5s d5 ,koran 7d4i4 het boek1 wa>9 de le] van ,mohamm$ is opgeteek5d7 9 dagelijks* wass*51 bidd5 en va/5 op bepaalde tijd5 en b$eva>t5 na> ,m$9a en ,mekka4 ,de voornaam/e deugd5 zijn3 ov]gave aan1 v]tr\w5 op en dankba>heid jeg5s ,god4 ,9 d5 omgang met de m5s*5 beveelt de ,koran3 e]lijkheid1 dankba>heid1 tr\w aan het e5sgegev5 woord1 weldadigheid2 /r5ge /raff5 b$reigt hij voor me9e$1 moord1 woek]1 spel en drank4 ,e5 ongelukkig voors*rift 01 dat de ,mohamm$an5 hun gelo( met het zwa>d moe/5 uitbreid54 ,het zwa>d1 zegt hij1 is de sleutel van d5 hemel4 ,mohamm$'s opvolg]s1 ,khalif5 g5oemd1 v]ov]d5 weldra ,palae/9a1 ,syri1 ,aegypte1 ,p]zi en ,afrika's noordku/4 ,ov]al moe/ het kruis wijk5 voor de halve maan4 ,zoo /ak5 de ,arabi]5 ( ,moor51 zooals ze 9 't ,n4 van ,afrika g5oemd w]d51 g]oep5 door de twi/5de ,we/go?is*e vor/51 zelfs na> ,spanje ov]1 ma>--da>van 9 e5 nieuw ho(d/uk4 #cb4 ,,spanje ,,9 ,,de ,,middeleeuw54 ,9 het ja> #gaa w]d 9 het ,z4 van ,spanje1 9 de nabijheid van k4 ,trafalg>1 e5 veldslag gelev]d1 die #g dag5 duurde1 tuss*5 de uit ,afrika ov]ge/ok5 ,arabi]5 ond] ,t>ik en de ,we/-,go!n ond] hunn5 kon+ ,rod]ik4 ,gewi*tig w>5 de gevolg5 van dez5 slag4 ,rod]ik w]d geheel v]slag5 en het ,spaans*e s*i]eil&1 behalve de b]ga*tige /rek5 van ,gallici1 ,a/uri en ,biscaye1 viel 9 de h&5 d] ,arabi]5 ( ,moor54 ,9 de pas g5oemde /rek5 trokk5 de ,we/-,go!n zi* t]ug1 wa*t5de op d5 ges*ikt5 tijd om het hun ontro(de we] te h]ov]54 ,de ,arabi]51 blak5de van ijv] voor hun ,mohamm$aans* gelo(1 w>5 met ,spanje alle5 niet tevr$52 zij poogd5 zi* ook mee/] te mak5 van ,frankrijk1 ma> w]d5 9 #gcb tuss*5 ,t\rs en ,poiti]s door d5 h(mee/] ,k>el ,m>tell volkom5 geslag54 ,de ,arabis*e vor/5 9 ,spanje w>5 tot het ja> #gee geheel afhankelijk van de khalif51 die als opvolg]s van ,mohamm$ het groote ,arabis*e rijk be/uurd52 na di5 tijd ve/igd5 zij er e5 onafhankelijk rijk4 ,cordova1 aan d5 ,guadalquivir1 w]d da>van de ho(d/ad4 ,deze /ad w]d door de ,moor5 tot e5 d] pra*tig/e /$5 van ,europa gemaakt4 ,volg5s e5 v]haal1 dat zek] niet van ov]drijv+ is vrij te pleit51 0 zij #e ur5 lang en #c ur5 bre$1 telde #fjj mosken en bezat pra*tige wit m>m]5 paleiz51 omgev5 van de si]lijk/e tu954 ,de ,alcaz> ( ,kon+sbur*t1 op e5 heuvel geleg51 muntte bov5 alle geb\w5 uit 9 s*oonheid4 ,t]wijl de ov]ige volk5 van ,europa mee/ all5 nog ze] onbes*aafd en ruw w>51 begon het 9 ,spanje re$s geheel &]s uit te zi54 ,ond] de ,moors*e vor/5 _h m5 voortreffelijke reg5t51 die d5 bloei des l&s en de welva>t d] bewon]s door go$e maatregel5 bevord]d54 ,kun/5a>s en gele]d5 w]d5 aangemo$igd en ond]/eund4 ,vooral bloeid5 de di*t- en b\wkun/1 de g5eeskunde1 /]rekunde en wiskunde4 ,de ,*ri/55 hadd5 ov] 't geheel 9 ,spanje niets te klag52 zij mo*t5 ongeh9d]d en 9 't op5ba> hun' godsdi5/ uitoef55 en g+5 niet gebukt ond] zw>e bela/+54 ,wel w]d5 zij soms hevig v]volgd1 ma> hadd5 er dan ook dikwijls zelv5 aanleid+ toe gegev54 ,d5 hoog/5 trap van bloei b]eikte het khalifaat van ,cordova ond] ,abd ,errahman ,,iii1 die van #iab-ifa rege]de4 ,9 zijn' tijd 0 de roem1 die van de ,arabis*e s*ol5 en gele]d5 uitg+1 zoo groot1 dat zelfs ,*ri/55 het niet b5$5 zi* rek5d5 om 9 ,spanje wij%eid op te do54 ,zoo v]haalt m5 van e5' ,frans*man ,g]b]t1 die lat] als ,sylve/] ,,ii d5 pauselijk5 zetel beklom1 dat hij 9 ,spanje t] s*ole g+4 ,9 het volle gevoel zijn] ma*t v]wisselde ,abd ,errahman d5 titel van emir met di5 van khalif en opp]ho(d d] geloovig54 ,niet lang na hem begon de ma*t d] ,moor5 af te nem54 ,de ,we/-,go!n drong5 uit hunne geb]gt5 /e$s voorwa>ts en ontrukt5 hun het e5e /uk l&s na het &]e1 wa>van kle9e vor/5domm5 w]d5 gemaakt4 ,to5 nu 9 #ajca het khalifaat van ,cordova zi* oplo/e 9 v]s*eid5e kle9e ,moors*e kon9krijk5 en de vroeg]e e5sgez9dheid gewek5 01 nam de ma*t d] ,*ri/55 ge/adig toe4 ,van we]szijd5 w]d er met v]bitt]+ ge/r$52 m5 bes*\wde het als e5 ,godwelgevallig w]k elk&] elk5 duim bre$ gronds te betwi/54 ,9 deze oorlog5 maakte e5 zek]e ,rodrigo ,diaz1 bijg5aamd de ,cid 7he]7 zi* door zijne held5dad5 b]oemd4 ,9 het ja> #abcf moe/ ,cordova bukk5 voor de ma*t van d5 kon+ van ,ca/ili4 ,de ,moor5 hield5 zi* ev5wel nog twee en e5 halve eeuw /a&e 9 ,granada1 e5e /ad1 die1 ev5als ,cordova1 kon bog5 op de pra*tig/e geb\w54 ,nog h$5 t5 dage />5 de reizig]s vol bewond]+ op de run5 van het e5s zoo s*oone en groote paleis1 de ,alhambra4 ,langzam]h& hadd5 de ,*ri/55 9 ,spanje drie kon9krijk5 ge/i*t n4l4 ,ca/ili1 ,arragon en ,portugal4 ,9 het laat/ d] #ae;de eeuw huwde kon+ ,f]d9& van ,arragon met kon+9 ,isabella van ,ca/ili en da>mee 0 de grondslag gelegd voor ,spanje's toekom/ige ma*t4 ,de ,moor5 ond]vond5 die 9 het ja> #adib1 to5 hun laat/e bolw]k1 ,granada1 zi* aan het v]e5igde leg] van ,f]d9& en ,isabella moe/ ov]gev54 ,bij de ov]gave w]d d5 ,moor5 volkom5e vrijheid van godsdi5/ toege/aan4 ,de ,*ri/55 kwam5 hunne bel(t5 sle*t na4 ,e]/ tra*tte m5 de ,moor5 door ov]r$+1 en to5 dit niet baatte1 door geweld tot het ,*ri/5dom te beke]54 ,vel5 hunn] v]liet5 liev] het l&1 wa> ze w>5 gebor5 en /ak5 na> ,afrika ov]2 &]5 g+5 9 s*ijn tot de ,*ri/elijke k]k ov] en w]d5 ,morisco's g5oemd4 ,ond] ,philips ,,ii kwam5 de ,morisco's 9 op/&1 omdat deze hun wilde dw+5 af/& te do5 van hunne eig5a>dige taal1 z$5 en gewoont52 zij w]d5 ev5wel door ,philips halfbro$]1 ,don ,jan van ,oo/5rijk1 w$] tot ond]w]p+ gebra*t4 ,om de s*ijn-*ri/55 ond] de ,moor5 op te spor5 w]d de inquisitie ( de re*tbank van gelo(sond]zoek +e/eld4 ,to5 ev5wel het e5e no* het &]e baatte1 gaf ,philips ,,iii 9 #afji bevel1 dat de nog aanwezige af/ammel+5 d] ,moor5 het l& moe/5 ruim54 ,a*?ond]d duiz5d ,moor5 v]liet5 to5 hun vad]l& en /ak5 na> ,afrika ov]1 wa> vel5 zi* als ze]oov]s op hunne ond]drukk]s tra*tt5 te wrek54 ,spanje kreeg da>door e5 groot5 knak2 bloei5de /$5 en dorp5 w]d5 ontvolkt2 la*5de /rek51 door gemis aan w]kli$51 v]&]d 9 woe/ijn54 ,ook d5 ,jod5 tr( e5 d]gelijk lot4 ,dez5 vond5 9 &]e l&51 vooral 9 ,n$]l&1 7,portugees*e ,jod57 e5e veilige s*uilplaats4 #cc4 ,,k>el ,,de ,,groote4 7#gfh-had74 ,tijd5s de volksv]huiz+ maakt5 de ,frank5 zi* mee/] van ,galli4 ,van het e]/e /amhuis1 het ,m]ov+is*e1 dat ov] h5 rege]de1 is alle5 ,clovis m]kwa>dig4 ,deze vor/1 die van #dha-eaa op d5 troon zat1 v]nietigde het laat/e ov]blijfsel van de ,rome9s*e ma*t 9 ,galli1 ov]won de ,allemann5 aan d5 ,rijn1 drong de ,we/-,go!n ov] de ,pyr5aen en liet zi* met vele zijn] ond]dan5 doop54 ,groot] dan ,clovis 0 ,k>el de ,groote1 na> wi5 het twe$e /amhuis1 het ,k>ol+is*e1 zijn' naam ontv+4 ,hij 0 e5 zoon van ,pepijn d5 ,kort51 die e]/ h(mee/] bij d5 laat/5 ,m]ov+is*5 kon+ 01 ma> lat] door de ,frankis*e groot5 tot kon+ v]koz5 en door d5 ,paus gezalfd w]d4 ,pepijn liet twee zon5 ,k>loman en ,k>el na1 die volg5s de gewoonte d] ,frank5 i$] e5 deel van het rijk ontv+54 ,na zes j>5 /i]f ,k>loman en ,k>el w]d alle5he]s*]4 ,na> li*aam en gee/ 0 ,k>el wa>dig aan het ho(d e5] dapp]e natie te /aan4 ,hij 0 bre$ en kra*tig van li*aamsb\w1 zev5 voet groot en _h e5e edele1 e]bi$wekk5de h\d+4 ,9 alle li*aamsoef5+51 zooals rijd51 jag51 en zwemm5 0 hij volle]d2 9 kra*t durfde niem& zijn] ond]dan5 zi* met hem met54 ,zijne oog5 w>5 held] en doordr+5d2 zijn /em 0 duidelijk en aang5aam2 zijne kle$+ e5v\dig en krijg%aftig2 hij v]smaadde all5 vreemd5 tooi en ops*ik4 ,me] nog dan door zijn uit]lijk voorkom51 behe]s*te hij de m5s*5 door de kra*t zijns gee/es4 ,begaafd met e5 va/5 wil1 e5 doordr+5d v]/& en e5 jui/ oordeel1 zo[el ov] groote als kle9e zak51 bezat hij tev5s e5 h>t1 dat blaakte voor het geluk en de bes*av+ zijn] ond]dan54 ,teg5spo$ kon hem niet ontmo$ig51 voorspo$ hem niet hoogmo$ig mak54 ,het doel van zijn w]k5 en /rev5 03 de v]e5ig+ van alle ,g]maans*e /amm5 ond] n be/uur4 ,de ,*ri/elijke godsdi5/ z\ de b& zijn1 die all5 omsl+]de4 ,dit doel heeft hij door all]lei middel5 tra*t5 te b]eik51 al ko/te het ook /room5 blo$s4 ,het groot/e deel zijns lev5s bra*t ,k>el 9 oorlog5 door4 ,re$s dadelijk bij het aanva>d5 zijn] rege]+ moe/ hij oorlog vo]5 teg5 de ,saks51 e5 d] ma*tig/e ,g]maans*e /amm51 die aan de oo/elijke gr5z5 van zijn rijk woond54 ,deze ,saks51 heldhaftig van a>d en gehe*t aan hun al\d5 godsdi5/1 d$5 soms invall5 op het ,frankis*e gebi$4 ,k>el trok teg5 h5 op1 drong diep 9 hun l& door en dwong h5 d5 ,*ri/elijk5 godsdi5/ aan te nem54 ,ma> op dit dapp]e volk viel we9ig /aat te mak54 ,zoodra w>5 de ,frankis*e leg]s niet uit hun l& v]trokk51 ( zij /ond5 w$] op1 v]drev5 en doodd5 de z5del+51 haald5 de ,*ri/5tempels omv] en ri*tt5 hunne heid5s*e alt>5 w$] op4 ,vooral ond] hunne dapp]e aanvo]d]s ,wittek9d en ,albon /r$5 ze dikwijls met go$ gevolg4 ,e]/ nadat ,k>el 9 #ghb te ,v]d5 aan de ,wez] #dejj ,saks5 op n dag _h lat5 on?o(d5 en #ajjjj met vr\w5 en k9d]5 na> e5 &] deel van zijn gebi$ _h v]bann51 0 de teg5/& gebrok54 ,op het voorbeeld van ,wittek9d legd5 ze e9delijk de wap5s n$] en liet5 zi* doop5 7#ghe74 ,ook 9 ,itali en ,spanje vo]de ,k>el oorlog54 ,9 't e]/g5oemde l& ond]wi]p hij ,desid]ius1 kon+ d] ,longob>d51 die d5 paus telk5s het lev5 la/ig maakte4 ,e5 deel van ,desid]ius gebi$ s*onk hij aan dez5 k]kvor/1 die da>door ze] 9 ma*t en aanzi5 to5am4 ,9 ,spanje1 kreeg ,k>el t] beloon+ voor de hulp1 aan e5 ,arabis*5 khalif bewez51 het l&1 tuss*5 d5 ,ebro en de ,pyr5aen geleg5 7,spaans*e m>k74 ,to5 hij 9 d5 k]/na*t van het ja> #hjj te ,rome 9 de ,/4 ,piet]sk]k bad1 zette paus ,leo ,,iii hem ond] de toejui*+ van het v]zamelde volk de keiz]skroon op het ho(d1 ond] het uitsprek5 van deze woord53 ,lev5 en ov]w9n+ aan keiz] ,k>el1 d5 doorlu*tige1 d5 van ,god gekroonde1 d5 groote1 d5 vr$e/i*t]1 d5 ,rome9s*5 keiz]4 ,t5gevolge van zijne ov]w9n+5 v]kreeg ,k>el e5 rijk1 dat zi* uit/rekte van d5 ,od] tot d5 ,ebro en van de ,noordzee tot de ,middell&s*e zee4 ,met me] re*t dan weg5s zijne ov]w9n+5 mag ,k>el d5 bijnaam van d5 groot5 drag51 door hetge5 hij de$ t] bes*av+ en v]li*t+ van zijne ond]dan54 ,hij zorgde voor de invo]+ van go$e wett51 wa>door zo[el de arme als de rijke onge/oord bezitt] van zijn eig5dom w]d4 ,mann51 z5dgrav5 g5oemd1 bezo*t5 op zijn bevel alle deel5 van zijn gebi$ om te ond]zoek5 ( de re*t]s hun pli*t d$54 ,met al zijne ma*t bevord]de hij d5 bloei van d5 h&el en d5 l&b\w4 ,da>toe liet hij go$e weg5 aanlegg51 kanal5 grav5 en brugg5 ov] rivi]5 slaan4 ,ond] zijn re*tva>dig en /r5g be/uur v]dw55 de roov]s1 die voorhe5 de weg5 onveilig hadd5 gemaakt4 ,de h&w]k5 mo$igde hij aan2 zelf droeg hij nooit &]e kle$+1 dan die 9 zijne /at5 0 v]va>digd4 ,kun/5 en wet5s*app5 vond5 9 hem e5 ijv]ig bes*]m]2 op gevord]d5 leeftijd le]de hij nog s*rijv5 en gaf zoo e5 go$ voorbeeld aan zijne edel51 die de wet5s*app5 v]a*tt54 ,groote gele]d5 als ,alcu9us1 ,eg9h>d en ,angilb]t lokte hij aan zijn h(1 ond]hield zi* ga>ne met h5 en /elde het hoog/e belang 9 hunne gesprekk5 en hun ond]wijs4 ,k]k5 en kloo/]s v]rez5 op vele plaats5 op zijn bevel2 hij v]pli*tte de gee/elijk5 om s*ol5 op te ri*t5 t] ond]wijz+ d] jeugd4 ,zorgvuldig liet hij de oude g$i*t5 d] ,duits*]s ops*rijv5 en v]zamel54 ,we z\d5 te uitvo]ig word51 wanne] we al de groote v]di5/5 van ,k>el wild5 opnoem54 ,het aangevo]de is voldo5de om te bewijz51 dat hij niet alle5 e5 groot krijgsman1 ma> ook e5 uit/ek5d reg5t 04 ,als m5s* 0 ,k>el voorzek] niet vrij van gebrek51 ma>1 g]ek5d na> d5 tijd1 wa>9 hij leefde1 w>5 deze betrekkelijk ze] kle94 ,de groote man b]eikte d5 oud]dom van #ga ja>4 ,na e5e #df j>ige rege]+ /i]f hij te ,ak51 wa> hij ev5als te ,nijmeg5 7,valkh(71 ,reg5sburg en ,frank=t ga>ne zijn v]blijf hield4 7#had7 ,zijn zoon en opvolg] ,lodewijk de ,vrome ev5a>de hem wel 9 ijv] voor d5 ,*ri/elijk5 godsdi5/1 ma> mi/e geheel en al de groote tal5t5 van zijn' vad]4 ,9 #hag v]deelde hij re$s het rijk ond] zijne drie zon53 ,lodewijk1 ,pepijn en ,lo?>ius4 ,to5 hij lat] t5 gun/e van e5 vi]d5 zoon ,k>el1 de ,kale bijg5aamd1 e5 nieuwe v]deel+ w\ invo]51 /ond5 zijne oud/e zon5 teg5 hem op en b]okk5d5 hem veel v]driet4 ,lat] g+5 ze ook ond]l+ oorlogvo]5 en bra*t5 het rijk da>door de]lijk 9 v]w>r+1 totdat het v]drag van ,v]dun 7#hdc7 da>aan e5 e9de maakte4 ,da> ,pepijn 9 #hdj 0 ge/orv51 v]deeld5 de ov]geblev5e zon5 het rijk aldus3 ,lo?>ius kreeg de keiz]lijke wa>digheid en ,middel-,frankrijk ( ,lo?>+5 7het l& tuss*5 d5 ,rijn1 de ,rhne1 de ,maas en de ,s*elde71 ,lodewijk kreeg ,oo/-,frankrijk ( ,duits*l& en ,k>el de ,kale ,we/-,frankrijk ( ,frankrijk4 ,het deel van ,lo?>ius kwam lat] bijna geheel aan ,duits*l&4 #cd4 ,,twee ,,engels*e ,,kon+54 ,9 dezelfde eeuw1 wa>9 ,k>el de ,groote /i]f1 zag ,alfr$ de ,groote het lev5sli*t4 ,ev5als aan ,k>el heeft m5 hem en wel met volle re*t d5 bijnaam van d5 groot5 gegev54 ,wat ,k>el de$ voor de ,frank51 heeft ,alfr$ 9 niet m9d]e mate g$aan voor de ,engels*54 ,vroeg] hebb5 we v]meld1 dat de ,angel5 en ,saks5 zi* mee/] maakt5 van ,engel& en er #g kle9e kon9krijk5 /i*tt51 die om/reeks #hbg door kon+ ,egb]t van ,wessex tot n rijk w]d5 v]e5igd4 ,die v]e5ig+ 0 e5 geluk voor ,engel&4 ,om/reeks di5 tijd to* begonn5 de ,noormann5 ( ,d551 zooals ze 9 ,engel& g5oemd w]d51 hunne v]woe/5de invall5 9 het rijk4 ,ev5als 9 &]e l&5 w]d ook hi] de weg1 di5 de ,noormann5 gevolgd hadd51 aangewez5 door v]br&e dorp5 en /$51 v]woe/e veld5 en uitgeplund]de inwon]s4 ,nu is het li*t te begrijp51 dat n ma*tig kon+ bet] de ,noormann5 kon we]/aan1 dan #g onb$uid5de vor/54 ,to* hadd5 sommige kon+5 het zwa> te v]antwoord51 ja zelfs 0 ,engel& wel e5s geheel 9 de ma*t d] ,d554 ,alfr$ w]d gebor5 9 het ja> #hdi4 ,op vijfj>ig5 leeftijd nam zijn vad] ,e!lwulf hem m$e na> ,rome en liet hem da>1 ze] teg5 d5 z9 zijn] oud]e zon51 door d5 ,paus tot kon+ zalv54 ,na d5 dood zijn] #d bro$]s1 ond] wi] be/uur ,engel& v]s*rikkelijk van de ,d55 _h te lijd51 beklom ,alfr$ d5 troon 7#hga-ija74 ,met blijds*ap w]d hij door zijne ond]dan5 als kon+ gehuldigd1 want m5 _h groote v]wa*t+5 van hem1 niet alle5 omdat hij dapp] en onv]s*rokk51 ma> ook edel en wijs 04 ,9 de e]/e j>5 van zijn be/uur bra*t5 de ,d55 hem vele n$]lag5 toe4 ,wel behaalde hij e5e enkele maal de ov]w9n+1 ma> dan kwam5 er telk5s we] groote s*>5 van vij&5 ov] de zee1 die hem al me] 9 het nauw bra*t54 ,t5 laat/e bleef er sle*ts e5e enkele prov9cie 9 zijne ma*t4 ,nu 0 zijn toe/& hopeloos4 ,vele zijn] getr\w/e vri5d5 v]liet5 hem en ond]wi]p5 zi* aan de ,d554 ,alfr$ v]loor d5 mo$ niet2 als h]d] v]kle$ v]borg hij zi* voor zijne vij&5 9 e5 afgeleg5 deel des l&s4 ,volg5s de ov]lev]+ zat hij e5s 9 de hut van e5' koeh]d] bij het vuur en hield zi* onl$ig met het v]va>dig5 van boog en pijl54 ,de huismo$]1 die niet wi/1 wie ha> ga/ 01 gaf hem bevel op het brood te pass51 dat ze 9 d5 ov5 g$aan _h4 ,do* ,alfr$ pe9sde onoph\delijk op de middel5 om zijn l& van de ,d55 te v]loss51 en da>door da*t hij niet aan het brood1 dat begon te v]br&54 ,to5 de huisvr\w die ond]tuss*5 we] b9n5 gekom5 01 dit m]kte1 riep ze toornig uit3 ,luie k]el1 die ge zijt6 ,het brood et51 kunt ge1 ma> om het te bakk51 da>toe zijt ge te dom4 ,nadat zijne vij&5 hunne naspor+5 moe w>5 geword51 v]liet ,alfr$ deze s*uilplaats en begaf zi* met e5ige getr\w5 na> e5 bur*t1 die 9 e5 door mo]ass5 en w\d5 ontoegankelijk oord lag4 ,weldra kwam5 er vele dapp]e en vad]l&sliev5de mann5 tot hem1 zoodat hij met e5 kle9 leg]tje d5 vij& kon aanvall5 en buit bema*tig54 ,om met de plann5 en /rijdkra*t5 d] ,d55 bek5d te word51 v]kle$de hij zi*1 volg5s het volksv]haal1 als h>pspel]1 g+ onv]s*rokk5 na> het vij&elijk leg] en v]rukte de soldat5 door zijn he]lijk gezang en sn>5spel4 ,mete5 _h hij nu e5e s*oone geleg5heid om de leg]plaats d] vij&5 op te nem54 ,nadat hij zijne maatregel5 go$ g5om5 _h1 riep hij bij hoornges*al de edel5 en vrij5 van zijn volk op t5 /rijde4 ,jubel5d s*a>d5 dez5 zi* ond] de van5 van d5 geliefd5 vor/1 di5 ze re$s ge/orv5 wa&54 ,heftig 0 de aanval op het ,de5s*e leg]2 lang5 tijd /ond de kans twijfela*tig1 tot e9delijk ,alfr$ en de zijn5 de ov]w9n+ behaald54 ,de ,d551 die 9 lev5 w>5 geblev51 moe/5 het ,*ri/5dom aannem5 en kreg5 v]l( zi* 9 ,oo/-,angel5 en ,nor?umb]l& te ve/ig54 ,alfr$ nam nu gepa/e maatregel5 om de invall5 d] ,d55 niet alle5 af te w]5 ma> ook te voorkom54 ,langs de ku/51 vooral da>1 wa> de vij&5 gewoonlijk e5e l&+ beproefd51 w]d5 bur*t5 aangelegd4 ,hij liet e5e vloot b\w51 uit groote va>tuig5 be/a&e en bem& met dapp]e1 geh>de ,saks5 en ,friez54 ,deze vloot moe/ t5 all5 tijde g]e$ zijn om zee te kiez5 en de vloot d] ,d55 van de ku/5 te h\d54 ,nietteg5/a&e deze maatregel5 d$5 de ,d55 9 #hic we] opnieuw met groote ov]ma*t e5' inval1 do* na e5 h>dnekkig5 oorlog1 die #c j>5 duurde1 w]d5 ze v]jaagd en waagd5 zi* tijd5s het lev5 van ,alfr$ niet w$] 9 ,engel&4 ,zoo 0 ,alfr$ de r$d] en v]loss] van zijn volk4 ,ma> hij liet het da>bij niet blijv54 ,zooveel 9 zijn v]mog5 01 tra*tte hij zijn volk op te heff5 en te v]$el54 ,oude1 go$e wett5 w]d5 opnieuw door hem +evo]d2 veiligheid en orde ov]al h]/eld1 zoodat m51 zooals de ges*i$s*rijv]s v]hal51 e5e beurs op d5 weg kon lat5 ligg51 zond] vrees te voel51 dat zij wegg5om5 z\ word54 ,de gee/elijkheid w]d door hem bevoordeeld1 mits zij h>5 pli*t de$4 ,s*ol5 en k]k5 v]rez5 ov]al ond] zijn be/uur2 l&b\w en nijv]heid w]d5 kra*tig door hem aangemo$igd4 ,om d5 h&el te bevord]5 zond hij s*ep5 uit t] ontdekk+ van onbek5de l&52 wet5s*ap en kun/1 die hij zelf ook gelukkig beoef5de1 vond5 9 hem e5 mild5 bes*]m]4 ,door e5e jui/e v]deel+ van d5 tijd 0 het hem mogelijk buit5gewoon veel te v]ri*t54 ,zijne opre*te vroomheid1 re*tva>digheid en voorkom5dheid op5d5 hem all] h>t51 en 't 0 dus niet te v]wond]51 dat hij diep betreurd w]d door zijn volk1 to5 hij d5 #bh ,octob] #ija t5 grave daalde4 ,niet zooveel go$s kunn5 we me$eel5 van ,willem d5 ,v]ov]a>1 e5 vor/1 die ruim &]halve eeuw lat] leefde dan ,alfr$4 ,de opvolg]s van ,alfr$ kond5 ov] 't geheel niet 9 zijne s*aduw /aan2 da>door g+ het met zijn w]k als met dat van ,k>el d5 ,groot53 veel go$s g+ er v]lor54 ,de ,d551 m]k5de1 dat zijn /]ke arm het zwa>d niet me] hante]de1 w]d5 van ja> tot ja> /\tmo$ig]4 ,to5 er 9 #ajjb e5 vreeselijk blo$bad ond] h5 w]d aang]i*t1 gaf dit hun' kon+ ,sw5 aanleid+ om de ,engels*5 wre$] dan ooit te tu*tig54 ,zijn zoon ,kanut ( ,knoet1 die van #ajaf-ajce rege]de2 maakte zi* zelfs mee/] van het rijk en rege]de wel ge/r5g1 ma> to* ook re*tva>dig4 ,lat] 7#ajda7 kwam de rege]+ ond] kon+ ,edu>d w$] aan de ,angelsaksis*e kon+sfamilie1 do* niet lang4 ,na zijn' dood to* maakte ,willem de v]ov]a>1 h]tog van ,norm&i1 aanspraak op d5 troon van ,engel&4 ,het ,engels*e volk bege]de d5 ,norm&ir niet1 ma> v]koos ,h>ald1 e5 aanzi5lijk edelman1 tot kon+4 ,willem liet zi* dit niet welgevall52 hij trok aan het ho(d van e5 ma*tig1 weluitg]u/ leg] 9 #ajff na> ,engel&4 ,9 het zuid5 van dit l&1 nabij de /ad ,ha/+s1 kwam het tot e5 treff54 ,me] dan e5s /ond de kans voor ,willem ze] ha*elijk4 ,na e5 dapp]5 aanval van de ,engels*5 wek5 de ,noormann51 en het g]u*t v]breidde zi*1 dat ,willem g$ood 04 ,dadelijk sprong hij voor d5 dag1 hield de vlu*tel+5 teg51 rukte zijn' helm af en riep3 ,ik leef en zal ov]w9n56 ,teg5 d5 avond 0 hij w]kelijk mee/] van het slagveld4 ,h>ald1 zijne beide bro$]s en de bloem van d5 ,engels*5 adel dekt5 met hunne lijk5 het slagveld4 ,d5 #bf ,decemb] van het ja> #ajff liet ,willem zi* tot kon+ van ,engel& te ,lond5 kron54 ,weldra bleek het1 dat hij e5 /r5g he] 02 zijne ,norm&is*e krijg]s gaf