,wereldbibliotheek ,onder leiding van ,l4 ,simons ,desiderius ,erasmus4 ,de ,lof der ,zotheid ,vertaald door wijlen ,mr4 ,dr4 ,j4 ,b4 ,kan1 ,uitgegeven en van korte ophelderingen voorzien door ,dr4 ,a4 ,h4 ,kan4 ,met prentjes naar penteekeningen ,van ,hans ,holbein1 ,den ,jongeren4 #b;e druk--#f;e1 #g;e en #h;e duizend4 ,uitgegeven door de ,maatschappij voor ,goede en ,goedkoope ,lectuur--,amsterdam ,,toelichting4 ,de ,lof der ,zotheid1 ,moriae ,encomium1 is van al de werken van ,erasmus het meest bekend4 ,het aantal der uitgaven1 dat reeds bij het leven van den schrijver het licht zag1 bedraagt ruim veertig en na zijn dood is het werkje telkens en telkens weer herdrukt en vertaald4 ,het lijdt geen twijfel1 dat vooral de felle aanval op kerkelijke toestanden1 heiligenvereering1 monnikswezen1 aflaathandel enz4 de reden is1 dat het zulk een geweldigen opgang heeft gemaakt4 ,het is de proloog van de groote theologische tragedie der #af;e eeuw4 #a4 ,wanneer men ziet1 dat ,erasmus niets spaart van wat de ,roomsche kerk voor heilig en eerwaardig geldt1 zaken noch personen1 vraagt men zich vol verbazing af1 hoe hij niet op den brandstapel is geindigd en waarom hij1 die toch in zooveel opzichten hetzelfde leert als ,luther1 niet bij diens optreden geestdriftig zijn partij heeft gekozen en een voorvechter der ,hervorming is geworden4 ,daarop valt het volgende te antwoorden4 ,het is nooit bij ,erasmus opgekomen iets tegen de ,roomsche kerk als zoodanig te ondernemen4 ,hij ergerde zich--en velen der beste en meest ontwikkelde geestelijken met hem--aan de schromelijke ontaarding op kerkelijk gebied1 die hij waarlijk niet met te schrille kleuren heeft geschilderd4 ,maar hij was in de eerste plaats een fijn-litteraire geest1 een kamergeleerde1 en meende1 of hoopte althans1 dat wanneer zijn welversneden pen en die zijner geestverwanten1 de humanisten1 maar den strijd tegen ruwheid1 domheid en bijgeloof op het papier bleef volhouden1 geleidelijk beschaving1 verstand en ware vroomheid daarvoor in de plaats zouden komen4 ,luther1 de ruwe volksman1 was hem antipathiek4 ,in een zijner brieven laat hij zich aldus uit3 ,ik zou gaarne een martelaar voor ,christus willen zijn1 als hij mij de kracht wilde geven1 maar ik ben niet van zins een martelaar voor ,luther te zijn4 ,voor geloofsheld was ,erasmus niet geschapen4 ,hij was trouwens meer een man van smaak dan van gemoed4 ,het ligt allerminst in mijn bedoeling hier verder een studie over het boekje te geven4 ,wie meer verlangt1 kan ik o4a4 verwijzen naar ,erasmus1 door ,cd4 ,busken ,huet1 verschenen in de ,w4 ,b4 #ch_/ci1 p4 ,,liii volgg4 ,toch zullen misschien een paar opmerkingen niet ondienstig zijn4 ,het zal den lezer1 als hij eenige hoofdstukken gevorderd is1 allerminst duidelijk zijn geworden1 wat ,erasmus eigenlijk met ,zotheid bedoelt4 ,hij speelt blijkbaar met het woord en verstaat er nu eens dit1 dan weer dat onder4 ,het ontsnapt aan elke poging om het scherp te definieeren4 ,de ,zotheid telt geleerden en hansworsten1 heiligen zoowel als kibbelende theologen en krijgslieden1 oude vrijers en pantoffelhelden1 behaagzieke vrouwen1 kleine kinderen en dieren onder haar gevolg1 kortom ieder1 die met het gezond verstand op gespannen voet staat of zich enkel laat leiden door de redelooze natuur4 ,erasmus heeft eenvoudig aan zijn dartel vernuft den vrijen loop gelaten4 ,het is wel zeker1 dat1 toen hij de ,zotheid aan het woord liet1 hij zich niet nauwkeurig rekenschap heeft gegeven1 in welk karakter zij zou optreden1 en dit telkenmale heeft gevarieerd1 naarmate het in zijn--en haar--kraam te pas kwam4 ,een tweede zaak1 die den lezer zal treffen en wellicht ergeren1 is het kleed1 waarin ,erasmus zijn satire heeft gestoken4 ,talloos zijn de aanhalingen uit de ,oude ,schrijvers1 die1 soms letterlijk1 soms alleen wat gedachte betreft1 in het betoog der ,zotheid worden ingevlochten4 ,ook paradeeren ,goden1 helden en staatslieden uit de ,antieke ,mythologie en de ,oude ,geschiedenis voor onzen smaak veel te dikwijls op het tooneel4 ,erasmus is nu eenmaal door en door humanist1 in de ,oudheid voelt hij zich beter thuis dan in zijn eigen tijd en de geestverwanten1 voor wie hij in de eerste plaats schrijft1 eveneens4 ,hoe meer zijn publiek zich in die onvolprezen ,oudheid kon verlustigen1 des te dankbaarder was het hem4 ,daarbij komt nog1 dat ,erasmus kort te voren zijn ,adagia1 een verzameling van eenige duizenden ,grieksche en ,latijnsche spreekwoorden met toelichting1 op nieuw had uitgegeven4 ,hij is er nog zoo vol van1 dat hij bijv4 in de ,lof der ,zotheid eenzelfde spreekwoord 7de ezel bij de lier7 tot viermaal toe herhaalt4 ,een enkel woord over de in deze uitgave opgenomen penteekeningen van ,holbein3 ,hans ,holbein1 de jongere1 #adig-aedc1 woonde gedurende de eerste jaren van zijn werkzaamheid in ,bazel1 waar ,erasmus zich met voorliefde placht op te houden en waar hij ook gestorven is4 ,in een exemplaar van de ,lof der ,zotheid1 door den ,bazelschen drukker ,froben in #aead uitgegeven1 dat voor ,erasmus persoonlijk bestemd was1 heeft ,holbein--die met ,erasmus op goeden voet stond--op den rand der bladzijden een aantal geestige illustraties aangebracht4 ,het boek berust thans in het museum van ,bazel4 ,aan dit werk heeft de schilder1 zooals uit een aanteekening op een blad van het exemplaar blijkt1 slechts tien dagen besteed4 ,en zoo heeft hij natuurlijk niet zorgvuldig gewikt en gewogen1 wat van den inhoud meer in het bijzonder in aanmerking kwam om te worden in beeld gebracht1 maar slechts de voorstelling1 die een woord of zegswijze voor zijn schildersoog deed oprijzen1 met losse hand op het papier geworpen4 ,vandaar1 dat de plaatjes #b dikwijls zoo ongelijkmatig zijn verdeeld4 ,een enkele maal zelfs bekommert ,holbein zich in het geheel niet om den tekst1 maar illustreert den commentaar van ,listrius1 die ook in bovengenoemd exemplaar was afgedrukt4 ,deze ,listrius1 tijd- en landgenoot van ,erasmus 7hij was afkomstig uit ,rhenen71 heeft zich voor de verklaring en daardoor ook voor de verspreiding van het ,encomium bij uitstek verdienstelijk gemaakt4 ,zijn commentaar verscheen al heel gauw na de publicatie van het boekje en werd in verschillende uitgaven aan den tekst toegevoegd4 ,men heeft meermalen het vermoeden geopperd1 dat ,erasmus zelf de auteur ervan was4 ,dit is wel niet geheel juist1 maar toch blijkt uit een tot dusver onuitgegeven brief van hem1 dat ,erasmus eigenlijk het meeste aan den commentaar heeft gedaan1 dat hij ,listrius op weg heeft geholpen1 de hoofdzaken heeft uitgewerkt en dat ,listrius' arbeid zich tot afwerken en aanvullen heeft bepaald4 ,in een brief van vroeger datum getuigt ,erasmus reeds3 ,eerst werd zij 7de ,zotheid7 door weinigen begrepen1 totdat ,listrius er zijn commentaar bij schreef4 ,de vertaling1 die hier den welwillenden lezer wordt aangeboden1 was reeds meer dan twintig jaar geleden door mijn vader voltooid4 ,later heeft hij echter bij tijd en wijle het werk weer onderhanden genomen1 eenige hoofdstukken ervan gepubliceerd in den ,nederlandschen ,spectator1 een gedeelte persklaar gemaakt1 een grooter deel nogmaals gecorrigeerd4 ,toch heb ik alles nog eens zorgvuldig doorgelezen1 met het ,latijn vergeleken en1 waar ik het noodig achtte1 een enkele verandering aangebracht1 zoodat ik de verantwoordelijkheid voor deze vertaling draag4 ,de ophelderingen heb ik1 in overleg met de redactie der ,w4,b41 zoo trachten in te richten1 dat het werkje voor den beschaafden leek1 ook al had hij geen klassieke opleiding genoten1 verstaanbaar zou worden4 ,de ,erasmuskenner zal er niets nieuws in vinden en op wetenschappelijke waarde maken zij allerminst aanspraak4 ,vermelding verdient1 dat ik hierbij zeer veel te danken heb gehad aan de aanteekeningen bij de ,latijnsche uitgaaf1 die mijn vader in #ahih bij ,martinus ,nijhoff heeft doen verschijnen4 ,ten slotte3 ,de verdeeling in hoofdstukken is niet van ,erasmus zelf1 maar wordt het eerst gevonden in de uitgaaf van de ,meusnier de ,querlon 7,londen en ,parijs #agfe74 ,mijn vader heeft ze overgenomen1 opdat het voor den lezer minder vervelend zou zijn zulk een doorloopende voordracht te lezen en voor den uitgever gemakkelijker1 als hij naar de een of andere plaats wilde verwijzen4 ,ook de titels der hoofdstukken gaan1 in hoofdzaak1 op de uitgaaf van #agfe terug4 ,de veranderingen in ,toelichting en ,aanteekeningen van deze ,tweede ,uitgaaf aangebracht dank ik aan de welwillende kritiek en inlichtingen van ,dr4 ,j4 ,lindeboom1 wien ik hierbij gaarne van mijn oprechte erkentelijkheid de verzekering geef4 ,middelburg1 ,september1 #aiab4 ,a4 ,h4 ,kan4 ,,voorrede4 ,,erasmus van ,rotterdam groet zijn vriend ,,thomas ,,morus4 #c ,in de laatste dagen1 toen ik uit ,itali naar ,engeland terugkeerde1 besloot ik1 liever dan al den tijd1 dien ik te paard moest zitten1 met smakelooze en onwetenschappelijke praatjes te slijten1 zoo nu en dan of bij mij zelf over een onderwerp uit onze gemeenschappelijke letteroefeningen na te denken of mij te vermeien in de herinnering aan de even geleerde als dierbare vrienden1 die ik hier had achtergelaten4 ,onder dezen kwam uw beeld1 mijn beste ,morus1 mij zeker het allereerst voor den geest en de herinnering aan ,u1 ofschoon wij ver van elkander waren1 was mij even aangenaam1 als uw omgang was1 toen ik ,u nog van aangezicht tot aangezicht placht te zien1 het aangenaamste--ik mag sterven1 als het niet waar is--van al wat mij ooit in mijn leven te beurt is gevallen4 ,daarom vatte ik1 omdat ik meende in allen gevalle iets te moeten doen en die tijd mij weinig geschikt voorkwam om een ernstig onderwerp te overdenken1 het plan op een boertige lofrede op ,moria 7de ,zotheid7 te houden4 ,welke ,pallas heeft ,u op die gedachte gebracht8 zult ge zeggen4 ,vooreerst deed uw geslachtsnaam ,morus mij dit plan opvatten1 die even dicht bij het woord ,moria komt1 als gij ver van de zaak af zijt of liever1 volgens aller eenstemmig getuigenis1 daarmede volstrekt niets gemeen hebt4 ,verder vermoedde ik1 dat deze speling van ons vernuft bovenal uw goedkeuring zou wegdragen1 omdat gij in dergelijke jokkernijen1 waarbij1 zoo ik goed zie1 nergens geleerdheid en geest kan gemist worden1 bijzonder veel smaak vindt en in het dagelijksche leven als een ,democritus #d pleegt op te treden4 ,ofschoon gij door uw buitengewone scherpzinnigheid gewoonlijk hemelsbreed in gevoelen van het gemeene volk verschilt1 zijt gij toch door de ongeloofelijke zachtheid en meegaandheid van uw karakter niet alleen in staat om met allerlei menschen in alle omstandigheden des levens om te gaan1 maar vindt gij er ook een genot in4 ,deze kleine verhandeling zult gij daarom gaarne aannemen als een aandenken van uw vriend en gij zult ook haar verdediging gaarne aanvaarden1 want zij is u toegewijd en daarom voortaan ,uw eigendom1 niet het mijne4 ,immers het zal misschien niet aan bedillers ontbreken1 die mij lasteren1 zeggende1 dat deze aardigheden deels van te weinig beteekenis zijn om een ,godgeleerde te passen1 deels te scherp voor een zachtmoedig ,christen1 en zij zullen het van de daken verkondigen1 dat wij in het voetspoor der oude comedie en van zekeren ,lucianus #e treden en in alles de tanden zetten4 ,doch ik zou wel wenschen1 dat zij die zich door het lichtzinnige en boertige van mijn onderwerp gekwetst gevoelen1 bedachten1 dat het denkbeeld niet van mij is uitgegaan1 maar dat reeds in den ouden tijd groote mannen meermalen daarvan het voorbeeld gegeven hebben4 ,want reeds voor tal van eeuwen schreef ,homerus zijn muizen- en kikvorschenkrijg1 ,maro #f zijn ,mug en ,boerenontbijt1 ,ovidius #g zijn ,noot1 prees ,polycrates #h en zijn bestrijder ,isocrates #i ,busiris #aj1 ,glauco #aa de