----------------------------------------
----------------------                  
,,opmerkingen ,,van ,,de ,,bewerker3    
,dit boek is een vertaling uit het      
engels van ,church ,folks3      being   
practical studies in congregational life
 van ,ian          ,maclaren1 pseudoniem
 van ,john ,watson4                     
,de tekst in dit bestand wordt          
weergegeven in de originele1            
verouderde spelling4 ,er is geen poging 
gedaan de tekst te        moderniseren4 
,bladzijde-nummering is verwijderd4     
,afgebroken woorden aan        het einde
 van de regel zijn stilzwijgend         
hersteld4                               
,in dit boek worden lage en hoge        
aanhalingstekens gebruikt4       ,deze  
zijn respectievelijk aangegeven als     
aanhalingstekens4                       
,de in het origineel als cursief        
weergegeven tekst is in dit      e-boek 
weergegeven als cursief4                
,overduidelijke inconsistenties1 druk-  
en spelfouten in het       origineel    

zijn gecorrigeerd4                      
,aan het eind van het boek volgt een    
overzicht van de                        
aangebrachte correcties4                
----------------------------------------
----------------------     ,,de         
,,dominee ,,en ,,zijn ,,gemeente4       
,de ,dominee en zijn ,gemeente          
,,van                                   
,,ian ,,maclaren           ,schrijver   
van3 ,harten van ,goud1 ,zielenadel enz4
                                        
,,door                               ,w4
 ,,van ,,nes4                           
,,tweede ,,druk4                        
,,rotterdam1              ,j4 ,m4       
,,bred,e',s ,,boekhandel ,,en           
,,uitgevers-,,mij4                      
,n4,v4 ,,drukkerij ,v_/,h ,,koch        
,,knuttel--,,gouda4     ,,inleiding4    
,in dit werkje1 tintelend van humor en  
stralend van1 soms achter bittere       
ironie1 op vlijmend sarcasme af1        
verborgen1 liefde voor ,kerk en         
,gemeente1 geeft de ook in ,nederland   

geliefde ,engelsche predikant ons een   
kijkje achter de schermen van het       
kerkelijk leven in zijn land4  ,het     
kerkelijk leven in ,engeland verschilt  
in vele opzichten van het onze2 de      
positie van den predikant1 zijne        
verhouding tot de ,gemeente is in vele  
gevallen geheel anders dan ten onzent2  
maar4444 waar het er voornamelijk op    
aankomt n predikant n lidmaten te       
beschouwen als menschen met al hun      
deugden en gebreken1 met al hun         
grootheid der ziel1 gepaard soms aan    
kleinheid van geest1 met al hun         
uitwendigen tooi van vormen naast gemis 
vaak aan degelijken inhoud--daar vallen 
die onderscheidingen weg en komen punten
 van overeenkomst aan het licht1 die den
 lezers dit boek tot een aangename1     
leerrijke1 stichtende--zij het niet     
stichtelijke--lectuur zullen maken4     
,moge het ,gode behagen dit geschrift   
zijn weg te doen vinden tot vele harten 
en hoofden6                             
,de ,vertaler1                          

,w4 ,,van ,,nes4     ,,inhoud4          
,hoofdst4                               
,bladz4       ,i4 ,hoe men het meeste   
nut trekt van een preek          #a     
,,ii4 ,hoe een ,gemeente haar dominee   
tot de grootste         volkomenheid    
brengt                                  
#ai     ,,iii4 ,het candy-pull stelsel  
#cg      ,,iv4 ,de oproermaker in de    
kerk                          #ee       
,v4 ,bejaarde predikanten               
#ga      ,,vi4 ,de dominee en het       
kerkorgel                        #hg    
,,vii4 ,een eigen bank                  
#ajg    ,,viii4 ,de fatsoenlijke        
bedelaars in onze kerken          #abc  
,,ix4 ,is de dominee een leeglooper8    
#ada       ,x4 ,vacantie                
#afj      ,,xi4 ,hoe een dominee        
herleefde                         #ahj  
,i4  ,,hoe ,,men ,,het ,,meeste ,,nut   
,,trekt ,,van ,,een ,,preek4   ,om het  
rechte nut van een preek te hebben1     
moeten twee personen samenwerken en waar
 een van beiden zijn werk niet goed     

doet1 daar is de preek mislukt4 ,de eene
 is de man1 die haar voordraagt en de   
andere1 de vrouw of man1 die haar hoort2
 terwijl er bijna even veel kunst is in 
het goed luisteren naar een toespraak   
als in het samenstellen ervan4          
,practische oefening is de eerste eisch 
voor den hoorder1 want het is een feit1 
dat hij1 die geregeld een kerk bezoekt1 
niet alleen meer hoort1 maar ook beter  
volgt dan wie zoo maar eens om de twee  
maanden een kijkje komt nemen4 ,het     
spreekt van zelf1 dat1 indien de        
predikant een paar koperen longen heeft 
en de hoorder niet stokdoof is1 deze1 al
 komt hij maar zelden in de kerk1 toch  
elk woord van den spreker kan opvangen2 
maar er is eenig onderscheid tusschen   
een stoomfluit1 die binnen een gegeven  
kring doordringt tot elk oor zonder     
onderscheid en een muziekinstrument1    
welks geluid slechts gewaardeerd kan    
worden door geoefende hoorders4  ,de    
stem van een bevoegd spreker is niet zoo
 zeer enkel geluid1 maar zij is veel    

meer muziek1 met fijne afwisselingen van
 toon en teedere buigingen der stem2 de 
wijze1 waarop hij een woord uitspreekt1 
verklaart de beteekenis1 die hij eraan  
hecht2 de opslag zijner oogen beteekent 
een aandoening1 die hij ondervindt en   
wil opwekken2 de strengheid zijner      
woorden wordt verzacht door het         
gevoelvolle van den klank2 zijn loflied 
klinkt liefelijker door de innigheid1   
waarmee het wordt voorgedragen4 ,het oor
 van een vreemdeling kan zulke          
onderscheidingen niet maken2 men moet   
gewoon zijn aan den spreker om de volle 
waarde van elke handbeweging1 elke      
verandering van toon te gevoelen4       
,daarenboven1 elk spreker1 die waard is 
te worden aangehoord1 schept zich een   
eigen atmosfeer en men kan zich daarin  
niet op zijn gemak gevoelen zonder      
geacclimatiseerd te zijn4 ,de spreker   
heeft zijn eigen standpunt1 en men moet 
zich daarop plaatsen om met hem te      
kunnen mee denken2 elk woord wordt      
gefiltreerd in zijn geest en men moet   

dien geest kennen om de werking ervan te
 begrijpen4 ,toevallige hoorders zijn   
als in een doolhof zonder gids1 maar de 
vrienden des sprekers gevoelen zich     
tehuis4 ,hij zei dit of dat1 beweert de 
toevallige bezoeker4 ,o ja1 antwoordt de
 deskundige1 maar als hij dat zegt1     
beteekent het iets meer4 ,misschien zou 
men kunnen zeggen1 dat de               
hoofdvoorwaarde voor goed hooren is1 dat
 men den spreker kent1 zijn eigen manier
 van werken1 zijn geliefkoosde studin1  
zijn onbewuste vooroordeelen1 zijn      
bijzondere boodschap1 en die kennis kan 
alleen verkregen worden door voortgezet 
hooren4  ,een dominee openbaart zich    
niet in zijn eigenlijke kracht in het   
particuliere leven3 dat doet hij op den 
preekstoel4 ,wanneer men hem des        
,zaterdags op de straat ontmoet1 dan    
spreekt hij over het weer of over een   
boek en verbergt zich1 zooals trouwens  
elk degelijk man doet1 achter een       
alledaagsch onderhoud2 des ,zondags1    
zonder het te weten1 laat hij zijn      

masker vallen1 totdat gij zijn karakter 
kunt doorgronden en in zijn ziel lezen4 
,er zijn natuurlijk sommige mannen1 die 
in hun preeken even min zich bloot      
leggen als in hun gesprekken2 maar in   
dat geval verliezen de hoorders er niets
 bij3 dezulken hebben geen              
persoonlijkheid te openbaren1 het zijn  
eenvoudig leeken in een geestelijk kleed
 gestoken4 ,men heeft een maand noodig  
om te gewennen aan een paar zware1      
nieuwe laarzen en ten minste zes maanden
 om gemakkelijk te zitten in een nieuwen
 studeerstoel2 een jaar van herhaald    
bezoek wordt geischt om op zijn gemak te
 komen met een nieuwen predikant2 maar  
dan loont het genot ook de moeite4  ,het
 tweede voorschrift is aandacht1 wat    
hierop neerkomt1 dat een hoorder zijn   
lichaam in de kerk in dienst moet       
stellen van zijn ziel4 ,het kan wel     
zijn1 dat menschen luisteren1 terwijl   
zij bewegingloos en met gesloten oogen  
neerzitten en velen verklaren die       
houding door te zeggen1 dat zij zich op 

die wijze onttrekken aan een afleidende 
omgeving1 maar in dat geval behooren zij
 dan toch van tijd tot tijd eens teeken 
van leven te geven1 al was het maar om  
den spreker gerust te stellen en de     
omgeving te behoeden voor de zonde van  
een liefdeloos oordeel4  ,er zijn       
gemeenten in ,schotland1 waar een derde 
gedeelte van de hoorders schijnt te     
slapen2 maar de predikant krijgt later  
de zekerheid1 dat diezelfde hoorders het
 beste verslag van de preek en de       
scherpste beoordeeling van zijn         
rechtzinnigheid kunnen geven4 ,maar men 
kan niet zeggen1 dat zij nu juist een   
opwekkend schouwspel opleveren voor den 
spreker en deze komt vaak in de         
verzoeking eens iets onrechtzinnigs te  
zeggen om ze daardoor te dwingen eenig  
bewijs van belangstelling te geven4     
,indien iemand daarentegen behept is met
 den boozen geest van rusteloosheid1 die
 hem ertoe brengt geen oogenblik stil te
 zitten1 hem nu eens doet opstaan en een
 poosje later weer onder de bank weg    

doet duiken1 dan behoort zoo'n man zich 
thuis te oefenen om zijn kwelgeest de   
baas te worden of hij moet ergens gaan  
zitten1 waar hij kan luisteren zonder   
gezien te worden4  ,ook is het alles    
behalve dienstig om goed te hooren1     
wanneer een man zijn armen over elkaar  
slaat en achter in zijn bank leunt als  
iemand1 die1 wetende dat er een zware   
beproeving boven zijn hoofd hangt1 een  
vast besluit neemt om ten einde toe     
stand te houden4 ,een spreker zal       
misschien heel vaak de aandacht vestigen
 op het edele leger der martelaars1 maar
 hij wenscht toch liefst geen troep     
martelaars in zijn eigen kerk toe te    
spreken4 ,niets is zeker ontmoedigender 
voor een spreker--zelfs z dat de woorden
 besterven op zijn lippen en dat hij    
zijn gedachten niet geregeld kan        
uitdrukken--aan een gehoor1 dat alle    
kenteekenen draagt van bestudeerde      
onachtzaamheid en niets is meer         
bezielend voor hem dan een onafgebroken 
rij van meelevende gezichten4  ,dan     

volgt de eisch1 dat de hoorder zijn     
gedachten bepaalt bij het behandelde    
onderwerp en hier heeft de geoefende    
hoorder een zeer groot voordeel4 ,als   
het moeielijk is voor sommige menschen  
om te luisteren1 dan is het nog tienmaal
 moeielijker voor andere personen om te 
volgen1 want het is zeer goed mogelijk1 
dat iemand luistert en toch niet volgt4 
,er zijn maar weinige lieden1 die een   
half uur lang over dezelfde zaak kunnen 
denken of zelfs maar denken over wat    
ook2 na een korte poos verslapt hun     
belangstelling en zij blijven achter2   
zij zijn geheel den draad van de        
redeneering kwijt geraakt en hebben     
bijna het onderwerp vergeten4 ,de preek1
 die voor zulk een onbestendigen geest  
geschikt zou zijn1 zou moeten bestaan   
uit twintig onderafdeelingen1 elk een   
verhaaltje of een wakker schuddende     
gedachte bevattende1 die op zich zelf   
een geheel vormden1 zoodat de hoorder1  
waar hij ook inviel1 dadelijk zich      
tehuis gevoelde4 ,menschen met gevoel   

behoorden echter te bedenken1 dat een   
opeenvolging van vermakelijke           
tooverlantaarnplaatjes niet hetzelfde is
 als een ernstig kunstwerk en indien    
iemand het ,evangelie van ,christus     
waardiglijk wil verkondigen1 dan moet   
hij ernstig overwegen en van zijn       
hoorders nadenken eischen4 ,de keten kan
 van goud zijn1 maar de schakels        
behooren stevig aan elkaar te zitten en 
een hoorder moet de sterkte ervan       
onderzoeken1 terwijl zij hem door de    
handen gaan4 ,indien iemand zich geen   
moeite geeft bij de poging om een preek 
te verstaan1 dan eindigt hij bijna zeker
 met de klacht1 dat de spreker          
langdradig of dat de toespraak          
onsamenhangend was4 ,het is niet de     
moeite waard naar een preek te          
luisteren1 waarin de predikant niet zijn
 volle kracht heeft gelegd2 en het is   
niet mogelijk een preek goed te         
verstaan1 tenzij de hoorder eveneens al 
zijn krachten inspant4  ,mijn vierde    
eisch voor gezegend luisteren is        

oprechtheid en een predikant heeft het  
recht die hoedanigheid van zijn hoorder 
te vragen4 ,indien een lid van een      
rechtbank zijn zetel inneemt met een    
gevestigde meening betreffende de te    
behandelen zaak1 dan is het te vergeefs1
 dat een pleitbezorger zich inspant en  
er is geen hoop op een rechtvaardig     
oordeel4 ,indien een persoon de kerk    
binnentreedt met vast gewortelde        
vooroordeelen in de zaak der waarheid1  
dan geeft het niets hoe knap of hoe     
welsprekend de spreker ook zij1 hij kan 
geen vat krijgen op den geest van dien  
hoorder4 ,de eerlijke hoorder is die1   
welke bereid is elke bewijsvoering in   
overweging te nemen en elk besluit te   
herzien1 uitgenomen natuurlijk dat half 
dozijn uitgemaakte waarheden1 die geen  
predikant met goed verstand ooit zal    
aanvallen en die elk godsdienstig mensch
 als vaststaand aanneemt4 ,er zijn      
echter vele kanten van waar men een     
waarheid beschouwen kan en die een      
hoorder misschien niet heeft vermoed en 

er zijn vele toepassingen eener         
waarheid1 welke zich nooit aan hem      
voorgedaan hebben4 ,hij behoort bereid  
te zijn1 den spreker te volgen als een  
gids en ten minste de zaak in zijn eigen
 belang te overwegen3 hij behoort       
gewillig te zijn om te onderzoeken1     
hoever het woord van den spreker zijn   
eigen gedrag betreft4  ,niets prikkelt  
een spreker meer en geeft hem grooter   
vertrouwen bij het verklaren der        
waarheid1 dan de zekerheid dat elk      
eerlijk woord1 door hem gesproken1 zal  
overwogen worden door eerlijke          
toehoorders4 ,hij gevoelt1 dat1 in geval
 zij het met hem eens zijn1 dit alleen  
zal wezen1 omdat zij overtuigd zijn2    
indien zij niet met hem instemmen1 dan  
zal dat zijn omdat naar hun meening hij 
niet erin geslaagd is een goed pleidooi 
te leveren4  ,en de laatste eisch is    
christelijke liefde1 die dubbele        
zegen--n voor den man1 die spreekt n    
voor de menschen1 die hooren4 ,geen     
atmosfeer doet zoo veel kwaad aan den   

hoorder en geen is een zoo zware        
beproeving voor den spreker1 als die van
 kleingeestige critiek en boosaardige   
vertolking4 ,de menschen moeten met     
milden en edelmoedigen zin toeluisteren1
 bedenkende dat de predikant een man is 
even onvolmaakt als zij zelf zijn en    
zich herinnerende dat niemand mag       
beoordeeld worden dan met het oog op den
 inhoud van hetgeen hij onderwijst4 ,het
 is mogelijk1 dat iemand op zekeren dag 
wat mat is--dat is vaak een gevolg van  
het weer2 het is mogelijk1 dat op een   
anderen dag hij niet vriendelijk gestemd
 is--dat is soms een zaak van           
spijsvertering2 de hoorders zijn        
verplicht veel door de vingers te zien  
bij iemand1 die te kampen heeft met den 
dubbelen hinderpaal van een             
weifelachtigen geest en een onvolmaakt  
lichaam4 ,de hoorders moeten als regel  
aannemen1 dat niemand altijd dezelfde   
kan zijn1 tenzij hij zich voortbewege op
 de vlakke baan der vervelende          
gemeenplaatsen4  ,men vertelt1 dat eens 

eenige afgevaardigden van een vacante   
gemeente een doctor in de godgeleerdheid
 van middelbaren leeftijd gingen hooren1
 een man van kalmen aard en zonder      
eenige bezieling4 ,na hem een preek te  
hebben hooren voordragen1 die hij den   
voorafgaanden ,maandagvoormiddag had    
gemaakt en zoo als hij er elken         
volgenden ,maandag voormiddag een had   
kunnen maken1 vroegen zij aan een van   
zijn gemeenteleden of dit een goed      
staaltje was van de gewone prediking des
 doctors4 ,gij kunt1 zei dit lid1 er    
staat op maken2 hem eens te hooren is   
zoo goed als hem altijd te hooren2 hij  
is altijd dezelfde2 er is geen hooger of
 lager1 geen beter of minder goed bij   
den doctor4 ,zekerlijk daalde hij nooit 
beneden het effen peil van het gewone   
boerenverstand en even zeker steeg hij  
nooit tot de hoogten der bezieling4     
,menig predikant ondervindt1 dat om de  
vier of vijf ,zondagen1 dit verschilt   
naar omstandigheden1 zijn vlucht        
vermindert1 dat hij heel gelijkvloersch 

blijft en zich niet kan verheffen4 ,doch
 dan krijgt de gemeente den volgenden   
,zondag een ruime schadeloosstelling en 
de predikant bereikt te beter den top   
des bergs1 met zijn vergezicht en       
frissche koelte1 naarmate hij dieper was
 afgedaald in het dal en enger was      
ingesloten geweest4  ,een van de        
wreedste onrechtvaardigheden1 waaraan de
 hoorders zich kunnen schuldig maken is 
den prediker te verdenken van           
persoonlijkheid en in zijn woorden een  
gedachte te leggen1 die niet in hem     
opgekomen is4 ,wanneer het voorkomt1 dat
 een prediker de een of andere          
bijzondere fout tot in kleinigheden     
beschrijft en met een zekere scherpte   
hekelt1 dan behooren de aanwezigen zich 
ervan verzekerd te houden1 dat hij bezig
 is zijn eigen fout te beschrijven1 want
 inderdaad niemand is zoo goed op de    
hoogte van anderer fouten als van die1  
welke hij als zijn eigene erkent4  ,het 
is het best voor den hoorder te         
gelooven1 dat de prediker bij al wat hij

 zegt1 slechts gedreven wordt door trouw
 aan de waarheid en door liefde voor    
zijn medemenschen en dat niemand dieper 
dan hij het betreurt1 indien er eenige  
tekortkoming of fout in den geest van   
zijn onderricht is4 ,zijn begeerte is te
 overtuigen en te troosten2 zijn eenige 
belooning de geestelijke steun1 dien hij
 verleent aan de zielen zijner          
medemenschen4 ,indien door zijne woorden
 eenige broeder kracht verkrijgt om zijn
 arbeid in den loop der week getrouwer  
te verrichten of wordt geholpen in de   
beproevingen des levens1 dan is zijn    
doel niet mislukt en heeft hij geen     
berouw van zijn opofferingen4 ,zijn     
streven is het verhevenste1 dat de      
mensch kent en zijn arbeid is de        
zwaarste4 ,daarom worde de meest        
mogelijke sympathie hem betoond en te   
zijnen behoeve stijgen de meest         
aanhoudende en ernstige gebeden ten     
hemel6  ,geen hoorder is eerlijk geweest
 tegenover den prediker1 indien hij     
vergeet1 wat aan de deur der kerk gezegd

 is of als hij een preek behandelt als  
een verhandeling1 waarover geredetwist  
moet worden4 ,de kerk is niet een plaats
 van uitspanning of een gezelschap tot  
oefening in het spreken3 het is een     
school1 waar de hoogste kennis wordt    
onderwezen--de kennis des levens4 ,de   
onderwijzingen worden van den preekstoel
 af gegeven2 het bewijs moet thuis      
geleverd worden4 ,meer dan eenige andere
 godsdienst is de ,christelijke         
proefondervindelijk en practisch--niet  
een verzameling van regels1 maar van    
grondbeginselen die moet worden         
uitgewerkt in het leven van elken       
mensch4 ,die prediker heeft zijn taak   
begrepen en volbracht1 die een man tot  
handelen beweegt en die hoorder heeft   
het meeste voordeel van een preek gehad1
 die haar in praktijk heeft gebracht4   
,de prediker behoeft geen lessen uit te 
deelen1 door te zeggen1 als tot         
kinderen3 ge moet dit of dat doen1 want 
dat zou onverdragelijk zijn en tevens   
doelloos4 ,de beste predikers wekken    

gedachten op1 door de menschen zich te  
doen schamen over den lagen standaard   
van hun leven1 terwijl zij luisteren    
naar de blootlegging der zonde en door  
hen te brengen tot adeldom der ziel door
 de tentoonstelling van de schoonheid   
der deugd4 ,de eerlijke toehoorder      
begint niet goed te handelen omdat het  
hem gezegd is1 maar omdat hij gevoelt   
het te moeten doen4 ,hij heeft zijn hart
 geopend voor de boodschap der waarheid1
 zooals de zachte grond in de lente zich
 opent voor het zaad en in die          
herbergzame woning ontkiemt het zaad en 
wast het op4  ,boven alles vraagt de    
,christenprediker twee dingen en deze   
kunnen alleen verkregen worden bij      
gehoorzaamheid van den hoorder4 ,hij    
noodigt zijn gehoor uit om discipelen en
 dienaren te worden van ,jezus2 hij     
verheerlijkt de genade en de macht des  
,meesters2 hij verzekert zijn           
medemenschen1 dat in ,jezus te gelooven 
en ,hem te volgen1 leven is4 ,indien de 
hoorder redeneert en redetwist over     

,jezus1 kan hij nooit tot de feiten     
komen en heeft hij niet eerlijk         
gehandeld met den prediker4 ,laat hem de
 proef nemen en het met ,jezus wagen1   
zooals de eerste ,christenen deden4 ,als
 hij dat doet1 eerst dan zal hij in     
staat zijn de prediking te beoordeelen2 
doet hij het niet1 dan behoort hij te   
zwijgen4 ,nooit is er beuzelachtiger    
getwist geweest dan met hoorders1 die   
niet gelooven willen3 zij zijn als      
menschen1 die om het kerkgebouw         
heenloopen en kibbelen over de          
geschilderde glazen1 welke alleen van   
binnen af kunnen gezien worden4 ,ook    
doet de ,christenprediker een beroep op 
de offervaardigheid en het is zijn      
plicht de heerlijkheid te roemen van een
 onzelfzuchtig leven4 ,hij vraagt van de
 menschen1 dat zij iets zullen doen dat 
moeielijk is en weinig aantrekkelijks   
heeft en belooft hun een loon1 dat      
geestelijk en onzichtbaar is4 ,de       
hoorder is verplicht dezen eisch voor   
zich zelf waar te maken en te           

onderzoeken of het waar is1 dat men er  
gelukkiger en sterker door wordt1       
wanneer men niet zich zelf1 maar anderen
 dient4  ,het hoofddoel van elke        
prediking is ten slotte bezieling1 en de
 man1 die in vuur gezet wordt1 is de    
rechtvaardiging van den preekstoel4 ,de 
grootste ramp bij de prediking is       
tegenzin en onverschilligheid4 ,nooit   
was een preek zoo onbeteekenend of zij  
bevatte meer dan de hoorders in         
toepassing konden brengen4 ,geen preek  
is mislukt1 die1 al is het maar n       
mensch1 heeft verrijkt met n enkele     
gedachte of opgewekt tot n brave daad4  
,,ii4  ,,hoe ,,een ,,gemeente ,,haar    
,,dominee ,,tot ,,de ,,grootst          
,,mogelijke ,,volkomenheid ,,brengt4    
,tusschen een predikant en zijn         
,gemeente is een voortdurende           
wisselwerking1 zoodat de dominee de     
,gemeente maakt en de ,gemeente eveneens
 den dominee vormt4 ,wanneer men spreekt
 van hetgeen de predikant doet voor zijn
 gemeenteleden1 dan denkt men daarbij   

niet aan bankhuur en opbrengst van      
collecte en statistiek en scharen1 ook  
niet aan scholen en wijklokalen en      
zondagsscholen en bijbellezingen4 ,de   
groote taak van den dominee is de       
vorming van karakters4 ,de voornaamste  
vraag1 die men te doen heeft in         
betrekking tot het werk van den         
predikant1 is daarom3 welke soort van   
menschen heeft hij gevormd8  ,en een van
 de meest belangrijke vragen ten minste1
 waardoor men zich een oordeel kan      
vormen over de lidmaten eener kerkelijke
 ,gemeente1 is3 wat hebben zij gemaakt  
van hun dominee8 ,hiermede bedoelt men  
niet1 hoeveel traktement zij hem gegeven
 hebben of hoe vriendelijk zij voor hem 
geweest zijn1 maar in hoeverre hij een  
man is geworden en of hij in den kring  
zijner ,gemeente tot de voor hem        
bereikbare hoogte is gestegen8 ,sommige 
,gemeenten hebben hun dominee ten onder 
gebracht door hem zoolang te plagen1 tot
 hij den moed en alle zelfbeheersching  
verloor en tot hij knorrig en driftig   

werd4 ,weer andere ,gemeenten hebben    
hetzelfde gedaan door den dominee zoo   
naar de oogen te zien en te             
vertroetelen1 dat hij ten laatste geen  
tegenspraak meer kon dulden en begon te 
gelijken op een dwingerig kind4 ,die    
,gemeente heeft haar taak het best      
vervuld1 welke een atmosfeer heeft weten
 te vormen zoo bezielend en tevens zoo  
inspannend1 dat alle goede eigenschappen
 in haar dominee aangekweekt en alle    
verkeerde neigingen onderdrukt werden4  
,een jonge dominee is een last1 gelegd  
op eene ,gemeente en haar eerste plicht 
is geduld1 vooral ten opzichte zijner   
prediking4 ,zeker jong1 en wat niet     
hetzelfde beteekent1 onrijp dominee1    
begon zijn loopbaan als hulpprediker in 
een stadskerk1 bekend wegens haar       
grootschen arbeid en haar ernst4 ,zijn  
werk was het bezoeken van zieken en het 
zorg dragen voor de zoogenaamde         
bijzaken2 wijselijk werd hem zelden     
opgedragen te preeken4 ,als hij het     
deed1 dan was zijn toespraak inderdaad  

een zeer jongensachtig opstel--ondiep1  
onpraktisch1 vormelijk--en hij was      
verstandig genoeg zich te schamen4  ,na 
eenigen tijd werd hij ten gevolge van   
toevallige en persoonlijke              
omstandigheden beroepen in een ,kerk in 
een afgelegen dorp4 ,vr hij de groote   
stadskerk verliet1 kwam een der         
ouderlingen hem bezoeken om afscheid te 
nemen4 ,deze zei1 dat hij het zijn      
plicht rekende te doen uitkomen in welk 
opzicht de hulpprediker was geslaagd en 
waarin hij gefaald had4  ,ge zijt zeer  
oplettend geweest voor de zieken en 444 
voor 444 de kinderen1 en ik mag1 zonder 
vleierij verklaren1 dat men veel van u  
hield1 maar gij weet wel1 dat ,god u    
niet het talent heeft toebedeeld van    
spreken in het openbaar4 ,ik vrees1 dat 
ge nooit in staat zult zijn te preeken4 
,dat belet natuurlijk niet1 dat ge toch 
wel als herder nuttig en tot zegen kunt 
wezen4  ,het was geen opwekkend         
vooruitzicht om altijd oude1 ziekelijke 
dames te bezoeken en dienst te doen bij 

zondagsschoolfeestjes1 maar de jonge man
 dankte den vriendelijken ouderling met 
een benepen hart en ging naar zijn nieuw
 arbeidsveld4  ,zijn eerste ervaring in 
de nieuwe parochie scheen de droeve     
voorzegging te bevestigen4 ,den eenen   
dag raakte hij in de war in het midden  
van zijn preek2 een anderen keer1       
terwijl hij bezig was een ,zendbrief van
 ,paulus te verklaren1 verdwaalde hij   
zoo te midden van zijn gedachten1 dat   
hij van voren af aan moest beginnen en  
de helft van zijn tekstverklaring moest 
herhalen4 ,bij die gelegenheid was de   
jonge predikant zoo ontmoedigd1 dat hij 
op den preekstoel zelf een overijld     
besluit opvatte om ziin ontslag te nemen
 en hij ging zeer ternedergedrukt de    
kerkekamer binnen4 ,daar stond een oude 
,hooglander1 een ouderling1 op hem te   
wachten2 deze nam hem bij de hand en    
dankte hem voor een welsprekende        
toespraak4  ,het is wonderbaar1 zei hij 
met zijn zoet1 minzaam accent1 dat gij  
zoo goed preekt1 en dat nog zoo jong1 en

 ik zou u willen zeggen1 dat gij u nooit
 ongerust moet maken1 als ge soms eens  
een punt van uw toespraak vergeet4 ,dan 
laat ge eenvoudig een psalm zingen en   
neemt wat rust2 wellicht komt het dan   
weer in uw hoofd terug4 ,wij hebben     
allemaal overvloed van tijd en we houden
 allen heel veel van u4 ,de menschen    
praten erover1 wat een goed spreker gij 
binnen kort zult zijn en zij zijn nu al 
trotsch op u4  ,den volgenden zondag    
beklom de dominee den preekstoel vol    
vertrouwen en werd gedragen door de     
lichtverheffende atmosfeer der          
vriendelijkheid en daarom haperde hij   
niet en vergat hij niets en ook is het  
sedert dien dag niet noodig geweest1 dat
 hij weer van voren af aan begon4  ,het 
is inderdaad geen wonder1 dat zijn hart 
nog altijd vanuit de stad1 waar hij     
thans is1 met dankbaarheid en liefde    
terugdenkt aan die ,hooglandsche        
parochie2 was zijn eerste ,gemeente niet
 zoo vol christelijke liefde voor hem   
geweest1 dan zou hij nu niet in de      