hij rijke ambt5 en bezitt+5 en v]bitt]de da>door de ,angel-,saks54 ,ook vo]de hij 9 ,engel& het le5/elsel 91 do* zorgde dat zijne le5mann5 hem niet bov5 't ho(d kond5 groei54 ,op zijn uitdrukkelijk bevel moe/5 ,frans*e taal en z$5 9 ,engel& +evo]d word52 da>door kwam er e5e v]m5g+ van de ,frans*e taal d] ov]he]s*]s met de ,g]maans*e taal d] ov]wonnel+5 tot /&1 en deze gaf d5 oorsprong aan de nieuw]e ,engels*e taal4 #ce4 ,,h5drik ,i ,,en ,,otto ,i4 ,9 het ja> #iaa ov]le$ de laat/e nakomel+ van ,k>el d5 ,groot51 die ov] ,duits*l& het bew9d vo]de4 ,hij heette ,lodewijk en droeg d5 bijnaam het k9d4 ,g$ur5de zijne zwakke rege]+ en die van zijne mee/e voorgang]s v]ke]de ,duits*l& 9 e5 hoog/ ongelukkig5 toe/&4 ,de le5mann5 nam5 ga&eweg 9 ma*t en aanzi5 toe4 ,ze /oord5 zi* b$roefd we9ig aan hunne zwakke le5he]5 en d$51 wat ze v]koz54 ,de we9ige vrij51 die tot dusv]re hunne onafhankelijkheid hadd5 wet5 te bew>51 w]d5 door d5 nood g$wong5 hunne bezitt+5 9 eig5dom af te /aan aan d5 e5 ( &]5 ma*tig5 he]1 die h5 teg5 ruwe aanvall5 kon bes*]m54 ,deze gaf hun dan die bezitt+5 als e5 erfelijk le5 t]ug4 ,het re*t van d5 /]k/e he]s*te 9 di5 tijd onbep]kt4 ,tot nog groot] ongeluk d$5 de ,noormann51 ,slav5 en ,hong>5 jui/ to5 hunne v]woe/5de invall54 ,n]g5s vond5 zij e5 leg]1 dat h5 op hunne plund]to*t5 /uitte2 want er 0 vol/rekt ge5 e5heid 9 het rijk4 ,aan di5 ongelukkig5 toe/& w]d e5 e9de gemaakt door ,h5drik ,i1 die van #iai tot #icf de teugels van het bew9d 9 h&5 _h4 ,vor hem _h ,ko5raad van ,frank5l& als kon+ g]ege]d1 do* dez5 0 het niet gelukt1 zi* door de ma*tige h]tog5 te do5 e]bi$ig54 ,bij zijn' dood beval hij ,h5drik1 h]tog van ,saks5l&1 zijn groot/5 teg5/&]1 als zijn opvolg] aan4 ,zijne edelmo$ige daad droeg he]lijke vru*t54 ,h5drik to* 0 e5 man1 na> li*aam en gee/ ges*ikt om te rege]54 ,hij _h e5 kon9klijk voorkom51 0 groot en bre$ van ge/alte1 bezat e5 s*]p v]/& en 0 b$a*tzaam en vri5delijk4 't ,duurde niet lang1 ( al de opro]ige h]tog5 erk5d5 zijne opp]ma*t4 ,lo?>+5 w]d door hem aan ,duits*l& gehe*t1 en de ,w5d51 die 9 het n4w4 van het rijk invall5 d$51 w]d5 ond]worp54 ,met de ,hong>5 sloot hij e5' wap5/il/& van neg5 j>51 ond] voorwa>de1 dat hij hun e5e ja>lijks*e s*att+ z\ opbr5g54 ,wel 0 dit ze] v]n$]5d voor ,duits*l&2 ma> de ,kon+ _h da>voor zijne go$e r$554 ,de ,duits*]s w>5 nog te zwak om het wilde ruit]volk te we]/aan2 hij nam e*t] dadelijk vele heilzame en go$e maatregel51 om h5 da>voor ges*ikt te mak54 ,9 de e]/e plaats 0 hij er op b$a*t om de orde en de veiligheid 9 het rijk te h]/ell52 de roov]s g+ hij met zoo kra*tige h& te ke]1 dat ze weldra uitg]oeid w>54 ,da> het l& bijna ov]al op5 01 /i*tte hij vooral aan de oo/elijke gr5z5 van het rijk v]/]kte /$5 en bur*t51 wa>9 de l&li$5 9 tijd van nood e5e veilige s*uilplaats kond5 v9d54 ,t5 e9de de /$5 bevolkt te krijg51 gebood hij1 dat van neg5 l&li$5 en1 bij lot+ te bepal51 zi* er 9 moe/ n$]zett54 ,de m5s*51 die zi* 9 e5' bur*t ( burg mett]woon g+5 ve/ig51 w]d5 burg]s g5oemd en ontv+5 van d5 vor/ vele voorre*t51 wa>door ze zi* gemakkelijk 9 hun lot le]d5 s*ikk54 ,wijl de n$]lag51 die de ,duits*]s van de ,hong>5 l$51 vooral aan e5e v]ke]de wijze van oorlogvo]5 w>5 toe te s*rijv51 bra*t hij ook da>9 e5e groote v]bet]+4 ,de zw>e wap5s w]d5 door li*t]e v]vang51 en1 behalve voor voetvolk1 zorgde hij voor geoef5de ruit]s4 ,e9delijk w>5 de neg5 j>5 v]/rek54 ,da> kwam5 de ,honga>s*e gezant5 bij ,h5drik om de s*att+ op te eis*54 ,dat is al1 wat ik voor u heb1 zei ,h5drik op va/b]ad5 toon en liet hun mete5 e5 v]m9kt5 hond aanreik54 ,de gezant5 w>5 wo$5d en belo(d5 zi* vreeslijk te zull5 wrek54 ,ze liet5 het niet bij het zegg54 ,e5 groot leg] ,hong>5 drong moord5d en plund]5d tot 9 het h>t van ,duits*l& door4 ,niet v]re van ,m]seburg _h ,h5drik zijn leg] gepo/e]d2 da> kwam het 9 #iic tot e5' slag4 ,de ,kon+ gew5de e]/ zijne soldat5 aan het gezi*t en de krijgsbeweg+5 d] ,hong>54 ,to5 hunne wo$e jeg5s dit woe/e volk 0 opgewekt1 s*a>de hij zijn leg] 9 slagorde4 ,zijne woord5 vuurd5 d5 mo$ d] zijn5 zoodanig aan1 dat ze uitriep53 ,wij will5 /rijd5 voor ,gods alt>51 voor de e] des rijks en voor de veiligheid d] onz56 ,hevig en onw$]slaanba> 0 de aanval d] ,duits*]s2 ma> ook de ,hong>5 hield5 zi* dapp]4 ,op hunne vlugge ross5 /ov5 zij op d5 vij& 91 do* moe/5 wijk5 voor ,h5driks dapp]e krijg]s4 ,de ,hong>5 delfd5 het ond]spit2 9 all]ijl sloeg5 ze op de vlu*t en w]d5 a*t dag5 lang door de ov]w9na>s a*t]volgd1 die 9 de leg]plaats de gevang5 vr\w5 en k9d]5 jui*5d bevrijdd5 en er e5 onmetelijk5 buit vond54 ,drie j>5 na deze s*itt]5de ov]w9n+ ov]le$ ,h5drik2 zijn zoon ,otto w]d tot zijn' opvolg] gekoz5 en met groote pra*t te ,ak5 gekroond4 ,ev5als zijn vad] 0 hij e5 kra*tig en wijs reg5t1 die t5 volle d5 bijnaam van d5 groot5 v]di5t1 hem door tijdg5oot en nakomel+ ges*onk54 ,ontzag en e]bi$wekk5d 0 ,otto's voorkom54 ,het doel van zijn lev5 en w]k5 0 het voorbeeld van ,k>el d5 ,groot5 n te volg54 ,ev5als deze 0 hij e5 g$u*t vij&1 die zijne teg5/&]s t] n$] wi]p en v]plett]de2 b]\:ebb5d5 da>5teg5 beh&elde hij met onuitputtelijke grootmo$igheid4 ,hij 0 e5 voor/&] van het re*t en woonde nu hi]1 dan da> 9 het rijk om da>door de e5heid tuss*5 de v]s*ill5de /amm5 te bevord]54 ,hij bevord]de de uitbreid+ van het ,*ri/5dom2 ond] zijn be/uur w]d het tot de ,d55 en de ,slav5 gebra*t4 ,jamm]1 dat deze groote vor/ het groot/e deel zijn] rege]+ op het slagveld moe/ doorbr5g54 ,sommige ,duits*e h]tog5 weig]d5 hem als opp]he] te erk5n5 en moe/5 da>toe door de s*]pte des zwa>ds word5 g$wong54 ,veel v]driet v]oorzaakt5 hem de sam5zw]+51 die door zijn naijv]ig5 bro$] ,h5drik teg5 hem gesme$ w]d5 om hem van troon en lev5 te b]oov54 ,gelukkig wi/ hij ze alle te v]ijdel5 en betoonde zi* telk5s v]gev5sgez9d4 ,de ,w5d5 en de ,d55 w]d5 door hem ond]worp51 ja zelfs de ,pol5 moe/5 zijne opp]he]s*appij erk5n54 ,het hoog/e doel van zijn w5s*51 de keiz]skroon1 kwam ook 9 zijn bezit4 ,door de v]volgde kon+9 ,adelheid t] hulp g]oep51 snelde hij 9 #iea na> ,itali1 ov]won de vij&5 d] s*oone en deugdzame vr\w en nam ha> t5 huwelijk4 ,da>door w]d hij kon+ van ,itali4 ,op e5 twe$5 to*t 7#ifb7 liet ,otto zi* tot keiz] kron54 ,s$]t di5 tijd droeg5 de ,duits*e kon+5 d5 titel van keiz]1 (s*oon 9 d5 beg9ne sle*ts zij di5 mo*t5 drag51 die 9 ,rome door d5 ,paus w>5 gekroond4 ,9 het ja> #iee waagd5 de ,hong>5 w$] e5 v]woe/5d5 inval4 ,9 onafzi5b>e s*>5 trokk5 de woe/e roov]s het l& door en riep53 ,onze pa>d5 alle5 kunn5 d5 oorlog wel t5 e9de br5g52 zij zull5 de ,duits*e rivi]5 en m]5 uitdr9k5 en de dorp5 en /$5 ond] hunne hoev5 v]plett]54 ,de ,duits*]s zijn zek] v]lor51 t5zij de a>de zi* voor h5 op5e ( de hemel op ons ne]/orte4 ,9 de nabijheid van ,augsburg op het ,le*veld kwam het tuss*5 het leg] van ,otto en de ,hong>5 tot e5' slag4 ,het ,duits*e leg] 0 wel niet talrijk1 ma> vol v]tr\w5 op ,god4 ,voor het beg9 van d5 /rijd gebruikte de ,kon+ met zijne krijg]s het heilige avondmaal4 ,hi]op knield5 ze n$] en smeekt5 ,god om hulp4 ,de slag nam nu e5' aanvang4 ,de ,duits*]s /r$5 met held5mo$4 ,de vij& w]d ov]hoop geworp5 en maakte zi* 9 wilde vlu*t uit de voet54 ,me] dan #ajj1jjj krijg]s dekt51 volg5s het volksv]haal1 met hunne lijk5 het slagveld4 ,s$]t deze ov]w9n+ h]haald5 de ,hong>5 hunne v]woe/5de invall5 niet me]4 ,niet lang da>na nam5 ze het ,*ri/5dom aan1 en da>door w]d5 hunne z$5 za*t] en vr$eliev5d]4 ,otto de groote /i]f 9 het ja> #igc4 ,9 d5 dom te ,maagd5burg ru/ zijn gebe5te1 en op de m>kt van die /ad is e5 /&beeld te zijn] e]e opg]i*t4 #cf4 ,,kijkje ,,9 ,,de ,,middeleeuws*e ,,maats*appij4 ,i4 ,9 het beg9 d] ,middeleeuw5 0 e5 groot deel van ,we/-,europa nog b$ekt met groote1 ondoordr+b>e w\d52 sle*ts hi] en da> m]kte m5 e5ige /$5 en dorp5 op4 ,de e]/e hadd5 ha> ont/aan vooral aan ,rome9s*e leg]plaats5 te dank54 ,de ,g]maan hield to5 nog niet van het won5 9 /$51 die hij als gevang5iss5 bes*\wde2 hij leefde liev] op zijne hoeve1 te midd5 d] vrije natuur4 ,da> 0 hij onbep]kt gebi$] ov] al zijne ond]hoorig5 en lijfeig551 die zijne akk]s beb\wd5 en zijn vee v]zorgd54 ,hij zelf bemoeide zi* da> niet mee2 hij hield zi* enkel bezig met ja*t en vis*vang/ en nog het lief/ met d5 krijg1 want de ,g]man5 w>5 ov] 't geheel ze] oorlogzu*tig4 ,zij w>5 dan ook re*t 9 hun elem5t1 wanne] zij ond] hunne zelfgekoz5 aanvo]d]s t5 /rijde kond5 trekk5 en rijk5 buit behal54 ,dat de l&b\w t5gevolge da>van op e5 ze] lag5 trap /ond1 is gemakkelijk na te gaan4 ,van de graansoort5 w]d5 alle5 hav] en g]/ v]b\wd2 9 de #f;de eeuw na ,*ri/us kwam de rogge en 9 de #h/e eeuw de t>we na> ,we/-,europa4 ,aan beme/+ /oord5 de ,g]man5 zi* niet3 de lijfeig55 w>5 te lui ( te onwillig om zi* op de v]bet]+ van d5 grond toe te legg52 v&a> dat hij sle*ts k>ige vru*t5 oplev]de4 ,e]/ nadat sommige kloo/]l+5 zi* met ijv] op de v]bet]+ van d5 l&b\w toelegd5 en hunne l&]ij5 g+5 beme/51 kwam da>9 e5ige v]&]+4 ,het aantal /$5 nam vooral 9 ,duits*l& ze] toe1 nadat de ,saksis*e keiz]s hunne ond]dan5 dwong5 da>9 e5 v]blijf te zoek54 ,vooral 0 dit het geval tijd5s de krui/o*t51 to5 de vrijgeword5 lijfeig55 zi* bij e5 ka/eel ( kloo/] g+5 ne]zett5 en om deze n$]zett+5 mur5 b\wd5 t] beveilig+ teg5 de aanvall5 d] vij&54 ,de /$5 van to5 zag5 er geheel &]s uit dan de teg5woordige4 ,de /rat5 w>5 smal en bo*tig2 de huiz5 hoog en somb]2 plaveisel en /raatv]li*t+ w>5 voor de #ae;de eeuw e5e ongek5de weelde4 ,9 de huiz5 zag het ook al ze] e5v\dig uit2 langs de w&5 /ond5 bank52 s*oor/e55 k5de m5 niet2 glasruit5 w>5 ze] zeldzaam4 ,/e55 huiz5 zag m5 we9ig2 alle5 paleiz51 k]k5 en kloo/]s w>5 van /e5 opgetrokk52 de mee/e geb\w5 be/ond5 uit h\t4 ,to5 de bewon]s d] /$51 poort]s