onrechtvaardigheid1 ,favorinus #ab ,thersites #ac en de derdendaagsche koorts1 ,synesius #ad de kaalhoofdigheid1 ,lucianus de vlieg en de tafelschuimerskunst1 behandelde ,seneca #ae schertsend de vergoding van ,claudius #af1 ,plutarchus #ag een samenspraak van ,gryllus #ah met ,ulixes1 ,lucianus en ,apuleius #ai hun ezel en een mij onbekend schrijver het testament van het varkentje ,grunnius ,corocotta #bj1 waarvan ook de heilige ,hieronymus #ba gewag maakt4 ,zij mogen daarom1 als 't hun goeddunkt1 zich voorstellen1 dat ik tot uitspanning een partijtje schaak gespeeld1 of als zij dit soms liever willen1 op een stokpaardje gereden heb4 ,want het is toch hoogst onbillijk om1 terwijl wij den menschen van elke levensrichting hun uitspanningen gunnen1 den mannen der wetenschap in het geheel geen scherts te veroorloven1 vooral zoo die beuzelarijen ernstige dingen in haar gevolg hebben en die spotternijen zoo gebezigd worden1 dat de lezer1 wien het niet aan allen smaak ontbreekt1 hieruit meer nut trekt dan uit de pedante en schitterende bewijsvoering van sommigen1 b4v4 als de een of ander in een met opoffering van veel tijd samengeflanste redevoering de redekunst of de wijsbegeerte prijst1 een tweede de lofwaardige eigenschappen van een zekeren vorst schildert1 een derde aanspoort tot den krijg tegen de ,turken1 een vierde de toekomst voorspelt en een vijfde nieuwe strijdvragen verzint over onmogelijke onderwerpen4 ,want evenals er niets beuzelachtiger is dan ernstige zaken beuzelachtig te behandelen1 zoo is er niets aardiger dan beuzelingen zoo te behandelen1 dat ge oogenschijnlijk niets minder dan gebeuzeld hebt4 ,zeker berust het oordeel over mij bij anderen1 maar als de ,eigenliefde mij niet geheel bedriegt1 dan is onze lofrede niet in allen opzichte zot1 ook al handelt zij over de ,zotheid4 ,om mij nu verder te verdedigen tegen het onbekookte verwijt van hatelijkheid1 merk ik op1 dat men altijd aan het vernuft de grootste vrijheid gelaten heeft om straffeloos op een geestige wijze den spot te drijven met het dagelijksch leven der menschen1 mits de groote vrijheid niet in razende bandeloosheid ontaardde4 ,des te meer bevreemdt mij de prikkelbaarheid onzer tijdgenooten1 die bijna alleen nog maar de in zwang zijnde titels verkiezen te hooren #bb4 ,voorts kan men lieden vinden1 zoo averechts godsdienstig1 dat zij zelfs de bitterste smaadwoorden tegen ,christus eerder dulden kunnen dan de geringste scherts tegen een paus of een vorst1 vooral als hun kostwinning er mee gemoeid is4 ,ten onrechte2 want hij1 die de leefwijzen der menschen zoo berispt1 dat hij niemand met name doorhaalt1 eilieve1 wat dunkt ,u1 is het hem te doen om hatelijk te wezen dan wel veeleer om te leeren of te vermanen8 ,overigens in hoeveel opzichten berisp ik niet mij zelf8 ,hierbij komt nog1 dat hij1 die geen slag van menschen overslaat1 mijns inziens op geen enkelen mensch1 maar op alle ondeugden vertoornd is4 ,als er dus iemand opstaat1 die luide verkondigt1 dat hij zich gekwetst gevoelt1 dan geeft hij daardoor het bewijs van een slecht geweten of in allen gevalle van vrees4 ,nog veel vrijer en hatelijker is in dit soort van scherts de ,heilige ,hieronymus te werk gegaan1 daar hij ettelijke malen zelfs de namen niet verzwijgt4 ,wij echter1 behalve dat wij in het geheel geen namen noemen1 hebben daarenboven in zulk een gematigden toon geschreven1 dat de verstandige lezer licht zal inzien1 dat het ons meer te doen was om te vermaken dan om te kwetsen4 ,want wij hebben nergens1 op het voetspoor van ,juvenalis #bc1 in dien geheimen poel van ongerechtigheden geroerd en meer het belachelijke dan het vuile trachten op te sommen4 ,als er voorts nog iemand is1 die zich zelfs door het aangevoerde niet tevreden laat stellen1 dan moge hij tenminste dit steeds voor oogen houden1 dat het schoon is door de ,zotheid gehekeld te worden en dat wij1 toen wij haar sprekende invoerden1 ons geheel moesten schikken naar hetgeen in overeenstemming was met haar persoonlijkheid4 ,maar waarom meld ik dit ,u1 die zulk een uitstekend pleitbezorger zijt1 dat gij de zaken1 ook al zijn zij niet van de beste1 toch het best weet te verdedigen8 ,vaarwel1 welsprekende ,morus1 en bescherm ijverig uw ,moria4 ,van het land1 #i ,juni #aejh4 ,,de ,,lof ,,der ,,zotheid4 ,voordracht van ,erasmus van ,rotterdam4 ,de ,zotheid spreekt4 ,,hoofdstuk ,i4 ,alleen door haar aanblik heeft de ,zotheid de zorgen van haar toehoorders verjaagd4 ,hoe de menschen ook gewoonlijk over mij spreken1--en ik weet maar al te goed1 in welk een kwaden naam de ,zotheid zelfs bij de zotsten staat--beweer ik toch1 dat ik en ik alleen door mijn goddelijke macht ,goden en menschen vervroolijk4 ,hiervan is dit zeker een meer dan voldoend bewijs1 dat1 zoodra ik voor deze zoo talrijke vergadering was opgetreden om het woord te voeren1 eensklaps uw aller aangezichten zoo blonken van een ongekende en ongewone vreugde1 dat gij zoo plotseling het voorhoofd ontrimpeldet en mij met zulk een blijden en beminnelijken lach toejuichtet1 dat gij allen1 die ik hier uit alle hoeken der wereld voor mij zie1 waarlijk niemand uitgezonderd1 gelijk de ,goden bij ,homerus1 te veel nectar met nepenthes #bd schijnt gebruikt te hebben1 terwijl ge vroeger zoo bedroefd en bekommerd waart neergezeten1 alsof ge nog pas uit ,trophonius' hol #be waart teruggekomen4 ,maar 't gaat hiermede als wanneer de zon het eerst haar schoon en gulden gelaat aan 't aardrijk vertoont of na een strengen winter de lente opnieuw den zoelen adem der westenwinden brengt3 dan verandert aanstonds het voorkomen van alles1 dan krijgt alles een nieuwe kleur en een geheel nieuwe jeugd en zoo veranderde ook dadelijk op mijn aanblik uw voorkomen4 ,daarom heb ik dan ook1 hetgeen andere groote redekunstenaars ternauwernood door een lange en langen tijd overpeinsde rede kunnen te weeg brengen1 het verdrijven nl4 van lastige muizenissen1 al aanstonds enkel door mijn gezicht weten te bewerken4 ,,hoofdstuk ,,ii4 ,onderwerp der voordracht4 ,waarom ik nu in dezen ongewonen opschik heden voor u opgetreden ben1 zult ge spoedig hooren1 als gij slechts geen bezwaar maakt ooren te hebben voor mijn spreken1 niet1 zooals gij die gewoonlijk hebt voor den prediker in de kerk1 maar zoo als gij die pleegt op te steken voor marktschreeuwers1 paljassen en hansworsten1 ooren1 zooals onze bekende ,midas #bf ze indertijd voor ,pan opzette4 ,want ik heb lust gekregen voor een poosje bij u den sophist #bg te spelen1 wel niet als een van dat slag1 dat heden ten dage der jeugd eenige hoofdbrekende beuzelingen instampt en een meer dan vrouwelijke stijfkoppigheid in het twisten leeraart1 maar ik zal die ouden navolgen1 die om den kwalijk klinkenden #bh naam van ,sophen 7wijzen7 te vermijden1 liever ,sophisten 7wijsmakers7 wilden genoemd worden4 ,hun lust was het den naam van ,goden en helden door lofredenen te verheerlijken4 ,daarom zult ge dan ook een lofrede hooren niet op ,hercules1 noch op ,solon #bi1 maar op mij zelf1 de ,zotheid4 ,,hoofdstuk ,,iii4 ,waarom de ,zotheid zichzelf prijst4 ,al aanstonds dit3 ik stoor mij volstrekt niet aan die wijzen1 die1 zoo iemand zichzelf ophemelt1 hem een grooten zotskap en een onbeschaamden rekel noemen4 ,het moge1 volgens hen1 zoo zot mogelijk zijn--zij moeten toegeven1 dat het betamelijk is4 ,want wat is gepaster dan dat de ,zotheid zelf de loftrompet over zichzelf steekt8 ,niemand kan immers een sprekender beeld van mij geven dan ik zelf--of ik moest soms aan een ander beter bekend zijn dan aan mij zelf4 ,toch acht ik dit overigens zelfs niet weinig zediger dan hetgeen het gros der aanzienlijken en wijzen pleegt te doen1 die uit een soort van valsche schaamte of een vleienden redekunstenaar of een zot klappenden dichter in 't geheim daartoe plegen aan te sporen en hem voor een zeker loon huren om uit zijn mond hun lof of1 wat op hetzelfde neerkomt1 klinkklare leugens te hooren4 ,die beschroomde man zet evenwel als een pauw zijn staart op en draagt den kam hoog1 wanneer die onbeschaamde vleier een nieteling1 als hij is1 aan de ,goden gelijk stelt2 wanneer hij hem voor een volmaakt toonbeeld van alle deugden doet doorgaan1 alhoewel de geprezene weet1 dat hij er hemelsbreed van verschilt2 wanneer hij een kraai bekleedt met vreemde veeren2 wanneer hij den moriaan schoon wascht1 kortom als hij van een mug een olifant maakt4 ,ten slotte houd ik mij aan het oude volksgezegde1 dat hij1 die door geen ander geprezen wordt1 gelijk heeft1 als hij zich zelf prijst4 ,intusschen kan ik in dezen niet nalaten mij te verwonderen--moet ik het aan de ondankbaarheid of aan de traagheid der menschen toeschrijven8--dat1 alhoewel allen zonder onderscheid veel werk van mij maken en gaarne mijn gaven genieten1 er in den loop van zooveel eeuwen niemand is opgestaan1 die in woorden vol dankbaarheid den lof der ,zotheid verkondigde1 ofschoon het niet ontbroken heeft aan hen1 die in zorgvuldig1 met opoffering van veel olie en slaap bewerkte verhandelingen mannen als ,busiris en ,phalaris #cj1 of de derdendaagsche koorts1 vliegen1 kaalhoofdigheid en zulke ellendige dingen meer verheerlijkten4 ,van mij zult gij een rede hooren1 die wel voor de vuist gehouden wordt en waaraan hierom niet veel tijd is besteed1 maar die in des te grooter mate de deugd der waarheid bezit4 ,,hoofdstuk ,,iv4 ,waarom zij voor de vuist spreekt4 ,het zou mij spijten1 als gij dacht1 dat ik dit verzonnen heb om met mijn vernuft te pronken1 zooals het gros der redenaars dit pleegt te doen4 ,want wanneer zij1 zooals ,u bekend is1 met een rede voor den dag komen1 waaraan zij dertig jaar lang bloedig gearbeid hebben en die soms nog het werk van anderen is1 dan zweren zij desniettemin bij hoog en laag1 dat zij haar in drie dagen uit de losse hand op het papier geworpen of ook een ander in de pen gegeven hebben4 ,mijn lust en leven was het voorts altijd alles te zeggen1 wat mij maar voor den mond kwam4 ,maar niemand verwachte nu van mij1 dat ik in den trant van die gewone leeraars in de redekunst door een bepaling tracht duidelijk te maken1 wie ik zelf ben1 en nog veel minder1 dat ik mij verder met verdeelingen zal ophouden4 ,want het zou even weinig goeds voorspellen1 wilde men haar1 wier goddelijke macht zich zoo ver uitstrekt1 binnen zekere grenzen beperken1 als wanneer men hr in deelen splitste1 die door de geheele wereld zoo eenstemmig vereerd wordt4 ,en wat nut zou het dan ook hebben door een bepaling ,u als het ware een schaduwbeeld voor oogen te stellen1 daar gij mij thans van aangezicht tot aangezicht aanschouwt8 ,want ik ben1 zooals ge ziet1 die ware schenkster van alle goede dingen1 welke de ,latijnen ,stultitia en de ,grieken ,moria noemen4 ,,hoofdstuk ,v4 ,de ,zotheid verraadt zichzelf terstond4 ,waarom behoefde ik dit zelfs nog te vermelden8 ,alsof 't niet1 zooals men pleegt te zeggen1 met zooveel letters op mijn voorhoofd geschreven staat1 wie ik ben en alsof1 zoo iemand mocht beweren1 dat ik een ,minerva of een ,sophia 7wijsheid7 ben1 hij niet al aanstonds enkel door mij aan te zien van het tegendeel zou overtuigd worden1 ook al kwam hem daarbij mijn taal1 waarin zich een zuiver beeld van mijn geest weerspiegelt1 niet te hulp4 ,ik blanket mij nooit en mijn voorhoofd vertoont niets anders dan hetgeen in 't diepste van mijn hart woont3 aan alle kanten gelijk ik volkomen op mij zelf1 zoodat zelfs zij mijn aanwezigheid niet kunnen ontveinzen1 die voor zich bovenal aanspraak maken op den titel van wijzen en als apen het purper en als ezels in de leeuwenhuid rondwandelen4 #ca ,hoe zorgvuldig zij zich ook vermommen1 komen toch ergens de ooren voor den dag en verraden den ,midas4 ,waarachtig1 ook dit slag van menschen is ondankbaar1 want1 hoezeer zij in de eerste plaats tot