bediening des ,woords zijn4  ,de leden  
eener ,gemeente zijn verplicht hun      
dominee bij te staan in de wereld buiten
 de ,kerk4 ,hij behoort tot hen en zij  
moeten naijverig zijn op zijn goeden    
naam4 ,indien hij iets zegt of doet1 wat
 niet recht is dan mogen zij hem dat    
zeggen onder vier oogen in alle         
teederheid en liefde2 maar als          
vreemdelingen hem bevitten1 laat dan    
zijn eigen menschen hem verdedigen en   
prijzen4 ,indien iemands eigen huisgezin
 hem trouw blijft1 dan wordt zoo iemand 
niet ter neder geslagen door de         
vijandschap van de menschen op de       
straat4 ,wanneer dat huisgezin zich     
tegen hem keert1 dan ontzinkt hem het   
hart4 ,niets zal een degelijk man meer  
ertoe brengen streng voor zichzelf te   
zijn en zijn fouten te erkennen1 dan de 
ontdekking1 dat wie hem onder vier oogen
 berispt1 hem in het openbaar verdedigt4
  ,het kwam eens voor1 dat een voornaam 
,kerklid het als zijn plicht beschouwde 
zijn dominee1 aan wien hij overigens    

zeer gehecht was1 te berispen omdat     
diens prediking scherp en ongeestelijk  
was geworden4  ,zij waren persoonlijk   
bevriend en het gesprek werd gevoerd in 
een volmaakt passenden vorm2 maar de    
dominee voelde zich toch daarna         
eenigszins gegriefd1 wat vrij dwaas was1
 en hij pijnigde zich met de gedachte1  
dat zijn vriend en zijne ,gemeente iets 
tegen hem kregen4 ,eenige dagen later   
kreeg hij het bezoek van een collega en 
terwijl zij zaten te praten over        
verschillende zaken1 wenschte zijn      
bezoeker hem geluk ermee1 dat zijn      
menschen zoo aan hem gehecht waren4     
,bijvoorbeeld3 gisteren avond aan een   
diner was de oude doctor ,sardine bezig 
te vitten op uw prediking1--hij noemde u
 een liberaal en zoo voort--toen de heer
 ,cochrane uit den hoek kwam en den     
ouden heer vertelde1 dat hij niet wist1 
waarover hij sprak4 ,ik bezoek zijn     
kerk1 zei uw man1 en ik weet1 dat ik    
mijn dominee nooit zal kunnen vergelden1
 wat hij voor mij en mijn gezin gedaan  

heeft6 ,dat was goed ,hollandsch en     
maakte een geweldigen indruk en daar was
 ten minste n dominee1 die u zulk een   
vriend benijdde4  ,terwijl zijn vriend  
hem flink1 onder vier oogen als man     
tegen man1 op zijn fouten had gewezen1  
en terwijl hij zich persoonlijk had     
beleedigd gevoeld1 als een dwaas kind1  
had diezelfde vriend met edelmoedige    
geestdrift gewaakt voor zijn goeden naam
 en de gedachte daaraan wekte op tot    
berouw4 ,het oordeel van zijn vriend    
kreeg een nieuwe beteekenis1 geheiligd  
als het werd door zulke bewijzen van    
oprechtheid en grootmoedigheid4 ,zoo    
kwam de dominee ertoe ernstig na te     
denken over zijn toestand en hij        
gevoelde in uitersten vervallen te zijn4
 ,niets oefent een weldadiger invloed   
uit op een rijk begaafd man dan het     
gevoel dat een aantal menschen hem      
vertrouwen en over hem waken4 ,dit      
vertrouwen vervult hem met nederigheid1 
onderdrukt zijn hoogmoed1 leert hem     
voorzichtigheid en doet hem zijn groote 

verantwoordelijkheid gevoelen1 zich in  
den strijd des levens flink te houden4  
,een verstandige ,gemeente zal ook      
beantwoorden aan het hoogste1 wat de    
dominee geeft en zal onderscheid maken  
tusschen een tweede- en een             
eerste-rangsproduct van zijn brein4     
,daar is zoo iets als een goedkoope     
preek1 die misschien heel populair en   
duidelijk is1 met een heel oppervlakkig 
tintje van knapheid4 ,vlugge mannen     
worden vaak verleid zulke preeken te    
geven1 omdat zij heel gemakkelijk       
voorbereid worden en geen inspanning van
 de ziel eischen4 ,en een ,gemeente     
houdt wel eens van zulke preeken1 omdat 
zij maar weinig oplettendheid vragen4   
,er is ook zoo iets als een dure preek1 
die heel wat strijd voor hoofd en hart  
gekost heeft--een preek vol gedachten en
 hartstocht4 ,zulke preeken worden niet 
gemakkelijk gemaakt en evenmin          
gemakkelijk verstaan4 ,wanneer de       
predikant zijn ziel in zijn werk gelegd 
heeft1 dan moeten de hoorders ook hun   

ziel wijden aan het hunne4 ,natuurlijk  
zal een sterksprekende persoonlijkheid  
niet ophouden zijn beste1 zijn          
voortreffelijkste werk voort te brengen1
 is er al niemand1 die het goedkeurt en 
hij zal in geen geval beneden zijn      
hoogste standpunt dalen2 maar de        
begeerte naar goedkoope en populaire    
prediking is een groote verleiding voor 
een gewoon dominee1 zoodat hij soms in  
de verzoeking komt de dwazen in zijn    
,gemeente te gelieven en zijn eigen last
 te verlichten door iets minder goeds te
 geven1 dan hij zou kunnen doen4  ,en   
het is het meest bedroevende en het     
pijnlijkste verschijnsel in het         
kerkelijk leven1 wanneer men een man    
ziet slagen1 voor den uiterlijken schijn
 ten minste1 die zijn talenten heeft    
begraven en wanneer een ,gemeente       
gelukkig en schijnbaar tevreden is1 na  
haar dominee te hebben verwaarloosd4    
,indien een predikant vervuld is van een
 hoog ideaal en een ijzeren wil heeft1  
dan zal hij zich zelf tot volmaking     

brengen in spijt van de meest           
ontmoedigende omstandigheden1 en        
ofschoon de lieden vragen om goedkoope  
knapheid1 zal hij volhouden hen te      
voeden met de krachtigste spijzen4 ,doch
 vele verdienstelijke mannen zijn noch  
bijzonder sterk noch geestelijk en      
indien hun menschen geen lust hebben in 
stevig voedsel1 dan voldoen zij hen met 
het armzaligste van alle                
kunstgrepen--godsdienstige liflafjes4   
,soms is het een evangelisch praatje1   
soms maatschappelijke bombast of        
diepzinnige wartaal1 altijd is het een  
bijproduct van den geest des mans en    
minder dan waardeloos voor de lidmaten  
zijner ,kerk4  ,het dient den dominee   
duidelijk gemaakt te worden1 dat zijn   
,gemeente verwacht te deelen in de      
rijpste vruchten zijner kennis en zijn  
meest zorgvuldige overdenkingen op prijs
 zal stellen4 ,wanneer hij bij een of   
andere gelegenheid zijn toppunt bereikt 
en een groote preek preekt1 dan komt het
 er niet op aan of iedere persoon elk   

woord heeft begrepen of dat wellicht    
eenigen maar ongeveer de helft gevat    
hebben4 ,men behoort hem te zeggen1 dat 
al de leden der ,kerk trotsch op hem    
zijn en ,god voor hem danken en dat1    
indien hij misschien door sommigen niet 
bijgehouden is1 dit niet een gevolg was 
van duisterheid1 maar van verheffing1 en
 dat men blij is een dominee te hebben1 
die op zulk een hoog peil staat4  ,hij  
moet niet tot hen nederdalen1 maar zij  
moeten trachten tot hem op te klimmen4  
,het is een onwaardige zaak voor een    
dominee om de gewone praatjes van de    
gemeenteleden in een toonbaar kleed te  
steken1 zoodat de mindere man naar huis 
gaat zich zelf gelukwenschend omdat hij 
zijn armzalige denkbeelden netjes       
aangekleed en opgedirkt heeft herkend4  
,het is profetentaak zijn kudde         
hemelwaarts te leiden zelfs             
niettegenstaande de weg soms door de    
woestijn voert en die kudde behoort te  
volgen dicht achter den profeet en hem  
te doen weten1 dat zij er zijn en dat   

zij niet zullen ophouden te volgen1     
totdat hij hen gebracht heeft midden in 
het ,land van ,belofte4  ,in die        
omstandigheden zal een man zich         
verplicht gevoelen de beste boeken te   
lezen en door te dringen tot het hart   
van elke zaak2 hij zal noch             
verstandelijken arbeid1 noch eenige     
aandoening der ziel schuwen om te gemoet
 te komen aan de verwachting van een    
ernstig1 ontwikkeld gehoor en indien hij
 er ten laatste in slaagt een leider te 
worden1 wiens woorden tot in de verte   
doorklinken1 dan zal aan deze ,gemeente 
de eer daarvan toekomen1 die in hem     
geloofde en groote dingen van hem       
verwachtte en meer van hem maakte dan   
hij ooit1 in zijn eerzuchtigste         
oogenblikken1 gemeend heeft te zullen   
bereiken4  ,het is ook de plicht van de 
leden eener ,gemeente hun predikant aan 
te moedigen en zij zouden zich in den   
regel daartoe meer moeite geven1 indien 
zij slechts wisten1 hoezeer hij die     
aanmoediging noodig heeft en hoezeer hij

 er door zou gedijen4 ,zij moeten een   
sterke verbeeldingskracht hebben om de  
beproevingen van zijn stand te          
begrijpen1 die geheel verschillen van   
die op ieder ander arbeidsveld1 omdat   
hij werkt bij geloof en niet bij        
aanschouwing4 ,wanneer hij in zijn      
studeerkamer zit en tegen den middag nog
 niets geschreven heeft1 omdat zijn     
gedachten niet toevloeien of wanneer hij
 het werk van vier uren verbrandt1 omdat
 het waardeloos is1 dan kijkt de dominee
 eens naar buiten en benijdt den        
metselaar1 die aan de overzijde der     
straat een zeker aantal voeten          
metselwerk heeft gemaakt1 dat zoo goed  
en kwaad als het is of wezen kan1 vele  
jaren duren zal4 ,wanneer hij de zieken 
zijner kudde bezoekt1 bezorgd uitziende 
naar een teeken of zijn woorden van     
opbeuring en raad eenige degelijke      
uitwerking hebben gehad1 dan zou hij    
wenschen een geneesheer te zijn1 die kan
 zien1 welk goed hij doet en die zijn   
oogenblikkelijke belooning vindt in     

levens1 die hij redde van den dood--in  
lichamen1 die hij bevrijdde van pijn4   
,soms schijnt het den dominee toe1 alsof
 hij week in1 week uit zijn woorden     
verspilt--hij kon even goed trachten de 
woestijn in een zee te veranderen door  
er emmers water in te werpen4 ,uit den  
aard der zaak kan hij de vrucht van     
zijnen arbeid niet ontdekken en daarom  
moeten anderen hem vertellen1 dat hij   
niet te vergeefs gearbeid heeft4 ,de    
menschen zijn er vlug genoeg bij om een 
preek te critiseeren of er over uit te  
weiden1 dat het bezoek een weinig minder
 druk was dan den vorigen keer1 maar is 
er niets anders dat zij zouden kunnen   
melden aan den predikant8 ,heeft hij    
nooit eenig licht geworpen over een of  
ander moeielijk gedeelte van de ,heilige
 ,schrift of het geweten bepaald bij de 
beteekenis van eenigen nieuwen plicht of
 troost gebracht aan het hart in de een 
of andere verdrietelijkheid des levens8 
,waarom moet hij in onwetendheid gelaten
 worden1 hij die juist zoo smachtend    

wacht op nieuws1 dat niet komt en dat   
zooveel zou waard zijn8  ,laat ik u eens
 brengen in een studeerkamer1 waar de   
dominee met inspanning van alle krachten
 tegen stroom op roeit en eraan wanhoopt
 ooit het strand te bereiken4 ,de       
morgenpost komt aan en vier brieven     
worden op zijn tafel gelegd3 de eerste  
is onbelangrijk1 de tweede is vervelend1
 de derde is plagerig en de ontmoedigde 
man opent den vierden brief met een     
zucht4 ,zeker weer een klacht van den   
een of anderen twistzoeker2 zeker weer  
een speldeprik toegebracht aan een      
vermoeid man8 ,wat is dat8  ,mijn waarde
 dominee6--,een tijd lang heb ik u      
willen schrijven en u vertellen wat een 
hulp gij geweest zijt voor personen1 die
 mij zeer dierbaar zijn4 ,herhaalde     
malen is mijn echtgenoot opgebeurd en   
aangemoedigd door uwe flinke woorden in 
zijn strijd om in zijn zaken te doen1   
wat goed is4 ,hij zei mij eens op een   
avond1 dat niets meer ertoe had bij     
gedragen om hem eerlijk te doen blijven 

dan uw preeken4 ,gij weet1 dat onze     
,jack ons een tijd lang zeer verdrietig 
maakte door zijn zorgeloosheid en       
onverschilligheid voor het huiselijk    
leven4 ,welnu1 hij is in den laatsten   
tijd geheel veranderd en is zeer        
oplettend voor mij en lief voor zijn    
vader4 ,en op mijn verjaardig bracht hij
 mij een zeer mooi geschenk1 waarvoor   
hij bepaald eenige maanden moet gespaard
 hebben4 ,toen ik hem vertelde1 hoe     
dankbaar ik was1 zei hij alleen3 de     
preek over zoons en moeders heeft het   
gedaan6 ,en nu scheen het mij toe1 dat  
uw preek van verleden ,zondag over      
bezorgdheid voor mij geschreven was1    
want ik heb zoo weinig geloof en ben zoo
 angstvallig4 ,daarom moest ik u even   
vertellen1 dat gij het leven van een    
geheel gezin hebt bezield en dat wij    
,god danken voor u4                     
,uw zeer dankbare                       
,may ,harrison4  ,de brief schijnt      
misschien niet lang of niet moeielijk te
 begrijpen1 maar de dominee was toch    

niet tevreden vr hij hem zesmaal gelezen
 had4 ,en ofschoon het wellicht ook geen
 geleerde brief schijne1 hij wierp toch 
zulk een vloed van licht op den tekst1  
dat de pen van den dominee over het     
papier vloog4 ,hij borg dien brief      
achter slot in zijn lessenaar1 maar     
merkte1 dat hij een zin vergeten had1   
zoodat het wenschelijker was hem in den 
zak te dragen4 ,des ,zondags oordeelde  
hij het noodig dien brief te lezen vr   
hij naar de kerk ging en in de          
kerkekamer sloeg hij er nog een laatsten
 blik in4 ,en de dominee preekte dien   
morgen met zulk een kracht en zoo vol   
opgewektheid1 dat zelfs de vitters      
tevreden waren en de ,gemeente ging     
huiswaarts op vleugelen4     ,,iii4     
,,het ,,candy-,,pull ,,stelsel4         
,terwijl ik schrijf ligt voor mij op de 
tafel een beroep op de leden van een    
,christelijke ,jongelingsvereeniging    
7,young ,men's ,christian ,association7 
en ik schrijf het woordelijk af3        
,vergeet niet     ,de volgende gezellige

 bijeenkomst1     ,de volgende          
candy-pull1     ,de volgende feestelijke
 samenkomst1     ,den volgenden         
zangdienst1     ,de volgende            
evangelische samenkomst1     ,het       
volgende diner met kippenpastei1        
,den volgenden datum1 waarop gij den    
secretaris behoort te       verblijden  
met uw penningen4  ,deze merkwaardige   
opsomming van werkzaamheden1 waarin     
evangelische ijver en bekwaamheid in    
zaken zich paart aan wat het vleesch    
aangenaam is1 kan zonder uitleggen      
begrepen worden2 de verschillende punten
 geven ons een duidelijke verklaring van
 een godsdienstige instelling op de     
hoogte van den tijd--een waar mengelmoes
 van een ,amerikaansche ,y4 ,m4 ,c4 ,a4 
,misschien heeft n afdeeling van het    
werk eene kleine opheldering noodig2 er 
zijn wellicht eenige menschen1 die in   
het algemeen goed op de hoogte zijn van 
de afdeelingen van ,christelijk werk en 
die toch nog niet zoo ver met hun       
onderzoekingen gevorderd zijn1 dat zij  

kwamen tot een candy-pull4  ,deze       
afdeeling1 als dit het juiste woord is1 
is een gezelschap jonge mannen en       
vrouwen1 die te zamen komen om aan      
reepen kandij te trekken en men zegt dat
 in het geval1 dat de twee sexen er aan 
mee doen1 de bezigheid zeer uitlokkend  
is4 ,het kan ook zijn1 dat dit          
kandij-trekken met het oog op de        
beteekenis van het woord                
,jongelingsvereeniging zich beperkt tot 
n sexe en daardoor beroofd wordt van de 
helft der aantrekkelijkheid1 maar men   
mag aannemen dat in deze dagen van      
aangename godsdienstige avondjes de     
jonge mannen toch niet behoeven         
overgelaten te worden aan hun eigen     
gezelschap4  ,de ,christelijke ,kerk en 
een ,jongelingsvereeniging zijn         
natuurlijk zeer onderscheiden           
instellingen en de laatste is niet      
gebonden aan eenige overlevering van    
strenge waardigheid2 maar men mag zich  
niet erover verwonderen1 dat de ,kerk   
ook eenigszins is getroffen door den    

geest van gezelligheid en ook haar best 
doet om den godsdienst een weinig       
onderhoudend te maken4 ,wanneer men in  
,amerika binnenkomt in wat men noemt een
 plaats van godsvereering1 dan verbeeldt
 men zich in een salon te zijn4 ,er ligt
 een dik kleed op den vloer1 er staan   
rijen stoelen1 zooals men die in een    
schouwburg verwacht1 een groot orgel    
trekt het oog en bij de plaats van den  
predikant vindt men een                 
monsterbloemruiker2 de menschen komen   
binnen met een vroolijk gezicht en      
groeten elkander heel opgewekt2 bijna   
niemand buigt het hoofd tot een gebed en
 het gebouw wordt vervuld met een       
vroolijk gebabbel4  ,daar maakt een man 
zich los uit een gesprek en loopt       
haastig door het gedrang naar het       
platform even vaak zonder een geestelijk
 kleed1 als niet in leeken-kleeding4    
,dan treedt een kwartet naar voren en   
zingt met het gelaat gekeerd naar het   
gehoor een lofzang voor de vergadering1 
die niet opstaat1 en later zingt        

datzelfde kwartet een tweede loflied ook
 voor de vergadering4 ,dan wordt er een 
gebed uitgesproken1 er wordt uit de     
,heilige ,schrift gelezen en de         
daaropvolgende preek is kort en         
schitterend4 ,onder andere wenken1      
dringt de dominee aan op het bijwonen   
van het ,avondmaal met ,paschen1 waar1  
zoo als vermeld wordt op een papier1    
geplakt op de banken1 oesters en        
vleeschspijzen zullen voorhanden        
zijn--ik vermoed een kalkoen--en ijs4   
,dit maal zal gediend worden in het     
spreekvertrek der kerk4  ,nauwelijks is 
de zegen uitgesproken1 die een oogenblik
 een ander voorkomen aan de bijeenkomst 
gaf1 of de vergadering loopt haastig    
naar de deur2 en ofschoon niemand kan   
begrijpen1 hoe het in zijn werk is      
gegaan1 staat de dominee daar reeds1    
handendrukkend en menschen aan elkaar   
voorstellende1 ontsnappend aan menig    
lastig verzoek en in het algemeen alles 
luchtigjes opvattend4 ,de een wenscht   
hem geluk met zijn speech--een nieuwe   

naam voor een preek--terwijl een ander  
zegt1 dat het prachtig was4  ,er zijn   
ook in ,engeland pogingen aangewend om  
het kerkelijk leven werkelijk populair  
te maken1 en in zekere stad1 die de     
schrijver kent1 zijn die pogingen in een
 eigenaardige richting niet geheel      
mislukt4 ,een der ,kerken schafte zich  
een nieuwe verzameling nachtmaalschotels
 aan door de alledaagsche kunstgreep van
 een danspartij2 onderscheidene         
,gemeenten gaven                        
liefhebberij-tooneelvoorstellingen en   
een zeer ondernemend lichaam had een    
eigen schouwburgzaal4 ,bijbellezingen   
werden besloten1 aan het einde van den  
cursus1 met een souper2 met ,goeden     
,vrijdag maakte men landelijke          
uitstapjes1 begeleid door een militair  
muziekkorps en een belangrijk deel van  
de inkomsten der ,gemeente was afkomstig
 van gezellige vergaderingen van        
allerlei aard4 ,deze bijzondere stad is 
niets dan een staaltje van den          
algemeenen geest1 langzamerhand opkomend

 in de ,kerk in ,engeland4 ,de eene     
dominee gebruikt een tooverlantaarn om  
kracht bij te zetten aan zijn preek2 een
 ander heeft een kroeg bij de inrichting
 van zijn ,kerk2 een derde behandelt het
 laatste moordenaarsschandaal2 een      
vierde heeft een dienst met zang1 een   
zigeuner of een gewezen bokser om de    
belangstelling in het ,evangelie te doen
 herleven4 ,als het zoo voortgaat1 dan  
zullen weldra een schouwburg en andere  
vermakelijkheden aan de ,kerk worden    
toegevoegd1 als aantrekkingsmiddel voor 
de jongelieden en om te voorkomen1 dat  
de oude menschen zich gaan vervelen bij 
de godsdienstoefening4  ,misschien is   
het door de boosheid van 's menschen    
natuur1 die ons er toe brengt op nieuwe 
dingen te vitten en te hunkeren naar den
 goeden ouden tijd--die niet altijd goed
 was in alle opzichten--maar men is toch
 niet zeer ingenomen met de nieuwe      
verschijnselen en in het geheel niet    
overtuigd1 dat het candy-pullstelsel in 
eenig opzicht een verbetering van het   

verleden is4  ,na een weinig            
ondervinding van aangename sprekers en  
spreekvertrekken en soupers met roomijs 
en landelijke partijtjes1 herinnert men 
zich met vernieuwden eerbied en diepe   
waardeering den dominee van den         
vroegeren tijd1 met zijn eenvoudige     
kleeding1 zijn waardige houding1 zijn   
gevoel van verantwoordelijkheid1 zijn   
beschaafd voorkomen1 en wien men het    
aanzag1 dat hij in stilte leefde in     
gemeenschap met ,god1 terwijl hij sprak 
als een overbrenger van een boodschap   
van den ,eeuwige4 ,hij maakte misschien 
niet zoo veel drukte bij het uitgaan van
 de kerk als zijn opvolger en was       
misschien ook niet zoo knap in de spelen
 en niet in staat om een zoo pakkende   
speech te houden over liefde1 vrijerij  
en huwelijk4 ,de lidmaten van zijn      
,gemeente hebben hem wellicht niet      
genoemd een schitterend man1 en ook niet
 van hem gezegd1 dat hij een eerste     
grappenmaker was2 ook hebben zij hem    
niet zoo dikwijls op de thee gevraagd en

 het is zelfs toe te geven1 dat hij     
bijna te vormelijk was2 maar daar staat 
tegenover1 dat zij van hem spraken als  
van een man ,gods1 en een goed man en   
dat zij om hem zonden bij de            
moeielijkheden des levens1 wanneer hun  
geweten hen pijnigde4 ,het is mogelijk1 
dat zij niet zoo met hem dweepten als   
met den nieuwerwetschen man1 maar zij   
hadden eerbied voor hem1 geloofden in   
hem1 wat heel wat meer beteekent4  ,men 
wordt ook getroffen door de verandering 
in de geheele omgeving van de           
godsdienstoefening en men kan           
verschillen van meening erover of het   
een voor- of een achteruitgang is4 ,de  
kerk onzer vaderen was noch goed        
verlicht1 noch wetenschappelijk         
geventileerd1 noch voorzien van met zorg
 bewerkte kussens en het eenige karpet1 
dat er was1 lag op de treden van den    
preekstoel4 ,de hedendaagsche kerk is   
bekoorlijk versierd1 en schitterend van 
ontelbare electrische lampen4  ,de      
dienst was in het verleden uit een      

muzikaal oogpunt onvolmaakt en over het 
algemeen te lang van duur4 ,tegenwoordig
 wordt de tenorzanger van het koor      
ontslagen1 indien zijn stem versleten   
begint te lijken en de menschen spreken 
er van1 hoe de lofzang is voorgedragen  
of gentoneerd--misschien was het        
,heilig1 heilig1 driewerf heilig1       
almachtig ,opperwezen--en er wordt      
bekend gemaakt in de kerkekamer 7of in  
de spreekkamer van den predikant7 dat de
 bespreking der ,heilige ,schrift niet  
langer moet duren dan vijftien          
minuten--tien is nog beter--en dat de   
gebeden geen inbreuk moeten maken op de 
muziek en dat de preek1 onverschillig   
welke het onderwerp ervan zij1 al was   
het de ,oordeelsdag1 belangwekkend moet 
zijn4 ,in vroeger tijd noemde de        
,gemeente een preek stichtelijk of      
onderzoekend of opbouwend4 ,tegenwoordig
 zegt zij1 dat de predikant in den stijl
 was of zij klaagt er over1 dat hij geen
 kleur bekende4  ,er zijn ongetwijfeld  
veel punten1 waarin de ,gemeente van    

thans vooruitgegaan is bij die van      
vroeger1 maar toch is niet alle         
verandering winst geweest1 want het     
voornaamste bestanddeel van den         
eeredienst van het vroegere geslacht was
 eerbied--de menschen ontmoetten elkaar 
in tegenwoordigheid van den ,eeuwige1   
voor ,wien elk mensch minder is dan     
niets4 ,en het voornaamste bestanddeel  
is tegenwoordig voor de kinderen van dat
 geslacht1 die komen luisteren naar een 
koor en een knap spreker1 zelfbehagen4  
,het moet toegegeven worden1 dat een van
 de oorzaken voor de verandering in den 
geest van het gemeente-leven een reactie
 is van het individualisme en een nieuwe
 opvatting van het gemeenschapsbegrip   
der ,christelijke ,kerk4 ,een           
godsdienstig mensch beschouwt zich zelf 
niet langer als een op zich zelf staande
 eenheid1 afgezonderd van elk ander     
menschelijk wezen in de wereld en wiens 
hoofdbezigheid in het leven is1 zijn    
eigen ziel te behouden4 ,hij heeft      
ervaren1 dat zijn leven verband houdt   

met dat van zijn naasten en dat hij een 
deel uitmaakt van een vereeniging die   
zich over de geheele wereld uitstrekt2  
dat hij zijn menschheid niet moet       
verloochenen en dat hij1 door anderen te
 behouden ook zich zelf redt4 ,de wereld
 is niet langer een woestijn1 die hij   
doortrekt als een pelgrim en            
vreemdeling1 maar zijn geboorteplaats1  
waaraan hij de vervulling van een taak  
verschuldigd is en godsdienst is niet   
zoo zeer een ernstige toewijding aan    
,god als wel een nuttig1 liefderijk     
leven4  ,het middelpunt der gedachte is 
feitelijk overgebracht van de eeuwigheid
 op het tijdelijke1 van de vereering van
 ,god op het dienen der menschen4 ,de   
eerste opvatting werd belichaamd in een 
,puriteinsche bijeenkomst1 waar elke    
tegenwoordige in beteekenisvolle        
afwachting uitkeek naar een teeken van  
gunst van den ,almachtige1 of in de     
cathedraal1 waar de menigte in stille   
aanbidding wegzonk bij het opheffen van 
de hostie4 ,de andere gedachte is       

voelbaar in het gebouw1 dat meer        
concertzaal is dan kerk1 waar een aantal
 fatsoenlijke menschen in opgeruimde    
stemming en vol van vriendschappelijke  
gevoelens samenkomen om te trachten     
elkander te bewegen tot goede daden en  
om liederen te zingen4 ,de oude vreeze  
des ,heeren schijnt geheel verdwenen en 
met die vrees is eveneens heengegaan het
 gevoel voor het onzienlijke1 wat eens  
de bezieling van den eeredienst         
uitmaakte4  ,godsdienst1 het wordt met  
grooten nadruk verdedigd1 moet niet     
alleen voldoen aan de behoeften der     
ziel1 maar ook aan die van geest en     
lichaam1 opdat een ,christen niet buiten
 de ,kerk gelegenheid tot beschaving of 
vermaak behoeve te zoeken4 ,indien hij  
begeerte heeft naar ontspanning1 dan    
moet zijn ,kerk hem de uitspanningen    
verschaffen1 zoodat hij niet noodig     
heeft in de wereldsche maatschappij te  
gaan en hoeveel of hoe weinig ontwikkeld
 zijn verstand ook moge zijn1 zijn      
geestelijk tehuis moet zijn smaak       

voldoen4 ,zijn letterkundige            
vereeniging1 zijn bijeenkomsten tot     
oefening in welsprekendheid1 zijn       
gelegenheid om bezoekers te ontvangen en
 zijn concertzaal moeten alle onder n   
dak zijn1 opdat de jonge ,christen      
beveiligd worde tegen verleiding4  ,daar
 deze neiging tot het gezellig maken van
 het ,gemeenteleven elk jaar duidelijker
 wordt en nieuwe uitvindingen op dat    
gebied voortdurend gedaan worden1 is het
 vergeefsche moeite aan te dringen op   
terugkeer tot den eenvoud van het       
verledene1 toen een ,gemeente een       
vereeniging van menschen was1 die       
samenkwamen om ,god te vereeren en ,zijn
 wil te leeren kennen2 maar het kan toch
 zijn nut hebben1 te bespreken hoe in   
sommige opzichten een achteruitgang valt
 aan te wijzen4 ,want dat is zeker1     
indien het ,gemeenteleven moet gaan     
voldoen aan allerlei andere eischen1 dan
 moet er een ander soort van predikanten
 komen4  ,voor deze soort van inrichting
 is er weinig behoefte aan een leeraar  

