,,oudheid ,,en ,,middeleeuwen4 ,,verhalen ,,en ,,schetsen ,,voor ,,de ,,hoogste ,,klasse ,,der ,,volksschool1 ,,door ,a4 ,,nuiver en ,o4 ,j4 ,,reinders1 ,hoofdonderwijzers te ,groningen en te ,nieuwe ,schans4 ,,tweede ,,druk4 ,,de ,,groningen1 ,,bij ,j4 ,b4 ,,wolters1 #ahge4 ,gedrukt bij ,m4 de ,waal te ,groningen4 ,,voorbericht4 ,slechts met enkele woorden willen we dit boekje bij het publiek inleiden4 ,met deze ,oudheid en ,middeleeuwen is de reeks van schoolboeken over de geschiedenis gesloten1 die we in het voorbericht der ,nieuwe ,geschiedenis beloofden4 ,we verwijzen voorts ieder naar dat voorbericht1 die iets van onze denkbeelden over het onderwijs in de geschiedenis op de lagereschool wenscht te weten4 ,ten einde dit hoekje meer te doen beantwoorden aan den aard onzer lagereschool1 hebben we de opstellen over 't geheel wat kleiner van omvang gemaakt1 dan het geval is in de ,nieuwe ,geschiedenis4 ,we hopen dat dit boekje een even gunstig onthaal vinde als de vorige4 #ah ,april '#gc4 ,bij den tweeden druk hebben we enkel te melden1 dat we dit werkje zooveel mogelijk van misstellingen hebben gezuiverd4 #h ,nov4 '#gd4 ,,inleiding4 ,door ,algemeene ,geschiedenis verstaat men een aaneengeschakeld verhaal van de belangrijkste gebeurtenissen1 die er op aarde sedert de vroegste tijden hebben plaats gehad4 ,eene gebeurtenis noemt men belangrijk1 wanneer zij een grooten invloed uitoefent op de ontwikkeling en beschaving der menschen4 ,wijl het veld der ,algemeene ,geschiedenis verbazend uitgebreid is1 heeft men het in drie 7soms ook vier7 hoofddeelen en deze ieder afzonderlijk weder in tijdvakken verdeeld4 ,die hoofddeelen zijn3 #a4 de ,oude ,geschiedenis4 ,zij begint met de geschiedenis van de vroegste tijden en loopt tot den ondergang van het ,west-,romeinsche rijk 7#dgf n4 ,c474 ,in deze geschiedenis is sprake van de zoogenoemde ,oostersche volken1 7,perzen1 ,phoenicirs1 ,isralieten1 ,aegyptenaren enz47 van de ,grieken en de ,romeinen4 #b4 de ,middeleeuwen4 ,deze loopen van den ondergang van 't ,w4 ,romeinsche rijk tot de ontdekking van ,amerika of tot de ,hervorming4 7#dgf tot #adib of #aeag74 ,de ,germaansche volken spelen in de ,middeleeuwen de hoofdrol1 evenals in #c4 de ,nieuwe ,geschiedenis4 ,zij bevat het verhaal van de gebeurtenissen1 die sedert de ontdekking van ,amerika tot op onzen tijd hebben plaats gehad4 7#adib tot heden74 ,de ,oude ,geschiedenis wordt door sommigen weer verdeeld in de volgende #d tijdvakken3 a4 van de vroegste tijden tot ,cyrus of tot #eej v4 ,c4 b4 van ,cyrus tot ,alexander den ,grooten 7#eej v4 ,c4 tot #ccj v4 ,c474 c4 van ,alexander tot ,augustus 7#ccj v4 ,c4 tot #cj v4 ,c474 d4 van ,augustus tot den ondergang van 't ,romeinsche rijk in 't ,westen 7#cj v4 ,c4 tot #dgf n4 ,c474 ,de ,middeleeuwen verdeelt men ook in #d tijdvakken3 a4 van den ondergang van 't ,west-,romeinsche rijk tot het verdrag van ,verdun 7#dgf n4 ,c4 tot #hdc74 b4 van 't verdrag van ,verdun tot het begin der kruistochten 7#hdc tot #ajif74 c4 van 't begin tot 't einde der kruistochten 7#ajif tot #abia74 d4 van 't einde der kruistochten tot de ontdekking van ,amerika 7#abia tot #adib74 ,de ,nieuwe ,geschiedenis wordt in de #c volgende tijdvakken verdeeld3 a4 van de ontdekking van ,amerika tot den ,westphaalschen vrede 7#adib tot #afdh74 b4 van den ,westphaalschen vrede tot de ,fransche revolutie 7#afdh tot #aghi74 c4 van de ,fransche revolutie tot heden 7#aghi tot #ahge74 ,tot recht verstand van de gebeurtenissen dient men niet alleen te weten1 dat en hoe ze hebben plaats gehad1 maar ook wanneer en waar ze zijn voorgevallen4 ,vandaar heeft de geschiedenis twee hulpwetenschappen in de aardrijkskunde 7geografie7 en de tijdrekenkunde 7chronologie74 ,de beschaafde volken van onzen tijd tellen hunne jaren vr en na ,christus1 den stichter der ,christelijke ,kerk4 ,de oudste geschiedenis der volken is zeer onzeker en fabelachtig2 men kende toen de schrijfkunst nog niet1 en in plaats van zekere berichten had men slechts de overlevering of het verhaal van mond tot mond4 ,vandaar komt het ook1 dat wij van de eerste menschen weinig of geene berichten bezitten4 #a4 ,,een ,,merkwaardig ,,volk4 ,gaat eens voor een oogenblik heel1 heel ver met mij in den tijd terug4 ,zoo'n #djjj #ejjj jaren ongeveer2 't komt niet op een honderd jaar aan4 ,laat uwe verbeelding nu nog eene koene vlucht nemen over de ,middellandsche zee naar den ,noordoostelijken hoek van ,afrika1 en we zijn waar we wezen willen n4l4 in ,aegypte4 ,een wonderlijk schouwspel vertoont zich aan ons oog4 ,we zien geen land maar eene groote zee1 waarboven zich talrijke steden1 dorpen en alleenstaande gebouwen verheffen4 ,we zijn al dadelijk geneigd1 't land en voornamelijk de inwoners te beklagen1 die zooveel van 't water hebben te lijden4 ,ons medelijden is echter misplaatst4 ,wat wij een ramp achten1 wordt hier als een zegen beschouwd en met verlangen tegemoet gezien4 ,dit wordt ons duidelijk1 wanneer we slechts geduld hebben4 ,zie1 't water zakt1 wel langzaam maar toch merkbaar4 ,steeds meer land wordt er zichtbaar en eindelijk ontwaren wij een uitgestrekt dal1 waardoor eene breede en majestueuse rivier hare wateren stuwt1 met tal van steden en dorpen aan hare oevers4 ,eene dikke laag slib heeft de rivier overal1 waar zij buiten hare oevers is getreden1 achtergelaten4 ,daarin wordt nu het zaaizaad geworpen1 en in ongelooflijk korten tijd zien we het ontkiemen1 tot rijpheid komen en een oogst leveren1 waarvan we in onze streken geen denkbeeld hebben4 't ,behoeft ons dus niet te verwonderen1 dat de ,aegyptenaren den zegenbrengenden ,nijl 7zoo heet de rivier71 als het beeld der vruchtbaarheid1 goddelijke eer bewijzen6 ,nu zijn we ook in staat volk en land beter te kunnen waarnemen1 en we merken dadelijk1 dat beiden al even merkwaardig zijn4 't ,volk moet het in kunsten en wetenschappen al vrij ver gebracht hebben4 ,dat getuigen de dijken en kanalen1 aangelegd en gegraven om van de vruchtbaarmakende overstrooming1 die jaarlijks van 't einde van ,juli tot het laatst van ,october duurt1 zooveel mogelijk partij te trekken4 ,dat zeggen ons de prachtige en groote steden als ,memphis en ,thebe1 dat ook de menigte groote gebouwen en beeldhouwwerken1 dat de uitmuntende wijze1 waarop het land bebouwd wordt4 ,onder de bouwwerken vallen ons dadelijk steenbrokken in 't oog1 die den vorm hebben van eene kolossale vierzijdige pyramide4 ,maar wat een gevaarte6 ,de dom van ,straatsburg met toren en al1 benevens nog eenige kleine kerken1 zouden er met gemak in geborgen kunnen worden4 ,aan die groote dr hebben dan ook #ajj1jjj menschen niet minder dan #dj jaren lang gearbeid4 ,waartoe ze dienen die geweldige steenmassa's8 ,ja1 ge zoudt het misschien niet willen gelooven en toch is het zoo--tot begraafplaatsen voor de koningen4 't ,is trouwens alles kolossaal1 wat we hier zien4 ,kolossaal zijn de tempels1 die zalen hebben1 waarin eene vrij groote kerk met gemak zoude geplaatst kunnen worden4 ,kolossaal zijn de paleizen1 waaronder n 7het ,labyrinth7 niet minder dan #cjjj zalen heeft4 ,kolossaal zijn de obelisken1 hooge1 slanke1 vierzijdige zuilen van boven spits toeloopende1 meest uit een stuk graniet gehouwen4 ,kolossaal zijn de sphinxen1 steenen beelden1 het lichaam van een' leeuw met het hoofd eener vrouw voorstellende4 ,op al die bouwwerken bemerken wij eene menigte zonderlinge figuren4 ,dat is het schrift der ,aegyptenaren2 het bestaat niet uit letters maar uit teekens4 't ,is ons onmogelijk dit hiroglypenschrift 7zoo heet het7 te ontcijferen4 ,knappe menschen is het echter na zeer veel inspanning gelukt1 en nu zij ons daardoor veel merkwaardigs over de zeden en gewoonten1 over den godsdienst en de geschiedenis der ,aegyptenaars kunnen mededeelen1 willen wij onze denkbeeldige reis staken en liever van hen vernemen1 wat zij al door dat schrift en door de verhalen der ,grieksche schrijvers zijn gewaar geworden4 ,de oude ,aegyptenaren waren een ernstig1 godsdienstig volk1 slaafs onderdanig aan hun' koning of ,pharao 7zoon der zon71 dien zij bijna als een god vereerden4 't ,volk was in kasten verdeeld1 waaronder de priesterkaste de voornaamste was4 ,deze laatste bevatte niet alleen die lieden1 welke den godsdienst regelden1 maar ook de geneesheeren1 de sterrenwichelaars1 de bouwmeesters1 kortom1 alles wat maar geleerd mocht heeten4 ,naast deze was de aanzienlijkste kaste die der krijgslieden4 ,uit deze werd de koning gekozen1 maar bij de aanvaarding zijner regeering moest hij ook in de priesterkaste worden opgenomen4 ,overigens had men nog de kaste der landbouwers1 die der kooplieden1 der schippers en der herders2 de laagste en meest verachte was die der zwijnenhoeders4 ,dit kastenstelsel belemmerde alle vrije ontwikkeling1 daar de zoon in de kaste zijns vaders moest blijven4 ,de godsdienst speelde bij de oude ,aegyptenaren eene groote rol4 ,daaraan was al hun denken en werken gewijd4 ,de ,aegyptenaren hadden een' natuurgodsdienst4 ,zij vereerden de weldoende krachten der natuur1 het vuur1 het licht1 het water1 de zon1 den hemel enz4 ,deze alle stelden zij in den vorm van personen of dieren voor1 welke in verschillende streken des lands ook verschillende namen droegen4 ,vele dieren werden door de ,aegyptenaren als heilig beschouwd4 ,daartoe behoorde in de eerste plaats de stier ,apis1 die geheel zwart moest zijn1 behalve eene witte plek van bepaalden vorm op den rug4 ,zulk een beest genoot eene buitengewone vereering3 algemeene rouw gedurende #gj dagen1 wanneer hij stierf2 algemeene vreugdefeesten1 wanneer men zoo gelukkig was weder zulk een zeldzaam exemplaar machtig te worden4 ,ook de ibis1 de hond1 de kat1 ja zelfs de hoogst gevaarlijke krokodil werden voor heilig gehouden en als godheden vereerd4 ,wee dengene1 die het waagde1 een dezer dieren te dooden of te beleedigen4 ,bijzonder veel zorg wijdden de ,aegyptenaars aan hunne dooden4 ,zij begroeven ze niet1 zooals wij onze lijken doen1 maar balsemden ze1 en dat z kunstig1 dat ze honderden1 ja duizenden jaren bewaard konden blijven1 voor ze tot verrotting overgingen4 ,zoo heeft men in verschillende museums van oudheden nog goed bewaarde mummin der ,aegyptenaren4 ,waren de lijken gebalsemd1 dan werden ze in steenen kisten gelegd en in de onderaardsche gangen der doodenstad bijgezet4 ,eens 7zoo meenden de ,aegyptenaren7 zou de ziel1 na in verschillende dieren gehuisd te hebben1 zijn voormalig stoffelijk hulsel weder betrekken4 ,vandaar die buitengewone zorg4 ,de koningen kregen als heel bijzondere wezens1 ook bijzondere begraafplaatsen4 ,eene dikwijls #fjj tot #gjj voet hooge pyramide diende hun tot grafzerk4 ,toch was het niet iedereen gegund1 eene plechtige begrafenis te erlangen4 ,wanneer iemand stierf1 kwamen de doodenrechters te zamen en hielden gericht over den doode4 ,was er nu meer goeds dan kwaads van den gestorvene te zeggen1 dan werd hem eene eervolle begrafenis toegekend1 zoo niet1 dan werd die geweigerd4 ,en hiervan was niemand uitgesloten--zelfs de koning niet4 ,langen tijd was dit merkwaardig land bijna ontoegankelijk voor vreemdelingen1 totdat een zeker koning1 ,psammetichus1 zijn rijk voor de ,grieken openzette4 ,we willen ons niet verdiepen in de dikwijls vrij wat fabelachtige en onzekere geschiedenis van ,aegypte4 ,alleen stippen we aan1 dat het rijk1 na een zeer langdurig bestaan1 waarin het dan eens tot groote macht kwam1 dan weer de prooi van roofzuchtige horden werd1 eerst een deel werd van het ,perzische rijk1 daarna veroverd werd door ,alexander den ,grooten en eindelijk in de macht kwam van de ,romeinen4 #b4 ,,een ,,bezoek ,,te ,,babylon4 ,in oude tijden lag aan de oevers van den ,euphraat eene zeer merkwaardige1 groote stad1 ,babylon genaamd4 ,deze stad is reeds lang van de aarde verdwenen1 maar toch is er ons door oude schrijvers en geleerde mannen1 die de opschriften van de bouwvallen met veel moeite hebben ontcijferd1 zooveel verhaald1 dat wij ons wel eenigszins kunnen voorstellen1 hoe zij er vroeger moet uitgezien hebben1 en hoe de bewoners leefden en werkten4 ,daarom willen we maar weer de stoute schoenen aantrekken1 met onze gedachten een paar duizend jaar teruggaan en ons in ,babylon verplaatsen4 ,we treffen in de omstreken dezer stad eenen vruchtbaren bodem aan2 de rivier de ,euphraat is hier even als de ,nijl in ,aegypte1 de groote zegenaanbrenger4 ,we staan dan ook verbaasd over de weelderige gewassen1 de heerlijke granen1 de prachtige palmbosschen4 ,en dat de bewoners die vruchtbaarheid tot hun voordeel weten aan te wenden1 bewijzen de met zorg bewerkte akkers1 de zware dijken1 de afwateringskanalen en sluizen4 ,blijkt uit dit alles1 dat de inwoners met vlijt den landbouw beoefenen2 wij merken tevens1 dat de handel hier tot een hoogen trap van bloei gestegen is4 ,eene menigte groote en kleine rijkgeladene schepen zien we toch koers zetten naar de wereldstad1 terwijl weder andere de voortbrengselen van de ,babylonische nijverheid naar andere oorden vervoeren4 ,karavanen1 die de schatten van 't verre ,indi met zich voeren1 trekken voortdurend de wereldstad binnen4 ,maar 't wordt tijd1 dat we de stad zelve eens nader bekijken4 ,al dadelijk valt ons haar ontzaggelijke omvang in het oog1 een omvang1 welke die onzer grootste steden verre overtreft4 ,de stad vormt een regelmatig vierkant1 waarvan iedere zijde bijna #d uren lang is4 ,midden er door heen stroomt de ,euphraat1 waarover eene prachtige brug gebouwd is4 ,om de stad bevindt zich een muur van #adj meters hoogte en van zulk eene verbazende breedte1 dat daarop twee vierspannen nevens elkander kunnen rijden4 ,tweehonderd en vijftig torens moeten dienen om dien muur te verdedigen1 terwijl honderd poorten met metalen deuren van vijftig el hoogte toegang tot de stad verleenen4 't ,is echter eene geheel andere stad1 dan onze hedendaagsche steden4 ,voor en na worden de vrij regelmatige straten afgewisseld met weilanden1 waar kudden grazen1 met bouwlanden1 waar koren groeit1 zoodat men zich nu eens in de stad1 dan weder op het veld verbeeldt te zijn4 ,babylon wordt de stad der paleizen genoemd en te recht4 ,de huizen zijn meest drie of vier verdiepingen hoog en ontzaggelijk ruim en uitgestrekt4 ,ze zijn meest opgetrokken van tichelsteenen1 terwijl het verbindende cement uit asphalt bestaat4 ,bovendien zijn de muren met eene gipslaag bedekt1 waarop eene menigte beelden en spijkerschrift zijn aangebracht4 ,twee gebouwen vallen ons echter bijzonder in het oog3 de reusachtige koninklijke burcht en de tempel van ,bel met zijnen kolossalen toren4 ,twee geweldige muren 7de buitenste is meer dan twee uren in omtrek7 omringen de trotsche burcht1 waaraan niets gespaard is1 wat rijkdom en kunst kunnen aanbrengen4 ,tusschen de muren en het eigenlijke paleis heeft men prachtige tuinen aangelegd1 die terrasvormig oploopen en daarom hangende tuinen genoemd worden4 ,nog meer indruk maakt echter op ons de tempel van ,bel 7de god des lichts74 ,hij bestaat voornamelijk uit eenen zeszijdigen toren van #h verdiepingen4 ,zijne hoogte bedraagt #bjj el1 terwijl ieder der zes zijden ook #bjj el lang is4 ,dat is nog een andere toren1 dan die te ,straatsburg of te ,utrecht1 niet waar8 ,maar niet alleen de hoogte des torens en zijne reusachtige afmetingen1 ook de overvloed van gouden sieraden en beeldhouwwerken verwekt onze bewondering4 ,in wijde kringen slingert zich eene verbazende trap gelijk eene monsterslang naar de spits van den toren4 ,hier en daar vindt men rustbanken1 waardoor men in staat is1 de reuzenstad in al hare uitgestrektheid te overzien4 ,op de bovenste verdieping bevindt zich een groot bed1 benevens eene gouden tafel4 ,op dat bed1 zou volgens de priesters1 eenmaal de god ,bel komen slapen4 ,er is hier dus wel wat bijzonders en moois te zien4 ,gaan we echter eens het volk na in zijn doen en handelen1 dan worden we niet zoo aangenaam aangedaan4 ,slaafsche onderworpenheid van het volk ten opzichte van zijn' vorst1 die als een god wordt vereerd4 ,groote zedeloosheid in alle standen2 een godsdienst1 die bestaat in de walgelijkste en wreedste plechtigheden2 bijgeloovigheid in de hoogste mate4 ,ziedaar wat wij overal aantreffen4 ,niet waar1 we achten ons gelukkig in ons lieve vaderland en wenschen in geen ,babylon te wonen1 al is het er nog zoo mooi4 #c4 ,,een ,,groot ,,man ,,en ,,een ,,onhandelbaar ,,volk4 ,in een klein land1 aan de ,middellandsche zee gelegen1 door de rivier de ,jordaan doorstroomd1 woonde een volk1 dat zich noch door kunstzin onderscheidde1 zooals de ,babylonirs1 noch groote werken uitvoerde1 zooals de ,aegyptenaren1 noch door veroveringen zich een naam maakte in de wereld4 ,toch was dat volk merkwaardig1 omdat het een zuiverder godsbegrip had dan de andere ,oostersche volken4 ,hadden dezen dikwijls eene groote menigte afgoden1 aan wie zij allerlei menschelijke deugden en ondeugden toeschreven3 bij de ,isralieten 7want dit volk hebben wij op 't oog7 bleef het denkbeeld van een eenig1 heilig ,god 7,jehova7 althans bij het beste deel der natie bewaard4 ,van geen volk zijn ons meer berichten geworden dan van dit2 het ,o4 ,t4 kan men voor een groot gedeelte eene geschiedenis van het ,isralitische volk noemen4 ,de ,isralieten noemen als hun' stamvader ,abraham1 een herdersvorst uit het land der ,chaldaen1 die van daar vertrok en zich in het tegenwoordige ,palestina nederzette4 ,zijn kleinzoon ,jakob 7,isral7 trok met zijne talrijke familie1 door een' hongersnood gedrongen1 naar ,aegypte1 waar zijn zoon ,jozef door hoogst merkwaardige en zonderlinge lotgevallen tot onderkoning was verheven4 ,de gastvrijheid1 die ,jakob's familie eerst mocht ondervinden1 veranderde weldra in eene drukkende slavernij1 waaruit zij eindelijk verlost werd door een' man1 die in aanleg en ontwikkeling verre boven zijn volk stond1 en door zijne wetten den allergrootsten invloed1 ook in het vervolg1 op de ,isralieten heeft uitgeoefend4 ,volgens den ,bijbel werd ,mozes1 in zijne jeugd op wonderbare wijze gered1 aan het hof van den ,aegyptischen koning opgevoed en in alle wijsheid der ,aegyptenaren onderwezen4 ,in weerwil van zijne opvoeding en leefwijze onder de verdrukkers zijner stamgenooten1 bleef hij toch met eene vurige liefde voor dezen bezield4 ,het mocht hem eindelijk gelukken1 zijn volk te voeren uit het land der dienstbaarheid1 hoewel niet dan na den hardnekkigen tegenstand van den ,aegyptischen koning4 ,het lievelingsdenkbeeld der ,isralieten1 n4l4 de in bezitneming van het ,beloofde ,land1 het land1 weleer door de aartsvaders bewoond1 bleek echter niet zoo gemakkelijk verwezenlijkt te kunnen worden4 ,de ,isralieten waren door de voortdurende verdrukking een slaafsch1 wispelturig en onhandelbaar volk geworden4 ,bij den minsten tegenspoed morde het1 werd oproerig en verlangde naar de vleeschpotten der ,aegyptenaren4 ,ook in den dienst van den eenigen waarachtigen ,god bleken zij niet standvastig te zijn2 zij hadden maar al te veel geneigdheid om de afgoden te dienen1 die zij in ,aegypte hadden leeren kennen4 ,alleen een man als ,mozes was in staat zulk een volk in toom te houden en te leiden naar zijn' wil4 ,toch zag ,mozes zeer wel in1 dat een volk1 zoo weinig aan krijgstucht en volharding gewoon en met zulk eenen slaafschen geest bezield1 niet in staat was een land te veroveren1 dat door krijgshaftige stammen werd bewoond4 ,een nieuw geslacht1 aan vermoeienissen en ontberingen gewoon1 aan krijgstucht gewend en bezield met een vrijeren geest1 moest in de woestijn opgroeien1 eer ,palaestina aan de krijgshaftige ,kananieten kon worden ontrukt4 ,eerst na eene veertigjarige omzwerving kon ,jozua1 ,mozes opvolger1 het groote plan volvoeren4 ,de edele ,mozes zelf mocht het doel van zijn werken niet beleven4 ,in 't gezicht van het ,beloofde ,land stierf hij4 ,vooraf echter had hij iets gedaan1 waardoor hij ook in 't vervolg den allergrootsten invloed op zijn volk kon uitoefenen4 ,hij vervaardigde n4l4 eene menigte wijze wetten1 waarbij de staatsregeling en de godsdienst geregeld werden4 ,bovendien bevatten zij vele nuttige voorschriften1 betreffende de gezondheid1 de bebouwing van den grond1 de verdeeling van het veroverde land enz4 ,de wet van ,mozes gaf aan den priesterstand1 of liever aan de priesterkaste1 het bestuur des lands in handen4 ,aan 't hoofd van den staat stond de hoogepriester1 een telg uit het geslacht van ,mozes broeder ,aron2 de priesters1 allen uit den stam van ,levi1 bekleedden verder even als in ,aegypte de aanzienlijkste ambten4 ,de geschiedenis der ,isralieten na hunnen intocht en de verovering van het ,beloofde ,land 7,kanan7 is eene aanschakeling van oorlogen met hunne krijgshaftige naburen 7,philistijnen1 ,moabieten1 ,ammonieten71 waarbij zij dikwijls in dappere mannen1 ,richteren genaamd1 moedige en ondernemende aanvoerders hadden1 die hen ook in vredestijd wel een tijd lang regeerden 7,gideon1 ,jeptha1 ,simson1 ,samuel74 ,uit ijdelheid verwisselde het wispelturige volk dezen vrijzinnigen regeeringsvorm niet het koningschap4 ,onder zijne koningen ,david en ,salomo beleefde het een korten1 glansrijken tijd4 ,onder ,rehabeam1 ,salomo's zoon1 werd ,isral verdeeld in twee rijken3 dat van ,juda met ,jeruzalem en dat van ,isral met ,sichem 7later ,samaria7 tot hoofdstad 7#ihf74 ,beide beoorloogden elkander dikwijls en hadden bovendien veel van de aanvallen der uit ,midden-,azi komende veroveraars te lijden4 ,het eerst bezweek het rijk ,isral1 welks bewoners door zedeloosheid zeer waren verzwakt4 ,de laatste koning1 ,hosea1 werd in #gba v4 ,c4 door ,salmanasser1 koning van ,assyri1 overwonnen4 ,het rijk ,juda bleef langer bestaan1 maar verloor toch ook in #ehf v4 ,c4 zijne onafhankelijkheid2 de laatste koning ,zedekia werd door ,nebucadnezar overwonnen4 ,wel verrees later door de gunst van den ,perzischen koning ,cyrus een nieuw ,joodsch rijk1 maar om weldra het lot te deelen van het ,perzische rijk1 n4l4 een deel te worden van het ,grieksche rijk1 door ,alexander den ,grooten gesticht4 ,nog een enkele maal wisten de ,joden onder de dappere ,maccabaen hunne vrijheid te bevechten 7#afg74 't ,was slechts een korte flikkering van macht4 ,de alles overwinnende ,romeinen maakten eenige jaren voor ,christus ook van ,palaestina een wingewest1 en toen de natie zich tegen het ,romeinsche juk poogde te verzetten1 veroverden de ,romeinen de hoofdstad ,jeruzalem en de ,joden hielden op als natie te bestaan 7,titus1 #gj j4 n4 ,c47 #d4 ,,een ,,handelsvolk4 ,wanneer onze zeelieden tegenwoordig vreemde landen gaan bezoeken1 zijn zij voorzien van goede kaarten1 kompassen en zeevaartkundige werktuigen1 en waar zij komen1 vinden zij een gul onthaal4 ,in ouden tijd was dit echter geheel anders4 ,kaarten1 kompassen en dergelijke zaken waren onbekend2 de landen1 die men bezocht1 waren door ruwe1 vijandelijk gezinde menschen bewoond4 ,wij moeten dus wel bewondering gevoelen voor een volk1 dat alleen met de zon des daags en de poolster des nachts tot gids1 niet alleen alle landen aan de ,middellandsche zee durfde bezoeken1 maar zich door de zuilen van ,hercules 7,straat van ,gibraltar7 een' weg baande naar de tineilanden 7,scilly-eilanden7 bij ,engeland1 ja1 dat zelfs volgens de overlevering1 niet schroomde1 de ,baltische zee te bezoeken en geheel ,afrika om te zeilen4 ,dat onversaagde volk was het ,phoenicische4 ,het woonde in een smal1 vochtig en ongezond1 maar vruchtbaar kustland1 tusschen den ,libanon en de ,middellandsche zee gelegen1 dat door de ,grieken ,phoenici 7,palmenland7 genoemd werd4 ,de ligging van hun land aan eene zee1 die toen het meest bevaren werd en aan den ,libanon1 wiens cederbosschen heerlijke en overvloedige bouwstoffen voor de schepen leverden1 bracht de ,phoenicirs er als van zelve toe hun geluk op zee te beproeven4 ,wat zij er zochten n4l4 schatten1 hebben zij verkregen2 want oude schrijvers roemen als om strijd de pracht en weelde1 die in de ,phoenicische steden ,tyrus en ,sidon heerschten4 't ,was trouwens ook geen wonder4 ,de ,phoenicirs hadden toen den alleenhandel1 dien zij door het verspreiden van allerlei schrikverwekkende fabelen als van nevelzeen1 zeemonsters1 vliegende slangen1 reuzenvogels en dergelijke wisten te behouden4 ,zij dreven als echte kooplieden handel in alles3 koren1 zilver1 barnsteen1 tin en niet het minst in slaven1 die zij soms op zeer vreemde manier wisten machtig te worden2 want de ,phoenicirs oefenden bij het zeer eerbaar beroep van handelaar1 het alles behalve eervolle van zeeroover uit4 ,havenplaatsen zijn voor een handeldrijvend volk eene behoefte4 ,daarom legden zij op verschillende plaatsen aan de ,middellandsche zee kolonin aan4 ,zoo ontstonden op ,cyprus1 op ,sicili1 op ,sardini1 in ,spanje 7,gades,cadix7 en op de kust van ,afrika 7,carthago7 ,phoenicische volkplantingen1 die weldra tot hoogen bloei kwamen4 ,de rustelooze handelsgeest der ,phoenicirs zocht intusschen ook elders handelswegen te openen en een levendige karavanenhandel met ,aegypte1 ,babylon en ,indi was alras een gevolg van hun streven4 ,zulk een ondernemend en naar winstbejag strevend volk moest ook wel op het gebied der nijverheid vorderingen maken4 ,vele uitvindingen worden dan ook aan hen toegeschreven1 misschien echter niet alle met recht4 ,zoo zegt men1 dat de ,phoenicirs het glas hebben uitgevonden4 ,eenige zeelieden wilden n4l4 op de zandige ,syrische kust een vuur ontsteken1 en namen1 daar niets anders dadelijk voor de hand lag1 een paar stukken salpeter1 om hun' ketel er op te zetten4 ,door de hitte smolt de salpeter en het zand en verbond zich tot eene doorzichtige stof1 het glas4 ,ook de ontdekking van de purperverf wordt aan hen toegeschreven4 ,even als bij de meeste uitvindingen was een toeval hiervan de oorzaak4 ,een herdershond komt bij zijn' heer met een rooden muil4 ,de herder meent1 dat zijn hond bloedt1 neemt eene vlok wol en veegt hem den muil af1 maar ziet tot zijne groote verwondering1 dat de roode kleur niet van bloed1 maar van iets anders komt1 en dat de wol met eene fraaie1 roode stof doortrokken is4 ,hij merkt naderhand op1 dat de hond de zich aan het strand bevindende slakken doorbijt en vandaar den rooden muil verkrijgt1 en nu is de grondstof gevonden1 waaruit de vindingrijke geest der ,phoenicirs weldra de prachtigste kleurschakeeringen weet te voorschijn te brengen4 ,wij kunnen dus niet nalaten1 bewondering te koesteren voor zulk een ondernemend en vindingrijk volk4 ,zien we het echter in zijn maatschappelijk- en burgerlijk leven1 dan bevalt het ons evenmin als de ,babylonirs4 ,wij vinden dan een volk1 dat geene moeite ontziet1 om schatten te verzamelen1 maar slechts met het doel om ze naderhand in de schandelijkste ongebondenheid te verkwisten4 ,we treffen verder bij hen een' godsdienst aan1 die in zedeloosheid en wreedheid alle godsdiensten der ,oostersche volken verre overtreft4 ,menschenoffers waren bij den ,bal- en ,molochdienst zeer gebruikelijk4 ,van een ,phoeniciesch rijk kan eigenlijk geen sprake zijn4 't ,schijnt1 dat iedere groote stad haar eigen koning en haar eigen bestuur had1 maar tevens1 dat de eene stad soms voor eene tijdlang de oppermacht over de andere uitoefende4 ,tyrus en ,sidon waren altijd de meest aanzienlijke steden4 #e4 ,,croesus ,,en ,,cyrus4 ,in 't jaar #edi v4 ,chr4 biedt ,sardes1 de hoofdstad van 't ,lydische rijk1 ons het treurige tooneel aan van strijd en verwoesting4 ,vr de muren der stad is een slag geleverd1 waarin de ,lydirs het onderspit hebben gedolven1 en nu dringen de overwinnende ,perzen over de lijken hunner vijanden in de veege stad1 alles vernielende1 wat hun in den weg komt en roovende1 wat van hunne gading schijnt4 ,tusschen die bewijzen van moord en verwoesting zien wij een' brandstapel opgericht en een' man daarop vastgebonden1 wiens voorkomen1 ook in dezen rampzaligen toestand1 zijne vorstelijke afkomst verraadt4 't ,is de ongelukkige ,croesus1 weleer de rijkste van alle vorsten van ,azi1 de beheerscher van het machtige ,lydi1 die nu op bevel van ,cyrus1 den koning der ,perzen1 ter eere der goden zal geofferd worden4 ,de houtmijt wordt aangestoken1 en reeds stijgen de vlammen omhoog4 ,daar hoort men den ongelukkige tot driemaal roepen3 ,o ,solon6 ,solon6 ,solon6 ,cyrus1 verwonderd over dezen uitroep1 vraagt naar de beteekenis dezer woorden1 en1 nadat hij den gevangene heeft laten afklimmen1 verhaalt ,croesus het volgende3 ,voor eenige jaren kreeg ik aan mijn hof een bezoek van den wijsten man uit geheel ,griekenland1 die de geheele wereld doorreisde1 om nog meer kennis op te doen4 'k ,liet hem al mijne paleizen1 al mijne schatten zien4 ,ze lieten hem onverschillig4 'k ,vroeg hem nu1 welke man de gelukkigste was1 dien hij op zijne vele reizen gezien had4 ,hij noemde mij een' burger ,tellus uit ,athene1 die1 na een gelukkig leven geleid te hebben1 hoog bejaard in een zegevierenden slag den heldendood voor 't vaderland gevonden had4 ,toen ik hem daarop vroeg1 wien hij nadien ,tellus als den gelukkigste beschouwde1 noemde hij twee ,grieksche jongelingen1 die bij gelegenheid van een groot feest hunne oude moeder in eenen wagen naar den tempel trokken1 door 't volk luide werden toegejuicht wegens hunne kinderlijke liefde en vervolgens door vermoeidheid overmand1 in slaap vielen1 om nooit weer te ontwaken4 ,toen ik1 misnoegd1 dat hij mijn geluk zoo gering schatte1 hem vroeg of hij mij dan niet gelukkig achtte1 sprak hij deze merkwaardige woorden3 ,o ,croesus1 niemand is vr zijnen dood gelukkig te noemen4 ,als ik bedenk1 dat het leven wel eens zeventig jaren duurt1 dan denk ik tevens1 hoeveel er in dien tijd veranderen kan4 ,deze woorden mishaagden mij toen4 ,hoe ondervind ik nu echter1 hoezeer de wijze man recht had4 ,dit verhaal maakte op den veroveraar eenen diepen indruk4 ,tot nog toe had de gelukszon hem steeds beschenen4 ,bij zijne geboorte reeds door zijn' grootvader ,astyages1 koning van ,medi1 ter dood gedoemd1 had eene medelijdende herdersvrouw zijn leven weten te redden4 ,ook later was hij meermalen in levensgevaar1 maar telkens was het door toevallige omstandigheden afgewend4 ,toen hij man geworden was1 had hij zich aan 't hoofd der ,perzen1 zijne stamgenooten1 gesteld1 en aan 't ,medische rijk en aan de regeering van den verwijfden ,astyages een einde gemaakt4 ,vervolgens had hij den rijksten staat van ,azi vernietigd1 en de machtigste monarch van ,klein-,azi stond als gevangene voor hem4 ,maar zou dat geluk hem altijd blijven toelachen8 ,hoe licht kon de grillige fortuin ook hem den rug toekeeren en van overwinnaar overwonneling maken6 ,cyrus schonk dadelijk den gevangen vorst het leven niet alleen1 maar liet hem aan zijne tafel eten en hield hem als een wijzen raadsman hoog in eere4 ,hij liet het bij deze veroveringen niet blijven4 ,nadat hij de ,aziatische ,grieken onderworpen had1 trok hij op ,babylon aan4 ,met geweld was echter tegen deze reuzenstad weinig uit te voeren4 ,daarom trachtte hij haar door list te nemen4 ,hij leidde het water van den ,euphraat door een dieper kanaal om de stad1 waardoor de rivier ondieper werd1 en de soldaten konden zoodoende in de stad dringen4 ,juist terwijl koning ,belsasar een overdadig feest vierde ter eere van den god ,bel werd de wereldstad door de zegevierende ,perzen ingenomen4 7,danil74 ,zijne veroveringszucht bracht hem echter ten val4 ,in de nabijheid van de ,kaspische zee woonde een arm1 maar krachtig en vrijheidlievend bergvolk1 de ,massageten4 ,ook dit volk moest onderworpen worden4 ,nu verliet hem echter de fortuin4 ,cyrus werd in eene hinderlaag gelokt1 't leger werd geslagen1 hij zelf sneuvelde4 ,tomiris1 de koningin der ,massageten1 liet zijn hoofd afhouwen en in een vat met bloed dompelen1 zeggende3 ,drink u nu zat1 barbaar4 ,een ander verhaal evenwel laat ,cyrus in hoogen ouderdom eenen natuurlijken dood sterven4 ,welke van deze verhalen het echte is1 is moeilijk uit te maken4 #f4 ,,belegering ,,en ,,verovering ,,van ,,troje4 7,van #aaid tot #aahd v4 ,c47 ,paris1 de zoon van ,priamus1 koning van ,troje 7eene stad in ,klein-,azi1 niet verre van de