ons volkje behooren1 schamen zij zich toch bij den grooten hoop zoozeer over onzen naam1 dat zij dien niet zelden anderen als een erg scheldwoord naar 't hoofd werpen4 ,zijn wij daarom niet volkomen in ons recht1 als wij die luidjes1 die1 ofschoon zij de grootste zotten 7,moren7 zijn1 voor de grootste wijzen 7,sophen7 willen doorgaan1 ,morosophen 7zotwijzen7 noemen8 ,,hoofdstuk ,,vi4 ,navolging der redekunstenaars4 ,want ik heb besloten ook in dit opzicht de redekunstenaars van onze dagen na te volgen1 die zich voor volslagen ,goden houden1 wanneer zij1 als de bloedzuigers1 blijken tweetongig te zijn1 en het als een meesterstuk beschouwen in ,latijnsche redevoeringen hier en daar eenige ,grieksche woordjes #cb als een soort van mozaiek in te voegen1 ook al zijn deze daar zeer slecht op hun plaats4 ,ontbreekt het hun verder aan zulke uitheemsche uitdrukkingen1 dan halen zij uit beschimmelde papieren vier of vijf oude woorden voor den dag om zoo hun lezers het hoofd te doen draaien1 opdat namelijk zij1 die ze begrijpen zichzelf al meer en meer behagen1 doch zij1 die ze niet verstaan1 zich daarover te meer verbazen1 naarmate zij er minder begrip van hebben4 ,immers ook dit behoort zeker tot de niet onaardige genietingen van onze volgelingen1 voor het meest uitheemsche den meesten eerbied te koesteren4 ,mogen al eenigen een weinig eerzuchtiger zijn1 zij moeten toch maar door lachen en handgeklap hun goedkeuring te kennen geven en op 't voorbeeld der ezels de ooren bewegen1 om anderen in de meening te brengen1 dat zij alles goed verstaan4 ,maar genoeg hiervan4 ,ik haast mij nu tot mijn onderwerp terug te keeren4 ,,hoofdstuk ,,vii4 ,afkomst der ,zotheid4 ,gij kent dus mijn naam1 gij--hoe zal ik ,u anders betitelen dan1 gij groote zotten8 ,de ,godin ,zotheid kan haar ingewijden immers geen vereerender naam geven dan dezen8 ,maar omdat allen niet evenzeer met mijn afkomst bekend zijn1 wil ik ,u al aanstonds met behulp der ,muzen op de hoogte daarvan brengen4 ,mijn vader was evenmin ,chaos als ,orcus #cc of ,saturnus #cd of ,japetus #ce of eenig ander van dat slag van versleten en versmeten ,goden1 maar ,plutus #cf1 hij alleen1 de vader van menschen zoowel als van ,goden #cg1 ook al mogen ,hesiodus #ch en ,homerus en zelfs ,jupiter dit ontkennen4 ,door zijn wenk alleen wordt1 evenals vroeger1 zoo ook nu nog al het heilige en onheilige1 hemel en aarde dooreengemengd4 ,zijn willekeur bestiert alles1 oorlog en vrede1 bevelhebberschappen en raadszittingen1 rechtspraak en volksvergadering1 huwelijken1 verdragen1 verbonden1 wetten1 kunsten en wetenschappen1 ernst en scherts1 kortom--de adem begeeft mij reeds--alle openbare en bijzondere zaken der menschen4 ,zonder zijn hulp zou die geheele bent van dichterlijke ,godheden1 of laat ik het stouter uitdrukken1 zou ook die uitverkorenen kring van ,goden f in 't geheel niet bestaan1 f in allen gevalle altijd thuis een eenvoudig maaltje hebben en zoo een hoogst armzalig leventje leiden4 #ci ,al wie hem tegen zich heeft1 zal bij ,pallas zelfs geen voldoenden steun vinden1 maar wien hij genadig is1 die kan zelfs den hoogsten ,jupiter met zijn bliksem naar den duivel wenschen4 ,op het bezit van zulk een vader beroem ik mij6 ,en hij heeft mij niet uit zijn hersenpan doen voortkomen1 zooals ,jupiter die norsche en kribbebijtrige ,pallas1 maar hij verwekte mij bij een alleraardigste en allergeestigste ,nymf1 ,jonkheid genaamd1 en hij had zich aan haar niet verbonden door een vervelenden huwelijksband--ge weet1 dat zoo die manke smid 7,vulcanus7 geboren werd--maar1 wat wel zoo aangenaam is1 hij was met haar in liefde vereenigd1 zooals onze ,homerus zegt4 ,maar gij moet niet denken1 dat ik het leven te danken heb aan dien afgeleefden en blinden ,plutus van ,aristophanes1 neen1 hij werd mijn vader1 toen hij nog in de kracht van 't leven was en gloeide niet alleen van het vuur der jeugd1 maar nog veel meer van den nectar1 dien hij op een godenmaal wat al te ruim en al te sterk gedronken had4 ,hoofdstuk ,,viii4 ,haar geboorteplaats en voedsters4 ,vraagt gij soms ook naar mijn geboorteplaats--men meent immers heden ten dage1 dat het voor iemands aanzien een hoogst belangrijk verschil maakt1 op welke plaats hij het eerst zijn gekrijt heeft laten hooren--ik zag noch op het ronddrijvende eiland ,delos #dj1 noch in de golvende zee #da1 noch in een holle grot het eerste levenslicht1 maar op de eilanden der gelukzaligen1 waar zonder zaaien noch ploegen alles wast1 waar men geen moeite noch ouderdom1 noch ziekte kent1 noch ergens op het veld asfodil1 malve1 ajuin1 lupinen of boonen of ander dergelijk gemeen gewas wordt aangetroffen1 maar overal oog en neus gestreeld worden door moly1 panacee1 nepenthe #db1 magolijn1 ambrozijn #dc1 lotus1 rozen1 violen1 hyacinthen en andere planten van sieraad en genot4 ,te midden van al deze heerlijkheden geboren1 begon ik mijn leven geenszins met gekrijt1 maar had ik voor mijn moeder dadelijk een lachje ten beste4 ,er bestaat ook voor mij volstrekt geen reden den hoogen zoon van ,kronos #dd zijn voedster1 de geit1 te benijden1 omdat mij twee alleraardigste nymfen gezoogd hebben1 ,methe #de1 een dochter van ,bacchus1 en ,apaedia #df1 een dochter van ,pan #dg1 die gij hier ook als gezellin in het gevolg mijner overige dienaressen ziet4 ,haar namen zult gij1 als het uw verlangen is die te leeren kennen1 van mij alleen in het ,grieksch hooren4 ,,hoofdstuk ,,ix4 ,haar gevolg4 ,deze dan1 die ge daar ziet met haar hoog opgetrokken wenkbrauwen1 heet ,philautia 7,eigenliefde72 deze1 die ,u1 als ge haar aanziet1 met de oogen schijnt toe te lachen en met handgeklap toe te juichen1 heet ,kolakia 7,vleierij74 ,zij1 met haar soezerig en slaperig gezicht1 draagt den naam ,lethe 7,vergeetachtigheid72 deze1 leunende op haar ellebogen met haar samengevouwen handen1 noemt men ,misoponia 7,werkschuwheid72 deze1 met rozen omkranst en geheel geparfumeerd1 ,hedone 7,genotzucht72 deze met haar zwemmende en her- en derwaarts zwervende oogen1 heet ,anoia 7,onverstand74 ,deze1 met haar glimmend vel en goedgevoed lichaam1 draagt den naam ,tryphe 7,weelderigheid74 ,gij ziet onder de meisjes ook twee goden3 de een van dezen heet ,komos 7,drinkgelag71 de ander ,negretos ,hupnos 7,vaste ,slaap74 ,met de getrouwe hulp dezer schaar van dienaars onderwerp ik de geheele wereld aan mijn macht en heersch ik zelfs over de machtigste heerschers4 ,,hoofdstuk ,x4 ,de ,zotheid de bron van alle leven en levensgenot4 ,mijn afkomst1 mijn opvoeding en mijn gevolg kent ge nu3 luistert verder1 opdat niemand uwer meene1 dat ik mij ten onrechte den naam van ,godin aanmatig1 met gespitste ooren naar de voordeelen1 die zoowel ,goden als menschen aan mij te danken hebben1 en hoever mijn goddelijke macht zich uitstrekt4 ,als immers de opmerking van een zeker schrijver lang niet dom is1 dat dit eerst waarlijk god-zijn mag heeten menschen te helpen1 en als zij eerst terecht in der ,goden raad zijn opgenomen1 die de stervelingen met wijn of koorn of eenige andere dergelijke nuttige zaak bekend hebben gemaakt1 waarom zou men mij dan niet terecht den eersten onder alle ,goden noemen en achten1 mij1 die alleen allen alles met ruime hand uitdeel8 ,,hoofdstuk ,,xi4 ,vervolg4 ,vooreerst1 wat kan er zoeter of kostbaarder zijn dan het leven zelf8 ,maar wien heeft men toch1 alles welbeschouwd1 den oorsprong hiervan te danken1 behalve aan mij8 ,want evenmin de speer van de uit een geweldigen vader gesproten ,pallas #dh1 als de ,aegis #di van den wolkendrijvenden ,jupiter brengt of plant het menschelijk geslacht voort1 maar de vader der ,goden en de koning der menschen zelf1 die door den wenk zijner oogen den geheelen ,olympus doet sidderen1 moet dien drieflitsigen bliksem uit de hand leggen en dat barsche gezicht1 waarmede hij1 als 't hem lust1 alle goden verschrikt in een andere plooi zetten1 ja1 de armzalige moet als een tooneelspeler zich geheel anders voordoen1 wanneer hij soms dat wil verrichten1 wat hij eeuwig doet1 namelijk kinderen verwekken4 ,daar hebt ge de ,stocijnen #ej1 die zich zelf het dichtst bij de ,goden achten4 ,maar wijst mij nu eens een van hen1 die drie- of viermaal of1 zoo ge wilt1 duizendmaal ,stocijn is3 hij moet toch ook1 zooal niet zijn baard1 het teeken zijner wijsheid1 ofschoon hij dien met de bokken gemeen heeft1 in allen gevalle zijn laatdunkendheid afleggen1 zijn voorhoofd ontrimpelen en zijn bekende onwrikbare stellingen eenigen tijd plaats doen maken voor allerlei zotternijen en dolheden4 ,kortom1 mij1 mij1 zeg ik1 moet die wijze ontbieden1 als hij tenminste vader wil worden4 ,en waarom zou ik niet op mijn gewonen trant rondborstiger voor u spreken8 ,eilieve1 brengen het hoofd1 het gezicht1 de borst1 de hand1 het oor1 de zoogenaamde fatsoenlijke lichaamsdeelen1 ,goden of menschen voort8 ,neen1 zou ik meenen3 veeleer plant het deel1 dat zoo dwaas en zoo belachelijk is1 dat men het zelfs niet zonder lachen kan noemen1 het menschelijk geslacht voort4 ,dat is die gewijde bron1 waaruit al het bestaande zijn oorsprong ontleent1 veeleer dan aan het bekende heilige viertal van ,pythagoras #ea4 ,welke man ter wereld1 vraag ik ,u verder bij al wat ,u heilig is1 zou gewillig het huwelijksjuk op zich nemen1 indien hij1 zooals de wijzen onder ,u plegen te doen1 eerst de ongemakken van dat leven bij zich zelf had overwogen1 of welke vrouw zou zich toch wel met een man inlaten1 indien zij de gevaren en bezwaren der bevalling1 indien zij den last der opvoeding of kende of bedacht8 ,voorts ziet gij nu wel in1 dat1 als gij het leven aan de huwelijken en het huwelijk aan ,onverstand1 mijn gezellin1 schuldig zijt1 welke verplichtingen gij ongetwijfeld aan mij hebt4 ,welke vrouw1 die dit eenmaal ondervonden had1 zou zich opnieuw hieraan willen wagen1 als haar de ,vergetelheid niet met haar macht ter zijde stond8 ,immers ,venus zelf1 zou1 trots de luide verzekering van ,lucretius #eb1 het nooit kunnen loochenen1 dat zonder de hulp van onze goddelijke macht haar invloed ontoereikend en ijdel is4 ,zoo ontstaan uit dit mijn kluchtig dronkenmansspel zoowel de laatdunkende wijsgeeren1 wier plaats nu de door den grooten hoop zoo genoemde monniken hebben ingenomen1 als de in het purper gedoste koningen en de vrome priesters en de driewerf heilige pausen4 ,ten slotte ook die geheele schaar van dichterlijke goden1 zoo talrijk1 dat de ,olympus zelf1 hoe ruim ook1 allen ter nauwernood meer kan bevatten4 ,,hoofdstuk ,,xii4 ,vervolg4 ,maar het zou waarlijk weinig beteekenen1 dat men den oorsprong en de bron van het leven aan mij te danken heeft1 als ik niet tevens aantoon1 dat alle levensgenot zonder eenige uitzondering een gave van mij is4 ,wat dunkt ,u1 zou dit leven wel in eenig opzicht leven mogen heeten1 zoo men het genot er uit wegneemt8 ,ik hoorde uw toejuichingen en ik wist dan ook wel1 dat niemand uwer zoo wijs1 of veeleer zoo onwijs1 neen toch liever zoo wijs #ec was1 dat hij dit gevoelen was toegedaan4 ,en toch versmaden zelfs de ,stocijnen het genot niet1 alhoewel zij met alle macht het tegendeel beweren en bij den grooten hoop daartegen uitvaren en tieren1 natuurlijk met het doel om anderen daarvan af te schrikken en het zelf in ruimere mate te kunnen smaken4 ,maar bij den hemel1 laten zij mij dan eens zeggen1 welk tijdperk des levens is toch wel niet somber1 niet geesteloos1 niet onbehagelijk1 niet smakeloos1 niet verdrietig1 als men het genot1 d4i4 de kruiderij der zotheid1 er niet bijvoegt8 ,zeker1 ik zou kunnen volstaan met hiervoor de getuigenis van den nooit volprezen ,sophocles #ed aan te voeren1 van wien deze schoone lofspraak op ons bestaat3 ,in 't onverstand alleen ligt 's levens hoogst genot1 maar ik wil toch liever met ,u het geheel in al zijn bijzonderheden beschouwen4 ,,hoofdstuk ,,xiii4 ,kindsheid en ouderdom zijn met de ,zotheid ten nauwste verwant4 ,vooreerst dan1 wie weet niet1 dat de eerste levensjaren van den mensch verreweg het vroolijkst zijn en verreweg bij allen het meest in de gunst staan8 ,want hetgeen wij in de kleine kinderen zoo kussen1 zoo omhelzen en zoo troetelen1 dat zelfs een vijand dezen leeftijd te hulp komt1 is zeker niets anders dan het bekoorlijke der zotheid1 dat de verstandige natuur met opzet aan de pas geborenen geschonken heeft om hen in staat te stellen door een soort van vergoeding1 bestaande in genot1 zoowel al het lastige hunner opvoeding te verzachten1 als gunsten van hun beschermers af te vleien4 ,hoe geniet verder de jongelingsleeftijd1 die hierop volgt1 alle gunst1 hoe zijn allen dezen van harte genegen1 met welk een ijver helpen zij hem vooruit1 hoe vriendelijk reiken zij hem de behulpzame hand6 ,maar waaraan1 bid ik u1 heeft de jeugd dit hulpbetoon te danken8 ,waaraan behalve aan mij8 ,door mijn goedertierenheid is zij zoo weinig mogelijk wijs en ergert zij zich daarom aan niets ter wereld4 ,het is toch maar al te waar1 dat weldra1 als zij op volwassen leeftijd door ondervinding en wetenschappelijk onderwijs eenigszins mannen in het verstand beginnen te zijn1 de glans der schoonheid verdooft1 de vlugheid vertraagt1 het vuur der geestigheid verkoelt1 de frissche kracht verslapt4 ,hoe verder de jeugd zich van mij verwijdert1 in die mate leeft zij al minder en minder1 totdat de lastige grijsheid komt1 die al niet meer alleen bij anderen1 maar ook bij zichzelf gehaat is4 ,zij zou gewis voor geen mensch ter wereld uit te staan zijn1 als ik niet weer1 uit medelijden met zooveel ellende1 bijstand verleende en1 evenals de goden bij de dichters aan in stervensnood verkeerende menschen gewoonlijk door de een of andere gedaanteverwisseling te hulp komen1 zoo ook ik niet hen1 die reeds met het ne been in het graf staan1 weer zooveel mogelijk tot den kinderleeftijd terugbracht4 ,het volk slaat daarom den spijker op den kop1 als het grijsaards op nieuw kinderen pleegt te noemen4 ,vraagt iemand mij voorts1 hoe ik deze verandering teweeg breng1 dan wil ik zelfs dit niet voor hem verborgen houden4 ,ik voer hen naar de bron van onze ,lethe #ee1 die op de eilanden der gelukzaligen ontspringt--want in de onderwereld stroomt slechts een smal beekje--om daar1 na de vergetelheid in lange teugen te hebben ingeslorpt1 van alle beslommeringen allengskens verlost1 weer jong te worden4 ,maar zij zijn de kluts kwijt1 zij zijn onwijs1 voert men daartegen aan4 ,zeker1 maar juist hierin bestaat het weer kind worden4 ,is wel een kind zijn iets anders dan de kluts kwijt1 dan onwijs zijn8 ,trekt dit ons niet het allermeest in dien leeftijd aan1 dat hij volstrekt geen wijsheid bezit8 ,wie zou toch een knaap met de wijsheid van een man niet als een wangedrocht verfoeien en vervloeken8 ,hiermee rijmt ook het algemeen bekende volksgezegde3 ,ik hou van 't jongsken niet1 dat wijs is vr zijn tijd4 ,wie zou gemeenschap of omgang willen hebben met een grijsaard1 die aan zijn groote ondervinding een even groote geestkracht en scherpheid van oordeel paarde8 ,dus--dat de grijsaard gek is1 heeft hij aan mij te danken1 maar mijn gek is althans vrij van die rampzalige zorgen1 waardoor de wijze zoo gefolterd wordt4 ,intusschen is hij geen onaardige drinkebroer4 ,hij voelt niet die levenszatheid1 waartegen een krachtiger leeftijd ternauwernood bestand is4 ,zoo nu en dan keert hij met den grijsaard van ,plautus #ef tot die drie letters 7m-i-n7 terug1 diep rampzalig1 als hij wijs was4 ,maar intusschen is hij door mijn toedoen gelukkig1 intusschen is hij gezien bij zijn vrienden en zelfs een prettige dischgenoot4 ,immers ook bij ,homerus vloeit van ,nestors lippen een taal zoeter dan honig1 terwijl die van ,achilles #eg bitter is1 en bij denzelfden dichter klinken de woorden der op den muur zittende grijsaards zacht en teeder4 ,in dit opzicht winnen zij het zelfs van de kindsheid1 die wel aanvallig is1 maar de geschiktheid om te spreken mist en hierdoor van het hoogste levensgenot1 dat bestaat in het babbelen1 verstoken is4 ,vergeet niet hierbij op te merken1 dat de grijsaards meer den omgang met knapen zoeken en de knapen wederkeerig genot vinden in het gezelschap van grijsaards4 ,want altijd brengt de ,god gelijken tot elkaar4 ,er bestaat immers tusschen hen geen verschil dan dat de grijsaard wat rimpeliger is en wat meer verjaardagen telt4 ,overigens--wit haar1 een mond zonder tanden1 een kleine gestalte1 trek in melk1 hakkelend spreken1 babbelzucht1 malligheid1 vergeetachtigheid1 onbedachtzaamheid1 kortom al het overige komt overeen4 ,hoe dichter zij tot de grijsheid naderen1 des te meer beginnen zij ook weer op kinderen te gelijken1 totdat zij op de wijze van kinderen1 zonder het leven zat te zijn en zonder de nadering des doods te bemerken1 het leven verlaten4 ,,hoofdstuk ,,xiv4 ,de ,zotheid verlengt de jeugd en weert den ouderdom4 ,is er nu wel iemand ter wereld1 die den moed heeft om deze mijn weldaad met de gedaanteverwisseling der overige goden op n lijn te stellen8 ,over hetgeen dezen in hun toorn doen1 wil ik liever niet spreken1 maar wien zij het meest genadig zijn1 die plegen zij in een boom1 een vogel1 een krekel of zelfs in een slang te veranderen3 alsof niet juist het sterven hierin bestaat1 dat men iets anders wordt4 ,maar ik verplaats denzelfden mensch weer in het beste en gelukkigste deel zijns levens4 ,als de stervelingen allen omgang met de wijsheid geheel vermeden en hun leven in onafgebroken verkeer met mij doorbrachten1 dan zou er zelfs geen ziekte als de ouderdom bestaan1 maar zij zouden het geluk smaken van een eeuwige jeugd4 ,ziet gij dan niet1 dat die sombere zwaarhoofden1 die hun leven deels aan wijsgeerige studin1 deels aan ernstige en moeilijke zaken gewijd hebben1 meestal1 voordat zij geheel volwassen zijn1 reeds den last des ouderdoms gevoelen1 blijkbaar1 omdat zorgen en onafgebroken ernstig nadenken langzaam maar zeker hun geest en hun edelste levenssappen uitputten8 ,mijn zotten daarentegen zien er vrij vetjes en glimmend uit3 #eh zij zorgen zoo goed voor hun velletje1 dat men hen echte varkens uit ,acarnani #ei noemt1 en zij zouden zeker nooit eenig ongemak van den ouden dag bemerken1 als zij niet zoo nu en dan door de wijzen werden aangestoken4 ,zoo waar is het1 dat in 't menschelijk leven niets in alle opzichten gelukkig is4 ,hierbij komt nog de niet onbelangrijke getuigenis van het volksgezegde1 dat de zotheid het eenige middel is zoowel om de vaart van de overigens ijlings voorbij snellende jeugd te vertragen als de vervloekte grijsheid op een verren afstand te houden4 ,daarom heet het niet zonder goede gronden van de ,brabanders in de volkstaal1 dat1 hoewel bij de andere menschen het verstand met de jaren pleegt te komen1 zij1 naarmate zij meer den ouderdom naderen1 des te zotter worden4 ,en toch is er geen ander volk1 dat in den dagelijkschen omgang aardiger is of het onaangename van den ouderdom minder bemerkt4 ,het naast aan dezen komen1 evenals zij het naast bij hen wonen1 ook in leefwijze mijn ,hollanders2 want waarom zou ik hen niet de mijne noemen1 wier vereering van mij zoo ver gaat1 dat zij daaraan hun gewonen bijnaam te danken hebben en hierover zoo weinig schaamte gevoelen1 dat zij zich op niets meer laten voorstaan8 #fj ,daar gaan mij nu die gekke menschen bij ,medas1 ,circs1 ,venussen1 ,auroras #fa en bij de een of andere bron het middel zoeken1 dat hun de jeugd zal teruggeven1 iets1 waartoe ik alleen in staat ben en mij ook gaarne leen4 ,bij mij is die wonderbalsem te vinden1 waardoor ,memnons dochter de jeugd van haar grootvader ,tithonus #fb verlengd heeft4 ,ik ben die ,venus1 door wier gunst de bekende ,phaon weer zoo jong werd1 dat ,sappho #fc smoorlijk op hem verliefd werd4 ,mij behooren die kruiden toe1 zoo zij al bestaan1 mij de tooverformulieren1 mij de bron1 die niet alleen de vervlogen jeugd terugroept1 maar wat verkieselijker is1 haar voor altijd weet te doen blijven4 ,als gij 't allen met mij eens zijt1 dat er niets beters bestaat dan de bloeitijd des levens en niets verfoeilijkers dan de ouderdom1 dan zijt gij1 zoo ik goed zie1 ook overtuigd van de groote verplichting1 die gij aan mij hebt1 omdat ik zulk een groot kwaad wist te weren en zulk een goed te behouden4 ,,hoofdstuk ,,xv4 ,de ,zotheid vooral maakt de ,goden aantrekkelijk4 ,maar wat spreek ik tot nog toe over de stervelingen8 ,neemt den geheelen hemel in oogenschouw en de eerste de beste mag mij van mijn naam een verwijt maken1 als hij onder alle goden er n vindt1 die de gunst en de achting1 waarin hij staat1 niet aan mijn goddelijke macht te danken heeft4 ,waarom toch is ,bacchus altijd een jong man met dik haar8 ,wel1 omdat hij dronken en dol met gastmalen1 danspartijen1 reidansen en pretmaken zijn geheele leven doorbrengt en zich zelfs in de verte niet met ,pallas inlaat4 ,kortom1 hij is er zoo ver af1 dat hij voor wijs wil doorgaan1 dat hij het liefst boertend en schertsend wil gediend worden4 ,hij voelt zich dan ook volstrekt niet gekwetst door het spreekwoord1 dat hem den bijnaam dwaas geeft3 het luidt zoo ongeveer3 ,nog doller dan ,morychus #fd4 ,den naam ,morychus leidt men verder daarvan af1 dat de landlieden in hun brooddronkenheid hem1 als hij voor de deur van zijn tempel zit1 met most en versche vijgen plegen te besmeren #fe4 ,wat werpt verder het oude blijspel #ff hem niet voor hatelijkheden naar het hoofd6 ,wat een flauwe ,god1 zeggen zij2 hij verdient uit een dij #fg geboren te worden4 ,maar wie zou niet liever zoo'n flauwe en zoutelooze ,god zijn1 altijd vroolijk1 altijd weer jong1 altijd voor allen vol pret en plezier1 dan zelfs die arglistige1 bij allen gevreesde ,jupiter of ,pan1 die1 de geheele wereld door allerlei angsten in rep en roer brengend1 #fh haar een bron van ergernis is en verdriet1 of de vol asch zittende ,vulcanus #fi1 die er altijd even vuil uitziet van 't arbeiden in zijn werkplaats1 of ook ,pallas zelf zoo vreeslijk door haar ,gorgo #gj en speer1 die altijd even zuur kijkt4 ,waarom blijft ,cupido altijd een knaap8 ,waarom anders dan omdat hij altijd een beuzelaar is en nooit iets verstandigs doet noch denkt8 ,waarom bloeit de gulden ,venus altijd weer in jeugdige schoonheid8 ,wel1 omdat zij met mij verwant is en om deze reden draagt haar gelaat ook de kleur mijns vaders en heet zij bij ,homerus de gulden ,aphrodite4 ,voorts lacht zij eeuwig1 wanneer wij tenminste de dichters of hun mededingers1 de beeldhouwers1 mogen gelooven4 ,welke godheid hebben de ,romeinen meer eerbied bewezen dan ,flora #ga1 de moeder van alle zingenot8 ,maar ook wat betreft die goden met hun streng uiterlijk1 als men van hen bij ,homerus en de overige dichters het leven wat nauwkeuriger nagaat1 dan zal men ook bij hen alles vol dwaasheid vinden4 ,het zal wel overbodig zijn de daden der overigen te vermelden1 daar gij minnekozerijen van ,jupiter1 den bliksemslingeraar1 zelf maar al te goed kent en even goed weet1 hoe die ongenaakbare ,diana zonder om haar sekse te denken1 zich enkel bezig houdt met de jacht en intusschen smoorlijk verliefd is op ,endymion #gb4 ,maar ik zou liever willen1 dat zij hun daden van ,momus #gc hoorden1 van wien zij die indertijd meermalen plachten te vernemen4 ,nu hebben zij echter in toorn hem tegelijk met ,ate #gd hals over kop uit den hemel op aarde geworpen1 omdat hij het door zijn wijsheidskramerij der goden geluk wat lastig maakte4 ,geen mensch ter wereld wil den armen balling gastvrij opnemen en veel minder vindt hij aan de hoven der vorsten een thuis1 alhoewel mijn ,kolakia #ge daar een eerste rol speelt1 zij1 die evenmin bij ,momus past als wolven bij een lam4 ,zoo hebben