om een ,bijbel te verklaren of aan den  
herder om het karakter zijner kudde te  
vormen en voorzeker zou zulk een niet   
worden gewaardeerd4 ,de voornaamste     
eisch1 waaraan voldaan moet worden1 is  
dat de predikant zij een scherpzinnig   
man1 met de talenten van een            
impressario1 een handelsreiziger en een 
vendumeester in zich vereenigd1 met een 
heel klein tintje van een rondreizend   
evangelist4 ,inplaats van een           
studeerkamer1 welks wanden bedekt zijn  
met boeken van ernstige godgeleerdheid  
en klassieke letterkunde1 geve men hem  
een kantoor met een loketkastje voor    
zijn programma's en eindelooze          
briefwisseling2 kasten voor dikke boeken
 met uitknipsels uit dagbladen en       
verslagen van andere genootschappen2 een
 altijd tjingelende telefoon en een     
verzameling van handboeken1 als3 ,hoe   
men een preek maakt in een half uur1 of 
,een duizendtal treffende anecdoten van 
het zendingsveld4  ,hier zit een vlugge1
 levendige1 vindingrijke directeur1 met 

zijn snelschrijfster aan een            
hoektafeltje1 een dik boek opslaande om 
te zien aan wie het eerstkomende bezoek 
moet gebracht worden1 en een ander boek 
doorsnuffelende naar bijzonderheden     
omtrent gezinnen of een haastig         
onderzoek instellende in aan een lias   
geregen voordrachten van bekende        
sprekers over eenig onderwerp1 dat      
dienen kan voor den volgenden ,zondag4  
,van den morgen tot den avond tobt hij  
zich af met telephoneeren1              
telegrafeeren1 dicteeren1 bij elkaar    
zoeken1 rondvliegen1 hier een gezelligen
 avond1 daar een schitterende           
bijeenkomst te leiden1 speechen af te   
steken1 menschen te ontvangen--hij is   
een onvermoeid1 handig1 volhardend man4 
,niemand kan nalaten zijn veelzijdigheid
 te bewonderen of de eerlijkheid van    
zijn bedoeling te erkennen2 maar als hij
 nu inderdaad het type is van den       
dominee der toekomst1 dan zal hij een   
beter mensch terzijde schuiven en       
uitsluiten4  ,er zijn menschen1 die alle

 geischte talenten van geleerdheid      
bezitten en aan wier inzicht1 toewijding
 en liefde niets ontbreekt1 maar die    
toch ten eenemale ongeschikt zijn om een
 kerk te drijven naar de hedendaagsche  
manieren4 ,zij zouden een ziel in       
geestelijk gevaar kunnen leiden1 maar   
zij hebben geen talent om jonge lieden  
te vermaken2 zij kunnen het ,eeuwig     
,evangelie van de ,goddelijke ,offerande
 verklaren1 maar zij hebben geen        
handigheid in het behandelen eener      
machine2 zij kunnen de beginselen der   
gerechtigheid uitleggen1 maar zij       
weigeren zich te bemoeien met een       
onlangs plaats gehad hebbende           
werkstaking van motorbestuurders4  ,wat 
het voordeel betreft1 door die          
nieuwigheden gebracht1 is het de vraag  
of het gezellig maken van de kerk haar  
geloof en leven aantrekkelijk zullen    
maken8 ,als er een wedstrijd zou komen  
tusschen de vermaken van de kerk 7of    
haar feesten7 en de vermakelijkheden der
 wereld 7en haar feesten17 is er dan n  

verstandig mensch1 die gelooft1 dat de  
kerk zou winnen8 ,gelijk aan ,caesar    
biedt de wereld haar prachtige          
schouwspelen aan2 de ,kerk1 als         
,christus1 biedt het overwinnend ,kruis4
  ,waarom zou de ,kerk haar verheven    
standpunt verlaten en nederdalen in het 
worstelperk1 waar zij beschaamd zal     
worden8 ,komen de menschen ter kerk voor
 nietige vermaken1 alleen geschikt voor 
kinderen of om te voldoen aan de        
behoeften hunner ziel en ter bevestiging
 van hun geloof8 ,zou ooit het          
,christendom een begin van bestaan gehad
 hebben1 indien de ,apostelen aangename 
preekers geweest waren en schitterende  
mannen1 wanneer zij zich hadden         
ingelaten met gezellige bijeenkomsten en
 bazars of speeches6 ,de ,kerk          
zegevierde door hun geloof1 hun         
heiligheid1 hun moed en door deze       
verheven deugden moet zij in deze eeuw  
ook staande blijven4 ,zij is de getuige 
der onsterfelijkheid1 het geestelijk    
tehuis van zielen1 de dienaresse der    

armen1 de beschermster van wie verlaten 
zijn2 en als zij afdaalt tot een plaats 
van tweede-rangs-vermakelijkheid1 dan   
ware het beter dat haar geschiedenis    
eindigde1 want zonder haar geestelijke  
vizioenen en ernstige idealen is de     
,kerk niet waard in stand te worden     
gehouden4     ,,iv4  ,,de ,,oproermaker 
,,in ,,de ,,kerk4   ,om een wereld te   
maken heeft men alle soorten van        
menschen noodig1 en bijna even veel     
worden er vereischt tot het vormen van  
een kerkelijke ,gemeente2 maar dat er   
ook een oproermaker in komt is niet     
noodig voor de gemeentelijke            
volledigheid4 ,onder een oproerling     
verstaat men een persoon1 dien men      
gemakkelijk kan herkennen en onder wiens
 bemoeiingen de meeste ,gemeenten van   
tijd tot tijd geleden hebben4 ,men moet 
hem niet verwarren met een ,christen van
 den ouderwetschen stempel1 die bij     
zekere gelegenheid in de war is gebracht
 door een preek over ,gods ,vaderschap  
en dan in de studeerkamer van den       

dominee komt om te verklaren1 dat hij   
altijd geloofd heeft1 dat ,god een      
rechter was4 ,deze man is volmaakt      
eerlijk en behoort behandeld te worden  
met alle welwillendheid1 omdat hij      
eenvoudig getrouw is aan zijn overgerfd 
geloof en toch wel gaarne het nieuwe    
,evangelie zou opnemen4 ,laat hem een   
warm hoekje hebben in de kamer1 en een  
gemakkelijken stoel en geef hem alle    
gelegenheid om zooveel teksten aan te   
halen1 als hij wenscht en luister       
bescheiden naar hem tot middernacht toe4
 ,hij is vatbaar voor overtuiging en    
zelfs1 indien hij u verlaat zonder      
overtuigd te zijn1 zal hij toch de      
,gemeente niet in vuur en vlam gaan     
zetten4 ,hij zal dat niet doen2         
integendeel zal hij overal gaan         
verklaren1 dat de dominee een eerlijke  
studie van den ,bijbel maakt en een     
geduldig herder is en dat het een       
voorrecht is bij hem te kerk te gaan als
 zelfstandig1 verantwoordelijk man4     
,ook moet die naam niet gegeven worden  

aan een van die rustelooze menschen1 die
 altijd ergens een fout ontdekken en die
 elkeen vervelen met hun onverwachte    
plannen4 ,de eene week schrijft zoo     
iemand1 dat een vrouw werd weggezonden  
bij gelegenheid van den bidstond der    
,kerk1 omdat de zaal vol was--de dominee
 vindt dat altijd verblijdend en zou de 
mytische persoon wel gaarne eens in     
levenden lijve zien--en hij oppert het  
plan om voortaan den weekdienst te      
houden in de ,kerk4 ,hij kent honderd   
menschen1 die zouden willen komen--en   
dit verblijdt den dominee ook zeer1     
omdat de goede man zelf bijna nooit     
tegenwoordig is4 ,een volgende week     
verneemt deze man van een of ander      
geheimzinnig persoon1 dat deze kou heeft
 gevat door den tocht uit een van de    
ramen en onze vriend schrijft zestien   
bladzijden om te pleiten voor gordijnen1
 die zelfs de ,st4 ,pieterskerk         
afzichtelijk en zeker de                
godsdienstoefening onmogelijk zouden    
maken voor ieder1 die eerbied voor zich 

zelf heeft4 ,een maand later is         
diezelfde man overtuigd1 dat de heele   
,gemeente als los zand aan elkaar hangt 
en dat een band behoorde gelegd te      
worden door een algemeen bezoek van de  
zijde der ambtsdragers1 waarvoor hij wel
 zoo goed is een plan te schetsen2 en   
elke nieuwe week openbaart hij een nieuw
 plan in een langen brief1 totdat zijn  
broeders zoover gebracht worden1 dat zij
 harde woorden zeggen over zijn         
bedilzucht4  ,zijn broederen behoorden  
echter liever hun ziel in lijdzaamheid  
te bezitten en den waardigen man        
vriendelijk te behandelen1 want er is   
geen grein boosheid in hem en ook is er 
geen goedhartiger mensch in de heele    
,gemeente4 ,hij zal al heel in zijn     
schik zijn1 als hij een beleefd antwoord
 ontvangt en ik zou voor zulke          
gelegenheden dezen vorm aanraden3       
,waarde ,heer ,jump1  ,ik heb uw        
belangrijken brief ontvangen en nam     
goede nota van uw voorstel omtrent de   
gordijnen4 ,de zaak is er een1 die veel 

overweging eischt en ik haast mij u te  
verzekeren1 dat het zeer aanmoedigend is
 voor den dominee en de overige         
ambtsdragers van de ,kerk te zien1 dat  
het welzijn van onze ,kerk in elk       
opzicht u zoo zeer ter harte gaat4      
,geloof mij1 met de meest vriendelijke  
gevoelens                               
,den ,uwe                               
,,job ,,houvast1 predikant4  ,mijnheer  
,jump zal zeer tevreden zijn met dezen  
brief en zal binnen vierentwintig uur   
vergeten hebben1 dat hij ooit een       
voorstel deed over gordijnen4 ,het is de
 moeite waard voor een ,gemeente om1    
laat ons zeggen n ,jump aan zich te     
verbinden om gebreken aan te wijzen en  
de zaken aan den gang te houden4 ,twee  
,jumps zouden misschien te veel zijn    
voor de ,gemeente en men kan den tweeden
 beter voor wat anders gebruiken4  ,er  
is een andere persoon1 die ook niet     
beschouwd moet worden als een           
oproermaker1 ofschoon hij een echte     
dwarsdrijver is en veel nadeel kan      

berokkenen4 ,het is de man1 die vatbaar 
is om zich beleedigd te gevoelen en die 
er zich aan stoot1 zoo als hij zegt1    
wanneer iemand hem aan de kerkdeur      
voorbij loopt zonder spreken of iets van
 hem zegt--hij weet niet wat1--achter   
zijn rug1 of wanneer een ander zich     
verzet tegen een plan1 dat hij          
voorstelde of weigert iets te doen1 wat 
hij vraagt4 ,nadat hij zijn vrouw       
gekweld heeft met de zaak1 en zich zelf 
de koorts op den hals heeft gehaald     
tengevolge van gekwetste ijdelheid1     
geeft hij iedereen te verstaan1 dat hij 
een grief heeft en neemt hij een        
martelaarsvoorkomen aan4 ,als een       
vormelijk protest blijft hij zelfs      
misschien wel twee ,zondagen uit de kerk
 weg en dan wordt hij weer boos1 omdat  
niemand bij hem komt om naar de reden te
 vragen4 ,natuurlijk is hij zeer        
vervelend1 maar overigens is er geene   
boosaardigheid in den man en hij behoort
 zachtmoedig behandeld te worden4 ,het  
is meer zijn ongeluk dan zijn fout1 dat 

hij geen opperhuid heeft en geheel      
onbeschut is tegen de wrijving des      
levens4 ,een zachte aanraking en een    
mild gebruik van geestelijke zalf zal   
zijn wonden--of liever zijn             
schrammen--genezen4  ,de oproerling is  
van een ander deeg en is een stevig     
gebouwd ongeloovige1 die1 zoodra de     
gelegenheid zich voordoet en op elk1    
dien hij bereiken kan1 zijn krachtige   
vuist zal doen neerkomen4 ,zijn eenige  
begeerte is leed te doen en hoe meer    
pijn hij veroorzaakt1 hoe beter hij in  
zijn schik is4 ,hij schrijft            
beleedigende brieven aan den dominee1   
hem beschuldigende van alle mogelijke   
zonden1 van ketterij tot leugen toe4    
,hij begint een openbaar twistgeschrijf 
over de zaken der ,gemeente in elk      
nieuwsblad1 dat dwaas genoeg is zijn    
brieven op te nemen4 ,hij valt de       
verstandigste voorstellen aan van de    
ambtsdragers en beticht hen van de      
afschuwelijkste drijfveeren4 ,hij trekt 
de ,gemeente door als een brandstichter 

en zet elk ontvlambaar persoon in vuur4 
,wanneer hij in zijn glorie is1 dreigt  
hij met aanklachten bij de kerkelijke   
hoven of bij de burgerlijke rechtbank2  
en ofschoon hij nooit de bedreigingen   
uitvoert1 daar hij even lafhartig als   
schreeuwerig is1 doet hij toch de       
voorbereidende stappen1 die aanleiding  
geven tot praatjes en kwaad gerucht4    
,het behoort ook tot zijn rol om den    
schijn aan te nemen van groote          
oprechtheid en eerlijkheid1 een man te  
zijn van onbuigzame rechtschapenheid en 
geestelijke bedoelingen4 ,wat hij doet1 
doet hij altijd om des gewetens wille en
 met klankvolle welsprekendheid plaatst 
hij altijd zich zelf en zijn            
tegenstanders voor de vierschaar der    
eeuwige gerechtigheid4 ,hij is zoo groot
 en zoo schreeuwerig en de eenvoudige   
menschen zijn zoo liefderijk en zoo     
gemakkelijk te overbluffen1 dat zij vaak
 dezen man houden voor den persoon1     
waarvoor hij zich uitgeeft en hem zijn  
zin geven4  ,feitelijk is hij niets     

anders dan een uitermate groot bedrieger
 in elk opzicht en hij verdient geen    
genade te ontvangen4 ,noch zijn         
meeningen1 noch zijn gevoelens1 noch    
zijn klachten1 noch zijn bedreigingen   
moeten n oogenblik in overweging genomen
 worden4 ,zijn eerste uitdaging moet    
worden aangenomen als een               
oorlogsverklaring en dan moet de oorlog 
gevoerd worden liefst zonder kwartier te
 geven2 en het is opmerkelijk in hoe    
korten tijd deze struikroover tot       
bezinning kan gebracht worden en tot    
lafhartige onderwerping4  ,mocht hij    
zich ergens in een ,gemeente genesteld  
hebben en begonnen zijn van zijn aard te
 doen blijken1 dan is de wijste partij  
hem te verzoeken heen te gaan4 ,het is  
niet gebruikelijk1 dat men aan een      
kerklid vraagt die ,kerk te verlaten en 
zeer ongewoon1 wanneer het toevallig een
 man van beteekenis en stand is1 zooals 
deze knaap dikwijls schijnt2 maar       
,gemeenten zijn in den regel al te      
bezorgd om ieder te behouden en         

begrijpen veel te laat1 dat de          
afwezigheid van eenigen veel            
voordeeliger is dan hun                 
tegenwoordigheid4 ,hun aanwezigheid     
beteekent eenvoudig twist en            
zielskwelling1 hun afwezigheid vrede en 
voorspoed2 hun tegenwoordigheid         
verdrijft rustige menschen1 terwijl1 als
 zij wegblijven1 men verlost is van een 
struikelblok4  ,mocht hij vragen        
toegelaten te worden tot een ,kerk1 waar
 zijn karakter bekend is1 dan behoort   
hij bedaardweg geweigerd te worden4     
,waarom zou eenig predikant1 als hij er 
iets aan doen kan1 een man opnemen1 die 
het hart van een anderen dominee half   
gebroken heeft8 ,waarom zou een         
,gemeente woning geven aan een man1 die 
de zaken van een andere ,gemeente in de 
war gestuurd heeft8 ,er is veel kans op1
 dat hij precies doet als de legers1 die
 na n land opgegeten te hebben naar een 
ander trekken om dat te gaan verwoesten4
 ,als er eenige kracht is in de         
,gemeente1 waar hij toegang vraagt1 laat

 dan de deur hem voor den neus worden   
dichtgeworpen en misschien wordt hij    
verstandig1 als hij zonder ,kerk        
rondzwerft4  ,mocht iemand zeggen1 dat  
wij den muiteling onvriendelijk en      
onchristelijk behandelen1 dan wordt hij 
te ver gevoerd door een overmaat van    
liefde en let hij niet op de feiten4    
,wie vriendelijk handelt met een        
oproerling is wreed voor den dominee en 
de ,gemeente4 ,al staat hij geheel      
alleen1 er is geen eind aan de ellende1 
die zulk een man kan teweegbrengen4 ,in 
ieder geval zal hij den predikant       
ernstig schokken en dat op wijzen en    
langs wegen1 die de ,gemeente nauwelijks
 kan bevroeden4 ,geen predikant1 die    
dien naam waard is1 schrijft zijn       
preeken zonder eenig verband met zijn   
,gemeente1 alsof hij op een andere      
planeet leefde en alleen maar rekening  
hield met afgetrokken denkbeelden4      
,wanneer hij aan zijn schrijftafel zit1 
dan staat hij als op den preekstoel en  
de ,gemeente zit voor hem2 hij spreekt  

tot de menschen en zij antwoorden2 hij  
ziet het eene hoofd opgeheven en het    
andere ter neder gebogen2 den een ziet  
hij ter neder geslagen en een ander     
opgebeurd1 tot dat zijn studieboeken    
verdwijnen en de kamer vervuld is van   
menschelijk gevoel4 ,in deze atmosfeer  
maakt de dominee zijn beste werk en     
vervult hij het meest zijn roeping4     
,veronderstel nu1 dat aan het hoofd van 
een bank--en daar is hij altijd1 de     
muiteling1 op een goed uitkomende       
plaats--zulk een oproerling zit1        
strijdzuchtig1 onbeschaamd en           
wantrouwend3 zal hij niet zijn invloed  
op de preek uitoefenen8  ,ongetwijfeld  
zijn er menschen1 die zooveel           
verstandelijke zelfbeheersching bezitten
 en zoo totaal onverschillig zijn voor  
omstandigheden1 dat zij kunnen nalaten  
op hem te letten en zijn bestaan        
vergeten4 ,dit zijn mannen van den      
hoogsten rang en men kan niet           
verwachten1 dat zij talrijk zijn onder  
de predikanten noch in eenigen anderen  

stand4 ,voor hen bestaan er geen regels 
en ook geen hinderpaal2 zij zijn        
onverstoorbaar en onweerstaanbaar4 ,op  
gewone menschen oefent de oproerling een
 verbitterenden en ontstemmenden invloed
 uit1 zoodat een prediker1 bewust of    
onbewust1 altijd rekening met hem houdt 
en de volgorde van de punten der preek  
wordt tot op zekere hoogte geregeld door
 het bestaan van dien man4 ,als de      
dominee een vriendelijk en vreesachtig  
man is1 dan kan het gebeuren1 dat hij al
 te zorgvuldig is en dingen verzwijgt1  
die hij behoorde te zeggen uit vrees van
 te beleedigen4 ,in plaats dat de preek 
recht op haar doel afgaat en haar       
bestemming bereikt met zoo weinig       
mogelijk verlies van tijd en ruimte1    
wordt zij vreesachtig en nederig van    
stijl4 ,de prediker maakt allerlei      
noodelooze omschrijvingen om toch maar  
niet gegrepen te worden door zijn vitter
 of hij maakt voortdurend allerlei      
voorbehoud uit vrees aanstoot te geven  
aan dezen machtigen man4 ,de menschen   

zullen een vaag gevoel krijgen van      
zwakte1 maar zij kunnen de oorzaak ervan
 niet gissen4  ,veronderstel1           
daarentegen1 dat de predikant een sterk 
en beslist man is1 maar niet behoort tot
 de geestelijk zeer hoogstaanden van    
ruimer opvatting1 dan beroert de        
oproerling hem op eene andere wijze4    
,zoodra de predikant begint te spreken1 
zet hij zich ertoe dezen man onder      
handen te nemen en hem tot bezinning te 
brengen4 ,diens karakter en daden worden
 omschreven1 veroordeeld2 de prediker   
bespot en bedreigt hem4 ,de oordeelen   
der ,heilige ,schrift worden hem naar   
het hoofd geworpen2 hare bevelen worden 
hem als een last op den rug gelegd2 hij 
wordt buiten gesloten van de            
uitnoodigingen van het ,evangelie en hij
 wordt voorgesteld als sprekend te      
gelijken op alle slechtaards uit de     
,bijbelsche ,geschiedenis4 ,iemand1 die 
de toespeling begrijpt1 zal meenen1 dat 
deze man hard behandeld is2 maar wie    
iets verder in het geval doordringt1 zal

 inzien1 dat de dominee slachtoffer is4 
,de prediker is bitter en wraakzuchtig  
geworden2 de preek heeft bevalligheid en
 teederheid verloren2 en ik weet niet1  
wat erger is3 een prediker zonder       
grootmoedigheid of een preek zonder     
adel4 ,neem dien man weg van zijn plaats
 in de kerk en de dominee zal er zich   
toe zetten om vromen en zondaars toe te 
spreken in de liefde ,gods4  ,de        
oproerling doet zich ook kennen door het
 belemmeren van de werkzaamheid der     
,kerk1 zoowel in arbeid als in          
liefdegaven4  ,mocht hij bijvoorbeeld   
een plaats bekleeden in de              
,zondagsschool1 dan zal hij twist maken 
niet het hoofd ervan en met elk der     
andere onderwijzers om beurten1 totdat  
hij heel alleen staat voor de school en 
dan begint hij te jammeren over het     
gemis van ,christelijke                 
offervaardigheid4 ,als hij wordt        
aangesteld tot penningmeester van een   
fonds1 in de gedachte1 dat hij daardoor 
iets te doen zal hebben1 dan zal om zijn

 persoon niemand meer iets willen geven 
eraan2 en als hij geen penningmeester   
is1 zal hij overal gaan vertellen1 dat  
het fonds meer kwaad doet dan goed en   
dat zij1 die het goed meenen met de     
,kerk1 niet eraan moeten bijdragen4     
,boven en behalve al deze onheilen1 die 
hij te weeg brengt1 vergiftigt hij het  
kerkelijk leven zoodanig1 dat het in    
plaats van tot zegen en eendracht te    
voeren1 slechts bitterheid en krakeel   
kweekt4 ,als er een twist is in de      
,kerk1 dan zal deze man hem opblazen tot
 een ruzie2 en als het mogelijk is twee 
menschen tegen elkaar op te zetten1 zal 
hij het zeker doen4 ,als er een eerlijk 
meeningsverschil is1 draagt hij zorg1   
dat een veete ontstaat en als er een    
nieuw voorstel te berde gebracht wordt1 
dan verbittert hij de bespreking ervan4 
,wellicht is de beste handelwijze       
tegenover zoo'n man hem niet uit te     
schelden of tegen hem te razen1 maar hem
 alleen te laten staan4 ,even als de    
natuur soms een ettergezwel vormt en het

 met de een of andere stof zoodanig     
omgeeft1 dat het afgescheiden wordt van 
het lichaam1 zoo moet die man ingesloten
 worden in een plaats voor hem alleen4  
,mocht hij een aanmerking maken op      
kerkelijke zaken1 laat dan een ander    
antwoorden met een opmerking over het   
weer2 als hij begint te vitten op een   
preek1 laat dan iemand hem beklagen over
 zijn slechte spijsvertering4 ,als hij  
opstaat om te spreken in een            
kerkvergadering1 laat de stilte dan     
voelbaar zijn en laat de voorzitter     
dadelijk1 als hij uitgesproken heeft1   
tot het volgende punt van bespreking    
overgaan1 alsof er niets gezegd was4    
,als men er niet buiten kan hem toe te  
spreken1 dan is de beste manier hem te  
behandelen als een onmogelijkheid en hem
 te omringen met een net van            
belachelijkheid1 want daardoor geeft men
 veel onschuldig vermaak aan andere     
menschen en men treft hem in zijn eenige
 zwakke punt4 ,zoo verlaten of          
uitgelachen1 zal hij naar een andere    

,kerk gaan en dan--dan zinge de verloste
 ,gemeente een ,te ,deum6     ,v4       
,,bejaarde ,,predikanten4   ,te een of  
ander tijd1 en misschien heel           
plotseling1 komt een ,gemeente tot      
inzicht van het feit1 dat een zekere    
wederwaardigheid den dominee heeft      
getroffen1 die zijn kracht van dag tot  
dag sloopt en misschien zijn leven      
zoowel als dat van de ,gemeente met den 
ondergang bedreigt4 ,het heeft niets te 
maken met zijn karakter1 want hij is    
werkelijk een veel heiliger man en      
misschien ook een veel wijzer man dan   
hij vr twintig jaren was en stellig     
begaat hij minder vergissingen in woord 
en daad dan in de dagen zijner jeugd4   
,ook staat het niet in verband met zijn 
herderlijken arbeid--want hij is meer   
dan ooit de raadgever en vriend der     
menschen1 die tot hen spreekt met rijker
 levenservaring en grooter liefde4 ,het 
zou ook niet geheel juist zijn te       
zeggen1 dat zijn preeken aanstoot geven1
 want die zijn waarschijnlijk even      

degelijk en nuttig als vroeger4         
,inderdaad1 hij zegt dezelfde dingen1   
die hij placht te zeggen tot groote     
voldoening en op dezelfde wijze als hij 
gewoon was ze te zeggen444 lang geleden4
  ,er hapert niets aan hem1 tenzij dan  
dat hij niet meer zoo vlug loopt als    
eertijds1 dat hij wat langzamer spreekt 
en dat hij de vorige week een sterker   
bril moest aanschaffen1 dat hij niet    
altijd hoort1 wat men tot hem zegt1 dat 
zijn haar van grijs tot wit overgaat1   
dat hij vermoeid wordt bij het beklimmen
 van een heuvel4 ,er is met hem gebeurd1
 wat er met alle andere menschen        
gebeurt3 hij wordt oud4  ,zoodra de     
,gemeente dat feit merkt--en het kan    
soms jaren duren1 eer men het           
ziet--beginnen de bestuurders der       
,gemeente zich minder op hun gemak te   
gevoelen4 ,ouderdom heeft zijn          
voordeelen in de ,bediening des ,woords1
 maar hij heeft ook zijn duidelijk      
merkbare nadeelen en wanneer men de     
balans opmaakt1 heeft de ,gemeente      

misschien gelijk in de meening1 dat zij 
aan den verliezenden kant is en niet aan
 den winnenden onder de ,bediening van  
een oud man4 ,en zaak is zeker--en dat  
is een zeer ernstige zaak--een dominee  
wordt op een zekeren leeftijd bijna     
ontoegankelijk voor nieuwe denkbeelden4 
,natuurlijk verschilt die leeftijd voor 
onderscheiden mannen en het is          
gevaarlijk ook maar een gissing te      
wagen1 daar de lezer altijd wel de een  
of andere uitzondering zal weten4 ,er   
zijn menschen1 die na hun dertigste jaar
 geen nieuwe gedachten toelaten tot hen 
door te dringen--mannen van hopelooze   
stompzinnigheid1 die al hun levensdagen 
een nachtmerrie voor hun ,gemeente zijn2
 en er zijn mannen1 wier geest op hun   
tachtigste jaar nog open staat voor de  
nieuwste ideen--mannen van buitengemeene
 verstandelijke frischheid en           
levendigheid4  ,voor den middelmatigen  
mensch komt er een tijd1 dat zijn geest 
vast wordt en dat zijn meeningen totaal 
onveranderlijk blijven4 ,wellicht neemt 

hij geen aanstoot aan de ontdekkingen   
der jongeren2 maar zich ermee           
vereenzelvigen doet hij zeker niet4 ,hij
 zal zich misschien niet verzetten tegen
 nieuwe wijzen van optreden maar ze     
aannemen zal hij stellig niet4 ,zijn    
prediking kan juist zoo goed zijn als   
zij vroeger was1 omdat zij dezelfde is1 
zonder eenige toevoeging of nieuwe      
gedachte2 maar zij kan wellicht verkeerd
 zijn1 vergelijkenderwijs sprekend1     
omdat er eigenlijk nieuwe stof in wezen 
moest en dat zij ook meer verband moest 
houden met den tijd1 waarin wij leven4  
,de middelbare leeftijd is geneigd eenig
 wantrouwen te koesteren tegen het      
opkomend geslacht en een zekere         
jaloerschheid te gevoelen van zijn      
standpunt1 zoodat de man van middelbaren
 leeftijd soms vervalt tot vitlust en   
kwaaddenkendheid4 ,hij wordt            
langzamerhand een rem aan het rijtuig en
 hoewel de rem een nuttig ding is in    
zekere omstandigheden1 is zij toch niet 
geschikt om in de plaats van paarden    

gebruikt te worden4  ,wanneer een       
predikant geplaatst is in een stad1 dan 
is het een ernstige vraag of hij1 na de 
zestig eenigen tijd achter den rug te   
hebben1 nog wel in staat is zijn werk   
naar behooren te verrichten4 ,de menigte
 bijkomende werkzaamheden in een        
stedelijke parochie1 het drukke leven1  
de groote inspanning van den geest en de
 zware verantwoordelijkheid eischen een 
man in den bloei des levens1 met een    
vlug begrip en een sterk lichaam4       
,zooals de toestand nu is1 zou het heel 
goed zijn1 indien mannen na twintig     
jaren dienst in een stad zich           
terugtrokken en een rustiger arbeidsveld
 zochten in een landelijke ,gemeente4   
,zij zouden1 als het ware1 geplaatst    
kunnen worden op de lijst der half      
gepensionneerden4  ,daarenboven is het  
niet te ontkennen1 dat de man van       
middelbaren leeftijd door geheel en al  
afscheid te nemen voor zich zelf van de 
jeugd1 ook in veel opzichten ophoudt in 
verbinding te staan met jonge menschen4 