g5oemd1 lat] door h&w]k5 en h&el rijk w]d51 nam de weelde v]baz5d toe2 de bank5 w]d5 v]vang5 door si]lijk gebeeldh\wde /oel52 de grond w]d met pra*tige tapijt5 en de w&5 met groote kri/all5 spiegels v]si]d4 ,dit alles 0 e5e navolg+ van hetge5 de ,we/]l+5 tijd5s de krui/o*t5 9 het ,oo/5 hadd5 gezi54 ,de spijz5 z\d5 ons ze] vreemd en walgelijk zijn voorgekom54 ,behalve het vlees* van v>k5s1 pa>d5 enz4 gebruikte m5 ook dat van ooieva>s1 rav5 en zeehond51 alsm$e walvis*tong54 ,vork5 w>5 voor de #af;de eeuw onbek5d2 m5 bra*t de va/e spijz5 met de h& na> d5 mond4 ,ook de kle$+ v]s*ilde veel van de onze4 ,de mann5 droeg5 nauwsluit5de tot de voet5 reik5de broek51 e5 wambuis en l$]5 s*o55 ( klomp52 sle*ts aanzi5lijke li$5 droeg5 e5' rok4 ,alle5 9 d5 oorlog b$ekte m5 het ho(d met e5' helm2 9 vr$e/ijd liep m5 ong$ekt4 ,hemd5 k5de m5 niet2 d5 hals droeg m5 bloot4 ,na de krui/o*t5 kwam 9 deze e5v\dige kle$ij e5e groote v]&]+4 ,m5 zag nu de mann5 korte zijd5 lijfrokk5 drag51 met g\d doorw]kt2 ook soms e5 ov]kle$ van zijde ( fluweel1 omzoomd met ko/ba> bont4 ,broek en k\s5 w>5 uit n /uk en van lak5 v]va>digd4 ,aanzi5lijke vr\w5 kle$d5 zi* 9 e5 lang1 slep5d gewaad1 met g\d door/ikt1 met pa>l5 en edelge/e5t5 bezet en met wap5s v]si]d4 ,de wett5 w>5 9 d5 beg9ne niet ges*rev51 ma> b]u/t5 op al\de gebruik5 en in/ell+54 ,bij de ,frank5 mo*t m5 t5 tijde van ,k>el d5 ,groot5 ge5 vrij man tu*tig52 i$]e misdaad kon door e5e boete1 we]geld g5aamd1 afgeko*t word54 ,hoe onbillijk ons ?ans dit we]geld ook moge s*ijn51 het _h to* deze go$e zijde1 dat de blo$wraak1 die nog t5 huidig5 dage bij sommige ,oo/]s*e volk5 vreeselijke gevolg5 na zi* sleept1 er door voorkom5 w]d4 ,e5' moord op e5 gewon5 vrije kon m5 afkoop5 met #bjj1 van e5 graaf met #fjj en van e5 lijfeig5e met #ce g\d/ukk54 ,voor elk li*aamsdeel1 dat gewond w]d1 voor elk s*eldwoord1 dat m5 elka> na> 't ho(d wi]p1 0 e5e boete bepaald4 ,ond] voorzitt]s*ap van e5' graaf ( s*\t kwam5 de s*ep551 gewoonlijk de aanzi5lijk/e bewon]s e5] g\we1 bije5 om het re*t uit te sprek54 ,kon de ons*uld van d5 beklaagde niet duidelijk 9 't li*t word5 ge/eld1 dan moe/ hij zi* ond]w]p5 aan e5 zoog5aamd godsoordeel1 dat uit e5 tweegeve*t1 uit de wat]- ( vuurproef ( iets d]gelijks be/ond4 ,wanne] iem& de wat]proef moe/ ond]gaan1 w]d hij 9 e5 groot met wat] gevuld vat geworp54 ,dreef hij bov51 dan 0 hij door ,god g]i*t en ontv+ de /raf d] s*uldig52 zonk hij1 dan w]d hij ons*uldig v]kla>d en op vrije voet5 ge/eld1 zoo hij t5 m9/e nog leefde4 ,de onveiligheid van lev5 en bezitt+5 0 9 de ,middeleeuw5 ongelo(lijk groot4 ,n]g5s bijna 0 m5 zijn lev5 zek]4 ,vooral de we9ige vrij51 die er na de invo]+ van het le5/elsel ov]blev51 hadd5 het zwa> te v]antwoord54 ,de e5e /ad 0 bijna onoph\delijk 9 oorlog met de &]e2 v&a> dat de burg]s1 zelfs 9 de resid5tie van d5 ,paus1 hunne huiz5 v]/]kt5 met zw>e balk5 en ijz]5 tralin4 ,sommige adellijke he]5 maakt5 er e5 b]oep van1 we]looze l&li$5 en vre$zame reizig]s van al het hunne te b]oov5 en te mi%&el54 ,gewoonlijk 0 er ge5e ma*t 9 de w]eld /]k g5oeg om de boosdo5]s te vatt5 en na> v]di5/e te /raff54 ,de gee/elijkheid tra*tte door d5 ,godsvr$e t5 m9/e e5ige v]adem+ te v]s*aff54 ,da>bij w]d op /raffe van d5 banvloek bepaald1 dat m5 de twi/5 van ,dond]dag-avond tot ,ma&ag-morg5 moe/ lat5 ru/54 ,die onveiligheid en de s*aamteloo%eid d] booswi*t5 riep5 9 ,duits*l& e5e in/ell+ 9 het lev51 ond] d5 naam van veemg]e*t bek5d4 ,het woord veem is1 na> m5 zegt1 afkom/ig van e5 woord1 dat zooveel beteek5t als v]bann51 vloek54 ,het veemg]e*t be/ond uit e5' voorzitt]1 die vrijgraaf heette en uit m9/5s #ad vrijs*ep551 die m5 ook wet5d5 noemde1 omdat ze bek5d w>5 met de geheim5 d] heilige veem4 ,door e5 vreeselijk5 e$ w>5 de re*t]s geh\d5 te zwijg54 ,wie desnietteg5/a&e e5 geheim v]klapte ( iem&1 door het veemg]e*t +$aagd1 het vlu*t5 mogelijk maakte1 w]d op huiv]+wekk5de wijze t] dood gebra*t4 ,de veemre*t]s erk5d5 sle*ts d5 keiz] van ,duits*l& als hun opp]ho(d2 hij w]d da>om ook +ewijd 9 al hunne geheim54 ,de re*t]s kwam5 9 't geheim op de e5e ( &]e afgeleg5e plaats1 9 e5 bos* ( op e5e heide1 te zam51 e]/ bij dag1 lat] alle5 bij na*t4 ,wanne] iem&1 hoog ( laag1 e5e misdaad begaan _h1 w]d hij door e5 d] vrijs*ep55 aangeklaagd4 ,d5 volg5d5 dag w]d dan op de deur van d5 bes*uldigde e5e indag+ va/gehe*t1 wa>bij hij w]d opgeis*t om zi* op e5 bepaald5 tijd voor het veemg]e*t te /ell5 t] v]antwoord+4 ,volde$ hij niet aan dez5 eis*1 dan w]d hij zond] vorm van proces door e5' d] veemve*t]s ( e5' zijn] h&lang]s om het lev5 gebra*t4 ,v]s*e5 bij wel t] be/emde plaatse1 dan w]d hij gebl9ddoekt en langs vele sl+]pad5 voor v]momde re*t]s gebra*t4 ,kon de beklaagde zi* met grond vrijpleit5 van de hem t5 la/e gelegde misdaad1 dan w]d hij op ev5 geheimz9nige wijze we] weggeleid2 zoo niet1 dan w]d hij t] dood v]oordeeld en het vonnis dadelijk aan hem voltrokk54 ,9 d5 beg9ne w]kte het veemg]ee*t kra*tig de b&eloo%eid teg52 lat] onta>dde het4 ,de bet]e inri*t+ d] gewone re*tbank51 de groot]e ma*t d] vor/5 om de misdad5 te ke]5 en de onta>d+ van het veemg]e*t zelf v]oorzaakt51 dat het teg5 het e9de d] ,middeleeuw5 van alle ma*t en invlo$ 0 b]o(d4 ,,ii4 ,t5 e9de wat nauwkeurig] met d5 maats*appelijk5 toe/& 9 dit tijdvak d] ges*i$5is bek5d te word51 is het noodig1 dat we nog iets v]tell5 van enkele in/ell+5 en inri*t+51 die 9 de ,middeleeuw5 ont/ond5 en bloeid54 ,9 de e]/e plaats het le5/elsel4 ,wanne] dit is +evo]d1 valt moeielijk te zegg52 het is langzam]h& ont/aan4 ,het be/ond ho(dzakelijk hi]91 dat vor/5 ( aanzi5lijke p]son5 /ukk5 l&1 uitge/rekte boss*5 ( vis*rijke wat]5 voor p]soonlijk gebruik af/ond5 aan die li$51 welke hun d5 e5 ( &]5 di5/ hadd5 bewez54 ,de gev] w]d le5he] 7s\v]e971 de ontvang] le5man 7vasal7 g5oemd4 ,9 d5 beg9ne /ond5 de bezitt]s van e5 vrij eig5dom 7allodium7 9 rang bov5 de le5mann54 ,dit v]&]de1 to5 de le5mann5 door de vor/5 met de aanzi5lijk/e ambt5 w]d5 begiftigd1 en zij hunne le55 erfelijk en door aankoop1 v]ov]+ ( erf5is groot] maakt54 ,de vrije mann5 kreg5 het nu zwa> te v]antwoord52 m5ig ma*tig le5man aasde op hunne bezitt+51 en da>door w>5 ze g5oodzaakt1 die 9 eig5dom aan e5 ma*tig vor/ ( he] af te slaan om ze da>na 9 le5 we] t]ug te ontvang54 ,da>door v]wi]v5 zij zi* de bes*]m+ van d5 le5he]2 zij w>5 nu niet alle5 v]pli*t om op te kom5 t] v]d$ig+ van het vad]l&1 ma> moe/5 9 alle om/&igh$5 bij de e]/e oproep+ van d5 le5he] met gewap5de mann5 hem t] hulpe snell54 ,weldra vond m5 9 't groot/e deel van ,europa sle*ts enkele le5he]51 vele le5mann5 en gee/elijk5 en voor de re/ enkel lijfeig551 die vooral te platt5 l&e e5 treurig lot hadd54 ,uit deze lijfeig55 kwam1 t5 gevolge d] krui/o*t51 de burg]/& te voors*ijn2 t]wijl de adel van d5 nieuw5 tijd groot5deels afkom/ig is van de le5mann54 ,de erfelijke le55 w]d5 v]deeld 9 zwa>d- en spille- le551 t]wijl m5 op sommige plaats5 ook zonnele55 _h4 ,e5 zwa>dle5 0 e5 le51 wa>bij alle5 e5 man kon opvolg52 bij e5 spillele5 _h ook e5e vr\w da>toe het re*t4 ,de bezitt] van e5 zonnele5 0 van niem& afhankelijk dan van ,god en de zon2 het 0 dus eig5lijk ge5 le51 ma> e5 vrij eig5dom ( allodium4 ,e5e &]e eig5a>dige in/ell+ 0 het ridd]wez54 ,ev5m9 als van het le5/elsel kan m5 zegg51 wanne] ( hoe het ont/aan is4 ,dit is zek]1 dat het langzam]h& w]d +evo]d bij alle ,g]maans*e volk54 ,ev5 zek] is het1 dat ,h5drik ,i van ,saks5 de grondslag5 voor het ridd]wez5 heeft gelegd1 en dat de krui/o*t5 veel tot d5 bloei er van hebb5 bijg$rag54 ,e5 ridd] dan 0 iem&1 hetzij van adel ( niet1 die 9 d5 /rijd te pa>d zat1 met helm en h>nas b$ekt4 ,hij moe/ het ,*ri/5dom v]breid51 weez51 w$uw5 en ongelukkig5 bes*]m5 teg5 alle v]drukk+2 hij moe/ het onre*t wrek5 en de e] d] vr\w5 v]d$ig54 ,v]d] moe/ hij zi* ond]s*eid5 door ootmo$ voor ,god1 m5s*liev5dheid1 dapp]heid 9 d5 /rijd en h(felijkheid jeg5s de vr\w54 ,voorwa>6 e5e groots*e en moeielijke taak4 ,9 rang /ond5 de ridd]s bov5 alle adellijk51 die d5 ridd]slag niet hadd5 ontvang52 bij aanzi5lijke fee/5 zat5 ze aan afzond]lijke tafels2 bov5di5 hadd5 ze het re*t om &]5 tot ridd] te slaan4 ,de zon5 d] ridd]s w]d5 gewoonlijk tot hun zev5de ja> aan de zorg hunn] mo$]s toev]tr\wd2 v]volg5s moe/5 ze tot hun #ad;de ja> als edelknaap ( page de vr\w van e5 vreemd5 ridd] di55 en ontv+5 dan ond]wijs 9 muziek en di*tkun/1 9 loop51 zwemm51 rijd51 s*iet5 en 9 d5 wap5h&el4 ,da>na moe/5 ze nog #g j>5 als s*ildknaap 9 di5/ van e5' ridd] v]toev5 en ontv+5 nu de laat/e voorb]eid+ voor hun lat] lev54 ,ze moe/5 de pa>d5 van hunn5 he] v]zorg51 zijne wap5s poets5 en hem aan tafel b$i554 ,voorts moe/5 ze zi* oef55 9 d5 wap5h&el en de onafs*eidelijke metgezel zijn van hunn5 he] 9 d5 /rijd4 ,_h de s*ildknaap bewijz5 van mo$ en bekwaamheid gegev51 dan volgde met veel ple*tigheid de ridd]slag4 ,nu mo*t hij deelnem5 aan de t\rnooi5 ( /eekspel51 die door vor/5 en aanzi5lijke ridd]s w]d5 gegev51 en wa>op hij zijne kra*t en beh5digheid kon toon54 ,behalve met /eekspel5 v]maakt5 de edel5 en ridd]s zi* met de ja*t op h]t51 b]51 voss51 wilde zwijn5 enz4 ,bijzond] geliefd 0 de valk5ja*t1 ( liev] de ja*t1 die m5 met afg]i*te valk5 op kle9 g$i]te hield4 ,al deze v]mak5 hadd5 sle*ts 9 d5 zom] plaats2 9 d5 w9t] leidd5 de edel5 ov] het geheel 9 hunne bur*t5 e5 ze] v]vel5d lev54 ,wa>mee z\d5 ze zi* bezig h\d58 ,lez5 en s*rijv5 hadd5 ze niet gele]d2 dat 0 go$ voor gee/elijk5 en monnik53 e5 rijke bron van g5ot 0 dus voor h5 geslot54 ,wel kond5 ze zi* soms e5s v]lu/ig5 9 de grapp5 van hunn5 n> ( pots5mak]1 ma> ook dit w]d op d5 duur v]vel5d4 ,gelukkig w>5 ze1 wanne] e5 rondtrekk5de zang] bij tijd en wijle door s*oone li$]5 hunne v]vel+ kwam v]drijv54 ,de aanvankelijk zoo s*oone in/ell+ van het ridd]wez5 onta>dde lat] op v]rega&e wijze4 ,we behoev5 sle*ts te sprek5 van de ro(ridd]s om dit aan te toon54 ,deze mann5 belemm]d5 met hunn5 drom van woe/e krijg]s dikwijls d5 h&el d] nijv]e burg]s en /roopt5 de om hun' bur*t geleg5 /rek5 af4 ,mee/al leefd5 ze ond]l+ 9 voortdur5d5 krijg en /oord5 zi* aan wet no* orde4 ,wat het veemg]e*t t] beteugel+ van de ro(zu*t en baldadigheid d] ridd]s de$1 zag5 we re$s4 ,e5e &]e in/ell+1 die bet]e vru*t5 9 dit opzi*t heeft opgelev]d1 0 het ,hanze-v]bond4 ,de v]rega&e onveiligheid te l&e en t] zee noopte de koopli$5 zi* te v]e5ig5 t] ond]l+e bes*]m+4 ,dit d$5 ook e5ige koopli$5 te ,lubeck en te ,hamburg en hunne v]e5ig+ w]d het ,hanze-v]bond g5oemd4 ,weldra kreeg het e5 groot5 en weldadig5 invlo$4 ,de mee/e koopli$5 van ,we/-,europa w]d5 l$5 van dit v]bond en v&a>1 dat het e5e ma*tige vloot en e5 weluitg]u/ leg] tot zijn5 di5/ kreeg1 wa>door ontzag aan de ze]oov]s en de ro(ridd]s w]d +eboezemd4 ,9 de ,middeleeuw5 m]kte m5 ov] 't geheel e5 /rev5 na> v]e5ig+ op4 ,da>door ont/ond5 b4 v4 ook de gild54 ,gild5 w>5 v]e5ig+5 van h&w]ksli$51 die hetzelfde b]oep uitoef5d54 ,zij waakt5 er t5 /r5g/e voor1 dat ge5 onbevoegde zi* aanmatigde iets te v]va>dig5 en te v]koop54 ,wilde e5 gezel zi* als mee/] ve/ig51 dan moe/ hij e]/ 9 e5 proef/uk van zijne bekwaamheid blijk5 gev5 7beunhaz574 ,de gild5 kreg5 weldra e5 groot5 invlo$ op het be/uur d] /$51 wa>9 ze geve/igd w>52 vooral 0 dit het geval 9 de ,vlaams*e /$5 ,g5t1 ,brugge en ,antw]p54 ,het getal kloo/]s1 zo[el voor monnik5 als nonn51 nam 9 de ,middeleeuw5 v]baz5d toe4 ,zij w>5 dikwijls de s*uilplaats5 voor v]drukt5 en v]volgd5 en de kweekplaats5 d] wet5s*app51 die door de edel5 zoo v]s*rikkelijk w]d5 v]wa>loosd4 ,wanne] we onz5 maats*appelijk5 toe/& v]gelijk5 met di5 d] ,middeleeuw51 dan mog5 we dankba> zijn1 dat de tijd5 van ru:eid1 b>ba>s*heid1 ond]drukk+ en v]volg+ tot het v]l$5e behoor54 #cg4 ,,e5 ,,keiz] ,,en ,,e5 ,,paus4 7,h5drik ,,iv en ,gregorius ,,vii47 ,9 't laat/ van ,decemb] #ajgf ond]nam e5 kle9 reisgezels*ap e5e moeielijke reis langs onbegaanb>e weg5 ov] de ,alp54 ,het be/ond uit man1 vr\w1 k9d1 e5' vri5d en e5 kle9 getal mannelijke en vr\welijke b$i5d54 ,de w9t] 0 buit5gewoon /r5g2 de b]g51 wa>ov] de to*t plaats _h1 w>5 zooze] met sneeuw en ijs b$ekt1 dat m51 zond] geva>1 no* te voet1 no* te pa>d langs de /eile en gladde hell+ af dal5 kon4 ,de reizig]s liet5 zi* da>door niet afs*rikk52 zij wild5 en moe/5 9 ,itali wez54 ,de mann5 krop5 nu e5s op h&5 en voet51 leund5 dan w$] op de s*\d]s d] gids5 ( liet5 zi*1 wanne] hun voet uitgle$1 vall5 en rold5 v]d]4 ,de vr\w5 w]d5 op oss5huid5 geplaat/ en zoo door de gids5 na> b5$5 getrokk54 ,de pa>d5 w]d5 met sam5gebond5 poot5 voortgesleept1 en da>door kwam5 de mee/5 om4 ,na ongelo(lijke moeite en inspann+ /ond5 de reizig]s e9delijk op d5 bodem van ,itali4 ,aan uitru/5 kond5 ze ev5wel niet d5k54 ,voort g+ het1 totdat ze e9delijk d5 #be ,janu>i #ajgg aankwam5 bij het /]ke slot ,canossa1 niet v] van het /adje ,reggio geleg54 ,9 dat slot bevond zi* op dat oog5blik paus ,gregorius ,,vii1 e5 man1 die zi* als lev5sdoel ge/eld _h3 de v]heff+ van de k]k bov5 d5 /aat4 ,alle vor/5 en kon+5 moe/5 hunne ma*t ontle55 aan d5 paus4 ,de paus 0 gelijk de zon1 de keiz] van ,duits*l& de maan4 ,hij 0 v]d] e5 man van e5 /r5g-z$elijk5 lev5sw&el1 die alle kra*t5 insp&e om de misbruik51 die 9 de ,*ri/elijke k]k he]s*t51 uit te roei54 ,da>om ijv]de hij teg5 de simonie1 d4 i4 teg5 d5 koop en v]koop van gee/elijke ambt52 teg5 de inve/ituur1 d4i4 teg5 het re*t1 dat de vor/5 tot dusv]re hadd5 uitgeoef5d1 om prie/]s met r+ en /af1 als teek5 hunn] wa>digheid te bekle$54 ,v]d] dreef hij met ijz]5 volh>d+ het coelibaat ( het ongehuwde lev5 d] gee/elijk5 door4 ,tot di5 /r5g51 ma*tig5 man nu ri*tt5 de reizig]s hunne s*r$54 ,de voornaam/e van h5 w]d b9n5 d5 twe$5 r+muur van het ka/eel toegelat54 ,hi] /ond hij drie dag5 lang met e5 woll5 hemd bekle$1 9 de op5 lu*t1 bloot%o(ds en b>revoets1 zond] e5ige spijs ( drank te nuttig54 ,die man ond]g+ dit alles1 om da>door d5 ,paus te beweg5 d5 banvloek op te heff51 di5 deze ov] hem _h uitgesprok54 ,e9delijk op d5 vi]d5 dag liet ,gregorius d5 boetel+ voor zi* kom5 en ontsloeg hem van d5 ban1 ond] voorwa>de1 dat hij na> ,duits*l& z\ gaan en da> de v]d]e besliss+ van zijn lot afwa*t54 ,wie 0 die man1 vraagt ge1 die zi* zulk e5e v]n$]+ moe/ lat5 welgevall58 ,die man 0 de kon+ van ,duits*l&1 ,h5drik ,,iv4 ,wa>om hij zi* zoo moe/ v]n$]51 zull5 we u v]hal54 ,h5drik ,,iv _h het ongeluk zijn' vad] re$s te v]liez51 to5 hij nog ma> zes j>5 oud 04 ,e]/ 0 e5 zek]e ,hanno1 a>tsbiss*op van ,keul51 e5 /r5g man1 zijn opvo$] en lat] biss*op ,adalb]t van ,brem51 die hem 9 alles zijn' z9 gaf en da>door 9 d5 grond b$i]f4 ,ook boezemde deze hem e5 groot5 haat 9 teg5 de ,saks51 en jui/ deze haat maakte hem wre$ en onre*tva>dig4 ,nauwelijks _h hij de rege]+ aanva>d1 ( hij toonde d5 ,saks51 wat ze van hem te wa*t5 hadd54 ,hij liet 9 hun l& /]ke ka/eel5 b\w5 en da>9 soldat5 legg51 die het l& af/roopt5 en de bewon]s uitplund]d54 ,de ,saksis*e edel5 smeekt5 d5 ,kon+1 dat hij die geweld5>ij z\ lat5 oph\d51 ma> hij v]hoorde hunne b$5 niet4 ,nu 0 hun g$uld uitgeput2 met e5 leg] van #fjjjj man bra*t5 ze ,h5drik zoo 9 't nauw1 dat hij ,saks5 9 all]ijl v]lat5 moe/4 ,de ka/eel5 w]d5 omv]gehaald1 en ?ans nog ziet m5 hi] en da> 9 d5 ,h>ts er de runes van4 ,h5drik begaf zi* na> ,worms 7#ajge7 en v]zamelde er e5 leg]1 wa>mee hij zijne vij&5 ov]won4 ,zwa> _h het ongelukkige ,saks5 het nu te v]antwoord54 ,het l& w]d v]woe/1 de bewon]s van vrijheid ( lev5 b]o(d4 ,door d5 nood g$wong51 w5dd5 de ,saks5 zi* tot d5 ,paus en smeekt5 hem om hulp4 ,deze hoorde b]eidwillig hunne kla*t5 aan en v]ma&e ,h5drik zijne ond]dan5 bet] te beh&el54 ,to5 dit niet baatte1 kwam5 er pauselijke afgezant51 die hem beval5 b9n5 #fj dag5 te ,rome voor e5e gee/elijke re*tbank te v]s*ijn54 ,wanne] hij niet kwam1 z\ de banvloek ov] hem word5 uitgesprok54 ,h5drik 0 wo$5d1 to5 hij dit hoorde4 ,de pauselijke gezant5 joeg hij met spot en s*imp uit het l&1 ma> ,gregorius liet zi* niet v]va>d mak53 hij sprak d5 banvloek ov] ,h5drik uit4 ,da>bij w]d5 de ,*ri/55 ontslag5 van alle e$51 die ze d5 ,kon+ hadd5 gezwor52 ge5 ond]daan ( di5a> mo*t hem me] gehoorzam51 ge5 prie/] hem de heilige sacram5t5 to$i552 i$] moe/ hem s*uw5 als de pe/4 ,9 't e]/ la*te ,h5drik wat om d5 ban2 ma> to5 hij bem]kte1 dat de ,duits*e vor/5 er niet zoo ov] da*t51 ja zelfs e5 besluit nam5 om e5 &]5 kon+ te v]kiez51 wanne] hij niet b9n5 't ja> van d5 ban ontslag5 01 besloot hij zi* voor d5 ,paus te v]n$]54 ,v&a>1 dat we hem als e5 ell5dig5 boetel+ bij ,canossa zag54 ,de boete1 ,h5drik opgelegd1 0 9 de oog5 van vele zijn] ond]dan5 veel te /r5g gewee/4 ,het m$elijd5 w]d da>door opgewekt1 en het gelukte hem e5 groot leg] op de be5 te br5g51 wa>m$e hij e]/ zijne vij&5 9 ,duits*l& t5 ond] bra*t en da>na na> ,itali toog om zi* op d5 ,paus te wrek54 ,rome w]d twee ja> beleg]d en 9 het d]de ja> v]ov]d4 ,h5drik wilde zi* met d5 ,paus v]zo551 wanne] deze hem als keiz] wilde kron54 ,dit aanbod wees ,gregorius met v]ontwa>dig+ van de h&4 ,da>op liet ,h5drik ,clem5s ,,iii als paus v]kiez51 en deze zette hem de keiz]skroon op het ho(d4 ,gregorius ontkwam de gevang5s*ap door de vlu*t na> ,sal]no1 wa> hij d5 #be ,mei #ajhe /i]f4 ,zijne laat/e woord5 w>53 ,ik heb de g]e*tigheid liefgehad en de goddeloo%eid gehaat2 da>om /]f ik hi] 9 ball+s*ap4 ,h5drik _h e5 jamm]lijk uite9de4 ,door zijne vroeg]e vri5d5 v]lat51 ja zelfs door zijne eig5e zon51 ,ko5raad en ,h5drik1 b$rog5 en v]rad51 /i]f hij 9 het ja> #aajf te ,luik2 jui/ to5 hij toeb]eidsel5 maakte om zijn onta>d5 zoon ,h5drik te beoorlog54 ,wa>lijk1 wij gevoel5 innig m$elijd5 met d5 man1 die zi* door eig5 s*uld zooveel ongeluk en lijd5 op d5 hals haalde4 ,hij sprak wa>heid1 to5 hij e5s uitriep3 ,ik lijd voor de zond5 mijn] jeugd1 zooals nog ge5 vor/ gel$5 heeft4 #ch4 ,,e5 ,,kluiz5a> ,,en ,,e5 ,,ridd]4 ,palae/9a1 het l& wa> ,jezus geleefd en gel$5 _h1 wa> hij 9 n$]igheid gebor5 en1 door zijne vij&5 gesmaad1 aan 't kruis ge/orv5 01 trok t5 all5 tijde de a&a*t d] ,*ri/55 tot zi*4 ,m5 gelo(de 9 de ,middeleeuw51 dat e5 geb$1 op e5e d] heilige plaats5 van dat l& tot ,god opgezond51 e]d] v]hoord w]d dan erg5s &]s4 ,da>om ond]nam5 vele geloovig5 de v]re reis na> het ,heilige ,l& om da> te bidd5 en zi* te v]ootmo$ig5 voor d5 ,he]4 ,zulke m5s*5 noemde m5 b$eva>tgang]s4 ,zoo lang ,palae/9a tot het ,grieks*e keiz]rijk behoorde1 w]d5 de b$eva>tgang]s niet ge/oord1 ja1 nadat de ,arabi]5 het hadd5 v]ov]d1 kond5 ze zelfs ongeh9d]d hunne godsdi5/pli*t5 v]vull54 ,de ,arabi]5 w>5 te v]draagzaam ( te onv]s*illig1 dan dat ze m5s*5 van e5e &]e godsdi5/ige ov]tuig+ wild5 h9d]54 ,&]s w]d het1 to5 de dweepzieke ,turk5 mee/] w]d5 van 't ,heilige ,l&4 ,nu w]d5 de b$eva>tgang]s niet alle5 9 hunne vrome ov]pe9z+5 ge/oord1 ma> ook v]volgd1 9 de gevang5is geworp5 en gekweld4 't ,0 natuurlijk1 dat door deze h&el+5 de v]ontwa>dig+ d] ,*ri/55 w]d opgewekt4 ,9 het ja> #ajid v]s*e5 9 ,itali en ,frankrijk e5 man1 bloot%o(ds en b>revoets1 rijd5de op e5' ezel4 ,hij heette ,pet] en 0 afkom/ig van ,amins 9 ,frankrijk4 ,e5 lang pelgrimskle$1 om de middel door e5 ruw t\w bije5gebond51 omgaf zijne mag]e l$54 ,9 zijne ontvleesde h&5 hield hij e5 crucifix4 ,zijne groote1 zw>te oog5 lag5 diep 9 het ho(d en gloeid5 van gee/drift4 ,wanne] hij e5e /ad ( e5 dorp bezo*t1 liep5 oud5 en jong5 sam5 om d5 vreemd51 huiv]+wekk5d5 man te zi5 en na> zijne woord5 te lui/]54 ,die man kwam uit het ,heilige ,l&4 ,met gloei5de v]v5 s*ild]de hij de