str4 der ,dardanellen1 toen ,hellespont geheeten71 had ,helena1 de vrouw van den ,spartaanschen koning ,menelas1 geroofd en was met haar naar zijne geboortestad gevlucht4 ,de verbitterde ,menelas riep nu de voornaamste ,grieksche vorsten en helden op1 tot een' krijgstocht tegen het rijke ,troje4 ,de meeste vorsten van ,griekenland gaven aan deze oproeping gehoor en weldra togen #ajj1jjj strijders1 op #abjj schepen1 naar de vijandelijke stad4 ,de aanvoerder van den tocht was ,agamemnon1 de broeder van ,menelas4 ,verder worden als hoofdpersonen genoemd de sluwe ,ulyssus1 de bedaarde en ervaren ,nestor1 de dappere en sterke ,achilles en vele anderen4 ,troje was echter eene sterke stad1 en1 konden de ,grieken roemen op eene menigte dappere mannen1 de ,trojanen mochten bogen op ,hector en ,aeneas1 die voor de dapperste ,grieken niet behoefden onder te doen4 ,de belegering had reeds negen jaren geduurd en nog stonden de muren van ,troje even vast als altijd4 ,veel bloed was reeds vergoten2 de edele ,hector en de dappere ,achilles waren den heldendood gestorven2 men begon aan 't welslagen der onderneming te wanhopen1 ja1 men sprak er zelfs van om scheep te gaan en het vaderland weder op te zoeken4 ,toen verzon de sluwe ,ulysses de volgende list3 ,weet gij wat1 vrienden1 riep hij vroolijk uit1 laat ons een groot houten paard timmeren en in zijn binnenste de dapperste ,grieken verbergen4 ,de anderen moeten intusschen met de schepen terugtrekken1 maar vooraf al hetgeen zij achterlaten1 verbranden1 opdat de ,trojanen1 wanneer zij dit van hunne muren zien1 in den waan komen1 dat wij het beleg opbreken4 ,een moedig man moet zich in de nabijheid van het paard verbergen en de vijanden wijs maken1 dat hij uit het leger der ,grieken is gevlucht1 omdat hij door hen slecht behandeld is4 ,vervolgens moet hij bewerken1 dat de ,trojanen het paard binnen de muren der stad brengen4 ,wanneer onze vijanden zich dan zorgeloos aan den slaap overgeven1 geeft hij ons een teeken4 ,wij kruipen uit het paard1 laten de anderen1 die inmiddels met de schepen zijn teruggekeerd1 binnen en verwoesten de stad4 ,toen ,ulyssus uitgesproken had1 prezen allen zijn vindingrijk verstand1 maar de zoon van ,achilles stond driftig op en zeide3 ,dappere mannen zijn gewoon hunne vijanden in 't open veld te bestrijden1 daar moeten wij onze meerderheid boven de ,trojanen toonen4 ,ulyssus bewonderde den dapperen jongeling en antwoordde3 ,gij ziet wel1 wakkere man6 daar zelfs uw vader1 die een halfgod in moed en sterkte was1 deze sterke stad niet konde veroveren1 dat dapperheid in de wereld niet alles kan uitrichten4 ,de voorslag werd nu aangenomen3 een ontzaggelijk groot paard werd getimmerd1 de dapperste helden begaven zich door eene zijdeur in den buik van het monster en de overigen trokken zich terug4 ,vol vreugde kwamen weldra de ,trojanen aansnellen en zagen met verbazing het gevaarte aan4 ,zij beraadslaagden nu1 of zij het verbranden dan wel in de zee werpen zouden4 ,dat degenen1 die in den buik van het paard zaten1 bij deze beraadslaging niet zeer pleizierig te moede waren1 laat zich denken4 ,een ,trojaansch priester sprak waarschuwende3 ,meent gij1 dat eene gave der ,grieken geen bedrog verbergt8 ,vertrouwt het ding niet6 ,met die woorden stiet hij er met eene ijzeren lans in1 en uit de diepte dreunde het als uit een kelderhol4 ,ondertusschen kwam de ,griek aanloopen1 die zich in de nabijheid van het paard verborgen had4 ,hij speelde zoo meesterlijk zijne valsche rol1 dat allen hem geloofden4 ,hij sprak aldus3 ,tot hiertoe was alle hoop der ,grieken op de hulp der godin ,pallas gebouwd4 ,sedert echter uit den tempel1 dien zij bij u te ,troje heeft1 haar beeld is gestolen1 is de godin vertoornd geworden1 en het geluk heeft de wapenen der ,grieken verlaten4 ,nu zijn zij weggegaan om het beeld wederom op te sporen4 ,vooraf echter bouwden zij nog dit houten paard1 dat zij als zoenoffer voor de beleedigde godin achterlieten4 ,zij maakten het zoo groot1 opdat gij1 ,trojanen6 het niet binnen de poorten uwer stad kondet bergen1 dewijl alsdan de bescherming van ,pallas u ten deel zou vallen4 ,dit nu was juist voor de ,trojanen een prikkel om het paard binnen de stad te halen4 ,zij braken een gedeelte van den muur af om den onheilbrengenden gast een' weg te banen4 ,zij maakten raderen onder de voeten van het paard en trokken het jubelend binnen1 zonder acht te slaan op de waarschuwingen van ,kassandra1 de profetes4 ,vervolgens gaven zij zich tot in het holle van den nacht aan de uitgelatenste vreugde over bij maaltijd en drinkgelag4 ,de bedrieger was intusschen ook in de stad geslopen en zwaaide vervolgens een brandende fakkel in de lucht1 als een teeken voor de in de nabijheid toevende ,grieken om weder te naderen4 ,toen klopte hij zacht aan den hollen buik van het paard en de opgesloten helden kwamen stilletjes te voorschijn4 ,met uitgetrokken zwaarden drongen zij in de huizen en eene vreeselijke slachting werd onder de slapende ,trojanen aangericht4 ,brandende fakkels werden in de huizen geslingerd en weldra stond ,troje op vele plaatsen in lichten brand4 ,te gelijkertijd stormden de andere ,grieken de stad binnen en doodden alles1 wat hen in handen kwam4 ,zij behaalden een onmetelijken buit en sleepten vrouwen en kinderen naar het strand4 ,menelas voerde zijne vrouw ,helena weder mede4 ,priamus en zijne zonen werden gedood2 de koningin en hare dochters1 waaronder ook de edele ,andromach1 de vrouw van ,hector1 werden als slavinnen onder de overwinnaars verdeeld4 ,troje werd met den grond gelijk gemaakt4 ,ziedaar een kort overzicht van de merkwaardige belegering1 zooals die door ,homerus in een beroemd dichtstuk3 de ,ilias1 wordt verhaald4 #g4 ,,een ,,feest ,,te ,,olympia4 ,griekenland bestond weleer uit eene menigte onafhankelijke staatjes1 die altijd naijverig op elkander waren en niet zelden bloedige oorlogen voerden4 ,toch zijn de ,grieken het beschaafdste volk der oudheid en de leermeesters der geheele beschaafde wereld geworden4 ,hoe ze dit geworden zijn8 ,we zullen het u zeggen4 ,vooreerst leefden de ,grieken in een heerlijk land1 dat een gunstigen invloed moest uitoefenen op zijne bewoners4 ,in de tweede plaats hadden ze een voortreffelijken aanleg4 ,verder waren er banden1 die hen1 hoe ook soms verdeeld en in gewoonten en zeden van elkaar verschillend1 vereenigden en deden gevoelen1 dat ze ne natie waren4 ,tot die banden behoorden hun dichterlijke godsdienst1 de verbonden1 die zij sloten ter bescherming van een gemeenschappelijk heiligdom 7amphictionin7 en niet het minst de volksfeesten4 ,de belangrijkste volksfeesten werden gevierd te ,olympia1 eene stad in het landschap ,elis1 in het westen van de ,peloponnesus 7,morea7 gelegen4 ,bijna alle ,grieksche staten namen hieraan deel4 ,in plechtigen optocht trok het volk naar den tempel4 ,voorop gingen de versierde offerdieren1 dan volgden de dienstdoende priesters1 vervolgens de staatsbeambten1 daarop de adel in schitterende kleeding1 met groene olijftakken in de hand en eindelijk het volk4 ,nadat de plechtige offers aan de goden gebracht waren1 begonnen de eigenlijke spelen4 ,de ,grieken meenden den goden geen grooter genoegen te kunnen geven1 dan wanneer zij hunne kracht in den wedloop1 in het worstelen1 in het springen of in het vuistgevecht ten toon spreidden4 ,lichaamsoefeningen ter voorbereiding voor de wedspelen maakten dan ook een voornaam gedeelte van de opvoeding der jeugd uit4 ,in de gymnasin werd behalve van het lezen der werken van groote dichters1 voornamelijk van ,homerus1 het meest werk gemaakt van loopen1 worstelen1 springen1 slingeren enz4 ,de overwinning te behalen bij de ,olympische spelen was de hoogste eer1 die iemand kon te beurt vallen en toch was de prijs1 dien de overwinnaar behaalde1 slechts een olijfkrans4 ,gedurende het feest werden alle vijandelijkheden gestaakt1 opdat ieder in rust en vrede kon feestvieren4 ,niemand mocht er daarom gewapend verschijnen4 ,ten bewijze1 hoe hoog de ,grieken deze bijeenkomsten te ,olympia in eere hielden1 strekke1 dat zelfs de jaartelling er naar geregeld werd4 ,men zeide b4 v4 dit of dat is gebeurd in het tweede of derde jaar van de zooveelste ,olympiade4 ,eene ,olympiade werd om de vier jaren gehouden1 en men rekende dan van het jaar #ggf v4 ,c4 af1 omdat toen het eerst de namen der overwinnaars werden opgeschreven4 ,het feest begon gewoonlijk met den wedloop4 ,zij1 die naar den prijs dongen1 waren in afdeelingen van vier man gesplitst4 ,zulk een wedloop was op verre na niet gemakkelijk1 want de baan was geen effene1 vaste weg1 maar een ruimte1 waar de voet telkens wegzonk in dik1 mul zand4 't ,kwam dus wel op kracht en volharding aan4 ,daarna werd er geworsteld4 ,de worstelaars hadden vooraf hunne huid met olie ingewreven1 opdat de hand hunner tegenpartij van het gladde lichaam zou afglijden4 ,met voorovergebogen bovenlijf stonden zij tegenover elkander1 gereed om elkander aan te grijpen2 want het doel van den worstelaar was1 zijne tegenpartij omhoog te heffen en hem dan op den grond te werpen4 ,een gevaarlijke strijd was het vuistgevecht4 ,de onderarmen waren omwonden met lederen riemen1 van metalen knoppen voorzien2 daardoor kwamen de slagen veel krachtiger aan4 ,dat zulk een strijd dikwijls bloedig werd1 ja1 dat niet zelden een der kampvechters dood van het strijdperk werd weggedragen1 laat zich gemakkelijk begrijpen4 ,vervolgens werden wedrennen gehouden op wagens met vier paarden bespannen4 ,dat was natuurlijk slechts een vermaak voor de rijken bestemd1 daar de geringere burger niet in staat was1 zulk een rijke equipage zich aan te schaffen4 ,ook deze wedstrijd was hoogst gevaarlijk1 want dikwijls botsten de wagens in dolle vaart met geweld tegen elkander2 de wagenmenners stortten dan uit het verbrijzelde vaartuig en werden door de hollende rossen langs de renbaan gesleurd4 't ,ontbrak gewoonlijk niet aan middelen om de eerzucht bij de kampvechters op te wekken1 want duizenden toeschouwers gaven voortdurend luide hunne goed- of afkeuring te kennen4 ,hoe groot de hitte ook mocht zijn3 toch bleef de menigte op de kampplaats verzameld1 en niet gemakkelijk zou iemand haar verlaten1 voordat de spelen waren geindigd4 ,na den afloop van de kampspelen traden de overwinnaars voor de kamprechters2 deze zett'en hun de olijfkrans op het hoofd en onder het gejuich van de menigte1 trokken zij naar het altaar van ,zeus1 om den god dankoffers te brengen4 ,met de schitterendste eerbewijzen werd de overwinnaar overal ontvangen2 in zijne vaderstad aangekomen1 haalde het volk hem feestelijk in1 en dichters verwelkomden hem in liederen2 bij openbare feesten mocht hij op de eereplaats zitten4 ,in ,sparta ontving hij het voorrecht om bij een' veldslag naast den koning te mogen strijden4 ,in het kort1 het voorrecht van ,olympisch overwinnaar te zijn1 werd een goddelijk geluk genoemd en de roem van zijn' naam weerklonk door geheel ,griekenland4 ,de ,olympische spelen waren ook in een ander opzicht van veel belang4 ,de uitstekendste kunstenaars trof men hier aan1 om hunne kunstwerken onder het oog en ter beoordeeling van het ,grieksche volk te brengen2 dichters droegen hier hunne gedichten voor2 kooplieden maakten van deze gelegenheid gebruik1 om voordeelige zaken te doen4 ,olympia was dus alle vier jaren de vereenigingsplaats van al1 wat ,griekenland als schoon1 edel en geleerd kon aanwijzen1 en daarom hebben deze spelen veel bijgedragen om de ,grieken tot een welontwikkeld en kunstlievend1 in n woord1 tot een beschaafd volk te maken4 #h4 ,,twee ,,wetgevers 7,,lycurgus ,,en ,,solon74 ,onder de vele steden1 die men vroeger in ,griekenland had1 waren ,athene en ,sparta de voornaamste4 ,hoewel ,atheners en ,spartanen tot n volk behoorden1 bestond er toch tusschen hen een groot verschil in aard en levenswijze4 ,de ,spartaan achtte sterkte1 gehardheid tegen alle vermoeienissen des levens en dapperheid in den oorlog als het hoogste goed2 de ,athener versmaadde dit alles wel niet1 maar ruimde toch ook aan kunsten en wetenschappen eene belangrijke plaats in4 ,dit was een gevolg1 behalve van hunnen oorspronkelijken aanleg1 van hunne verschillende wetgeving en opvoeding4 ,ieder der genoemde steden mocht zich beroemen een' wetgever te bezitten1 die het wel meende met zijn volk4 ,dat ,sparta machtig werd en dikwijls de hegemonie 7overwegende invloed van een enkelen staat7 kon uitoefenen1 had het te danken aan zijn' wetgever ,lycurgus1 die in de laatste helft der negende eeuw v4 ,c4 leefde4 ,deze was een koningszoon1 die reeds de treffendste blijken had gegeven1 dat eigenbelang en eerzucht hem vreemd waren2 en het heil zijns vaderlands hem bovenal ter harte ging4 ,om aan de voortdurende twisten tusschen de twee koningen1 die over ,sparta regeerden1 en het volk een einde te maken1 stelde hij een' senaat aan1 bestaande uit #bh aanzienlijke mannen boven de #fj jaren1 die als 't ware de bemiddelaars waren tusschen de koningen en het volk4 ,de ongelijkheid van vermogen was toen in ,sparta verbazend4 ,ten einde daaraan een eind te maken1 wist hij het stoute plan door te drijven1 den grondeigendom z te verdeelen1 dat ieder ,spartaansch burger een gelijk grondbezit kreeg4 ,maar zou de ongelijkheid van bezit geheel verdwijnen1 dan moesten ook de roerende goederen verdeeld worden4 ,daar ,lycurgus wel begreep1 dat de rijken niet gemakkelijk te bewegen zouden zijn1 om hunne schatten in goud en zilver ter algemeene verdeeling op te brengen1 schafte hij de gouden en zilveren munten af en voerde ijzeren geld in1 't welk z zwaar was1 dat men1 om eene waarde van #ejj gulden te vervoeren1 een tweespans-wagen moest gebruiken4 ,door dezen maatregel1 en doordat hij strenge maatregelen tegen de weelde nam1 maakte ,lycurgus natuurlijk wel vele in zijn oog nuttelooze menschen als goudsmeden1 bouwmeesters1 zalvenbereiders enz4 overbodig1 maar hij verbande tevens ook allen handel en verkeer uit de stad1 daar het ,spartaansch geld nergens dan in ,sparta geldig was4 ,dit was juist het doel van ,lycurgus1 want volgens zijne meening kweekten handel en omgang met vreemde volken allerlei ondeugden aan4 ,ten einde weelde en onmatigheid met kracht te kunnen tegengaan1 voerde hij gemeenschappelijke maaltijden in4 ,niemand mocht in zijn eigen huis eten1 maar men kwam op bepaalde uren op eene bepaalde plaats te zamen1 waar eenvoudige maar krachtige spijzen werden voorgediend4 ,de hoofdschotel was eene zwarte soep4 ,deze wel wat willekeurige wetten verwekten bij de aanzienlijken eene hevige verbittering tegen ,lycurgus4 ,eens zelfs sloeg een hartstochtelijk jongeling1 ,alkandros1 hem met een wapen het oog uit4 ,toen hij zijnen vijanden echter bedaard zijn bebloed en geschonden gelaat toonde1 ontwaakte het berouw in hunne harten1 omdat zij den waarlijk edelen man zoo slecht hadden behandeld1 en werd hij met gejuich naar zijne woning teruggevoerd4 ,lycurgus liet zijne medeburgers zweren1 dat zij zijne wetten tenminste zoolang zouden houden1 tot hij van eene reis1 die hij voornemens was te doen1 zou zijn teruggekeerd4 ,hij keerde niet terug1 maar bracht zich in den vreemde zelf om 't leven1 opdat zijne medeburgers aan hunnen eed gebonden zouden blijven4 ,de geheele opvoeding der ,spartanen had alleen ten doel krachtige mannen1 ferme soldaten te vormen4 ,alle pasgeborene kinderen werden onderzocht2 waren zij zwak of ziekelijk1 dan werden zij aan den hongerdood prijsgegeven4 ,waarom hen ook in 't leven te laten2 zij konden immers nooit goede soldaten worden1 zoo was de meening der hardvochtige ,spartanen4 ,tot het zevende jaar bleven de kinderen in het ouderlijke huis2 dan echter belastte de staat zich met hunne verdere vorming1 echter volstrekt niet om hen te verwennen4 ,zij sliepen op riet1 dat zij zichzelven moesten halen4 ,hunne kleeding was heel eenvoudig en winter en zomer gelijk1 hunne maaltijden waren uiterst sober4 ,teneinde hen te leeren pijn en smart te kunnen verdragen1 werden ze dikwijls openlijk gegeeseld2 hij1 die een smartkreet uitte1 werd met minachting aangezien4 ,voorts oefenden zij zich in het dansen1 loopen1 worstelen en het hanteeren der wapenen4 ,stelen was hun geoorloofd1 mits zij 't op listige wijze aanlegden2 werden zij betrapt1 dan kregen zij dubbel straf4 ,overigens werd hun bescheidenheid en eerbied voor bejaarde menschen ingeprent4 ,teneinde van hen geen praatjesmakers te maken1 moesten zij zich oefenen1 om zich zoo kort en bondig mogelijk uit te drukken 7,lakoniek74 ,van de beoefening van kunsten en wetenschappen was geen sprake4 ,kon het wel anders1 of de ,spartanen moesten bij zulk eene opvoeding dappere soldaten worden8 ,de ,atheners hadden in ,solon een' wetgever1 die even edel en onbaatzuchtig1 maar tevens veel beschaafder en menschlievender was4 ,hij leefde in de laatste helft der zesde eeuw voor ,chr4 ,op zijne reizen had hij veel wijsheid opgedaan en werd daarom door zijne medeburgers hoog vereerd4 ,zelfs droegen zij hem de waarlijk niet gemakkelijke taak op1 eene nieuwe staatsregeling voor ,athene te ontwerpen4 ,deze onderscheidde zich al aanstonds van die van ,lycurgus1 doordat zij democratisch1 terwijl gene aristocratisch was1 m4 a4 w4 bij de eerste berustte de macht bij 't volk1 bij de tweede bij de aanzienlijken4 ,solons eerste streven was1 de armen van hun' schuldenlast te bevrijden4 ,hij deed dit echter op eene veel billijkerwijze dan ,lycurgus1 zoodat hij alle standen bevredigde4 ,om het recht1 de veiligheid en de goede zeden beter te kunnen handhaven1 vernieuwde hij weder het aanzien van den ,areopagus1 een gerechtshof1 dat des nachts zijne zittingen had en een streng toezicht hield over de zeden en handelingen der burgers4 ,mocht ,lycurgus de beoefening van kunsten en wetenschappen belemmeren1 ,solon bevorderde haar met alle macht4 ,op zoogenoemde gymnasin werden de knapen niet alleen bezig gehouden met lichaamsoefeningen1 maar ook met lezen1 schrijven1 zingen1 muziek1 teekenen1 rekenkunde en vooral met de kunst1 om zich schoon en bevallig uit te drukken4 ,met zijn #ah;de jaar kreeg de jongeling schild en speer en moest aan 't altaar der goden zweren1 zijne wapens nooit oneer aan te doen1 maar desnoods met vreugde voor zijn vaderland te sterven4 ,met zijn #bjste jaar trad hij in alle rechten van ,atheensch burger en mocht mede de volksvergadering bezoeken4 ,wie zich bijzonder verdienstelijk maakte voor zijn volk1 werd op staatskosten onderhouden1 of1 wat nog grooter eer was1 met een krans van olijftakken versierd4 ,kon het anders1 of het ,atheensche volk moest beschaafd en ontwikkeld worden bij zulk eene opvoeding8 ,solon genoot tot zijnen dood de achting zijner medeburgers en stierf in hoogen ouderdom4 ,hij werd onder de zeven wijzen van ,griekenland opgenomen4 #i4 ,,miltiades4 ,de opvolgers van ,cyrus1 den grondvester van het ,perzische rijk1 zett'en diens veroveringen voort4 ,tot de landen1 die zij veroverd hadden1 behoorde ook ,klein-,azi4 ,aan de oostkust hadden de ,grieken vele kolonin gesticht1 die tot hoogen bloei geraakten4 ,de ,aziatische ,grieken schenen echter weldra het ,perzische juk moede te wezen1 althans zij stonden tegen hunne onderdrukkers op4 ,daartoe hadden vooral de ,atheners hen aangezet1 en daarom moesten dezen ook de gevolgen daarvan ondervinden4 ,darius ,hystaspes1 de toenmalige beheerscher van 't ,perzische ,rijk1 wist met weinig moeite de opgestane ,grieken tot onderwerping te brengen en hield een vreeselijk strafgericht over de opstandelingen4 ,ook op de ,europeesche ,grieken1 en voornamelijk op de ,atheners1 wilden de ,perzen zich wreken4 ,te dien einde zeilde in #dic v4 ,c41 een geduchte vloot naar ,griekenland1 die echter bij 't voorgebergte ,athos door een' storm geheel vernield werd4 ,toen zond ,darius boden naar ,griekenland1 om van alle staten aarde en water te vragen ten teeken van onderwerping4 ,als eenig antwoord1 wierpen de ,atheners de boden in een' kuil1 terwijl de ,spartanen ze in een put gooiden2 daar moesten zij zich zelven maar aarde en water halen4 ,woedend over deze bejegening zijnen gezanten aangedaan1 rustte ,darius opnieuw een geducht leger ter onderwerping van ,griekenland uit4 ,zoo zeker meenden de ,perzen van de overwinning te zijn1 dat zij ketenen medebrachten voor de ,grieken1 die zij gevangen zouden nemen1 en marmer1 ter vereeuwiging der ,perzische dapperheid4 ,de ,perzen landden eerst op 't eiland ,euboea1 thans ,negropont genaamd1 richtten aldaar groote verwoestingen aan1 koelden hunne woede door de verdelging van de stad ,eretria en staken daarna naar het vaste land over4 ,in de groote vlakte bij ,marathon1 ten noorden van ,athene1 stelde het ,perzische leger zich in slagorde4 ,de ,atheners hadden zich dadelijk tot de ,spartanen om hulp gewend4 ,dezen echter schreef een heilig gebruik voor1 niet ten strijde te trekken1 eer de volle maan aan den hemel stond4 ,slechts uit de ,grieksche stad ,plataea kwamen #ajjj strijders de ,atheners te hulp1 die zelven nauwelijks #ijjj man onder de wapens konden brengen1 waaronder nog vele slaven waren4 ,het ,perzische leger echter telde #ajj1jjj man voetvolk en #ajjjj ruiters4 ,zulk een leger was wel in staat1 zelfs den moedigste vrees in te boezemen4 ,het kleine ,grieksche leger zoude ook zeker de vlucht genomen hebben1 had niet de bezielde taal van een der #aj aanvoerders1 ,miltiades1 het met nieuwen moed bezield en bij ieder der strijders de begeerte doen ontstaan1 om voor vrijheid en vaderland bloed en leven op te offeren4 ,onweerstaanbaar is dan ook de aanval der ,grieken op de ,perzische scharen4 ,ontzetting en verbazing over zulk een heldenmoed en opoffering bevangt de ,perzen1 en1 als door een panischen schrik aangegrepen1 vluchten zij op hunne schepen4 ,duizenden vluchtelingen worden achterhaald en gedood2 zelfs vallen vele schepen in de handen der ,grieken4 ,den volgenden dag kwamen de ,spartanen op 't slagveld4 ,na het in oogenschouw genomen te hebben1 prezen zij hoogelijk de dapperheid der overwinnaars en keerden vervolgens weder huiswaarts4 ,miltiades deelde het lot van vele beroemde mannen4 ,eerst putte men zich uit in lof- en eerbewijzen2 maar1 toen hij later in de verovering van het eiland ,paros niet slaagde1 beschuldigden zijne benijders hem van verraad1 waarop hij voor eene rechtbank werd gedaagd4 ,wel werd hij van de doodstraf vrijgesproken1 maar toch veroordeeld tot het betalen van de kosten der onderneming1 die op #ej talenten1 ongeveer #abe1jjj gl4 werden geschat4 ,daar hij zulk eene ontzaggelijke som onmogelijk kon betalen1 werd hij in de gevangenis gebracht1 waarin hij weldra stierf als een slachtoffer van de ondankbaarheid zijner medeburgers4 #aj4 ,,een ,,ongelijke ,,strijd 7,,leonidas74 ,xerxes1 de zoon van ,darius1 wilde het plan1 dat zijn vader opgevat1 maar niet volvoerd had1 tot een goed einde brengen4 ,hij wilde dat z doen1 dat er aan mislukking niet te denken viel4 ,een leger van meer dan #a-a_/b millioen soldaten1 samengesteld uit al de volken van zijn gebied1 zou daartoe dienen4 ,dit reusachtig leger trok ongehinderd door ,thraci en ,thessali1 maar vond bij den nauwen bergpas1 de ,thermopylae1 den eersten1 onverwachten tegenstand4 ,hier had de ,spartaansche koning ,leonidas met #cjj ,spartanen en eene kleine schaar van bondgenooten1 te zamen #hjjj man tellende1 post gevat1 vast besloten tot den uitersten tegenstand4 ,xerxes zond eerst een ,perzischen ruiter naar de bergengte1 om de sterkte van het ,grieksche leger op te nemen4 ,met verbazing zag deze1 hoe de #cjj ,spartanen1 die de voorhoede uitmaakten1 zich als tot een feest tooiden1 hun lang haar kamden en vlochten en zich met kampspelen den tijd kortten4 ,xerxes1 in 't minst niet vermoedende1 dat zulk eene kleine schaar zich tegen zijn ontzaggelijk leger zoude durven verzetten1 wachtte eerst vier dagen lang1 dat zij zich gewillig zouden onderwerpen4 ,vervolgens zond hij een' bode naar ,leonidas met den eisch1 de wapens af te geven4 ,kom en haal ze1 is 't ,laconisch antwoord van den aanvoerder4 ,den strijd met zulke mannen vreezende1 zoekt ,xerxes den ,spartaan door groote beloften tot zijne belangen over te halen4 ,maar 't hooghartige antwoord van ,leonidas luidt3 ,de ,spartanen zijn niet gewoon eer door verraad te koopen4 ,eindelijk begint de aanval4 ,maar ziet1 de eene hoop der ,perzen vr1 de andere na1 wordt met groot verlies door de ,spartanen teruggeworpen4 ,de ,grieken hadden dit voordeel1 dat door de nauwte van den bergpas niet vele troepen tegelijk tegen hen aangevoerd konden worden4 ,zelfs de #ajjjj onsterfelijken1 de bloem des ,perzischen legers1 waren niet tegen de ,grieksche dapperheid bestand4 ,twee dagen lang duurde deze ongelijke strijd4 ,de ,perzische soldaten moesten ten laatste met geweld naar den bergpas worden gedreven4 ,een aanval op dit zoo dapper verdedigde punt stond bij hen bijna met een zeker doodvonnis gelijk4 ,dat helaas6 ook hier weer verraad in 't spel moest komen4 ,een zekere ,griek1 ,ephialtes1 wees den ,perzen een smal voetpad over de bergen1 en nu werden de ,grieken ook in den rug aangevallen4 ,zoodra ,leonidas dit verraad bemerkte1 liet hij de bondgenooten vertrekken4 ,hij en zijne ,spartanen wijdden zich tot den heldendood4 ,zij vonden dien dood1 maar niet1 dan nadat de lijken van honderden vijanden het slagveld bedekten4 7#dhj j4 v4 ,c47 ,een eenvoudig gedenkteeken wees later de plaats aan1 waar de ,grieksche dapperheid zich zoo voorbeeldig had getoond4 ,leonidas naam leefde voort in liederen en gedichten1 als het toonbeeld van ,spartaansche deugd4 #aa4 ,,een ,,welgeslaagde ,,list 7,,themistocles74 ,als een stortvloed verspreidden de ,perzen zich na de vermeestering van den bergpas over ,hellas1 het noordelijkste gedeelte van ,griekenland1 en rukten naar ,athene op4 ,dat ,athene zich op den duur tegen de aanvallen van het ontzaggelijke leger niet zoude kunnen staande houden1 was duidelijk1 te meer1 daar de bondgenooten zich op de ,peloponnesus1 het zuidelijkste deel van ,griekenland1 hadden terug getrokken4 ,toen wist een schrander ,athener1 ,themistocles1 zijne medeburgers te bewegen1 hunne geliefde vaderstad te verlaten1 huis en hof aan den vijand prijs te geven en zich op de schepen te redden4 ,zijne overredingskracht zoude hem misschien toch niet gebaat hebben1 had niet het orakel te ,delphi zijn plan krachtig ondersteund door de uitspraak van de priesteres 7,pythia71 dat men zich achter houten muren moest verdedigen4 ,themistocles verzuimde niet deze duistere uitspraak ten gunste van zijn doel uit te leggen4 ,met bloedende harten scheidden de ,atheners van de plaatsen1 waar zij 't eerste levenslicht zagen1 waar zij als kinderen hadden gespeeld1 waar tal van aangename en smartelijke herinneringen hen boeiden4 ,weldra konden zij uit de ten hemel stijgende vlammen het lot hunner geliefde vaderstad opmerken4 ,ondertusschen was de ,perzische vloot in de nabijheid der ,grieksche kust gekomen4 ,toen de ,atheners dit gewaar werden1 vatt'en velen 7zeker niet de moedigsten7 het plan op1 met hunne schepen gedurende den nacht te ontvluchten4 ,themistocles vernam dit en was dadelijk er op bedacht1 dit heilloos ontwerp te verijdelen4 ,de ,perzische vloot moest in de golf van ,salamis gelokt worden1 voor en aleer een enkel der ,atheensche schepen kon ontvluchten4 ,daarom zond hij een vertrouwden slaaf met de volgende boodschap aan den ,koning3 ,groote ,koning6 ik ben in 't geheim uw vriend4 ,de ,atheners bevinden zich allen in de golf van ,salamis4 ,zij willen echter dezen nacht ontvluchten4 ,haast u1 dan kan geen hunner u ontkomen4 ,xerxes meende hier met een' ,ephialtes te doen te hebben en haastte zich den gegeven raad te volgen4 ,de ,perzische vloot verschijnt weldra in de golf4 ,zullen die onbeduidende1 kleine ,grieksche schepen bestand zijn tegen de veel talrijker en grooter vaartuigen der ,perzen8 ,hier moeten wij de scherpzinnigheid bewonderen van dezen ,athener4 ,volkomen tehuis op 't tooneel van den strijd1 wist hij dat de baai van ,salamis eene menigte ondiepten had1 den ,perzen niet1 maar den ,atheners zeer goed bekend4 ,de ,perzen liepen in het net1 hun door ,themistocles gespannen2 zij konden wegens de vele ondiepten hunne strijdkrachten niet genoeg ontwikkelen2 vele schepen geraakten aan den grond1 een nog grooter aantal werd door de ,grieken genomen of verbrand4 ,in 't kort3 de zegepraal der ,atheners was volkomen4 ,xerxes1 die op een hoog rotspunt de geheele vernietiging der ,atheners meende te kunnen waarnemen1 zag niets minder dan den ondergang van zijne eigene1 geduchte vloot4 ,door schrik en vrees geheel verbijsterd1 liet hij zich in eene visschersboot over den ,hellespont naar ,azi brengen1 de voortzetting van den oorlog aan zijne veldheeren overlatende4 ,themistocles was nu de gevierde man2 zijn roem werd overal verkondigd1 zijn naam werd overal genoemd1 hij werd geprezen als de redder der vrijheid4 't ,ging de toenmalige ,grieken echter min of meer als de tegenwoordige ,franschen4 ,de man1 die nu de held van den dag is1 wordt misschien morgen verguisd4 ,themistocles ondervond dit1 zooals velen nog na hem zouden ondervinden4 't ,is waar1 ,themistocles maakte zich door zijne trotschheid1 willekeur en hebzucht vele vijanden1 maar eene beschuldiging1 door zijne vijanden ingebracht1 dat hij voor de vrijheid gevaarlijk was1 miste allen redelijken grond4 ,desniettemin werd hij verbannen1 maar was zelfs in zijne ballingschap niet veilig voor de vervolgingen der ,spartanen1 die hem haatten1 omdat hij1 tegen hun zin1 bewerkt had1 dat het weder opgebouwde ,athene met muren omringd werd4 ,hij vluchtte daarom naar den ,perzischen koning1 die hem vriendelijk opnam4 ,toen deze echter naderhand zijnen dienst inriep tot onderwerping van zijn vaderland1 nam ,themistocles vergif in1 daar hij geen verrader wilde worden4 ,volgens een ander verhaal zou hij van kommer en heimwee gestorven zijn4 #ab4 ,,athene',s ,,grootste ,,bloei 7,,pericles74 ,hoe groot ook de macht der ,perzen ware1 zij bleek niet bestand te zijn tegen de vaderlandsliefde en dapperheid der ,grieken4 ,nadat in 't jaar #dfi v4 ,chr4 de dappere ,cimon1 zoon van den diep verongelijkten ,miltiades1 den vijanden aan de ,eurymedon1 een riviertje in ,klein-,azi1 eene geduchte nederlaag had toegebracht1 werden de vijandelijkheden gestaakt1 zonder dat er eigenlijk vrede werd gesloten4 ,athene1 dat verreweg het grootste aandeel in den oorlog genomen en de meeste opofferingen zich getroost had1 plukte natuurlijk ook de meeste vruchten van de overwinning4 ,het werd de machtigste staat in ,griekenland en verkreeg derhalve de hegemonie1 7een overwegende invloed over de andere staten7 die ,sparta tot hiertoe bezeten had4 ,de bloeitijd van ,athene was tevens de gouden eeuw van kunsten en wetenschappen1 en met beide is de naam van ,pericles ten nauwste verbonden4 ,pericles was een aanzienlijk ,athener1 die gedurende geruimen tijd den grootsten invloed op de regeering zijner vaderstad uitoefende1 niet door gewelddadige middelen1 maar door zijne persoonlijkheid en vooral door de macht van het woord4 ,als redenaar was hij onwederstaanbaar4 't ,schijnt1 dat ,pericles den donder op zijne tong draagt1 en de godin der overreding op zijne lippen zetelt1 zeiden de ,atheners4 't ,was ,pericles vooral te doen1 door het volk te heerschen1 daarom zocht hij het ook te vriend te houden4 ,ten einde de macht des adels te fnuiken1 verminderde hij den invloed van den ,areopagus1 eene rechtbank1 die het toezicht had op de zeden der burgers en de schatkist van den staat4 ,de talrijke feesten1 die hij het levenslustige en vroolijke ,atheensche volk gaf1 deden hem spoedig een volksman worden4 ,vooral was dit het geval1 toen hij1 door aan 't rechterambt eene bezoldiging te verbinden1 ook den minderen man in staat stelde1 dit ambt te bekleeden1 iets1 waartoe deze vroeger wegens de vele onkosten niet in staat was4 ,athene was ten tijde van ,pericles eene schoone1 rijke stad1 en dat had het vooral aan dezen merkwaardigen man te danken4 ,hoog boven ,athene verhief zich de