,zij mogen eerbied voor hem gevoelen en 
hij moge belang in hen stellen1 zij     
hebben niet meer een gemeenschappelijke 
wijze van zich uit te drukken en        
koesteren verschillende sympathien4     
,zij zijn geneigd hem te beschouwen als 
een stoffel 7en als man van middelbaren 
leeftijd1 meen ik1 dat wij inderdaad wat
 onnoozel worden71 terwijl hij hen      
allicht wat wuft vindt4 ,er zijn weinig 
menschen1 die de gaping tusschen twee   
geslachten kunnen overbruggen en even   
goed kunnen omgaan met de jongen als met
 de ouden en de moeielijkheid wordt eer 
grooter dan kleiner4 ,en dit alles is   
het nadeelig gevolg van het oud worden  
of zelfs maar het overschrijden van den 
middelbaren leeftijd4  ,wat moet er dan 
gedaan worden met dien ongelukkigen man8
 ,de moeielijkheid wordt zoo klemmend   
gevoeld1 dat een voornaam godgeleerde   
van onzen tijd--die nu overleden        
is--voorstelde1 dat een dominee1 zoodra 
hij den bloeitijd des levens was        
gepasseerd1 ergens zou heen gebracht 7ik

 vermoed naar de een of andere overdekte
 plaats7 en daar doodgeschoten worden4  
,zijn meening was1 dat rustende         
geestelijken op dezelfde wijze zouden   
behandeld worden als versleten paarden4 
,het is altijd gevaarlijk geweest       
ironisch te spreken in ,engeland sedert 
den tijd van ,swift1 want ofschoon het  
,engelsche volk elke andere deugd van de
 wereld bezit1 het heeft zeker geen vlug
 begrip voor humor en ik ben er niet    
zeker van1 dat er niet menschen waren1  
die geloofden1 dat dit barbaarsche      
voorstel ernstig gemeend was4 ,voorzeker
 sprak hij in den geest van eenige      
ondankbare armzalige ,gemeenten1 voor   
wie het een heele opluchting zou wezen  
van een ouden dienaar af te komen op de 
snelste en goedkoopste manier4          
,misschien zou het ook een              
vriendendienst zijn aan den dominee1    
wanneer deze bemerkt dat hij een        
sta-in-den-weg wordt voor hen1 die hij  
liefheeft en die hem eens liefhadden1   
wanneer men hem op de een of andere     

manier den genadeslag gaf2 maar daar    
zijn wetten1 die deze krachtige methode 
van wegzending verhinderen en men moet  
het denkbeeld van een slachtplaats voor 
geestelijken opgeven4  ,men heeft dan   
vier manieren van handelen met dezen    
ongelukkigen man1 die1 indien hij eenig 
gevoel van gepastheid had gehad1        
fatsoenlijk zou gestorven zijn na een   
kortstondige en hartroerende ziekte in  
den leeftijd van zestig jaar en de      
eerste manier is1 dat de ,gemeente niets
 doet en hem zijn leven laat eindigen op
 den preekstoel4 ,naar alle             
waarschijnlijkheid placht hij1 ongeveer 
dertig zijnde1 te zeggen1 dat hij nimmer
 dominee zou blijven na het geel worden 
zijner bladeren2 dat hij er zich over   
verwonderde1 hoe oude menschen niet     
konden zien1 dat hun tijd voorbij was en
 dat zij beter zouden doen kool te gaan 
planten in een dorpstuintje4 ,toen hij  
deze brave dingen zei1 stond hij aan den
 anderen kant van de heg1 en nu1 nu hij 
tweemaal zoo oud is1 heeft hij een heel 

anderen kijk op de dingen4 ,hij         
verklaart1 dat hij zich nooit in zijn   
leven jonger gevoeld heeft dan thans en 
nooit geschikter om te preeken4 ,bij    
gelegenheid wordt hij heldhaftig en     
verklaart1 dat1 zoolang hij de          
preekstoeltrappen kan opklauteren1 hij  
zal voortgaan en dat hij zal sterven in 
het harnas4  ,dwaze menschen 7meestal   
oude dames7 zullen hem wijsmaken1 dat   
hij nooit zoo gepreekt heeft als den    
vorigen ,zondag en hij zal het oor      
leenen aan dezen kleinen kring van      
bewonderaars en weigeren raad aan te    
nemen van verstandige menschen1 die zijn
 welzijn op het oog hebben en die het   
plan opperen1 dat hij vrijwillig een    
ambt zal nederleggen1 dat hij zoo eervol
 vervuld heeft4 ,zoo zal het er toe     
komen1 dat ,kerk en stad een van de     
droevigste treurspelen zullen           
aanschouwen3 een man bezig de ,gemeente 
te verstrooien1 die hij eens vergaderd  
heeft en zijn goeden naam weg te werpen1
 dien hij eens won4  ,of de ,gemeente   

kan misschien zich verstouten en er op  
staan dat de waardige oude heer een     
medewerker1 een collega neemt4 ,wij     
zouden niet gaarne uwe diensten missen1 
zoo spreekt de een of andere sluwe      
diplomaat1 die weet1 dat de dominee1 om 
niet te spreken van diens vrouw1 hem    
voortdurend met wantrouwende blikken    
gadeslaat4 ,wij wenschen alleen u te    
ontlasten van het zwaarste gedeelte van 
uwen arbeid4 ,zou het niet goed wezen1  
dat wij een sterken1 jongen man         
aanstelden1 die de catechisaties op zich
 nam en al het bijkomstige werk en die n
 keer per dag zou preeken om u          
vermoeienis te besparen en u gelegenheid
 te geven van tijd tot tijd eens        
vacantie te nemen8 ,gij zijt wel goed   
geweest1 dat ge geen hulp voor de       
prediking gevraagd hebt1 maar de        
,gemeente voelt1 dat het niet meer dan  
plicht is u blijvende hulp te geven4    
,daarenboven1 en nu verzwakt de afgezant
 en voelt1 dat de domineesvrouw hem met 
verachting aanziet als een ontdekt      

bedrieger en een verbazend leugenaar1   
het zou zoo goed zijn voor een jong man 
het voordeel te hebben uw prediking te  
hooren en uw raadgevingen in te winnen4 
,zeer waarschijnlijk zal de oude heer1  
na een samenspreking met zijn vrouw en  
haar vriendinnen1 weigeren iets te maken
 te hebben met een collega2 hij zal     
verklaren1 dat hij een dergelijken      
maatregel zal voorstellen1 zoodra hij   
dien werkelijk noodig acht1 en erbij    
voegen1 dat er niets akeliger is voor   
een jongen man dan zijn tijd door te    
brengen met niets te doen4 ,misschien   
zal hij nog erbij zeggen1 en met diep   
leedwezen zeggen1 dat eenige            
invloedrijke lidmaten van de ,gemeente  
hem verzekerd hebben1 dat de inmenging  
van een collega al het werk zou         
vernietigen1 dat hij heeft opgebouwd en 
oorzaak van scheuring zou wezen4  ,mocht
 echter de dominee er in toestemmen een 
collega te hebben1 dan zullen de        
gevolgen in negen van de tien gevallen  
bedroevend zijn4 ,een van beiden1 of de 

oude man zal zoo heerschen over zijn    
jongeren broeder1 dat de laatste geen   
kans zal hebben zelfstandigheid te      
ontwikkelen en ooit tot volmaking te    
komen1 of de jonge man zal zich tegen   
den ouden inzetten en gesteund door de  
jongere lidmaten den ouden dominee uit  
de ,kerk drijven4 ,het was inderdaad een
 onverstandige en onnatuurlijke positie1
 dat twee mannen gelijke macht zouden   
bezitten en dat wordt er te erger op1   
naarmate beiden meer afhankelijk zijn   
van de openbare meening4 ,heeft men er  
ooit van gehoord1 dat er twee kapiteins 
op hetzelfde schip waren1 twee          
opperbevelhebbers van n leger of zelfs  
twee machinisten bij n machine8 ,en toch
 komt het voor1 dat verstandige menschen
 voorstellen1 niet dat een dominee een  
hulpprediker zal nemen1 maar een collega
 om met hem gelijk te staan in macht en 
verantwoordelijkheid4  ,natuurlijk kan  
een ,gemeente het den man1 die haar     
gediend heeft gedurende de beste jaren  
van zijn leven1 zoo zuur maken1 dat hij 

geen keus heeft en blij is te kunnen    
heengaan1 zelfs al staan eenzaamheid en 
armoede voor de deur4 ,wanneer een      
,gemeente dien weg inslaat om den band  
te verbreken1 dan begint men te wanhopen
 aan het ,christendom4 ,de laaghartigste
 koopman1 die op een cent dood blijft1  
zou een ouden kantoorklerk niet zoo     
behandelen als ,christenen soms een     
armen en versleten dominee bejegenen4   
,zij hebben zijn jeugd en zijn          
mannelijke krachten verbruikt en al zijn
 geestdrift en zijn vuur2 zij hebben den
 bloesem van zijn geest en den oogst    
zijner ziel genoten4 ,voor hen leefde en
 dacht hij2 voor hen putte hij zich uit 
in zijn krachtige dagen elken ,zondag en
 is hij voortgegaan zijn laatste        
krachten te verslijten4 ,al wat er uit  
hem te halen was1 hebben zij genoten en 
nu1 na een paar jaar hem te hebben      
gadegeslagen1 zijn ze tot het besluit   
gekomen1 dat zijn beste tijd voorbij is 
en zij doen hem een misleidend aanbod en
 verzoeken hem heen te gaan4 ,dan gaan  

zij1 met de pet in de hand1 naar den een
 of anderen bekenden jongen dominee en  
smeeken om zijn gunst1 verklarende dat  
hunne harten naar hem zijn uitgegaan en 
dat zij gelooven1 dat het overeenkomstig
 ,gods wil is1 dat hij hun dominee zij4 
,en hij1 op zijn beurt1 komt en spoedig 
hoort men hem zeggen1 dat er geen       
getrouwer menschen zijn4 ,laat hem maar 
een poosje wachten4  ,zou het niet beter
 zijn1 dat elk kerkgenootschap of elke  
,kerk een plan voor emeritaat ontwierp  
op ruime schaal met twee voorwaarden8   
,de eerste voorwaarde behoorde te zijn1 
dat elke predikant1 zeg op              
vijf-en-zestigjarigen leeftijd zou      
uittreden uit den werkelijken dienst en 
dat hij na dien tijd kon optreden als   
helper zijner broederen of rustig leven1
 al naar hij verkoos4 ,de tweede        
voorwaarde moest zijn1 dat hij een      
pensioen ontving van niet minder dan de 
helft van zijn traktement1 tot1 laat ons
 zeggen1 een bedrag van drieduizend     
zeshonderd gulden 7 #cjj74 ,mocht iemand

 beweren1 dat zulk een wet willekeurig  
is1 dan antwoord ik daarop1 dat zeker   
elke predikant liever nog door een wet  
dan door geweld gedwongen zou worden tot
 aftreden en dat hij in goed gezelschap 
zou zijn1 want hij zou het lot deelen   
van alle zee- en landofficieren en elken
 burgerlijken ambtenaar en elken        
gemployeerde aan ieder groot lichaam in 
de gansche beschaafde wereld4  ,en de   
,kerk mag niet onderdoen voor den       
,staat4 ,zij moet staat maken op de     
personen1 die haar dienen1 voor haar    
zichtbaar wlslagen en haar doel behoort 
te zijn1 dat elke ,gemeente een dominee 
heeft in de volle kracht zijns geestes  
en zijns lichaams1 en dat elke man1 die 
zich heeft afgesloofd in den dienst der 
,kerk1 behoorlijk onderhouden wordt voor
 zijn overige levensdagen4  ,er is1     
behalve onzedelijkheid en ongeloof1     
niets dat een grooter beletsel is voor  
de geestkracht der ,kerk dan naar       
verhouding een groot aantal oude en     
zwakke dominees in werkelijken dienst4  

,want dit beteekent verouderde          
godgeleerdheid1 verwaarloozing van de   
jongere leden1 ontoegankelijkheid voor  
de nieuwere denkbeelden1 en een         
eindeloos gekibbel4 ,niets zou zekerder 
bijdragen tot vernieuwing van de        
geestkracht der ,kerk dan een bij een   
wet geregeld emeritaat op voldoende     
voorwaarden voor elken predikant boven  
de vijfenzestig jaar4 ,want dit zou     
beteekenen niet alleen een reserve van  
geschikte mannen1 waarop de ,kerk kon   
rekenen in geval van nood1 maar een     
onophoudelijken toestroom frissche      
gedachten4  ,tegenwoordig hebben de     
,gemeenten een grief tegen oude         
dominees1 die meenen1 dat zij jong zijn 
en oude predikanten hebben een grief    
tegen ,gemeenten1 die geen eerbied      
hebben voor den ouderdom en tusschen die
 twee partijen komen vele               
onaangenaamheden en vredebreuken voor4  
,wanneer de ,kerk even goed bestuurd    
wordt als een koopmanszaak van den      
eersten rang1 dan zal die bestaande     

vijandschap verdwijnen en niemand zal in
 de ,christelijke ,kerk meer geerd en   
geliefd worden dan de getrouwe          
predikant1 die haar gediend heeft in de 
volheid zijner kracht en nu gedurende   
zijn welverdiende rust haar verrijkt met
 zijn raadgevingen4     ,,vi4  ,,de     
,,dominee ,,en ,,het ,,kerkorgel4       
,lofgezangen maken een deel uit van de  
openbare godsdienstoefening bij elke    
,christelijke ,vereeniging--behalve bij 
de ,kwakers1 die ik soms benijd--en ik  
wensch dadelijk te zeggen1 dat ik niet  
voornemens ben te preeken voor de       
afschaffing van het loflied4 ,de vromen 
van het ,oude ,testament hadden een     
muzikalen dienst1 die voldoende was om  
het hart van een ritualist met wanhoop  
te vervullen en men kan zich maar       
flauwtjes voorstellen wat een zuur leven
 de priester had1 wiens taak het was het
 tempelorkest te verzorgen en die moest 
omgaan met de bespelers van             
instrumenten4 ,de heiligen van het      
,nieuwe ,testament begonnen zonder een  

orkest1 en schenen waarlijk gedurende   
eenigen tijd bij de regeling hunner     
lofzangen de beginselen van het gezond  
verstand toegepast te hebben1 zingende  
zoo goed mogelijk met blijde lippen en  
kloeke harten in donkere gevangenissen4 
,maar even als vele andere beste        
menschen1 wisten ze niet precies1       
wanneer zij gelukkig waren en           
langzamerhand vonden zij zwaarmoedige   
liederen uit1 die een bijzonder zwak    
zijn geweest van alle ,christenen van   
alle geslachten4  ,men is wel eens      
benieuwd ernaar1 hoe de ,kwakers er zoo 
vreedzaam kunnen uitzien en waarom hun  
eeredienst zoo heerlijk is1 en ik ben   
eenigszins geneigd te gelooven1 dat dit 
komt1 omdat zij geen muziek bij hun     
godsdienstoefeningen hebben4 ,hadden wij
 ze ook niet1 dan--zou ik willen        
zeggen--zou een vaak voorkomende oorzaak
 van twist zijn weggenomen uit menige   
,gemeente en de dominee zou haast niet  
weten1 wat hij met zijn tijd moest      
uitvoeren4 ,toch wensch ik te           

gelijkertijd duidelijk te verstaan te   
geven1 dat ik de muziek beschouw als een
 noodzakelijk onderdeel van den         
eeredienst1 dat organisten een gedeelte 
van de kracht der ,christelijke ,kerk   
uitmaken en dat ieder1 die niet ten     
volle den leider en de leden van het    
koor waardeert1 een onwetende1          
slechtaardige ,philistijn is4  ,indien  
er eenige twist in de ,gemeente is door 
de muziek1 en indien de dominee ooit    
zich ergert1 laat ik dan op den         
voorgrond zeggen1 dat alleen de         
,gemeente en de dominee te laken zijn4  
,maar er zijn toch moeielijkheden en het
 kan goed zijn er over te spreken in een
 geest van gepaste menschlievendheid4   
,in de eerste plaats dan1 is de organist
 een kunstenaar en elke kunstenaar heeft
 een bijzonder fijngevoeligen aard1 die 
de gewone holderdebolder manieren van   
het dagelijksch leven niet verdragen    
kan4 ,met een man1 gevormd uit gewone   
klei1 zoudt gij spreken op praktische1  
recht op het doel afgaande1 desnoods    

lompe wijze2 ge zoudt met hem           
redeneeren1 hem berispen en hem terecht 
zetten als hij ongelijk had4 ,maar met  
een van kostbaar porselein moet niemand 
op die wijze handelen of1 de kunstenaar 
zal dadelijk gekwetst worden en zijn    
ontslag nemen en zijn hartroerende      
geschiedenis overal rondvertellen1 want 
hij staat boven de kritiek en de        
openbare meening4 ,het is onmogelijk hem
 iets te leeren2 het is een beleediging 
te veronderstellen1 dat er verbetering  
mogelijk is2 het is het best aan te     
nemen1 wat hij geeft en te erkennen1 dat
 hij recht heeft te doen zooals hem     
behaagt en het de plicht is van ieder   
ander te verklaren1 dat1 hetgeen hij    
doet1 bij elke gelegenheid1 te liefelijk
 is om onder woorden gebracht te worden 
en dat de uitwerking ervan bijna te     
sterk is voor de vermoeide menschelijke 
natuur4 ,dit is de schatting1 welke de  
,gemeente behoort te betalen aan den    
meest geestelijke onder de artisten1 den
 organist4  ,men wordt werkelijk boos op

 den dominee1 die beter behoorde te     
weten en toch zijn eigen plaats vergeet1
 ten gevolge van gemis aan waardeering  
der kunst en van een overschatting van  
zijn eigen werk4 ,hij is aanmatigend    
tegen den organist en wordt             
billijkerwijs gestraft4 ,de dominee     
behoort zich te herinneren--en de       
,gemeente mag hem wel eens erop         
wijzen--dat zijn werk ondergeschikt is  
aan dat van den kunstenaar1 en dat het  
overige gedeelte van den dienst geen    
andere bedoeling heeft dan een steun en 
een achtergrond aan de muziek te geven4 
,wat de ,gemeente wenscht te hooren is1 
niet zijn preek1 ofschoon ik nooit een  
organist zich tegen de preek heb hooren 
verzetten1 tenzij de prediker te veel   
tijd in beslag nam4 ,werkelijk heb ik   
reden om te gelooven1 dat vele          
organisten de preek beschouwen als een  
welkomen rusttijd voor hun overspannen  
zenuwen4 ,wat de ,gemeente werkelijk    
begeert is een lofzang te hooren en het 
wlslagen van den dag hangt af van den   

goeden afloop daarvan4 ,wanneer een     
predikant dit feit goed ter harte neemt 
en zorg draagt1 dat de menschen1 die    
opgevoerd zijn tot een hemel1 die niet  
door menschelijk geluid kan beschreven  
worden1 niet onbehoorlijk gekweld worden
 doorzijn domme praatjes1 dan is hij ten
 minste aan n steen des aanstoots       
ontkomen4  ,het is eveneens zeer kwalijk
 te nemen1 als een dominee zich wil     
bemoeien met de keuze der liederen en   
altijd denkend aan zijn preek1 liederen 
wil uitzoeken in verband met den inhoud 
daarvan4 ,het is best mogelijk1 dat de  
door hem aangewezen liederen uitstekend 
passen bij den tekst en zeer geliefd    
zijn bij het volk1 maar alleen de       
organist weet of de wijzen ervan in het 
liederenboek verheven of platte muziek  
zijn4 ,de wijsjes vallen zoo in den     
smaak van het publiek misschien1 dat    
ieder er naar haakt ze te zingen met    
zijn geheele hart en uit volle borst1   
maar de organist verbleekt van schrik   
eenvoudig bij de gedachte1 dat een      

duizendtal menschen zich1 om zoo te     
zeggen1 te goed zullen doen aan zijn    
lekkernij4 ,het is een voorrecht1 en op 
zijn minst genomen blijft het altijd nog
 de vraag of het wel een recht is1 dat  
zij in het geheel mogen zingen2 maar als
 het toegestaan wordt1 dan moeten zij   
met beving en vreeze hun vreugde        
genieten4  ,een van de voornaamste      
pogingen van een degelijken beschaafden 
organist--er zijn uitzonderingen1 dat   
herinner ik mij nog dankbaar--is bekende
 zangwijzen uit te roeien en ze te      
vervangen door arrangementen1 die       
geschikt zijn om de ,gemeente te leeren 
zwijgen4 ,ik vernam eens een geval--en  
als ik zoo iets hoor1 dan weet ik niet  
meer1 hoe het met mijn broederen        
geschapen staat--waarbij een dominee in 
een gloeienden toorn ontstak tegen een  
organist1 omdat deze verheven persoon   
een wijs op zijn eigen handje had       
uitgevonden voor ,rots der ,eeuwen1 die 
de vergadering in diepe bewondering deed
 wegzinken1 als het ware in een schoonen

 droom4 ,niets verbittert meer een      
muzikaal gestel dan te hooren1 dat het  
volk1 dat altijd bezield is met een     
ongezonde begeerte om een vreugdevol    
geraas te maken1 zich meester maakt van 
een werkelijk schoone wijs en haar later
 totaal ongenietbaar maakt voor fijne   
ooren4 ,niets is noodzakelijker dan den 
lofzang der ,gemeente te vrijwaren tegen
 deze verkeerdheden en daarom dadelijk  
op te houden met het gebruiken van al   
was het de edelste wijze1 als de        
menschen haar eindelijk gepakt hebben4  
,alleen onafgebroken waakzaamheid van de
 zijde van den organist kan de muziek   
behoeden tegen den strooptocht der      
,gemeente1 want de lieden zijn zoo vol  
zotte eerzucht1 dat zij zelfs er zich   
toe zullen zetten om vreemde wijzen te  
leeren en in den loop van een maand het 
koor zullen overstelpen met muziek1 die 
men voornemens was buiten hun bereik te 
houden2 en de dwarsdrijverij van een    
predikant1 die de ,gemeente helpt bij   
dien verraderlijken inval op een        

andermans grondgebied verdient al de    
moeielijkheden1 die hem daardoor te     
beurt vallen4  ,er waren tijden--en     
sommigen onzer1 die niet meer tot de    
jonge lieden behooren1 herinneren ze    
zich--dat geen enkel instrument werd    
gebruikt bij den eeredienst en toen alle
 hulp van iets dergelijks1 met          
uitzondering van een stemvork1 werd     
beschouwd als een terugkeer tot de      
beginselen van het ,oude ,testament4    
,maar dit waren tijden van duisternis4  
,heden leven we echter in een meer      
verlichte eeuw4 ,een ,gemeente zal      
misschien tegenwoordig zoo weinig aan   
een dominee geven1 dat zijn vrouw       
nauwelijks weet1 hoe ze aan fatsoenlijke
 kleeren voor het huisgezin moet komen2 
zij zal wellicht niets1 dat de moeite   
waard is1 bijdragen voor uitwendige     
zending of voor ziekenverzorging--er is 
geen ,gemeente1 die eerbied voor zich   
zelf heeft en niet zal zorg dragen een  
orgel te bezitten4 ,menschen1 die hun   
hart verharden tegen de meest nuttige   

liefdadigheid zullen bijdragen voor een 
orgelfonds en wat niet door             
inschrijvingen verkregen kan worden1 zal
 door een bazaar met loterij opgebracht 
worden4 ,wanneer het orgel wordt        
bespeeld door een erkend musicus1 die   
van verre is gehaald1 dan zal de        
,gemeente dien man met ontzag aanzien   
als een bovennatuurlijk wezen en zij zal
 de gebeurtenis beschouwen als van meer 
gewicht dan een herleving van den       
godsdienst4 ,men zal ten zeerste        
verbaasd staan over de kracht en de     
verscheidenheid van het geluid1 dat hij 
uit het instrument haalt en als hij de  
,vox-,humana 7register der menschelijke 
stem7 gebruikt1 dan kunnen moeders van  
gezinnen niets meer doen dan elkander   
aankijken en met het hoofd schudden1 als
 hoorden zij geluiden uit de andere     
wereld4 ,wanneer hij behendig den donder
 nabootst door het orgel in volle kracht
 te zetten1 dan zullen de hoofden der   
,gemeente zich zelf door teekenen       
gelukwenschen1 omdat iedereen nu kan    

zien1 dat men volle waar voor zijn geld 
heeft gekregen4  ,nadat de voordracht is
 afgeloopen1 speelt de groote man nog   
wat voor zijn eigen genoegen en wanneer 
gewone menschenkinderen tot hem kunnen  
doordringen1 dan vraagt een groep van   
eerbiedige ambtsdragers hem1 wat hij    
denkt van het orgel4 ,wellicht geeft hij
 dan op beschermende en voorzichtige    
manier zijn goedkeuring te kennen1 maar 
hij zorgt er voor goed het getal        
registers aan te geven1 die nog         
aangebracht moeten worden en aan te     
wijzen1 welke verbeteringen nog         
volstrekt noodzakelijk zijn4 ,inderdaad 
doet hij de gedachte oprijzen1 dat zij  
nog maar een begin van een orgel hebben 
en dat de voltooiing ervan vele jaren   
zal duren en een eindelooze gelegenheid 
zal aanbieden tot het uitgeven van geld4
 ,misschien zal hij zoo goed zijn te    
zeggen1 dat een duizend gulden drie1    
vier1 besteed voor een of twee          
verbeteringen1 die hij in de gauwte in  
schets brengt1 het instrument vrij      

bruikbaar zullen maken voor een gewoon  
organist2 maar hij zal hen verlaten     
onder den indruk1 dat de ,gemeente      
minstens tien jaar lang al haar         
geldelijke hulpbronnen zal dienen uit te
 putten om het geschikt te maken voor   
een meester1 zooals hij4  ,indien de    
,gemeente een weinig in de hoogte       
gestoken is door het bezit van een      
orgel1 dan zal niets zoo zeer de        
ijdelheid en de zelfmisleiding kastijden
 dan het bezoek van een musicus1 die een
 examen heeft afgelegd en verscheidene  
letters achter zijn naam heeft2 en      
indien iemand zijn raad verdacht maakt  
als die van een al te vitlustig speler  
en veronderstelt dat er nu verder geen  
twist over dat orgel zal wezen1 dan is  
zeker zijn onnoozelheid aandoenlijk en  
een bewijs1 dat hij nooit iets te maken 
heeft gehad met muziekinstrumenten op   
plaatsen van openbaren eeredienst4      
,welke beproevingen de ,gemeente te     
voren moge gehad hebben door tocht in   
het gebouw of kwesties over verwarming  

of geldelijke moeielijkheden of         
rustverstoring door oproerlingen1 al    
deze zaken zijn minder dan niets in     
vergelijking van de buitensporigheden en
 eischen in verband met haar nieuwe     
orgel4 ,als de lucht erin gebracht wordt
 door werken met de hand1 dan blijkt het
 zoo groot1 dat twee blazers noodig zijn
 en daarom wordt er voorgesteld een     
hydraulische machine aan te schaffen4   
,deze machine werkt gewoonlijk twee van 
de vier ,zondagen niet1 omdat er geen   
druk genoeg te krijgen is en dan moeten 
eenige leden der ,gemeente de           
blaasbalgen bewerken--als men ten minste
 zoo wijs is geweest die te laten zitten
 voor voorkomende gelegenheden en vrdat 
zij klaar zijn met hun werk hebben de   
diakens1 wel forsch gebouwd maar niet   
gewoon aan handenarbeid1 een heel nieuwe
 gedachte omtrent dat orgel gekregen en 
bepalen zij zich voortaan bij hun       
plichtplegingen tot de ,hebreeuwsche    
taal4  ,langzamerhand zal iemand de     
meening trachten ingang te doen vinden1 

dat het orgel behoort bespeeld te worden
 met electriciteit en de ,gemeente1 maar
 vooral de dominee en zij1 die bevel    
voeren in de afdeeling muziek1 komen nu 
te weten1 wat eigenlijk wederwaardigheid
 beteekent4 ,de verandering zal1 naar   
gezegd wordt1 zes weken duren en        
betrekkelijk weinig te beduiden hebben4 
,inderdaad is er een jaar mee gemoeid1  
met nog eenige maanden als toevoegsel1  
en gedurende dien tijd heeft de         
,gemeente de gelegenheid de             
verschillende samenstellende deelen van 
haar orgel te bezichtigen in de zaal en 
in de lokalen voor bijbellezing en de   
doorgangen en in de nevengebouwen1 waar 
het ligt in geheimzinnige stukjes en    
brokjes4  ,in dien tusschentijd zullen  
de leden der ,gemeente vergeten hebben1 
dat het onmogelijk is voor welopgevoede 
lieden ,god te loven zonder             
instrumentale muziek en in loutere      
onnadenkendheid zullen zij hartelijker  
zingen dan zij in de laatste tien jaar  
gedaan hebben4 ,daar er geen orgel is1  

moeten bekende wijzen worden opgegeven  
en de menschen zullen verlof hebben ,god
 te vereeren uit volle borst4 ,wanneer  
onwetende vreemdelingen in de kerk      
komen1 die zich niet herinneren dat er  
een orgel is1 dan zeggen zij1 dat zij   
nooit in hun leven beter hebben hooren  
zingen en het koor zal zich beleedigd   
gevoelen door de complimenten over de   
manier1 waarop het de vergadering leidt1
 daar er immers geen deftig koor is--een
 paar uitgezonderd--dat het niet als een
 onbeschaamdheid beschouwt1 wanneer de  
,gemeente het durft volgen en dat er    
niet op staat alleen zijns weegs te     
gaan4  ,als het orgel eindelijk weer in 
elkaar zit en de dag aanbreekt1 dat er  
weer op gespeeld kan worden1 beweert de 
,gemeente verrukt te zijn2 maar zij     
heeft toch een boosaardig gevoel1 dat de
 dagen harer vrijheid voorbij zijn4 ,het
 was voor de leden der ,kerk misschien  
nog mogelijk1 te trachten uit de verte  
een orgel te volgen1 door water         
gedreven1 en gesteund door een daaraan  