de ,goden1 nu hij weg is1 het veel vrijer en prettiger bij hun dwaasheden3 zij leiden nu inderdaad1 om met ,homerus te spreken1 een veel gemakkelijker leventje1 daar niemand toch den zedenmeester over hen speelt4 ,wat haalt die vijgenhouten ,priapus #gf al niet voor snakerijen uit6 ,wat veroorzaakt ,mercurius niet een pret door zijne dieverijen en slinksche streken6 ,ja1 ,vulcanus zelf speelt gewoonlijk op der ,goden gastmalen voor hansworst en vervroolijkt nu eens door zijn hinken1 dan weer door zijn plagerijen of ook door zijn aardigheden hun drinkgelagen4 #gg ,dan pleegt ook ,silenus #gh1 die oude liefhebber1 den cancan te dansen1 waarbij zich ,polyphemus #gi en de ,nymphen voegen1 wier onder schetterende muziek uitgevoerde dansen niet veel welvoegelijker zijn4 ,de ,satyrs met hun halve bokkengestalte geven kluchtspelen ten beste1 ,pan weet door een laf liedje allen te doen lachen en hem willen zij liever hooren dan de ,muzen zelf1 vooral wanneer de nektar hun reeds naar het hoofd begint te stijgen4 ,ik zal u verder wel niet behoeven mede te deelen wat de goden1 na duchtig gedronken te hebben1 na den maaltijd zooal uitrichten1 want het is waarachtig zoo dwaas1 dat ik mij zelf van lachen niet kan onthouden4 ,maar het is beter1 hierbij aan ,harpocrates #hj te denken3 anders mocht soms de een of ander ons beluisteren bij het verhaal van dingen1 die ,momus zelfs niet straffeloos wereldkundig heeft gemaakt4 ,,hoofdstuk ,,xvi4 ,overal wordt de kruiderij der ,zotheid gevonden4 ,doch 't is nu tijd om op 't voorbeeld van ,homerus de hemelingen te verlaten en naar de aarde te verhuizen en na te gaan1 hoe er zonder mijn gave geen vreugde of geluk bestaat4 ,in de eerste plaats ziet ge wel1 met hoeveel voorzorg moeder natuur maatregelen genomen heeft1 dat het door haar geschapen menschelijke geslacht nergens gebrek zou hebben aan de kruiderij der dwaasheid4 ,immers ofschoon volgens de gewone bepaling der ,stocijnen wijsheid niets anders is dan zich door de rede te laten leiden1 daarentegen dwaasheid zich tot een speelbal der hartstochten te maken3 hoeveel meer hartstochten dan rede heeft ,jupiter niet in de menschen geplant en dat alleen om hun leven niet geheel droevig en somber te maken8 ,de verhouding is als van een half ons tot een pond4 ,daarenboven bande hij de rede naar een nauw hoekje van het hoofd en liet geheel het overige lijf aan de beroeringen der driften over4 ,vervolgens stelde hij als het ware twee allergewelddadigste tyrannen tegen n over1 den toorn1 die den burg van het middenrif en zelfs den oorsprong van alle leven1 het hart1 bezet houdt1 en den lust1 wiens oppermacht zich zelfs tot beneden het onderlijf uitstrekt4 ,hoe weinig de rede tegen deze twee nauw verbonden machten bestand is1 blijkt voldoende uit het dagelijksche leven der menschen1 die hun vorstin1 als zij1 het eenige haar mogelijke middel bezigende1 zelfs tot heesch worden toe haar stem verheft en regels van zedelijkheid voorschrijft1 naar den duivel wenschen en op nog veel onaangenamer toon tegen haar razen1 totdat zij eindelijk ook hierdoor vermoeid van haar kant toegeeft en zich overwonnen verklaart4 ,,hoofdstuk ,,xvii4 ,door haar toedoen behagen de vrouwen aan de mannen4 ,maar omdat den man1 van nature bestemd om de zaken te besturen1 een weinigje meer van dat onsje rede moest toegedeeld worden1 ging ,jupiter1 om ook zoo goed mogelijk voor zijn belangen te zorgen1 in dezen1 evenals in al het overige1 met mij te rade en ik deed hem spoedig een mijner waardig plan aan de hand1 nl4 om naast hem de vrouw te plaatsen1 wel een dwaas en onredelijk wezen1 maar toch koddig en prettig3 bij het huiselijk samenleven zou zij door haar dwaasheid het onaangename in den inborst van den man genietbaar maken en verzachten4 ,want als ,plato schijnt te twijfelen1 tot welk van beide soorten hij de vrouw zal brengen1 tot de redelijke of redelooze wezens1 dan is zijn bedoeling zeker geen andere dan te wijzen op de in het oog springende dwaasheid van die sekse4 ,wanneer soms de een of andere vrouw voor wijs mocht willen doorgaan1 dan wordt zij ten slotte slechts een dubbele zottin1 evenals of iemand een os in het worstelperk wilde brengen1 #ha in strijd met zijn geheelen bouw en aanleg4 ,want ieder1 die tegen zijn aard in den schijn aanneemt van deugd en zijn gaven aan iets anders wijdt1 begaat een dubbele fout4 ,evenals1 volgens het ,grieksche spreekwoord1 een aap altijd een aap blijft1 ook al draagt hij een purperen kleed1 zoo ook is een vrouw altijd een vrouw1 d4 i4 een zottin1 welk masker zij ook voordoe4 ,toch acht ik het geslacht der vrouwen niet in die mate zot1 dat zij mij het kwalijk zullen nemen1 dat ik haar1 ofschoon zelf een vrouw en nog wel de ,zotheid1 de eigenschap van zotheid toeken4 ,immers1 wanneer zij de zaak naar behooren overwegen1 dan moeten zij juist hiervoor der ,zotheid dank weten1 dat men haar vrij eenstemmig voor gelukkiger houdt dan de mannen4 ,in de eerste plaats is daarvan de reden haar bevallig uiterlijk1 dat zij terecht boven alles ter wereld stellen en dat haar helpt om tyrannen zelfs te tyranniseeren4 ,waaraan heeft anders die houterige gestalte1 die behaarde huid en die stoppelige baard1 waardoor de man tamelijk veel op een ouden paai gelijkt1 zijn oorsprong te danken1 dan aan die rampzalige wijsheid1 terwijl de altijd gladde wangen der vrouwen haar altijd zwakke stem1 haar zacht velletje als 't ware het beeld eener eeuwige jeugd zijn4 ,wat wenschen zij verder anders in dit leven1 dan den mannen zooveel mogelijk te behagen8 ,bedoelen zij dit niet met al dat opsmukken1 al dat blanketten1 al dat baden1 al dat opmaken van het haar1 al die zalfjes1 al die odeurs1 al die kunstgrepen om haar aangezicht te plooien1 haar oogen te verven en haar lijf een schoonen vorm te geven8 ,hebben zij dan inderdaad iets anders1 dat haar meer de harten der mannen wint1 dan haar dwaasheid8 ,geven zij den vrouwen niet in alles haar zin8 ,en dat zonder eenige andere vergoeding dan zingenot1 terwijl het eenige aantrekkelijke in haar de zotheid is4 ,dat zal wel niemand ontkennen1 die bedenkt1 welke dwaasheden een man bij een vrouw uitkraamt en welke malligheden hij doet1 zoo vaak hij de genoegens der liefde wil smaken4 ,zoo weet gij dan nu1 uit welke bron het eerste en voornaamste levensgenot voortkomt4 ,,hoofdstuk ,,xviii4 ,het drinken wordt door de ,zotheid het best gekruid4 ,maar er zijn eenigen1 vooral onder de grijsaards1 die meer van drinken dan van vrouwen houden en daarom hun hoogste genot in drinkgelagen stellen4 ,of er wel ooit een festijn zonder vrouwen kan bestaan1 mogen anderen uitmaken1 maar dit is in allen gevalle zeker1 dat zonder de kruiderij der zotheid in geen geval een maal ooit aangenaam kan zijn4 ,dit is zoo waar1 dat als er zich onder de gasten niemand bevindt1 die hen doet lachen1 f omdat hij inderdaad een zot is1 f omdat hij zich zoo houdt1 men den een of anderen grappenmaker huurt of een koddigen klaplooper aan tafel noodigt1 om door eenige lachwekkende of1 wat hetzelfde is1 dwaze geestigheden de stilte en de droefgeestigheid van de tafel te verdrijven4 ,want wat nut had het wel1 met zooveel taarten1 pasteien en andere lekkernijen de maag te overladen1 als ook niet de oogen evenzeer als de ooren1 ja de geheele geest zich te goed kon doen aan gelach1 scherts en aardigheden8 ,doch ik ben de eenige1 die zulk een dessert weet gereed te maken4 ,juist die thans bij de gastmalen in zwang zijnde gebruiken3 een koning door het lot te kiezen1 te dobbelen1 toosten in te stellen1 uit een rondgaanden beker om 't hardst te drinken1 bij een mirtentak #hb te zingen1 te dansen1 te gesticuleeren1 zij zijn toch zeker niet door de zeven wijzen van ,griekenland1 maar door ons tot heil van het menschelijk geslacht uitgevonden4 ,en het ligt toch in den aard van al dergelijke dingen1 dat zij1 hoe meer dwaasheid zij bevatten1 des te nuttiger zijn voor het menschelijk leven1 dat1 als het treurig is1 mijns inziens zelfs geen leven mag heeten4 ,en het moet wel droevig worden1 zoo men niet de onafscheidelijke levenszatheid met dergelijke vermaken weet te verdrijven4 ,,hoofdstuk ,,xix4 ,zij knoopt vriendschapsbanden4 ,maar er zullen misschien zijn1 die ook dit soort van genot gering schatten en hun geluk vinden in een hartelijk verkeer met hun vrienden1 zeggende1 dat de vriendschap boven alles ter wereld behoort gesteld te worden1 omdat zij even onontbeerlijk is als de lucht1 het vuur en het water4 ,zij noemen haar tevens zoo aangenaam1 dat1 wie haar wegneemt1 de zon wegneemt1 eindelijk zulk een hoog zedelijk goed1 zoo dit ten minste iets ter zake afdoet1 dat zelfs de wijsgeeren niet aarzelen haar onder de voortreffelijke goederen te vermelden4 ,maar als ik nu eens weet te betoogen1 dat alles1 zooals het reilt en zeilt1 van mij afkomstig is8 ,dit bewijs zal ik evenwel niet leveren door ,crocodilieten of ,sorieten en ,cornuten #hc of andere dergelijke spitsvondigheden der redekunst1 maar ik zal 't ,u plompweg als met den vinger aanwijzen4 ,zeg mij eens3 oogluiking1 dwaling1 blindheid1 hallucinatie1 waar het de gebreken onzer vrienden geldt1 ja zelfs het beminnen en bewonderen van eenige in het oog loopende gebreken1 alsof het deugden waren1 grenst dit volgens ,u niet aan zotheid8 ,als de een de moedervlek van zijn liefje teeder kust1 een tweede zich door het gezwel zijner ,agna #hd bekoord gevoelt1 als een vader van zijn schelen zoon zegt1 dat hij lonkt1 wat is dit anders1 zeg ik1 dan klinkklare zotheid8 ,men moge herhaaldelijk verkondigen1 dat het zotheid is2 toch is het die zotheid alleen1 welke de vriendschapsbanden zoowel knoopt als in stand houdt4 ,ik spreek nu over de gewone menschen1 van wie er niemand zonder gebreken geboren wordt1 en hij de beste is1 die de minste heeft3 terwijl toch tusschen die zich goden dunkende wijzen of in 't geheel geen vriendschapsband kan ontstaan1 of slechts een vervelend en onaangenaam soort van vriendschap is1 en dat alleen nog maar met zeer weinigen--met niemand durf ik niet zeggen--om deze reden1 dat de meeste menschen onwijs zijn1 of liever er niemand leeft1 die het niet in veel opzichten geheel mis heeft1 en een nauwe betrekking slechts tusschen gelijken kan bestaan4 ,mocht er soms tusschen die menschen van strenge beginselen een wederzijdsche genegenheid opkomen1 dan houdt deze in geen geval stand1 daar zij zeker niet van zeer langen duur kan zijn bij zulke gemelijke schepsels1 die veel te goede oogen hebben1 want zij zien bij de gebreken hunner vrienden zoo scherp als een adelaar of een ,epidaurische slang #he4 ,wat zijn zij daarentegen kortzichtig bij hun eigen gebreken en hoe ontbreekt het hun aan alle gezicht op den knapzak1 die op hun rug hangt6 #hf ,het ligt nu eenmaal in den aard der menschen1 dat er geen karakter bestaat1 dat niet onderhevig is aan groote gebreken2 voeg hierbij die groote verscheidenheid van jaren en neigingen1 de vele vergissingen1 dwalingen en ongevallen van het menschelijk leven1 hoe kan dan het aangename van die vriendschap ook maar een uur lang bestaan tusschen die menschen met oogen als ,argus #hg1 wanneer daar niet bijkomt zij1 die de ,grieken eenigszins vreemd ,euetheia noemen1 een woord1 dat ge naar verkiezing door zotheid of goedmoedigheid moogt vertalen8 ,is ook niet de bekende ,cupido1 de bewerker en vader van elke nauwe betrekking1 volslagen blind8 ,evenals hem het niet schoone schoon voorkomt1 brengt hij het tusschen ,u ook zoo ver1 dat ieder het zijne voor schoon houdt1 zoodat een oude smoorlijk is van zijn oudje1 evenals een jong kereltje van zijn meisje4 ,dit ziet men dagelijks gebeuren en men lacht er om1 maar juist deze belachelijkheid lijmt en koppelt in 't leven het prettige verkeer te zamen4 ,,hoofdstuk ,,xx4 ,door haar komen