burcht van ,athene 7,acropolis74 ,een marmeren poort met heerlijke zuilen voerde naar den tempel van ,minerva1 de beschermgodin van de stad4 ,deze tempel1 het ,parthenon genoemd1 bevatte het standbeeld van de godin1 wonderschoon uit ivoor vervaardigd1 omkleed met een' mantel van 't zuiverste goud4 't ,was een meesterstuk van den beroemden beeldhouwer ,phidias4 ,op eene andere plaats werd het oog getroffen door het ,odeon1 een gebouw1 ingericht voor muziekuitvoeringen of tooneelvoorstellingen en vervaardigd naar 't model van de reusachtige tent van ,xerxes4 ,prachtige tempels1 heerlijke paleizen1 schoone standbeelden en gedenkteekenen verrezen op verschillende plaatsen4 't ,geld voor deze kostbare en grootsche werken vond ,pericles in de bondskas4 ,ten tijde van den oorlog hadden de bondgenooten gelden gestort tot aanschaffing van oorlogsbehoeften4 ,daar er voor dat doel geen geld meer noodig was1 dacht ,pericles deze gelden niet beter te kunnen besteden dan door ,athene er mede te verfraaien4 ,toen de bondgenooten zich over deze eigenmachtige handeling alles behalve tevreden toonden1 liet ,pericles hen door de scherpte des zwaards gevoelen1 dat macht boven recht gaat4 't ,kon niet anders1 of de ,atheners moesten wel een beschaafd en kunstlievend volk worden4 ,hunne geheele opvoeding was er op ingericht1 om hen alzijdig te ontwikkelen4 ,vandaar ook1 dat iemand tegelijkertijd wijsgeer1 wetgever1 staatsman1 veldheer en redenaar kon zijn4 ,zoowel voor de ontwikkeling van het lichaam1 als voor de veredeling van den geest werd in ,athene zorg gedragen4 ,daarvoor dienden de gymnasin4 ,zulk een gymnasium lag in een ruimen tuin2 in 't midden stond het groote gebouw1 omgeven door een' zuilengang4 ,een gymnasium werd niet alleen bezocht door leerlingen en onderwijzers1 maar ieder beschaafd man1 die lust had zijnen geest met kundigheden te verrijken of anderen van den rijkdom zijner kennis te doen genieten1 had er vrijen toegang4 ,in de gymnasin werden de leerlingen1 behalve in 't worstelen1 rennen1 zwemmen en 't hanteeren der wapenen1 onderwezen in de wetenschappen1 waaronder vooral de redekunst 7de kunst om zich gemakkelijk1 juist en sierlijk uit te drukken7 eene eerste plaats innam4 ,waren dus de gymnasin oefenplaatsen voor jong en oud1 de markt was het niet minder4 ,de ,athener toch hield niet van een huiselijk1 maar van een openbaar leven4 ,op de markt spraken de rechters het recht uit1 voerden de beroemdste redenaars het woord1 hield het volk zijne vergaderingen1 vertoonden beeldhouwers en schilders de vruchten van hunnen arbeid4 ,de markt was dus de verzamelplaats van al1 wat ,athene als schrander1 edel1 groot en schitterend had aan te wijzen4 ,athene's hegemonie was weldra in eene drukkende tirannie ontaard1 en de door hun voorspoed opgeblazen ,atheners meenden1 dat alles voor hen zwichten moest4 ,deze overmoed verdroot den anderen ,griekschen staten1 en zoo kon de oorlog niet lang uitblijven4 ,eene aanleiding gaf daartoe het eiland ,corcyra 7,corfu74 ,corcyra1 eene volkplanting van het rijke en aanzienlijke ,corinthe1 was in oorlog geraakt met de moederstad1 en zich zelf niet krachtig genoeg gevoelende1 had het ,athene om hulp verzocht4 ,athene wilde niets liever dan dit2 het was nu in de gelegenheid het aanzienlijke ,corinthe te vernederen4 ,hierin vonden de meeste andere staten1 met ,sparta aan het hoofd1 aanleiding om ,athene den oorlog te verklaren1 ten einde zich zoo van de gehate tirannie te bevrijden4 ,pericles1 die zelf den oorlog aangeraden had1 beleefde het einde er van niet4 ,eene verschrikkelijke pest deed hem in 't jaar #dbi v4 ,chr4 ten grave dalen4 #ac4 ,,socrates4 ,onder de wijze en edele mannen1 die de oudheid heeft aan te wijzen1 behoort ,socrates in de eerste plaats genoemd te worden4 ,hij was de zoon van een' beeldhouwer en oefende zich in zijne jeugd in 't handwerk zijns vaders4 ,doch dit werk kon zijn' dorst naar wijsheid niet bevredigen4 ,met alle kracht streefde hij er naar1 zich zelven zoo veel mogelijk te volmaken1 en door leer en voorbeeld het toenemende zedenbederf in ,athene te keer te gaan4 ,door zijn rijken vriend ,criton werd hij in de gelegenheid gesteld1 de geschriften der wijzen te beoefenen en het onderricht der beroemdste leeraars bij te wonen4 ,hij maakte echter van zijne wijsheid geene handelszaak1 zooals andere geleerden van die dagen1 maar trachtte vooral door zijn voorbeeld de voortreffelijkheid zijner leer aan te toonen4 ,dientengevolge onderwees hij niet in 't een of ander gebouw1 maar bevond zich meest op openbare plaatsen1 waar gewoonlijk vele menschen bijeenkwamen en deelde daar zijne lessen uit4 ,ook was hij steeds vergezeld van eene schaar jongelieden1 die prijs stelden op zijn onderwijs en geheel met zijne denkbeelden vervuld werden4 ,onder die leerlingen tellen wij vele beroemde mannen1 die naderhand heerlijke werken hebben geschreven1 welke de bewondering van tijdgenooten en nageslacht hebben gaande gemaakt4 ,wij noemen onder velen ,euclides1 die zooveel prijs stelde op 't onderwijs van ,socrates1 dat hij er niet tegen opzag een' weg van #h uren gaans af te leggen1 ten einde gedurende een' dag het onderwijs van den geliefden meester te kunnen genieten4 ,verder ,xenophon4 ,deze1 een zeer schoon jongeling1 ontmoette ,socrates op de straat en werd door dezen staande gehouden met de woorden3 ,waar koopt men meel8 ,wel op de markt1 antwoordde de gevraagde4 ,en olie8 ,ook daar4 ,maar waar gaat men heen1 om wijs en deugdzaam te worden1 vroeg ,socrates verder4 ,toen ,xenophon daarop niet dadelijk wist te antwoorden1 zeide ,socrates3 ,volg mij1 ik zal 't u zeggen4 ,van stonden aan was ,xenophon een der ijverigste leerlingen van ,socrates4 ,verder hebben ,plato1 ,antisthenes en anderen zich door hunne geschriften wereldberoemd gemaakt4 ,en wat leerde die wijze man dan wel8 ,ken u zelven was zijne zinspreuk4 ,zich zelven te beheerschen1 zijne hartstochten in toom te houden1 met zoo weinig mogelijk tevreden te zijn3 dat waren de hoofdzaken1 die hij leerde niet alleen1 maar die hij ook in beoefening bracht4 ,matigheid beschouwde hij als den grondslag der deugd4 ,wie het minste behoeft1 zeide hij1 is het meest den goden gelijk4 ,hij zelf was dan ook een voorbeeld van matigheid in spijs1 drank en kleedij1 waardoor hij gehard werd tegen koude1 hitte1 honger en dorst4 ,zijn van nature driftigen aard wist hij door aanhoudende oplettendheid op zich zelven zoo te bedwingen1 dat hij in alle omstandigheden zijne bedaardheid behield en zelfs bij de grofste beleedigingen niet toornig werd4 ,hij had trouwens wel gelegenheid zich in geduld en lijdzaamheid te oefenen1 want hij bezat eene vrouw1 wier naam nu nog dient om een uiterst lastig en onverdraagzaam humeur aan te wijzen4 ,zij heette ,xanthippe4 ,een enkel staaltje uit vele4 ,eens was zij weder in eene uiterst kwade bui4 ,socrates hoorde bedaard en kalm den vloed harer scheldwoorden en verwijtingen aan1 maar toen zijne bedaardheid haar nog steeds woedender maakte1 verliet hij het huis4 ,nu goot ,xanthippe hem eene kom met water over 't hoofd4 ,zonder eenigszins boos te worden1 zeide ,socrates3 ,ik dacht het wel1 dat op dat onweder nog regen zoude volgen4 ,zijn geestige en bezielende taal1 maar vooral zijn leven en werken1 konden niet nalaten1 grooten invloed uit te oefenen op zijne tijdgenooten4 ,velen1 die zich anders weinig om de deugd bekommerden1 kwamen door hem tot inkeer4 ,zelfs de lichtzinnige ,alcibiades 7waarover later7 moest van hem bekennen3 ,door ,socrates woorden word ik zoo geroerd1 dat mij het hart klopt en de tranen mij in de oogen komen4 ,een openbaar ambt bekleedde hij niet1 maar niettemin kweet hij zich voortreffelijk van zijne plichten als burger4 ,riep het vaderland zijne zonen op ten strijde1 dan vond het ,socrates dadelijk bereid1 en toonde hij een even dapper krijgsman als wijs leeraar en voorbeeldig mensch te zijn4 ,maar streng was hij1 onverbiddelijk streng4 ,de rijken en aanzienlijken moesten dikwijls harde waarheden van hem hooren1 en daarom haatten zij hem en zochten hem ten val te brengen4 ,en werkelijk wisten zijne vijanden het zoover te brengen1 dat hij beschuldigd werd1 de goden beleedigd en de jeugd bedorven te hebben4 ,zijne verdediging was waardig en verheven2 toch veroordeelde de rechtbank hem tot het drinken van den giftbeker4 ,kalm en bedaard hoorde de #gj jarige grijsaard dit vonnis aan4 ,zijne leerlingen echter waren ten prooi aan de grootste droefheid en wanhoop4 ,ach1 zegt ,apollodorus1 het grieft mij1 dat gij zoo onschuldig moet sterven4 ,glimlachend antwoordt ,socrates3 ,zoudt gij misschien liever willen1 dat ik schuldig stierf8 ,maar men wil den geliefden meester bevrijden4 ,voor geld kan men in ,athene veel gedaan krijgen4 ,criton heeft de wachters omgekocht4 ,alles is tot de vlucht naar ,thessali voorbereid4 ,criton kende echter nog niet de strenge beginselen van zijn' leeraar en vriend4 ,mijn lieve ,criton6 zegt ,socrates1 ik heb zoolang de zegeningen genoten van de wetten van den staat1 zoude ik er mij nu nog aan bezondigen8 ,en bovendien wijs mij eene plaats aan waar men niet sterft4 ,de laatste dagen bracht ,socrates met zijne geliefde jongeren in den kerker door1 sprekende over de onsterfelijkheid der ziel en andere merkwaardige zaken4 ,kalm en onverschrokken dronk de edele man den giftbeker4 ,met hem stierf ,griekenlands edelste en beste burger4 ,pas was ,socrates gestorven1 of ,athene besefte1 dat het eene misdaad tegen hem gepleegd had4 ,men haastte zich zooveel mogelijk1 zijne nagedachtenis te huldigen en zijne eer te herstellen1 en de rechters1 die voor zijnen dood gestemd hadden1 werden zoodanig aan de openbare verachting prijsgegeven1 dat sommigen de stad verlieten en anderen zich van het leven beroofden4 #ad4 ,,alcibiades 7,,peloponnesische ,,oorlog74 ,toen wij over ,pericles spraken1 hebben wij tevens gewaagd van een' oorlog1 die ontstond tusschen ,athene en de bondgenooten1 met ,sparta aan het hoofd 7#dca-djd74 ,in dien voor ,griekenland zoo treurigen tijd verschijnt een man op het wereldtooneel1 die zoowel door de fortuin als door de natuur rijk gezegend was4 ,wij bedoelen ,alcibiades4 ,van zeer aanzienlijke geboorte1 bovenmate rijk1 bezat hij tevens een schoonen lichaamsbouw1 en had hij1 bij een allergunstigsten aanleg1 lust en liefde voor kunsten en wetenschappen4 ,ook was hij1 't geen in ,athene niet weinig gold1 ruim bedeeld met de gave der welsprekendheid4 ,hij zoude dus een waardig opvolger van ,pericles zijn geworden1 wanneer hij rust en bezadigdheid en minder eer- en heerschzucht bezeten had4 ,de bloedige oorlog tusschen de ,grieksche staten had reeds #aj jaren geduurd1 toen er door den vrede van ,nicias een eind aan werd gemaakt4 7#dba v4 ,c47 ,echter voor korten tijd2 de haat tusschen de beide voornaamste steden was te groot1 dan dat een duurzame vrede mogelijk geweest ware4 ,niemand was blijder1 toen de oorlog weder uitbrak1 dan de jonge ,alcibiades4 ,in den oorlog toch was roem te behalen1 kon hij van zich laten spreken1 kon hij schitteren4 ,hij wist dan ook te bewerken1 dat er eene groote vloot werd uitgezonden naar ,sicili1 om ,syracuse en vervolgens het geheele korenrijke eiland te overmeesteren4 't ,spreekt van zelf1 dat hij zorgde1 een der bevelhebbers te worden4 ,maar zijne talrijke vijanden zochten zijnen ondergang te bewerken4 ,nog eer de vloot uitliep1 waren in ,athene op zekeren nacht al de ,hermeszuilen 7standbeelden aan den god ,mercurius gewijd7 verminkt1 en algemeen beschuldigde men ,alcibiades1 dat hij met zijne brooddronken soldaten1 deze heiligschennis gepleegd had4 ,men liet hem echter eerst met de vloot uitzeilen1 want zijne persoonlijkheid en welsprekendheid waren betooverend1 en hij was de lieveling des volks4 ,in zijne afwezigheid werd hij van heiligschennis beschuldigd1 en een schip de vloot nagezonden1 om hem te halen4 ,alcibiades ging eerst ook werkelijk mede1 doch bedenkende1 hoe wankel de volksgunst is1 wist hij te ontvluchten naar eene veilige plaats4 ,te ,athene werd hij nu ter dood veroordeeld4 ,ik wil hun toonen1 dat ik nog leef1 zeide hij en vertrok naar ,sparta1 ,athene's doodvijand1 waar hij met open armen ontvangen werd4 ,hier bewees hij den ,spartanen dan ook voortreffelijke diensten door hun aanwijzingen te geven1 hoe zij ,athene het meeste kwaad konden berokkenen4 ,de tocht naar ,sicili mislukte geheel4 ,de aanvoerder ,nicias werd openlijk te ,syracuse onthoofd en eene groote menigte gevangenen zagen hun leven ellendig verkwijnen in de steengroeven van ,syracuse4 ,het gelukte ,alcibiades intusschen niet1 voortdurend het vertrouwen der ,spartanen te behouden4 ,zijn overmoed verwekte hem ook hier vele vijanden en toen hij zijne veiligheid te ,sparta bedreigd zag1 vertrok hij naar het eiland ,samos1 waar de ,atheensche vloot lag4 ,nadat hij zich met zijne vaderstad verzoend had1 behaalde de vloot onder zijne leiding verschillende overwinningen op de ,spartanen en hunne bondgenooten4 ,nu was hij weder de man des volks4 ,hij1 de ter dood veroordeelde1 werd onder het gejubel der menigte te ,athene ingehaald2 de zuil1 waarop zijne misdaad gegrift was1 in zee geworpen en het opperbevel over de land- en zeemacht hem opgedragen4 ,eenige maanden later werd het hem echter weer ontnomen1 toen zijn onderbevelhebber1 in weerwil van zijn uitdrukkelijk bevel1 in zijne afwezigheid slag leverde tegen de ,spartanen1 welke slag met de vernietiging der ,atheensche vloot eindigde4 ,hij vluchtte vervolgens naar ,thraci en daarna naar den ,perzischen stadhouder in ,klein-,azi2 maar de ,spartanen1 zijnen invloed en zijne bekwaamheden vreezende1 vervolgden hem ook hier1 en lieten hem door sluipmoordenaars om 't leven brengen4 7#djd74 ,dat was het uiteinde van den schitterenden en hoogbegaafden1 maar zelfzuchtigen en eerzuchtigen ,alcibiades4 ,athene ging nu met rassche schreden zijnen ondergang te gemoet4 ,lysander1 de ,spartaansche veldheer1 versloeg de ,atheners geheel en al2 een vijandelijk leger bezette de stad2 de muren werden afgebroken1 de vloot weggevoerd1 de democratische regeering afgeschaft en een aristocratisch bestuur 7#cj tirannen7 er voor in de plaats gesteld4 ,athene's grootheid was voor altijd te niet4 #ae4 ,,een ,,gevaarlijk ,,helper 7,,philippus74 ,wij zien van nu aan ,griekenland ten prooi aan binnenlandsche onlusten4 ,nadat ,sparta een' tijdlang eene drukkende tirannie had uitgeoefend1 gelukte het aan het kleine ,thebe1 om onder zijne dappere veldheeren ,epaminondas en ,pelopidas voor een korten tijd de hegemonie te verkrijgen4 ,we zeggen voor een korten tijd1 want weldra mengde zich een vreemdeling in de ,grieksche zaken1 waardoor de zelfstandigheid van ,griekenland geheel te niet ging4 ,die man was de bekwame1 maar sluwe ,philippus van ,macedoni4 ,door list en geweld had hij zich den weg tot den troon gebaand2 door list en geweld wist hij zich invloed en macht in ,griekenland te bezorgen4 ,de aanleiding hiertoe was deze4 ,de bewoners van het landschap ,phocis1 waarin de heilige stad ,delphi lag1 hadden heilig land bebouwd en waren daarom tot betaling eener groote somme gelds veroordeeld4 ,toen de betaling achterwege bleef1 werd besloten tot een' krijgstocht tegen ,phocis 7heilige oorlog #cee74 ,de ,phocensen wierven huurtroepen aan en vielen daarmede zegevierend in ,thessali4 ,de ,thessalirs verzochten den ,macedonischen koning om hulp1 die deze hun ook verleende4 ,hij versloeg de ,phocensen en wist later door list en omkooping zooveel te bewerken1 dat hij in een' oorlog tegen de bewoners van 't landschap ,locris tot opperbevelhebber over 't ,grieksche leger werd benoemd4 ,te laat zagen de ,grieken in1 dat zij een' wolf tot herder over de kudde hadden aangesteld2 te laat lieten zij recht wedervaren aan den beroemden ,demosthenes1 die niet opgehouden had met zijn onnavolgbaar redenaarstalent tegen de heerschzucht van den ,macedonir te waarschuwen4 ,toen de ,grieken zich nu met geweld van wapenen van den geweldenaar wilden ontdoen1 werden zij in den geduchten slag bij ,chaeronea 7#cch7 geheel verslagen4 ,met de ,grieksche vrijheid was het gedaan4 ,de eerzuchtige plannen van ,philippus waren veel omvattend4 ,het groote1 maar reeds kwijnende ,perzische rijk te doen vallen1 was zijn doel4 ,te dien einde liet hij zich door de ,grieken tot opperbevelhebber van een' krijgstocht tegen de ,perzen benoemen4 ,deze tocht was echter weggelegd voor zijn beroemden zoon ,alexander4 ,hij zelf werd op een bruiloftsfeest verraderlijk vermoord4 #af4 ,,alexander ,,de ,,groote4 ,alexander was een prins van den voortreffelijksten aanleg4 ,zijn vader ,philippus trachtte dezen aanleg door allerlei lichaamsoefeningen en een goed onderwijs op de beste wijze te ontwikkelen4 ,te dien einde riep hij den beroemden ,aristoteles aan zijn hof1 om de opvoeding van zijn hoopvollen zoon op zich te nemen4 ,ik verheug mij1 schreef hij aan ,aristoteles1 dat het kind geboren is1 terwijl gij leeft1 om het te kunnen onderrichten en tot een goed koning op te leiden4 ,alexander was in alle opzichten zulk eenen leermeester waardig2 want hij leerde met den grootsten ijver en was met zijne gansche ziel aan zijnen leermeester verknocht4 ,reeds vroeg haakte ,alexander naar verhevene1 roemwaardige daden4 ,koning te zijn over de geheele wereld was zijn vurigste wensch4 ,zoo dikwijls boden de tijding brachten van de overwinningen zijns vaders1 werd hij bedroefd en zeide eens weenend3 ,ach1 mijn vader zal nog de geheele wereld veroveren en mij niets overlaten4 ,het liefst hoorde hij zijne leermeesters vertellen van de groote daden der oude helden1 van oorlogen en veldslagen4 ,homerus was daarom zijn lievelingsdichter4 ,hij wenschte een held te worden als ,achilles en hoopte even schoon bezongen te worden4 ,op zijne veldtochten had hij ,homerus' gedichten in een gouden kistje dan ook altijd bij zich4 ,op den ouderdom van achttien jaren toonde hij reeds zijne dapperheid in den slag bij ,chaeronea1 waarin de ,grieken hunne vrijheid verloren4 ,toen hij twee jaren later1 na de vermoording zijns vaders1 zelf koning werd1 dachten de ,grieken van zijne jonkheid en onervarenheid gebruik te kunnen maken om hunne vroegere onafhankelijkheid weder te herwinnen4 ,de stad ,thebe moest echter ondervinden1 dat met den twintigjarigen ,macedonischen koning niet te spotten viel4 ,de stad werd stormenderhand ingenomen en tot den grond geslecht4 ,alleen het huis van ,pindarus1 den dichter1 die in schoone liederen de overwinnaars in de ,grieksche kampspelen bezongen had1 liet ,alexander sparen4 ,nu weigerde geen der ,grieksche staten den moedigen en ondernemenden jongeling meer gehoorzaamheid4 ,te ,corinthe liet hij zich benoemen tot opperbevelhebber der ,grieken tegen de ,perzen4 ,aan het hoofd van een leger van #cejjj man trok ,alexander dan ook in #ccd op om het reeds kwijnende ,perzische rijk aan te vallen4 ,hij stak den ,hellespont over1 en toen hij den voet op ,aziatischen bodem zette1 riep hij zegevierend uit3 ,azi is mijn6 ,nadat ,alexander het slagveld van ,troje en vooral het graf van ,achilles bezocht had1 kwam het bij een klein riviertje de ,granicus tot een hardnekkig gevecht tusschen het ,grieksch ,macedonisch leger en het ,perzische1 waarbij ,alexander zoude gedood zijn1 had niet zijn vriend ,clitus hem gered4 ,door deze overwinning werd hij meester van ,klein-,azi4 ,de eene overwinning volgde nu op de andere4 ,steden1 die zich niet vrijwillig overgaven1 werden stormenderhand ingenomen4 ,toch besloot de ,perzische koning ,darius ,codomannus alle pogingen aan te wenden om den zegevierenden ,macedonir in zijne overwinningen te stuiten4 ,met een leger van #fjj1jjj man viel ,darius het veel zwakkere leger van ,alexander aan bij ,issus1 maar de ,grieksche dapperheid en krijgskunst behaalden ook hier weder de zege op de overmacht4 7#ccc74 ,honderdduizend ,perzen sneuvelden2 ,darius vluchtte4 ,zijne moeder1 zijne vrouw1 twee dochters en een zoon benevens een onmetelijke buit vielen den overwinnaar in handen4 ,geheel tegen het toenmalige krijgsgebruik behandelde hij zijne aanzienlijke gevangenen met de grootste achting en eerbied4 ,toen ,darius dit vernam1 werd hij daardoor zoo getroffen1 dat hij uitriep3 ,goden6 laat mij mijn rijk behouden1 maar hebt gij den ondergang er van besloten1 geef het dan aan ,alexander van ,macedoni4 ,de jonge held trok nu1 zonder zich verder om ,darius te bekommeren1 langs de zeekust naar het zuiden1 veroverde en verwoestte de rijke en machtige handelsstad ,tyrus1 maakte zich vervolgens meester van ,palaestina en rukte eindelijk over de landengte van ,suez naar ,aegypte4 ,aegypte was vroeger door ,cambyses1 koning van ,perzi1 veroverd en steeds hard behandeld2 daarom beschouwden de ,aegyptenaren de ,perzen als hunne doodvijanden4 ,geen wonder dus1 dat men in ,aegypte ,alexander als redder begroette4 ,zijn tocht door het land geleek een zegetocht4 ,aan een der monden van den ,nijl stichtte hij een nieuwe handelsstad1 naar hem ,alexandria genoemd1 die weldra in plaats van het verwoeste ,tyrus de zetel van den wereldhandel werd4 ,in de groote ,lybische zandwoestijn lag eene oase en daarin een tempel1 aan ,jupiter gewijd4 ,van de priesters van dezen god werd1 evenals van die te ,delphi1 gezegd1 dat ze de toekomst konden voorspellen4 ,alexander wenschte dien tempel te zien1 die priesters te hooren en ondernam daarom een gevaarvollen tocht door de woestijn1 dien hij echter gelukkig volbracht4 ,door de priesters van ,jupiter werd hij tot zijn groote vreugde voor een' zoon van ,jupiter verklaard4 ,na dezen grooten uitstap keerde hij naar ,azi terug1 om ,darius op te zoeken4 ,hij vond hem bij ,arbela in ,assyri met een leger1 in aantal wederom verre het zijne overtreffende4 ,alexanders krijgskunde en de dapperheid zijner troepen behaalden echter ook hier de overwinning4 7#cca74 ,nu was het ,perzische rijk geheel in de macht van den stoutmoedigen ,macedonir4 ,de voornaamste ,perzische steden ,babylon1 ,susa1 ,perspolis en ,ecbatana vielen den overwinnaar in handen4 ,darius zocht zijn heil in de vlucht1 maar werd door zijnen landvoogd ,bessus gevangengenomen en verraderlijk vermoord4 ,deze laaghartige kreeg echter weldra de straf voor zijne snoodheid4 ,alexander liet hem vervolgen3 hij werd gevat en ter dood gebracht4 ,darius' lijk liet hij echter naar ,perspolis1 de begraafplaats der ,perzische koningen1 brengen en daar op koninklijke wijze ter aarde bestellen4 't ,scheen ,alexander ondertusschen in ,azi goed te bevallen1 althans hij toonde volstrekt geen lust om naar ,macedoni terug te keeren4 ,hij huwde eene ,perzische vrouw1 liet zich op ,oostersche wijze bedienen1 eischte1 dat men zich op ,oostersche wijze vor hem zou nederwerpen en kleedde zich als een ,pers4 ,hij hoorde gaarne1 dat men hem bovenmate vleide2 wie dit niet verkoos te doen1 maakte zijn' toorn gaande1 zooals bleek1 toen hij zijn' vriend ,clitus1 die niet instemmen wilde met de laffe vleierijen der anderen1 eigenhandig doorstak4 ,het bezit van het ,perzische rijk was echter op verre na niet voldoende om de eer- en heerschzucht van ,alexander te bevredigen4 ,indi1 het fabelachtige1 rijke ,indi te onderwerpen was nu het doel van zijn streven4 ,toen hij de grensrivier1 den ,indus1 overtrok1 kwamen hem verscheidene vorsten met rijke geschenken te gemoet4 ,en koning echter1 de dappere ,porus1 poogde hem het verder doordringen te beletten4 ,maar hoewel hij en zijn leger wonderen van dapperheid ten toon spreidden1 moest ook hij het onderspit delven4 ,met wonden bedekt werd hij gevangengenomen1 maar door ,alexander allergrootmoedigst behandeld2 hij kreeg niet alleen zijn geheel koninkrijk terug1 maar ontving daarenboven nog verschillende nieuwe provincin4 ,na de onderwerping van ,porus zou het ,alexander niet moeielijk zijn gevallen geheel ,indi te veroveren1 wanneer zijne ,macedonirs niet oproerig geworden waren en geweigerd hadden hem verder te volgen4 ,alexander moest dus tot den terugtocht besluiten1 die dan ook onder de grootste bezwaren ondernomen werd4 ,te ,babylon aangekomen1 ontwierp hij weder nieuwe veroveringsplannen1 maar te midden zijner groote toerustingen rukte de dood hem weg in den nog jeugdigen ouderdom van #cc jaren4 7#cbc74 ,treurig en mismoedig stonden zijne veldheeren en vrienden bij zijn sterfbed4 ,hij reikte hen de hand1 en na hen veelbeteekend aangezien te hebben1 zeide hij3 ,ik heb een voorgevoel1 dat er na mijnen dood bloedige twisten zullen ontstaan4 ,men vroeg hem nog1 wien hij tot opvolger bestemde4 ,hij antwoordde3 den waardigste4 ,alexanders voorzegging kwam uit4 ,zijn dood was het sein tot een langen en bloedigen strijd4 ,toch hebben zijne veroveringen zeer veel goeds tot stand gebracht2 want daardoor kwamen de ,grieken met de ,oostersche volken in aanraking1 werden beschaafder en leerden elkander meer achten als menschen van gelijke beweging en afkomst4 #ag4 ,,de ,,stichting ,,van ,,rome4 7#gec74 ,we willen nu ,griekenland1 dat langen tijd het tooneel der wereldgebeurtenissen was1 verlaten en verplaatsen ons met onze gedachten naar het heerlijke ,itali4 ,nog altijd blijft ,rome de merkwaardigste stad van ,itali niet alleen1 maar in vele opzichten ook van de wereld4 ,vooreerst wegens hare oudheid1 waarin weinige steden van ,europa met haar kunnen wedijveren1 maar ook vooral wegens de groote rol1 die zij langen tijd in de geschiedenis der wereld heeft gespeeld en in zekeren zin nog speelt4 ,het verhaal van de stichting dezer stad is zoo wonderlijk1 dat men aan eene sage moet denken1 waarin waarheid en verdichting zoodanig dooreengemengd zijn1 dat de eerste moeielijk is aan te wijzen1 het verhaal luidt aldus3 ,na de verwoesting van ,troje vluchtte de koningszoon ,aeneas met eenige getrouwen naar ,itali1 en wel naar 't landschap ,latium1 welks koning hem vriendschappelijk opnam4 ,zijn zoon ,ascanius stichtte de stad ,alba ,longa1 die weldra de hoofdstad werd van een koninkrijk van dien naam4 ,de achtste koning1 ,procus genaamd1 liet bij zijn overlijden twee zonen na1 ,numitor en ,amulius1 van welken de oudste hem zou opvolgen4 ,numitor werd echter door zijn heerschzuchtigen1 jongeren broeder van den troon gestooten1 die ook zijn' zoon op de jacht doodde en zijne dochter ,rhea ,silvia dwong ,vestaalsche maagd 7priesteres van ,vesta7 te worden1 waardoor zij de gelofte moest afleggen1 nimmer te huwen4 ,in weerwil van die gelofte huwde zij in stilte en kreeg tweelingzonen4 ,toen ,amulius dit gewaar werd1 was zijne woede grenzenloos4 ,hij liet de moeder in de gevangenis1 de kinderen in den ,tiber werpen4 ,de ,tiber was juist buiten zijne oevers getreden1 en de kinderen bleven1 toen 't water wegliep1 in hun mandje op het droge staan4 ,eene wolvin1 die daar kwam1 zoogde de van honger schreiende knaapjes en een specht deelde de voedsterzorgen met haar4 ,zoo werden zij door ,faustulus1 herder van ,amulius1 gevonden4 ,deze1 wel wetende1 wat er gebeurd was1 giste dadelijk de afkomst der kinderen en1 bewogen met hun lot1 nam hij ze mee naar zijne vrouw1 die ze als hare kinderen opvoedde4 ,de knapen1 ,romulus en ,remus genaamd1 onderscheidden zich reeds spoedig van de andere herdersknapen door hunnen moed4 ,zij verdedigden de kudden van hunnen pleegvader tegen wilde dieren en roovers4 ,ook kwamen zij niet zelden in strijd met andere herders over de beste kudden4 ,bij een gevecht met ,numitors herders werd ,remus eens gevangengenomen en voor ,numitor gevoerd4 ,nu snelde ,faustulus met ,romulus spoedig naar ,numitor en ontdekte het gansche geheim4 ,dadelijk waren de driftige jongelingen er op bedacht1 zich op hunnen wreeden oudoom te wreken4 ,zij riepen hunne gezellen op1 overvielen ,amulius in ,alba ,longa1 doodden hem en herstelden ,numitor in zijne verloren waardigheid4 ,deze gaf hun tot loon een stuk land1 ongeveer ter plaatse1 waar zij door ,faustulus gered waren1 met den raad1 daar eene stad te bouwen4 ,de broeders volgden dien raad en bouwden eene stad1 die natuurlijk eerst zeer onaanzienlijk was4 ,toen het bouwen gedaan was1 moest de stad eenen naam hebben4 ,nu ontstond er twist tusschen de beide broeders1 wie dien zou geven4 ,daar men 't niet eens kon worden1 wilde men de beslissing aan de goden overlaten4 ,deze zouden door de vlucht hunner vogels 7de adelaars7 aanwijzen1 wie de eer zouden hebben1 de stad te benoemen4 ,maar ziet6 nu ontstond er weer verschil1 daar ,remus het eerst zes arenden en ,romulus er kort daarna twaalf zag4 ,remus beweerde1 omdat hij ze 't eerst gezien had1 de gunsteling der goden te zijn1 terwijl ,romulus hetzelfde volhield1 omdat hij de meeste vogels gezien had4 ,toen ,remus zijn' broeder daarenboven nog bespotte over de geringheid van den bouw1 en ten bewijze daarvan over den ringmuur heensprong1 werd ,romulus zoo toornig1 dat hij zijn' zwaard greep en zijn' broeder versloeg4 ,nu had hij dus geenen mededinger meer1 en zijne stichting kreeg den naam van ,rome4 ,thans kwam het er op aan bewoners in de stad te krijgen4 ,daarom noodigde ,romulus allen uit1 onverschillig wie1 om zich in de nieuwe stad metterwoon te vestigen4 ,dat de bevolking1 die er kwam1 niet van de allerfijnste soort was1 laat zich licht begrijpen1 en dat de inwoners van ,rome weldra niet ter goeder naam en faam bekend stonden1 eveneens4 ,daarom konden de ,romeinen ook geene vrouwen ten huwelijk krijgen1 hoeveel moeite zij daartoe ook aanwendden4 ,zij gingen nu hunne toevlucht tot list en geweld nemen4 ,romulus noodigde de omliggende volken1 vooral de ,sabijnen1 uit tot een groot feest4 ,deze kwamen in de vreedzaamste stemming der wereld ongewapend met hunne vrouwen en dochters4 ,te midden van het feest evenwel vielen de gewapende ,romeinen op de niets kwaads vermoedende vrouwen aan en sleepten ze in hunne huizen1 terwijl hare mannen1 broeders en vaders vluchtten4 ,dezen kwamen natuurlijk spoedig gewapend terug1 om hunne betrekkingen op te vorderen4 ,de vrouwen scheen het evenwel bij de ,romeinen zoo goed te bevallen1 dat zij eene verzoening wisten te bewerken4 ,nu werd er besloten1 dat de ,sabijnen en de ,romeinen voortaan n volk zouden uitmaken1 waarover ,romulus en de ,sabijnsche koning ,titus gemeenschappelijk zouden regeeren4 ,romulus ruimde zijn' medekoning echter spoedig uit den weg en regeerde overigens zoo willekeurig en wreed1 dat hij den algemeenen haat der aanzienlijken 7patricirs7 op zich laadde4 ,dezen maakten hem daarom in een raadsvergadering van kant en vertelden aan 't volk1 dat hij uit hun midden ten hemel was gevaren4 #ah4 ,,een ,,vriend ,,van ,,zijn ,,vaderland 7,,brutus74 #bej ,jaren lang regeerden er koningen over ,rome4 ,slechts onder een enkelen van deze en wel onder den opvolger van ,romulus1 den ,sabijn ,numa ,pompilius1 bleef het zwaard rusten4 ,numa maakte zich voor ,rome verdienstelijk door het geven van wijze wetten en de regeling van den godsdienst4 ,zijn tienjarig bestuur was de gelukkigste tijd1 dien ,rome onder zijne koningen had4 ,de meeste zijner opvolgers waren er op bedacht ,rome's grondgebied te vergrooten1 zoodat de tempel van ,janus door ,numa1 den man des vredes1 gesticht1 maar zelden gesloten was4 ,deze tempel n4l4 mocht alleen in vredestrijd gesloten worden4 ,langzamerhand werden de volken in de onmiddellijke nabijheid van ,rome door de oorlogzuchtige ,romeinen onderworpen en wel het eerst de bewoners van de moederstad ,alba ,longa 7,horatirs en ,curatirs74 ,de laatste der koningen was ,tarquinius om zijne trotschheid de trotsche 7superbus7 geheeten4 ,door vele misdaden en bezoedeld met het bloed zijns schoonvaders ,servius ,tullius was hij tot den troon gekomen2 door geweld en wreedheid zocht hij zich staande te houden4 ,hij begon zijne regeering met het dooden van al de leden zijner familie1 met uitzondering van ,lucius ,junius1 die1 door zich onnoozel te houden1 den dood ontkwam en als een onschadelijk wezen ten speelbal der hovelingen aan het hof bleef leven4 ,daarom kreeg hij den bijnaam van ,brutus 7de onnoozele74 ,tarquinius maakte zich intusschen door zijne trotschheid bij aanzienlijken