gevenredigd koor2 maar zij zullen niet  
de stoutheid hebben zich te bemoeien met
 een orgel1 dat electrisch in beweging  
gebracht wordt en dat bijgestaan wordt  
door een nog verhevener koor4 ,indien de
 ,gemeente echter al gewillig is uit een
 gevoel van beleefdheid te zwijgen1 dan 
wordt het electrische orgel niet door   
zulke teere beweegredenen beheerscht1   
want de buitensporigheden ervan zijn    
eindeloos4 ,als het vrijwillig er in    
toestemt vooruit te spelen1 dan zal het 
eindigen in een lang1 welluidend gejank1
 waarvoor niemand den organist          
aansprakelijk kan stellen1 en het zal   
een even welluidend getoet doen hooren  
onder het gebed1 welke geluiden         
misschien bedoeld zijn als antwoorden1  
maar niet als zoodanig zijn             
gearrangeerd2 en dan midden in een ,te  
,deum zal het1 ten gevolge van den eenen
 of anderen bijzonderen aanleg tot het  
stichten van verwarring1 heil zoeken in 
een hardnekkig zwijgen4 ,gedurende de   
eerste zes maanden na de opening zal het

 onder dokters handen blijven en        
gedurende het daaraanvolgende jaar zal  
het min of meer behept blijven met de   
gewoonten van een vroolijke en          
wispelturige jeugd en de ,gemeente zal  
heen en weer slingeren tusschen twee    
meeningen1 een geheime tevredenheid1    
wanneer het orgel niet speelt1 zoodat er
 een kans is op vrijheid bij het zingen 
en een sterke begeerte om het op een kar
 te laden en het in de eerste de beste  
rivier te doen werpen4  ,wat het orgel1 
bij bouw en vernieuwing en vergrooting  
en stemming1 elk jaar kost aan rente van
 kapitaal en aan loopende uitgaven1 zou 
voldoende zijn om een zendeling te      
onderhouden in eenig vreemd land of om  
een dominee te steunen in een arme      
stadswijk2 en wat het den organist1 die 
zoo ongeveer van alles de schuld krijgt1
 kost aan bezorgdheid1 terwijl de goede 
man gewoonlijk een uur vr den dienst in 
zijn hemdsmouwen aan het tobben is in   
zijn schuilhoek en wat het der ,gemeente
 kost aan voortdurende verbittering1    

zou1 indien het in gelds waarde kon     
worden uitgedrukt en vermenigvuldigd met
 het aantal der ,kerken1 die dan van een
 orgel verlost zouden zijn1 voldoende   
zijn om de schulden te delgen van de    
geheele uitwendige zending van de       
,angelsaksische wereld4  ,mijn eigen    
ondervinding van een koor en ook van een
 organist is een zeer aangename en een  
van de bijzondere zegeningen1 die ik    
niet waardig ben2 maar ik beweeg mij in 
de wereld en ik hoor van tijd tot tijd  
iets4 ,daar een koor1 zooals men        
vermoedt1 bestaat uit een zeker aantal  
uitgelezen personen1 mannen en vrouwen1 
die begaafd zijn met muzikaal gehoor en 
prachtige stemmen en die liefde hebben  
voor de meest teedere en geestelijke van
 alle kunsten--de meest beschaafde      
lieden feitelijk in een ,gemeente--is   
men geneigd aan te nemen1 dat de heele  
atmosfeer van een koor vol liefde en    
vrede is4 ,toch worden soms geruchten   
vernomen1 alsof de twisten in sommige   
kerkkoren alleen in hevigheid kunnen    

overtroffen worden door de vurigheid van
 een vereeniging van ,iersche patriotten
 en dat er niets zoo kleingeestig en    
onbeteekenend kan zijn of het is in     
staat een koor in vlam te zetten4 ,alles
 is aanleiding tot ergernis1 zelfs een  
niets3 de directeur van het koor geeft  
iemand een plaats1 die hem niet bevalt1 
laat hem of haar een partij zingen1 die 
haar of hem niet aanstaat1 maakt een    
aanmerking of geeft een pluimpje aan den
 verkeerden persoon1 een korist waagt   
een opmerking1--dit alles zijn even zoo 
veel bronnen van ergernis voor den      
fijngevoeligen koorzanger4 ,hij begint  
te pruilen1 maakt onaangename           
opmerkingen1 neemt ontslag of is        
oorzaak1 dat eenige anderen het doen en 
dan bij de een of andere groote         
gelegenheid nemen al de koorleden       
ontslag en nemen een zoo gewichtige     
houding aan1 dat de gebeurtenis even    
belangrijk beschouwd wordt als een      
oorlog4 ,in het algemeen mag een koor   
zoo'n standje wel1 want het geeft een   

prikkel aan een kunstenaarsgestel4 ,maar
 er zijn toch eenige menschen1 die niet 
ten volle deelen in die blijdschap4 ,een
 van dezen is de arme dominee1 die zich 
op een goeden ,zondag in de             
moeielijkheid bevindt zijn eigen        
voorzanger te zijn en die als middelaar 
moet dienst doen bij elk twistgesprek2  
en de anderen zijn de lidmaten der      
,gemeente1 die gevaar loopen ook in vlam
 gezet te worden door de vonken van     
dezen muzikalen brand en die nooit zeker
 ervan zijn of zij niet den een of      
anderen ,zondag verplicht zullen zijn   
zelf te zingen4  ,er zijn oogenblikken1 
maar misschien zijn het dwaze1 dat een  
zeker iemand met overdreven en          
beteekenisvollen spijt terugdenkt aan   
een dorpskerk1 waar een voorzanger het  
van ouds bekende en geerde schotsche    
wijsje ,martelaarschap aanhief met een  
krachtigen toon en waar een vergadering 
van mannen en vrouwen met heldere       
stemmen en sterke longen die wijs       
volgde1 terwijl geen enkele zweeg en het

 geheele lied gezongen werd vol vuur1   
met hier en daar een bas- en een        
tenorstem1 zelfs misschien een altstem  
er tusschen in om de muziek voller te   
doen klinken4 ,en er zijn andere tijden1
 dat diezelfde zeker iemand1 die toch   
eigenlijk beter moest weten1 zeer       
ontroerd is in zijn hart1 wanneer hij   
bij een zendingsbidstond de menschen een
 van die wijzen hoort zingen die        
misschien geen zeer goede muziek zijn en
 die voornamelijk zich leenen tot luid  
gezang1 maar terecht opwekkingsliederen 
genoemd worden1 omdat zij de ziel       
verkwikken en uitdrukking geven aan de  
blijdschap dier ziel1 die voor het eerst
 ervaart1 dat ,god haar lief heeft en   
tot haar redding ,zijn eenigen en veel  
geliefden ,zoon heeft gegeven4  ,het is 
een goed ding1 dat men hij den lofzang  
ter eere ,gods de hulp heeft van den    
goeden smaak en de muziek1 ondergeschikt
 aan de rechten der menschen1 maar het  
beste is1 dat de menschen zingen met    
lippen1 die ,god opent en uit harten1   

die verlost zijn op ,golgotha4          
,,vii4  ,,een ,,eigen ,,bank4   ,er zijn
 heel wat veranderingen gekomen in de   
inwendige inrichting van de kerk sinds  
de tijden onzer vaderen1 maar geen      
verandering is van meer beteekenis dan  
die vrije plaatsen1 die in verhouding   
van evenveel gewicht is als de          
vermindering van de voorrechten in      
,engeland en de afschaffing van         
staatkundige onbevoegdheid4 ,men        
herinnert zich de goede dagen van ouds1 
die wij voor een groot gedeelte goed    
noemen1 omdat zij oud waren en nu       
omsluierd zijn door een nevel van       
eerbiedige genegenheid4 ,men ziet de    
lange rijen van familiebanken1 elk      
zorgvuldig afgescheiden van alle andere 
en door een deur1 die van binnen        
gesloten werd met een stevigen grendel  
of in geval dat de bezitter van hoogeren
 stand was met een klein koperen boutje1
 afgescheiden van het publiek in de     
gangen4  ,indien de huurder van de bank 
behoorde tot de hoogste kringen van het 

district1 dan bedekte hij haar met      
laken--rood of groen--1 legde er een    
kussen in van drie duim diep--1 dat in  
zijn plooien het stof verborg van       
vijfentwintig jaar--en een kastje voor  
,bijbels1 goed gesloten1 waarin de      
boeken voor de godsdienstoefening       
beveiligd waren tegen vreemde handen4   
,er waren ook bankjes van een zeer      
stevige makelij1 niet om er op te       
knielen--want niemand1 die in zulk een  
bank thuis hoorde1 zou er ooit aan      
gedacht hebben zulk een ongepaste       
houding aan te nemen--maar om er        
gemakkelijk de voeten op te zetten4  ,en
 er was zelfs zoo iets als een plankje1 
waarop de elleboog gemakkelijk kon      
leunen1 opdat een arme zitter           
gelegenheid had zijn hoofd op te houden 
met zijn hand1 terwijl hij naar de preek
 luisterde4  ,het was een belangwekkend 
gezicht en men denkt er nog met genoegen
 aan1 hoe de plaatselijke               
waardigheidsbekleder des ,zondagsmorgens
 de kerk inkwam om bezit van zijn       

sterkte te nemen en deel te hebben aan  
den eeredienst4 ,de bankopsluiter1 een  
slimme oude man1 opgebracht in een      
kerkatmosfeer en op wiens gezicht zelfs 
de meest duistere leerstellingen te     
lezen stonden1 die een ambtelijk gesprek
 had gevoerd met de diakens en die      
vijftig leden van de smalle gemeente had
 laten voorbij gaan zonder hun meer dan 
een nauw merkbaar knikje en een         
opmerking over het weer waard te        
keuren--met heel onderdrukte stem       
geuit--komt naar voren om de hoofden der
 synagoge te ontvangen en hen naar hunne
 zetels te geleiden4 ,hij gaat hen voor 
met statigen tred door de gangen1 noch  
ter rechter- noch ter linkerzijde       
omziende1 gevolgd door de vrouw van     
,dives1 achter haar de kinderen1 achter 
dezen den vreemdeling1 die tijdelijk    
binnen hunne poorten gehuisvest was1 en1
 eindelijk heel achteraan1 den          
zelf-voldanen en verheven ,dives zelf4  
,bij aankomst aan de deur van de        
versterkte heerenplaats1 kijkt de       

bankopsluiter1 terwijl hij behendig de  
deur opent met n hand en ronddraait op n
 voet1 den optocht achter de open deur  
in het gezicht1 terwijl deze nog halfweg
 de doorgang is4 ,hij maakt een lichte  
buiging en kijkt recht voor zich uit1   
eerbiedig1 maar toch niet onbewust van  
de plaats1 die hij inneemt onder de     
bestuurders der ,kerk1 terwijl de leden 
van de familie een voor een binnenkomen 
en hunne plaatsen innemen1 totdat er    
eindelijk nauwelijks plaats overblijft  
voor den grooten man zelf4 ,het is      
echter voldoende1 als hij zich maar     
juist kan neerzetten1 want in dat geval 
is de invloed van een zwaar lichaam     
zoodanig1 dat de ruimte er door         
ingenomen1 langzamerhand grooter wordt1 
terwijl de lichtere lichamen in de bank 
als van zelf inkrimpen onder den dienst1
 totdat ,dives eindelijk op zijn gemak  
zit4  ,zeker1 het had eenige moeite     
gekost om de deur te sluiten en onder   
den dienst hoorde men haar vaak kraken  
en men kon niet helpen1 dat men         

hoopte--maar dat was1 toen men nog jong 
was--dat door het een of andere         
fortuintje de deur eens zou losschieten1
 en dat ,dives1 die er al te sterk op   
leunde1 terneer zou komen in de         
doorgang4  ,de bout echter1 om niet te  
zeggen de scharnieren er bij1 was stevig
 gemaakt en de bankopsluiter zag wel1   
dat alles in orde is zoowel met het oog 
op veiligheid als op waardigheid1 en dan
 ging hij statig weer terug naar de     
kerkdeur1 niet onbewust ervan1 dat hij  
zich loffelijk had gekweten en dat hij  
tenminste eenigen indruk had gemaakt bij
 het plechtstatig nederzetten van den   
rijken man en zijn familie in hun bank4 
,dives ontsluit het bijbelkastje met een
 sleutel1 die bevestigd is aan zijn ring
 en deelt de boeken uit1 alsof het een  
prijsuitdeeling was in een school1      
terwijl de moeder van het gezin aan de  
jongste leden zoodanig voorraad lekkers 
geeft als voldoende zal zijn om         
uitgeputte schepsels tegen de twee      
volgende uren te doen stand houden4     

,het geval kwam voor1 dat ,dives        
ongehuwd was en niets anders had dan    
zijn eigen hoogwaardigheid om zijn      
heerlijkheid te bezetten2 maar de       
plechtige binnenkomst geschiedde geheel 
op dezelfde wijze en hij zette zich met 
waardigheid aan het einde der eenzame   
bank4 ,en als gij zoudt veronderstellen1
 dat de een of andere vreemde1 die een  
plaats wilde hebben1 in ,dives' bank    
werd ondergebracht1 dan zoudt gij toonen
 geen verstand te hebben van de         
bescheidenheid van den bankopsluiter2 en
 als gij u verbeeldt1 dat iemand1 die   
zoo maar eens de kerk binnenliep1 zou   
probeeren om binnen te dringen in die   
majestueuze ledige plaats1 dan kan uw   
verbeelding sterk genoeg zijn1 maar zij 
is nog niet bestand tegen de uitdrukking
 op het gelaat van ,dives4              
,vreemdelingen kwamen in vroeger dagen  
niet in kerken1 tenzij als gasten van   
een der families1 omdat ieder zijn eigen
 kerk had en daar ging hij heen door    
regen en in de brandende zon1 wie er ook

 preekte en wat er ook daar of elders te
 doen was4 ,de menschen pochten er in   
die dagen op1 dat zij nooit rondzwierven
 en het had kunnen gebeuren1 dat een    
geheel onbekende vreemdeling den        
bankopsluiter had doen wankelen1 maar   
dan zou hij hem1 daar hij steeds zich   
zelf gelijk bleef1 in elke              
gebeurlijkheid1 naar zijn eigen bank    
gebracht hebben1 die1 met het oog op    
omstandigheden1 dicht bij den preekstoel
 was1 zoodat de zwerver niet behoefde   
inbreuk te maken op het eigendom van een
 en ander en tevens onder behoorlijk    
toezicht gesteld werd4  ,wanneer de kerk
 vol was1 dan zag men het haar aan1 dat 
zij stevig en eerbiedwaardig was2 dan   
wekte zij ook de gedachte op aan        
waardigheid en welvaart en het is       
billijk erbij te voegen1 dat ook een    
geur van gezinseenheid en huiselijken   
welstand u zeer aangenaam en troostend  
aandeed in die gemeente van den ouden   
tijd4  ,als een ouderwetsch man en      
iemand1 die misschien al te zeer        

ingenomen is met het verledene1 met al  
zijn fouten1 wenscht geschokt te worden1
 dan heeft hij alleen maar een van de   
hedendaagsche kerken te bezoeken van den
 nieuwsten trant1 die gewoonlijk vrij en
 open heeten1 alsof het herbergen waren 
of stukken waardeloos land1 waar een    
hoop vuilnis was neergegooid4 ,het open 
zijn is zoo ver mogelijk uitgestrekt1   
want niet alleen zijn er geen deuren aan
 de banken en geen kastjes voor de      
,bijbels en geen rugbekleeding en geen  
kussens1 waarin gij kunt weg            
zinken1--misschien zijn er vloermatten  
en bidbankjes--en is er nauwelijks      
eenige afscheiding tusschen de banken1  
maar wellicht zijn er in het geheel geen
 banken1 alleen stoelen1 en gij steekt  
uw psalmboekje in een rekje aan den rug 
van den stoel van uw voorman1 die gaat  
verzitten1 als gij dat doet en gij      
knielt tegen dien stoel--als er         
tenminste mogelijkheid is om te         
knielen--en dan geeft gij uw voorman een
 duw1 wat hij natuurlijk kwalijk neemt4 

,het spreekt vanzelf1 dat er geen       
bankopsluiter is1 omdat er geen banken  
behoeven open gedaan te worden en meer  
dan dat1 er is geen bijzondere plaats   
voor u om te gaan zitten1 om de         
eenvoudige reken1 dat ge u kunt         
nederzetten1 waar ge wilt en elken keer 
ergens anders kunt neervallen1 indien ge
 dat wilt4  ,geen pelgrim of vreemdeling
 behoeft zich te schamen in een         
hedendaagsche kerk1 want alle menschen  
die er zijn1 verkeeren in dezelfde      
omstandigheden als hij2 allen zijn      
vreemdelingen1 daar zij geen recht      
hebben op een duim breed gronds1 en     
allen zijn pelgrims1 daar zij geen      
tweemaal op dezelfde plaats behoeven te 
zitten4 ,niemand kan zich beklagen over 
de zelfzucht van anderen1 want alle     
dingen zijn gemeenschappelijk bezit4    
,wanneer ,dives1 opgesloten achter zijn 
deur1 deed denken aan uitsluiting1 dan  
kan tot zijn verdediging worden         
aangevoerd1 dat het de uitsluiting was1 
die huiselijkheid beteekent1 en in die  

bank was een kleine gemeenschap--die het
 huisgezin is4 ,en als er iets gezegd   
kan worden voor algemeene vrijheid en   
openheid op grond van de ,christelijke  
broederschap en menschelijke gelijkheid1
 dan klampt men zich toch nog vast aan  
het geloof1 dat men recht erop heeft    
onder zijn eigen te zijn--dat is te     
zeggen1 met zijn vrouw en zijn eigen    
kinderen--in het huis van ,god1 en dat  
men het best ,god zal vereeren1 wanneer 
men in eenigszins afgesloten kring is4  
,misschien zal een bezoeker zich vrijer 
gevoelen in een vrije en open kerk1 maar
 daar staat tegenover1 dat het huisgezin
 in stukken gebroken wordt aan de deur  
en geen gemengde menigte kan ooit een   
zoo sterke ,gemeente vormen of een1 die 
een zoo geweldigen indruk maakt op het  
gezicht als de lange rij van banken1    
laat ons in dit geval zeggen1 zonder    
deuren en stoffeering1 maar waar toch in
 elk een huisgezin zit1 met de moeder   
aan het hoofd van de bank1 den vader aan
 het achtereind en de jongelingen en    

jonge dochters tusschen die beiden in4  
,want de familie bestond eer dan de     
,kerk en als de ,kerk iets anders zal   
zijn dan een priesterlijk eigendom of   
een zaal voor voordrachten1 dan behoort 
zij te berusten op het huisgezin4  ,de  
bank is een getuigenis voor de familie  
en behoort gehandhaafd te blijven1      
zonder de deuren1 en het komt er        
volstrekt niet op aan of iemand honderd 
gulden per jaar huur betaalt voor zijn  
bank of drie gulden4 ,de machthebbenden 
in de ,kerk moeten er voor zorgen1 dat  
ieder gezinshoofd zijn eigen bank heeft1
 met voldoende ruimte erin voor hem     
zelf1 zijne vrouw en de kinderen1 die   
,god hun gegeven heeft4 ,er is geen     
enkele reden te bedenken1 waarom de     
rijke niet een flinke som zou betalen   
voor zijn tehuis in het kerkgebouw4 ,en 
velen onzer hebben nooit kunnen         
begrijpen1 waarom niet een handwerksman 
ook iets zou geven voor zijn kerkelijk  
tehuis4 ,behoort een ,christen niet te  
doen wat goed is om zijn ,kerk te       

steunen8 ,ieder man1 die zich zelf acht1
 wenscht te betalen voor zijn huis1     
hetzij het groot of klein is1 en iemands
 eer is er mee gemoeid te wonen in een  
armhuis1 waar hij geen huur betaalt en  
afhankelijk is van het publiek4 ,het is 
volstrekt niet noodig1 dat dit gevoel   
voor een eigen tehuis en persoonlijke   
onafhankelijkheid verloochend wordt in  
het ,huis ,gods1 maar het schijnt eer   
wenschelijk1 dat de man1 die werkt en   
genoeg verdient om een huis te          
onderhouden waar hij en zijn kinderen   
zes dagen van de week in een zekere     
weelde en zelfachting samenleven1 ook   
zijn deel draagt in de onderhouding van 
het ,huis1 waar zij ,god vereeren op den
 zevenden dag4 ,het is een armzalig     
schepsel1 die wil dulden1 dat een rijke 
man zijn huishuur betaalt voor de zes   
dagen1 en ik ben nooit in staat geweest 
eenig onderscheid te zien tusschen het  
zijn van bedelaar op ,zondag of een     
bedelaar te wezen op ,maandag4  ,ik zou 
er echter willen bijvoegen1 en met      

nadruk1 dat het bezit van een bank in   
den zin1 waarin iemand zijn huis bezit1 
een maatstaf is voor karakter en een    
gelegenheid tot gastvrijheid4 ,daar is  
een soort van menschen1 wie het niet    
alleen spijt1 dat zij geen deur aan hun 
bank mogen hebben1 maar die liefst hun  
bank zouden willen afsluiten met een    
dak1 die het een vreemdeling kwalijk    
nemen als hij er in komt--ofschoon er   
overvloed van ruimte is--als was dat een
 persoonlijke beleediging en die        
vreemdelingen zullen verjagen1 indien   
zij bij ongeluk erin gebracht zijn vr   
hun aankomst4 ,als zoo'n man maar een   
halve bank gehuurd heeft1 dan durven de 
kerkedienaars geen andere huurders      
aannemen voor de andere helft1 omdat hij
 met hen twisten zal over de vraag welke
 helft zij mogen bezetten1 over de      
kwestie1 wie het eerst moet binnen gaan1
 over een liederenboek1 dat niet op zijn
 plaats ligt of over een vriend1 dien   
zij eens meebrachten en die twee duim   
van zijn plaats in bezit nam4           

,billijkerwijze zij gezegd1 dat die man 
in de kerk niet erger is dan elders1    
want hij is overal een                  
vlegel--jaloersch1 twistziek1           
onherbergzaam1 onhandelbaar4  ,maar zet 
als een tegenwicht tegen zulk een       
misbruik van de bank nu eens mijn besten
 ouden vriend ,jeremias ,goedhart4 ,hij 
is nu alleen met zijn lieve1            
beminnelijke gade1 want de kinderen     
hebben zich een eigen tehuis gevormd2   
maar hij houdt de familiebank en wil in 
geen geval die opgeven4 ,somtijds lijkt 
het den bestuurders van de kerk toe1 dat
 ,goedhart wel een banklooze familie bij
 zich kan nemen1 maar zij dringen niet  
op de zaak aan1 daar zij er aan denken1 
hoe lang hij en de zijnen de bank voor  
zich gehad hebben en hoe goed hij de    
ledige ruimte gebruikt4 ,hij heeft een  
tal van boezemvrienden1 die nu oud en   
grijs zijn en die van tijd tot tijd met 
hem en zijn vrouw naar de kerk komen en 
voelen1 dat zij in zeer goed gezelschap 
zijn4 ,hij heeft ook een grooten kring  

van kennissen1 die bij honderden geteld 
kunnen worden1 en de personen van dien  
kring hebben ook de gewoonte wel eens   
binnen te komen en in zijn bank te gaan 
zitten2 en als hij een vreemdeling aan  
de kerkdeur ziet1 dan kan ,goedhart niet
 laten een woordje tot hem te zeggen1   
hem welkom te heeten en het beste te    
wenschen4 ,als de vreemdeling toevallig 
een jonge man is1 dan neemt hij hem     
onder den arm en mee naar zijn bank en  
er bestaat veel kans1 dat hij hem naar  
zijn huis brengt en ten eten vraagt en  
hem zegt1 dat hij maar nooit alleen op  
zijn kamers moet blijven zitten1 maar   
zijn huis moet beschouwen als een       
tehuis4  ,en mevrouw ,goedhart vertelt  
haar vriendinnen met veel voldoening de 
grootte van den kalfsbout1 dien zij op  
,zondagen hebben1 omdat1 ofschoon hun   
eigen zoons zijn heengegaan1 zij toch   
nooit nederzitten zonder eenige jonge   
mannen als gasten en mijnheer ,goedhart 
leerde hen kennen door de kerkbank4     
,indien de een of andere familie in de  

,kerk logs heeft en behoefte aan        
zitplaatsen1 wel dan komen de kinderen  
van de familie in de bank van ,goedhart 
zitten en worden met open armen         
ontvangen4 ,gezegend mogen zijn witte   
haren en scherpzinnig gelaat zijn1 nooit
 is hij volkomen gelukkig of geniet hij 
de preek ten volle1 tenzij hij zijn     
behoorlijk aantal gasten heeft2 daar    
zijn tijden1 dat hij er een teveel      
meebrengt en dan wedijveren de andere   
bankbezitters om het eerst een plaats   
aan ,goedhart aan te bieden4  ,zooals   
hij in de kerk is1 is hij tehuis1 hand  
en hart geopend1 nooit tevreden1 tenzij 
vrienden komen en gaan1 nooit boos dan  
wanneer zij niet willen blijven eten bij
 hem1 nooit zoo verheugd als wanneer hij
 een flinke wandeling maakt of een      
praatje houdt over den ouden tijd met   
hen1 aan wie hij verbonden is door      
honderd banden van vriendelijke woorden 
en daden4 ,zooals hij gehandeld heeft   
met alle menschen1 vreemdelingen zoowel 
als vrienden1 in zijn ,kerk en in zijn  

huis1 zoo zal ,god met hem handelen en  
wij kunnen als zeker aannemen1 dat hem  
een gastvrije ontvangst wacht daar waar 
de kerken der aarde veranderd zijn in3  
het ,huis onzes ,vaders4     ,,viii4    
,,de ,,fatsoenlijke ,,bedelaars ,,in    
,,onze ,,kerken4   ,het is geen         
overdrijving1 wanneer men zegt1 dat men 
in het gebruik dat iemand maakt van zijn
 geld een maatstaf is voor zijn karakter
 en een openbaring van zijn aard4 ,er   
zijn menschen1 die geld verliezen door  
hun dwaasheden3 zoeten inval2 daar zijn 
anderen1 die het uitgeven ten gevolge   
van hun ondeugden--verkwisters2 er zijn 
menschen1 die het opgaren met           
jaloerschheid--gierigaards2 er zijn er  
ook1 die het uitzetten in weldaden--zij 
zijn de wijzen4  ,wanneer ik zeg        
weldoen1 dan denk ik niet aan die       
onberedeneerde liefdadigheid1 die geen  
onderscheid maakt en die1 hetzij zij den
 vorm aanneemt van aalmoezen aan een    
luien vagebond of van een ruime gift tot
 het kweeken van armlastigen1 een vloek 

is en geen zegen1 een zonde en niet een 
plicht4 ,wij behoeven den raad van onzen
 ,heer aan den rijken jongeling om zijn 
bezittingen te verkoopen en aan de armen
 te geven niet letterlijk op te vatten1 
want ofschoon zulks misschien het eenige
 bewijs van oprechtheid was1 dat hij in 
die dagen kon geven1 zoo zou het een    
groote ramp zijn in onzen tijd4  ,indien
 een millionair zijn bezittingen te     
gelde maakte en de opbrengst uitdeelde  
onder dat droes onzer bevolking1 dat    
niet werkt zoolang het kan bedelen1 dan 
zou hij het grootst mogelijke nadeel    
doen aan zijn medemenschen4 ,indien     
diezelfde millionair zijn fortuin       
gebruikt om gelegenheid te geven tot    
eerlijken arbeid1 waardoor de menschen  
zich zelf en hunne gezinnen kunnen      
onderhouden1 dan zal hij aan zijn       
medemenschen den grootsten zegen        
verschaffen1 die in zijn macht is4  ,wat
 het geval moge geweest zijn in den     
ouden tijd1 er kan niet ontkend worden1 
dat de man1 die in onze dagen een       

fabriek vestigt in een kleine stad tien 
maal beter doet dan hij1 die zijn       
kapitaal zou willen gebruiken om een    
armhuis te stichten4  ,wanneer een man  
behoorlijk voldaan heeft aan de eischen 
van zijn gezin1 en waarvan hij goed     
heeft zorg gedragen voor de aanvulling  
der fondsen voor zijne zaken1 dan zijn  
misschien de beste twee dingen1 die hij 
kan doen met het overtollige van zijn   
kapitaal1 het te gebruiken om de kennis 
van ,god te doen brengen aan hen1 die in
 de duisternis zitten of de onschatbare 
gift eener goede opvoeding te doen      
toekomen aan hen1 die hongeren en       
dorsten naar kennis4 ,het is zoo        
treurig1 dat vele menschen niet hebben  
geleerd te geven1 maar het is even      
treurig1 dat velen niet weten1 waar zij 
geven moeten4 ,om goed te geven1 moet   
men zoowel zijn hoofd als zijn hart     
raadplegen1 en leeren geven is een      
oefening van het brein zoowel als van   
iemands gevoel4  ,er zijn ,kerken1 die  
zeer onverstandig geven en het geld1 dat

 zij uitgeven om iets half goed te doen 
ware beter in de zee geworpen4 ,zij     
onderhouden stichtingen voor inwendige  
zending in arme wijken der stad1 wat    
feitelijk niets anders zijn dan         
inrichtingen1 waar propaganda gemaakt   
wordt voor pauperisme en de ,gemeenten1 
in die wijken gevormd1 bestaan          
grootendeels uit lieden1 die bezwaar    
hebben om tusschen twee maaltijden te   
werken4 ,elk jaar worden er verslagen   
openbaar gemaakt1 die aantoonen hoeveel 
personen de bijeenkomsten bezochten en  
op hartverscheurende wijze rekening doen
 van de ellende1 die gelenigd is4 ,het  
is een feit1 dat1 wanneer gij aan een   
bekwaam organisator zesduizend gulden   
per jaar geeft om in een flinke         
achterbuurt te besteden1 die man daar1  
wanneer ge maar wilt1 een ,gemeente zal 
stichten van een vijfhonderd leden2 en  
als de leden van de moederkerk er heen  
wenschen te gaan en tegenwoordig te zijn
 bij een geestdriftvolle bijeenkomst1   
dan is het eenig noodige daartoe1 dat   