huwelijken tot stand4 ,verder1 wat over de vriendschap gezegd is1 dat geldt nog veel meer van het huwelijk1 dat immers niets anders is dan een onscheidbare levensgemeenschap4 ,goede hemel1 wat zouden er geen echtscheidingen of nog erger dingen overal plaats vinden1 als niet de huiselijke omgang van man en vrouw door middel van vleierij1 scherts1 inschikkelijkheid1 dwaling en huichelarij1 allen zeker mijn trawanten1 gesteund en onderhouden werd6 ,o1 wat zouden er weinig huwelijken gesloten worden1 zoo de bruidegom zoo wijs was een onderzoek in te stellen1 welke aardigheden dat schijnbaar zoo fijne en zedige maagdekijn reeds lang voor haar huwelijk heeft uitgehaald6 #hh ,voorts hoeveel minder gesloten huwelijken zouden blijven bestaan1 als niet het meeste van 't geen de vrouwen uitvoeren1 deels door de onoplettendheid1 deels door de domheid van den man verborgen bleef6 ,zeker schrijft men dit terecht op rekening van de zotheid1 maar aan haar toedoen heeft men het inmiddels te danken1 dat de vrouw den man behaagt en de man aan de vrouw1 dat er rust in huis heerscht en dat de innige verhouding bewaard blijft4 ,men lacht hem uit1 men noemt hem een koekoek #hi1 een hoorndrager en wat niet al1 terwijl hij met zijn lippen de wangen der overspeelster droog kust4 ,maar hoeveel gelukkiger is het zoo te dwalen1 dan uit ijverzucht alles nauwkeurig na te gaan en hierdoor zoowel zichzelf ongelukkig te maken als de geheele wereld met schandalen te vervullen6 ,,hoofdstuk ,,xxi4 ,elke gemeenschap onder de menschen is aan haar te danken4 ,kort en goed3 zoo zeer is elke gemeenschap1 elke verbintenis in 't leven zonder mij onaangenaam of onzeker1 dat noch een volk zijn vorst1 noch een heer zijn slaaf1 noch een dienstmeisje haar meesteres1 noch een leeraar zijn leerling1 noch de eene vriend den ander1 noch een verhuurder zijn huurder1 noch de eene huisgenoot of gast den ander langer zou kunnen verdragen1 zoo zij zich niet nu eens beurtelings in elkander vergisten1 dan weer elkander vleiden1 nu eens met overleg een oog toedrukten1 dan weer elkander een weinig honig der dwaasheid om den mond smeerden4 ,ik weet wel1 dat gij dit als hoogst belangrijk beschouwt1 maar gij zult nog grooter dingen hooren4 ,,hoofdstuk ,,xxii4 ,de rol1 die de ,zelfzucht speelt in dienst van haar zuster de ,zotheid4 ,eilieve1 zal iemand1 die zichzelf haat1 ooit iemand kunnen liefhebben8 ,zal hij met een ander eendrachtig samenleven1 die met zichzelf in tweedracht verkeert8 ,zal hij ooit iemand genoegen doen1 die voor zichzelf lastig en onaangenaam is8 ,dit zal1 meen ik1 wel niemand beweren1 of hij moet nog zotter zijn dan de ,zotheid zelf4 ,als gij mij evenwel buitensluit1 zal ieder1 om nu niet te spreken van het verdragen van zijn medemensch1 van zichzelf walgen1 al het zijne vuil vinden1 ieder zichzelf haten4 ,dit kwaad heeft immers de natuur1 die zich in niet weinig gevallen meer een stiefmoeder dan een moeder toont1 in den menschenborst geplant1 bovenal van de verstandigsten1 dat ieder ontevreden is met zichzelf en bewondert wat een ander toebehoort4 ,hierdoor worden alle gaven1 alle bekoorlijkheid en schoonheid des levens bedorven en vernietigd4 ,want wat baat de schoonheid1 die uitstekende gave der onsterfelijke ,goden1 indien de smet der preutschheid daarop kleeft8 ,wat de jeugd1 als men haar door den zuurdeesem van paaienbrommigheid laat bederven8 ,kortom1 hoe zult gij het in iedere omstandigheid des levens of bij u zelf of in uw betrekking tot anderen met de welvoegelijkheid stellen--want het is niet alleen de hoofdzaak in elke kunst1 maar ook in elke handeling1 dat hetgeen gij doet1 welvoegelijk is1--als u deze ,philautia 7,zelfzucht7 niet ter zij staat1 die met volle recht voor mijn zuster kan doorgaan2 met zooveel ijver maakt zij overal mijn zaak tot de hare4 ,wat is toch zoo zot als zichzelf te behagen en zichzelf te bewonderen8 ,maar aan den anderen kant1 zult ge wel iets bekoorlijks1 iets bevalligs1 iets welvoegelijks kunnen verrichten1 als ge u zelf mishaagt8 ,neem deze kruiderij uit het leven weg1 en dadelijk zal de redenaar met zijn voordracht zijn hoorders koud laten1 zal niemand vermaak scheppen in den toonkunstenaar met zijn melodien1 den tooneelspeler met zijn gebarenspel zal men uitjouwen1 men zal lachen om den dichter met zijn ,muzen1 in minachting zal de schilder zijn met zijn kunst en de arts met zijn geneesmiddelen zal honger lijden4 ,eindelijk zal men ,u in plaats van een ,nireus voor een ,thersites #ij1 in plaats van een ,phaon #ia voor een ,nestor1 in plaats van een ,minerva voor een zwijn #ib1 in plaats van een goed spreker voor iemand1 die geen woord kan uitbrengen1 in plaats van een beschaafd man voor een boerenkinkel houden4 ,zoo noodig is het1 dat ieder ook zichzelf vleie en door een soort van pluimstrijkerij zijn eigen gunst verwerve1 alvorens hem dit bij anderen mogelijk is4 ,tenslotte1 terwijl toch het hoogste geluk hierin bestaat1 dat men wil zijn wat men is1 danken wij dit alles zeker kort en goed aan mijn ,philautia1 dat niemand ontevreden is met zijn voorkomen1 niemand met zijn karakter1 niemand met zijn afkomst1 niemand met zijn stand1 niemand met zijn leefwijze1 niemand met zijn vaderland1 zoodat geen ,ier met een ,italiaan1 geen ,thracir met een ,athener1 geen ,scyth #ic met een bewoner der gelukzalige eilanden wil ruilen4 ,hoe eenig is niet de zorg der natuur1 dat zij bij een zoo groote verscheidenheid alles zoo volkomen gelijk heeft gemaakt6 ,waar zij een weinig te karig is geweest met haar gaven1 daar pleegt zij een weinigje ,philautia bij te voegen2 doch mijn beweren zelf mag ongetwijfeld een zotheid heeten1 omdat juist deze gave de allergrootste is1 om er nu maar niet van te spreken1 dat geen voortreffelijke daad ondernomen wordt dan op mijn aansporing en dat alle groote uitvindingen haar ontstaan aan mij te danken hebben4 ,,hoofdstuk ,,xxiii4 ,de ,zotheid is de oorzaak van hetgeen in den oorlog gebeurt4 ,is niet de oorlog het zaad en de bron van alle hooggeprezen daden8 ,maar is er nu wel iets zotters te bedenken dan om de een of andere oorzaak zulk een strijd te ondernemen1 waarbij elk van beide partijen altijd meer schade dan voordeel heeft8 ,want met hen1 die vallen1 houdt men evenmin rekening als met de ,megarensers #id4 ,en als dan de in het ijzer gepantserde legers zich eenmaal van weerskanten in slagorde geschaard hebben en de horens hun schrille klanken doen hooren1 wat kan men dan1 bid ik ,u1 met de wijzen aanvangen1 die door lange studie uitgeput1 door de dunheid en kou van hun bloed ternauwernood het leven houden8 ,men heeft dikke en vette kerels noodig1 die zooveel mogelijk stoutmoedigheid doch zoo weinig mogelijk verstand bezitten4 ,niemand zal toch liever een soldaat als ,demosthenes #ie willen1 die op ,archilochus' #if voetspoor den vijand nauwelijks in 't oog kreeg1 of hij wierp zijn schild weg en vluchtte1 waardoor hij bewees1 dat hij een even laf soldaat als een knap redenaar was4 ,maar1 werpt men mij tegen1 beleid in de oorlogen legt het grootste gewicht in de schaal4 ,dit erken ik--bij den veldheer2 maar het is een krijgswetenschap1 die met de wijsbegeerte niets te maken heeft2 overigens wordt dit zoo voortreffelijke beroep door tafelschuimers1 koppelaars1 roovers1 sluipmoordenaars1 boeren1 stommeriken1 bankroetiers en dergelijk schuim van 't menschdom uitgeoefend1 niet door de naar hun studeerlamp riekende wijsgeeren4 ,,hoofdstuk ,,xxiv4 ,nadeelen der wijsheid4 ,hoe volslagen onbruikbaar dezen in het dagelijksch leven zijn1 daarvan kan ,socrates #ig zeker ten bewijze strekken4 ,hem alleen verklaarde het orakel van ,apollo voor wijs1 dat in dezen echter volstrekt geen bewijs van wijsheid gaf1 want toen hij in een zekere staatszaak wilde optreden1 moest hij onder een algemeen hoongelach weer aftrekken4 ,in dit ne opzicht1 ik moet het erkennen1 is hij niet volslagen onwijs1 dat hij den bijnaam van wijze niet wil aannemen en aan den ,god zelf overlaat en dat hij van oordeel is1 dat een wijze zich buiten het staatsbestuur dient te houden1 al had hij beter gedaan daarbij de waarschuwing te voegen1 dat ieder1 die tot de menschen wil gerekend worden1 zich van de wijsheid dient te onthouden4 ,wat heeft hem voorts1 toen hij aangeklaagd was1 tot het drinken van den giftbeker gebracht dan die wijsheid8 ,want terwijl hij over wolken en ideen philosopheerde1 de pooten van een vloo mat1 de stem van bromvliegen onderzocht1 bleef hij onbekend met de eischen van het dagelijksch leven4 #ih ,maar tot verdediging van den leermeester1 wiens leven gevaar loopt1 verschijnt zijn leerling ,plato1 zeker een uitstekend pleitbezorger1 die door het geraas van den volkshoop zoo van zijn stuk geraakte1 dat hij ternauwernood de helft van zijn volzin kon uitspreken4 #ii ,omtrent ,theophrastus #ajj behoef ik hierbij zeker niets te voegen1 die voor het volk opgetreden eensklaps geen geluid meer kon geven1 alsof hij een wolf gezien had4 #aja ,hoe zou hij de soldaten in den oorlog aangemoedigd hebben6 ,isocrates #ajb heeft om zijn angstigen aard zelfs nooit een mond durven opendoen4 ,marcus ,tullius #ajc1 de vader der ,romeinsche welsprekendheid1 placht altijd met een ongegronde vreesachtigheid als een hakkelende jongen te beginnen en dit verklaart ,fabius #ajd voor een bewijs1 dat hij een verstandig pleiter was1 die zijn verantwoordelijkheid begreep4 ,erkent hij echter door dit beweren niet openlijk1 dat de wijsheid een hinderpaal is voor de goede behandeling eener zaak8 ,wat zullen zulke luidjes aanvangen1 als de beslissing aan het zwaard is1 zij1 die nu reeds van vrees buiten zichzelf geraken1 als er enkel met woorden te strijden valt8 ,en na dit alles heeft men1 ,god betere 't1 nog den mond vol van ,plato's beroemd gezegde1 dat de staten gelukkig zullen zijn1 als f de philosophen heerschers f de heerschers philosophen zijn4 ,integendeel1 wanneer gij de geschiedenis raadpleegt1 komt ge zeker tot het besluit1 dat geen vorsten verderfelijker voor den staat geweest zijn dan de een of ander philosophaster 7onbeduidend wijsgeertje7 of letterminnaar1 zoo in hun handen soms de hoogste macht geraakt is4 ,een voldoende bewijs hiervoor leveren1 naar ik meen1 de twee ,cato's #aje1 van wie de een door zijn dolzinnige aanbrengerijen de rust in den staat verstoorde en de ander de vrijheid van het ,romeinsche volk1 die hij in zijn al te groote wijsheid trachtte staande te houden1 geheel omverwierp4 ,voeg hierbij mannen als ,brutus1 ,cassius #ajf1 de ,gracchen #ajg en vergeet ,cicero zelf niet1 die niet minder verderfelijk voor den ,romeinschen staat was dan ,demosthenes #ajh voor dien der ,atheners4 ,verder ,marcus ,antoninus1 ook al geven wij toe1 dat hij een goed keizer geweest is1--dze erkentenis zou ik u kunnen afdwingen--was toch juist daarom onverdragelijk en gehaat bij zijn medeburgers1 omdat hij zulk een wijsgeer was4 ,maar ook al geven wij toe1 dat hij goed geweest is1 dan was hij toch in allen gevalle meer verderfelijk voor den staat door het nalaten van een zoon als ,commodus1 dan hij hem door zijn bestuur van nut was geweest #aji4 ,immers dit soort van menschen1 die zich aan de wijsbegeerte wijden1 pleegt1 behalve in alle andere opzichten1 bovenal in het voortplanten van hun geslacht hoogst ongelukkig te zijn1 omdat de natuur1 naar 't mij voorkomt1 zorgt1 dat die wijsheidskwaal zich niet te ver bij de menschen verbreide4 ,zoo weet men1 dat ,cicero een ontaarden zoon had1 en de kinderen van den wijzen ,socrates geleken meer op hun moeder #aaj dan op hun vader d4i4 zij waren1 volgens de lang niet verkeerde opmerking van zekeren schrijver1 dwaas4 ,,hoofdstuk ,,xxv4 ,vervolg4 ,het zou echter nog eenigszins te verdragen zijn1 zoo zij alleen tot het bekleeden van staatsambten even geschikt