en geringen meer en meer gehaat1 totdat de schandelijke daad van zijn' zoon ,sextus de maat deed overvloeien4 ,terwijl ,tarquinius eene vijandelijke stad belegerde1 ging ,sextus de vrouw van een' der legeraanvoerders1 ,collatinus1 op eene gruwelijke wijze beleedigen4 ,lucretia1 zoo heette de vrouw1 liet daarop haren man en eenige beproefde vrienden uit het leger komen1 verhaalde hun het voorgevallene en1 den aangedanen smaad niet willende overleven1 haalde zij een' dolk voor den dag en stak zich dien in het hart4--,nu toonde ,brutus1 dat zijne onnoozelheid slechts schijn was4 ,hij liet het lijk van ,lucretia naar de markt brengen1 verhaalde aan 't verzamelde volk de toedracht der zaak1 trok den dolk uit de borst der edele vrouw en riep vervolgens het volk op om het juk van den gehaten tiran af te schudden4 ,zijne woorden vonden algemeenen bijval4 ,men sloot de poorten1 terwijl ,brutus naar het leger snelde en daar wist te bewerken1 dat ook dit den ,koning afvallig werd en naar ,rome terugkeerde4 't ,koningschap werd afgeschaft en ,rome tot eene republiek verklaard4 ,in de plaats des konings kwamen nu twee mannen1 consuls genaamd1 die slechts voor n jaar gekozen werden1 aan het hoofd van den staat4 't ,volk koos uit dankbaarheid als eerste consuls de beide bevrijders van de tirannie3 ,brutus en ,collatinus4 't ,was er echter verre af1 dat de verdreven ,koning lijdelijk in zijne afzetting berustte4 ,eerst zocht hij in ,rome ten zijnen gunste eene samenzwering te smeden4 ,werkelijk lieten zich eenige aanzienlijke jongelieden1 die den glansrijken hofstaat en de schitterende feesten1 door den ,koning gegeven1 boven de vrijheid stelden1 overhalen om pogingen aan te wenden ter herstelling van het koningschap4 ,de samenzwering werd echter toevallig door een' slaaf ontdekt en de schuldigen gevat4 ,onder dezen behoorden twee zonen van ,brutus en twee neven van ,collatinus4 ,brutus toonde1 dat de vrijheid van zijn vaderland hem boven alles dierbaar was4 ,hij zelf sprak1 naar luid van het volksverhaal1 over zijne zonen het doodvonnis uit1 en nadat dit werkelijk aan hen voltrokken was1 liet hij de natuur recht wedervaren4 ,hij omhulde zijn gelaat met zijnen mantel en ging weenend naar zijne woning4 ,collatinus poogde tevergeefs zijne neven te redden1 maar verloor daardoor 't vertrouwen des volks1 zoodat hij genoodzaakt was ,rome te verlaten4 ,toen deze poging mislukt was1 zocht ,tarquinius op eene andere wijze te slagen4 ,hij zocht en vond hulp bij ,porsenna1 koning van ,clusium 7in ,etruri74 ,deze verscheen weldra met een machtig leger voor ,rome's poorten en bracht de stad in 't uiterst gevaar4 ,bijna ongeloofelijke blijken van heldenmoed werden er tijdens deze belegering door de ,romeinen gegeven4 ,eeuwige roem verwierf zich in de eerste plaats ,horatius ,cocles4 ,de ,romeinen hadden een' uitval gedaan1 maar werden door de ,etruskers verslagen4 ,nu vloden zij naar de stad terug1 op den voet gevolgd door de zegevierende vijanden4 ,gelukte het dezen met hen over de ,tiberbrug te komen1 dan waren zij in de stad en ,rome was verloren4 ,daar houdt plotseling een dapper man stand4 ,hij beveelt zijnen makkers in allerijl de brug achter hem af te breken1 terwijl hij alleen den strijd tegen de overmacht op zich neemt4 ,toen hij aan 't kraken der balken verneemt1 dat de overtocht belemmerd is1 werpt hij zich in den ,tiber en komt1 in weerwil van de pijlen der vijanden1 behouden aan den anderen oever4 ,had ,cocles voor 't oogenblik de stad gered1 toch bleef haar toestand altoos nog hachelijk1 te meer daar een hongersnood de ellende kwam vermeerderen4 ,daar weet een ,romeinsch jongeling1 ,mucius1 in de vijandelijke legerplaats en in 's ,konings tent te dringen4 ,hij heeft vooraf aan den senaat verzocht den ,koning te mogen dooden4 ,niet wetende1 wie van de beide aanwezige personen de ,koning is1 doodt hij den geheimschrijver4 ,natuurlijk wordt hij gegrepen en door den ,koning met de verschrikkelijkste straffen bedreigd4 ,doch ,mucius roept uit3 ,zie1 hoe weinig hij om zijn leven geeft1 wien groote roem voor oogen staat4 ,en zijne rechterhand in 't vuur houdende1 dat op een in de nabijheid staand altaar brandde1 liet hij haar zonder een teeken van smart te toonen1 verbranden4 ,ontzet over zulk eene onverschrokkenheid liet de ,koning den jongeling van 't altaar wegsleuren en schonk hem de vrijheid4 ,nu verklaarde ,mucius1 die vervolgens den eerenaam ,scaevola 7linkerhand7 kreeg1 dat nog #cjj jongelingen gezworen hadden den ,koning te dooden4 ,hij was de eerste en had zich vergist1 een ander na hem zou gelukkiger zijn4 ,deze verklaring vervulde den ,koning met schrik en ontzetting1 zoodat hij zich geneigd toonde tot onderhandeling4 ,hij liet de zaak van ,tarquinius varen1 en1 nadat de ,romeinen hem oorlogsvergoeding en gijzelaars hadden verstrekt1 toog hij naar zijn land terug4 #ai4 ,,twisten ,,tusschen ,,patrici,,rs ,,en ,,plebejers4 ,patricirs en plebejers6 wat waren dat voor menschen1 vraagt ge voorzeker6 ,patricirs waren de aanzienlijken1 die veelal een groot grondbezit hadden en geroepen konden worden tot alle ambten en waardigheden1 dus de regeerende stand2 de plebejers waren het mindere volk1 oorspronkelijk bewoners van de veroverde steden1 die weinig of geen landbezit hadden en tot geen ambt of waardigheid konden gekozen worden4 ,de patricirs maakten van hun recht weldra een schromelijk misbruik4 ,niet alleen dat zij bij alle gelegenheden aan de plebejers hunne overmacht deden gevoelen1 maar daar zij1 als de rijken1 dikwijls de schuldeischers van de laatsten waren1 behandelden zij dezen allervreeselijkst wreed en hardvochtig4 ,een schuldeischer mocht zijn schuldenaar tot slaaf maken1 hem verkoopen1 ja zelfs dooden4 ,recht tegenover den rijke had de arme volstrekt niet1 en dus moest hij zich de gruwelijkste dwingelandij en knevelarij laten welgevallen4 ,toch poogden de plebejers meermalen in dien ondragelijken toestand verandering te brengen4 ,de gelegenheid daartoe bood zich trouwens vaak genoeg aan4 ,hoe laag de patricir ook neerzag op den plebejer1 hij kon hem toch niet missen1 voornamelijk niet in de vele oorlogen1 die ,rome met zijne naburen te voeren had4 ,dit wisten de plebejers zeer goed1 en daarom weigerden zij eenvoudig te vechten1 wanneer er een oorlog uitbrak4 ,dan moesten de patricirs hen weer met mooie woorden en groote beloften paaien1 om toch de wapens op te vatten4 ,even vlug als zij in 't beloven waren1 even handig waren zij er ook bij1 om die beloften te verbreken1 wanneer het gevaar geweken was4 ,eindelijk echter was 't geduld der verdrukte plebejers ten einde4 ,zij togen in #did gezamenlijk uit ,rome en naar den zoogenaamden ,heiligen ,berg met het doel1 daar eene nieuwe stad te stichten4 ,nu waren de patricirs op hunne beurt in verlegenheid en genoodzaakt iets toe te geven4 ,zij zonden eenen afgezant naar het volk1 wien het gelukte eene verzoening tot stand te brengen4 ,echter niet dan nadat de schuldenlast verminderd1 in de verhouding van schuldeischer en schuldenaar verbetering gebracht en volksvertegenwoordigers 7tribunen7 aangesteld waren4 ,deze tribunen1 die uit de plebejers mochten verkozen worden1 moesten waken1 dat het volk geen onrecht geschiedde en konden dat doen door tegen een besluit van den senaat hun veto 7ik verbied het7 te laten hooren1 waardoor het senaatsbesluit niet ten uitvoer gebracht kon worden4 ,met leede oogen zagen de patricirs zich een deel van hunne vroegere macht over de verachte plebejers ontrukken4 ,zij haakten dus naar eene gelegenheid1 waardoor zij den vroegeren toestand weder in 't leven konden roepen4 ,die gelegenheid bood zich spoedig aan in een vreeselijken hongersnood4 ,de senaat had in ,rome's korenschuur1 ,sicili1 koren laten opkoopen en wilde het nu gelijkelijk onder 't volk verdeelen4 ,een zeker trotsch patricir1 ,marcius ,coriolanus1 stelde echter voor1 het volk eerst dn koren te verstrekken1 wanneer het van zijne verkregene rechten afstand wilde doen4 ,toen de plebejers dit vernamen1 werden zij woedend en daagden ,coriolanus voor eene volksrechtbank4 ,deze echter1 het ergste vreezende1 verliet ,rome en begaf zich naar ,rome's vijanden de ,volscen4 ,aan 't hoofd van een machtig vijandelijk leger verschijnt hij weldra voor zijne vaderstad4 ,benarde toestand voorwaar6 ,van binnen de honger1 van buiten een vijand1 hunkerende naar den val van de steeds naar meer macht strevende stad4 ,men zendt boden naar ,coriolanus1 die hem eene eervolle terugroeping aanbieden4 ,tevergeefs2 de trotsche patricir wijst hen terug4 ,de priesters1 met alle teekenen van hunne waardigheid bekleed1 zoeken hem tot den aftocht te bewegen1 maar moeten eveneens onverrichter zake terugkeeren4 ,maar ziet--daar nadert een stoet vrouwen4 ,aan 't hoofd er van gaat ,coriolanus' moeder1 ,veturia1 vergezeld van zijne gemalin ,volumnia4 ,hij wil eerbiedig zijne moeder begroeten1 maar trotsch wijst zij hem op hare beurt terug2 zij wil in den verrader van zijn vaderland niet haren zoon erkennen4 ,dit is voor ,coriolanus te veel4 ,moeder6 zoo roept hij1 gij hebt ,rome gered maar uwen zoon verloren4--,hij heft de belegering op1 maar moet volgens sommigen door de verbitterde ,volscen zijn omgebracht4 7#dia v4 ,chr47 ,lang duurde de strijd tusschen de plebejers en patricirs2 niet zelden kwam het tot bloedige botsingen4 ,toch wisten de plebejers het eene voorrecht na het andere machtig te worden1 totdat omstreeks het jaar #cjj v4 ,chr4 de klove tusschen beide standen was aangevuld4 ,ondertusschen was ,rome wederom den ondergang nabij geweest4 ,de ,gallirs1 een woest volk1 dat eerst in zuidelijk ,frankrijk had gewoond1 waren in 't noorden van ,itali gevallen en drongen zegevierend naar 't zuiden1 alles plunderende en verbrandende4 ,door de hoogst onvoorzichtige handelwijze der ,romeinsche gezanten tot woede geprikkeld1 togen de ,gallirs onder hunnen dapperen aanvoerder ,brennus naar ,rome1 versloegen het ,romeinsche leger bij de ,allia1 een kleinen bijvloed van den ,tiber 7#cij71 veroverden ,rome en verwoestten de stad4 ,de inwoners waren voor 't grootste gedeelte naar 't ,capitool gevlucht1 waar zij onder aanvoering van den dapperen ,manlius den vijand manmoedigen tegenstand boden 7ganzen op 't ,capitool74 ,toch zou ook deze sterkte hebben moeten vallen1 ware niet te rechter tijd de vroeger wegens zijne trotschheid en overmoed verdrevene ,camillus1 de veroveraar van ,veji1 die de verstrooide troepen der ,romeinen verzameld had1 tot ontzet opgedaagd4 ,de ,gallirs werden verslagen en trokken terug4 ,rome werd schooner herbouwd4 #bj4 ,,het ,,heldentijdvak ,,der ,,romeinsche ,,republiek4 7#cdb-bge j4 v4 ,chr47 ,het tijdperk van #cdb-bge j4 v4 ,chr4 is de schoonste tijd der republiek4 ,het is rijk aan voorbeelden van uitstekenden heldenmoed1 van zelfopofferende vaderlandsliefde en van strenge rechtvaardigheid4 ,tevens geeft het ons eene groote mate van eenvoud en reinheid van zeden te aanschouwen1 zooveel te meer opmerkelijk in een land als ,itali1 waar weelde en losbandigheid maar al te veel gehuldigd werden4 ,daardoor bleef de republiek niet alleen behouden te midden der groote gevaren1 die haar bedreigden1 maar trad zij grooter en machtiger dan ooit uit den worstelstrijd te voorschijn4 ,de meeste volken van ,itali1 naijverig op den snellen bloei van ,romulus' stichting1 keerden hunne wapens tegen ,rome4 ,hoewel de strijd niet altijd gunstig voor de ,romeinen afliep1 7,caudinische passen #cba7 bleek toch de onbezweken moed en de zelfopofferende vaderlandsliefde der ,romeinen den vijanden te sterk te zijn4 ,liever dan u de aanleiding tot de eindelooze oorlogen mede te deelen1 willen wij liever wijzen op enkele der vele heldenfiguren1 waaraan dit tijdperk zoo overrijk is4 ,daar zien wij hoog ten ros en in schitterende wapenrusting ,marcus ,curtius zich in den afgrond werpen1 om zoo den toorn der goden te stillen4 ,hier offert de strenge consul ,titus ,manlius zijnen dapperen zoon op1 omdat hij tegen het legerbevel met een hem uitdagenden vijand gevochten heeft4 ,elders weer wijdt consul ,decius ,mus zich ter dood1 omdat de auguren de zege des legers afhankelijk van den val des aanvoerders hebben gesteld4 ,in den heeten strijd bij ,sentinum 7#bie7 offert de jongere ,decius ,mus zich eveneens voor 't heil des vaderlands op4 ,ook tooneelen als die van ,david en ,goliath geeft ons dit tijdperk te aanschouwen4 ,hoe6 wil die tengere jongeling 7,titus ,manlius7 zich meten met dien ,gallischen reus8 ,hij durft het wagen en weldra zien wij hem1 versierd met den zwaren ketting zijns vijands 7vandaar zijn bijnaam ,torquatus7 door het jubelend leger tot dictator verheven4 ,in #bhj kwamen de ,romeinen voor 't eerst in oorlog met een buitenlandsch vorst n4l4 met ,pyrrhus1 koning van ,epirus4 ,begeerig naar avonturen1 voldeed hij gaarne aan de uitnoodiging der ,tarentijnen om hen tegen de ,romeinen bij te staan4 ,met een uitmuntend leger1 voorzien van olifanten1 die aan den krijg gewoon waren1 landde hij in ,beneden-,itali en was weldra in twee veldslagen overwinnaar 7#bhj en #bgi v4 ,chr47 ,toch kon de scherpzinnige ,pyrrhus bij den eersten slag niet nalaten uit te roepen3 ,met zulke soldaten was de wereld mijn2 en bij den tweeden3 ,nog eene overwinning als deze en ik ben verloren4 ,mochten de ,romeinen ook een enkelen keer den moed laten zinken1 de blinde ,appius ,claudius wist weder veerkracht in de harten der verslagenen te brengen en aan den gezant1 dien ,pyrrhus gezonden had1 gaf de senaat het trotsche antwoord3 ,over een' vrede kan slechts gehandeld worden1 nadat ,pyrrhus ,itali verlaten heeft4 ,de stand van zaken veranderde1 toen ,fabricius en ,curius ,dentatus aan 't hoofd des legers kwamen4 ,pyrrhus tracht den eerste om te koopen1 maar ,fabricius1 hoewel zelf arm1 wijst met verontwaardiging de glansrijke aanbiedingen van de hand2 eene poging1 door hem aangewend om den ,romein door middel van een kolossalen olifant schrik aan te jagen1 mislukte eveneens4 ,de tweede was zoo eenvoudig in zijne levenswijze1 dat1 toen de gezanten van den senaat hem voor de eerste maal zijne benoeming als consul brachten1 ze hem bezig vonden met het koken van een gerecht rapen4 ,het geluk begon ,pyrrhus den rug toe te keeren4 ,in den geduchten slag bij ,beneventum 7#bge7 werd zijn leger totaal verslagen1 terwijl de meeste zijner olifanten1 vroeger de schrik der ,romeinen1 in 's vijands handen vielen4 ,hij was genoodzaakt als overwonneling naar zijn land terug te keeren4 ,zoo waren de ,romeinen langzamerhand meester geworden van geheel ,itali2 alle staten moesten f als bondgenooten f als onderworpen provincin hunne oppermacht erkennen4 #ba4 ,,een ,,man ,,van ,,zijn ,,woord 7,,regulus74 ,omstreeks het jaar #hhh stichtte ,dido1 zuster van den ,phoenicischen koning ,pygmalion1 op de noordkust van ,afrika eene kolonie1 die den naam kreeg van ,karthago4 ,deze kolonie werd weldra door handel en zeevaart rijk en machtig2 zij strekte haar gebied niet alleen uit over een groot gedeelte van ,afrika's noordkust1 maar ook over ,sardini1 ,corsica en meer dan de helft van ,sicili4 't ,kon wel niet anders1 of twee volken als de ,romeinen en de ,karthagers1 die beide naar de wereldheerschappij streefden1 moesten in botsing met elkander komen4 ,er was slechts eene aanleiding noodig1 en die liet niet op zich wachten4 ,de ,mamertijnen1 ontslagen huurtroepen van ,agathocles1 tiran van ,syracuse1 maakten door roof en plundering het geheele eiland ,sicili onveilig en bemachtigden zelfs de stad ,messana1 die zij1 na haar uitgemoord te hebben1 als wijkplaats bij hunne strooptochten bezigden4 ,aan dezen stand van zaken poogden de ,syracusanen een eind te maken4 ,hun koning ,hiero viel de ,mamertijnen met een leger aan en bracht hun zulk eene gevoelige nederlaag toe1 dat ze naar hulp moesten uitzien4 ,een gedeelte hunner zocht ondersteuning bij de ,romeinen2 de overigen bij de ,karthagers4 ,het schoone en rijke ,sicili was eene te begeerige prooi voor ,rome1 dan dat het de bede der roofzuchtige ,mamertijnen zoude afwijzen1 hoewel het er vast op konde rekenen1 dat de strijd met het machtige ,karthago dan niet kon uitblijven4 ,weldra stak in een donkeren stormachtigen nacht een ,romeinsch landingsleger op vlotten over de straat van ,messina en veroverde verschillende versterkte plaatsen4 ,door een verbond met ,syracuse zocht ,rome de ,karthagers geheel van ,sicili te verdrijven4 ,dezen echter wreekten zich door met hunne machtige vloten de kusten van ,itali te bestoken en aan den handel van ,rome's bondgenooten een geducht nadeel toe te brengen4 ,de ,romeinen zagen zeer goed in1 dat zij in 't bezit van eene vloot moesten zijn1 als ze met kracht tegen de ,karthagers wilden optreden4 ,met ontzaggelijk veel moeite en groote inspanning bouwden ze nu naar het voorbeeld van een gestrand ,karthaagsch oorlogschip eene vloot4 ,ieder schip had aan weerszijden enterbruggen1 waardoor het met een vijandelijk schip verbonden kon worden1 en zoo veranderde het zeegevecht eenigszins in een landgevecht4 ,met deze vloot bevocht de consul ,duilius de eerste overwinning op de ,karthagers bij ,mylae1 eene kleine plaats in het n4 o4 van ,sicili 7#bfj74 ,nu werden de ,romeinen overmoedig4 ,eene vloot van #ccj schepen met een groot leger aan boord1 zeilde onder bevel van den dapperen consul ,regulus naar ,afrika4 ,de ,karthagers werden herhaalde malen verslagen1 en reeds stonden de zegevierende ,romeinen voor ,karthago's poorten1 toen er ,grieksche hulptroepen landden onder aanvoering van den bekwamen ,spartaan ,xantippus4 ,nu werden de overwinnaars op hunne beurt overwonnelingen2 het grootste gedeelte van 't schoone leger sneuvelde1 de rest viel met den dapperen aanvoerder in handen der vijanden4 ,in weerwil van de overwinning wenschten de ,karthagers niets liever dan een eervollen vrede4 ,om dien te verkrijgen zonden zij1 volgens het verhaal1 den gevangen consul als afgezant naar ,rome1 na hem vooraf te hebben doen zweren naar ,karthago terug te keeren1 ingeval hij den vrede niet tot stand bracht4 ,regulus komt te ,rome1 kwijt zich van zijne opdracht1 maar raadt tevens den senaat aan den oorlog met kracht vol te houden1 daar de ,karthagers uitgeput zijn4 ,noch de welmeenende raad van den senaat1 noch de dringende beden zijner vrienden zijn in staat1 hem ontrouw aan zijns eens gegeven woord te smaken4 ,hij keerde naar ,karthago terug1 waar een vreeselijke dood hem wachtte4 ,nu is 't u zeker ook duidelijk1 waarom men ,antonius ,hambroek wel den ,nederlandschen ,regulus noemt4 ,het einde van dezen oorlog1 den eersten der zoogenaamde ,punische oorlogen1 7#bfd-bda7 was1 dat de ,karthagers het korenrijke ,sicili ontruimen en eene groote som voor oorlogskosten aan de ,romeinen moesten betalen4 #bb4 ,,het ,,romeinsche ,,rijk ,,in ,,gevaar4 7,,hannibal74 ,karthago zocht zich in ,spanje schadeloos te stellen voor 't verlies van ,sicili4 ,hamilcar ,barcas en ,hasdrubal1 veldheeren der ,karthagers1 veroverden er aanzienlijke streken lands4 ,de verovering der stad ,saguntum1 die zich onder ,rome's bescherming gesteld had1 gaf aanleiding tot den tweeden ,punischen oorlog 7#bah-bja71 een' oorlog1 waarin ,rome op den rand van zijnen ondergang werd gebracht4 ,de man1 die dat bewerkte1 was ,hannibal4 ,opgevoed in haat tegen ,rome1 gloeiende van vaderlandsliefde1 bedeeld met buitengewone geestesgaven1 was hij de rechte man voor 't groote doel1 dat hij beoogde4 ,dat doel was niet minder1 dan uit ,spanje een leger over de ,pyrenaen en de ,alpen te voeren en zoo in ,itali te vallen ten einde den ,romeinen in hun eigen land de wet voor te schrijven4 ,stout plan voorwaar6 ,toen hij na de ongehoordste ontberingen en gevaren eindelijk in ,opper-,itali's vlakten verscheen1 was zijn leger tot op de helft geslonken2 al zijne olifanten waren omgekomen4 ,toch is hij sterk genoeg om den ,romeinschen legers bij de ,ticinus1 bij de ,trebia 7twee bijvloeden van de ,po7 en bij het meer ,trasimene 7in het tegenwoordige ,toscane7 eene volkomen nederlaag toe te brengen 7#bah en #bag74 ,zonder de krijgskunst van den dictator ,fabius 7cunctatordraler71 toen op verre na niet genoeg door de ,romeinen gewaardeerd1 ware ,rome hoogstwaarschijnlijk verloren geweest4 ,toen later ,aemilius ,paulus en ,terentius ,varro de wijze taktiek van ,fabius lieten varen1 en ,hannibal bij ,cannae slag leverden1 was eene geduchte nederlaag het gevolg van hunne onbesuisdheid4 #ejjjj ,romeinsche lijken bedekten het slagveld 7#baf74 ,cannae was echter de keerkring van ,hannibals geluk4 ,in 't weelderige ,capua1 waar hij met zijn leger den winter doorbracht1 werden zijne krachtige krijgers ontzenuwd2 kleingeestige naijver in zijne vaderstad liet het hem aan de noodige hulp ontbreken1 terwijl ,rome eene kracht en vastberadenheid ontwikkelde1 gevenredigd aan het gevaar1 waarin het verkeerde4 ,verschillende ,italiaansche volken verbraken het bondgenootschap met ,hannibal1 totdat ten laatste slechts enkele versterkte plaatsen in ,beneden-,itali in zijne macht waren4 ,daar steekt de koene ,scipio1 die reeds in ,spanje blijken van grooten moed en zeldzame bekwaamheid had gegeven1 met een leger naar ,afrika over en bedreigt ,karthago4 ,hannibal snelt zijne vaderstad te hulp4 ,tevergeefs3 de slag bij ,zama 7#bjb7 was ten nadeele van de ,karthagers1 en onder de schandelijkste voorwaarden moesten zij den vrede afbidden4 ,overal vervolgd door de ,romeinen1 die hem haatten en tegelijk vreesden1 bracht ,hannibal zich door vergif om 't leven 7#ahc74 ,eene stad1 die door handel en nijverheid zijn bestaan vindt1 herstelt zich langzamerhand van de verliezen1 die het geleden heeft4 ,zoo ook ,karthago4 ,dit konden de ,romeinen niet dulden4 ,karthago moet verwoest worden1 zoo besloot ,cato zijne meeste redevoeringen in den ,senaat4 ,eene aanleiding daartoe was spoedig gevonden4 ,een naburig koning 7,masinissa van ,numidi7 maakte voortdurend strooptochten op ,karthaagsch grondgebied4 ,de ,karthagers1 geen oorlog mogende voeren zonder verlof der ,romeinen1 verzochten dezen om hulp1 doch tevergeefs4 ,ten einde raad1 grepen zij eindelijk zelven de wapens op en verjoegen de indringers4 ,schoone gelegenheid voor de ,romeinen om een leger naar ,karthago te zenden1 ten einde de stad voor 't verbreken van de vredesvoorwaarden te straffen6 ,de ,romeinen eischen gijzelaars2 men geeft ze hun2 vervolgens hunne wapens2 ook deze worden overgeleverd4 ,toen zij echter van de bedrukte inwoners vorderen hunne stad te verlaten1 en minstens vijf mijlen van de zee zich eene nieuwe stad te bouwen1 zegevierde de onderdrukte vaderlandsliefde over de honende vorderingen en bedreigingen der ,romeinen4 ,nu geeft ,karthago ons een tooneel te aanschouwen1 waarbij het gevoelige hart van smart moet ineenkrimpen4 ,meer dan twee jaren werd er gestreden1 aan den eenen kant met den moed der vertwijfeling1 aan den anderen met grenzenlooze verbittering4 ,ieder huis moest veroverd worden2 voet voor voet verdedigden de ,karthagers den dierbaren grond1 tot eindelijk met de sterke burcht hun laatste toevluchtsoord was gevallen4 ,de koningin der ,middellandsche zee ging in vlammen op4 ,de aanvoerder der ,romeinen1 ,scipio ,afrikanus de jongere1 kon bij 't zien van 't afgrijselijk tooneel zijne tranen niet bedwingen4 't ,getuigt meer voor hem dan menige zege1 op 't slagveld behaald4 ,van de #gjj1jjj inwoners bleven slechts #ejjjj over1 om den triomftocht van ,scipio meer luister bij te zetten4 ,zoo eindigde de derde of laatste ,punische oorlog4 7#adi-adf74--;,in 't zelfde jaar1 waarin ,karthago viel1 werd ook ,corinthe door den consul ,mummius ingenomen1 en daarmede was geheel ,griekenland in ,rome's macht4 ,omstreeks het jaar #acj konden de ,romeinen zich beroemen1 dat hunne heerschappij zich reeds uitstrekte over drie werelddeelen4 #bc4 ,,twee ,,vrienden ,,des ,,volks 7,,de ,,gracchen74 ,hoe glansrijk de toestand van ,rome uiterlijk ook scheen1 inwendig liet hij veel te wenschen over4 't ,verschil tusschen patricirs en plebejers was veel vereffend1 maar dat tusschen rijken en armen was langzamerhand geweldig groot geworden4 ,de groote schatten1 die naar ,rome uit de overwonnen gewesten vloeiden1 waren slechts voor de voornamen2 het volk moest leven van 't geen de rijken het verkozen toe te werpen4 't ,volk was slechts een werktuig in de hand der aanzienlijken2 de staatsambten werden niet meer bezet door de waardigsten1 maar door diegenen1 welke er het meest voor betaalden4 ,aan dien toestand zocht een edel broederpaar een einde te maken1 n4l4 ,tiberius en ,cajus ,gracchus4 ,zij waren zonen van ,sempronius ,tiberius ,gracchus en ,cornelia1 eene dochter van ,scipio1 den overwinnaar van ,hannibal1 eene der edelste vrouwen1 die ,rome weet aan te wijzen4 ,na den dood haars mans wijdde zij zich geheel aan de opvoeding harer twaalf kinderen1 waarvan zij echter slechts drie mocht behouden t4 w4 het bovengemelde broederpaar en ,sempronia1 die de gade werd van ,scipio den jongeren4 ,deze kinderen voedde zij met de grootste zorgvuldigheid op en ontzag geene moeite of kosten1 om ze tot zulke edele en brave menschen te vormen als eens hun grootvader ,scipio geweest was4 ,eene voorname vrouw toonde haar eens hare kostbaarheden4 ,cornelia wees op hare beide zonen en zeide vol moedertrots3 ,dit zijn mijne eenigste en grootste schatten4 ,de kinderen stelden de verwachting hunner edele moeder niet te leur4 ,de woorden1 die ,cornelia zich eens in 't bijzijn van hare zonen ontvallen liet3 ,zullen de ,romeinen mij steeds de schoonmoeder van ,scipio en niet ook de moeder der ,gracchen noemen8 maakten op hen zulk een diepen indruk1 dat zij al hunne krachten inspanden1 om eene waardige plaats onder ,rome's beroemde mannen in te nemen4 ,tiberius1 de oudste1 koos1 toen hij tot de waardigheid van volkstribuun geroepen werd1 de zijde des volks tegen den adel4 ,hij stelde daarom de vernieuwde invoering eener oude akkerwet voor1 waarbij niemand meer dan #ejj morgen staatslanderijen mocht bezitten4 't ,spreekt van zelve1 dat de aanzienlijken woedend waren op den stouten tribuun4 ,toen daarom de tijd van zijn tribunaat was afgeloopen1 zochten zij met geweld zijne herkiezing tegen te gaan4 ,in een straatgevecht vond ,tiberius ,gracchus met #cjj zijner aanhangers den dood 7#acc ,j4 v4 ,c47 ,de patricirs zorgden er nu voor1 dat de wet van de akkerverdeeling niet tot uitvoering kwam4 ,elf jaren later vatte ,cajus de taak op1 die zijn broeder niet had kunnen volbrengen4 ,hartstochtelijk en onstuimig kwam hij op voor de rechten van 't verdrukte volk2 maar zijne pogingen stuitten af op den onwil van den senaat en de zelfzucht der aanzienlijken4 ,in een geducht oproer viel ook hij met #cjjj zijner medeburgers 7#aba ,j4 v4 ,c47 als een offer van zijnen ijver voor 't welzijn des volks4 ,ofschoon aan 't stoffelijk overschot der beide broeders geene eerlijke begrafenis werd gegund1 maar hunne lijken in den ,tiber werden geworpen1 erkende het volk toch eenige jaren later1 wat het in ,cornelia's wakkere zonen verloren had4 ,standbeelden verrezen tot hunne nagedachtenis1 en de plaatsen1 waar zij gevallen waren1 werden als heilig verklaard4 ,cornelia's wensch werd vervuld1 want toen zij in hoogen ouderdom stierf1 werd voor haar een koperen gedenkteeken opgericht met het eenvoudige1 maar veel beteekenende opschrift3 ,cornelia1 de moeder der ,gracchen4 #bd4 ,,de ,,eerste ,,burgeroorlog 7,,marius ,,en ,,sulla74 ,onzedelijkheid en bandeloosheid namen in ,rome hand over hand toe4 ,de vroegere eerlijkheid1 matigheid en vaderlandsliefde zocht men er tevergeefs4 ,voor geld kon men alles gedaan krijgen4 ,dat ondervond ,jugurtha1 koning van ,numidi1 een volslagen booswicht4 ,door misdaden was hij op den troon gekomen1 door misdaden hield hij zich erop staande4 ,hoe onbeschaamd hij echter ook zijne euveldaden pleegde1 langen tijd wist hij de senatoren den mond door goud te stoppen1 zoodat hij1 zelf daarover verbaasd1 uitriep3 ,o ,rome1 gij zoudt u zelf verkoopen1 als maar iemand genoeg voor u bood4 ,eindelijk was de maat zijner misdaden vol3 hij werd gevangen genomen en stierf te ,rome den hongerdood 7#ajf74 ,twee mannen hadden zich in den oorlog tegen ,jugurtha bijzonder onderscheiden1 n4l4 ,marius en ,sulla4 ,de eerste was een ruw1 woest mensch van geringe afkomst1 maar die door dapperheid en de gunst des volks tot groote macht en aanzien was geklommen4 ,de tweede1 jong en van edele afkomst1 was de man1 op wien de aanzienlijken hunne oogen gevestigd hielden4 ,feller dan ooit toch stonden de aanzienlijken en geringen tegenover elkander4 ,voor ,marius kwam intusschen spoedig de gelegenheid1 dat hij zich voor ,rome verdienstelijk kon maken4 ,ruwe1 krijgszuchtige ,germaansche volken1 bekend onder den naam van ,cimbren en ,teutonen1 waren aan den ,donau verschenen 7#aac71 hadden het eene ,romeinsche leger vr1 het andere n1 verslagen en rukten nu naar ,itali en ,galli op4 ,in dit dreigend gevaar werd ,marius vijf jaren achtereen tot consul verkozen4 ,hij stelde dit groote vertrouwen niet te leur1 maar vernietigde eerst de ,teutonen bij ,aix1 in 't ,z4 van ,galli 7#ajb7 en snelde vervolgens ,catulus tegen de ,cimbren te hulp1 die dan ook bij ,vercellae1 in 't ,n4w4 van ,itali1 geheel verslagen werden 7#aja74 ,meer dan #ajj1jjj ,cimbren zouden in dezen slag zijn omgekomen4 ,marius was nu de afgod des volks geworden4 ,een ander gevaar dreigde ondertusschen in 't ,oosten4 ,daar was een tweede ,alexander opgestaan in den persoon van ,mithridates1 koning van ,pontus1 een land1 ten ,z4 van de ,zwarte zee gelegen4 ,hij veroverde weldra geheel ,klein-,azi1 en ten einde zijn' haat tegen ,rome duidelijk aan den dag te leggen1 liet hij op nen dag in verschillende steden van ,klein-,azi #hjjjj ,romeinsche burgers ombrengen4 ,tegen dezen moordenaar zou een leger worden afgezonden en de aristocraten wisten ,sulla1 die zich in den oorlog tegen de ,italiaansche bondgenooten had onderscheiden1 tot opperbevelhebber te doen verkiezen4 ,dit was zeer tegen den zin van de partij van ,marius4 ,zij bewerkte een' opstand te ,rome2 ,sulla's voornaamste aanhangers begaven zich tot hem in het leger1 en 't viel hem niet moeilijk zijne soldaten1 die zeer aan hem gehecht waren1 te bewegen1 naar ,rome op te trekken4 ,marius' partij moest nu 't onderspit delven2 hij zelf zwierf als vluchteling rond en bereikte eindelijk ,karthago's puinhoopen1 waar hij over de wisseling der fortuin kon nadenken4 't ,uur der wrake zou echter spoedig voor hem slaan4 ,cinna1 die bij ,sulla's vertrek naar 't ,oosten tot consul was aangesteld1 riep ,marius in het jaar #hg terug en deed daardoor den eersten burgeroorlog ontvlammen4 ,vreeselijk was de slachting1 die onder de aanhangers van ,sulla werd aangericht2 vijf dagen en vijf nachten werd er onophoudelijk gemoord2 ,rome's straten stroomden van bloed4 ,toch zou ,rome nog vreeselijker dingen aanschouwen4 ,sulla had gelukkig tegen ,mithridates gestreden 7#hh-hd71 en toen hij vernam1 wat er te ,rome gebeurd was1 haastte hij zich1 vrede te sluiten en zijn leger naar ,rome te voeren4 ,een leger van #bjj1jjj soldaten onder den jongen ,marius 7,marius zelf was in #hf gestorven7 zoude zijn' intocht in ,rome beletten1 maar tevergeefs4 ,het bleek tegen ,sulla's in den krijg geoefende legioenen niet bestand te zijn4 ,we willen u besparen1 lezers1 de beschrijving van een bloedbad1 zooals de geschiedenis bezwaarlijk een tweede kan aanwijzen4 ,om er een klein denkbeeld van te geven1 melden wij alleen1 dat #ae gewezen consuls1 #ij senatoren1 #bfjj ridders en meer dan #ajj1jjj burgers op bevel van ,sulla ter dood werden gebracht 7#hc74 ,nu was de rust hersteld1 want ieder sidderde en beefde voor den man1 die het leven zijner medeburgers zoo weinig telde4 ,twee jaren lang heerschte ,sulla onder den titel van dictator met onbeperkte macht2 toen legde hij plotseling zijn ambt neder1 7#gi7 trok zich op een landgoed terug en stierf daar het volgende jaar4 #be4 ,,de ,,tweede ,,burgeroorlog 7,,caesar74 ,sulla's geluk spoorde andere