een van de rijke kerkleden dien avond   
als gastheer fungeert4 ,de vergadering  
zal evenmin uit een oogpunt van         
getalsterkte als uit dat van geestdrift 
iets te wenschen overlaten en de lieve  
menschen van de rijke ,kerk zullen naar 
huis gaan met het gevoel1 dat zij een   
bloeiende zending hebben en ontzachelijk
 veel goeds doen1 terwijl er heel veel  
kans bestaat1 dat zij in den            
godsdienstigen zin des woords in het    
geheel geen zending hebben en dat hun   
geld onberekenbare schade heeft         
berokkend4  ,over het geheel genomen    
komen zendingsinrichtingen1 onderhouden 
op ruime schaal door rijke ,gemeenten   
precies overeen1 wat het zedelijk       
resultaat betreft met de armhuizen1     
gesticht door menschen1 die meer geld   
hebben dan zij weten te besteden en niet
 genoeg hersens om te weten1 hoe het te 
gebruiken4  ,wanneer het geld1 dat rond 
gestrooid wordt in soepuitdeelingen en  
dergelijke stichtingen tot het          
instandhouden van bedelaars en hun      

gezinnen1 gebruikt was voor het bouwen  
van een dergelijke kerk1 waar de        
eerlijke armen ,god konden dienen met   
behoud van zelfachting1 of van gezonde  
woningen1 waar de werkmenschen netjes   
konden wonen tegen matige huur of tot   
het instellen van een beurs voor        
studenten1 arm in geld maar rijk in     
hersens om hun in de gelegenheid te     
stellen hooger onderwijs te genieten1   
dan zouden de maatschappelijke          
hervormers reden hebben de ,kerk te     
zegenen en de ,kerk zou vrij wat meer   
goeds verrichten in de gemeenschap4     
,een ,kerk van het ,west-,end behoeft   
echter juist niet naar het ,oost-,end te
 gaan om zulk kwaad te verrichten1 want 
zij kan1 als zij dat wil een kweekplaats
 van fatsoenlijke landloopers stichten  
binnen haar eigen grenzen4 ,wanneer een 
dominee en de lidmaten zijner ,kerk den 
naam hebben van een week hart te        
bezitten1 wat dikwijls beteekent dat zij
 wat zwak van hoofd zijn1 dan verspreidt
 zich dat nieuws wijd en zijd en het    

aantal bezoekers der godsdienstoefening 
neemt onmiddellijk toe4                 
,kleinhandelaars1 die hun zaak tot bloei
 willen brengen en niet uitsluitend     
durven vertrouwen op de deugdelijkheid  
der goederen1 die zij verkoopen2 jonge  
lieden1 die hun betrekking verloren     
hebben1 omdat zij niet willen werken2   
dames1 die het beneden zich achten om   
iets te doen voor haar levensonderhoud  
en deskundigen zijn in wat men zou      
kunnen noemen fatsoenlijke              
strooptochten2 onbekwame kooplieden1 aan
 wie geen bank honderd gulden crediet   
zou willen geven1 maar die hopen duizend
 te krijgen door middel van aanhalingen 
uit de ,bergrede--komen zich gezamenlijk
 nederzetten binnen de beschuttende     
muren van deze ,christelijke            
schuilplaats4  ,als men hen wil         
gelooven1 komen zij allen om de         
uitmuntendste en aandoenlijkste redenen3
 omdat bijvoorbeeld hun vorige ,gemeente
 koud was en zij in een warmer atmosfeer
 wenschten te leven2 omdat zij een zegen

 ontvingen onder de prediking van den   
dominee en het als een voorrecht        
beschouwen zijn zielszorg te genieten2  
omdat zij begeeren eenig goed werk te   
doen en uit de verte gehoord hebben van 
den ijver van deze ,gemeente2 maar      
hoofdzakelijk wegens het hooge          
geestelijke standpunt van dominee en    
lidmaten beiden1 dat deze eenvoudige    
zielen als een magneet heeft getrokken  
naar hun natuurlijk tehuis4  ,hun       
eigenlijke reden1 om het in zuiver      
,hollandsch te zeggen1 is1 dat zij geen 
lust hebben te werken voor hun brood1   
zooals eerlijke menschen doen en dat zij
 van plan zijn zich op de ,christelijke 
liefdadigheid te werpen4 ,zij stellen   
niet het minste belang er in1 wat de    
dominee preekt of is1 mits hij maar geen
 oordeel des onderscheids hebbe2 zij    
komen alleen en heel eenvoudig om te    
bedelen4 ,zij zijn zeer bekwaam voor hun
 eigen vak en hebben het fatsoenlijk    
bedelen opgevoerd tot de hoogte eener   
schoone kunst4 ,zij beginnen niet1      

zoodra zij aankomen1 te vragen en de    
allerslimsten onder hen zullen zelfs    
nooit over geld spreken4 ,hun wensch is1
 zooals zij aan den predikant in zijn   
studeerkamer duidelijk maken een        
bedeesdheid en kieschheid1 die een      
diepen indruk maken op hem1 als hij een 
eenvoudig vroom man is zonder ervaring1 
niets anders dan een hoekje in zijn kerk
 te hebben1 waar zij kunnen nederzitten 
en zich drenken met de zuivere melk van 
het ,woord en het eenige1 waarover zij  
zich bekommerd maken1 is1 dat zij in de 
eerste zes maanden niet in staat zullen 
zijn eenig plaatsengeld te betalen of   
iets bij te dragen in het fonds voor de 
zending4  ,zij hebben betere tijden     
gekend en toen was geven hun            
levensgenot4 ,een groote tegenspoed     
heeft de familie gedrukt en zij maken   
onduidelijke toespelingen op een groote 
som1 verloren of door slecht gedrag van 
een familielid of door een bankroet en  
nu zijn zij verplicht hoogst zuinig te  
leven4 ,hun strijd om het bestaan1 de   

dominee mag dat aannemen1 is zeer       
moeilijk2 maar zij zijn niet gekomen om 
over zulke dingen met hem te praten1    
doch1 alleen om hem te verzekeren1 dat  
hij hun tot zegen geweest is en om te   
zeggen1 dat zij zoo gaarne zich nuttig  
zouden willen maken in zijn ,kerk4 ,al  
kunnen zij niet geven1 zij zijn         
tenminste willig om te werken en kiezen 
in den regel bij toeval een afdeeling   
van ,christelijken arbeid1 waarvan het  
hoofd rijk is in de goederen dezer      
wereld en bekend als mild4  ,onder het  
oog van zulk een chef is er geen eind   
aan de werkzaamheid van onze bedelende  
vrienden4 ,zij bieden aan om alles te   
doen4 ,zij geven nieuwe plannen voor    
armenzorg aan de hand2 zij brengen de   
oudere arbeiders in de afdeeling van de 
wijs door hun drukte en den een of      
anderen avond komen zij1 op een         
ongelegen uur aandragen met een paar    
guldens1 die zij--zooals toevallig      
blijkt--uit hun mond gespaard hebben    
voor een goede zaak4 ,daar zij niet in  

staat zijn om iets bij te dragen in de  
kerkelijke fondsen1 maken zij met hun   
eigen handen eenige onmogelijke         
kerkezakjes1 die zij in alle deftigheid 
aanbieden aan de ambtsdragers der ,kerk 
en die ontoonbaar zijn en ongeschikt    
voor gebruik4  ,daar zij op geen andere 
wijze hun dankbaarheid aan den dominee  
kunnen toonen1 komen zij op een avond1  
man en vrouw samen als collega's in het 
bedelvak1 en verzoeken hem een groote   
bouffante aan te nemen1 die zijn keel   
zal beschermen tegen de winterkoude te  
midden van zijn onmetelijken arbeid1    
maar waarvan de kleuren en het model hem
 zouden blootstellen aan een ontslag uit
 zijn bediening1 indien hij het ding    
droeg4 ,de voorname leden der ,kerk     
ontvangen met verjaardagen en met       
,kerstmis kaartjes1 vol vrome spreuken  
en opmerkingen2 en als een kind het     
ongeluk heeft eenigszins ernstig ziek te
 worden1 bijv4 windpokken of mazelen    
krijgt1 dan komen de bedelende vrienden 
regelmatig en op treffende wijze vragen4

 ,zij willen niet graag de moeder       
storen1 maar zij hebben zulk een        
genegenheid opgevat voor den kleinen    
lieveling1 dien zij in de kerk hebben   
gadegeslagen1 dat zij rust noch duur    
hadden voor zij wisten of de lieve      
jongen een rustigen dag heeft           
doorgebracht4 ,zij willen niet          
indringerig zijn en zij vergeten niet1  
dat hun omstandigheden veranderd zijn1  
maar zij hopen1 dat het niet als een    
beleediging zal beschouwd worden1 dat   
zij een kleinigheidje hebben meegebracht
 voor het zieke engeltje en zij vragen  
aan de moeder om een onoogelijk stukje  
kandij aan het lieve lammetje te willen 
overbrengen4 ,er zijn moeders en        
moeders1 maar er is kans1 dat de moeder 
zeer getroffen wordt en in het algemeen1
 aangenaam aangedaan door zoo veel      
belangstelling in haar kind1 en ofschoon
 zij verstandig genoeg is om de gift in 
het vuur te gooien1 zal zij toch niet   
nalaten de gevers met ,kerstmis te      
gedenken4  ,wanneer de spinnen het web  

van fijne draden gespannen hebben1 en   
het aan alle hoeken der ,kerk stevig    
bevestigd is1 dan is het opmerkelijk    
hoeveel vliegen en niet enkel onnoozele1
 er in vast raken en hoe groot de buit  
is4 ,de kleerenklasten van de ,kerk1    
zoowel van mannen als vrouwen1 staan te 
hunner beschikking en elke maand wordt  
gij bij de ontmoeting met onzen bedelaar
 herinnerd aan den een of anderen ouden 
vriend en het is zeer belangwekkend de  
kleeren1 die de ,gemeente gewoonlijk    
droeg in de ,kerk in nieuwe             
omstandigheden te zien verschijnen4 ,hun
 huishuur wordt om beurten betaald door 
een troepje barmhartige ,samaritanen1   
waarvan elk gelooft1 dat hij de eenige  
is1 aan wien ooit werd toegestaan den   
dienst te bewijzen en die het doet onder
 belofte van geheimhouding1 uit vrees   
dat schroomvallige menschen1 arm maar   
trotsch1 zich gekrenkt zouden gevoelen  
en dat zij de achting voor zich zelf1   
die nu1 zooals zij zeggen1 hun eenige   
bezitting is1 misschien zouden          

verliezen4 ,de een of andere            
vriendelijke dokter in de wijk bezoekt  
hen in geval van ziekte1 zooals dat vaak
 gedaan wordt door deze mannen1 zonder  
geld of eenig ander loon te ontvangen4  
,medische hulp in den vorm van          
versterkende middelen1 gelein1 vruchten1
 lekkernijen stroomen zoo voortdurend   
toe1 dat het niet bevreemdend is1 dat de
 lieve kleine ,alice niet spoedig       
herstelt en dat de hulp van het gezin   
moet worden ingeroepen om de snoeperij  
op te krijgen4  ,later moet de kleine   
,alice1 die met zorg ingewikkeld in     
doeken en blijkbaar erg zwakjes         
rondgevoerd is om haar weldoeners       
persoonlijk te bedanken en die daartoe  
den meest ongelegen tijd schijnt gekozen
 te hebben1 uit puur medelijden voor een
 maand naar buitengezonden worden en de 
liefhebbende familie1 die niet leven kan
 zonder ,alice--zij kunnen maar niet    
vergeten1 dat zij vroeger rijk          
waren--moet noodzakelijk met de         
herstellende gaan4  ,ik zou te veel tijd

 noodig hebben om te spreken van al de  
leeningen1 die zij aangaan met bijna    
iedereen1 rijken en armen4 ,als zij zoo 
iets vragen1 dan is het alleen door den 
uitersten nood gedrongen en onder       
bittere schaamte2 elke leening is de    
eerste1 die zij ooit aangingen en binnen
 veertien dagen zal het geld zeker      
worden teruggegeven2 als pand voor de   
richtige nakoming dier belofte wordt een
 ouderwetsche gouden broche gegeven--het
 laatste erfstuk der familie4 ,niet eer 
dan nadat de lange strooptocht geindigd 
is en de bedelaars verhuisd zijn naar   
een andere deftige ,kerk1 die op een    
behoorlijken afstand ligt1 beginnen de  
menschen hun verschillende              
aanteekeningen te vergelijken en de     
rekening op te maken en dan komt men tot
 de ontdekking1 dat naar de laagste     
schatting het gezin op kosten van de    
,gemeente heeft geleefd tegen ongeveer  
twee duizend gulden per jaar4  ,deze    
berekening is natuurlijk1 om tot de     
totale uitgaven te komen1 te            

vermeerderen met wat zij zelf verdiend  
hebben2 maar in den regel kan men       
aannemen1 dat de balans daardoor weinig 
opgevoerd zou worden4 ,indien men aan de
 vrouwelijke helft onzer bedelaars      
eenigen vorm van arbeid voorstelt1 dan  
krijgt zij het te kwaad met haar        
aandoeningen1 maar kan toch het feit    
niet verbergen1 dat zij zeer beleedigd  
is4 ,het is misschien dwaas van haar1   
verklaart zij onder een tranenvloed1    
maar haar arme vader1 die gewoonlijk in 
het leger gediend heeft1 heeft vaak     
gezegd1 dat geen dochter1 die zijn naam 
droeg1 ooit tot werken mocht afdalen en 
zij voelt aan zijn nagedachtenis        
verschuldigd te zijn deze edele houding 
te blijven aannemen en men is dan       
natuurlijk zoo beschaamd over het       
barbaarsche voorstel1 dat men gaarne een
 schadeloosstelling betaalt4  ,het heeft
 volstrekt geen nut een betrekking te   
zoeken voor een jongen man van deze     
soort1 want de plaats1 die gij voor hem 
vindt is of niet geschikt voor zijn     

bijzondere bekwaamheden of nadat hij er 
drie dagen geweest is1 ontstaat er een  
geschil tusschen hem en den bestuurder  
der zaak1 dat bewijst1 dat die directeur
 niet gewoon is geweest met heeren om te
 gaan2 en natuurlijk1 zooals de moeder  
van den jongen man u vertelt1 kan haar  
zoon de geschiedenis van de familie niet
 vergeten4  ,als de bedelaar een        
handelsman is en gij zendt hem klanten1 
waarom hij inderdaad gebedeld heeft1 dan
 zijn zijn waren zoo slecht1 dat geen   
mensch ze gebruiken kan en de prijs is  
zoo hoog1 dat niemand lust heeft hem te 
betalen2 en daarbij behoort de          
handelsman gewoonlijk tot die hooge en  
machtige klasse1 die niet zich wil      
verlagen tot het maken van iets op een  
andere1 dan de degelijke1 ouderwetsche  
wijze en die vooral niet1 al moest men  
van honger omkomen1 beneden den prijs   
wil leveren4 ,het feit is--het naakte   
feit--dat deze verheven handelaar niet  
wenscht te werken1 zoolang dwaze        
menschen hem willen onderhouden4        

,langzamerhand doorziet de              
vriendelijkste dominee bij de toeneming 
van het onderling verband tusschen de   
verschillende ,kerken deze klasse en hij
 komt er toe hen te onderwerpen aan een 
flinke arbeidsproef1 meenende dat       
vroomheid en bedelarij niet kunnen      
samengaan en weigerende te gelooven1 dat
 ooit iemand zegen geniet onder zijne   
prediking1 die niet wil werken voor zijn
 brood4 ,men mag ook aannemen1 dat een  
,christelijke ,gemeente1 al was zij de  
licht geloovigste vereeniging op aarde1 
eindelijk al haar moed bijeen zal garen 
en tegelijkertijd haar gezond verstand  
te werk zal stellen en dan zal weigeren 
om de ,christelijke kringen te maken tot
 een jachtveld voor fatsoenlijke        
bedelaars1 zoodat de godsdienstige      
levensmoeden een nieuw middel zullen    
moeten uitvinden om te ontduiken aan de 
wet1 dat wie niet werkt1 niet zal eten4 
,en het geld1 dat wordt bezuinigd op    
deze parasieten1 worde gevoegd bij het  
fonds tot ondersteuning van             

emeritus-predikanten4     ,,ix4  ,,is   
,,de ,,dominee ,,een ,,leeglooper8      
,niemand heeft meer reden tot           
dankbaarheid aan zijn publiek dan een   
dominee1 want ik ken geen dienaar1 die  
vriendelijker behandeld wordt4 ,hoewel  
er ongetwijfeld in een zoo groot lichaam
 als de ,christelijke ,kerk vitlustige  
en slecht gemanierde ,gemeenten zijn1   
juist zooals er luie en verwarring      
stichtende dominees zijn1 kan men toch  
zeggen1 dat over het algemeen de        
,gemeente liefderijk is in haar oordeel 
over haren predikant1 geduld heeft met  
zijn fouten1 ten zeerste elk goed werk1 
dat hij doet1 waardeert en zeer dankbaar
 is voor al zijn goede diensten4 ,er    
zijn niet veel klachten1 die een        
welwillend dominee met gezond verstand  
kan inbrengen tegen een gewone          
,gemeente1 doch hij heeft soms een grief
 tegen zijn vrienden1 die hij niet      
openbaart1 maar die voortwoekert in zijn
 hart4 ,het is niet iets1 dat zij zeggen
 of iets1 dat zij doen2 het is het      

stille en misschien onbewuste vermoeden1
 onbewust van hun zijde1 dat hij niet   
genoeg te doen of dat hij een           
aanmerkelijke hoeveelheid ledigen tijd  
heeft4  ,kon hij staat maken op hunne   
woorden1 dan zou dat vermoeden nooit in 
hem opkomen1 omdat zij slim genoeg zijn1
 en dat is heel vriendelijk van hen1 des
 ,maandags tegen hem te zeggen1 dat hij 
wel heel vermoeid moet zijn na tweemaal 
zoo wondermooi gepreekt te hebben en dus
 moet hij wel1 daar hij toch maar een   
mensch is1 meenen1 dat zij zich         
verbeelden1 dat hij geheel op is na zulk
 een verstandelijke uitputting4 ,weer   
een anderen keer vermanen zij hem1 zoo  
langs hun neus weg1 na een praatje over 
het weer1 zich voor overwerking te      
wachten en zeggen zij niet te kunnen    
begrijpen1 hoe hij in staat is1 zooveel 
te doen4 ,dit alles is heel vriendelijk 
en opbouwend en de dominee heeft een    
aangenaam gevoel1 dat zijn werk         
gewaardeerd wordt en dat hij een van de 
hardste zwoegers van de wereld is4  ,als

 hij ouder wordt echter1 en meer waarde 
begint te hechten aan den inwendigen    
toestand van het gemoed der menschen1   
dan aan de los door hen daarheen        
geworpen woorden1 dan gevoelt hij zich  
niet op zijn gemak erbij1 dat de        
menschen toch nog niet zoo bepaald      
overtuigd zijn van zijn regelmatige     
bezigheden en zijn bezette uren4 ,lieve 
dames1 en alle dames zijn lief1 noodigen
 hem op een theepartij en dergelijke    
feestjes1 waarbij hij de eenige heer zal
 zijn2 of als er misschien nog een is1  
dan is het een bejaard man1 die zich    
reeds lang uit de zaken heeft           
teruggetrokken4 ,terwijl de dominee de  
dame dankt voor haar vriendelijke       
uitnoodiging1 komt het hem in de        
gedachte1 dat haar eigen man niet op het
 aangename partijtje zijn zal1 evenmin  
als haar zoon1 omdat zij het te druk    
hebben en zij zou er niet aan denken1   
een advocaat of een koopman of een      
geneesheer of een dagbladschrijver te   
vragen1 tenzij het was voor een groote  

partij1 waarop iedereen komt4 ,het zou  
haar een dwaasheid toeschijnen een man  
van zaken van zijn werk te halen zelfs  
om een uur door te brengen met haar en  
andere even bekoorlijke vrouwen4 ,de    
andere mannen zouden niet komen1 omdat  
zij niet konden4 ,zij moeten hun werk   
doen4 ,de dominee wordt uitgenoodigd    
omdat1 zoo als de gastvrouw             
veronderstelt1 hij geen werk heeft1 dat 
hem verhindert4 ,en zij zou hem         
misschien weinig hoffelijk noemen en    
zeker heel onvriendelijk1 wanneer hij   
weigerde2 en als hij zijn weigering     
verdedigde door het bezet zijn van zijn 
tijd1 zou wellicht haar oordeel         
liefdeloos worden en kon zij wel eens   
meenen1 dat hij een andere reden had4   
,zat hij dan niet in zijn studeerkamer8 
,waarom kon hij niet even goed in haar  
huis zijn8 ,en zij zou nooit kunnen     
begrijpen1 dat hij juist op dien        
achtermiddag moest gebruik maken van een
 eenige kans om een noodzakelijk boek   
meester te worden4 ,was hij niet een    

half uur geleden haar huis voorbijgegaan
 en indien hij kon uitgaan voor een     
wandeling1 waarom kon hij dan dien tijd 
niet doorgebracht hebben in haar tuin1  
en hij kan haar niet aan het verstand   
brengen dat hij een zieke was gaan      
bezoeken4  ,secretarissen van           
philantropische vereenigingen zijn hem  
komen vragen om uit een buitenwijk naar 
het midden van de stad te gaan1 en een  
voorstel te steunen op een openbare     
vergadering van acht bejaarde heeren en 
zeven-en-zeventig vrouwen van onzekeren 
leeftijd1 met vier fatsoenlijke         
bedelaars1 die gekomen zijn om te zien  
of ze niet eenige guldens kunnen leenen 
van den een of anderen barmhartigen     
,samaritaan4 ,het was een uitmuntende   
vereeniging en ongetwijfeld was het     
noodig1 dat het bestuur herkozen wordt1 
en de dominee zei dat na verloop van    
tien minuten1 maar terwijl hij naar huis
 ging1 moede en gergerd is de gedachte  
bij hem opgekomen of dit nu het beste   
gebruik was1 dat hij van zijn tijd kon  

maken en zou de secretaris1 hoe         
onvermoeid die man ook was en hoe       
dringend ook1 er toe gekomen zijn een   
man van zaken--dat is iemand1 die       
werkelijk iets doet--te vragen zijn     
kantoor te verlaten te midden van de    
drukte om drie volle uren van zijn tijd 
te besteden om naar een buitenwijk te   
gaan en daar te zeggen1 wat totaal      
onbelangrijk was voor de menschen1 op   
wie het geen bijzonderen indruk zou     
maken8 ,de dominee weet en de secretaris
 weet en iedereen weet1 dat de man van  
zaken met de minst mogelijke woorden    
neen zou gezegd hebben1 en dat iemand   
hem dat kwalijk zou hebben genomen1     
terwijl iedereen hem een dwaas zou      
hebben genoemd1 als hij er heen was     
gegaan4  ,zulk een tijdverknoeien is    
onmogelijk behalve voor overoude heeren 
en voor dominees4 ,en1 natuurlijk1 als  
de predikanten inderdaad hun tijd thuis 
verbeuzelen met het lezen van           
tijdschriften of het kijken door de     
ramen of als zij niets anders doen dan  

hun wijk rondslenteren om               
beleefdheidsbezoeken te brengen en      
praatjes over het weer te houden1 dan   
zou het heel goed zijn1 al was het maar 
voor de verandering1 als zij eens een   
achtermiddag zoek brachten met naar een 
vergadering te gaan en het gehoor te    
overtuigen1 dat inderdaad het bestuur   
behoort herkozen te worden4             
,treuzelaars van allerlei slag dringen  
de studeerkamer van een dominee binnen  
bij voorkeur vr twaalf uur 's morgens1  
omdat zij dan zeker zijn hem thuis te   
vinden1 en leggen hem in verbazend lange
 verhalen uit1 dat wij de afstammelingen
 van de verloren tien stammen zijn2 dat 
alle onzedelijkheid reeds lang uit de   
wereld verdwenen zou zijn1 als wij maar 
wortelen in plaats van vleesch aten2 dat
 het werk1 gedaan door zeker iemand1    
wiens naam de dominee niet kan          
uitspreken op een plaats in ,klein-,azi1
 waarvan hij nooit gehoord heeft1 het   
allerbelangrijkste is onder dat der     
uitwendige zending1 altijd alleen       

afgaande op de mededeelingen van den    
man1 die het salaris beurt in           
,klein-,azi4 ,indien een van deze       
woordenrijke menschen en het zijn er nog
 maar drie van een honderdtal1 elk met  
het een of ander bijzonders in het      
hoofd1 het waagde een koopmanskantoor te
 bezoeken1 dan zou hij waarschijnlijk   
niet toegelaten zijn in de kamer van den
 patroon1 en als hij wel erin was       
gelaten1 zou hij zeker gauw verzocht    
worden de deur van achteren te bekijken4
  ,de onbeschaamdheid van een treuzelaar
 is verbazend1 maar zij heeft grenzen en
 na eenige ervaring laat zoo iemand den 
koopman met rust en in den regel        
probeert hij niet eens een geneesheer   
aan boord te komen1 maar hij nestelt    
zich als bij instinct en met een gevoel 
van ik ben hier thuis in de studeerkamer
 van een dominee4 ,als deze een         
werkelijk goed man is1 dan is de        
bezoeker in zijn nopjes1 want hij heeft 
een hulpeloos slachtoffer gevonden2 maar
 als de dominee maar onvolmaakt heilig  

is1 dan gaat de zeurkous bijna even vlug
 de deur uit als bij den koopman1 maar  
dan weet de dominee ook1 dat zijn leven 
voortaan in de macht is van de tong des 
beuzelaars4  ,wat den dominee ergert en 
te meer naarmate hij minder zijn ergenis
 luchten kan is1 dat al die menschen    
gelooven1 dat hij werkelijk niet weet1  
wat hij met zijn tijd moet uitvoeren en 
dat die tijd tot ieders beschikking is4 
,het feit is echter1 dat de predikant   
van een stadskerk1 die getrouw zijn     
plicht doet1 harder werkt dan iemand    
anders in de maatschappij1 behalve een  
arts met dagelijksche praktijk1 een     
dagbladschrijver en een naaister op een 
atelier1 waar de zweep gebruikt wordt4  
,hij kan des avonds zoo laat op zitten1 
als hij wil--en inderdaad moet hij1 laat
 ons zeggen1 tot minstens twaalf uur op 
blijven--om niet ten achteren te raken  
met zijn leesstof1 maar hij moet des    
morgens weer vroeg bij de hand zijn1    
omdat wellicht een koopman hem komt     
spreken vr negen uur1 en omstreeks dien 

tijd moet hij de eerste brievenzending  
geopend hebben1 die zoo ongeveer uit een
 twaalftal brieven bestaat en als hij   
het noodig oordeelt--en het is          
noodzakelijk in een stad--moet hij dan  
ook een blik geslagen hebben in de      
feiten1 die den vorigen dag voorvielen  
in zijn stad en in de wereld4 ,van negen
 tot een moet hij zich voorbereiden voor
 zijn taak op den preekstoel1 voor      
avondbeurten in de week1 voor           
catechisaties1 en voor toevallig werk in
 kerk of vergadering1 zoo vlug hij kan  
en het uur1 dat hij verliest met het    
ontvangen van bezoekers1 moet laat in   
den avond met interest ingehaald worden4
 ,te een uur veroorlooft hij zich iets  
te eten1 ofschoon hij vaak niet aan de  
koffietafel in het gezin kan            
verschijnen1 omdat de een of andere     
slimme bedelaar weet1 dat dit de beste  
tijd is om hem thuis te treffen en1     
terwijl hij in het drukst van het       
gesprek is1 betreurt hij het verlies van
 zijn maaltijd en verlangt naar den dag1

 dat ,amerikaansche vindingskracht1     
vruchtbaar in denkbeelden en spaarzaam  
met den tijd1 een vloeibare voedingsstof
 zal uitvinden1 die hij door een buis   
tot zich kan nemen1 terwijl hij         
studeert4  ,indien hij niet beloofd     
heeft de benoeming te ondersteunen van  
een commissie van veertig leden1 die een
 tehuis voor twintig meisjes moet       
besturen1 dan brengt hij zijn tijd van  
ongeveer twee tot zeven uur door met het
 bezoeken van menschen1 die ziek zijn of
 vrienden verloren hebben1 die lijden   
onder wereldsche rampen of die pas tot  
zijn ,kerk zijn toegetreden of haar     
juist verlaten hebben1 die hij wenscht  
over te halen tot eenigen arbeid of die 
hij in langen tijd niet gezien heeft en 
waarmee hij voeling wil blijven houden4 
,hij komt 's avonds thuis1 niet omdat   
zijn werk gedaan is1 want deze soort van
 werk is nooit afgedaan en het einde is 
er nimmer van te zien1 zelfs niet al    
begon men het des morgens te negen uur  
en zette men het voort tot 's avonds    

negen uur1 maar omdat niemand langer dan
 vijf uur achtereen bezoeken kan        
afleggen4  ,bij zijn thuiskomst--en ik  
beken dit vrijmoedig--veroorlooft de    
dominee zich weer wat te eten1 maar     
alweer moet het voor hem bewaard worden1
 omdat een andere bezoeker1 die hem in  
den namiddag was misgeloopen1 van een   
onnoozele dienstmaagd1 die pas in dienst
 is gekomen en nog niet goed op de      
hoogte is van de taak van een           
predikants-dienstbode1 het uur heeft    
vernomen1 waarop de ongelukkige man zijn
 volgenden maaltijd zal gebruiken en nu 
reeds een half uur op hem gewacht heeft 
om den steun van den dominee te vragen  
voor een genootschap van christelijke   
liefdadigheid1 wat in twee van de drie  
gevallen slechts een uitwas is van      
philantropie en in het derde geval iets 
waarmee de dominee niet de minste       
aanraking heeft4  ,menschen1 die niet   
beter weten1 zouden misschien           
veronderstellen1 dat de dominee1 na zijn
 zeer bescheiden maal genuttigd te      