ell5d5 en jamm]51 die e5 pelgrim da> moe/ v]dur5 en toonde 9 zijn eig5 li*aam de /riem5 en wond51 hem door de ,turk5 geslag54 ,v]volg5s wekte hij zijne toehoord]s op1 om het zwa>d aan te gord5 en het l&1 dat voor de ,*ri/55 de hoog/e wa>de _h1 het s*oone l&1 wa>1 behalve zoovele gelo(%eld51 de ,v]loss] d] w]eld _h geleefd1 te ontrukk5 aan de h&5 d] ongeloovig54 ,zijne beziel5de woord5 bra*t5 e5 ongelo(lijk5 indruk te weeg4 ,paus ,urbanus ,,ii riep twee groote k]kv]gad]+5 bije51 de laat/e te ,cl]mont 9 ,frankrijk1 wa> hij de ,*ri/55 aanspoorde tot d5 heilig5 /rijd4 ,god wil het6 ,god wil het6 klonk het uit duiz5d5 kel54 ,vor/51 ridd]s1 vrije mann5 en lijfeig55 he*tt5 zi* e5 rood kruis op de s*\d]s t5 teek51 dat ze het voornem5 hadd5 na> ,palae/9a te trekk54 ,t]wijl de ridd]s zi* g]e$ maakt51 begav5 zi* re$s 9 het voorja> van #ajif twee b5d5 kruisva>d]s1 be/a&e uit het s*uim van all]lei natin1 na> ,palae/9a op weg4 ,ze vo]d5 niets uit2 hong]1 ziekte en het zwa>d d] ,turk5 maaid5 h5 bij hoop5 weg1 voor ze het ,heilige ,l& hadd5 b]eikt4 ,9 d5 h]f/ van hetzelfde ja> trok e5 weluitg]u/ en geoef5d leg]1 be/a&e uit me] dan #ajj1jjj geh>na/e ruit]s en #bjj1jjj man voetvolk1 ond] d5 edel5 ,godfri$ van ,b\illon na> ,palae/9a4 ,tweemaal w]d5 de ,turk5 geslag54 ,antio*i w]d na e5e ma&5lange beleg]+ /orm5d]h& +5om54 ,e]/ na drie moeitevolle j>5 b]eikt5 de kruisva>d]s ,j]uzalem4 ,van het groote leg] begroett5 sle*ts #cjjjj man de heilige /ad2 de ov]ig5 w>5 f door hong]1 hitte en het v]raad d] ,griek5 gevall5 f hadd5 zi* eig5dunkelijk van het ho(dleg] ges*eid54 ,bij het gezi*t van ,j]uzalem w>5 alle moeit5 v]get52 e5 ongek5de ontro]+ maakte zi* van de kruisva>d]s mee/]2 zij omhelsd5 elk&]1 ku/5 d5 heilig5 grond en s*reid5 tran5 van vreugde4 ,de v]ov]+ d] /ad 0 ev5wel niet gemakkelijk2 #fjjjj ,mohamm$an5 v]d$igd5 ha> met beleid en mo$4 ,m5 tra*tte ha> te be/orm52 tev]geefs3 de ,turk5 sloeg5 elk5 aanval zegevi]5d af4 ,wek5 lang w]d de /ad beleg]d4 ,e5 br&5de dor/ kwelde de beleg]a>s1 da> de ,turk5 ur5 9 het rond het wat] d] bronn5 ondr9kba> gemaakt hadd54 ,mijl5 v] moe/ het h\t voor de beleg]+sw]ktuig5 gehaald word54 ,e9delijk word5 er toeb]eidsel5 tot e5 nieuw5 /orm gemaakt4 ,ladd]s1 beleg]+sw]ktuig5 en tor5s word5 getimm]d4 ,vooraf gaan de beleg]a>s1 met de prie/]s aan het ho(d1 e5 ple*tig5 opto*t do5 om de /ad4 ,d5 #ad ,juli #ajii nad]5 zij h>e mur54 ,e5 hagelbui van /e55 en w]pspies5 begroet de ,*ri/552 zij e*t] s*rijd5 voorwa>ts ov] b]g5 van lijk54 ,de oorlogsw]ktuig5 word5 bij de mur5 gebra*t4 ,re$s jubelt het leg] d] ,*ri/554 ,de na*t1 die voorloopig e5 e9de maakt aan d5 /rijd1 daalt te spo$ig na> d5 z9 d] kruisva>d]s4 ,nauwelijks daagt de morg5 ( de /rijd beg9t opnieuw4 ,de ,turk5 /rijd5 met de groot/e v]bitt]+4 ,br&5de pekkrans51 /e551 balk51 zelfs lijk5 word5 de beleg]a>s na> het ho(d gesl+]d4 ,zij wijk52 de ,turk5 jubel5 ov] de ov]w9n+1 ma>--te voorb>ig4 ,da> bem]kt ,godfri$ van ,b\illon op d5 ,olijfb]g e5e ridd]lijke ge/alte 9 witte wap5ru/+1 die e5 held]/ral5d s*ild omhoog h\dt4 ,zie da>1 roept hij e5 *]ub met vlamm5d zwa>d1 di5 ,god ons t] hulpe z5dt4 ,god wil het6 ,god wil het6 dond]t het door de gel$]5 en 9 wilde haa/ dr+5 ze voorwa>ts4 ,godfri$ beklimt het e]/ d5 muur4 ,de zijn5 volg52 s*a> op s*a> dr+t na> bov5 en--,j]uzalem is v]ov]d4 ,e5 v]s*rikkelijk moordtooneel bi$t de /ad nu weldra aan4 ,mann5 en vr\w51 grijsa>ds en k9d]5 word5 zond] m$$oog5 om het lev5 gebra*t4 ,de moord hui/ 9 de ongelukkige /ad4 ,b9n5 de ruime en /]ke mur5 des tempels zoek5 duiz5d5 r$d+2 tev]geefs3 de tempel wordt /orm5d]h& g5om5 en de ongelukkig5 v]slag54 ,bek5 blo$s /room5 door de /rat52 #ajjjj vij&5 zijn g$ood en nog is er ge5 e9de aan het moord54 ,sle*ts ,godfri$ bezo$elt zijne h&5 niet met blo$4 ,b>revoets1 zond] helm en h>nas1 spo$t hij zi* na> de k]k van het ,heilige ,graf om d5 ,he] te dank5 voor de ov]w9n+4 ,e]/ na drie dag5 zijn de krijg]s het blo$v]giet5 mo$e4 ,nu word5 de /rat5 g]e9igd2 de ov]w9na>s wass*5 het blo$ van hunne h&5 en 9 witte kle$]5 gehuld1 gaan ze 9 ple*tig5 opto*t na> het ,heilige ,graf4 ,de gee/elijkheid komt h5 te gemoet met hoogopge/ok5 kruis5 en vrome li$]5 z+5d1 en vol e]bi$ knielt de s*>e t] n$]4 ,godfri$ w]d tot kon+ van ,j]uzalem v]koz54 ,de edele ridd] weig]de4 ,hij wilde ge5 g\d5 kroon drag51 wa> ,jezus geblo$ _h ond] e5e doorn5kroon2 hij v]g5oegde zi* met d5 titel van bes*]m] des ,heilig5 ,grafs4 ,e5 ja> da>na blies hij d5 laat/5 adem uit2 zijn lijk w]d 9 de k]k van het ,heilige ,graf begrav54 ,vele krui/o*t5 w]d5 9 lat]5 tijd ond]nom52 me] dan #g millio5 ,*ri/55 nam5 da>aan deel2 do* sle*ts het kle9/e deel da>van zag het vad]l& w$]4 ,het doel van deze reusa*tige ond]nem+5 w]d niet b]eikt2 ,palae/9a kwam wel tijdelijk1 ma> niet be/5dig 9 de ma*t d] ,*ri/554 ,9 het ja> #abia viel de /ad ,ptolemais1 het laat/e ov]blijfsel van het kon9krijk ,j]uzalem1 9 h&5 d] ,turk54 ,to* zijn de krui/o*t5 niet onvru*tba> gewee/ voor de bes*av+ d] w]eld4 ,t5 gevolge van deze to*t5 h]leefde de h&el1 die vooral de ,italiaans*e /$53 ,g5ua1 ,v5eti en ,pisa tot groot5 bloei bra*t en nam de bes*av+ toe ond] de volk5 van ,we/-,europa4 ,kun/5 en wet5s*app5 w]d5 s$]t di5 tijd vlijtig] beoef5d1 en--wat wel het belangrijk/e gevolg 0--uit de v]a*te en v]smade lijfeig55 kwam de vrije /& d] burg]s te voors*ijn4 #ci4 ,,fr$]ik ,,b>b>ossa1 ,,keiz] ,,van ,,duits*l&4 7#aaeb-aaij74 ,9 het teg5woordige kon9krijk ,wurtemburg1 t5 o4 van ,/uttg>t1 v]heft zi* e5 b]gtop1 tot de rauhe ,alp behoor5de1 die d5 naam draagt van de hooge ,/auf54 ,op dez5 b]g /ond e5s het /amslot van e5 b]oemd ,duits* keiz]sgesla*t1 dat na> d5 b]g d5 naam van ,hoh5/auf5 ontv+4 ,e5 d] b]oemd/e vor/5 van dit gesla*t 0 ,fr$]ik ,i1 die weg5s zijn rosa*tig5 ba>d van de ,italian5 d5 bijnaam ,b>b>ossa ontv+4 ,fr$]ik ,i 0 e5 s*oon en kra*tig geb\wd man1 met e5 wa>dig en ontzagwekk5d voorkom51 wa>door hij all51 die 9 zijne omgev+ w>51 e]bi$ inboezemde4 ,zijn oog 0 vurig en zijne gelaat/rekk5 drukt5 welwill5dheid en vri5delijkheid uit4 ,da>bij _h de ,keiz] e5 edel51 rijk5 gee/1 die hem v]hief bov5 de mee/e zijn] tijdg5oot54 ,to5 hij tot de keiz]lijke wa>digheid w]d g]oep51 _h hij d5 oud]dom van #ca j>5 b]eikt4 ,zijn e]/e /rev5 be/ond da>91 de keiz]lijke ma*t1 die ond] zijne voorgang]s vrij wat v]m9d]d 01 te h]/ell54 ,hij de$ d5 ma*tige h]tog51 die na> geheele onafhankelijkheid /reefd51 gevoel51 dat hij hun he] en mee/] 04 ,de bur*t5 d] ro(ridd]s w]d5 gesloopt en weldra he]s*t5 9 ,duits*l& alom w$] re*t en billijkheid4 ,wat wond]1 dat de ,duits*e burg]s hem e]d5 en lief hadd56 ,ook buit5 het rijk e]de m5 hem als het ho(d d] ,*ri/5heid2 de kon+5 van ,frankrijk1 ,engel& en ,spanje zond5 gezant51 om d5 ,keiz] de v]zek]+ te gev5 van hunne vri5ds*ap4 ,jamm] 0 het1 dat de ,keiz]1 inplaats van met ,duits*l& tevr$5 te zijn1 zi* m5gde 9 de ,italiaans*e zak54 ,g$ur5de de onru/ige rege]+ zijn] voorgang]s 0 de keiz]lijke ma*t 9 ,itali bijna geheel v]nietigd4 ,de /$5 van het vru*tb>e ,lomb>dije1 en ond] deze vooral ,milaan1 /ond5 telk5s teg5 de ,duits*]s op4 ,t5 e9de zijn gezag 9 ,itali te do5 geld51 de$ hij zes to*t5 na> dit l&4 ,9 het ja> #aaeh trok hij aan het ho(d van #ajj1jjj man voetvolk en #aejjj ruit]s ov] de ,alp5 om het trots*e ,milaan te ond]w]p54 ,vol s*rik ond]wi]p5 zi* de /$5 van ,bov5-,itali1 ,milaan uitgezond]d4 ,de /ad w]d beleg]d2 de inwon]s v]d$igd5 zi* dapp]1 tot de hong] h5 tot de ov]gave noodzaakte4 ,to5 de nood tot e5e vreeselijke hoogte 0 geklomm51 begav5 de voornaam/e ,milaneez5 zi* na> 's ,keiz]s leg]plaats4 ,e]/ v]s*55 de a>tsbiss*op met de ov]ige gee/elijk51 b>revoets en met ges*eurde kle$]52 da>na de burgemee/] en de adel1 all5 b>revoets1 met ontbloot5 ho(de1 9 lomp5 gekle$ en e5 bloot zwa>d om d5 hals2 e9delijk de geheele bevolk+1 9 hond]d s*>5 afg$eeld1 b>revoets1 met e5 e9d t\w om d5 hals en as* op het ho(d4 ,ur5 lang liet de ,keiz] de smeekel+5 wa*t54 ,e9delijk v]s*e5 hij1 ma> hun smeek5 kon alle5 dit uitw]k51 dat het lev5 hun gegund w]d4 ,milaan zelve w]d v]woe/ en de inwon]s 9 de naburige dorp5 v]/rooid2 ev5zoo h&elde de ,keiz] met &]e opro]ige /$54 ,de willekeurige h&elwijze d] ov]w9na>s en de ond]drukk+1 die de ,italian5 moe/5 v]dur51 spoord5 de /$5 van ,lomb>dije1 ook ,milaan aan1 zi* tot e5 v]bond te v]e5ig54 ,de mur5 van ,milaan w]d5 w$] opgeb\wd2 smaads*rift5 teg5 d5 ,keiz] en zijne gemal9 w]d5 op de poort5 aangeplakt4 ,9 all]ijl w]d e5e /]ke ve/+ geb\wd1 die t] e]e van paus ,alex&]1 ,fr$]iks groot/5 vij&1 ,aless&ria w]d g5oemd4 ,9 het ja> #aagd v]s*e5 de ,keiz] voor de vijfde maal 9 ,itali4 ,dewijl de ma*tige h]tog van ,bei]5 en ,saks51 ,h5drik de ,leeuw1 weig]de d5 ,keiz] met krijgsli$5 bij te /aan1 0 ,fr$]ik niet teg5 de ,lomb>d5 opgewass5 en w]d hij 9 #aagf bij ,legnano geheel geslag54 ,het gevolg da>van 01 dat alle vroeg] behaalde voordeel5 v]lor5 g+54 ,met wrok en toorn 9 het h>t ke]de ,fr$]ik na> ,duits*l& t]ug2 voor alles moe/ ,h5drik de ,leeuw v]n$]d word54 ,weldra vond hij da>voor e5e geleg5heid4 ,door zijn trots* en he]s*zu*tig g$rag _h ,h5drik zi* vele vij&5 op d5 hals gehaald1 die hem bij d5 ,keiz] aanklaagd54 ,deze daagde hem voor het rijksg]i*t en da> hij niet v]s*e51 w]d hij 9 d5 rijksban g$aan4 ,twee j>5 v]zette hij zi* nog teg5 ,fr$]ik1 ma> moe/ to5 om g5ade smeek54 ,h5drik behield van zijne bezitt+5 alle5 ,brunswijk en ,luneburg2 zijne ov]ige erfl&5 w]d5 9 kle9e le55 v]brokkeld4 ,als #gj;j>ig grijsa>d nam ,fr$]ik deel aan d5 d]d5 krui/o*t 7#aahi-aaib74 ,ond] de vor/5 en ridd]s1 die hem op dez5 to*t v]gezeld51 behoorde ook ,floris ,,iii1 graaf van ,holl&4 ,na talrijke moeilijkh$5 ov]wonn5 te hebb51 b]eikte ,fr$]ik1 