eerzuchtige mannen tot navolging aan4 ,daar was vooreerst ,pompejus1 de gunsteling der grooten en een vriend van ,sulla1 die zich door vele gelukkige veldtochten den naam van den roemruchtigen had verworven4 ,hij had in ,spanje de aanhangers van ,marius onder ,sertorius overwonnen1 7#gb7 gedeeltelijk den gevaarlijken slavenopstand onder ,spartacus gedempt1 7#ga7 de ,middellandsche zee van zeeroovers gezuiverd1 7#fg7 den ouden vijand van ,rome1 ,mithridates1 voor goed onschadelijk gemaakt1 7#fd7 ,rome's heerschappij in ,klein-,azi1 ,syri en ,palaestina bevestigd en onmetelijke schatten naar ,rome gebracht4 ,een ander legerhoofd van ,sulla1 ,crassus1 oefende door zijn fabelachtigen rijkdom eenen grooten invloed uit1 daar duizenden burgers hem als hunnen schuldeischer moesten ontzien4 ,grooter dan beiden was ,julius ,caesar4 ,rijk door de natuur begaafd1 vereenigde hij in zich de schitterende hoedanigheden van eenen ,alcibiades met de bezadigdheid en het kalme overleg van eenen ,pericles4 ,hoezeer eer- en heerschzucht zijn hart vervulden1 blijkt daaruit1 dat hij betuigde liever de eerste in een vergeten dorp dan de tweede in ,rome te willen zijn4 ,toen hij het standbeeld1 ter eere van ,alexander den ,grooten opgericht1 beschouwde1 riep hij uit3 ,toen gij zoo oud waart als ik1 hadt gij reeds de wereld veroverd en ik1 ik heb nog niets gedaan6 ,pompejus en ,caesar zagen weldra in1 dat zij zonder elkanders hulp niets vermochten en daarom verbonden zij zich met ,crassus tot het eerste driemanschap 7,triumviraat7 7#fj74 ,verstand en dapperheid1 7,caesar7 geluk en roem 7,pompejus7 en rijkdom 7,crassus7 hadden elkander de hand gereikt om de wereldheerschappij te deelen4 ,caesar werd tot proconsul benoemd van ,galli1 dat hij nog eerst moest veroveren1 maar waardoor hij ook gelegenheid had1 roem en eer te behalen en een aan hem verknocht leger te vormen4 ,pompejus kreeg ,spanje en ,crassus ,syri als de beste plaats om zijn nooit verzadigden gouddorst te voldoen4 ,behalve deze mannen stonden in ,rome hoog in achting de strenge ,cato1 een man1 republikein in zijn hart en eerlijk als goud en ,cicero1 de ,romeinsche ,demosthenes4 ,behalve door zijne welsprekendheid en geleerdheid had deze laatste zich verdienstelijk gemaakt door de ontdekking der schandelijke samenzwering van ,catalina 7#fc74 ,de driemannen wisten echter deze beide bekwame mannen behendig op zijde te schuiven4 ,terwijl ,pompejus te ,rome in behaaglijke rust leefde en zijne provincin door legaten liet besturen1 terwijl ,crassus in 't ,oosten schatten op schatten stapelde en weldra in een' strijd tegen de ,parthen sneuvelde1 7#ej7 veroverde ,caesar in #h veldtochten 7#eh-ej7 ,galli en bedwong de ,belgen en verschillende andere ,germaansche volken4 ,voor twee zulke eerzuchtige mannen als ,pompejus en ,caesar was 't groote ,romeinsche rijk nog te klein4 't ,duurde niet lang1 of 't verbond werd verbroken en ,rome weder het tooneel van den burgerkrijg4 ,toen ,caesar na de verovering van ,galli zijn leger niet ontslaan wilde1 werd hij door den senaat tot vijand des vaderlands verklaard en ,pompejus met het opperbevel tegen hem belast4 7#di7 ,maar ,caesar voorkwam hem4 ,voordat ,pompejus1 die vroeger gesnoefd had1 dat hij slechts op den grond zou behoeven te stampen om legioenen te zien verrijzen1 nog met zijne toerustingen gereed was1 was ,caesar in ,itali gevallen en had ,rome zonder slag of stoot ingenomen4 ,pompejus en zijne aanhangers waren haastig gevlucht4 ,vervolgens stak de overwinnaar naar ,spanje over1 versloeg daar het leger van ,pompejus en ging toen zijnen tegenstander zelven in ,griekenland achtervolgen4 ,bij ,pharsalus1 eene stad in het landschap ,thessali1 viel een geduchte slag voor1 die geheel ten nadeele van ,pompejus afliep4 7#dg7 ,hij vluchtte naar ,aegypte1 maar werd aldaar bij zijne landing op last des ,konings verraderlijk vermoord4 ,caesar had zijn doel bereikt2 hij was nu de eerste man in ,rome4 ,de senaat haastte zich hem voor zijn leven te benoemen tot dictator en imperator4 ,met de republiek was 't gedaan4 7,cato's dood #df74 ,toch was ,caesar's regering in zekeren zin voor ,rome zeer heilzaam1 want nadat zijne eerzucht bevredigd was1 gaf hij vele goede wetten en versierde ,rome met prachtige gebouwen4 ,ook ging hij zich niet op zijne tegenstanders wreken1 zooals ,marius en ,sulla gedaan hadden4 ,caesar zocht de liefde van 't volk te winnen en misschien zou hem dit gelukt zijn1 had niet zijne heerschzucht de woede gaande gemaakt van vele republikeinsche senatoren4 ,dezen smeedden weldra eene samenzwering1 aan welker hoofd ,brutus en ,cassius stonden4 ,op den #ae ,maart van 't jaar #dd vielen in den senaat verscheidene samengezworenen met dolken op hem aan4 ,daar het hem niet aan moed ontbrak1 trok ook hij zijnen degen2 maar toen hij onder zijne moordenaars zijn aangenomen zoon ,brutus zag1 omhulde hij zijn gelaat met zijnen mantel onder den smartelijken uitroep3 ,ook gij1 mijn zoon ,brutus6 en zonk doodelijk getroffen neer aan den voet van 't standbeeld van ,pompejus1 met wonden overdekt4 #bf4 ,,augustus4 ,caesars dood was weer 't sein tot nieuwe burgeroorlogen4 ,eerst scheen het1 dat ,marcus ,antonius het grootste voordeel van den val des machtigen mans zoude trekken1 maar deze kreeg in eenen achterneef van ,caesar1 ,octavianus genoemd1 spoedig een geduchten mededinger4 ,marcus ,antonius was een zedeloos brasser1 volstrekt niet bemind bij 't volk1 maar wel bij de soldaten der lijfwacht1 wier aanvoerder hij was4 ,eerst meende men1 dat de sluwe ,octavianus vijandelijk tegen ,antonius zou optreden1 maar weldra kwam zijn eigenlijk plan aan 't licht4 ,hij verbond zich met zijn' tegenstander en met een zekeren ,lepidus1 een weinig beteekenend mensch1 tot een tweede driemanschap1 dat nu opnieuw de wereldheerschappij deelde 7#dc74 ,weder was ,rome het tooneel van de gruwelijkste vervolgingen4 ,onder de vele slachtoffers van 't geweld behoorde ook de redenaar ,cicero1 die door zijne redevoeringen de woede van ,antonius had gaande gemaakt4 ,ondertusschen zwelgde deze laatste in ,oostersche weelde aan 't hof der ,aegyptische koningin ,cleopatra4 ,daardoor verbeurde hij de achting van ieder' weldenkende en laadde den haat op zich van ,octavianus1 wiens zuster ,octavia hij gehuwd1 maar schandelijk verwaarloosd had4 ,hij werd daarom tot vijand van den staat verklaard4 ,octavianus werd afgezonden om hem te bevechten1 en deze versloeg hem geheel in den slag bij het voorgebergte ,actium1 aan de ,jonische zee4 7#ca v4 ,chr47 ,een zelfmoord maakte een einde aan zijn roemloos leven4 ,ook ,cleopatra1 die tevergeefs getracht had1 den overwinnaar gunstig voor zich te stemmen1 doodde zich zelve4 ,nu was er niemand meer1 die ,octavianus de heerschappij kon betwisten1 want ,lepidus was reeds lang op zijde geschoven4 ,octavianus ontving den titel van imperator 7opperbevelhebber van vloot en leger74 't ,volk noemde hem echter ,augustus1 d4 w4 z4 de geheiligde1 en onder dien naam is hij 't meest bekend4 ,zoo was ,augustus beheerscher van een rijk1 dat zich over #c werelddeelen uitstrekte1 van den ,atlantischen ,oceaan tot den ,euphraat1 van den ,rijn en den ,donau tot de woestijnen van ,arabi en ,afrika4 ,in dit groote rijk leefden ongeveer #abj millioenen menschen en vond men #fjjj aanzienlijke steden1 waarvan ,alexandri1 ,antiochi en ,rome de grootste waren4 ,vooral ,rome was de stad der steden4 ,zij telde eene bevolking van meer dan #a-a_/b millioen inwoners4 ,prachtige gebouwen1 waaronder #djj tempels1 groote schouwburgen en sierlijke paleizen1 verhieven zich overal4 ,op ruime markten1 goed ingerichte badplaatsen1 trotsche triomfbogen1 eerzuilen en waterleidingen kon ,rome met recht zich verheffen4 ,de republiek1 hoewel in schijn door ,augustus in stand gehouden1 had inderdaad opgehouden te bestaan en plaats gemaakt voor de monarchie4 ,hoewel er op de wijze1 waarop ,augustus tot de hoogste waardigheden in den staat was gekomen1 veel te laken viel1 was zijne regeering toch zeer gelukkig voor ,rome4 't ,land had behoefte aan rust1 aan veiligheid1 aan eene krachtige hand1 aan een' man1 wiens wil wet was4 ,voor zelfregeering was het volk reeds lang niet meer geschikt2 daarvoor was het te zeer bedorven en ontzenuwd4 't ,was slechts het werktuig in de hand van den een of anderen eerzuchtige4 ,diepe vrede heerschte dan ook in 't geheele rijk en de gevolgen daarvan1 welvaart en voorspoed1 lieten zich spoedig zien4 ,augustus was er op bedacht betere middelen van verkeer als3 wegen1 kanalen1 waterleidingen enz4 aan te leggen1 de rechtspleging te verbeteren en de veiligheid der burgers te verzekeren4 ,het tijdperk van ,augustus wordt met recht het gouden tijdperk van kunsten en wetenschappen genoemd4 ,zij vonden in hem een milden beschermer en vereerder4 ,vooral stond hem hierin zijn vriend ,maecenas getrouw terzijde1 zoodat men tegenwoordig nog zegt van iemand1 die kunsten en wetenschappen liefheeft en bevordert3 't ,is een maecenas4 #bg4 ,,een ,,dapper ,,germaan 7,,herman74 ,hoogstwaarschijnlijk zal binnen kort de #abjj voet hooge ,grotenburg1 een top van het ,teutoburgerwoud1 met een waarlijk reusachtig standbeeld versierd worden4 ,het is het ,hermansgedenkteeken1 eene schepping van den vaderlandslievenden ,jozeph ,ernst von ,bandel uit ,anspach in ,beieren4 ,op een koepelvormigen onderbouw van #ie voet zal het #ij voet hooge1 uit koper gegotene standbeeld van ,herman1 den bevrijder van ,duitschland1 opgericht worden in het midden der landstreken1 waar hij zijne heldendaden verrichtte1 ver heen ziende in 't vrije vaderland en van verre gezien als een wegwijzer ter plaatse van onzen roem4 7von ,bandel74 't ,is dus wel een belangrijke zaak1 wel een gewichtig persoon1 waaraan wij te denken hebben4 ,laat ons zien4 ,de wereldbedwingende ,romeinen hadden hunne heerschappij ook in ,duitschland uitgebreid en zoowel door kracht van wapenen als door list1 verraad en omkooping een groot gedeelte er van onderworpen4 ,een voor vrijheid en vaderland dweepend jongeling1 ,herman1 vorst der ,cherusken1 die in ,rome in alle kunsten en wetenschappen der ,romeinen was onderwezen1 vatte het stoute plan op1 den vrijen ,duitschen bodem van de overweldigers te bevrijden4 ,voorzichtigheid en beleid aan dapperheid parende1 wist hij langen tijd vriendschap met de ,romeinen te veinzen1 terwijl hij in 't geheim zijn grootsch ontwerp voorbereidde4 ,eindelijk is hij gereed4 ,vele dappere ,duitsche scharen zijn bereid1 alles voor de vrijheid ten offer te brengen4 ,varus1 de gehate ,romeinsche stadhouder van de landen aan beide zijden des ,rijns1 trekt op 't bericht1 dat een ,duitsche stam is opgestaan1 naar de ,wezer4 ,als geoefend veldheer valt ,herman niet terstond de vijanden aan1 maar verzwakt hen door onophoudelijke1 kleine aanvallen en lokt ze zoodoende in het dichte ,teutoburgerwoud4 't ,is een vreeselijk weer4 ,de regen valt bij stroomen neder2 de storm huilt akelig door de takken der boomen4 ,de uitgeputte ,romeinen kunnen zich ternauwernood staande houden op den doorweekten1 glibberigen en drassigen bodem4 ,daar verheft zich boven het geloei van den storm het krijgsgehuil der ,duitschers2 een hagelbui van pijlen en steenen valt neer op de verschrikte ,romeinen en dunt vreeselijk hunne gelederen4 ,schrik en ontzetting maken zich van hen meester4 ,nergens vertoont zich eenige uitkomst1 nergens redding4 ,verschrikkelijk is de slachting1 die onder de ,romeinen wordt aangericht4 ,varus1 ten einde raad en zijne nederlaag niet willende overleven1 stort zich in zijn zwaard4 ,een gevolg van dezen roemrijken slag was1 dat de ,romeinen uit ,duitschland verdreven werden4 7#i j4 n4 ,chr47 ,wel poogden eenige jaren later ,tiberius en ,germanicus de nederlaag van ,varus te wreken1 de laatste zelfs met goed gevolg2 maar de ,romeinen zagen toch in1 dat een volk1 't welk bij eendracht zulk eene kracht kon ontwikkelen1 niet geschikt was een slavenjuk te torschen en bepaalden zich in 't vervolg tot verdediging der grenzen door 't stichten van versterkte kasteelen aan den ,rijn en den ,donau1 die later den oorsprong aan verscheidene steden hebben gegeven4 #bh4 ,,drie ,,romeinsche ,,keizers4 ,de keizers uit het geslacht van ,augustus3 ,tiberius1 ,caligula1 ,claudius en ,nero waren f wreede en ontaarde f onbeduidende menschen4 ,het ,romeinsche volk vertrapte in hunne dagen1 tengevolge ook al van hun slecht voorbeeld1 alle wetten van zedelijkheid en deugd met voeten4 ,de vroeger zoo trotsche senaat werd slechts een lijdelijk werktuig in de handen der keizers2 de eigenlijke macht berustte bij de soldaten en wel vooral bij de lijfwacht des keizers3 de praetorianen4 ,zij waren de meesters van ,rome en beschikten naar welgevallen over den troon4 ,hij1 die 't meest bij hen in gunst stond1 of liever nog1 hij1 die hun 't meeste geld bood1 werd met het purper bekleed4 ,zelfs vreemdelingen1 wanneer ze over veel geld te beschikken hadden1 werden ten troon verheven4 ,de laatste keizer 7,caesar7 uit het geslacht van ,augustus was de wreede ,nero 7#ed-fh n4 ,c74 ,zijn naam wordt nog gebruikt1 om een wreedaard aan te duiden4 ,nog geen #ag jaren oud volgde hij zijnen stiefvader ,claudius in de regeering op4 ,hij was een jongeling van een voortreffelijken aanleg1 maar ontving1 helaas6 eene slechte opvoeding4 ,toen de beroemde ,seneca zijn leermeester werd1 was het kwaad reeds te diep in hem geworteld2 vandaar1 dat wel de smaak voor wetenschap en kunst bij hem ontwikkeld1 maar de neiging tot zedelooze vermaken niet in hem werd uitgeroeid4 ,in den beginne1 toen hij zich door ,seneca liet leiden1 toonde ,nero zich zachtmoedig en weldadig en scheen zijne regeering eene weldaad voor het volk4 ,spoedig evenwel werd hij door lage1 vleiende hovelingen geheel bedorven2 en de man1 die vroeger had gewenscht niet te kunnen schrijven om daardoor bevrijd te zijn van het onderteekenen der doodvonnissen1 liet nu het bloed van duizenden zijner onderdanen stroomen4 ,in waanzinnige woede liet hij zelfs zijne eigene moeder1 zijne gemalin1 zijn' stiefbroeder en zijn' leermeester ,seneca om het leven brengen4 ,in het jaar #fd n4 ,c4 brak in ,rome een vreeselijke brand uit1 die een groot gedeelte der hoofdstad in de asch legde4 ,nero liet de stad schooner dan ooit herbouwen1 doch het volk was op hem verbitterd en beschuldigde hem1 dat hij den brand had veroorzaakt4 ,om deze verdenking van zich af te schuiven1 wierp hij de schuld op de gehate ,christenen1 die hij van nu aan vreeselijk liet vervolgen en martelen4 ,het volk werd eindelijk den dwingeland moede4 ,de stadhouder van ,spanje1 ,galba1 werd door de soldaten tot keizer uitgeroepen en ,nero doodde zich zelven1 eerst #cb jaren oud4 ,de levensgeschiedenis van ,nero toont ons1 hoe een oorspronkelijk goed mensch door eene slechte opvoeding en een verkeerd gezelschap kan worden bedorven6 ,op ,galba volgde reeds in 't volgende jaar ,otho1 die maar #c maanden keizer bleef en opgevolgd werd door ,vitellius1 een man1 slecht van hart en onbekwaam als regent4 ,nu riepen de troepen in het ,oosten hun' veldheer ,vespasianus tot keizer uit4 ,deze lag juist met zijn leger voor de stad ,jeruzalem4 ,de ,joden1 het geterg der ,romeinsche stadhouders moede1 waren onder ,nero in opstand gekomen4 ,na een driejarigen strijd waren zij door ,vespasianus beperkt tot hunne hoofdstad en deze verdedigden zij met wanhopige woede4 ,vespasianus begaf zich nu naar ,itali en stelde zijn zoon ,titus aan tot opperbevelhebber4 ,in de lente van het jaar #gj n4 ,c4 besloot deze ,jeruzalem door storm te veroveren4 ,de verdeeldheid1 die er onder de belegerden heerschte1 de honger en het gebrek1 die tot eene onbeschrijflijke hoogte waren geklommen1 kwamen de ,romeinen te hulp4 ,titus bood eerst nog vergiffenis aan1 wanneer de ,joden hunne stad wilden overgeven1 maar ze wezen die verachtelijk van de hand4 ,de ne muur en de ne toren na den anderen werden nu veroverd4 ,toen nu ook de burcht ,sion en de tempel in des vijands macht waren gevallen1 kon er van geen verzet meer sprake zijn4 ,de stad ,jeruzalem werd geslecht1 de bewoners f gedood f tot slaven gemaakt4 ,de prachtige tempel1 dien ,titus wilde sparen1 werd door de roekeloosheid van een ,romeinsch soldaat eene prooi der vlammen4 7#gj n4 ,c47 ,in hetzelfde jaar werd een ander klein volk1 de ,batavieren1 die onder ,claudius ,civilis zich tegen ,rome hadden verzet1 weer onderworpen4 ,vespasianus 7#fi-gi7 was1 vergeleken met zijne slechte voorgangers1 een uitmuntend keizer4 ,hij herstelde de orde in het rijk1 was spaarzaam en moedigde kunsten en wetenschappen aan4 ,zijn zoon ,titus1 7#gi-ha7 die1 voor hij keizer werd1 een losbandig leven had geleid1 regeerde zoo voortreffelijk1 dat zijne tijdgenooten hem noemden3 de liefde en wellust van het menschelijk geslacht4 ,en hij verdiende dien titel4 ,hij noemde elken dag verloren1 waarop hij geene gelegenheid had gehad1 op keizerlijke wijze milddadig te zijn4 ,toen men hem eens onder 't oog bracht1 dat hij te goedhartig was en daardoor ook onwaardigen beweldadigde1 zeide hij3 ,van een' vorst mag niemand met een treurig gezicht weggaan4 ,jammer1 dat zijne regeering zoo kort duurde en nog gekenmerkt werd door groote rampen4 ,behalve dat hongersnood en pest verschillende deelen van het rijk teisterden1 werden in het jaar #gi door de uitbarsting van den ,vesuvius drie steden3 ,herculaneum1 ,pompeji en ,stabiae onder asch en lava bedolven4 ,sedert menschenheugenis had de vulkaan niet gebraakt1 en daardoor was men zorgeloos geworden4 ,oofttuinen1 wijngaarden en villa's overdekten de vruchtbare hellingen des bergs1 en aan den voet blonken de drie steden uit door weelde1 rijkdom en welvaart4 ,daar verheft zich op den #bd ,aug4 eene wolk van ongewone grootte uit den ,vesuvius1 en weldra valt eene ontzaglijke massa asch en steenen neder4 ,aardbeving op aardbeving doet de hechtste en stevigste gebouwen instorten4 ,steeds heviger wordt de aschregen2 voeten hoog bedekt de asch den omtrek1 en weldra neemt een stroom van gloeiende lava zijn' weg over de prachtige velden4 ,toen de zon den volgenden dag het tooneel der verwoesting bescheen1 waren de drie bloeiende steden van de aarde verdwenen4 ,een beroemd natuurkundige1 ,plinius de oude1 die zich te dicht bij het tooneel der verwoesting waagde1 werd het slachtoffer van zijne zucht naar kennis4 ,in latere eeuwen is het gelukt ,herculaneum en ,pompeji weder op te delven2 de eerste stad sinds #agac1 de tweede sedert #agdh4 ,de huizen en meubels zijn goed bewaard gebleven1 dank zij de dikke laag asch1 die de verbranding door de gloeiende lava tegenhield4 ,men kan in deze steden dus aanschouwelijk zien1 hoe de ,romeinen te dien tijde leefden1 hoe hunne woningen eruitzagen1 welke gereedschappen zij gebruikten1 welke spijzen zij nuttigden enz4 ,daardoor is men tot de kennis van veel wetenswaardigs gekomen4 ,titus stierf in het jaar #ha1 naar men zegt tengevolge van vergif1 hem toegediend door zijn wreeden broeder ,domitianus4 #bi4 ,,eene ,,verdrukte ,,secte ,,tot ,,eer ,,verheven4 ,constantijn de ,groote 7#cbc-ccg74 ,toen ,augustus keizer van 't ,romeinsche rijk was1 werd in de kleine stad ,bethlehem in ,judea ,jezus ,christus1 de stichter van den ,christelijken godsdienst1 geboren4 ,hoewel gering en onaanzienlijk naar de wereld1 heeft hij voor de beschaving1 veredeling en verbetering van ons geslacht meer gedaan dan al de keizers van het machtige ,romeinsche rijk te zamen4 ,op zijn dertigste jaar trad hij openlijk als leeraar onder zijn volk op4 ,doch1 wijl hij alle menschen1 hetzij ze rijk of arm waren1 onverbloemd de waarheid deed hooren1 haalde hij zich den haat van velen op den hals1 die het eindelijk zoo ver wisten te brengen1 dat hij gevangengenomen en gekruisigd werd4 ,met zijn' dood verdwenen zijne beginselen en zijn geest niet van de aarde4 ,tijdens zijn leven had ,jezus twaalf leerlingen om zich verzameld1 die later zijn' godsdienst1 het ,christendom1 niet alleen in ,palaestina maar ook in andere landen predikten4 ,zoo werd het ,christendom weldra ook in ,europa1 onder de beschaafde ,grieken en ,romeinen verkondigd4 ,vooral armen en verdrukten namen begeerig een' godsdienst aan1 die zich bovenal de aankweeking van algemeene menschenliefde ten doel stelde4 ,hevige vervolgingen hadden de ,christenen van sommige ,romeinsche keizers door te staan4 ,ze werden als honden geslagen1 gemarteld en gedood4 ,duizenden verloren hun leven op den brandstapel1 aan het kruis of op eene andere barbaarsche wijze4 ,doch het bloed der martelaren bleek het zaad der kerk te zijn4 ,hoe meer de ,christenen werden vervolgd en onder hunne vervolging nog liefde voor hunne vijanden en een onbezweken geloofsmoed aan den dag legden1 des te grooter werd hun aantal4 ,de vervolgingen hadden verder nog dit gunstig gevolg1 dat de ,christelijke gemeente bevrijd bleef van dezulken1 die alleen uit eigenbelang zich bij haar aansloten4 ,in de vierde eeuw kwam er verademing voor de verdrukte ,christenen4 ,ze hadden dit te danken aan ,constantijn den ,grooten1 een man1 die als een der bekwaamste keizers van ,rome bekend staat4 ,constantijn had1 vr hij aan de regeering kwam1 vele mededingers te overwinnen4 ,zijn' voorspoed in den oorlog had hij vooral aan de krachtige hulp der ,christenen te danken1 die in grooten getale in zijne legers dienden4 ,vandaar dat hij zeer gunstig jegens hen gestemd was1 waartoe zeker ook zal hebben bijgedragen1 dat zijne moeder ,helena eene ,christin was4 ,anderen schrijven zijne gunstige gezindheid toe aan een buitengewoon verschijnsel in de lucht1 dat hij zou hebben waargenomen4 ,toen hij namelijk met zijn leger tegenover dat van zijn' mededinger ,maxentius stond1 wendde hij zich in een vurig gebed tot ,god om bijstand4 ,en ziet6 er gebeurde een wonder4 ,op klaarlichten dag meende ,constantijn boven de zon het teeken des kruises te zien staan1 met dit opschrift3 ,in dit teeken zult gij overwinnen4 ,groot en verschillend was de uitwerking van dit verschijnsel4 ,de ,heidenen vreesden er het ergste van2 de ,christenen werden vervuld met vroolijken moed4 ,daardoor gesterkt trokken ze naar ,rome en veroverden de stad na een bloedig gevecht4 ,wat er van dit verhaal ook zij3 zeker is het1 dat ,constantijn na zijne overwinning zijn leger een nieuwen standaard gaf in den vorm van een kruis1 labarum genoemd4 ,de ,christenen konden zich sedert dien tijd in zijne veelvermogende bescherming verheugen4 ,jegens de ,heidenen was hij verdraagzaam2 zij mochten als van ouds hunne goden vereeren4 ,in het jaar #ccj verplaatste hij den zetel der regeering van ,rome naar ,byzantium1 dat naar hem ,constantinopel werd genoemd4 ,deze stad werd door hem met vele prachtige paleizen en trotsche kerken versierd en begon weldra zoo te bloeien1 dat zij het oude ,rome in de schaduw stelde4 ,helena1 de vrome moeder des ,keizers1 liet boven de plaats1 waar men vermoedde1 dat ,jezus begraven was1 eene prachtige kerk bouwen1 die nog in wezen is4 ,nadat ,constantijn het ,christendom tot godsdienst van den staat had verklaard1 kwam het ,heidendom in minachting2 en velen haastten zich een' godsdienst aan te nemen1 waardoor ze den keizer welgevallig werden4 ,de ,christelijke kerk werd daardoor niet beter4 ,de oude reinheid van zeden1 nederigheid en godsvrucht maakten dikwijls plaats voor heidensche losbandigheid1 hoogmoed en praal4 ,constantijn1 hoewel een beschermer der ,christenen1 bleef den titel behouden van opperpriester2 ook gaf hij soms blijken van wreedheid en bijgeloof4 ,zoo liet hij zijn eigen hoogbegaafden zoon ,crispus en zijne gemalin ,fausta om het leven brengen4 ,eerst1 toen hij op #fe jarigen leeftijd zijn einde voelde naderen1 liet hij zich doopen4 ,den #bb ,mei #ccg blies hij den laatsten adem uit4 #cj4 ,,een ,,woest ,,volk ,,op ,,het ,,wereldtooneel4 ,omstreeks het jaar #cge kwam uit de steppen van ,noord-,azi een woest ruitervolk1 de ,hunnen1 te voorschijn4 ,schrik en angst gingen voor hen uit en geen wonder6 ,zoo woest en barbaarsch als de ,hunnen waren1 had men tot dusverre geen volk gezien4 ,verbeeldt u een klein slag van menschen1 met baardelooze en leelijke aangezichten1 doorploegd met groote litteekens4 ,door het onophoudelijk te paard zitten1 hadden ze kromme beenen en waren slecht op den gang4 ,vuur gebruikten ze niet2 vleesch en andere spijzen aten ze rauw1 evenals de dieren des velds4 ,zonder kennis van de eenvoudigste werktuigen1 zonder vaste woonplaatsen en wetten1 zonder huis of haard trokken ze met hunne wagens van plaats tot plaats4 ,evenmin als het redeloos dier1 zegt een geschiedschrijver van hen1 kenden ze het onderscheid tusschen goed en kwaad2 ze hadden geen' godsdienst en geen geloof4 ,toen nu dit volk1 dat zeker door de vrees nog zwarter zal zijn afgeschilderd dan het werkelijk was1 over de ,wolga trok1 begon eene belangrijke gebeurtenis1 die den grootsten invloed uitoefende op den toestand van ,europa n4 l4 de groote volksverhuizing4 ,aan deze zijde der ,wolga1 in het zuiden van ,rusland1 woonden toen de ,alanen en ,gothen4 ,dit laatste volk was weer verdeeld in ,oost- en ,west-,gothen4 ,de ,alanen en ,oost-,gothen werden f door de ,hunnen verdrongen f vereenigden zich met hen4 ,zoo bleven de ,hunnen eerst tot het midden der vijfde eeuw in ,zuid-,rusland wonen1 en men hoorde weinig van hen4 ,de ,west-,gothen1 door de ,hunnen bedreigd1 verkregen van den ,romeinschen keizer ,valens verlof zich aan den ,donau neer te zetten1 onder voorwaarde1 dat ze den ,keizer in zijne oorlogen zouden bijstaan4 ,toen ze later door de ,romeinen onmenschelijk werden behandeld1 kwamen ze in opstand en versloegen keizer ,valens in #cgh in de vlakte van ,adrianopel4 ,plunderend en moordend zwierven de verbitterde ,west-,gothen nu door het ,balkan-schiereiland1 totdat het den grooten keizer ,theodosius gelukte vrede met hen te sluiten4 ,hij verleende hun vaste woonplaatsen in ,thraci1 waar zij volgens hunne eigene wetten en gebruiken leefden4 ,theodosius was de laatste alleenheerscher van het ,romeinsche rijk4 ,bij zijn dood 7#cie7 verdeelde hij het rijk in twee deelen2 het westelijk deel1 met ,rome tot hoofdstad1 kwam onder zijn #aa jarigen zoon ,honorius en het oostelijk deel1 waarvan ,constantinopel de residentie werd1 onder den #ag jarigen ,arcadius4 ,van nu af bleef het rijk gescheiden in het ,oost- of ,grieksche ,keizerrijk en in het ,west- of ,latijnsche ,keizerrijk4 ,de jonge zonen van ,theodosius1 die alles behalve schrander en flink waren1 kregen ieder een raadsman1 aan wien zij de regeering konden overlaten2 ,arcadius den ,gallir ,rufinus--en ,honorius den ,vandaal ,stilico4 ,weldra braken er oneenigheden uit tusschen de beide rijken of liever tusschen de beide heerschzuchtige ministers4 ,rufinus haalde ,alarik1 den dapperen koning der ,west-,gothen1 over om met zijne krijgers naar ,itali te trekken2 dat was een vruchtbaar en rijk gezegend land1 en de ,keizer te ,rome was machteloos4 ,alarik liet zich dit geen tweemaal zeggen2 hij trok over de ,alpen1 doch vond bij ,stilico zulk een geduchte ontvangst1 dat hij moest aftrekken4 ,honorius1 bevreesd voor de toenemende macht van ,stilico1 vergold hem zijne diensten slecht2 hij liet hem in eene kerk te ,ravenna door sluipmoordenaars ombrengen4 ,nauwelijks was dit ,alarik ter ooren gekomen1 of hij besloot van de gunstige gelegenheid gebruik te maken en weer een' inval te doen in ,itali4 ,nu was er geen ,stilico om hem tegen te houden4 ,de ,romeinen zelven waren zoo ontzenuwd1 dat ze hoegenaamd niets tegen den dapperen ,germaan konden uitrichten4 ,de verdediging van hun gebied lieten ze dan ook aan vreemde legioenen over4 ,zonder eenigen tegenstand te ontmoeten drong ,alarik ,itali binnen en ging op ,rome los4 ,rome was toen nog eene stad1 die een millioen inwoners telde4 ,waren dezen1 evenals in de dagen van ouds1 dapper en vaderlandslievend geweest1 dan zou ,alarik zich zijne stoutheid zeker zeer berouwd hebben4 ,hij sloot de stad zoo nauw in1 dat er spoedig gebrek aan levensmiddelen ontstond4 ,vreeselijk werd de toestand in ,rome2 honger en pest sleepten duizenden ten grave4 ,nu werd er een gezantschap tot den ,koning gezonden1 dat hem eerst met dreigende woorden trachtte te verschrikken4 ,toen hij daarover in een luid gelach uitbarstte1 spraken ze een toontje lager en vroegen wat ,alarik eischte1 wanneer hij wilde afzien van de plundering4 ,hij zeide3 ,al het goud en zilver1 alle kostbaarheden en alle slaven1 die aanspraak hebben op den naam van barbaar4 ,en wat wilt ge ons dan laten8 vroegen de afgezanten ontsteld4 ,uw leven1 zei ,alarik op trotschen toon4 ,om bloedvergieten te voorkomen matigde hij evenwel zijne eischen2 hij verkreeg #ejjj pond goud1 #cjjjj pond zilver en buitendien nog vele balen kostbare kleedingstoffen4 ,ten gevolge van de dwaasheid van ,honorius1 die in geen vergelijk met ,alarik wilde treden1 trok hij in #daj nogmaals naar ,rome en veroverde en plunderde het4 ,met schatten beladen trokken de ,gothen naar ,beneden-,itali4 ,hier werd ,alarik ziek en stierf2 zijn lijk werd op plechtige wijze in de bedding van het riviertje de ,busento begraven4 ,ataulf1 zijn zwager1 verliet het verwoeste land en vestigde zich met zijne ,gothen in zuidelijk ,galli4 ,hier werd onder ,wallia het ,west-,gothische rijk gesticht1 dat ,tolosa 7,toulouse7 tot hoofdstad kreeg4 ,de ,west-,gothen breidden hun gebied later ook over ,spanje uit1 waar zich sedert #dji de ,alanen1 ,sueven en ,vandalen hadden neergezet4 ,de ,vandalen1 door de ,west-,gothen benauwd en geroepen door den ,romeinschen stadhouder1 ,bonifacius1 staken in #dbi naar ,afrika over1 onderwierpen een groot deel van de noordkust1 veroverden ,carthago en plunderden van hier uit de kusten van ,itali1 ,sicili en ,sardini4 ,de ,britten konden zich1 nadat ,stilio de ,romeinsche legioenen naar ,itali ontboden had1 niet tegen de uit het noorden komende ,picten en ,schotten staande houden en riepen daarom de hulp in van de in ,duitschland wonende ,angelen en ,saksen4 ,dezen onderwierpen in #ddi het zuiden van ,engeland en stichtten er zeven kleine koninkrijken4 ,,vervolg4 ,omstreeks het jaar #dej lieten de ,hunnen weer van zich hooren4 ,verschillende stammen van dit volk1 waarbij zich ook vele andere volken aansloten1 waren omstreeks #ddj onder het bestuur van ,atilla of ,etzel gekomen1 die door zijne tijdgenooten de geesel ,gods werd genoemd4 ,hij was een merkwaardig man1 zoowel naar het lichaam als naar den geest4 ,ofschoon klein van gewas1 had hij een groot hoofd1 diepliggende oogen1 een platten neus1 eene breede borst1 zeer veel lichaamskracht en een trotschen gang4 ,voor zijne vijanden verschrikkelijk1 was hij toch vol goedheid jegens zijne vrienden4 ,om zich heen zag hij gaarne pracht2 doch hij zelf was zeer eenvoudig4 ,bij gastmalen werden zijne gasten met gouden en zilveren gereedschap bediend4 ,volgens de gebruiken van zijn volk at hij geen brood1 maar gebruikte slechts een weinig vleesch4 ,na ieder gerecht ging de beker rond2 dan werd er gedronken op ,atilla's welzijn en prezen zangers in heldenzangen zijne daden4 ,terwijl zijne gasten vroolijk waren en schertsten1 bleef hij zelf ernstig en bedaard4 ,alleen als zijn jongste zoon binnentrad1 verhelderde zijn gelaat en liefkoosde hij hem4 ,deze machtige vorst1 voor wien vele volken beefden en ,constantinopel en ,rome sidderden1 trok in het jaar #dea met een leger van #gjj1jjj man naar het ,westen4 ,de schrik ging voor hem uit4 ,duitschland had het hard te verantwoorden2 dorpen en steden gingen in vlammen op2 lachende velden werden veranderd in woestijnen4 ,na over den ,rijn getrokken te zijn1 viel hij in ,galli4 ,het ,west-,romeinsche rijk had toen in ,atius een groot veldheer4 ,deze bracht de geheele macht des rijks op de been en verbond zich met vele ,duitsche stammen als de ,alanen1 ,west-,gothen1 ,franken en ,bourgondirs1 om met hen de macht van den ,hunnenkoning te breken4 ,in de groote vlakte1 door de ouden de ,catalaunische velden genoemd1 waarin de stad ,chalons ligt1 kwam het tusschen beide