hebben1 vrij zal zijn met zijn vrouw en 
kinderen in de huiskamer te zitten om   
zijn plicht te vervullen als hoofd van  
het gezin en zoo het grootste genot van 
den geheelen dag te smaken4 ,het is iets
 zeldzaams als deze ongelukkige man een 
avond voor zich zelf heeft1 omdat hij   
gewoonlijk dadelijk na het eten naar een
 of andere bijeenkomst in zijn kerk moet
 gaan en terwijl de leden der ,gemeente 
zich over de verschillende avonden      
verdeelen1 wat heel billijk en goed is1 
moet hij altijd bij alles tegenwoordig  
zijn1 want is hij er niet1 dan begint   
het onderdeel1 waarvan hij wegblijft1 te
 kwijnen4  ,als hij een avond vrij      
heeft1 dan komt een of ander lid van    
zijn ,gemeente hem vragen een           
bijeenkomst te bezoeken ten bate van    
iets1 waarin hij betrokken is en er zijn
 redenen1 waarom de dominee niet kan    
weigeren4 ,het is best mogelijk1 dat    
diezelfde mijnheer de vorige week gezegd
 heeft1 dat de dominee zich overwerkte  
en niet zooveel op zich moest nemen1    

maar als de tijd komt1 dat hij zelf een 
bijl heeft1 die geslepen moet worden1   
dan zal hij niet de minste aarzeling    
hebben den dominee te vragen den molen  
te draaien4 ,en inderdaad wordt het     
openbare werk van den dominee sterk     
vermeerderd door zijn eigen             
gemeenteleden1 die aan de secretarissen1
 de treuzelaars en de rest van          
tijdroovers aanbevelingsbrieven geven   
met een slot1 als3 ,ik hoop1 dat ge het 
verzoek van mijnheer ,tootle zult       
inwilligen als een persoonlijke gunst   
aan mij4 ,dezelfde heer doet dat        
misschien maar eens in een halfjaar1    
maar er zijn er een honderd1 die        
hetzelfde met tusschenpoozen doen en    
zoodoende wordt de dominee aan handen en
 voeten gebonden door zijn eigen        
,gemeente4  ,was ik een leek en de een  
of andere gesalarierde secretaris1 die  
niets anders te doen heeft--zooals het  
mij soms toeschijnt--dan noodelooze     
brieven te schrijven en vervelende      
vergaderingen bijeen te roepen en       

dominees te ergeren1 kwam bij mij en    
vroeg mij om mijn dominee te plagen     
totdat hij zijn eigen werk liet staan en
 de bijeenkomst van den secretaris      
bezocht1 dan zou ik dien secretaris mijn
 gemoed bloot leggen in de woorden1 die 
een vriendelijke ,voorzienigheid mij op 
dat oogenblik zou ingeven en n dominee  
zou ten minste geen last hebben van dien
 secretaris4 ,als het godsdienstig      
publiek ooit eenigen twijfel heeft      
omtrent het geld1 dat uitgegeven wordt  
aan secretarissen en omtrent het nut van
 hun arbeid1 dan kan het misschien een  
troost wezen voor dat publiek1 te weten1
 dat1 zoo lang er gesalarierde          
secretarissen van philantropische       
instellingen zijn1 geen stadsdominee    
ooit er toe zal kunnen komen zijn tijd  
te verluieren1 hetzij door moderne      
godgeleerdheid te bestudeeren of door te
 praten met zijn gezin4  ,veronderstel  
echter1 dat door den een of anderen     
buitengewonen zegen1 de dominee een     
avond vrij heeft1 werkelijk vrij--wat   

zoo ongeveer zesmaal per winter         
voorkomt--en hij begint aan zijn vrouw  
eens iets voor te lezen1 of zij onthaalt
 hem op wat muziek of de heele familie  
bladert een kunstwerk door1 of--want ik 
wil zijn zwakke zijde niet              
verbergen--zij spelen een spelletje     
samen1 zijn vrouw1 zijn kinderen en     
hijzelf4 ,de bel gaat over en de dominee
 ziet zijn vrouw aan2 hij weet1 wat dat 
beteekent4 ,het is in zulke             
oogenblikken1 dat zijn geloof in een    
persoonlijken duivel1 wiens slimheid    
even groot is als zijn boosaardigheid1  
ten sterkste bevestigd wordt4  ,niet dat
 de bezoeker op een vreemde zoo'n       
duivelachtigen indruk maakt1 want hij is
 eenvoudig een fatsoenlijk1 niet        
bijzonder opmerkelijk burgerman1        
behoorende tot de ,gemeente van den     
dominee of tot die van een anderen      
predikant1 die even goed op elk ander   
uur had kunnen komen en zeker op een    
anderen tijd zou gekomen zijn1 als hij  
een koopman had willen spreken1 maar die

 inbreuk maakt op des dominees vrijen   
tijd met de stille1 doch onbepaalde     
gedachte1 dat1 daar de dominee den      
geheelen dag voor zich zelf had1 de     
avonduren wel ter beschikking van het   
publiek konden zijn4 ,wat de boodschap  
van den bezoeker betreft1 hij had even  
goed kunnen schrijven1 maar hij         
gevoelde1 dat het beter kon behandeld   
worden bij een persoonlijk              
onderhoud--een kwartier was lang genoeg4
 ,wat ten slotte erop uitloopt1 dat deze
 spraakzame heer den heelen avond bij   
den predikant in de studeerkamer zit en 
wanneer hij heen gaat1 vol van spijt1   
dat hij den dominee zoo lang heeft      
opgehouden1 dan zijn de kinderen naar   
bed en de domineesvrouw zit eenzaam in  
de leege voorkamer4  ,daar is geen      
tweede mensch1 die op deze manier lijdt1
 zelfs een geneesheer niet1 want de     
menschen dringen niet in zijn           
consultkamer en blijven er zitten1      
terwijl zij bij hun gezin behoorden te  
zijn en hij bij het zijne zou willen    

wezen4 ,dokters hebben een hard leven1  
want zij kunnen op elk uur worden       
geroepen en beziggehouden van 's morgens
 tot 's avonds1 maar zij hebben ten     
minste geen last van toevallige bezoeken
 en beuzelachtige gesprekken om de      
eenvoudige reden1 dat als iemand bij hen
 komt1 hij niet langer dan een kwartier 
mag blijven en hij moet betalen voor den
 tijd1 dien hij blijft4 ,natuurlijk is  
een dominee ten dienste van zijn        
,gemeente op elk redelijk uur en op elk 
uur is hij bereid den stervende en den  
achterblijvende te dienen2 maar als elke
 vreemdeling1 die geen enkel recht op   
hem heeft en die tot hem komt voor zijn 
eigen zaken1 een billijk honorarium     
moest betalen en het dubbele ervan1     
indien hij des avonds kwam1 dan zouden  
wellicht de kinderen van een predikant  
hun vader leeren kennen en de           
domineesvrouw zou niet behoeven te      
klagen1 dat zij bijna nooit haar man    
ziet4  ,als een koopman zijn kantoor    
verlaat en naar zijn huis gaat1 zou hij 

zeer verwonderd zijn1 indien daar een   
makelaar hem kwam opzoeken en een zaak  
voorstellen4 ,een arbeider heeft rust in
 zijn eigen huis1 maar een domineeshuis 
is een doorloop1 waarin alle soorten van
 menschen zich bewegen4 ,waarom kan het 
tehuis van een predikant niet even      
heilig zijn als dat van een handelaar8  
,waarom mag hij niet even goed als een  
advocaat zijn uren van dagelijksche rust
 hebben8 ,wanneer zullen de ,gemeenten  
en het publiek toch eens begrijpen1 dat 
indien een man verplicht is op de hoogte
 te blijven van de beste gedachten van  
den tegenwoordigen tijd en zich meester 
te maken van de schoonste denkbeelden   
uit het verleden1 wanneer hij zijn      
herderlijke plichten behoorlijk moet    
vervullen en zijn aandeel moet hebben in
 de voornaamste zaken der gemeenschap1  
zijn tijd dan beschermd moet worden     
tegen indringers en zijn krachten niet  
moeten verknoeid worden in onbeduidende 
vergaderingen8 ,wanneer zullen de       
menschen begrijpen1 dat zijn arbeid even

 ernstig is en even geregeld is als die 
van elk anderen man1 die een ambt       
bekleedt en dat1 dewijl zijn tijd       
behoort aan zijn ,meester1 even goed als
 zijn talenten en al wat hij overigens  
bezit1 diezelfde tijd niet behoort aan  
gesalarierde beambten en spreekgrage    
bezoekers8 ,wanneer dat duidelijk       
begrepen wordt1 dan zal het voor de     
eerste maal tot zekere verstanden       
doordringen1 dat1 hoewel de predikant   
vele zaken moet doen1 een daarvan niet  
is1 dat hij in de maatschappij de plaats
 moet innemen van menschen1 die het druk
 hebben1 of dat hij een spreekmachine is
 op tweede-rangs godsdienstige          
bijeenkomsten4     ,x4  ,,vacantie4     
,daar is geen predikant1 met een gezond 
hoofd en gevoelig hart1 die niet in     
vrede en vriendschap wenscht te leven   
met alle afdeelingen zijner ,gemeente1  
maar in het bijzonder is elke dominee   
gesteld op den eerbied en het vertrouwen
 der jonge lieden4 ,dit is niet1 omdat  
dezen wijzer dan de oudere menschen2 ook

 niet omdat zij geestelijker zijn1 maar 
omdat zij minder vormelijk en in hooge  
mate oprecht zijn4  ,een vrouw zal1 uit 
welwillendheid en eerbied een dominee   
eer bewijzen1 omdat hij dominee is2 een 
jonge man respecteert hem wegens zijn   
persoonlijke eigenschappen4 ,als de     
predikant een ondegelijk1 gekunsteld1   
laf of lui man is1 dan1 al was hij      
twaalf maal geordend en zoo welsprekend 
als ,apollo en al had hij een zalvende  
stem en voordracht en al was hij nog zoo
 innemend in zijn omgang1 doorzien jonge
 mannen hem2 zij verachten hem1 willen  
niets met hem te maken hebben1 en       
weigeren naar de kerk te gaan om        
zijnentwil1 terwijl zij daarentegen1 al 
is de dominee niet knap en zijn preek   
oppervlakkig1 al praat hij maar heel    
eenvoudig en heeft hij weinig verstand  
van de gebruikelijke godsdienstige      
termen1 naar hem zullen gaan luisteren1 
en voor hem zullen opkomen1 als achter  
zijn rug over hem gesproken wordt1 hem  
zullen bezoeken in zijn studeerkamer en 

hem raadplegen1 zoodra zij in de klem   
zitten1 indien zij hem kennen als een   
degelijk man1 die hard werkt en den moed
 zijner overtuiging bezit in woord en   
daad4  ,zij zijn geen rechters in       
heiligheid en loopen gevaar werkelijk   
goede mannen te onderschatten1 omdat    
dezen soms week en verwijfd zijn1 maar  
zij zijn onfeilbare rechters in         
manlijkheid en bovenal gelooven zij in  
een dominee1 die een flink man is4 ,zij 
vragen niet van hem1 dat hij meedoet aan
 hun spelen1 want hij wordt misschien al
 wat oud of heeft een gebrekkig lichaam1
 maar zij eischen van hem1 dat hij in de
 levenssport zich dapper en eervol      
gedrage4  ,de ware dominee is er        
volmaakt mee tevreden geoordeeld te     
worden naar den maatstaf der jonge      
lieden--hoe hij het groote levensspel   
speelt--maar het hindert hem soms1 dat  
jonge mannen denken1 dat hij op n punt  
een bijzonder voordeel heeft1 en hij is 
de laatste man om een voorgift in den   
wedstrijd te begeeren4 ,hij wenscht niet

 beschut te zijn tegen kritiek of iets  
toe te krijgen wegens zijn positie1 maar
 hij wil zijn werk doen en gebruik maken
 van zijn goede kansen1 hij wil zijn    
tegenspoed verdragen en zijn strijd     
strijden precies als elke andere man4   
,en daarom is de dominee terecht        
prikkelbaar omtrent n punt van          
beoordeeling en dat is zijn vacantie4   
,verleden zomer--willen we              
aannemen--bracht hij de maand ,augustus 
op het land door en deed daar niets     
noemenswaard1 behalve wandelen en       
klimmen en visschen en kolven en rijden 
en vijftig andere dingen1 die hij als   
jongen ook gedaan had4 ,hij had zijn    
vacantie verdiend met elf maanden te    
preeken1 te onderwijzen1 te studeeren1  
vergaderingen te presideeren1 raad te   
geven1 te troosten1 te berispen1 te     
bezoeken1 te regelen en vijftig anderen 
dingen1 die hij1 toen hij een jongen    
was1 nooit gedacht heeft ooit te zullen 
doen4 ,zijn geweten was aan het einde   
van den dag volmaakt zuiver1 ofschoon   

hij geen woord geschreven had1 omdat hij
 den volgenden ,zondag geen preek       
behoefde te hebben1 en ofschoon hij geen
 enkel bezoek had afgelegd1 omdat er    
geen mensch te bezoeken was1 en hij     
wenschte zich zelf geluk1 omdat hij in  
de lange dagen van ledigheid            
lichaamskracht opdeed en zijn geest     
nieuw leven verwierf voor het werk1 dat 
in den winter hem wachtte4  ,eens op een
 avond kwam een tweewieler langs den    
eenzamen weg in vollen spoed en de      
rijder sprong eraf aan de poort2 hij    
kwam1 gekleed in zijn luchtig costuum en
 blootshoofd door den tuin2 zijn gezicht
 was verbrand tot chocolade-kleur toe1  
hij zelf overdekt met stof1 prettig     
vermoeid na zijn rit van veertig mijlen1
 maar vol gezondheid1 kracht en         
vroolijkheid4 ,hij daagde den dominee   
uit als eerlijk man precies te zeggen of
 hij hem kende4  ,hem kende6 de dominee1
 zonder te kort te doen aan de deugd der
 waarheidsliefde1 mocht zeggen1 dat hij 
wist1 wie hij was2 want hij was immers  

de jonge man1 die ,zondags morgens      
altijd op de punt van de voorste bank in
 den zijvleugel zat en des ,zondags     
avonds orde hield in een jongensschool  
in het ,oost-einde en die altijd bereid 
was een oogje te houden op den een of   
anderen kameraad en die zoo'n flink     
jongmensch was1 als er maar konden      
wezen4  ,hij werd in vroolijken triomf  
binnengehaald en na zich gewasschen te  
hebben en een stevig maal te hebben     
gebruikt1 zwierven de dominee en hij    
rond langs de helling van den heuvel en 
zij spraken over vele zaken2 toen zij   
terugkwamen1 zetten zij zich neder in   
den tuin te midden der geurige bloemen1 
totdat zij van slaap niet langer konden 
spreken4 ,des morgens beklommen zij den 
heuvel van de achterzijde en bekeken de 
landstreek en toen aanvaardde de jonge  
man zijn reis weer en bij een kromming  
van den weg nam hij afscheid2 en terwijl
 hij vaarwel zei1 schudde hij eenigszins
 treurig het hoofd1 want hij ging naar  
het naaste spoorwegstation en den       

volgenden dag zou hij weer hard aan het 
werk zijn in het brandende kantoor in de
 city4 ,mijn laatste dag1 zei hij tot   
den dominee1 toen zij scheidden1 en het 
is een allerprettigste geweest en       
ofschoon de jonge man den dominee niet  
benijdde1 dat hij nog veertien dagen    
vacantie had1 kon deze toch niet nalaten
 te gevoelen1 dat zijn vriend wel dacht1
 dat de dominee beter af was dan hij4   
,toen die gelukkige zomerdag alleen nog 
maar in de herinnering bestond1 zaten   
beiden eens weer te zamen in de         
studeerkamer van den dominee--dezen keer
 voor de brandende houtblokken4 ,zij    
spraken over vele dingen--onder andere  
ook over dien tuin met zijn rijkdom aan 
anjelieren--en de dominee maakte den    
jongen man deelgenoot van zijn          
overdenking en verklaarde te gelooven1  
dat elke jonge man dezelfde meening     
koesterde in den grond van zijn hart4   
,men kwam overeen1 dat men dadelijk een 
bespreking zou openen en de dominee nam 
op zich te bewijzen1 dat hij minder     

vrijen tijd had dan een kantoorklerk en 
dat niet om een belachelijke stelling te
 verdedigen1 maar omdat hij meende1 dat 
het de waarheid was4 ,de jonge man had  
er schik in om tegenpartij te wezen4    
,het was inderdaad een eenvoudige       
rekensom om twee rijen cijfers neer te  
zetten op een velletje papier en het    
kleinste getal van het grootste af te   
trekken2 het verschil zou over den      
uitslag van het twistgesprek beslissen4 
,daar de dominee een stadsparochie had  
en een voorname ,gemeente1 werd hij     
edelmoediger behandeld dan menig ander  
van zijn collega's en had hij zes vrije 
weken per jaar1 welke hij verdeelde in  
twee deelen1 een maand aan het eind van 
den zomer en veertien daag in de lente1 
wanneer het zware winterwerk geindigd   
was4 ,en dit maakte samen twee en       
veertig dagen4 ,tusschen ,januari en    
,december had hij waarschijnlijk behalve
 zijn vacantietijd nog wel eens een dag1
 dat hij uit de stad ging of een halven 
dag1 dien hij in de stad naar vrije     

verkiezing besteedde4 ,de heele dag     
buiten werd zeer dikwijls doorgebracht  
met kolven en den halven dag in de stad 
gebruikte hij om in een bibliotheek te  
snuffelen en de boekwinkels te          
plunderen4 ,laten al die halve en heelen
 dagen in het geheel te zamen acht dagen
 uitmaken1 zoodat des dominees vacantie 
in alles en alles vijftig dagen bedroeg4
  ,terwijl de dominee zelf dit totaal   
nederschreef1 meende zijn tegenstander1 
dat het nauwelijks de moeite waard was  
zijn zaak te verdedigen4 ,toen de       
dominee aanhield en den jongen man een  
blad papier gaf en een potlood1 had het 
er veel van1 dat de geheele zaak niet   
veel meer dan op een grap zou uitloopen4
  ,twaalf dagen is de regel in ons      
kantoor en het is een bijzondere tref1  
wanneer men in ,augustus kan gaan1 want 
het kunnen ook dagen in ,april zijn1 zei
 de jonge man4 ,en hij was reeds bezig  
twaalf af te trekken van vijftig en     
benieuwd wat de dominee zou zeggen over 
een meerderheid van acht en dertig4     

,tellen de ,zondagen mee bij uw verlof8 
vroeg de dominee4 ,de jonge man gaf toe1
 dat dit niet zoo was en zoodoende werd 
het getal twaalf veranderd in veertien1 
maar dat maakte niet veel verschil4  ,is
 uw kantoor open op ,kerstdag8 ging de  
dominee voort4 ,ik denk van neen2       
evenmin als op ,nieuwjaarsdag1 op       
,paaschmaandag1 of op ,pinkstermaandag4 
,gewoonlijk is de tweede ,kerstdag ook  
een vrije dag en ,goede ,vrijdag ook4   
,zoo gaan we aardig de hoogte in2 dat   
zijn zes dagen1 die gij niet gerekend   
hadt en dan is er een vrije beursdag in 
het begin van ,augustus1 dien gij liefst
 buiten uw jaarlijksche vacantie sluit4 
,hoever zijn wij nu8 ,een en twintig    
dagen1 dat wil zeggen--drie weken4 ,het 
is niet veel voor iemand1 die zoo hard  
werkt2 maar het is toch meer dan gij    
hadt uitgerekend4  ,ja1 het vermindert  
uw meerderheid1 maar die is toch altijd 
nog aanmerkelijk--negen en twintig dagen
 meer voor den dominee dan voor den     
klerk4  ,misschien1 antwoordde de       

predikant1 maar uw firma moest zich toch
 eigenlijk schamen1--en zij heeft zoo'n 
goeden naam en doet zulke groote        
zaken6--dat haar klerken den geheelen   
,zaterdag moeten werken inplaats van een
 halven vrijen dag te hebben4 ,niets1   
zou ik zoo zeggen1 zou voor een         
jongmensch aangenamer zijn dan eens op  
zijn fiets naar buiten te gaan op den   
,zaterdag-achtermiddag1 in den tijd1 dat
 de bloemen beginnen uit te komen en dat
 de heggen het eerste groen vertoonen of
 op een anderen tijd een paar uur te    
gaan schaatsenrijden in het heldere1    
reine versterkende winterweer4 ,ik heb  
medelijden met u1 zei de dominee1 dat   
gij dien halven vrijen ,zaterdag niet   
hebt4 ,gij zijt al even slecht af als   
ik1 voor wien ,zaterdag op een na de    
drukste dag van de week is4  ,de        
predikant stond op en wierp een nieuw   
blok op het vuur1 want hij was een      
edelmoedig man1 met een tikje humor1 en 
hij wilde zijn vriend niet verlegen     
maken4  ,daar heb ik nooit aan gedacht1 

zei de jonge man rondborstig1 dat is    
eerlijk waar4 ,ik herinner me1 dat ik   
eens medelijden met u kreeg1 toen ik    
ging schaatsenrijden en bij u aanliep om
 te vragen of ge meegingt en dat ge     
bezig waart met het maken van uw        
avondpreek4  ,welnu1 zei de dominee1    
twee-en-vijftig maal een halve dag is   
zes-en-twintig heele dagen1 en daar     
afgetrokken de twee halve dagen1 die in 
uw geregelde vacantie vallen1 blijven er
 vijf-en-twintig heele dagen over1 die  
moeten opgeteld worden bij uw           
een-en-twintig dagen1 dat maakt         
zes-en-veertig1 of ik moet heelemaal    
niet kunnen tellen4  ,o6 zei de dominee1
 heb ik gelijk of niet8 ,gij staat nu   
zes-en-veertig tegen mijn vijftig4 ,ik  
moet u gelukwenschen met uw minderheid4 
,geen dominee klaagt over zijn werk1    
zelfs niet over de drukte en            
beslommering van den ,zaterdag1 maar ik 
vertel u eerlijk1 ,dick1 er zijn        
oogenblikken1 dat hij een leek den      
,zondag benijdt1 want de ,zondag is de  

rustdag van den leek en voor den dominee
 de dag van harden arbeid4 ,op dien dag 
slapen de meeste menschen des morgens   
iets langer--ofschoon gij waarschijnlijk
 des ,zondagsmorgens te vijf uur opstaat
 om ,duitsch te bestudeeren--en dan     
ontbijten zij op hun gemak2 want waarom 
zouden zij zich haasten1 het is immers  
geen werkdag8 ,tusschen het ontbijt en  
den kerktijd praten zij over alle       
soorten van zaken en doorbladeren boeken
 en lezen brieven1 die van verre gekomen
 zijn en gevoelen zich geheel op hun    
gemak4 ,als het mooi weer is1 kiezen zij
 den langsten weg om naar de kerk te    
gaan1 liefst door een plantsoen of een  
park en zij drentelen kerkwaarts met    
ongedwongen geest4 ,de vader zit met    
zijn gezin in hun bank en kan zonder    
afleiding en zonder vrees zich geheel   
wijden aan den eeredienst4 ,misschien   
denkt hij nooit eens aan de             
domineesvrouw1 die als was zij een      
weduwe in haar bank zit met hare als    
verweesde kinderen1 want het hoofd des  

gezins vervult op dien dag zijn zwaarste
 taak en heeft zooveel te doen bij het  
leiden van de godsdienstoefening der    
anderen1 dat men nauwelijks kan zeggen1 
dat hij tijd genoeg heeft om zelf ,god  
te vereeren4 ,wees zoo goed niet in de  
rede te vallen--want de jonge man gaf   
teekenen van toenadering om zich over te
 geven4  ,weet je1 zei de dominee1 in   
het dansende vuur starend1 dat ik eenige
 jaren geleden eens een ,zondag voor mij
 zelf had met mijn gezin1 en ik kan nog 
het aangename van dien dag smaken in    
mijn herinnering4 ,wij begonnen na het  
ontbijt te praten over ,bijbelsche      
personen en godsdienstige onderwerpen en
 ik kwam voor het eerst te weten1 hoe   
mijn jongens er over dachten4 ,wij      
zochten boeken op1 waarover gesproken   
was en ik las mijn geliefkoosde         
gedeelten uit dichters en liet zeldzame 
uitgaven zien en deed mijn kast met     
gebonden boeken eens open1 waar de      
banden tegen licht en stof beschermd    
stonden4 ,we babbelden1 we verbeuzelden 

onzen tijd een weinig1 we vermeidden ons
 in onze schatten4 ,we dronken thee in  
den tuin1 we praatten over den ouden    
tijd1 we maakten plannen voor de        
toekomst4 ,wel1 ik wandelde met mijn    
gezin naar de kerk1 met licht gemoed en 
zonder reden tot haast4 ,zoo zeer genoot
 ik den dag1 dat ik besloot er al van te
 halen1 wat te halen was4  ,denkt gij1  
dat ik in de kerkekamer ging vr den     
dienst1 omdat het mijn consistorie was  
en dat ik den dominee inlichtingen gaf  
omtrent de aankondigingen1 omdat het    
mijn kerk was8 ,zeker niet4 ,ik ging    
binnen door de voordeur1 precies als    
ieder ander lid van de ,gemeente en     
knikte vriendelijk de kerkeknechts toe1 
als ik hen voorbij ging4 ,ik liep door  
de gangen achter mijn gezin en ging     
zitten aan het eind van de bank net als 
ieder ander hoofd van een gezin4 ,na den
 dienst ging ik naar de kerkekamer en na
 binnen gelaten te zijn1 dankte ik den  
dominee voor zijn preek als een van zijn
 hoorders en toen ging ik naar huis en  

praatte met mijn jongens over den       
dienst1 want het gesprek liep over de   
preek van een ander en ik kon op al de  
mooie gedeelten wijzen4 ,dien           
achtermiddag tijd te mijner beschikking 
hebbende1 bezocht ik een zaal1 waar een 
man met een eigenaardige gave aan twee  
honderd ongeleerde boeren de beginselen 
van den godsdienst ontvouwde en kwam    
tehuis heerlijk verfrischt en toen lazen
 wij weer en praatten en mijn gezin en  
ik werden heel innig1 omdat wij tijd    
hadden en omdat het ,zondag was4  ,bij  
de avondbeurt had ik het genoegen een   
jongen man aan de deur op te visschen1  
die op een plaats wachtte en ik nam hem 
mee naar mijn bank en legde hem uit1 dat
 hij 's avonds altijd daar kon gaan     
zitten en dat ik blij was1 dat hij was  
gekomen1 omdat wij stellig een heerlijke
 preek zouden krijgen4 ,hij keek mij    
eenigszins nieuwsgierig aan en wilde wat
 zeggen1 toen ik hem voor was en        
uitlegde1 dat ik dien dag niet de       
dominee van de kerk was1 maar eenvoudig 

zelf toehoorder4 ,ik praatte al weer met
 mijn gezin na den dienst--het aangename
 van den hak op den tak springen1 wat   
echter niet nutteloos behoeft te zijn1  
van menschen1 die niet vermoeid1        
overspannen zijn en zoo eindigde de dag 
van rust in een vriendelijke            
gezelligheid en innerlijke rust4 ,wij   
moeten allen iets opofferen1 ,dick1 maar
 de zwaarste opoffering1 die een dominee
 heeft te doen is zijn ,zondag1 want zij
 is tot schade van zijn eigen ziel en   
die van zijn familie4 ,wees dankbaar    
voor uw rustige ,zondagen en behoud ze  
met jaloerschheid voor de rust van geest
 en lichaam4  ,ge hebt uw zaak bewezen1 
zei ,dick2 door vijftig ,zondagen en    
vijftig halve ,zaterdagen er bij te     
voegen1 wordt mijn vacantie             
zes-en-negentig dagen tegenover vijftig 
van u4  ,het is laag1 zei de dominee1   
een verslagen vijand af te maken1 vooral
 wanneer hij zoo'n goede kerel is1 maar 
cijfers zijn niet voldoende om de zaak  
geheel uit te drukken1 omdat er ook nog 

gelet moet worden op het verschil in den
 aard van het werk1 dat verricht wordt1 
laat ons zeggen in een kantoor en in een
 studeerkamer4 ,ik weet1 dat zaken      
nauwkeurigheid vereischen1 dat er       
voortdurende inspanning noodig is en dat
 men telkens voor verrassingen staat en 
voor teleurstellingen en dat er kans is 
op grooten tegenspoed1 maar de man van  
zaken heeft ook zijn eigenaardige       
voordeelen4 ,in de eerste plaats is er  
een grens aan zijn werk1 en als hij des 
avonds thuis komt1 laat hij zijn werk   
achter4 ,aan den arbeid van den         
predikant nu is geen grens4 ,hij blijft 
altijd boven zijn hoofd hangen1 roept   
altijd zijn gedachten tot zich1 zijn    
werk spant altijd zijne zenuwen         
bovenmate1 het drukt altijd op zijn     
geweten4 ,wanneer hij zich een          
gezelligen avond veroorlooft1 dan       
verkeert hij niet in dezelfde gunstige  
omstandigheden als de andere gasten1    
omdat zij hun brieven hebben            
afgeschreven en hun geheele dagtaak     

hebben afgedaan en wanneer zij naar huis
 gaan dan zal dat wezen om nog even een 
laatste hoofdstuk van een boek te lezen 
vr zij naar bed gaan2 maar hij rukt zich
 los uit werk1 dat half af is en als    
zijn vrienden reeds zijn ingeslapen1    
brandt op zijn lessenaar het licht nog4 
,daarenboven--en1 ,dick1 gij kunt u niet
 verbeelden1 wat dat beteekent--de      
koopman weet1 dat hij een zekere        
hoeveelheid werk in acht uren kan       
verrichten1 omdat het over zaken        
handelt2 maar de dominee weet nooit wat 
hij kan doen1 omdat zijn werk betrekking
 heeft op denkbeelden4 ,de              
noodzakelijkheid van voort te brengen1  
zelfs wanneer de geest niets heeft te   
uiten1 werkt op de zenuwen van den      
dominee en kan zijn gezondheid          
benadeelen4  ,de dagbladschrijver       
schrijft elken dag1 maar hij heeft      
nieuwe onderwerpen om over te schrijven2
 de letterkundige werkt wanneer hij     
gestemd is2 de dominee moet schrijven   
over een oud onderwerp--ofschoon het    

belangrijkste wat de geest kan          
bevatten--en hij moet schrijven1        
onverschillig of zijn geest helder of   
dof is4 ,misschien is er niemand1 die   
zulke oogenblikken van vreugde kent als 
hij--wanneer hij bezield is2 zeker heeft
 niemand zulke uren van                 
gedruktheid--wanneer hij niet tot zijn  
onderwerp kan opklimmen4 ,alleen door   
geduldig lezen en onophoudelijk gebed   
kan hij zijn taak vervullen1 en dan is  
hij steeds zoo sterk mogelijk           
ingespannen en kent nooit de rust van   
den man1 die zijn werk verricht met     
overvloed van tijd1 kracht en           
denkbeelden4 ,wanneer de dominee komt te
 overlijden1 terwijl hij nog in de      
,bediening is1 dan zal hij op zijn      
sterfbed in zijn laatste oogenblikken   
van bewustheid nog iets te zeggen hebben
 omtrent een brief1 die niet beantwoord 
is en nog eenige verklaringen te geven  
hebben aan een gezin1 dat niet bezocht  
is en wanneer zijn geest begint af te   
dwalen1 zal hij ronddolen tusschen      

teksten1 waarmee hij gestreden heeft en 
pogingen1 die niet tot het doel hebben  
geleid4  ,hij behoorde elk jaar twee    
maanden te hebben1 riep ,dick1 en als ik
 diaken word1 zal ik zorgen1 dat mijn   
dominee daarenboven elke zeven jaar een 
half jaar vacantie krijgt1 opdat hij    
daarna weer beginne als een geheel nieuw
 mensch1 naar geest en lichaam4  ,ge    
zijt een beste kerel1 ,dick1 en ge zijt 
verstandig voor uwe jaren en als de     
,kerk haar predikanten behandelde op    
deze wijze1 dan zou zij daar veel       
voordeel bij hebben4 ,want elke nieuwe  
gedachte1 die doordringt tot den geest  
van den dominee1 en elk nieuw boek1 dat 
hij leest en elke nieuwe landstreek1 die
 hij ziet en elke nieuwe                
kunstverzameling1 die hij in zijn       
vacantie bezoekt1 vermengt zich met zijn
 woorden1 met zijn leven en de goede    
zorg1 de edelmoedigheid der ,gemeenten  
zou met woeker terugkomen tot hun eigen 
zielen4     ,,xi4  ,,hoe ,,een ,,dominee
 ,,herleefde4   ,men kon niet zeggen1   

dat de dominee te oud was geworden1 want
 hij was nog in de kracht des levens2   
ook niet dat zijn gezondheid wankelend  
was1 want hij was sterker dan in de     
dagen zijner jeugd2 ook niet1 dat hij   
had opgehouden te studeeren1 want hij   
las meer dan ooit2 ook niet1 dat hij    
zijn tijd niet begreep1 want hij was    
door en door een denker van het heden4  
,men mocht niet denken1 dat hij minder  
ijverig was in zijn herderlijk werk of  
minder bekwaam in het regelen van zaken1
 ook niet1 dat hij twist had gehad met  
zijn ,gemeente of zijn ,gemeente met    
hem2 ook niet1 dat de geest van het     
district was veranderd of dat de kerk   
haar lidmaten had verloren4 ,hij preekte
 even goed als hij ooit deed1 en met    
meer kracht en wijsheid dan twintig jaar
 geleden4 ,er waren evenveel leden op de
 lijst en er werd evenveel geld         
gecollecteerd en evenveel werk gedaan en
 de ,kerk had een uitmuntenden naam4    
,het was moeielijk den vinger te leggen 
op eenige wondeplek bij dominee of      