ond] be/5dige geve*t5 met de ,turk51 het rivi]tje ,selef 9 ,kle9-,azi4 ,wijl het leg] sle*ts langzaam ov] de smalle brug1 die m5 ov] dit rivi]tje geslag5 _h1 kon voorttrekk51 sprong de ,keiz]1 het talm5 moe1 met zijn pa>d 9 d5 vlo$ om hem ov] te zwemm54 ,de grijsa>d _h e*t] me] jeugdig5 mo$ dan jeugdige kra*t2 de golv5 sleept5 hem m$e1 en to5 m5 hem e9delijk te hulp kwam en aan l& bra*t1 0 hij re$s e5 lijk4 7#aj ,juni #aaij74 ,groot 0 de ontzett+ en nog groot] de sm>t ov] d5 dood van d5 b]oemd5 vor/2 de kruisva>d]s we5d5 ov] zijn v]lies1 en 9 ,duits*l& wilde m5 lang5 tijd niet geloov51 dat de bes*]m] des rijks1 de bem9de ,b>b>ossa1 ge/orv5 04 ,?ans nog v]haalt m5 9 ,duits*l& elk&] de leg5de1 dat ,fr$]ik niet ge/orv5 is1 ma> slaapt 9 d5 ,kyffhaus]h]g 9 ,?ur+54 ,da> zit hij1 volg5s het v]haal1 met zijne held5 9 e5e grot1 rondom e5e m>m]5 tafel4 ,all5 zijn 9 diep5 slaap gevall54 ,de ko/b>e wijn /aat onaang]o]d 9 /e55 vat54 ,om de hond]d j>5 ontwaakt de ,keiz] en vraagt zijn' s*ildknaap1 ( de rav5 nog om de rots vlieg54 ,zoolang deze gezi5 word51 blijft de ,keiz] wa> hij is2 wanne] e5 adela> de zw>te vogels v]drijft1 zal hij te voors*ijn kom5 en het ,duits*e rijk 9 e]e en ma*t h]/ell54 #dj4 ,,iets ,,ov] ,,de ,,*ri/elijke ,,k]k ,,9 ,,de ,,middeleeuw54 ,langzam]h& breidde het ,*ri/5dom zi* uit ond] de volk5 van ,europa4 ,vooral 0 dit het w]k van edele mann51 die als z5del+5 hun lev5 waagd5 ond] de ruwe heid554 ,ond] deze z5del+5 hebb5 vooral ,willebrordus1 ,w9fri$ ( ,bonifacius1 ,ludg] en ,ansg> uitgemunt4 ,de e]/e1 di5 m5 d5 apo/el d] ,n$]l&]s mag noem51 /i]f om/reeks #gci4 ,de twe$e1 ook bek5d ond] d5 naam van apo/el d] ,duits*]s1 w]d 9 #gee door de heid5s*e ,friez5 bij ,dokkum v]moord4 ,ludg]1 e5 ,fries* edelman1 die tijd5s ,k>el d5 ,groot5 leefde1 pr$ikte met go$ gevolg het ,*ri/5dom 9 ,friesl&1 ,gron+5 en het n4w4 deel van ,duits*l&4 ,ansg> e9delijk1 die het ,*ri/5dom bra*t tot de ,d55 en ,zw$51 noemt m5 wel d5 apo/el van het ,noord54 ,hij ov]le$ 9 het ja> #hfe4 ,het laat/ van alle ,europees*e volk5 7om/reeks het ja> #ajjj7 nam5 de ,russ5 het ,*ri/5dom aan4 ,behalve dit volk en de ,griek5 erk5d5 de ov]ige volk5 d5 biss*op van ,rome1 die lat] uitsluit5d d5 naam van paus 7papa1 vad]7 ontv+1 als het opp]ho(d d] k]k4 ,beide e]/g5oemde volk5 v]e]d5 als zoodanig d5 patri>* van ,con/ant9opel4 ,t5 gevolge van d5 naijv] tuss*5 beide k]kvor/5 w]d 9 het ja> #ajed de ,ka?olieke k]k v]deeld 9 de ,latijns*e met ,rome en de ,grieks*e met ,con/ant9opel tot ho(d/ad4 ,g$ur5de de ,middeleeuw5 0 er dikwijls /rijd tuss*5 d5 paus en d5 keiz] van ,duits*l&1 da> beid5 /reefd5 na> de opp]ma*t4 ,vroeg] hebb5 we dit re$s opgem]kt1 to5 we sprak5 ov] keiz] ,h5drik ,,iv4 ,door v]s*ill5de oorzak51 ma> bov5al door de gezeg5de w]k+ van het ,*ri/5dom nam5 de ,europers toe 9 bes*av+2 hunne z$5 w]d5 za*t] en bet]4 ,dit g+ ev5wel niet e5sklaps1 ma> langzam]h&2 het go$e to* wordt door de m5s*5 niet zoo spo$ig opg5om5 als het booze en onre9e4 ,de ,*ri/elijke k]k 0 9 de ,middeleeuw5 niet 9 alles zoo1 als ze wez5 moe/4 ,sommige m5s*5 m]kt5 er v]ke]dh$5 en gebrek5 9 op en poogd5 die op de e5e ( &]e wijze te v]bet]52 gewoonlijk zond] go$ gevolg4 ,dit beproefd5 ond] &]5 de ,wald5z51 zoo g5oemd na> e5' koopman uit ,lyon1 ,petrus ,waldus4 ,wijl ze zi* met de to5malige k]kle] niet kond5 v]e5ig51 w]d5 ze kett]s g5oemd en vreeselijk v]volgd4 ,om/reeks het ja> #adfj ta/te e5 pr(essor aan de hooges*ool te ,ox=d1 ,johannes ,wiklef1 de gebrek5 9 de k]k aan2 vooral ijv]de hij ze] teg5 sommige monnik5ord54 ,de ges*rift5 van dez5 man w]d5 na> ,duits*l& gebra*t en da> gelez5 door ,johannes ,huss1 hoogle]a> aan de to5 b]oemde hooges*ool te ,praag4 ,deze kwam da>door tot dezelfde inzi*t5 en sprak to5 op5lijk uit1 wat na> zijne me5+ 9 de k]k niet deugde4 ,da>om w]d hij voor e5e aanzi5lijke k]kv]gad]+ g$aagd1 die van #adad tot #adah 9 de /ad ,con/anz w]d geh\d54 ,huss1 die niets go$s van dit concilie v]wa*tte1 weig]de e]/ te v]s*ijn51 do* w]d da>toe ov]gehaald door keiz] ,sigismund1 die hem vrijgeleide belo(de4 ,da>op v]tr\w5de1 v]s*e5 hij dan ook voor de re*tbank d] aanzi5lijke gee/elijk5 en vor/54 ,dewijl hij niet kon en wilde h]roep51 wat hij vroeg] gele]d en ges*rev5 _h1 wi/5 zijne vij&5 te bew]k51 dat ,sigismund hem aan zijn lot ov]liet4 ,dat lot 0 vreeslijk g5oeg2 hij w]d tot d5 br&/apel v]oordeeld en ond]g+ 9 #adae dit wre$e vonnis4 ,zijne aanhang]s 9 ,boheme1 wo$5d ov] de lafh>tigheid en tr\weloo%eid van ,sigismund1 grep5 na> de wap5s1 en zoo ont/ond de zoog5oemde ,hussiet5oorlog1 7#adai-adcf7 die d5 ,bohem]s veel blo$ en tran5 heeft geko/4 ,behalve de zaak van ,huss1 moe/ het concilie te ,con/anz maatregel5 b]am5 om e5e groote s*eur+1 die er 9 de ,latijns*e k]k 0 ont/aan1 te do5 oph\d5 en e5e h]vorm+ 9 ho(d en l$5 te bew]k54 ,om/reeks dez5 tijd w>5 er to* niet m9d] dan drie mann51 welke elk&] d5 pauselijk5 zetel betwi/t54 ,de k]kv]gad]+ zette #b paus5 af1 haalde d5 d]d5 ov] te b$ank5 en b5oemde 9 #adag e5 nieuw5 paus1 ,m>t9us ,v g5aamd4 ,hoe me] het e9de d] ,middeleeuw5 nad]de1 des te me] pog+5 w]d5 er f door enkele mann51 f door v]e5ig+5 aangew5d om de ,*ri/elijke k]k te zuiv]5 van h>e gebrek54 ,ons vad]l& mag ook roem drag5 op zulke mann54 ,wij noem5 sle*ts3 ,rudolf ,agrikola1 gebor5 te ,baflo1 e5 dorp 9 de prov9cie ,gron+51 ,wessel ,gans=t1 e5 ,gron+] van geboorte1 ,desid]ius ,erasmus van ,rott]dam1 en niet het m9/ ,ge]t ,groote1 de edele /i*t] van de ,bro$]s*ap des geme55 ,lev5s4 #da4 ,,de ,,maagd ,,van ,,orleans4 ,tot het ja> #ihg rege]d5 de nakomel+5 van ,k>el d5 ,groot5 ov] ,frankrijk4 ,to5 kwam met ,hugo ,capet het ,capet+is*e kon+sgesla*t op d5 troon1 dat tot #acbh aan het bew9d 04 ,9 het laat/g5oemde ja> v]v+ het huis van ,valois dat van ,capet4 ,dewijl de kon+5 van ,engel& ev5veel aanspraak me5d5 te hebb5 op d5 ,frans*5 troon als het gesla*t van ,valois1 ont/ond er tuss*5 de ,frans*5 en ,engels*5 e5 oorlog1 die met kle9]e en groot]e tuss*5pooz5 me] dan hond]d j>5 heeft g$uurd4 ,die oorlog bra*t soms groote ell5de ov] ,frankrijk4 ,vooral 0 dit het geval tijd5s de rege]+ van kon+ ,k>el ,,vii1 die van #adbb tot #adfa ,frankrijk be/uurde4 ,het geheele noord5 des rijks tot aan de ,loire 0 9 de ma*t van d5 ,engels*5 kon+2 de s*atki/ 0 l$ig en het leg] van ge5e beteek5is4 ,ongelukkig 0 ,k>el e5 onb$uid5d en zwak man1 die niets durfde ond]nem5 en het bijna lijdelijk toezag1 dat de s*oon/e prov9cin des rijks hem w]d5 ontrukt4 ,hij 0 e5 man1 die ge5 gee/drift wi/ 9 te boezem5 9 de h>t5 zijn] soldat54 ,wat de ,kon+ niet durfde ( kon1 dat v]mo*t e5e zwakke vr\w1 ( liev] e5 meisje1 pas de k9d]s*o55 ontwass54 ,9 d5 j>e #adbi v]s*e5 op e5 ka/eel1 aan d5 zuidelijk5 oev] d] ,loire geleg51 wa> de ,kon+ to5 zijn v]blijf hield1 e5 e5v\dig #ag;j>ig meisje1 ,jeanne ,d>c g5aamd1 de do*t] van e5' l&man uit ,domremi4 ,ze v]langde bij d5 ,kon+ te word5 toegelat54 ,to5 ha> dit e9delijk gelukt 01 deelde zij hem m$e1 dat e5e goddelijke v]s*ijn+ ha> d5 la/ _h opg$rag5 ,orleans te ontzett5 en d5 ,kon+ na> ,rheims te vo]54 ,9 het e]/ wild5 ,k>el en zijne hovel+5 ha> niet geloov54 't ,0 voor de edele ridd]s ook wat al te v]n$]5d1 dat e5e vr\w z\ volbr5g51 wat zij niet durfd5 te ond]/aan4 ,het van heilige gee/drift blak5de meisje ov]tuigde ev5wel spo$ig zelfs de groot/e twijfela>s van de wa>heid h>] woord51 en de ,kon+ besloot ha> het opp]bevel ov] het leg] toe te v]tr\w54 ,9 ridd]lijke wap5ru/+ g$o/1 met de witte lelievaan 9 de h&1 re$ zij weldra op e5 vurig /rijdros aan het ho(d van het leg] d5 vij& te gemoet4 ,het gezi*t van de fi]e jonkvr\w1 die zoo va/ gelo(de aan de goddelijkheid h>] z5d+1 ont/ak de ,frans*5 9 gee/drift4 ,ond] h>e leid+ w>5 ze 9 wa>heid onv]w9nelijk4 ,wa> zij h>e witte bani] liet wapp]51 wek5 de ,engels*54 ,d5 #bi ,april van hetzelfde ja> 0 ze voor de poort5 van ,orleans1 dat door d5 vij& w]d beleg]d4 ,de /ad w]d ontzet2 de ,engels*5 w]d5 op de vlu*t geslag5 en ,johanna door duiz5d5 als r$/] begroet4 ,dit e]/e gelukkige wap5feit v]hoogde d5 mo$ d] /rijd]s4 ,?ans kreeg zelfs de zwakke ,k>el mo$2 hij /elde zi* aan het ho(d van het leg] en trok op na> ,rheims1 wa> hij gekroond moe/ word54 ,de maagd van ,orleans1 zoo w]d ,jeanne ?ans g5oemd1 0 ov]al1 wa> het geve*t het hevig/ 04 ,wat de w]eld e5e onmogelijkheid _h gea*t1 ges*i$de4 ,de ,frans*5 trokk5 dw>s door het ,engels*e leg] he51 dat ov]al het ond]spit moe/ delv54 ,d5 #ag ,juli trok de ,kon+ de /ad ,rheims b9n5 en w]d er ple*tig gekroond en gezalfd4 ,de maagd van ,orleans /ond g$ur5de deze ple*tigheid 9 volle wap5ru/+ aan zijne zijde1 met de lelievaan 9 de h&4 ,welk e5e he]lijke voldo5+ voor het edele meisje6 ,door duiz5d5 w]d zij geprez5 als de bes*]m5gel van ,frankrijk4 ,ma> jui/ de l(1 ha> toegezwaaid1 v]wekte ha> vele vij&5 ond] de hovel+54 ,die vij&s*ap 0 oorzaak1 dat ,johanna ha> doel om n4l4 d5 laat/5 vij& van ,frankrijks bodem te v]jag51 niet kon b]eik54 ,na de kron+ te ,rheims w]d zij veel m9d] dan vroeg] ond]/eund1 te me]1 da> de lafh>tige ,k>el het krijgsgewoel re$s lang mo$e 0 en v]langde na> de g5iet+5 van het h(lev54 ,nu kwam er e5 voorgevoel van e5 nad]5d le$ op 9 het h>t d] maagd1 en ma> al te spo$ig kwam dat le$4 ,9 ,mei van het ja> #adcj waagde zij met h>e mann5 e5' uitval uit de /ad ,compigne1 die door de bondg5oot5 d] ,engels*51 de ,b\rgondirs1 beleg]d w]d4 ,die uitval mislukte2 ,jeanne waagde zi* te /\tmo$ig en w]d door de ,b\rgondirs gegrep51 die ha> aan de ,engels*5 v]ko*t54 ,dez5 v]oordeeld5 het edele meisje tot d5 br&/apel als s*uldig aan toov]ij4 ,kalm en gelat5 ond]g+ zij te ,r\aan deze vreeselijke /raf 7#adca74 ,kon+ ,k>el1 die ha> zooveel 0 v]pli*t1 w5dde ge5e