legers tot een treffen4 ,voor de slag begon1 verzamelde ,atilla zijne bevelhebbers om zich en zeide3 ,weest mannen6 ,grijpt aan1 slaat u door des vijands gelederen en werpt alles ter neer4 ,veracht de ,romeinen1 hunne slagorde en schilden2 valt de ,alanen en ,west-,gothen aan2 in hen is de kracht des vijands4 ,ziet naar mij2 wie mij niet volgt1 is een kind des doods4 ,de slag was boven alle beschrijving hevig en bloedig2 van weerszijden werd er met moed en verbittering gestreden2 want er zou nu beslist worden1 wie de overwinning zou behalen2 de beschaafde wereld of de barbaarschheid4 ,reeds hadden de ,hunnen het centrum tot wijken gebracht en de ,romeinen vloden2 ook de ,west-,gothen weken en hun ,koning werd gedood1 terwijl hij hen aanvuurde tot den strijd4 ,doch zijn dood deed de zijnen zoodanig in woede ontvlammen1 dat zij zich opnieuw onder bevel van den zoon des overledenen in het strijdgewoel wierpen en de ,hunnen op de vlucht sloegen4 ,bij het vallen van den nacht moest ,atilla zich in zijn' wagenburcht terugtrekken4 ,bij de #bjj1jjj dooden en gewonden bedekten het slagveld2 het bloed vloeide in stroomen1 en de gewonden dronken er van om niet van dorst te versmachten4 ,den volgenden dag werd de slag niet hervat4 ,atilla keerde naar den ,rijn terug1 zonder door den vijand achtervolgd te worden4 ,in 't volgende jaar ondernam hij nog een' rooftocht naar ,itali en stierf in #dec onder geheimzinnige omstandigheden1 die nog niet zijn opgehelderd4 ,toen de schrik van zijn' naam zijne volken niet meer in bedwang hield1 weigerden ze de gehoorzaamheid aan zijn' opvolger4 ,de ,hunnen keerden terug naar het ,oosten1 vanwaar zij gekomen waren4 ,het grootste deel van 't gebied1 door ,atilla veroverd1 viel den ,oost-,gothen in handen4 ,te midden van de stormen der volksverhuizing viel het ,west-,romeinsche rijk in duigen1 dat reeds lang van alle macht en aanzien beroofd was en ten speelbal van de vreemde soldaten had gestrekt4 ,in #dgf zette ,odoacer1 een aanvoerder van ,duitsche krijgslieden1 ,romulus ,augustulus af als keizer en noemde zich koning der ,germaansche volken in ,itali4 ,met deze gebeurtenis eindigt gewoonlijk de geschiedenis der oudheid4 ,een nieuw volk1 de ,germanen1 liet van nu af zijn gezag in ,europa gelden2 de meeste landen1 vroeger tot het ,romeinsche rijk behoorende1 zooals ,spanje1 ,galli1 ,brittanje1 ,belgi1 ,nederland enz4 werden door ,germaansche volksstammen in bezit genomen4 ,eerst waren ze wel ruw en onbeschaafd1 maar door den invloed des ,christendoms en de meerdere beschaving1 die ze als onwillekeurig van de overwonnelingen overnamen1 werden hunne zeden langzamerhand verzacht en verbeterd4 #ca4 ,,mohammed4 ,in de geschiedenis der ,christelijke kerk is sprake van #e gemeenten1 die door zendelingen de omgelegen volken tot het ,christendom brachten1 en daarom moedergemeenten worden genoemd1 n4l4 ,jeruzalem in ,palaestina1 ,antiochi in ,syri1 ,alexandri in ,aegypte1 ,constantinopel in het ,grieksche ,keizerrijk en ,rome in ,itali4 ,door de bekeering der ,germaansche volkeren nam de gemeente van ,rome zeer in macht en aanzien toe4 ,haar bisschop verhief zich weldra boven die van andere gemeenten en werd later als paus het hoofd der kerk4 ,terwijl de ,christelijke kerk zich naar het ,westen al meer en meer uitbreidde1 geraakte zij in het ,oosten1 waar de vier eerstgenoemde gemeenten vroeger grooten invloed hadden1 deerlijk in verval4 ,en geen wonder6 ,in plaats van een leven te leiden vol liefde en zelfverloochening1 zooals ,christus het had gewild1 streed men daar met de grootste verbittering over allerlei onbegrijpelijke leerstukken4 ,het ,christendom gaf in het ,oosten enkel aanleiding tot verdeeldheid en twist2 dat het bovenal een godsdienst der liefde is1 daaraan werd niet gedacht4 ,omstreeks het jaar #fjj trad in ,arabi een man op1 ,mohammed genoemd1 die de stichter van een nieuwen godsdienst werd1 een godsdienst1 die het ,christendom in ,azi en ,afrika bijna van allen invloed en macht beroofde4 ,arabi is een schiereiland1 dat ongeveer zoo groot is als een derde deel van ,europa4 ,het grootste deel van den bodem bestaat uit zandwoestijnen en ontoegankelijke gebergten1 hier en daar slechts afgewisseld door vruchtbare plekken1 oasen genoemd4 ,de kusten1 welke op sommige plaatsen zeer vruchtbaar zijn1 werden bewoond door nijvere handelaars1 die door een grooten handel in wierook1 koffie en specerijen aanzienlijke schatten wonnen4 ,in de woestijnen leefden1 evenals in onzen tijd1 de ,bedoenen1 rondzwervende herders1 die dikwijls van roof leefden en wier eenige rijkdom in paarden en kameelen bestond4 ,over 't geheel waren en zijn de ,arabieren een volk met dichterlijke gaven1 met een levendig en diep gevoel4 ,praatziek zijn ze niet1 maar toch kunnen ze hunne meening op eene welsprekende wijze te kennen geven4 ,evenals de woestijn zijn ze ernstig4 ,in dit land en onder dit volk en wel in de stad ,mekka1 werd ,mohammed in #ega geboren4 ,zijn vader ,abdallah1 uit den aanzienlijken stam der ,koreischieten1 en zijne moeder ,amina verloor hij reeds zeer vroeg4 ,na den dood zijns grootvaders kwam hij bij zijn' oom ,aboe ,taleb1 een ervaren koopman1 die hem op zijn reizen meenam4 ,de knaap wies op tot een schoon en krachtig man1 die door zijne edele houding en wegslepende redenaarsgaven weldra in het oog viel4 ,door zijne kennis en vlijt gelukten meestal zijne ondernemingen2 door zijne minzaamheid won hij veler harten4 ,later kwam hij in dienst van eene rijke koopmansweduwe1 ,chadidscha1 met wie hij in het huwelijk trad4 ,het geluk lachte hem nu van alle zijden toe4 ,hij had eene brave echtgenoote1 goede zaken en vele vrienden4 ,en toch was hij niet tevreden4 ,de oorzaak lag in het volgende4 ,wegens zijne zaken had hij dikwijls groote reizen gedaan1 en toen veel opgemerkt van de gewoonten en den godsdienst der menschen4 ,zijn eigen volk zag hij neerknielen voor goden1 van menschenhanden gemaakt2 hij zag in1 dat het nog zeer onbeschaafd en achterlijk was4 ,de ,joden waren hem te trotsch en te onverdraagzaam2 de ,christenen1 die hij had leeren kennen1 droegen alleen den naam1 maar hadden niets van den geest van ,christus4 ,nu ontwaakte in hem de begeerte om de stichter te worden van een nieuwen godsdienst1 die het beste van de bestaande godsdiensten in zich zou opnemen4 ,voor hij openlijk optrad1 zonderde hij zich langen tijd in de eenzaamheid af1 om over godsdienstige zaken na te denken4 ,in het jaar #faa trad hij op onder zijn volk met de leer3 ,er is maar n ,god en ,mohammed is zijn profeet4 ,in den beginne was zijn aanhang niet groot4 ,men lachte hem uit en vooral deden dit zijne eigene stadgenooten1 de inwoners van ,mekka4 ,zijne vrouw1 zijn neef ,ali en zijn schoonvader ,aboe ,beker waren zijne eerste volgelingen4 ,toen de aanhangers van ,mohammed in aantal toenamen1 werden zijne vijanden bevreesd en besloten hem te dooden4 ,mohammed werd dit gewaar en ontvluchtte de lagen zijner vijanden4 ,in de stad ,medina vond bij met zijne aanhangers eene veilige schuilplaats2 de inwoners hoorden naar hem en bouwden de eerste moskee of tempel4 ,zijn aanhang nam nu zoo zeer toe1 dat hij weldra aan de spits van een dapper leger naar ,mekka optrok4 ,tegen zijne in geestdrift ontvlamde scharen was de stad niet bestand2 zij gaf zich over en de inwoners moesten den ,islam 7zoo werd de leer van ,mohammed genoemd7 aannemen4 ,bij deze verovering bleef het niet2 na korten tijd was geheel ,arabi in de macht van den profeet4 ,zijne soldaten1 die de verwachting op een hemel met allerlei zinnelijke genietingen tot de grootste doodsverachting voerde1 waren onwederstaanbaar4 ,nadat ,mohammed tien jaren lang met het zwaard zijne leer had verbreid1 ondernam hij eene groote bedevaart van ,medina naar ,mekka1 begeleid door eene schaar van wel #ajj1jjj geloovigen4 ,niet lang na zijne terugkomst begon hij te sukkelen1 naar men wil1 tengevolge van vergift1 hem door eene ,jodin toegediend1 die de heiligheid van den profeet op de proef wilde stellen4 ,toen hij zijn einde voelde naderen1 liet hij zich naar de moskee dragen en vermaande nog voor 't laatst het bedroefde volk4 ,hij stierf in #fcb en werd te ,medina begraven4 ,de leer van ,mohammed is hoogst eenvoudig4 ,zijne volgelingen hebben aan #e dingen te gelooven1 n4l4 aan ,god 7,allah71 aan zijne engelen en profeten 7buiten ,mohammed behooren tot deze laatsten3 ,adam1 ,noach1 ,abraham1 ,mozes en ,christus72 aan het laatste oordeel en aan de voorbeschikking d4 i4 het geloof aan de onveranderlijke1 vooruitbepaalde noodwendigheid van alle menschelijke lotgevallen en daden4 ,de godsdienstplichten der ,moslemin 7geloovigen7 bestaan volgens den ,koran 7d4i4 het boek1 waarin de leer van ,mohammed is opgeteekend7 in dagelijksch wasschen1 bidden en vasten op bepaalde tijden en bedevaarten naar ,medina en ,mekka4 ,de voornaamste deugden zijn3 overgave aan1 vertrouwen op en dankbaarheid jegens ,god4 ,in den omgang met de menschen beveelt de ,koran3 eerlijkheid1 dankbaarheid1 trouw aan het eensgegeven woord1 weldadigheid2 strenge straffen bedreigt hij voor meineed1 moord1 woeker1 spel en drank4 ,een ongelukkig voorschrift was1 dat de ,mohammedanen hun geloof met het zwaard moesten uitbreiden4 ,het zwaard1 zegt hij1 is de sleutel van den hemel4 ,mohammed's opvolgers1 ,khalifen genoemd1 veroverden weldra ,palaestina1 ,syri1 ,aegypte1 ,perzi en ,afrika's noordkust4 ,overal moest het kruis wijken voor de halve maan4 ,zoo staken de ,arabieren of ,mooren1 zooals ze in 't ,n4 van ,afrika genoemd werden1 geroepen door de twistende ,westgothische vorsten1 zelfs naar ,spanje over1 maar--daarvan in een nieuw hoofdstuk4 #cb4 ,,spanje ,,in ,,de ,,middeleeuwen4 ,in het jaar #gaa werd in het ,z4 van ,spanje1 in de nabijheid van k4 ,trafalgar1 een veldslag geleverd1 die #g dagen duurde1 tusschen de uit ,afrika overgestoken ,arabieren onder ,tarik en de ,west-,gothen onder hunnen koning ,roderik4 ,gewichtig waren de gevolgen van dezen slag4 ,roderik werd geheel verslagen en het ,spaansche schiereiland1 behalve de bergachtige streken van ,gallici1 ,asturi en ,biscaye1 viel in de handen der ,arabieren of ,mooren4 ,in de pas genoemde streken trokken de ,west-,gothen zich terug1 wachtende op den geschikten tijd om het hun ontroofde weer te heroveren4 ,de ,arabieren1 blakende van ijver voor hun ,mohammedaansch geloof1 waren met ,spanje alleen niet tevreden2 zij poogden zich ook meester te maken van ,frankrijk1 maar werden in #gcb tusschen ,tours en ,poitiers door den hofmeester ,karel ,martell volkomen geslagen4 ,de ,arabische vorsten in ,spanje waren tot het jaar #gee geheel afhankelijk van de khalifen1 die als opvolgers van ,mohammed het groote ,arabische rijk bestuurden2 na dien tijd vestigden zij er een onafhankelijk rijk4 ,cordova1 aan den ,guadalquivir1 werd daarvan de hoofdstad4 ,deze stad werd door de ,mooren tot een der prachtigste steden van ,europa gemaakt4 ,volgens een verhaal1 dat zeker niet van overdrijving is vrij te pleiten1 was zij #e uren lang en #c uren breed1 telde #fjj mosken en bezat prachtige wit marmeren paleizen1 omgeven van de sierlijkste tuinen4 ,de ,alcazar of ,koningsburcht1 op een heuvel gelegen1 muntte boven alle gebouwen uit in schoonheid4 ,terwijl de overige volken van ,europa meest allen nog zeer onbeschaafd en ruw waren1 begon het in ,spanje reeds geheel anders uit te zien4 ,onder de ,moorsche vorsten had men voortreffelijke regenten1 die den bloei des lands en de welvaart der bewoners door goede maatregelen bevorderden4 ,kunstenaars en geleerden werden aangemoedigd en ondersteund4 ,vooral bloeiden de dicht- en bouwkunst1 de geneeskunde1 sterrekunde en wiskunde4 ,de ,christenen hadden over 't geheel in ,spanje niets te klagen2 zij mochten ongehinderd en in 't openbaar hun' godsdienst uitoefenen en gingen niet gebukt onder zware belastingen4 ,wel werden zij soms hevig vervolgd1 maar hadden er dan ook dikwijls zelven aanleiding toe gegeven4 ,den hoogsten trap van bloei bereikte het khalifaat van ,cordova onder ,abd ,errahman ,,iii1 die van #iab-ifa regeerde4 ,in zijn' tijd was de roem1 die van de ,arabische scholen en geleerden uitging1 zoo groot1 dat zelfs ,christenen het niet beneden zich rekenden om in ,spanje wijsheid op te doen4 ,zoo verhaalt men van een' ,franschman ,gerbert1 die later als ,sylvester ,,ii den pauselijken zetel beklom1 dat hij in ,spanje ter schole ging4 ,in het volle gevoel zijner macht verwisselde ,abd ,errahman den titel van emir met dien van khalif en opperhoofd der geloovigen4 ,niet lang na hem begon de macht der ,mooren af te nemen4 ,de ,west-,gothen drongen uit hunne gebergten steeds voorwaarts en ontrukten hun het eene stuk lands na het andere1 waarvan kleine vorstendommen werden gemaakt4 ,toen nu in #ajca het khalifaat van ,cordova zich oploste in verscheidene kleine ,moorsche koninkrijken en de vroegere eensgezindheid geweken was1 nam de macht der ,christenen gestadig toe4 ,van weerszijden werd er met verbittering gestreden2 men beschouwde het als een ,godwelgevallig werk elkander elken duim breed gronds te betwisten4 ,in deze oorlogen maakte een zekere ,rodrigo ,diaz1 bijgenaamd de ,cid 7heer7 zich door zijne heldendaden beroemd4 ,in het jaar #abcf moest ,cordova bukken voor de macht van den koning van ,castili4 ,de ,mooren hielden zich evenwel nog twee en een halve eeuw staande in ,granada1 eene stad1 die1 evenals ,cordova1 kon bogen op de prachtigste gebouwen4 ,nog heden ten dage staren de reizigers vol bewondering op de runen van het eens zoo schoone en groote paleis1 de ,alhambra4 ,langzamerhand hadden de ,christenen in ,spanje drie koninkrijken gesticht n4l4 ,castili1 ,arragon en ,portugal4 ,in het laatst der #ae;de eeuw huwde koning ,ferdinand van ,arragon met koningin ,isabella van ,castili en daarmee was de grondslag gelegd voor ,spanje's toekomstige macht4 ,de ,mooren ondervonden die in het jaar #adib1 toen hun laatste bolwerk1 ,granada1 zich aan het vereenigde leger van ,ferdinand en ,isabella moest overgeven4 ,bij de overgave werd den ,mooren volkomene vrijheid van godsdienst toegestaan4 ,de ,christenen kwamen hunne beloften slecht na4 ,eerst trachtte men de ,mooren door overreding1 en toen dit niet baatte1 door geweld tot het ,christendom te bekeeren4 ,velen hunner verlieten liever het land1 waar ze waren geboren en staken naar ,afrika over2 anderen gingen in schijn tot de ,christelijke kerk over en werden ,morisco's genoemd4 ,onder ,philips ,,ii kwamen de ,morisco's in opstand1 omdat deze hun wilde dwingen afstand te doen van hunne eigenaardige taal1 zeden en gewoonten2 zij werden evenwel door ,philips halfbroeder1 ,don ,jan van ,oostenrijk1 weder tot onderwerping gebracht4 ,om de schijn-christenen onder de ,mooren op te sporen werd de inquisitie of de rechtbank van geloofsonderzoek ingesteld4 ,toen evenwel het eene noch het andere baatte1 gaf ,philips ,,iii in #afji bevel1 dat de nog aanwezige afstammelingen der ,mooren het land moesten ruimen4 ,achthonderd duizend ,mooren verlieten toen hun vaderland en staken naar ,afrika over1 waar velen zich als zeeroovers op hunne onderdrukkers trachtten te wreken4 ,spanje kreeg daardoor een grooten knak2 bloeiende steden en dorpen werden ontvolkt2 lachende streken1 door gemis aan werklieden1 veranderd in woestijnen4 ,ook den ,joden trof een dergelijk lot4 ,dezen vonden in andere landen1 vooral in ,nederland1 7,portugeesche ,joden7 eene veilige schuilplaats4 #cc4 ,,karel ,,de ,,groote4 7#gfh-had74 ,tijdens de volksverhuizing maakten de ,franken zich meester van ,galli4 ,van het eerste stamhuis1 het ,merovingische1 dat over hen regeerde1 is alleen ,clovis merkwaardig4 ,deze vorst1 die van #dha-eaa op den troon zat1 vernietigde het laatste overblijfsel van de ,romeinsche macht in ,galli1 overwon de ,allemannen aan den ,rijn1 drong de ,west-,gothen over de ,pyrenaen en liet zich met vele zijner onderdanen doopen4 ,grooter dan ,clovis was ,karel de ,groote1 naar wien het tweede stamhuis1 het ,karolingische1 zijn' naam ontving4 ,hij was een zoon van ,pepijn den ,korten1 die eerst hofmeester bij den laatsten ,merovingischen koning was1 maar later door de ,frankische grooten tot koning verkozen en door den ,paus gezalfd werd4 ,pepijn liet twee zonen ,karloman en ,karel na1 die volgens de gewoonte der ,franken ieder een deel van het rijk ontvingen4 ,na zes jaren stierf ,karloman en ,karel werd alleenheerscher4 ,naar lichaam en geest was ,karel waardig aan het hoofd eener dappere natie te staan4 ,hij was breed en krachtig van lichaamsbouw1 zeven voet groot en had eene edele1 eerbiedwekkende houding4 ,in alle lichaamsoefeningen1 zooals rijden1 jagen1 en zwemmen was hij volleerd2 in kracht durfde niemand zijner onderdanen zich met hem meten4 ,zijne oogen waren helder en doordringend2 zijn stem was duidelijk en aangenaam2 zijne kleeding eenvoudig en krijgshaftig2 hij versmaadde allen vreemden tooi en opschik4 ,meer nog dan door zijn uiterlijk voorkomen1 beheerschte hij de menschen door de kracht zijns geestes4 ,begaafd met een vasten wil1 een doordringend verstand en een juist oordeel1 zoowel over groote als kleine zaken1 bezat hij tevens een hart1 dat blaakte voor het geluk en de beschaving zijner onderdanen4 ,tegenspoed kon hem niet ontmoedigen1 voorspoed hem niet hoogmoedig maken4 ,het doel van zijn werken en streven was3 de vereeniging van alle ,germaansche stammen onder n bestuur4 ,de ,christelijke godsdienst zou de band zijn1 die allen omslingerde4 ,dit doel heeft hij door allerlei middelen trachten te bereiken1 al kostte het ook stroomen bloeds4 ,het grootste deel zijns levens bracht ,karel in oorlogen door4 ,reeds dadelijk bij het aanvaarden zijner regeering moest hij oorlog voeren tegen de ,saksen1 een der machtigste ,germaansche stammen1 die aan de oostelijke grenzen van zijn rijk woonden4 ,deze ,saksen1 heldhaftig van aard en gehecht aan hun alouden godsdienst1 deden soms invallen op het ,frankische gebied4 ,karel trok tegen hen op1 drong diep in hun land door en dwong hen den ,christelijken godsdienst aan te nemen4 ,maar op dit dappere volk viel weinig staat te maken4 ,zoodra waren de ,frankische legers niet uit hun land vertrokken1 of zij stonden weder op1 verdreven en doodden de zendelingen1 haalden de ,christentempels omver en richtten hunne heidensche altaren weder op4 ,vooral onder hunne dappere aanvoerders ,wittekind en ,albon streden ze dikwijls met goed gevolg4 ,eerst nadat ,karel in #ghb te ,verden aan de ,wezer #dejj ,saksen op n dag had laten onthoofden en #ajjjj met vrouwen en kinderen naar een ander deel van zijn gebied had verbannen1 was de tegenstand gebroken4 ,op het voorbeeld van ,wittekind legden ze eindelijk de wapens neder en lieten zich doopen 7#ghe74 ,ook in ,itali en ,spanje voerde ,karel oorlogen4 ,in 't eerstgenoemde land onderwierp hij ,desiderius1 koning der ,longobarden1 die den paus telkens het leven lastig maakte4 ,een deel van ,desiderius gebied schonk hij aan dezen kerkvorst1 die daardoor zeer in macht en aanzien toenam4 ,in ,spanje1 kreeg ,karel ter belooning voor de hulp1 aan een ,arabischen khalif bewezen1 het land1 tusschen den ,ebro en de ,pyrenaen gelegen 7,spaansche mark74 ,toen hij in den kerstnacht van het jaar #hjj te ,rome in de ,st4 ,pieterskerk bad1 zette paus ,leo ,,iii hem onder de toejuiching van het verzamelde volk de keizerskroon op het hoofd1 onder het uitspreken van deze woorden3 ,leven en overwinning aan keizer ,karel1 den doorluchtige1 den van ,god gekroonde1 den groote1 den vredestichter1 den ,romeinschen keizer4 ,tengevolge van zijne overwinningen verkreeg ,karel een rijk1 dat zich uitstrekte van den ,oder tot den ,ebro en van de ,noordzee tot de ,middellandsche zee4 ,met meer recht dan wegens zijne overwinningen mag ,karel den bijnaam van den grooten dragen1 door hetgeen hij deed ter beschaving en verlichting van zijne onderdanen4 ,hij zorgde voor de invoering van goede wetten1 waardoor zoowel de arme als de rijke ongestoord bezitter van zijn eigendom werd4 ,mannen1 zendgraven genoemd1 bezochten op zijn bevel alle deelen van zijn gebied om te onderzoeken of de rechters hun plicht deden4 ,met al zijne macht bevorderde hij den bloei van den handel en den landbouw4 ,daartoe liet hij goede wegen aanleggen1 kanalen graven en bruggen over rivieren slaan4 ,onder zijn rechtvaardig en streng bestuur verdwenen de roovers1 die voorheen de wegen onveilig hadden gemaakt4 ,de handwerken moedigde hij aan2 zelf droeg hij nooit andere kleeding1 dan die in zijne staten was vervaardigd4 ,kunsten en wetenschappen vonden in hem een ijverig beschermer2 op gevorderden leeftijd leerde hij nog schrijven en gaf zoo een goed voorbeeld aan zijne edelen1 die de wetenschappen verachtten4 ,groote geleerden als ,alcuinus1 ,eginhard en ,angilbert lokte hij aan zijn hof1 onderhield zich gaarne met hen en stelde het hoogste belang in hunne gesprekken en hun onderwijs4 ,kerken en kloosters verrezen op vele plaatsen op zijn bevel2 hij verplichtte de geestelijken om scholen op te richten ter onderwijzing der jeugd4 ,zorgvuldig liet hij de oude gedichten der ,duitschers opschrijven en verzamelen4 ,we zouden te uitvoerig worden1 wanneer we al de groote verdiensten van ,karel wilden opnoemen4 ,het aangevoerde is voldoende om te bewijzen1 dat hij niet alleen een groot krijgsman1 maar ook een uitstekend regent was4 ,als mensch was ,karel voorzeker niet vrij van gebreken1 maar1 gerekend naar den tijd1 waarin hij leefde1 waren deze betrekkelijk zeer klein4 ,de groote man bereikte den ouderdom van #ga jaar4 ,na eene #df jarige regeering stierf hij te ,aken1 waar hij evenals te ,nijmegen 7,valkhof71 ,regensburg en ,frankfort gaarne zijn verblijf hield4 7#had7 ,zijn zoon en opvolger ,lodewijk de ,vrome evenaarde hem wel in ijver voor den ,christelijken godsdienst1 maar miste geheel en al de groote talenten van zijn' vader4 ,in #hag verdeelde hij reeds het rijk onder zijne drie zonen3 ,lodewijk1 ,pepijn en ,lotharius4 ,toen hij later ten gunste van een vierden zoon ,karel1 de ,kale bijgenaamd1 een nieuwe verdeeling wou invoeren1 stonden zijne oudste zonen tegen hem op en berokkenden hem veel verdriet4 ,later gingen ze ook onderling oorlogvoeren en brachten het rijk daardoor deerlijk in verwarring1 totdat het verdrag van ,verdun 7#hdc7 daaraan een einde maakte4 ,daar ,pepijn in #hdj was gestorven1 verdeelden de overgeblevene zonen het rijk aldus3 ,lotharius kreeg de keizerlijke waardigheid en ,middel-,frankrijk of ,lotharingen 7het land tusschen den ,rijn1 de ,rhne1 de ,maas en de ,schelde71 ,lodewijk kreeg ,oost-,frankrijk of ,duitschland en ,karel de ,kale ,west-,frankrijk of ,frankrijk4 ,het deel van ,lotharius kwam later bijna geheel aan ,duitschland4 #cd4 ,,twee ,,engelsche ,,koningen4 ,in dezelfde eeuw1 waarin ,karel de ,groote stierf1 zag ,alfred de ,groote het levenslicht4 ,evenals aan ,karel heeft men hem en wel met volle recht den bijnaam van den grooten gegeven4 ,wat ,karel deed voor de ,franken1 heeft ,alfred in niet mindere mate gedaan voor de ,engelschen4 ,vroeger hebben we vermeld1 dat de ,angelen en ,saksen zich meester maakten van ,engeland en er #g kleine koninkrijken stichtten1 die omstreeks #hbg door koning ,egbert van ,wessex tot n rijk werden vereenigd4 ,die vereeniging was een geluk voor ,engeland4 ,omstreeks dien tijd toch begonnen de ,noormannen of ,denen1 zooals ze in ,engeland genoemd werden1 hunne verwoestende invallen in het rijk4 ,evenals in andere landen werd ook hier de weg1 dien de ,noormannen gevolgd hadden1 aangewezen door verbrande dorpen en steden1 verwoeste velden en uitgeplunderde inwoners4 ,nu is het licht te begrijpen1 dat n machtig koning beter de ,noormannen kon weerstaan1 dan #g onbeduidende vorsten4 ,toch hadden sommige koningen het zwaar te verantwoorden1 ja zelfs was ,engeland wel eens geheel in de macht der ,denen4 ,alfred werd geboren in het jaar #hdi4 ,op vijfjarigen leeftijd nam zijn vader ,ethelwulf hem mede naar ,rome en liet hem daar1 zeer tegen den zin zijner oudere zonen1 door den ,paus tot koning zalven4 ,na den dood zijner #d broeders1 onder wier bestuur ,engeland verschrikkelijk van de ,denen had te lijden1 beklom ,alfred den troon 7#hga-ija74 ,met blijdschap werd hij door zijne onderdanen als koning gehuldigd1 want men had groote verwachtingen van hem1 niet alleen omdat hij dapper en onverschrokken1 maar ook edel en wijs was4 ,in de eerste jaren van zijn bestuur brachten de ,denen hem vele nederlagen toe4 ,wel behaalde hij eene enkele maal de overwinning1 maar dan kwamen er telkens weer groote scharen van vijanden over de zee1 die hem al meer in het nauw brachten4 ,ten laatste bleef er slechts eene enkele provincie in zijne macht4 ,nu was zijn toestand hopeloos4 ,vele zijner getrouwste vrienden verlieten hem en onderwierpen zich aan de ,denen4 ,alfred verloor den moed niet2 als herder verkleed verborg hij zich voor zijne vijanden in een afgelegen deel des lands4 ,volgens de overlevering zat hij eens in de hut van een' koeherder bij het vuur en hield zich onledig met het vervaardigen van boog en pijlen4 ,de huismoeder1 die niet wist1 wie haar gast was1 gaf hem bevel op het brood te passen1 dat ze in den oven gedaan had4 ,doch ,alfred peinsde onophoudelijk op de middelen om zijn land van de ,denen te verlossen1 en daardoor dacht hij niet aan het brood1 dat begon te verbranden4 ,toen de huisvrouw die ondertusschen weer binnen gekomen was1 dit merkte1 riep ze toornig uit3 ,luie kerel1 die ge zijt6 ,het brood eten1 kunt ge1 maar om het te bakken1 daartoe zijt ge te dom4 ,nadat zijne vijanden hunne nasporingen moe waren geworden1 verliet ,alfred deze schuilplaats en begaf zich met eenige getrouwen naar een burcht1 die in een door moerassen en wouden ontoegankelijk oord lag4 ,weldra kwamen er vele dappere en vaderlandslievende mannen tot hem1 zoodat hij met een klein legertje den vijand kon aanvallen en buit bemachtigen4 ,om met de plannen en strijdkrachten der ,denen bekend te worden1 verkleedde hij zich1 volgens het volksverhaal1 als harpspeler1 ging onverschrokken naar het vijandelijk leger en verrukte de soldaten door zijn heerlijk gezang en snarenspel4 ,meteen had hij nu eene schoone gelegenheid om de legerplaats der vijanden op te nemen4 ,nadat hij zijne maatregelen goed genomen had1 riep hij bij hoorngeschal de edelen en vrijen van zijn volk op ten strijde4 ,jubelend schaarden dezen zich onder de vanen van den geliefden vorst1 dien ze reeds gestorven waanden4 ,heftig was de aanval op het ,deensche leger2 langen tijd stond de kans twijfelachtig1 tot eindelijk ,alfred en de zijnen de overwinning behaalden4 ,de ,denen1 die in leven waren gebleven1 moesten het ,christendom aannemen en kregen verlof zich in ,oost-,angelen en ,northumberland te vestigen4 ,alfred nam nu gepaste maatregelen om de invallen der ,denen niet alleen af te weren maar ook te voorkomen4 ,langs de kusten1 vooral daar1 waar de vijanden gewoonlijk eene landing beproefden1 werden burchten aangelegd4 ,hij liet eene vloot bouwen1 uit groote vaartuigen bestaande en bemand met dappere1 geharde ,saksen en ,friezen4 ,deze vloot moest ten allen tijde gereed zijn om zee te kiezen en de vloot der ,denen van de kusten te houden4 ,niettegenstaande deze maatregelen deden de ,denen in #hic weer opnieuw met groote overmacht een' inval1 doch na een hardnekkigen oorlog1 die #c jaren duurde1 werden ze verjaagd en waagden zich tijdens het leven van ,alfred niet weder in ,engeland4 ,zoo was ,alfred de redder en verlosser van zijn volk4 ,maar hij liet het daarbij niet blijven4 ,zooveel in zijn vermogen was1 trachtte hij zijn volk op te heffen en te veredelen4 ,oude1 goede wetten werden opnieuw door hem ingevoerd2 veiligheid en orde overal hersteld1 zoodat men1 zooals de geschiedschrijvers verhalen1 eene beurs op den weg kon laten liggen1 zonder vrees te voelen1 dat zij weggenomen zou worden4 ,de geestelijkheid werd door hem bevoordeeld1 mits zij haren plicht deed4 ,scholen en kerken verrezen overal onder zijn bestuur2 landbouw en nijverheid werden krachtig door hem aangemoedigd4 ,om den handel te bevorderen zond hij schepen uit ter ontdekking van onbekende landen2 wetenschap en kunst1 die hij zelf ook gelukkig beoefende1 vonden in hem een milden beschermer4 ,door eene juiste verdeeling van den tijd was het hem mogelijk buitengewoon veel te verrichten4 ,zijne oprechte vroomheid1 rechtvaardigheid en voorkomendheid openden hem aller harten1 en 't was dus niet te verwonderen1 dat hij diep betreurd werd door zijn volk1 toen hij den #bh ,october #ija ten grave daalde4 ,niet zooveel goeds kunnen we meedeelen van ,willem den ,veroveraar1 een vorst1 die ruim anderhalve eeuw later leefde dan ,alfred4 ,de opvolgers van ,alfred konden over 't geheel niet in zijne schaduw staan2 daardoor ging het met zijn werk als met dat van ,karel den ,grooten3 veel goeds ging er verloren4 ,de ,denen1 merkende1 dat zijn sterke arm het zwaard niet meer hanteerde1 werden van jaar tot jaar stoutmoediger4 ,toen er in #ajjb een vreeselijk bloedbad onder hen werd aangericht1 gaf dit hun' koning ,swen aanleiding om de ,engelschen wreeder dan ooit te tuchtigen4 ,zijn zoon ,kanut of ,knoet1 die van #ajaf-ajce regeerde2 maakte zich zelfs meester van het rijk en regeerde wel gestreng1 maar toch ook rechtvaardig4 ,later 7#ajda7 kwam de regeering onder koning ,eduard weder aan de ,angelsaksische koningsfamilie1 doch niet lang4 ,na zijn' dood toch maakte ,willem de veroveraar1 hertog van ,normandi1 aanspraak op den troon van ,engeland4 ,het ,engelsche volk begeerde den ,normandir niet1 maar verkoos ,harald1 een aanzienlijk edelman1 tot koning4 ,willem liet zich dit niet welgevallen2 hij trok aan het hoofd van een machtig1 weluitgerust leger in #ajff naar ,engeland4 ,in het zuiden van dit land1 nabij de stad ,hastings1 kwam het tot een treffen4 ,meer dan eens stond de kans voor ,willem zeer hachelijk4 ,na een dapperen aanval van de ,engelschen weken de ,noormannen1 en het gerucht verbreidde zich1 dat ,willem gedood was4 ,dadelijk sprong hij voor den dag1 hield de vluchtelingen tegen1 rukte zijn' helm af en riep3 ,ik leef en zal overwinnen6 ,tegen den avond was hij werkelijk meester van het slagveld4 ,harald1 zijne beide broeders en de bloem van den ,engelschen adel dekten met hunne lijken het slagveld4 ,den #bf ,december van het jaar #ajff liet ,willem zich tot koning van ,engeland te ,londen kronen4 ,weldra bleek het1 dat hij een streng heer was2 zijne ,normandische krijgers gaf hij rijke ambten en bezittingen en verbitterde daardoor de ,angel-,saksen4 ,ook voerde hij in ,engeland het leenstelsel in1 doch zorgde dat zijne leenmannen hem niet boven 't hoofd konden groeien4 ,op zijn uitdrukkelijk bevel moesten ,fransche taal en zeden in ,engeland ingevoerd worden2 daardoor kwam er eene vermenging van de ,fransche taal der overheerschers met de ,germaansche taal der overwonnelingen tot stand1 en deze gaf den oorsprong aan de nieuwere ,engelsche taal4 #ce4 ,,hendrik ,i ,,en ,,otto ,i4 ,in het jaar #iaa overleed de laatste nakomeling van ,karel den ,grooten1 die over ,duitschland het bewind voerde4 ,hij heette ,lodewijk en droeg den bijnaam het kind4 ,gedurende zijne zwakke regeering en die van zijne meeste voorgangers verkeerde ,duitschland in een hoogst ongelukkigen toestand4 ,de leenmannen namen gaandeweg in macht en aanzien toe4 ,ze stoorden zich bedroefd weinig aan hunne zwakke leenheeren en deden1 wat ze verkozen4 ,de weinige vrijen1 die tot dusverre hunne onafhankelijkheid hadden weten te bewaren1 werden door den nood gedwongen hunne bezittingen in eigendom af te staan aan den een of anderen machtigen heer1 die hen tegen ruwe aanvallen kon beschermen4 ,deze gaf hun dan die bezittingen als een erfelijk leen terug4 ,het recht van den sterkste heerschte in dien tijd onbeperkt4 ,tot nog grooter ongeluk deden de ,noormannen1 ,slaven en ,hongaren juist toen hunne verwoestende invallen4 ,nergens vonden zij een leger1 dat hen op hunne plundertochten stuitte2 want er