,gemeente en toch was de dominee zich   
bewust en de menschen hadden een        
onbepaald gevoel1 dat er iets haperde4  
,er was minder geestdrift in de         
,gemeente1 de plichtsvervulling was     
trager1 men haastte zich minder1 gehoor 
te geven aan een verzoek en er was      
minder opkomst bij de extra-diensten4   
,er was minder enthousiasme1 minder     
vrijwillig werk1 minder trouw4  ,na     
vijftien jaren dienst in dezelfde       
parochie1 na al dien tijd dezelfde      
menschen te hebben toegesproken1 en     
noodzakelijkerwijze altijd hetzelfde te 
hebben gezegd1 en altijd zich bewogen te
 hebben in dezelfde wijk1 was de dominee
 zonder eenige fout van zijne zijde1    
maar eenvoudig tengevolge van de        
zwakheid der menschelijke natuur1 een   
weinig moede geworden4 ,hij had zijn    
frischheid verloren1 niet van gedachte  
of van uitdrukking1 maar de frischheid  
van geest2 hij had die lichtheid van    
ziel1 dat hoopvolle in den toon en die  
eeuwige opgewektheid in de toespraak    

verloren1 waardoor de menschen eens     
waren aangetrokken en waardoor hij hun  
hart had gewonnen4 ,en van hunne zijde  
hadden zij de frischheid verloren te    
zijnen opzichte2 niet dat zij geen      
eerbied voor hem hadden of niet dankbaar
 waren voor vroegere diensten of voor   
zijn tegenwoordigen arbeid1 maar zij    
misten nu dat gevoel van grootsche      
verwachtingen van hem en zij konden niet
 meer zoo liefhebbend genieten in hem en
 zij spraken niet meer met zooveel      
blijdschap over hem4 ,hunne harten      
klopten niet sneller1 wanneer hij       
preekte2 het was niet een merkwaardige  
gebeurtenis1 als hij een bezoek bracht  
en men voelde geen groot ledig1 wanneer 
hij weg bleef4 ,er was nog steeds een   
eerlijke genegenheid tusschen den       
dominee en zijn menschen1 maar zij had  
den hartstocht en het romantische van   
vroeger jaren verloren4 ,zij was nu niet
 opzienbarend1 maar regelmatig2         
misschien een ietsje te kalm en         
ingetogen om liefde te heeten4  ,de     

menschen waren zoo gewoon geworden aan  
hun dominee1 aan zijn voorkomen1 zijn   
stem1 zijn denkwijze1 zijn              
eigenaardigheden1 dat zij in staat waren
 hem te critiseeren en zijn fouten met  
veel nauwkeurigheid op te merken4 ,het  
kon hem niet schelen of hij             
tegengesproken werd1 en hij had aanleg  
om boos te worden1 wanneer men zich     
tegen zijn plannen verzette2 hij was te 
zeer ingenomen met zekeren gedachtengang
 en preekte niet altijd om te stichten2 
hij had neiging om zich binnen een      
beperkten vriendenkring op te sluiten en
 was niet voldoende ter beschikking van 
allen2 hij gaf te veel aandacht aan werk
 buiten de ,kerk en verzuimde soms zijn 
herderlijke taak2 hij stond erop zijn   
vrije uren te gebruiken1 zooals hem goed
 docht en scheen er niet aan te denken1 
dat hij eigenlijk in het geheel geen    
vrijen tijd behoorde te hebben2 hij was 
soms knorrig1 wanneer hem extra-werk    
werd opgedragen en hij was niet altijd  
welwillend1 wanneer hij iets doen moest1

 dat niet tot zijn eigenlijke werk      
behoorde4 ,tien jaar geleden zou niemand
 hebben durven zinspelen op deze fouten1
 want dan zouden de medeleden hem hebben
 uitgemaakt voor een onredelijk mensch4 
,de dominee was toen juist zooals hij nu
 is1 maar zijn fouten werden toen       
eenvoudig beschouwd als groote          
opgewektheid en ernst en vriendschap en 
toewijding en geestelijk plichtsgevoel4 
,hij was toen volmaakt bij de schemering
 van het morgenlicht2 hij is nu een     
gewoon mensch1 wiens onvolmaaktheden    
duidelijk gezien worden in den glans van
 het volle zonlicht4 ,de dominee ook is 
nu in staat zijn menschen op een afstand
 te beschouwen en hen onpartijdig te    
beoordeelen1 terwijl zij eens hem allen 
lief toeschenen zonder vlek of rimpel of
 iets van dien aard en gij hadt veiliger
 het voorkomen van een bruid kunnen     
gispen in tegenwoordigheid van haar     
bruidegom1 in de bruidsdagen zelfs1 dan 
dat gij n fout hadt mogen aanwijzen in  
de ,gemeente van dien man4 ,hetzij dat  

zijn oogen beter hebben leeren zien of  
dat zijn hart verkoeld is1 hij is niet  
meer onder bekoring2 en ofschoon hij    
zulke zaken niet in het openbaar zou    
willen zeggen1 weet hij heel goed wat er
 hapert aan zijn menschen4 ,eenigen van 
hen zijn hopeloos ingenomen met hun     
eigen inzichten en ontoegankelijk zelfs 
voor het beste licht1 wat hij natuurlijk
 meent1 dat het zijne is4 ,anderen zijn 
zoo liberaal1 dat zij bijna in het      
geheel geen geloof meer hebben en hij   
vergeet te bedenken1 dat hij            
verantwoordelijk is voor dit gemis aan  
geloof4 ,nog anderen zijn zoo           
wereldschgezind1 dat de ernstigste      
godsdienstige roepstem geen invloed     
heeft op hun leven en dan zijn er nog1  
die zoo liefdeloos zijn1 dat zij voor de
 beste zaak niets over hebben om haar te
 steunen4 ,het doet hem pijn1 dat jonge 
menschen1 die hij onderwees en liefhad  
niet langer trouw aan hem zijn1 maar    
anderen stemmen dan de zijne de voorkeur
 geven en met evenveel geestdrift       

spreken over anderen1 als zij eens      
spraken over hem2 en hij voelt het gemis
 van die kleine vriendelijkheden1 die   
hem zoo dierbaar waren niet om de waarde
 ervan1 maar omdat zij de heiligheid der
 vriendschap bezegelden4 ,hij gelooft   
nog1 dat zijn ,gemeente beter is dan    
eenig andere2 hij denkt nog aan hun     
trouw in het verledene2 maar de dagen   
der eerste liefde zijn voorbij en zijn  
hart is somtijds bezorgd4  ,op een avond
 waren de ambtsdragers van de ,kerk     
bijeengekomen en toen de zaken waren    
afgehandeld1 raakten zij aan het praten 
over het kerkelijk leven en over hun    
dominee4 ,zij waren over het geheel zeer
 eerwaarde1 gevoelige1 goedhartige en   
oprechte mannen1 die wenschten hun best 
te doen met hun dominee en hem in geen  
enkel opzicht te ergeren2 zij droegen   
altijd zorg1 dat hij behoorlijk zijn    
salaris ontving en een aangename        
vacantie had2 zij zouden nooit klagen   
zonder reden en zouden zeker nooit ervan
 droomen iemand te vragen heen te gaan  

of hem ter zijde te zetten na langen    
dienst zonder een fatsoenlijk jaargeld4 
,maar zij waren niet in hun schik met   
den gang van zaken en na veel           
over-en-weergepraat1 na veel half       
uitgesproken plannen1 veel wenken1 veel 
aanduidingen en veel omschrijvingen was 
het bijna een uitkomst1 toen de heer    
,judkin1 de voorzitter1 en een sterke   
persoonlijkheid in woord en daad1       
uitdrukking gaf aan wat in hen omging4  
,er is geen mensch1 zei hij1 voor wien  
ik inderdaad dieper eerbied gevoel dan  
voor onzen dominee1 want hij heeft hard 
gewerkt en onze ,gemeente er bovenop    
gebracht4 ,hij is een zeer belezen man  
en een goed prediker en niemand kan de  
minste aanmerking maken op zijn leven of
 zijn gedrag2 maar er is geen twijfel en
 ik meen1 dat het beter is zoo iets te  
zeggen dan dat het in het geheim gevoeld
 wordt1 dat op de een of andere wijze   
onze dominee langzamerhand zijn invloed 
op de menschen verliest en dat de       
,gemeente in toon en in hart niet is1   

wat zij placht te wezen4 ,mijn indruk1  
broederen1 is dat1 hoewel het een       
gevaarlijke onderneming voor ons is en  
hoewel wij waarschijnlijk nooit iemand  
zullen krijgen1 die voor ons doen kan   
wat onze dominee in het verleden voor   
ons gedaan heeft1 toch zijn werk hier is
 afgeloopen en dat het best zou wezen1  
dat hij en wij eens veranderden4 ,en    
toen ,judkin de vergadering rondzag1    
bemerkte hij1 goed begrepen te zijn en  
daaruit putte hij aanmoediging voort te 
gaan4  ,onze dominee staat zoo goed     
aangeschreven in de ,kerk en zijn       
reputatie is zoo groot1 dat hij         
gemakkelijk een andere plaats zou kunnen
 krijgen1 als hij wilde4 ,inderdaad heb 
ik reden om te gelooven1 dat hij        
dikwijls in de gelegenheid is geweest om
 te veranderen1 maar hij heeft altijd   
geweigerd een beroep in overweging te   
nemen4 ,er is niemand in de ,gemeente1  
die den dominee zou willen vragen om    
heen te gaan--zeker zal ik het niet     
doen2 maar ik maak me sterk1 dat een    

nieuw begin in een nieuwe plaats het    
best zou wezen voor hem en ik voel mij  
verplicht er bij te voegen1 misschien   
het beste zou zijn voor ons4 ,en zaak   
zou ik echter nog willen zeggen en dat  
betreft een geldzaak4 ,wij hebben geen  
arme ,gemeente en wij zullen altijd wel 
in staat zijn ons te redden1 maar wij   
hebben een vrij groot tekort in kas en  
bij de laatste aansporing van den       
preekstoel is er maar weinig weerklank  
gegeven4 ,als de leden wat beter gestemd
 waren1 zouden de noodige vijfduizend   
gulden in een week zijn bijeengebracht4 
,er was een pauze1 waarin verschillende 
broederen met knikjes en blikken den    
heer ,judkin te kennen gaven1 dat hij in
 hun geest gesproken had en toen werd   
het stilzwijgen verbroken door den heer 
,stonier1 die in de ,gemeente en er     
buiten bekend was wegens uiterste       
zuinigheid in geldzaken1 een totale     
afwezigheid van gevoel en een ijselijke 
openhartigheid in het spreken4 ,men     
voelde1 toen hij het woord nam1 dat als 

de heer ,judkin een spijker had         
ingeslagen in de goede richting1 de heer
 ,stonier dien zou inslaan tot aan den  
kop1 maar444 men kan nooit weten6 ,we   
kunnen hier1 zei mijnheer ,stonier1     
veronderstel ik1 zeggen wat we denken1  
en er zijn geen reglementen of orders   
van den dag4 ,wat mij aangaat1 ik wist  
niet1 dat wij van avond hier kwamen om  
onzen dominee te oordeelen en ik wist   
niet1 dat de heer ,judkin en de overigen
 van plan waren hem min of meer ronduit 
op beschaafde1 ,christelijke1 deftige   
wijze te vragen naar een andere plaats  
om te zien4 ,o jawel1 dat is jelui      
bedoeling1 maar ge zijt een troep van   
zulke poeslieve menschen1 dat ge het    
woord niet uitspreekt en niet zegt1 wat 
ge meent6 ,wat mij aangaat1 ik ben      
vijftien jaar lang lid van deze ,kerk en
 toen ik hier kwam1 was het huis bijna  
leeg en nu is het vol en de dominee     
heeft vijftien jaar lang hard gewerkt4  
,nu1 ik laat mij er niet op voorstaan1  
dat ik een philanthroop ben1 en ik geef 

nooit een cent voor de bekeering der    
,joden en ook niet voor de vereeniging  
tot voeding van de straatslijpers1 noch 
voor eenig ander plan1 waarvoor jelui   
pleit4 ,ik ben niet1 wat men noemt1 een 
milde gever1 maar ik hoop1 dat ik een   
eerlijk man ben2 en ik zal u zeggen1    
dat1 indien ik een man op mijn kantoor  
had1 die mij vijftien jaar gediend en   
zijn werk goed gedaan had1 en ik stelde 
dan voor om hem weg te zenden1 omdat het
 mij verveelde altijd hetzelfde gezicht 
aan zijn lessenaar te zien en hetzelfde 
handschrift onder de oogen te krijgen1  
dan zou ik mijzelf beschouwen als een   
schavuit2 en ik dank ,god1 dat ik zoo   
iets nooit gedaan heb met een van mijn  
bedienden4 ,als gij iemand kunt         
aanwijzen1 die in mijn kantoor is       
werkzaam geweest en dien ik heb         
weggezonden1 omdat ik een nieuw gezicht 
wenschte te zien1 dan geef ik           
vijfhonderd gulden aan ,timbucho of aan 
welke andere zending gij maar wilt4     
,niemand dong naar den prijs1 want het  

was wel bekend1 dat1 ofschoon de heer   
,stonier zoo hard was als ijzer voor    
liefdadigheid onder onbekenden1 hij een 
uitmuntend meester was in zijn eigen    
zaken4  ,wat betreft het tekort in de   
fondsen der ,kerk1 indien dat de reden  
is1 waarom de dominee ontslagen moet    
worden1 dan ben ik bereid om de geheele 
som zelf bij te passen2 en ik doe dat1  
versta mij wel1 als een bewijs van      
eerbied en dankbaarheid--dankbaarheid1  
ziet ge1 heeren1 voor vijftien jaren van
 harden arbeid6  ,deze man van          
duidelijke taal was nauwelijks gezeten  
of de heer ,lovejoy1 de vriendelijkste  
en aangenaamste mensch van de heele     
,gemeente1 die eenigen tijd lang zeer   
beweeglijk was geweest1 begon te        
spreken4  ,ik wensch niet te twisten met
 de lieve broederen1 die gesproken      
hebben1 want de heer ,judkin is te sterk
 voor mij en niemand zou broeder        
,stonier kunnen beantwoorden op zijn    
schoon aanbod4 ,zeer edelmoedig en juist
 overeenkomstig zijn vriendelijk hart1  

dat ik sedert vele jaren heb leeren     
kennen bij mijn kleine werken der       
liefde2 maar dat is een geheim tusschen 
mijnheer ,stonier en mij4 ,wat ik wensch
 te zeggen1 is1 dat ik onzen dominee    
liefheb om hetgeen hij is en om hetgeen 
hij geweest is voor mij in tijden van   
groote droefheid4 ,toen44444 ik mijn    
lieve vrouw verloor1 bracht hij dag aan 
dag troost aan mijn hart en onze        
predikstoel zal voor mij nooit dezelfde 
zijn zonder onzen dominee4  ,dat was    
alles1 wat de heer ,lovejoy zei4  ,het  
scheen echter1 dat hij een verborgen    
snaar had aangeraakt in elk der         
aanwezigen en de een na den ander had   
iets te zeggen4 ,het leek wel of zij de 
zaak1 waarover gesproken werd1 vergeten 
waren1 zoowel als de kiesche opmerking  
van den heer ,judkin4 ,de een stond op  
om te zeggen1 dat de dominee hem        
getrouwd had1 en dat hij nooit de       
toespraak bij het huwelijk zou vergeten2
 een ander had eens plotseling een      
kiemen jongen verloren en hij geloofde  

niet1 dat zijn vrouw en hij ooit de     
beproeving zouden doorstaan hebben      
zonder het meegevoel van den dominee2   
een derde had wereldsche beproevingen   
doorgemaakt en het was door een preek   
van den dominee1 dat hij was staande    
gebleven2 en een vierde1 die zooals     
iedereen weet1 aan vreeselijke          
verleidingen had blootgestaan1 wenschte 
nederig te verklaren1 dat hij dien avond
 geen ambt in een ,christelijke ,kerk   
zou bekleed hebben zonder de hulp van   
den dominee in tijden van moeielijkheid4
 ,anderen keken1 alsof ook zij wel iets 
te zeggen hadden en een diaken gebruikte
 heimelijk zijn zakdoek en eindelijk    
stond de heer ,judkin zelf weer op en   
toonde zich een man1 waardig een ,kerk  
te besturen en te leiden4  ,broederen1  
zei hij1 ik drukte de meening uit1 die  
in mijn gemoed was1 en ik ben dankbaar1 
dat ik haar onder woorden gebracht heb1 
want het spreken heeft mij verlicht en u
 goed gedaan4 ,ik neem nu terug1 wat ik 
zei3 ik was een weinig moedeloos4       

,broeder ,stonier heeft volmaakt gelijk 
en hij heeft ons allen een hart onder   
den riem gestoken2 en als hij het tekort
 dekt1 waarvoor wij hem allen zeer      
verplicht zijn1 dan zal ik gaarne zien1 
mannen broeders1 dat ge mij toestaat de 
kerk in het najaar te schilderen1 want  
de verf wordt een weinig bleek en ik zou
 dat willen doen als een erkentelijkheid
 voor hetgeen de dominee geweest is voor
 mijn vrouw toen onze jongen tusschen   
leven en dood zweefde4  ,het voorbeeld  
van den heer ,judkin bracht de          
ambtsdragers op een nieuw spoor2 de een 
bood aan nieuwe liederenboeken te geven 
voor de ,zondagsschool1 waaromtrent     
eenige moeielijkheid was gerezen2 een   
ander verklaarde1 dat als de kerk       
opnieuw geschilderd werd1 hij er voor   
wilde zorgen1 dat ook het wijkgebouw een
 nieuw kleed kreeg2 een derde bood aan  
een vierde gedeelte te betalen van het  
salaris voor een zendeling om den       
dominee er van te ontlasten en drie     
andere ambtsdragers eigenden zich de    

overblijvende drievierden toe1 totdat er
 op het laatst niemand was1 die zich    
niet het recht had verzekerd1           
persoonlijk voor zichzelf1 om iets te   
doen1 klein of groot1 voor de ,kerk1 en 
iedereen deed1 wat hij aanbood1 uit     
dankbaarheid aan den dominee voor al wat
 hij voor hen was geweest en gedaan had 
gedurende vijftien jaar4 ,en ten slotte 
maakte de heer ,lovejoy al zijn         
broederen week in een gebed1 waarin hij 
dominee en lidmaten bracht voor den     
,troon der ,genade en zoo pleitte1 dat  
elk1 toen hij de plaats verliet1 voelde1
 dat de zegen des ,heeren op hem rustte4
  ,de preekbeurt in de week werd        
gehouden op ,woensdagavond en werd in   
den regel zeer slecht bezocht4 ,dezen   
keer was de dominee naar de consistorie 
gekomen met een benepen hart1 en hij bad
 om de genade den heer ,lovejoy en een  
handvol vrome en eerzame vrouwen te     
kunnen toespreken zonder blijk te geven 
van ontmoediging en zonder hen moedeloos
 te maken4 ,daar waren tijden geweest in

 het verleden1 dat de dienst in de kerk 
was gehouden en de heer ,judkin placht  
in de stad op de opkomst te pochen2 toen
 was men uit de kerk naar de groote zaal
 gegaan2 maar in den laatsten tijd      
werden de weinigen1 die kwamen1         
bijeengeroepen in een kamer1 omdat het  
aangenamer is een kamer bijna vol te    
zien dan een voor driekwart ledige zaal4
  ,de kamer was vlak naast de kerkekamer
 en vr hij naar binnenging1 kon hij     
tellen of er meer of minder dan het     
gewone dertigtal zouden zijn4 ,dezen    
avond gingen zoovele voeten voorbij     
zijne deur en er was zoo'n levendige    
drukte1 dat hij geloofde1 dat er wel    
veertig zouden wezen1 wat een belangrijk
 aantal was en hij begon zich lafheid en
 ongeloof te verwijten4 ,hij keek den   
liederenbundel door om een keus te doen1
 toen de deur openging en de heer       
,lovejoy binnenkwam met zooveel         
blijkbare tevredenheid op zijn          
beminnelijk gelaat1 dat de dominee zeker
 was van iets prettigs4 ,vergeef me1 dat

 ik u stoor1 zei de goede man1 maar ik  
kwam vragen of gij niet in de groote    
zaal zoudt gaan van avond8 ,de kamer is 
al vol en er komen elke minuut meer     
menschen4 ,het zou mij niets            
verwonderen1 als er honderd1 misschien  
tweehonderd kwamen1 en mijnheer         
,lovejoy's gelaat straalde en zonder het
 te weten drukte hij voor de tweede maal
 des dominee's hand4  ,ge kunt zeker    
zijn1 dat ik maar al te blij zou zijn1  
maar4444 wat beteekent dit8 ,weten zij1 
dat ik zelf zal preeken8 ,en de dominee 
leek bezorgd1 uit vrees dat de menschen 
misschien toegestroomd waren in de hoop1
 dat de een of andere vreemdeling van   
naam zou spreken4  ,natuurlijk weten zij
 het en daarom zijn ze gekomen1         
antwoordde de heer ,lovejoy met groote  
blijdschap2 voor geen mensch anders     
zouden er zooveel gekomen zijn en als   
gij van avond niet preektet1 zou dat de 
grootste teleurstelling zijn1 die de    
menschen ooit ondervonden2 maar ik moet 
mij haasten om toe te zien1 dat alles in

 de zaal in orde komt1 en een minuut    
later hoorde de dominee het geluid van  
vele stemmen1 toen de menschen vroolijk 
verhuisden van de kamer naar de zaal en 
zelfs in de consistorie was het te      
merken1 dat er een groote schare zou    
zijn4 ,terwijl hij peinsde over de      
beteekenis hiervan1 werd al weer de deur
 geopend en weer kwam de heer ,lovejoy  
binnen4  ,we hadden niet genoeg geloof1 
riep hij1 we hadden dadelijk naar de    
kerk moeten gaan4 ,broeder ,stonier zei 
op zijn gewone besliste manier3 'geen   
halve maatregelen1 vooruit naar de      
kerk2' maar ik was bang1 dat er niet    
genoeg zouden zijn4 ,ik had ongelijk1   
heelemaal ongelijk1 de kerk zal mooi vol
 worden van onder tot boven1 want de    
menschen komen gestadig toestroomen--het
 is een prachtig gezicht1 zoo'n stroom4 
,ik zal u komen halen1 als zij allen    
gezeten zijn2 maar geef hun tijd1 want  
het is niet gemakkelijk van de eene     
plaats naar de andere te gaan1 zooals   
wij van avond gedaan hebben2 maar we    

zullen het anders aanleggen den         
volgenden ,woensdag1 dan gaan we        
dadelijk in de kerk juist als in vroeger
 tijden en de heer ,lovejoy verliet de  
consistorie als op vleugelen4  ,toen de 
dominee in de kerk kwam1 was deze bijna 
vol en hij gaf met eenige moeite den    
eersten psalm op1 want het schoot in    
zijn ziel1 dat deze menschen gezien     
hadden1 dat hij moedeloos was en dat dit
 een vernieuwde genegenheid was4 ,het   
gebed viel hem zelfs zwaarder dan het   
lied1 ofschoon zijn hart diep bewogen   
was door dankbaarheid aan ,god en teeder
 pleitte voor de menschen4 ,en toen hij 
genaderd was aan de toespraak1 wierp hij
 zijn papier met punten ter zijde1 want 
het leek hem te koud en te vormelijk en 
hij las den honderd-zesentwintigsten    
psalm langzaam en met bevende stem en in
 plaats van uitlegging1 hield hij op    
tusschen de verzen en de menschen       
begrepen4 ,toen hij het laatste vers    
las3 ,die het zaad draagt1 dat men      
zaaien zal1 gaat al gaande en weenende2 

maar voorzeker zal hij met gejuich      
wederkomen1 dragende zijne              
schoven--aarzelde hij een oogenblik en  
toen4444 sprak hij den zegen uit4 ,na   
een oogenblik stil gebed lichtte hij het
 hoofd op en zag1 dat de menschen nog   
wachtten4 ,de heer ,judkin stond op1 en 
naar voren komende voor den lessenaar1  
dankte hij den dominee verstaanbaar voor
 al zijn werk--en toen kwamen zij allen1
 mannen1 vrouwen en kinderen--en elk zei
 op eigen manier hetzelfde2 en het      
gerucht heeft geloopen1 dat ,richard    
,stonier1 die het laatst kwam en niets  
zeide1 voor de eerste en eenige maal in 
zijn leven van zijn stuk was gebracht4  
----------------------------------------
---------------                         
,,opmerkingen ,,van ,,de ,,bewerker3    
,de volgende correcties zijn in de tekst
 aangebracht3                           
,bron 7,b37 -- ,correctie 7,c37         
,b3  ,,vi4 ,de oproermaker in de kerk   
,c3  ,,iv4 ,de oproermaker in de kerk   
,b3  op den inhoud van het geen hij     

,c3  op den inhoud van hetgeen hij      
,b3  grondbeginselen moet worden        
uitgewerkt in             ,c3           
grondbeginselen die moet worden         
uitgewerkt in         ,b3  zorgvuldige  
overdenkingen zal op prijs stellen4     
,c3  zorgvuldige overdenkingen op prijs 
zal stellen4       ,b3  ,may ,harrison4 
,c3  ,may ,harrison4                    
,b3  dienst met zang een zigeuner       
,c3  dienst met zang1 een zigeuner      
,b3  ,oordeelslag1 belangwekkend moet   
zijn4               ,c3  ,oordeelsdag1  
belangwekkend moet zijn4                
,b3  ,waarde ,heer ,jump                
,c3  ,waarde ,heer ,jump                
,b3  jaar geen nieuwen gedachten        
toelaten                  ,c3  jaar geen
 nieuwe gedachten toelaten              
,b3  ,een van de voornaamste pogingen   
van een               ,c3  ,alinea-break
 ingevoegd                              
,een van de voornaamste pogingen van een
               ,b3  ,wanneer ,eives1    
opgesloten achter zijn deur             

,c3  ,wanneer ,dives1 opgesloten achter 
zijn deur            ,b3  zijn geld een 
maatstaf heeft voor zijn karakter       
,c3  zijn geld een maatstaf is voor zijn
 karakter          ,b3  ,dezelfde heer  
doet dat misschen maar                  
,c3  ,dezelfde heer doet dat misschien  
maar                 ,b3  versterkende  
winterweer4 ,ik heb medelijden          
,c3  versterkende winterweer4 ,ik heb   
medelijden            ,b3  ,weet je1 zei
 de dominee1 in het dansend             
,c3  ,alinea-break ingevoegd            
,weet je1 zei de dominee1 in het dansend
             ,b3  ,wees dankbaar voor uw
 rustigen ,zondagen               ,c3   
,wees dankbaar voor uw rustige ,zondagen
                ,b3  woeker terugkomen  
tot hun eigen zielen4               ,c3 
woeker terugkomen tot hun eigen zielen4 
,b3  te koud en te vormemelijk en hij   
,c3  te koud en te vormelijk en hij     
----------------------------------------
---------------