enkele pog+ aan om ha> te r$d5 uit de h&5 h>] doodvij&54 #db4 ,,v]ov]+ ,,van ,,con/ant9opel4 7#adec74 ,vroeg] hebb5 we re$s gezi51 dat 9 #dgf n4 ,c4 het ,we/-,rome9s*e rijk w]d v]nietigd4 ,het ,oo/-,rome9s*e ( ,grieks*e rijk kon zi* 9 e5 lang] be/aan v]heug54 ,ov] 'tgeheel _h het met groote moeielijkh$5 te kamp51 niet alle5 v]oorzaakt door hevige aanvall5 van ,p]z51 ,arabi]5 en ,turk51 ma> ook door b9n5l&s*e one5igh$5 en twi/51 die ont/ond5 t5 gevolge van de troonsopvolg+ en van het v]s*il 9 d5kwijze ov] vraag/ukk5 van godsdi5/ig5 a>d4 ,wanne] m5 zi5 wil1 hoe e5 volk zi* zelf 9 het ongeluk kan /ort51 dan leze m5 de treurige ges*i$5is van dit rijk4 ,ond] keiz] ,ju/9ianus1 die van #ebg tot #efe rege]de1 g5oot het ,grieks*e rijk e5 kort/ondig tijdp]k van uitw5dig5 bloei4 ,zijne b]oemde veldhe]5 ,belis>ius en ,n>ses behaald5 groote ov]w9n+54 ,de e]/e v]ov]de het rijk d] ,v&al5 9 ,noord-,afrika en gaf e5 gevoelig5 /oot aan de ma*t d] ,oo/-,go!n 9 ,itali1 die door ,n>ses geheel w]d5 ov]wonn54 ,itali w]d to5 voor kort5 tijd e5e prov9cie van het ,grieks*e rijk ond] d5 naam van ,ex>*aat4 ,ond] zijne opvolg]s g+ die bloei spo$ig voorbij4 ,de ,arabi]51 door ,mohamm$ tot zijn' godsdi5/ beke]d1 v]ov]d5 het groot/e deel van de bezitt+5 des rijks 9 ,azi en ,afrika en beleg]d5 zelfs van #ffi tot #fgf de ho(d/ad ,con/ant9opel1 die ev5wel door h>e /]ke ligg+ en het ,grieks*e vuur beh\d5 bleef4 ,tijd5s de krui/o*t5 0 er ov] 't geheel e5e ze] sle*te v]h\d+ tuss*5 de kruisva>d]s en de ,griek54 ,9 het ja> #abjd v]ov]d5 de e]/5 zelfs1 geholp5 door de vloot d] ,v5etian51 de /ad ,con/ant9opel en maakt5 zi* mee/] van het rijk4 ,graaf ,b\dewijn van ,vla&]5 0 de e]/e keiz] van het zoog5oemde ,latijns*e keiz]rijk1 dat zi* sle*ts tot het ja> #abfa kon /a&e h\d54 ,9 dat ja> h]/elde e5 griek ,mi*al ,palaeologus het ,grieks*e keiz]rijk4 ,het h]/elde rijk kwam ev5wel niet tot ru/1 vooral omdat het gekweld w]d door hevige aanvall5 d] ,osmannis*e ,turk51 die er zi* s$]t het ja> #acjc al me] en me] 9 ne/eld5 en het e9delijk geheel 9 hunne ma*t kreg51 behalve de ho(d/ad en h>e om/rek54 ,con/ant9opel 0 op d5 duur niet be/& teg5 de ,turk52 9 #adec w]d het door sultan ,mohamm$ ,,ii /orm5d]h& v]ov]d4 ,de laat/e keiz]1 ,con/antijn ,palaeologus geheet51 sneuvelde als e5 dapp] held4 ,van het m]kwa>dige beleg will5 we enkele bijzond]h$5 me$eel54 ,sultan ,mohamm$ wilde niet ru/51 voor ,con/ant9opel 9 zijne ma*t 04 ,9 d5 w9t] van #adeb op #adec maakte hij g$u*te toeb]eidsel5 tot de beleg]+4 ,re$s _h hij vroeg] e5e /]ke ve/+ 9 de nabijheid van ,con/ant9opel aan d5 ,bosporus lat5 b\w54 ,de gezant5 van d5 ,keiz]1 die hem van d5 v]d]5 b\w tra*tt5 af te br5g51 w]d5 smadelijk afgewez54 ,to5 ,con/antijn zag1 dat het d5 ,sultan ern/ 01 bra*t hij zijne ho(d/ad 9 g$u*t5 /aat van teg5 we]4 't ,0 jamm]1 dat de dapp]e man bijna alle5 het geva> inzag en bijna de e5ig/e 01 die mo$ en vad]l&sliefde g5oeg _h om zi* zelv5 voor het beh\d d] /ad op te (f]54 ,9 de reusa*tige /ad w>5 sle*ts #gjjj we]b>e mann5 te v9d51 die hem wild5 bij/aan 9 de v]d$ig+4 ,de ov]ig5 liet5 dit liev] aan vreemdel+5 ov] en hield5 zi* bij het dreig5de geva> nog bezig met het twi/5 ov] godsdi5/ige vraag/ukk54 ,9 de l5te van #adec _h de ,sultan alles voor d5 aanval g]e$4 ,met e5 leg] van m9/5s #beh1jjj man sloot hij de /ad van de l&zijde 92 van de zeezijde w]d zij b$reigd door e5e talrijke1 hoewel we9ig geoef5de vloot4 ,de hav5 d] /ad1 door e5e zw>e ket5 afgeslot51 0 moeilijk voor d5 vij& te g5ak54 ,met uit/ek5d beleid en zeldzame dapp]heid v]d$igde ,con/antijn zi* teg5 zijne talrijke aanvall]s1 en de ,sultan m]kte spo$ig1 dat hij we9ig z\ vord]51 wanne] niet de hav5 9 zijne ma*t 04 ,ma>--hoe ha> te v]mee/]56 ,de ket5 /uk te zeil58 dat 0 niet mogelijk4 ,hij b$a*t e5 s*r&] middel4 ,van zijne ve/+ tot de hav5 liet hij e5e reusa*tige h\t5 brug legg51 twee ur5 lang1 en de plank5 met vet besm]54 's ,na*ts w]d5 door zijne soldat5 #gj #hj s*ep5 langs deze baan gesleept en zoo ov] de ket5 9 de hav5 gebra*t4 ,de beleg]d5 v]nam5 da>van niets2 t5 m9/e ze w>5 's morg5s erg v]s*rikt1 to5 ze zoovele ,turks*e s*ep5 9 hunne hav5 zag54 ,wel poogd5 zij ze 9 br& te /ek51 do* de toeleg mislukte4 ,d5 #bi ,mei besloot ,mohamm$ e5e algeme5e be/orm+ te wag54 ,de ,keiz] en zijn kle9 leg] v]d$igd5 zi* #b ur5 met d5 mo$ d] wanhoop4 ,vele aanvall]s vond5 d5 dood1 do* telk5s w]d5 er nieuwe s*>5 na> d5 muur g$rev54 ,de zwakke bezett+ 0 e9delijk uitgeput en to5 nu e5 d] dapp]/e aanvo]d]s wanhopig op de vlu*t g+1 w]d5 de ,turk5 weldra mee/] van de /ad4 ,door e5e bres trokk5 de ,muzelmann5 de /ad b9n52 de poort 0 gevuld met lijk54 ,de dapp]e ,keiz] wilde de v]ov]+ d] /ad niet ov]lev52 met we9ige getr\w5 wi]p hij zi* te midd5 d] b9n5dr+5de vij&5 en vond e9delijk1 wat hij w5s*te3 d5 dood voor het vad]l&4 ,europa _h nu nieuwe bewon]s gekreg51 en de ,turk5 zorgd5 e5ige eeuw5 a*t]e5 door hunne plund]to*t51 dat ze niet w]d5 v]get54 ,vele b]oemde ,grieks*e gele]d51 bevreesd voor het wap5geklett]1 v]liet5 hun vad]l& en ont/ak5 met hunne wet5s*ap e5 held] li*t aan vele pas opg]i*te hooges*ol5 9 ,we/elijk ,europa4 ,de ond]gang van het ,grieks*e rijk w]d alzoo t5 zeg5 voor de ,*ri/55 9 het ,we/54 #dc4 ,,uitv9d+54 ,ond] de oorzak51 wa>door de bes*av+ d] nieuw]e tijd5 kra*tig w]d voorb]eid en 9 't lev5 g]oep51 rek55 wij1 behalve de v]ov]+ van ,con/ant9opel1 de ontdekk+ van ,am]ika en het v9d5 van e5 bet]5 zeeweg na> ,indi1 het gebruik van het kompas bij de zeeva>t1 dat van het buskruit bij het oorlogvo]5 en de uitv9d+ d] boekdrukkun/4 ,wie het kompas heeft uitgevond51 is niet met zek]heid te zegg54 ,zek] s*ijnt het1 dat e5 zek]e ,flavio ,gioja te ,amalfi 9 ,itali de e]/e 01 die het bij de zeeva>t 9 gebruik bra*t4 ,tot dusv]re durfd5 de zeeli$5 zi* nooit v] van de ku/5 wag5 uit vrees1 dat ze d5 weg niet we] z\d5 kunn5 v9d54 ,door het gebruik van het kompas kwam da>9 groote v]&]+2 m5 begon nu de op5e zee te bev>5 en kwam da>door langzam]h& tot de ontdekk+ van tot dusv]re geheel onbek5de deel5 d] a>de4 ,de l&h&el w]d nu zeeh&el4 ,de uitv9d+ van het buskruit s*reef m5 vroeg] algeme5 toe aan e5 ,duits*5 monnik1 ,b>?old ,s*w>z4 7#aced74 ,volg5s lat]e ond]zoek+5 z\ het re$s veel vroeg] aan ,*9eez51 ,indirs en ,arabi]5 bek5d zijn gewee/4 ,wat hi]van zij1 dit is zek]1 dat m5 het buskruit om/reeks het midd5 d] #ad;de eeuw bij het s*ietgewe] 9 toepass+ bra*t4 ,gewi*tig w>5 da>van de gevolg54 ,het /rijd5 van man teg5 man met zwa>d ( lans hield op2 door het s*ietgewe] kon m5 nu 9 de v]te elk&] dood54 ,t5gevolge da>van kon e5 geme5e voetkne*t me] uitri*t5 dan de dapp]/e ridd]1 en zoo kwam het1 dat de ridd]s en edel5 langzam]h& alle vroeg]e ma*t v]lor52 het vui/re*t w]d e5e onmogelijkheid4 ,9 de plaats van d5 ma*tig5 adel begon nu de burg]/& zijn' invlo$ te toon54 ,van d5 he]ban1 ( de oproep+ t5 /rijde door d5 vor/ aan zijne le5mann51 0 voortaan ge5 sprake me] t5gevolge van de nu 9 gebruik kom5de /a&e leg]s1 sam5ge/eld uit geoef5de huurl+54 ,de uitv9d+ d] boekdrukkun/ s*reef m5 vroeg] algeme5 toe aan onz5 l&g5oot ,laur5s ,janszoon ,co/] te ,ha>lem4 ,lat]e ond]zoek+5 mak5 dit twijfela*tig1 en met me] re*t s*ijnt de ,duits*] ,johan ,gutt5b]g van ,ma9z die e] te v]di554 ,9 de laat/e helft d] #ae;de eeuw w>5 er 9 vele /$5 van ,europa re$s boekdrukk]ij54 ,de boekdrukkun/ heeft kra*tig de bes*av+ 9 de h& gew]kt4 ,wet5s*ap en k5nis1 die vroeg] e5e s*uilplaats moe/5 zoek5 9 e5e e5zame kloo/]cel1 w]d5 door deze uitv9d+ tot het geheele volk gebra*t4 't ,ge5 vroeg]1 to5 de boek5 w]d5 ges*rev5 en ze t5gevolge da>van hoog/ zeldzaam en duur w>51 sle*ts aan enkel5 gegund 01 kon nu e5 voorre*t word5 van all54 ,jong en oud1 rijk en arm1 de g]+/e burg] zo[el als de rijk/e edelman kond5 door de boekdrukkun/ bek5d word5 met de uitv9d+51 de d5kbeeld5 en de wij%eid van het voorgesla*t en van b]oemde tijdg5oot54 ,mo*t m5 ha> vroeg]1 weg5s h>e wond]volle gevolg51 de zw>te kun/ noem53 wij e]5 ha> als e5e kun/1 die het m5s*dom groote zeg5+5 heeft aangebra*t4 ,,inh\d4 ,bladz4 ,inleid+4 #e #a4 ,e5 m]kwa>dig volk4 #g #b4 ,e5 bezoek te ,babylon4 #aa #c4 ,e5 groot man en e5 onh&elba> volk4 #ac #d4 ,e5 h&elsvolk4 #af #e4 ,croesus en ,cyrus4 #ai #f4 ,beleg]+ en v]ov]+ van ,troje4 #bb #g4 ,e5 fee/ te ,olympia4 #be #h4 ,twee wetgev]s 7,lycurgus en ,solon74 #bh #i4 ,miltiades4 #cb #aj4 ,e5 ongelijke /rijd 7,leonidas74 #cd #aa4 ,e5 welgeslaagde li/ 7,!mi/ocles74 #ce #ab4 ,a!ne's groot/5 bloei 7,p]icles74 #ch #ac4 ,socrates4 #da #ad4 ,alcibiades 7,peloponnesis*e oorlog74 #dd #ae4 ,e5 geva>lijk help] 7,philippus74 #df #af4 ,alex&] de ,groote4 #dg #ag4 ,de /i*t+ van ,rome4 #eb #ah4 ,e5 vri5d van zijn vad]l& 7,brutus74 #ed #ai4 ,twi/5 tuss*5 ,patricirs en ,plebej]s4 #eh #bj4 ,het held5tijdvak d] ,rome9s*e republiek4 #fa #ba4 ,e5 man van zijn woord 7,regulus74 #fc #bb4 ,het ,rome9s*e rijk 9 geva> 7,hannibal74 #fe #bc4 ,twee vri5d5 des volks 7de ,grac*574 #fg #bd4 ,de e]/e burg]oorlog 7,m>ius en ,sulla74 #fi #be4 ,de twe$e burg]oorlog 7,caes>74 #ga #bf4 ,augu/us4 #gd #bg4 ,e5 dapp] ,g]maan 7,h]man74 #gf #bh4 ,drie ,rome9s*e keiz]s4 #gg #bi4 ,e5 v]drukte secte tot e] v]hev54 #ha #cj4 ,e5 woe/ volk op het w]eldtooneel4 #hc ,v]volg4 #hf #ca4 ,mohamm$4 #hi #cb4 ,spanje 9 de middeleeuw54 #ib #cc4 ,k>el de ,groote4 #ie #cd4 ,twee ,engels*e kon+54 #ii #ce4 ,h5drik ,i en ,otto ,i4 #ajc #cf4 ,kijkje 9 de middeleeuws*e maats*appij4 #ajg #cg4 ,e5 keiz] en e5 paus4 #aae #ch4 ,e5 kluiz5a> en e5 ridd]4 #aah #ci4 ,fr$]ik ,b>b>ossa1 keiz] van ,duits*l&4 #abb #dj4 ,iets ov] de *ri/elijke k]k 9 de middeleeuw54 #abe #da4 ,de maagd van ,orleans4 #abh #db4 ,v]ov]+ van ,con/ant9opel4 #acj #dc4 ,uitv9d+54 #acc