was volstrekt geen eenheid in het rijk4 ,aan dien ongelukkigen toestand werd een einde gemaakt door ,hendrik ,i1 die van #iai tot #icf de teugels van het bewind in handen had4 ,vor hem had ,koenraad van ,frankenland als koning geregeerd1 doch dezen was het niet gelukt1 zich door de machtige hertogen te doen eerbiedigen4 ,bij zijn' dood beval hij ,hendrik1 hertog van ,saksenland1 zijn grootsten tegenstander1 als zijn opvolger aan4 ,zijne edelmoedige daad droeg heerlijke vruchten4 ,hendrik toch was een man1 naar lichaam en geest geschikt om te regeeren4 ,hij had een koninklijk voorkomen1 was groot en breed van gestalte1 bezat een scherp verstand en was bedachtzaam en vriendelijk4 't ,duurde niet lang1 of al de oproerige hertogen erkenden zijne oppermacht4 ,lotharingen werd door hem aan ,duitschland gehecht1 en de ,wenden1 die in het n4w4 van het rijk invallen deden1 werden onderworpen4 ,met de ,hongaren sloot hij een' wapenstilstand van negen jaren1 onder voorwaarde1 dat hij hun eene jaarlijksche schatting zou opbrengen4 ,wel was dit zeer vernederend voor ,duitschland2 maar de ,koning had daarvoor zijne goede redenen4 ,de ,duitschers waren nog te zwak om het wilde ruitervolk te weerstaan2 hij nam echter dadelijk vele heilzame en goede maatregelen1 om hen daarvoor geschikt te maken4 ,in de eerste plaats was hij er op bedacht om de orde en de veiligheid in het rijk te herstellen2 de roovers ging hij met zoo krachtige hand te keer1 dat ze weldra uitgeroeid waren4 ,daar het land bijna overal open was1 stichtte hij vooral aan de oostelijke grenzen van het rijk versterkte steden en burchten1 waarin de landlieden in tijd van nood eene veilige schuilplaats konden vinden4 ,ten einde de steden bevolkt te krijgen1 gebood hij1 dat van negen landlieden en1 bij loting te bepalen1 zich er in moest nederzetten4 ,de menschen1 die zich in een' burcht of burg metterwoon gingen vestigen1 werden burgers genoemd en ontvingen van den vorst vele voorrechten1 waardoor ze zich gemakkelijk in hun lot leerden schikken4 ,wijl de nederlagen1 die de ,duitschers van de ,hongaren leden1 vooral aan eene verkeerde wijze van oorlogvoeren waren toe te schrijven1 bracht hij ook daarin eene groote verbetering4 ,de zware wapens werden door lichtere vervangen1 en1 behalve voor voetvolk1 zorgde hij voor geoefende ruiters4 ,eindelijk waren de negen jaren verstreken4 ,daar kwamen de ,hongaarsche gezanten bij ,hendrik om de schatting op te eischen4 ,dat is al1 wat ik voor u heb1 zei ,hendrik op vastberaden toon en liet hun meteen een verminkten hond aanreiken4 ,de gezanten waren woedend en beloofden zich vreeslijk te zullen wreken4 ,ze lieten het niet bij het zeggen4 ,een groot leger ,hongaren drong moordend en plunderend tot in het hart van ,duitschland door4 ,niet verre van ,merseburg had ,hendrik zijn leger geposteerd2 daar kwam het in #iic tot een' slag4 ,de ,koning gewende eerst zijne soldaten aan het gezicht en de krijgsbewegingen der ,hongaren4 ,toen hunne woede jegens dit woeste volk was opgewekt1 schaarde hij zijn leger in slagorde4 ,zijne woorden vuurden den moed der zijnen zoodanig aan1 dat ze uitriepen3 ,wij willen strijden voor ,gods altaren1 voor de eer des rijks en voor de veiligheid der onzen6 ,hevig en onwederslaanbaar was de aanval der ,duitschers2 maar ook de ,hongaren hielden zich dapper4 ,op hunne vlugge rossen stoven zij op den vijand in1 doch moesten wijken voor ,hendriks dappere krijgers4 ,de ,hongaren delfden het onderspit2 in allerijl sloegen ze op de vlucht en werden acht dagen lang door de overwinnaars achtervolgd1 die in de legerplaats de gevangen vrouwen en kinderen juichend bevrijdden en er een onmetelijken buit vonden4 ,drie jaren na deze schitterende overwinning overleed ,hendrik2 zijn zoon ,otto werd tot zijn' opvolger gekozen en met groote pracht te ,aken gekroond4 ,evenals zijn vader was hij een krachtig en wijs regent1 die ten volle den bijnaam van den grooten verdient1 hem door tijdgenoot en nakomeling geschonken4 ,ontzag en eerbiedwekkend was ,otto's voorkomen4 ,het doel van zijn leven en werken was het voorbeeld van ,karel den ,grooten n te volgen4 ,evenals deze was hij een geducht vijand1 die zijne tegenstanders ter neder wierp en verpletterde2 berouwhebbenden daarentegen behandelde hij met onuitputtelijke grootmoedigheid4 ,hij was een voorstander van het recht en woonde nu hier1 dan daar in het rijk om daardoor de eenheid tusschen de verschillende stammen te bevorderen4 ,hij bevorderde de uitbreiding van het ,christendom2 onder zijn bestuur werd het tot de ,denen en de ,slaven gebracht4 ,jammer1 dat deze groote vorst het grootste deel zijner regeering op het slagveld moest doorbrengen4 ,sommige ,duitsche hertogen weigerden hem als opperheer te erkennen en moesten daartoe door de scherpte des zwaards worden gedwongen4 ,veel verdriet veroorzaakten hem de samenzweringen1 die door zijn naijverigen broeder ,hendrik tegen hem gesmeed werden om hem van troon en leven te berooven4 ,gelukkig wist hij ze alle te verijdelen en betoonde zich telkens vergevensgezind4 ,de ,wenden en de ,denen werden door hem onderworpen1 ja zelfs de ,polen moesten zijne opperheerschappij erkennen4 ,het hoogste doel van zijn wenschen1 de keizerskroon1 kwam ook in zijn bezit4 ,door de vervolgde koningin ,adelheid ter hulp geroepen1 snelde hij in #iea naar ,itali1 overwon de vijanden der schoone en deugdzame vrouw en nam haar ten huwelijk4 ,daardoor werd hij koning van ,itali4 ,op een tweeden tocht 7#ifb7 liet ,otto zich tot keizer kronen4 ,sedert dien tijd droegen de ,duitsche koningen den titel van keizer1 ofschoon in den beginne slechts zij dien mochten dragen1 die in ,rome door den ,paus waren gekroond4 ,in het jaar #iee waagden de ,hongaren weder een verwoestenden inval4 ,in onafzienbare scharen trokken de woeste roovers het land door en riepen3 ,onze paarden alleen kunnen den oorlog wel ten einde brengen2 zij zullen de ,duitsche rivieren en meren uitdrinken en de dorpen en steden onder hunne hoeven verpletteren4 ,de ,duitschers zijn zeker verloren1 tenzij de aarde zich voor hen opene of de hemel op ons neerstorte4 ,in de nabijheid van ,augsburg op het ,lechveld kwam het tusschen het leger van ,otto en de ,hongaren tot een' slag4 ,het ,duitsche leger was wel niet talrijk1 maar vol vertrouwen op ,god4 ,voor het begin van den strijd gebruikte de ,koning met zijne krijgers het heilige avondmaal4 ,hierop knielden ze neder en smeekten ,god om hulp4 ,de slag nam nu een' aanvang4 ,de ,duitschers streden met heldenmoed4 ,de vijand werd overhoop geworpen en maakte zich in wilde vlucht uit de voeten4 ,meer dan #ajj1jjj krijgers dekten1 volgens het volksverhaal1 met hunne lijken het slagveld4 ,sedert deze overwinning herhaalden de ,hongaren hunne verwoestende invallen niet meer4 ,niet lang daarna namen ze het ,christendom aan1 en daardoor werden hunne zeden zachter en vredelievender4 ,otto de groote stierf in het jaar #igc4 ,in den dom te ,maagdenburg rust zijn gebeente1 en op de markt van die stad is een standbeeld te zijner eere opgericht4 #cf4 ,,kijkje ,,in ,,de ,,middeleeuwsche ,,maatschappij4 ,i4 ,in het begin der ,middeleeuwen was een groot deel van ,west-,europa nog bedekt met groote1 ondoordringbare wouden2 slechts hier en daar merkte men eenige steden en dorpen op4 ,de eerste hadden haar ontstaan vooral aan ,romeinsche legerplaatsen te danken4 ,de ,germaan hield toen nog niet van het wonen in steden1 die hij als gevangenissen beschouwde2 hij leefde liever op zijne hoeve1 te midden der vrije natuur4 ,daar was hij onbeperkt gebieder over al zijne onderhoorigen en lijfeigenen1 die zijne akkers bebouwden en zijn vee verzorgden4 ,hij zelf bemoeide zich daar niet mee2 hij hield zich enkel bezig met jacht en vischvangst en nog het liefst met den krijg1 want de ,germanen waren over 't geheel zeer oorlogzuchtig4 ,zij waren dan ook recht in hun element1 wanneer zij onder hunne zelfgekozen aanvoerders ten strijde konden trekken en rijken buit behalen4 ,dat de landbouw tengevolge daarvan op een zeer lagen trap stond1 is gemakkelijk na te gaan4 ,van de graansoorten werden alleen haver en gerst verbouwd2 in de #f;de eeuw na ,christus kwam de rogge en in de #hste eeuw de tarwe naar ,west-,europa4 ,aan bemesting stoorden de ,germanen zich niet3 de lijfeigenen waren te lui of te onwillig om zich op de verbetering van den grond toe te leggen2 vandaar dat hij slechts karige vruchten opleverde4 ,eerst nadat sommige kloosterlingen zich met ijver op de verbetering van den landbouw toelegden en hunne landerijen gingen bemesten1 kwam daarin eenige verandering4 ,het aantal steden nam vooral in ,duitschland zeer toe1 nadat de ,saksische keizers hunne onderdanen dwongen daarin een verblijf te zoeken4 ,vooral was dit het geval tijdens de kruistochten1 toen de vrijgeworden lijfeigenen zich bij een kasteel of klooster gingen neerzetten en om deze nederzettingen muren bouwden ter beveiliging tegen de aanvallen der vijanden4 ,de steden van toen zagen er geheel anders uit dan de tegenwoordige4 ,de straten waren smal en bochtig2 de huizen hoog en somber2 plaveisel en straatverlichting waren voor de #ae;de eeuw eene ongekende weelde4 ,in de huizen zag het ook al zeer eenvoudig uit2 langs de wanden stonden banken2 schoorsteenen kende men niet2 glasruiten waren zeer zeldzaam4 ,steenen huizen zag men weinig2 alleen paleizen1 kerken en kloosters waren van steen opgetrokken2 de meeste gebouwen bestonden uit hout4 ,toen de bewoners der steden1 poorters genoemd1 later door handwerken en handel rijk werden1 nam de weelde verbazend toe2 de banken werden vervangen door sierlijk gebeeldhouwde stoelen2 de grond werd met prachtige tapijten en de wanden met groote kristallen spiegels versierd4 ,dit alles was eene navolging van hetgeen de ,westerlingen tijdens de kruistochten in het ,oosten hadden gezien4 ,de spijzen zouden ons zeer vreemd en walgelijk zijn voorgekomen4 ,behalve het vleesch van varkens1 paarden enz4 gebruikte men ook dat van ooievaars1 raven en zeehonden1 alsmede walvischtongen4 ,vorken waren voor de #af;de eeuw onbekend2 men bracht de vaste spijzen met de hand naar den mond4 ,ook de kleeding verschilde veel van de onze4 ,de mannen droegen nauwsluitende tot de voeten reikende broeken1 een wambuis en lederen schoenen of klompen2 slechts aanzienlijke lieden droegen een' rok4 ,alleen in den oorlog bedekte men het hoofd met een' helm2 in vredestijd liep men ongedekt4 ,hemden kende men niet2 den hals droeg men bloot4 ,na de kruistochten kwam in deze eenvoudige kleedij eene groote verandering4 ,men zag nu de mannen korte zijden lijfrokken dragen1 met goud doorwerkt2 ook soms een overkleed van zijde of fluweel1 omzoomd met kostbaar bont4 ,broek en kousen waren uit n stuk en van laken vervaardigd4 ,aanzienlijke vrouwen kleedden zich in een lang1 slepend gewaad1 met goud doorstikt1 met paarlen en edelgesteenten bezet en met wapens versierd4 ,de wetten waren in den beginne niet geschreven1 maar berustten op aloude gebruiken en instellingen4 ,bij de ,franken mocht men ten tijde van ,karel den ,grooten geen vrij man tuchtigen2 iedere misdaad kon door eene boete1 weergeld genaamd1 afgekocht worden4 ,hoe onbillijk ons thans dit weergeld ook moge schijnen1 het had toch deze goede zijde1 dat de bloedwraak1 die nog ten huidigen dage bij sommige ,oostersche volken vreeselijke gevolgen na zich sleept1 er door voorkomen werd4 ,een' moord op een gewonen vrije kon men afkoopen met #bjj1 van een graaf met #fjj en van een lijfeigene met #ce goudstukken4 ,voor elk lichaamsdeel1 dat gewond werd1 voor elk scheldwoord1 dat men elkaar naar 't hoofd wierp1 was eene boete bepaald4 ,onder voorzitterschap van een' graaf of schout kwamen de schepenen1 gewoonlijk de aanzienlijkste bewoners eener gouwe1 bijeen om het recht uit te spreken4 ,kon de onschuld van den beklaagde niet duidelijk in 't licht worden gesteld1 dan moest hij zich onderwerpen aan een zoogenaamd godsoordeel1 dat uit een tweegevecht1 uit de water- of vuurproef of iets dergelijks bestond4 ,wanneer iemand de waterproef moest ondergaan1 werd hij in een groot met water gevuld vat geworpen4 ,dreef hij boven1 dan was hij door ,god gericht en ontving de straf der schuldigen2 zonk hij1 dan werd hij onschuldig verklaard en op vrije voeten gesteld1 zoo hij ten minste nog leefde4 ,de onveiligheid van leven en bezittingen was in de ,middeleeuwen ongelooflijk groot4 ,nergens bijna was men zijn leven zeker4 ,vooral de weinige vrijen1 die er na de invoering van het leenstelsel overbleven1 hadden het zwaar te verantwoorden4 ,de eene stad was bijna onophoudelijk in oorlog met de andere2 vandaar dat de burgers1 zelfs in de residentie van den ,paus1 hunne huizen versterkten met zware balken en ijzeren tralin4 ,sommige adellijke heeren maakten er een beroep van1 weerlooze landlieden en vreedzame reizigers van al het hunne te berooven en te mishandelen4 ,gewoonlijk was er geene macht in de wereld sterk genoeg om de boosdoeners te vatten en naar verdienste te straffen4 ,de geestelijkheid trachtte door den ,godsvrede ten minste eenige verademing te verschaffen4 ,daarbij werd op straffe van den banvloek bepaald1 dat men de twisten van ,donderdag-avond tot ,maandag-morgen moest laten rusten4 ,die onveiligheid en de schaamteloosheid der booswichten riepen in ,duitschland eene instelling in het leven1 onder den naam van veemgerecht bekend4 ,het woord veem is1 naar men zegt1 afkomstig van een woord1 dat zooveel beteekent als verbannen1 vloeken4 ,het veemgerecht bestond uit een' voorzitter1 die vrijgraaf heette en uit minstens #ad vrijschepenen1 die men ook wetenden noemde1 omdat ze bekend waren met de geheimen der heilige veem4 ,door een vreeselijken eed waren de rechters gehouden te zwijgen4 ,wie desniettegenstaande een geheim verklapte of iemand1 door het veemgerecht ingedaagd1 het vluchten mogelijk maakte1 werd op huiveringwekkende wijze ter dood gebracht4 ,de veemrechters erkenden slechts den keizer van ,duitschland als hun opperhoofd2 hij werd daarom ook ingewijd in al hunne geheimen4 ,de rechters kwamen in 't geheim op de eene of andere afgelegene plaats1 in een bosch of op eene heide1 te zamen1 eerst bij dag1 later alleen bij nacht4 ,wanneer iemand1 hoog of laag1 eene misdaad begaan had1 werd hij door een der vrijschepenen aangeklaagd4 ,den volgenden dag werd dan op de deur van den beschuldigde eene indaging vastgehecht1 waarbij hij werd opgeischt om zich op een bepaalden tijd voor het veemgerecht te stellen ter verantwoording4 ,voldeed hij niet aan dezen eisch1 dan werd hij zonder vorm van proces door een' der veemvechters of een' zijner handlangers om het leven gebracht4 ,verscheen bij wel ter bestemde plaatse1 dan werd hij geblinddoekt en langs vele slingerpaden voor vermomde rechters gebracht4 ,kon de beklaagde zich met grond vrijpleiten van de hem ten laste gelegde misdaad1 dan werd hij op even geheimzinnige wijze weer weggeleid2 zoo niet1 dan werd hij ter dood veroordeeld en het vonnis dadelijk aan hem voltrokken4 ,in den beginne werkte het veemgereecht krachtig de bandeloosheid tegen2 later ontaardde het4 ,de betere inrichting der gewone rechtbanken1 de grootere macht der vorsten om de misdaden te keeren en de ontaarding van het veemgerecht zelf veroorzaakten1 dat het tegen het einde der ,middeleeuwen van alle macht en invloed was beroofd4 ,,ii4 ,ten einde wat nauwkeuriger met den maatschappelijken toestand in dit tijdvak der geschiedenis bekend te worden1 is het noodig1 dat we nog iets vertellen van enkele instellingen en inrichtingen1 die in de ,middeleeuwen ontstonden en bloeiden4 ,in de eerste plaats het leenstelsel4 ,wanneer dit is ingevoerd1 valt moeielijk te zeggen2 het is langzamerhand ontstaan4 ,het bestond hoofdzakelijk hierin1 dat vorsten of aanzienlijke personen stukken land1 uitgestrekte bosschen of vischrijke wateren voor persoonlijk gebruik afstonden aan die lieden1 welke hun den een of anderen dienst hadden bewezen4 ,de gever werd leenheer 7souverein71 de ontvanger leenman 7vasal7 genoemd4 ,in den beginne stonden de bezitters van een vrij eigendom 7allodium7 in rang boven de leenmannen4 ,dit veranderde1 toen de leenmannen door de vorsten met de aanzienlijkste ambten werden begiftigd1 en zij hunne leenen erfelijk en door aankoop1 verovering of erfenis grooter maakten4 ,de vrije mannen kregen het nu zwaar te verantwoorden2 menig machtig leenman aasde op hunne bezittingen1 en daardoor waren ze genoodzaakt1 die in eigendom aan een machtig vorst of heer af te slaan om ze daarna in leen weer terug te ontvangen4 ,daardoor verwierven zij zich de bescherming van den leenheer2 zij waren nu niet alleen verplicht om op te komen ter verdediging van het vaderland1 maar moesten in alle omstandigheden bij de eerste oproeping van den leenheer met gewapende mannen hem ter hulpe snellen4 ,weldra vond men in 't grootste deel van ,europa slechts enkele leenheeren1 vele leenmannen en geestelijken en voor de rest enkel lijfeigenen1 die vooral te platten lande een treurig lot hadden4 ,uit deze lijfeigenen kwam1 ten gevolge der kruistochten1 de burgerstand te voorschijn2 terwijl de adel van den nieuwen tijd grootendeels afkomstig is van de leenmannen4 ,de erfelijke leenen werden verdeeld in zwaard- en spille- leenen1 terwijl men op sommige plaatsen ook zonneleenen had4 ,een zwaardleen was een leen1 waarbij alleen een man kon opvolgen2 bij een spilleleen had ook eene vrouw daartoe het recht4 ,de bezitter van een zonneleen was van niemand afhankelijk dan van ,god en de zon2 het was dus eigenlijk geen leen1 maar een vrij eigendom of allodium4 ,eene andere eigenaardige instelling was het ridderwezen4 ,evenmin als van het leenstelsel kan men zeggen1 wanneer of hoe het ontstaan is4 ,dit is zeker1 dat het langzamerhand werd ingevoerd bij alle ,germaansche volken4 ,even zeker is het1 dat ,hendrik ,i van ,saksen de grondslagen voor het ridderwezen heeft gelegd1 en dat de kruistochten veel tot den bloei er van hebben bijgedragen4 ,een ridder dan was iemand1 hetzij van adel of niet1 die in den strijd te paard zat1 met helm en harnas bedekt4 ,hij moest het ,christendom verbreiden1 weezen1 weduwen en ongelukkigen beschermen tegen alle verdrukking2 hij moest het onrecht wreken en de eer der vrouwen verdedigen4 ,verder moest hij zich onderscheiden door ootmoed voor ,god1 menschlievendheid1 dapperheid in den strijd en hoffelijkheid jegens de vrouwen4 ,voorwaar6 eene grootsche en moeielijke taak4 ,in rang stonden de ridders boven alle adellijken1 die den ridderslag niet hadden ontvangen2 bij aanzienlijke feesten zaten ze aan afzonderlijke tafels2 bovendien hadden ze het recht om anderen tot ridder te slaan4 ,de zonen der ridders werden gewoonlijk tot hun zevende jaar aan de zorg hunner moeders toevertrouwd2 vervolgens moesten ze tot hun #ad;de jaar als edelknaap of page de vrouw van een vreemden ridder dienen en ontvingen dan onderwijs in muziek en dichtkunst1 in loopen1 zwemmen1 rijden1 schieten en in den wapenhandel4 ,daarna moesten ze nog #g jaren als schildknaap in dienst van een' ridder vertoeven en ontvingen nu de laatste voorbereiding voor hun later leven4 ,ze moesten de paarden van hunnen heer verzorgen1 zijne wapens poetsen en hem aan tafel bedienen4 ,voorts moesten ze zich oefenen in den wapenhandel en de onafscheidelijke metgezel zijn van hunnen heer in den strijd4 ,had de schildknaap bewijzen van moed en bekwaamheid gegeven1 dan volgde met veel plechtigheid de ridderslag4 ,nu mocht hij deelnemen aan de tournooien of steekspelen1 die door vorsten en aanzienlijke ridders werden gegeven1 en waarop hij zijne kracht en behendigheid kon toonen4 ,behalve met steekspelen vermaakten de edelen en ridders zich met de jacht op herten1 beren1 vossen1 wilde zwijnen enz4 ,bijzonder geliefd was de valkenjacht1 of liever de jacht1 die men met afgerichte valken op klein gedierte hield4 ,al deze vermaken hadden slechts in den zomer plaats2 in den winter leidden de edelen over het geheel in hunne burchten een zeer vervelend leven4 ,waarmee zouden ze zich bezig houden8 ,lezen en schrijven hadden ze niet geleerd2 dat was goed voor geestelijken en monniken3 een rijke bron van genot was dus voor hen gesloten4 ,wel konden ze zich soms eens verlustigen in de grappen van hunnen nar of potsenmaker1 maar ook dit werd op den duur vervelend4 ,gelukkig waren ze1 wanneer een rondtrekkende zanger bij tijd en wijle door schoone liederen hunne verveling kwam verdrijven4 ,de aanvankelijk zoo schoone instelling van het ridderwezen ontaardde later op verregaande wijze4 ,we behoeven slechts te spreken van de roofridders om dit aan te toonen4 ,deze mannen belemmerden met hunnen drom van woeste krijgers dikwijls den handel der nijvere burgers en stroopten de om hun' burcht gelegen streken af4 ,meestal leefden ze onderling in voortdurenden krijg en stoorden zich aan wet noch orde4 ,wat het veemgerecht ter beteugeling van de roofzucht en baldadigheid der ridders deed1 zagen we reeds4 ,eene andere instelling1 die betere vruchten in dit opzicht heeft opgeleverd1 was het ,hanze-verbond4 ,de verregaande onveiligheid te lande en ter zee noopte de kooplieden zich te vereenigen ter onderlinge bescherming4 ,dit deden ook eenige kooplieden te ,lubeck en te ,hamburg en hunne vereeniging werd het ,hanze-verbond genoemd4 ,weldra kreeg het een grooten en weldadigen invloed4 ,de meeste kooplieden van ,west-,europa werden leden van dit verbond en vandaar1 dat het eene machtige vloot en een weluitgerust leger tot zijnen dienst kreeg1 waardoor ontzag aan de zeeroovers en de roofridders werd ingeboezemd4 ,in de ,middeleeuwen merkte men over 't geheel een streven naar vereeniging op4 ,daardoor ontstonden b4 v4 ook de gilden4 ,gilden waren vereenigingen van handwerkslieden1 die hetzelfde beroep uitoefenden4 ,zij waakten er ten strengste voor1 dat geen onbevoegde zich aanmatigde iets te vervaardigen en te verkoopen4 ,wilde een gezel zich als meester vestigen1 dan moest hij eerst in een proefstuk van zijne bekwaamheid blijken geven 7beunhazen74 ,de gilden kregen weldra een grooten invloed op het bestuur der steden1 waarin ze gevestigd waren2 vooral was dit het geval in de ,vlaamsche steden ,gent1 ,brugge en ,antwerpen4 ,het getal kloosters1 zoowel voor monniken als nonnen1 nam in de ,middeleeuwen verbazend toe4 ,zij waren dikwijls de schuilplaatsen voor verdrukten en vervolgden en de kweekplaatsen der wetenschappen1 die door de edelen zoo verschrikkelijk werden verwaarloosd4 ,wanneer we onzen maatschappelijken toestand vergelijken met dien der ,middeleeuwen1 dan mogen we dankbaar zijn1 dat de tijden van ruwheid1 barbaarschheid1 onderdrukking en vervolging tot het verledene behooren4 #cg4 ,,een ,,keizer ,,en ,,een ,,paus4 7,hendrik ,,iv en ,gregorius ,,vii47 ,in 't laatst van ,december #ajgf ondernam een klein reisgezelschap eene moeielijke reis langs onbegaanbare wegen over de ,alpen4 ,het bestond uit man1 vrouw1 kind1 een' vriend en een klein getal mannelijke en vrouwelijke bedienden4 ,de winter was buitengewoon streng2 de bergen1 waarover de tocht plaats had1 waren zoozeer met sneeuw en ijs bedekt1 dat men1 zonder gevaar1 noch te voet1 noch te paard langs de steile en gladde helling af dalen kon4 ,de reizigers lieten zich daardoor niet afschrikken2 zij wilden en moesten in ,itali wezen4 ,de mannen kropen nu eens op handen en voeten1 leunden dan weder op de schouders der gidsen of lieten zich1 wanneer hun voet uitgleed1 vallen en rolden verder4 ,de vrouwen werden op ossenhuiden geplaatst en zoo door de gidsen naar beneden getrokken4 ,de paarden werden met samengebonden pooten voortgesleept1 en daardoor kwamen de meesten om4 ,na ongelooflijke moeite en inspanning stonden de reizigers eindelijk op den bodem van ,itali4 ,aan uitrusten konden ze evenwel niet denken4 ,voort ging het1 totdat ze eindelijk den #be ,januari #ajgg aankwamen bij het sterke slot ,canossa1 niet ver van het stadje ,reggio gelegen4 ,in dat slot bevond zich op dat oogenblik paus ,gregorius ,,vii1 een man1 die zich als levensdoel gesteld had3 de verheffing van de kerk boven den staat4 ,alle vorsten en koningen moesten hunne macht ontleenen aan den paus4 ,de paus was gelijk de zon1 de keizer van ,duitschland de maan4 ,hij was verder een man van een streng-zedelijken levenswandel1 die alle krachten inspande om de misbruiken1 die in de ,christelijke kerk heerschten1 uit te roeien4 ,daarom ijverde hij tegen de simonie1 d4 i4 tegen den koop en verkoop van geestelijke ambten2 tegen de investituur1 d4i4 tegen het recht1 dat de vorsten tot dusverre hadden uitgeoefend1 om priesters met ring en staf1 als teeken hunner waardigheid te bekleeden4 ,verder dreef hij met ijzeren volharding het coelibaat of het ongehuwde leven der geestelijken door4 ,tot dien strengen1 machtigen man nu richtten de reizigers hunne schreden4 ,de voornaamste van hen werd binnen den tweeden ringmuur van het kasteel toegelaten4 ,hier stond hij drie dagen lang met een wollen hemd bekleed1 in de open lucht1 blootshoofds en barrevoets1 zonder eenige spijs of drank te nuttigen4 ,die man onderging dit alles1 om daardoor den ,paus te bewegen den banvloek op te heffen1 dien deze over hem had uitgesproken4 ,eindelijk op den vierden dag liet ,gregorius den boeteling voor zich komen en ontsloeg hem van den ban1 onder voorwaarde1 dat hij naar ,duitschland zou gaan en daar de verdere beslissing van zijn lot afwachten4 ,wie was die man1 vraagt ge1 die zich zulk eene vernedering moest laten welgevallen8 ,die man was de koning van ,duitschland1 ,hendrik ,,iv4 ,waarom hij zich zoo moest vernederen1 zullen we u verhalen4 ,hendrik ,,iv had het ongeluk zijn' vader reeds te verliezen1 toen hij nog maar zes jaren oud was4 ,eerst was een zekere ,hanno1 aartsbisschop van ,keulen1 een streng man1 zijn opvoeder en later bisschop ,adalbert van ,bremen1 die hem in alles zijn' zin gaf en daardoor in den grond bedierf4 ,ook boezemde deze hem een grooten haat in tegen de ,saksen1 en juist deze haat maakte hem wreed en onrechtvaardig4 ,nauwelijks had hij de regeering aanvaard1 of hij toonde den ,saksen1 wat ze van hem te wachten hadden4 ,hij liet in hun land sterke kasteelen bouwen en daarin soldaten leggen1 die het land afstroopten en de bewoners uitplunderden4 ,de ,saksische edelen smeekten den ,koning1 dat hij die geweldenarij zou laten ophouden1 maar hij verhoorde hunne beden niet4 ,nu was hun geduld uitgeput2 met een leger van #fjjjj man brachten ze ,hendrik zoo in 't nauw1 dat hij ,saksen in allerijl verlaten moest4 ,de kasteelen werden omvergehaald1 en thans nog ziet men hier en daar in den ,harts er de runes van4 ,hendrik begaf zich naar ,worms 7#ajge7 en verzamelde er een leger1 waarmee hij zijne vijanden overwon4 ,zwaar had het ongelukkige ,saksen het nu te verantwoorden4 ,het land werd verwoest1 de bewoners van vrijheid of leven beroofd4 ,door den nood gedwongen1 wendden de ,saksen zich tot den ,paus en smeekten hem om hulp4 ,deze hoorde bereidwillig hunne klachten aan en vermaande ,hendrik zijne onderdanen beter te behandelen4 ,toen dit niet baatte1 kwamen er pauselijke afgezanten1 die hem bevalen binnen #fj dagen te ,rome voor eene geestelijke rechtbank te verschijnen4 ,wanneer hij niet kwam1 zou de banvloek over hem worden uitgesproken4 ,hendrik was woedend1 toen hij dit hoorde4 ,de pauselijke gezanten joeg hij met spot en schimp uit het land1 maar ,gregorius liet zich niet vervaard maken3 hij sprak den banvloek over ,hendrik uit4 ,daarbij werden de ,christenen ontslagen van alle eeden1 die ze den ,koning hadden gezworen2 geen onderdaan of dienaar mocht hem meer gehoorzamen1 geen priester hem de heilige sacramenten toedienen2 ieder moest hem schuwen als de pest4 ,in 't eerst lachte ,hendrik wat om den ban2 maar toen hij bemerkte1 dat de ,duitsche vorsten er niet zoo over dachten1 ja zelfs een besluit namen om een anderen koning te verkiezen1 wanneer hij niet binnen 't jaar van den ban ontslagen was1 besloot hij zich voor den ,paus te vernederen4 ,vandaar1 dat we hem als een ellendigen boeteling bij ,canossa zagen4 ,de boete1 ,hendrik opgelegd1 was in de oogen van vele zijner onderdanen veel te streng geweest4 ,het medelijden werd daardoor opgewekt1 en het gelukte hem een groot leger op de been te brengen1 waarmede hij eerst zijne vijanden in ,duitschland ten onder bracht en daarna naar ,itali toog om zich op den ,paus te wreken4 ,rome werd twee jaar belegerd en in het derde jaar veroverd4 ,hendrik wilde zich met den ,paus verzoenen1 wanneer deze hem als keizer wilde kronen4 ,dit aanbod wees ,gregorius met verontwaardiging van de hand4 ,daarop liet ,hendrik ,clemens ,,iii als paus verkiezen1 en deze zette hem de keizerskroon op het hoofd4 ,gregorius ontkwam de gevangenschap door de vlucht naar ,salerno1 waar hij den #be ,mei #ajhe stierf4 ,zijne laatste woorden waren3 ,ik heb de gerechtigheid liefgehad en de goddeloosheid gehaat2 daarom sterf ik hier in ballingschap4 ,hendrik had een jammerlijk uiteinde4 ,door zijne vroegere vrienden verlaten1 ja zelfs door zijne eigene zonen1 ,koenraad en ,hendrik1 bedrogen en verraden1 stierf hij in het jaar #aajf te ,luik2 juist toen hij toebereidselen maakte om zijn ontaarden zoon ,hendrik te beoorlogen4 ,waarlijk1 wij gevoelen innig medelijden met den man1 die zich door eigen schuld zooveel ongeluk en lijden op den hals haalde4 ,hij sprak waarheid1 toen hij eens uitriep3 ,ik lijd voor de zonden mijner jeugd1 zooals nog geen vorst geleden heeft4 #ch4 ,,een ,,kluizenaar ,,en ,,een ,,ridder4 ,palaestina1 het land waar ,jezus geleefd en geleden had1 waar hij in nederigheid geboren en1 door zijne vijanden gesmaad1 aan 't kruis gestorven was1 trok ten allen tijde de aandacht der ,christenen tot zich4 ,men geloofde in de ,middeleeuwen1 dat een gebed1 op eene der heilige plaatsen van dat land tot ,god opgezonden1 eerder verhoord werd dan ergens anders4 ,daarom ondernamen vele geloovigen de verre reis naar het ,heilige ,land om daar te bidden en zich te verootmoedigen voor den ,heer4 ,zulke menschen noemde men bedevaartgangers4 ,zoo lang ,palaestina tot het ,grieksche keizerrijk behoorde1 werden de bedevaartgangers niet gestoord1 ja1 nadat de ,arabieren het hadden veroverd1 konden ze zelfs ongehinderd hunne godsdienstplichten vervullen4 ,de ,arabieren waren te verdraagzaam of te onverschillig1 dan dat ze menschen van eene andere godsdienstige overtuiging wilden hinderen4 ,anders werd het1 toen de dweepzieke ,turken meester werden van 't ,heilige ,land4 ,nu werden de bedevaartgangers niet alleen in hunne vrome overpeinzingen gestoord1 maar ook vervolgd1 in de gevangenis geworpen en gekweld4 't ,was natuurlijk1 dat door deze handelingen de verontwaardiging der ,christenen werd opgewekt4 ,in het jaar #ajid verscheen in ,itali en ,frankrijk een man1 blootshoofds en barrevoets1 rijdende op een' ezel4 ,hij heette ,peter en was afkomstig van ,amins in ,frankrijk4 ,een lang pelgrimskleed1 om de middel door een ruw touw bijeengebonden1 omgaf zijne magere leden4 ,in zijne ontvleesde handen hield hij een crucifix4 ,zijne groote1 zwarte oogen lagen diep in het hoofd en gloeiden van geestdrift4 ,wanneer hij eene stad of een dorp bezocht1 liepen ouden en jongen samen om den vreemden1 huiveringwekkenden man te zien en naar zijne woorden te luisteren4 ,die man kwam uit het ,heilige ,land4 ,met gloeiende verven schilderde hij de ellenden en jammeren1 die een pelgrim daar moest verduren en toonde in zijn eigen lichaam de striemen en wonden1 hem door de ,turken geslagen4 ,vervolgens wekte hij zijne toehoorders op1 om het zwaard aan te gorden en het land1 dat voor de ,christenen de hoogste waarde had1 het schoone land1 waar1 behalve zoovele geloofshelden1 de ,verlosser der wereld had geleefd1 te ontrukken aan de handen der ongeloovigen4 ,zijne bezielende woorden brachten een ongelooflijken indruk te weeg4 ,paus ,urbanus ,,ii riep twee groote kerkvergaderingen bijeen1 de laatste te ,clermont in ,frankrijk1 waar hij de ,christenen aanspoorde tot den heiligen strijd4 ,god wil het6 ,god wil het6 klonk het uit duizenden kelen4 ,vorsten1 ridders1 vrije mannen en lijfeigenen hechtten zich een rood kruis op de schouders ten teeken1 dat ze het voornemen hadden naar ,palaestina te trekken4 ,terwijl de ridders zich gereed maakten1 begaven zich reeds in het voorjaar van #ajif twee benden kruisvaarders1 bestaande uit het schuim van allerlei natin1 naar ,palaestina op weg4 ,ze voerden niets uit2 honger1 ziekte en het zwaard der ,turken maaiden hen bij hoopen weg1 voor ze het ,heilige ,land hadden bereikt4 ,in den herfst van hetzelfde jaar trok een weluitgerust en geoefend leger1 bestaande uit meer dan #ajj1jjj geharnaste ruiters en #bjj1jjj man voetvolk1 onder den edelen ,godfried van ,bouillon naar ,palaestina4 ,tweemaal werden de ,turken geslagen4 ,antiochi werd na eene maandenlange belegering stormenderhand ingenomen4 ,eerst na drie moeitevolle jaren bereikten de kruisvaarders ,jeruzalem4 ,van het groote leger begroetten slechts #cjjjj man de heilige stad2 de overigen waren f door honger1 hitte en het verraad der ,grieken gevallen f hadden zich eigendunkelijk van het hoofdleger gescheiden4 ,bij het gezicht van ,jeruzalem waren alle moeiten vergeten2 een ongekende ontroering maakte zich van de kruisvaarders meester2 zij omhelsden elkander1 kusten den heiligen grond en schreiden tranen van vreugde4 ,de verovering der stad was evenwel niet gemakkelijk2 #fjjjj ,mohammedanen verdedigden haar met beleid en moed4 ,men trachtte haar te bestormen2 tevergeefs3 de ,turken sloegen elken aanval zegevierend af4 ,weken lang werd de stad belegerd4 ,een brandende dorst kwelde de belegeraars1 daar de ,turken uren in het rond het water der bronnen ondrinkbaar gemaakt hadden4 ,mijlen ver moest het hout voor de belegeringswerktuigen gehaald worden4 ,eindelijk worden er toebereidselen tot een nieuwen storm gemaakt4 ,ladders1 belegeringswerktuigen en torens worden getimmerd4 ,vooraf gaan de belegeraars1 met de priesters aan het hoofd1 een plechtigen optocht doen om de stad4 ,den #ad ,juli #ajii naderen zij hare muren4 ,een hagelbui van steenen en werpspiesen begroet de ,christenen2 zij echter schrijden voorwaarts over bergen van lijken4 ,de oorlogswerktuigen worden bij de muren gebracht4 ,reeds jubelt het leger der ,christenen4 ,de nacht1 die voorloopig een einde maakt aan den strijd1 daalt te spoedig naar den zin der kruisvaarders4 ,nauwelijks daagt de morgen of de strijd begint opnieuw4 ,de ,turken strijden met de grootste verbittering4 ,brandende pekkransen1 steenen1 balken1 zelfs lijken worden de belegeraars naar het hoofd geslingerd4 ,zij wijken2 de ,turken jubelen over de overwinning1 maar--te voorbarig4 ,daar bemerkt ,godfried van ,bouillon op den ,olijfberg eene ridderlijke gestalte in witte wapenrusting1 die een helderstralend schild omhoog houdt4 ,zie daar1 roept hij een cherub met vlammend zwaard1 dien ,god ons ter hulpe zendt4 ,god wil het6 ,god wil het6 dondert het door de gelederen en in wilde haast dringen ze voorwaarts4 ,godfried beklimt het eerst den muur4 ,de zijnen volgen2 schaar op schaar dringt naar boven en--,jeruzalem is veroverd4 ,een verschrikkelijk moordtooneel biedt de stad nu weldra aan4 ,mannen en vrouwen1 grijsaards en kinderen worden zonder mededoogen om het leven gebracht4 ,de moord huist in de ongelukkige stad4 ,binnen de ruime en sterke muren des tempels zoeken duizenden redding2 tevergeefs3 de tempel wordt stormenderhand genomen en de ongelukkigen verslagen4 ,beken bloeds stroomen door de straten2 #ajjjj vijanden zijn gedood en nog is er geen einde aan het moorden4 ,slechts ,godfried bezoedelt zijne handen niet met bloed4 ,barrevoets1 zonder helm en harnas1 spoedt hij zich naar de kerk van het ,heilige ,graf om den ,heer te danken voor de overwinning4 ,eerst na drie dagen zijn de krijgers het bloedvergieten moede4 ,nu worden de straten gereinigd2 de overwinnaars wasschen het bloed van hunne handen en in witte kleederen gehuld1 gaan ze in plechtigen optocht naar het ,heilige ,graf4 ,de geestelijkheid komt hen te gemoet met hoogopgestoken kruisen en vrome liederen zingend1 en vol eerbied knielt de schare ter neder4 ,godfried werd tot koning van ,jeruzalem verkozen4 ,de edele ridder weigerde4 ,hij wilde geen gouden kroon dragen1 waar ,jezus gebloed had onder eene doornenkroon2 hij vergenoegde zich met den titel van beschermer des ,heiligen ,grafs4 ,een jaar daarna blies hij den laatsten adem uit2 zijn lijk werd in de kerk van het ,heilige ,graf begraven4 ,vele kruistochten werden in lateren tijd ondernomen2 meer dan #g millioen ,christenen namen daaraan deel2 doch slechts het kleinste deel daarvan zag het vaderland weder4 ,het doel van deze reusachtige ondernemingen werd niet bereikt2 ,palaestina kwam wel tijdelijk1 maar niet bestendig in de macht der ,christenen4 ,in het jaar #abia viel de stad ,ptolemais1 het laatste overblijfsel van het koninkrijk ,jeruzalem1 in handen der ,turken4 ,toch zijn de kruistochten niet onvruchtbaar geweest voor de beschaving der wereld4 ,ten gevolge van deze tochten herleefde de handel1 die vooral de ,italiaansche steden3 ,genua1 ,veneti en ,pisa tot grooten bloei bracht en nam de beschaving toe onder de volken van ,west-,europa4 ,kunsten en wetenschappen werden sedert dien tijd vlijtiger beoefend1 en--wat wel het belangrijkste gevolg was--uit de verachte en versmade lijfeigenen kwam de vrije stand der burgers te voorschijn4 #ci4 ,,frederik ,,barbarossa1 ,,keizer ,,van ,,duitschland4 7#aaeb-aaij74 ,in het tegenwoordige koninkrijk ,wurtemburg1 ten o4 van ,stuttgart1 verheft zich een bergtop1 tot de rauhe ,alp behoorende1 die den naam draagt van de hooge ,staufen4 ,op dezen berg stond eens het stamslot van een beroemd ,duitsch keizersgeslacht1 dat naar den berg den naam van ,hohenstaufen ontving4 ,een der beroemdste vorsten van dit geslacht was ,frederik ,i1 die wegens zijn rosachtigen baard van de ,italianen den bijnaam ,barbarossa ontving4 ,frederik ,i was een schoon en krachtig gebouwd man1 met een waardig en ontzagwekkend voorkomen1 waardoor hij allen1 die in zijne omgeving waren1 eerbied inboezemde4 ,zijn oog was vurig en zijne gelaatstrekken drukten welwillendheid en vriendelijkheid uit4 ,daarbij had de ,keizer een edelen1 rijken geest1 die hem verhief boven de meeste zijner tijdgenooten4 ,toen hij tot de keizerlijke waardigheid werd geroepen1 had hij den ouderdom van #ca jaren bereikt4 ,zijn eerste streven bestond daarin1 de keizerlijke macht1 die onder zijne voorgangers vrij wat verminderd was1 te herstellen4 ,hij deed den machtige hertogen1 die naar geheele onafhankelijkheid streefden1 gevoelen1 dat hij hun heer en meester was4 ,de burchten der roofridders werden gesloopt en weldra heerschten in ,duitschland alom weder recht en billijkheid4 ,wat wonder1 dat de ,duitsche burgers hem eerden en lief hadden6 ,ook buiten het rijk eerde men hem als het hoofd der ,christenheid2 de koningen van ,frankrijk1 ,engeland en ,spanje zonden gezanten1 om den ,keizer de verzekering te geven van hunne vriendschap4 ,jammer was het1 dat de ,keizer1 inplaats van met ,duitschland tevreden te zijn1 zich mengde in de ,italiaansche zaken4 ,gedurende de onrustige regeering zijner voorgangers was de keizerlijke macht in ,itali bijna geheel vernietigd4 ,de steden van het vruchtbare ,lombardije1 en onder deze vooral ,milaan1 stonden telkens tegen de ,duitschers op4 ,ten einde zijn gezag in ,itali te doen gelden1 deed hij zes tochten naar dit land4 ,in het jaar #aaeh trok hij aan het hoofd van #ajj1jjj man voetvolk en #aejjj ruiters over de ,alpen om het trotsche ,milaan te onderwerpen4 ,vol schrik onderwierpen zich de steden van ,boven-,itali1 ,milaan uitgezonderd4 ,de stad werd belegerd2 de inwoners verdedigden zich dapper1 tot de honger hen tot de overgave noodzaakte4 ,toen de nood tot eene vreeselijke hoogte was geklommen1 begaven de voornaamste ,milaneezen zich naar 's ,keizers legerplaats4 ,eerst verschenen de aartsbisschop met de overige geestelijken1 barrevoets en met gescheurde kleederen2 daarna de burgemeester en de adel1 allen barrevoets1 met ontblooten hoofde1 in lompen gekleed en een bloot zwaard om den hals2 eindelijk de geheele bevolking1 in honderd scharen afgedeeld1 barrevoets1 met een eind touw om den hals en asch op het hoofd4 ,uren lang liet de ,keizer de smeekelingen wachten4 ,eindelijk verscheen hij1 maar hun smeeken kon alleen dit uitwerken1 dat het leven hun gegund werd4 ,milaan zelve werd verwoest en de inwoners in de naburige dorpen verstrooid2 evenzoo handelde de ,keizer met andere oproerige steden4 ,de willekeurige handelwijze der overwinnaars en de onderdrukking1 die de ,italianen moesten verduren1 spoorden de steden van ,lombardije1 ook ,milaan aan1 zich tot een verbond te vereenigen4 ,de muren van ,milaan werden weder opgebouwd2 smaadschriften tegen den ,keizer en zijne gemalin werden op de poorten aangeplakt4 ,in allerijl werd eene sterke vesting gebouwd1 die ter eere van paus ,alexander1 ,frederiks grootsten vijand1 ,alessandria werd genoemd4 ,in het jaar #aagd verscheen de ,keizer voor de vijfde maal in ,itali4 ,dewijl de machtige hertog van ,beieren en ,saksen1 ,hendrik de ,leeuw1 weigerde den ,keizer met krijgslieden bij te staan1 was ,frederik niet tegen de ,lombarden opgewassen en werd hij in #aagf bij ,legnano geheel geslagen4 ,het gevolg daarvan was1 dat alle vroeger behaalde voordeelen verloren gingen4 ,met wrok en toorn in het hart keerde ,frederik naar ,duitschland terug2 voor alles moest ,hendrik de ,leeuw vernederd worden4 ,weldra vond hij daarvoor eene gelegenheid4 ,door zijn trotsch en heerschzuchtig gedrag had ,hendrik zich vele vijanden op den hals gehaald1 die hem bij den ,keizer aanklaagden4 ,deze daagde hem voor het rijksgericht en daar hij niet verscheen1 werd hij in den rijksban gedaan4 ,twee jaren verzette hij zich nog tegen ,frederik1 maar moest toen om genade smeeken4 ,hendrik behield van zijne bezittingen alleen ,brunswijk en ,luneburg2 zijne overige erflanden werden in kleine leenen verbrokkeld4 ,als #gj;jarig grijsaard nam ,frederik deel aan den derden kruistocht 7#aahi-aaib74 ,onder de vorsten en ridders1 die hem op dezen tocht vergezelden1 behoorde ook ,floris ,,iii1 graaf van ,holland4 ,na talrijke moeilijkheden overwonnen te hebben1 bereikte ,frederik1 onder bestendige gevechten met de ,turken1 het riviertje ,selef in ,klein-,azi4 ,wijl het leger slechts langzaam over de smalle brug1 die men over dit riviertje geslagen had1 kon voorttrekken1 sprong de ,keizer1 het talmen moe1 met zijn paard in den vloed om hem over te zwemmen4 ,de grijsaard had echter meer jeugdigen moed dan jeugdige kracht2 de golven sleepten hem mede1 en toen men hem eindelijk te hulp kwam en aan land bracht1 was hij reeds een lijk4 7#aj ,juni #aaij74 ,groot was de ontzetting en nog grooter de smart over den dood van den beroemden vorst2 de kruisvaarders weenden over zijn verlies1 en in ,duitschland wilde men langen tijd niet gelooven1 dat de beschermer des rijks1 de beminde ,barbarossa1 gestorven was4 ,thans nog verhaalt men in ,duitschland elkander de legende1 dat ,frederik niet gestorven is1 maar slaapt in den ,kyffhauserherg in ,thuringen4 ,daar zit hij1 volgens het verhaal1 met zijne helden in eene grot1 rondom eene marmeren tafel4 ,allen zijn in diepen slaap gevallen4 ,de kostbare wijn staat onaangeroerd in steenen vaten4 ,om de honderd jaren ontwaakt de ,keizer en vraagt zijn' schildknaap1 of de raven nog om de rots vliegen4 ,zoolang deze gezien worden1 blijft de ,keizer waar hij is2 wanneer een adelaar de zwarte vogels verdrijft1 zal hij te voorschijn komen en het ,duitsche rijk in eere en macht herstellen4 #dj4 ,,iets ,,over ,,de ,,christelijke ,,kerk ,,in ,,de ,,middeleeuwen4 ,langzamerhand breidde het ,christendom zich uit onder de volken van ,europa4 ,vooral was dit het werk van edele mannen1 die als zendelingen hun leven waagden onder de ruwe heidenen4 ,onder deze zendelingen hebben vooral ,willebrordus1 ,winfried of ,bonifacius1 ,ludger en ,ansgar uitgemunt4 ,de eerste1 dien men den apostel der ,nederlanders mag noemen1 stierf omstreeks #gci4 ,de tweede1 ook bekend onder den naam van apostel der ,duitschers1 werd in #gee door de heidensche ,friezen bij ,dokkum vermoord4 ,ludger1 een ,friesch edelman1 die tijdens ,karel den ,grooten leefde1 predikte met goed gevolg het ,christendom in ,friesland1 ,groningen en het n4w4 deel van ,duitschland4 ,ansgar eindelijk1 die het ,christendom bracht tot de ,denen en ,zweden1 noemt men wel den apostel van het ,noorden4 ,hij overleed in het jaar #hfe4 ,het laatst van alle ,europeesche volken 7omstreeks het jaar #ajjj7 namen de ,russen het ,christendom aan4 ,behalve dit volk en de ,grieken erkenden de overige volken den bisschop van ,rome1 die later uitsluitend den naam van paus 7papa1 vader7 ontving1 als het opperhoofd der kerk4 ,beide eerstgenoemde volken vereerden als zoodanig den patriarch van ,constantinopel4 ,ten gevolge van den naijver tusschen beide kerkvorsten werd in het jaar #ajed de ,katholieke kerk verdeeld in de ,latijnsche met ,rome en de ,grieksche met ,constantinopel tot hoofdstad4 ,gedurende de ,middeleeuwen was er dikwijls strijd tusschen den paus en den keizer van ,duitschland1 daar beiden streefden naar de oppermacht4 ,vroeger hebben we dit reeds opgemerkt1 toen we spraken over keizer ,hendrik ,,iv4 ,door verschillende oorzaken1 maar bovenal door de gezegende werking van het ,christendom namen de ,europers toe in beschaving2 hunne zeden werden zachter en beter4 ,dit ging evenwel niet eensklaps1 maar langzamerhand2 het goede toch wordt door de menschen niet zoo spoedig opgenomen als het booze en onreine4 ,de ,christelijke kerk was in de ,middeleeuwen niet in alles zoo1 als ze wezen moest4 ,sommige menschen merkten er verkeerdheden en gebreken in op en poogden die op de eene of andere wijze te verbeteren2 gewoonlijk zonder goed gevolg4 ,dit beproefden onder anderen de ,waldenzen1 zoo genoemd naar een' koopman uit ,lyon1 ,petrus ,waldus4 ,wijl ze zich met de toenmalige kerkleer niet konden vereenigen1 werden ze ketters genoemd en vreeselijk vervolgd4 ,omstreeks het jaar #adfj tastte een professor aan de hoogeschool te ,oxford1 ,johannes ,wiklef1 de gebreken in de kerk aan2 vooral ijverde hij zeer tegen sommige monnikenorden4 ,de geschriften van dezen man werden naar ,duitschland gebracht en daar gelezen door ,johannes ,huss1 hoogleeraar aan de toen beroemde hoogeschool te ,praag4 ,deze kwam daardoor tot dezelfde inzichten en sprak toen openlijk uit1 wat naar zijne meening in de kerk niet deugde4 ,daarom werd hij voor eene aanzienlijke kerkvergadering gedaagd1 die van #adad tot #adah in de stad ,constanz werd gehouden4 ,huss1 die niets goeds van dit concilie verwachtte1 weigerde eerst te verschijnen1 doch werd daartoe overgehaald door keizer ,sigismund1 die hem vrijgeleide beloofde4 ,daarop vertrouwende1 verscheen hij dan ook voor de rechtbank der aanzienlijke geestelijken en vorsten4 ,dewijl hij niet kon en wilde herroepen1 wat hij vroeger geleerd en geschreven had1 wisten zijne vijanden te bewerken1 dat ,sigismund hem aan zijn lot overliet4 ,dat lot was vreeslijk genoeg2 hij werd tot den brandstapel veroordeeld en onderging in #adae dit wreede vonnis4 ,zijne aanhangers in ,boheme1 woedend over de lafhartigheid en trouweloosheid van ,sigismund1 grepen naar de wapens1 en zoo ontstond de zoogenoemde ,hussietenoorlog1 7#adai-adcf7 die den ,bohemers veel bloed en tranen heeft gekost4 ,behalve de zaak van ,huss1 moest het concilie te ,constanz maatregelen beramen om eene groote scheuring1 die er in de ,latijnsche kerk was ontstaan1 te doen ophouden en eene hervorming in hoofd en leden te bewerken4 ,omstreeks dezen tijd waren er toch niet minder dan drie mannen1 welke elkander den pauselijken zetel betwistten4 ,de kerkvergadering zette #b pausen af1 haalde den derden over te bedanken en benoemde in #adag een nieuwen paus1 ,martinus ,v genaamd4 ,hoe meer het einde der ,middeleeuwen naderde1 des te meer pogingen werden er f door enkele mannen1 f door vereenigingen aangewend om de ,christelijke kerk te zuiveren van hare gebreken4 ,ons vaderland mag ook roem dragen op zulke mannen4 ,wij noemen slechts3 ,rudolf ,agrikola1 geboren te ,baflo1 een dorp in de provincie ,groningen1 ,wessel ,gansfort1 een ,groninger van geboorte1 ,desiderius ,erasmus van ,rotterdam1 en niet het minst ,geert ,groote1 de edele stichter van de ,broederschap des gemeenen ,levens4 #da4 ,,de ,,maagd ,,van ,,orleans4 ,tot het jaar #ihg regeerden de nakomelingen van ,karel den ,grooten over ,frankrijk4 ,toen kwam met ,hugo ,capet het ,capetingische koningsgeslacht op den troon1 dat tot #acbh aan het bewind was4 ,in het laatstgenoemde jaar verving het huis van ,valois dat van ,capet4 ,dewijl de koningen van ,engeland evenveel aanspraak meenden te hebben op den ,franschen troon als het geslacht van ,valois1 ontstond er tusschen de ,franschen en ,engelschen een oorlog1 die met kleinere en grootere tusschenpoozen meer dan honderd jaren heeft geduurd4 ,die oorlog bracht soms groote ellende over ,frankrijk4 ,vooral was dit het geval tijdens de regeering van koning ,karel ,,vii1 die van #adbb tot #adfa ,frankrijk bestuurde4 ,het geheele noorden des rijks tot aan de ,loire was in de macht van den ,engelschen koning2 de schatkist was ledig en het leger van geene beteekenis4 ,ongelukkig was ,karel een onbeduidend en zwak man1 die niets durfde ondernemen en het bijna lijdelijk toezag1 dat de schoonste provincin des rijks hem werden ontrukt4 ,hij was een man1 die geen geestdrift wist in te boezemen in de harten zijner soldaten4 ,wat de ,koning niet durfde of kon1 dat vermocht eene zwakke vrouw1 of liever een meisje1 pas de kinderschoenen ontwassen4 ,in den jare #adbi verscheen op een kasteel1 aan den zuidelijken oever der ,loire gelegen1 waar de ,koning toen zijn verblijf hield1 een eenvoudig #ag;jarig meisje1 ,jeanne ,darc genaamd1 de dochter van een' landman uit ,domremi4 ,ze verlangde bij den ,koning te worden toegelaten4 ,toen haar dit eindelijk gelukt was1 deelde zij hem mede1 dat eene goddelijke verschijning haar den last had opgedragen ,orleans te ontzetten en den ,koning naar ,rheims te voeren4 ,in het eerst wilden ,karel en zijne hovelingen haar niet gelooven4 't ,was voor de edele ridders ook wat al te vernederend1 dat eene vrouw zou volbrengen1 wat zij niet durfden te onderstaan4 ,het van heilige geestdrift blakende meisje overtuigde evenwel spoedig zelfs de grootste twijfelaars van de waarheid harer woorden1 en de ,koning besloot haar het opperbevel over het leger toe te vertrouwen4 ,in ridderlijke wapenrusting gedost1 met de witte lelievaan in de hand1 reed zij weldra op een vurig strijdros aan het hoofd van het leger den vijand te gemoet4 ,het gezicht van de fiere jonkvrouw1 die zoo vast geloofde aan de goddelijkheid harer zending1 ontstak de ,franschen in geestdrift4 ,onder hare leiding waren ze in waarheid onverwinnelijk4 ,waar zij hare witte banier liet wapperen1 weken de ,engelschen4 ,den #bi ,april van hetzelfde jaar was ze voor de poorten van ,orleans1 dat door den vijand werd belegerd4 ,de stad werd ontzet2 de ,engelschen werden op de vlucht geslagen en ,johanna door duizenden als redster begroet4 ,dit eerste gelukkige wapenfeit verhoogde den moed der strijders4 ,thans kreeg zelfs de zwakke ,karel moed2 hij stelde zich aan het hoofd van het leger en trok op naar ,rheims1 waar hij gekroond moest worden4 ,de maagd van ,orleans1 zoo werd ,jeanne thans genoemd1 was overal1 waar het gevecht het hevigst was4 ,wat de wereld eene onmogelijkheid had geacht1 geschiedde4 ,de ,franschen trokken dwars door het ,engelsche leger heen1 dat overal het onderspit moest delven4 ,den #ag ,juli trok de ,koning de stad ,rheims binnen en werd er plechtig gekroond en gezalfd4 ,de maagd van ,orleans stond gedurende deze plechtigheid in volle wapenrusting aan zijne zijde1 met de lelievaan in de hand4 ,welk eene heerlijke voldoening voor het edele meisje6 ,door duizenden werd zij geprezen als de beschermengel van ,frankrijk4 ,maar juist de lof1 haar toegezwaaid1 verwekte haar vele vijanden onder de hovelingen4 ,die vijandschap was oorzaak1 dat ,johanna haar doel om n4l4 den laatsten vijand van ,frankrijks bodem te verjagen1 niet kon bereiken4 ,na de kroning te ,rheims werd zij veel minder dan vroeger ondersteund1 te meer1 daar de lafhartige ,karel het krijgsgewoel reeds lang moede was en verlangde naar de genietingen van het hofleven4 ,nu kwam er een voorgevoel van een naderend leed op in het hart der maagd1 en maar al te spoedig kwam dat leed4 ,in ,mei van het jaar #adcj waagde zij met hare mannen een' uitval uit de stad ,compigne1 die door de bondgenooten der ,engelschen1 de ,bourgondirs1 belegerd werd4 ,die uitval mislukte2 ,jeanne waagde zich te stoutmoedig en werd door de ,bourgondirs gegrepen1 die haar aan de ,engelschen verkochten4 ,dezen veroordeelden het edele meisje tot den brandstapel als schuldig aan tooverij4 ,kalm en gelaten onderging zij te ,rouaan deze vreeselijke straf 7#adca74 ,koning ,karel1 die haar zooveel was verplicht1 wendde geene enkele poging aan om haar te redden uit de handen harer doodvijanden4 #db4 ,,verovering ,,van ,,constantinopel4 7#adec74 ,vroeger hebben we reeds gezien1 dat in #dgf n4 ,c4 het ,west-,romeinsche rijk werd vernietigd4 ,het ,oost-,romeinsche of ,grieksche rijk kon zich in een langer bestaan verheugen4 ,over 'tgeheel had het met groote moeielijkheden te kampen1 niet alleen veroorzaakt door hevige aanvallen van ,perzen1 ,arabieren en ,turken1 maar ook door binnenlandsche oneenigheden en twisten1 die ontstonden ten gevolge van de troonsopvolging en van het verschil in denkwijze over vraagstukken van godsdienstigen aard4 ,wanneer men zien wil1 hoe een volk zich zelf in het ongeluk kan storten1 dan leze men de treurige geschiedenis van dit rijk4 ,onder keizer ,justinianus1 die van #ebg tot #efe regeerde1 genoot het ,grieksche rijk een kortstondig tijdperk van uitwendigen bloei4 ,zijne beroemde veldheeren ,belisarius en ,narses behaalden groote overwinningen4 ,de eerste veroverde het rijk der ,vandalen in ,noord-,afrika en gaf een gevoeligen stoot aan de macht der ,oost-,gothen in ,itali1 die door ,narses geheel werden overwonnen4 ,itali werd toen voor korten tijd eene provincie van het ,grieksche rijk onder den naam van ,exarchaat4 ,onder zijne opvolgers ging die bloei spoedig voorbij4 ,de ,arabieren1 door ,mohammed tot zijn' godsdienst bekeerd1 veroverden het grootste deel van de bezittingen des rijks in ,azi en ,afrika en belegerden zelfs van #ffi tot #fgf de hoofdstad ,constantinopel1 die evenwel door hare sterke ligging en het ,grieksche vuur behouden bleef4 ,tijdens de kruistochten was er over 't geheel eene zeer slechte verhouding tusschen de kruisvaarders en de ,grieken4 ,in het jaar #abjd veroverden de eersten zelfs1 geholpen door de vloot der ,venetianen1 de stad ,constantinopel en maakten zich meester van het rijk4 ,graaf ,boudewijn van ,vlaanderen was de eerste keizer van het zoogenoemde ,latijnsche keizerrijk1 dat zich slechts tot het jaar #abfa kon staande houden4 ,in dat jaar herstelde een griek ,michal ,palaeologus het ,grieksche keizerrijk4 ,het herstelde rijk kwam evenwel niet tot rust1 vooral omdat het gekweld werd door hevige aanvallen der ,osmannische ,turken1 die er zich sedert het jaar #acjc al meer en meer in nestelden en het eindelijk geheel in hunne macht kregen1 behalve de hoofdstad en hare omstreken4 ,constantinopel was op den duur niet bestand tegen de ,turken2 in #adec werd het door sultan ,mohammed ,,ii stormenderhand veroverd4 ,de laatste keizer1 ,constantijn ,palaeologus geheeten1 sneuvelde als een dapper held4 ,van het merkwaardige beleg willen we enkele bijzonderheden meedeelen4 ,sultan ,mohammed wilde niet rusten1 voor ,constantinopel in zijne macht was4 ,in den winter van #adeb op #adec maakte hij geduchte toebereidselen tot de belegering4 ,reeds had hij vroeger eene sterke vesting in de nabijheid van ,constantinopel aan den ,bosporus laten bouwen4 ,de gezanten van den ,keizer1 die hem van den verderen bouw trachtten af te brengen1 werden smadelijk afgewezen4 ,toen ,constantijn zag1 dat het den ,sultan ernst was1 bracht hij zijne hoofdstad in geduchten staat van tegen weer4 't ,was jammer1 dat de dappere man bijna alleen het gevaar inzag en bijna de eenigste was1 die moed en vaderlandsliefde genoeg had om zich zelven voor het behoud der stad op te offeren4 ,in de reusachtige stad waren slechts #gjjj weerbare mannen te vinden1 die hem wilden bijstaan in de verdediging4 ,de overigen lieten dit liever aan vreemdelingen over en hielden zich bij het dreigende gevaar nog bezig met het twisten over godsdienstige vraagstukken4 ,in de lente van #adec had de ,sultan alles voor den aanval gereed4 ,met een leger van minstens #beh1jjj man sloot hij de stad van de landzijde in2 van de zeezijde werd zij bedreigd door eene talrijke1 hoewel weinig geoefende vloot4 ,de haven der stad1 door eene zware keten afgesloten1 was moeilijk voor den vijand te genaken4 ,met uitstekend beleid en zeldzame dapperheid verdedigde ,constantijn zich tegen zijne talrijke aanvallers1 en de ,sultan merkte spoedig1 dat hij weinig zou vorderen1 wanneer niet de haven in zijne macht was4 ,maar--hoe haar te vermeesteren6 ,de keten stuk te zeilen8 dat was niet mogelijk4 ,hij bedacht een schrander middel4 ,van zijne vesting tot de haven liet hij eene reusachtige houten brug leggen1 twee uren lang1 en de planken met vet besmeren4 's ,nachts werden door zijne soldaten #gj #hj schepen langs deze baan gesleept en zoo over de keten in de haven gebracht4 ,de belegerden vernamen daarvan niets2 ten minste ze waren 's morgens erg verschrikt1 toen ze zoovele ,turksche schepen in hunne haven zagen4 ,wel poogden zij ze in brand te steken1 doch de toeleg mislukte4 ,den #bi ,mei besloot ,mohammed eene algemeene bestorming te wagen4 ,de ,keizer en zijn klein leger verdedigden zich #b uren met den moed der wanhoop4 ,vele aanvallers vonden den dood1 doch telkens werden er nieuwe scharen naar den muur gedreven4 ,de zwakke bezetting was eindelijk uitgeput en toen nu een der dapperste aanvoerders wanhopig op de vlucht ging1 werden de ,turken weldra meester van de stad4 ,door eene bres trokken de ,muzelmannen de stad binnen2 de poort was gevuld met lijken4 ,de dappere ,keizer wilde de verovering der stad niet overleven2 met weinige getrouwen wierp hij zich te midden der binnendringende vijanden en vond eindelijk1 wat hij wenschte3 den dood voor het vaderland4 ,europa had nu nieuwe bewoners gekregen1 en de ,turken zorgden eenige eeuwen achtereen door hunne plundertochten1 dat ze niet werden vergeten4 ,vele beroemde ,grieksche geleerden1 bevreesd voor het wapengekletter1 verlieten hun vaderland en ontstaken met hunne wetenschap een helder licht aan vele pas opgerichte hoogescholen in ,westelijk ,europa4 ,de ondergang van het ,grieksche rijk werd alzoo ten zegen voor de ,christenen in het ,westen4 #dc4 ,,uitvindingen4 ,onder de oorzaken1 waardoor de beschaving der nieuwere tijden krachtig werd voorbereid en in 't leven geroepen1 rekenen wij1 behalve de verovering van ,constantinopel1 de ontdekking van ,amerika en het vinden van een beteren zeeweg naar ,indi1 het gebruik van het kompas bij de zeevaart1 dat van het buskruit bij het oorlogvoeren en de uitvinding der boekdrukkunst4 ,wie het kompas heeft uitgevonden1 is niet met zekerheid te zeggen4 ,zeker schijnt het1 dat een zekere ,flavio ,gioja te ,amalfi in ,itali de eerste was1 die het bij de zeevaart in gebruik bracht4 ,tot dusverre durfden de zeelieden zich nooit ver van de kusten wagen uit vrees1 dat ze den weg niet weer zouden kunnen vinden4 ,door het gebruik van het kompas kwam daarin groote verandering2 men begon nu de opene zee te bevaren en kwam daardoor langzamerhand tot de ontdekking van tot dusverre geheel onbekende deelen der aarde4 ,de landhandel werd nu zeehandel4 ,de uitvinding van het buskruit schreef men vroeger algemeen toe aan een ,duitschen monnik1 ,barthold ,schwarz4 7#aced74 ,volgens latere onderzoekingen zou het reeds veel vroeger aan ,chineezen1 ,indirs en ,arabieren bekend zijn geweest4 ,wat hiervan zij1 dit is zeker1 dat men het buskruit omstreeks het midden der #ad;de eeuw bij het schietgeweer in toepassing bracht4 ,gewichtig waren daarvan de gevolgen4 ,het strijden van man tegen man met zwaard of lans hield op2 door het schietgeweer kon men nu in de verte elkander dooden4 ,tengevolge daarvan kon een gemeene voetknecht meer uitrichten dan de dapperste ridder1 en zoo kwam het1 dat de ridders en edelen langzamerhand alle vroegere macht verloren2 het vuistrecht werd eene onmogelijkheid4 ,in de plaats van den machtigen adel begon nu de burgerstand zijn' invloed te toonen4 ,van den heerban1 of de oproeping ten strijde door den vorst aan zijne leenmannen1 was voortaan geen sprake meer tengevolge van de nu in gebruik komende staande legers1 samengesteld uit geoefende huurlingen4 ,de uitvinding der boekdrukkunst schreef men vroeger algemeen toe aan onzen landgenoot ,laurens ,janszoon ,coster te ,haarlem4 ,latere onderzoekingen maken dit twijfelachtig1 en met meer recht schijnt de ,duitscher ,johan ,guttenberg van ,mainz die eer te verdienen4 ,in de laatste helft der #ae;de eeuw waren er in vele steden van ,europa reeds boekdrukkerijen4 ,de boekdrukkunst heeft krachtig de beschaving in de hand gewerkt4 ,wetenschap en kennis1 die vroeger eene schuilplaats moesten zoeken in eene eenzame kloostercel1 werden door deze uitvinding tot het geheele volk gebracht4 't ,geen vroeger1 toen de boeken werden geschreven en ze tengevolge daarvan hoogst zeldzaam en duur waren1 slechts aan enkelen gegund was1 kon nu een voorrecht worden van allen4 ,jong en oud1 rijk en arm1 de geringste burger zoowel als de rijkste edelman konden door de boekdrukkunst bekend worden met de uitvindingen1 de denkbeelden en de wijsheid van het voorgeslacht en van beroemde tijdgenooten4 ,mocht men haar vroeger1 wegens hare wondervolle gevolgen1 de zwarte kunst noemen3 wij eeren haar als eene kunst1 die het menschdom groote zegeningen heeft aangebracht4 ,,inhoud4 ,bladz4 ,inleiding4 #e #a4 ,een merkwaardig volk4 #g #b4 ,een bezoek te ,babylon4 #aa #c4 ,een groot man en een onhandelbaar volk4 #ac #d4 ,een handelsvolk4 #af #e4 ,croesus en ,cyrus4 #ai #f4 ,belegering en verovering van ,troje4 #bb #g4 ,een feest te ,olympia4 #be #h4 ,twee wetgevers 7,lycurgus en ,solon74 #bh #i4 ,miltiades4 #cb #aj4 ,een ongelijke strijd 7,leonidas74 #cd #aa4 ,een welgeslaagde list 7,themistocles74 #ce #ab4 ,athene's grootsten bloei 7,pericles74 #ch #ac4 ,socrates4 #da #ad4 ,alcibiades 7,peloponnesische oorlog74 #dd #ae4 ,een gevaarlijk helper 7,philippus74 #df #af4 ,alexander de ,groote4 #dg #ag4 ,de stichting van ,rome4 #eb #ah4 ,een vriend van zijn vaderland 7,brutus74 #ed #ai4 ,twisten tusschen ,patricirs en ,plebejers4 #eh #bj4 ,het heldentijdvak der ,romeinsche republiek4 #fa #ba4 ,een man van zijn woord 7,regulus74 #fc #bb4 ,het ,romeinsche rijk in gevaar 7,hannibal74 #fe #bc4 ,twee vrienden des volks 7de ,gracchen74 #fg #bd4 ,de eerste burgeroorlog 7,marius en ,sulla74 #fi #be4 ,de tweede burgeroorlog 7,caesar74 #ga #bf4 ,augustus4 #gd #bg4 ,een dapper ,germaan 7,herman74 #gf #bh4 ,drie ,romeinsche keizers4 #gg #bi4 ,een verdrukte secte tot eer verheven4 #ha #cj4 ,een woest volk op het wereldtooneel4 #hc ,vervolg4 #hf #ca4 ,mohammed4 #hi #cb4 ,spanje in de middeleeuwen4 #ib #cc4 ,karel de ,groote4 #ie #cd4 ,twee ,engelsche koningen4 #ii #ce4 ,hendrik ,i en ,otto ,i4 #ajc #cf4 ,kijkje in de middeleeuwsche maatschappij4 #ajg #cg4 ,een keizer en een paus4 #aae #ch4 ,een kluizenaar en een ridder4 #aah #ci4 ,frederik ,barbarossa1 keizer van ,duitschland4 #abb #dj4 ,iets over de christelijke kerk in de middeleeuwen4 #abe #da4 ,de maagd van ,orleans4 #abh #db4 ,verovering van ,constantinopel4 #acj #dc4 ,uitvindingen4 #acc