waren als ezels om de lier te bespelen4 ,maar zij betoonen zich evenmin bruikbaar voor elke verrichting des levens4 ,noodig den wijze op een gastmaal1 en hij zal of door zijn norsch stilzwijgen of door zijn lastige vragen het feest bederven4 ,verzoek hem aan een dans deel te nemen1 en gij zult zeggen1 dat een kameel van de partij is4 ,sleep hem mee naar openbare spelen1 en hij zal door zijn gezicht alleen het volk alle genoegen bederven en als de wijze ,cato #aaa gedwongen worden den schouwburg te verlaten1 omdat hij zijn zwartgalligheid niet kan ter zijde zetten4 ,midden in een gesprek komt hij invallen als de wolf uit de fabel #aab4 ,als een koop gesloten1 als een verbintenis aangegaan1 kortom als er iets moet verricht worden van hetgeen in het dagelijksch leven onontbeerlijk is1 dan gedraagt die wijze zich z1 dat men hem veeleer een blok hout dan een mensch zou noemen4 ,zoo ver gaat zijn ongeschiktheid om f zichzelf f zijn vaderland f den zijnen in eenig opzicht van dienst te zijn1 omdat hij onbekend is met het dagelijksch leven en zijn levensbeschouwing hemelsbreed verschilt van de bij zijn landgenooten gangbare denkbeelden en gewoonten4 ,dat hij zich hierdoor ook gehaat maakt1 is een noodzakelijk gevolg van zulk een verschil in leven en gezindheid4 ,want wat van al hetgeen er ter wereld geschiedt1 is niet vol zotheid en niet door zotten en bij zotten8 ,zoo n mensch soms lust heeft zich tegen allen te zamen te verzetten1 hem zou ik raden1 op het voorbeeld van ,timon #aac1 een eenzaam plekje op te zoeken en daar afgezonderd van de wereld zich te vermeien in zijn wijsheid4 ,,hoofdstuk ,,xxvi4 ,wat nietigheden op het volk vermogen4 ,maar om tot mijn onderwerp terug te keeren1 welke kracht heeft wel die uit steen en hard hout geboren #aad en ruwe menschen tot een samenleven als burgers bijeengebracht behalve de vleierij8 ,niets anders heeft men immers te verstaan onder de cither van ,amphion en ,orpheus #aae4 ,wat heeft de ,romeinsche ,plebejers1 die reeds de vijandigste plannen koesterden1 bewogen1 om weer met hun medeburgers in vrede te gaan leven8 ,was het een wijsgeerige reden8 ,volstrekt niet4 ,veeleer een belachelijk en kinderachtig verzinsel over de maag en de overige lichaamsdeelen #aaf4 ,van hetzelfde gehalte was een gelijksoortige fabel van ,themistocles over den vos en den egel #aag4 ,welke rede1 door een wijze gehouden1 zou denzelfden invloed hebben gehad als het verdichtsel van ,sertorius omtrent zijn hinde #aah1 als het belachelijk verzinsel van den bekenden ,lacedaemonir over twee honden #aai en dat omtrent het uitrukken van haren uit een paardestaart #abj4 ,laat ik maar niets zeggen van ,minos #aba en over ,numa #abb1 die beiden door hun fabelachtige uitvindsels de dwaze menigte regeerden4 ,door dergelijke beuzelarijen laat zich het volk1 dat reusachtige en machtige monster1 leiden #abc4 ,,hoofdstuk ,,xxvii4 ,het menschelijk leven een speling der ,zotheid4 ,daarentegen1 welke staat heeft ooit de wetten van ,plato of ,aristoteles #abd of de leerstellingen van ,socrates tot de zijne gemaakt8 ,wat heeft verder de ,deciussen #abe doen besluiten om zich vrijwillig aan de ,goden der onderwereld te wijden8 ,wat heeft ,quintus ,curtius #abf bewogen zich in dien gapenden poel te werpen1 behalve ijdele eerzucht1 een zoetzingende ,sirene #abg1 maar ten zeerste door de wijzen veroordeeld8 ,want wat is zotter1 zeggen zij1 dan als candidaat het volk om een ambt te smeeken door vleierijen1 door geschenken zijn gunst te koopen1 de toejuichingen van zooveel zotten na te jagen1 zich te verkneukelen bij hun bijvalskreten1 in zegepraal als een beeld voor aller oogen te worden rondgedragen1 als een bronzen figuur op de markt te staan8 ,voeg hierbij het aannemen van namen en bijnamen1 hierbij de goddelijke eerbewijzen aan een menschenkind toegekend en daarenboven de plechtige handelingen1 waarbij van staatswege ook den misdadigsten vorsten een plaats onder de goden wordt aangewezen #abh4 ,dit alles is zoo uiterst dwaas1 dat men aan n ,democritus #abi niet genoeg heeft om het uit te lachen4 ,dit ontkent zeker niemand4 ,en toch is dit de bron der daden dier dappere helden1 die door de geschriften van zooveel uitstekende mannen hemelhoog verheven worden4 ,deze zotheid is de moeder der staten1 door haar bestaan heerschappijen1 magistraten1 godsdienst1 raadsvergaderingen1 rechtbanken en het geheele menschelijke leven is volstrekt niets anders dan een speling der ,zotheid4 ,,hoofdstuk ,,xxviii4 ,kunsten en wetenschappen vinden hun oorsprong in ijdele roemzucht4 ,om nu verder over de kunsten en wetenschappen te spreken1 wat heeft toch wel de vernuftige menschen aangespoord om zooveel1 naar zij meenen1 uitstekende vakken van kennis uit te denken en aan het nageslacht over te leveren1 behalve de dorst naar roem8 ,ten koste van zooveel nachtwaken1 zooveel zweet hebben de inderdaad groote zotten gemeend zich een zekeren naam1 de ijdelste van alle bezittingen1 te moeten koopen4 ,maar gij hebt intusschen aan de ,zotheid reeds zooveel uitstekende voorrechten in 't leven te danken en1 wat zeker verreweg het aangenaamst is1 gij smaakt de vruchten van de dolheid van anderen4 ,,hoofdstuk ,,xxix4 ,de ,zotheid maakt aanspraak op den lof van verstand4 ,nu ik mij alzoo den lof van dapperheid en ijver heb toegeigend1 durf ik ook aanspraak maken op dien van verstand4 ,maar1 zal iemand zeggen1 dan kunt ge ook in ne moeite vuur bij water voegen4 ,ik geloof echter ook in het bewijs hiervan bij ,u te zullen slagen1 als ge slechts1 zooals ge tot nog toe gedaan hebt1 aandachtig en welwillend naar mij luistert4 ,vooreerst dan1 als het verstand bestaat in levenservaring1 wie zal dan met meer recht op dien eervollen naam aanspraak maken1 de wijze1 die deels uit schaamachtigheid1 deels uit beschroomdheid niets durft op het touw zetten1 of de dwaas1 dien noch de schaamachtigheid1 die hij niet kent1 noch het gevaar1 dat hij niet bevroedt1 van eenige onderneming afschrikt8 ,de wijze neemt zijn toevlucht tot de boeken der oudheid en haalt daaruit tot zijn leering enkele spitsvondige uitdrukkingen4 ,de dwaas weet zich1 zoo ik mij niet vergis1 het ware verstand van zaken eigen te maken door op alles los te gaan en zijn persoon aan alles te wagen4 ,dit schijnt ,homerus reeds gezien te hebben1 al was hij blind1 wanneer hij zegt3 ,de dwaas komt eerst na de daad tot inzicht4 7,de dwaas wordt eerst door schade wijs74 ,want er zijn twee hoofdbezwaren tegen het verwerven van kennis1 de schaamte1 die den geest in een nevel hult1 en de vrees1 die door op gevaar te wijzen afraadt de hand aan het werk te slaan4 ,maar de ,zotheid weet ons prachtig hiervan te bevrijden4 ,weinig menschen begrijpen1 hoeveel andere voordeelen het nog oplevert1 nooit eenig schaamtegevoel te kennen en alles aan te durven4 ,indien men de wijsheid liever in dien zin opvat1 dat zij bestaat in een goed oordeel1 hoort dan1 bid ik u1 hoe ver zij daarvan af zijn1 die op haar bezit zich verheffen4 ,vooreerst is het aan geen twijfel onderhevig1 dat alle menschelijke zaken altijd1 evenals de ,silenussen van ,alcibiades #acj1 twee maar al te verschillende aangezichten bezitten4 ,wat uitwendig de dood schijnt1 is1 als ge 't meer van binnen bekijkt1 het leven3 daarentegen wat het leven1 de dood3 het schoone is leelijk3 het rijke straatarm3 het beruchte roemvol3 het geleerde ongeleerd3 het sterke zwak3 het edele gemeen3 het vroolijke droevig3 voorspoed tegenspoed3 vriendschap vijandschap3 het heilzame schadelijk3 in 't kort ge zult alles eensklaps omgekeerd vinden1 als ge een ,silenus opent4 ,mocht dit soms iemand al te wijsgeerig uitgedrukt schijnen1 dan wil ik wat plomper zeggen1 wat ik bedoel4 ,wie erkent niet1 dat een koning in 't bezit is van schatten en van heerschappij8 ,en toch1 bezit hij geen geestesgoederen1 heeft hij nooit genoeg1 natuurlijk is hij dan doodarm4 ,verder1 is hij met veel gebreken behept1 dan leeft hij in een schandelijke slavernij4 ,op dezelfde wijze zou men dit ook van alle overigen wijsgeerig kunnen betoogen2 ik meen echter met dit enkele voorbeeld te kunnen volstaan4 ,maar waartoe dit alles8 zal iemand zeggen4 ,hoort1 waar wij heen willen4 ,als iemand den acteurs1 als zij op het tooneel bezig zijn te spelen1 de maskers trachtte af te rukken en den toeschouwers hun ware en natuurlijke gezichten te laten zien1 zou hij niet het geheele stuk bederven en verdienen1 dat allen hem1 als waanzinnig1 met steenen uit den schouwburg verdreven8 ,plotseling zou zich immers alles geheel anders voordoen3 de vrouw van zoo aanstonds b4v4 zou een man worden3 de jongeling een grijsaard3 iemand nog pas te voren een koning eensklaps een gemeene kerel3 de ,god van zooeven zou in een oogenblik als een gewoon menschenkind op het tooneel verschijnen4 ,maar door die dwaling weg te nemen bederft men het geheele stuk4 ,juist die vermomming en die opsiering is het1 wat de oogen der toeschouwers boeit4 ,wat is het geheele menschelijke leven toch anders dan een tooneelstuk1 waarin allerlei menschen1 het gelaat met allerlei maskers bedekt1 op de planken komen en ieder zijn rol speelt1 totdat de leider hen van het tooneel wegvoert8 ,deze eischt echter dikwijls1 dat dezelfde persoon verschillend uitgedost optreedt1 zoodat hij1 die in purperen gewaad pas voor een koning gespeeld had1 nu als een bedelaar in lompen optreedt4 ,wel bestaat het geheel slechts uit schaduwbeelden1 maar het stuk is nu eenmaal niet anders te spelen4 ,als me daar nu eens plotseling een wijze uit den hemel kwam vallen en riep1 dat hij1 tegen wien allen als een ,god en ,heer opzien1 zelfs geen mensch is1 omdat hij als het vee zich door zijn hartstochten laat medesleepen1 maar veeleer een gemeene slaaf1 omdat hij uit vrijen wil zich aan zoo'n tal van zulke afschuwelijke meesters onderwerpt3 en hij daarentegen een ander1 die treurt over den dood zijns vaders1 raadt liever te lachen1 omdat deze nu eerst begonnen is te leven1 daar toch dit leven verder niets anders is dan een soort van dood3 hij voorts een derden1 die op zijn stamboom stoft1 een gemeenen bastaard noemt1 omdat er een wijde klove gaapt tusschen hem en de deugd1 de eenige bron van adel1 en hij op dezelfde wijze maar al doorging--eilieve1 zou hij 't wel verder brengen dan algemeen voor waanzinnig en razend door te gaan8 ,gelijk er niets dwazer is dan een averechtsche wijsheid1 zoo is er niets onverstandiger dan verkeerd toegepast verstand4 ,immers hij handelt verkeerd1 die zich niet schikt naar de omstandigheden1 waarin hij verkeert1 n met zijn tijd niet wil medegaan en niet althans zich die bekende tafelwet herinnert3 ,drink of ga heen1 maar verlangt1 dat het tooneelstuk geen tooneelstuk meer zal zijn4 ,integendeel ligt het op den weg van een waarlijk verstandig man1 als menschenkind niet al te wijs te willen zijn en met de geheele menschenwereld of gaarne een oog toe te drukken of uit beleefdheid den verkeerden weg te gaan4 ,maar1 werpt men mij tegen1 dat is juist als een dwaas gehandeld4 ,dat zal ik allerminst ontkennen1 mits men op zijn beurt maar toegeve1 dat hierin de opvoering van 's levens tooneelstuk bestaat4 ,,hoofdstuk ,,xxx4 ,de ,zotheid leidt tot wijsheid4 ,nu nog iets4 ,onsterfelijke ,goden moet ik spreken of zwijgen8 ,maar waarom zou ik zwijgen1 daar er geen waarachtiger waarheid bestaat8 ,het is echter misschien beter1 bij een zaak van zooveel gewicht de ,muzen van den ,helicon #aca te laten komen1 die de dichters meermalen om louter beuzelingen plegen aan te roepen4 ,staat mij daarom een poosje ter zijde1 ,dochters van ,jupiter1 bij het leveren van het bewijs1 dat ook tot die uitnemende wijsheid en den door hen zelf #acb zoo genoemden burg van geluk voor niemand de toegang openstaat dan onder geleide van de ,zotheid4 ,om al aanstonds iets te noemen1 is men 't hierover eens1 dat alle hartstochten een deel uitmaken van de ,zotheid4 ,dit is immers het kenmerkend onderscheid tusschen een wijze en een zot1 dat den laatsten de hartstocht1 den eersten de rede beheerscht1 en daarom houden de ,stocijnen alle zielsberoeringen1 alsof het ziekten waren1 ver van den wijze4 ,maar die hartstochten spelen niet alleen de rol van deskundige leidslieden van hen1 die zich haasten naar de haven der wijsheid1 maar zij plegen ook overal1 waar de deugd handelend optreedt1 als een soort van sporen en prikkels tegenwoordig te zijn1 alsof zij geroepen waren om tot deugdzaam handelen aan te sporen4 ,wel verzet zich hiertegen met alle macht de aartsstocijn ,seneca #acc1 die den wijze allen hartstocht ontzegt1 maar door dit te doen laat hij zelfs geen mensch meer over en schept veeleer een nieuwen ,god1 die evenmin ergens ooit bestaan heeft als bestaan zal1 of neen1 laat ik het duidelijker zoo zeggen1 hij maakt van een mensch een marmeren beeld1 bot en volkomen vreemd aan alle menschelijk gevoel4 ,zij #acd mogen daarom1 zoo 't hun lust1 zelf hun wijze genieten en voor hem een liefde koesteren1 die niemand hun misgunt1 en met hem of in ,plato's ,staat of1 zoo zij 't liever willen1 in het rijk der ideen #ace of in ,tantalus' gaarde #acf wonen4 ,want wie zou zulk een man niet als een monster of een spook ontvluchten en verafschuwen1 die doof is voor alle natuurlijke aandoeningen1 die geen hartstochten kent en zich noch door liefde1 noch door medelijden meer laat roeren3 ,dan de harde rots of 't starre ,parisch marmer #acg1 wien niets ontgaat1 die nooit dwaalt1 maar als een tweede ,lynceus #ach alles zonder onderscheid doorziet1 elke zaak op een goudschaal weegt en niets vergeeft1 die alleen met zichzelf tevreden1 alleen rijk1 alleen gezond1 alleen koning1 alleen vrij1 kortom alles alleen is #aci1 maar enkel volgens zijn eigen oordeel1 die zich om geen vriend bekommert en zelf niemands vriend is1 die nooit aarzelt de goden zelf te verwenschen en1 wat er ook in 't leven gebeurt1 als onzinnig veroordeelt en belacht4 ,toch is die volmaakte wijze zulk een schepsel4 ,eilieve1 als de zaak eens bij stemming moest uitgemaakt worden1 welke burgerij zou een dergelijk man aan haar hoofd willen hebben of welk leger zou zulk een aanvoerder kiezen8 ,of om het nog sterker uit te drukken1 welke vrouw zou zulk een soort van man1 welk gastheer zulk een gast1 welke slaaf zou een heer van zulk een karakter f wenschen f dulden8 ,wie zou niet de voorkeur geven zelfs aan den eersten den besten midden uit den grooten hoop der grootste zotten1 die als zot over zotten kan heerschen of hun gehoorzamen1 die aan zijns gelijken1 mits zij maar zooveel mogelijk in aantal zijn1 bevalt1 die zich vriendelijk gedraagt jegens zijn vrouw1 zich aangenaam weet te maken bij zijn vrienden1 een prettige gast aan tafel1 ten slotte iemand1 die meent1 dat al wat menschelijk is1 ook hem aangaat8 ,maar ik voor mij heb reeds lang genoeg van zulk een wijze en om die reden is het beter de overige voordeelen te bespreken4 ,,hoofdstuk ,,xxxi4 ,zij maakt het leven dragelijk4 ,als dan nu eens iemand als van een hoog gelegen punt rondzag1 gelijk de dichters dit met zooveel ophef van ,jupiter verhalen1 aan hoeveel rampen 's menschen leven onderhevig is1 hoe rampzalig en hoe vuil hij geboren wordt1 met hoeveel moeiten zijn opvoeding gepaard gaat1 aan hoeveel ongelukken zijn kindsheid is blootgesteld1 hoe hij in de kracht des levens moet zweeten en zwoegen1 hoe zwaar de ouderdom drukt1 hoe hard de noodzakelijkheid van den dood is1 hoeveel drommen van ziekten hem bestoken1 hoeveel ongevallen hem bedreigen1 hoeveel ongemakken hem treffen1 hoe er nergens ter wereld iets bestaat1 dat niet met veel gal is bestreken1 om niet van al het leed te spreken1 dat de eene mensch over den ander brengt1 waartoe behooren3 armoede1 gevangenis1 oneer1 schande1 pijnbank1 valstrikken1 verraad1 scheldwoorden1 rechtsgedingen1 bedriegerijen--maar ik begin daar waarlijk een werk1 zoo onmogelijk als het tellen van het zand der zee4 ,wat de menschen toch wel gedaan hebben1 om dit alles te verdienen of welke ,god in zijn toorn hen gedwongen heeft tot al deze ellende geboren te worden1 dat mag ik op dit oogenblik niet ronduit zeggen4 ,maar wie dat alles nauwgezet overweegt1 zal hij niet het door de ,milesische meisjes gegeven voorbeeld volgen #adj1 al is het ook nog zoo beklagenswaardig8 ,wie hebben toch wel uit afkeer van het leven den dood gezocht8 ,waren het niet zij1 die zich tot de wijsheid aangetrokken gevoelden8 ,onder hen1 om nu niet te spreken van mannen als ,diogenes #ada1 ,xenocrates #adb1 ,cato #adc1 ,cassius en ,brutus #add1 gaf de bekende ,chiron #ade1 ofschoon hij onsterfelijk mocht zijn1 voor zich de voorkeur aan den dood4 ,gij begrijpt nu1 naar ik geloof1 wat het gevolg zou zijn1 als de menschen over 't algemeen wijs waren3 men zou nieuw leven en een nieuwen vormer als ,prometheus #adf noodig hebben4 ,maar ik weet deels door onwetendheid1 deels door onnadenkendheid1 soms door het vergeten van het leed1 nu en dan door de hoop op geluk1 ettelijke malen door de genietingen met eenige honingdroppels te besprenkelen1 hen bij al 't groote leed zoo te helpen1 dat zij dan zelfs geen lust hebben het leven te verlaten1 als de draad der schikgodinnen is afgesponnen en het leven zelf hen reeds lang bezig is te verlaten4 ,hoe minder reden er voor hen bestaat om in 't leven te moeten blijven1 des te meer vinden zij er smaak in3 zoover is het er af1 dat zij zich eenigszins levenszat voelen4 ,het is immers aan mij te danken1 dat gij overal grijsaards zoo oud als ,nestor ziet1 bij wie zelfs geen schijn van een mensch over is1 stamelende1 soezende1 tandeloos1 grijs1 kaal1 of om hen liever met ,aristophanes' woorden te beschrijven1 morsig1 gebogen1 ellendig1 rimpelig1 kaalhoofdig1 tandeloos en wellustig4 ,zij vinden desniettemin zooveel genot in het leven en voelen zich zoo jong1 dat de een zijn grijze lokken verft1 de ander door een pruik zijn kaalheid tracht te verbergen1 een derde tanden bezigt1 die hij misschien vroeger van het een of ander varken ter leen genomen heeft1 een vierde smoorlijk verliefd is op een meisje en door zijn verliefde dwaasheden het nog van ieder jong kereltje wint4 ,want dat reeds stokoude grijsaards1 die al met het eene been in 't graf staan1 een jong deerntje tot vrouw nemen en dan nog wel zonder huwelijksgift1 terwijl anderen haar gunsten later zullen genieten1 dit komt zoo dikwijls voor1 dat het bijna als een lofwaardige daad beschouwd wordt4 ,maar het is nog veel aardiger op te merken1 hoe oude wijven1 reeds door hoogen leeftijd tot mummies geworden en zoo lijkachtig1 dat men haast zou denken1 dat zij uit de onderwereld zijn teruggekeerd1 toch altijd de woorden in den mond hebben ,hoe schoon is het leven2 dat zij nog steeds dol verliefd zijn en den een of anderen ,phaon #adg voor een hoog loon huren en lokken1 eeuwig haar gelaat blanketten1 van haar spiegel niet zijn af te slaan1 zich de haartjes uittrekken1 haar slappen en verwelkten boezem bloot dragen en met haar trillend gelach het verdoofde minnevuur trachten te wekken2 dat zij sterk drinken1 in de reien der jonge meisjes dansen en minnebriefjes schrijven4 ,wel1 noemt de geheele wereld dit spottend de grootste zotternij1 wat het ook inderdaad is1 maar zij behagen zichzelf en smaken intusschen het hoogste genot en wentelen zich in weelde1 wat zij natuurlijk aan mijn goedheid te danken hebben4 ,verder zou ik gaarne zien1 dat zij1 wien dit belachelijk voorkomt1 dit bij zichzelf overwogen1 of zij het beter vinden door een dergelijke dwaasheid hun leven in alle geneugten te slijten of1 volgens een bekend gezegde1 naar een balk om te zien1 waaraan zij zich kunnen ophangen4 ,wel staat zulk een leefwijze gemeenlijk in een slechten reuk1 maar hiermede hebben mijn zotten volstrekt niets te maken1 die dit kwaad of niet bemerken of1 als zij dit soms doen1 zich er licht overheen zetten4 ,als iemand een steen op het hoofd valt1 dan is dit zeker inderdaad een kwaad4 ,maar schande1 oneer1 verwijten en scheldwoorden kwetsen slechts in zooverre1 als men er gevoel voor heeft4 ,ontbreekt dit1 dan is het zelfs geen leed4 ,wat deert het u1 als het geheele volk u uitjouwt1 als gij u zelf maar toejuicht8 ,en het verlof hiertoe verleent de ,zotheid alleen4 ,,hoofdstuk ,,xxxii4 ,van de wetenschappen1 die in het algemeen tot verderf van het menschdom zijn uitgevonden1 bezitten zij1 die het nauwst met de ,zotheid verband houden1 de meeste waarde4 ,maar ik hoor in mijn verbeelding de wijsgeeren hiertegen hun stem verheffen4 ,juist hierin1 zeggen zij1 bestaat iemands ongeluk1 dat hij in de macht der ,zotheid is1 dat hij dwaalt1 zich vergist1 onwetend is4 ,neen1 dit is integendeel eerst mensch zijn4 ,waarom zij iemand om deze reden wel ongelukkig noemen1 zie ik niet in1 dewijl gij door uw geboorte1 uw opvoeding1 uw levensomstandigheden zoo geworden zijt en dit aller gemeenschappelijk lot is4 ,er is echter niets ongelukkig1 wat in zijn natuurlijken toestand blijft1 of iemand mocht misschien den mensch beklagenswaardig achten1 omdat hij niet met de vogels kan vliegen1 noch met de overige zoogdieren op vier voeten gaan1 noch met horens gewapend is1 zooals de stieren4 ,maar deze man zal1 om zichzelf gelijk te blijven1 ook het schoonste paard ongelukkig noemen1 omdat het geen spraakkunst geleerd heeft en geen koeken eet1 den stier ongelukkig1 omdat hij ongeschikt is voor de gymnastiek4 ,derhalve1 evenals een paard1 onervaren in de spraakkunst1 niet rampzalig is1 zoo is ook een mensch door zijn dwaasheid niet ongelukkig1 omdat zij een natuurlijke eigenschap van hem is4 ,maar nu komen de woordenzifters het ons weer lastig maken4 ,den mensch alleen1 beweren zij1 is de kennis der wetenschappen gegeven1 om met behulp van dezen hetgeen van de natuur te weinig ontvangen is1 door zijn verstand aan te vullen4 ,alsof het eenige schijn van waarheid had1 dat de natuur1 die voor de muggen en zelfs voor de kruiden en bloempjes zoo angstvallig gewaakt heeft1 bij den mensch alleen zoo zou gedut hebben1 dat hij de wetenschappen noodig had1 welke ,theut1 de vijandige geest1 tot verderf van het menschelijk geslacht heeft uitgevonden1 de wetenschappen1 waardoor ons geluk zoo weinig bevorderd wordt1 dat zij juist datgene benadeelen1 waartoe zij1 naar men wil1 zijn uitgevonden1 zooals die verstandige koning dit bij ,plato zoo keurig omtrent de uitvinding van het letterschrift betoogt #adh4 ,daarom behooren ook de wetenschappen tot die inkruipsels1 welke1 met zooveel andere1 het menschelijke leven bedorven hebben en wel door toedoen van diezelfde wezens1 aan wie alle wandaden haar oorsprong te danken hebben1 de daemonen1 die daaraan ook hun naam ontleenen1 die men door wetenden zou kunnen verklaren #adi4 ,dat eenvoudige volk der gouden eeuw #aej kende immers de wapenen der wetenschappen niet en leefde alleen volgens de leiding en de stem der natuur4 ,waartoe had men toch de spraakkunst noodig1 daar allen dezelfde taal bezigden en men met het spreken geen ander doel beoogde dan elkaar te verstaan8 ,wat nut had de redeneerkunst1 toen er nooit verschil over tegenstrijdige gevoelens bestond8 ,wat behoefte gevoelde men aan de redekunst1 toen niemand het zijn medemensch nog lastig maakte8 ,waartoe had men de wijsheid der wetten noodig1 toen er nog geen onzedelijkheid bestond1 waaruit ongetwijfeld de goede wetten zijn voortgekomen8 ,voorts waren zij te godsdienstig om uit goddelooze nieuwsgierigheid de geheimen der natuur1 de afmetingen der gesternten1 hun bewegingen1 invloeden1 de geheime oorzaken der dingen uit te vorschen2 zij achtten het een gruwel1 zoo een sterveling wijzer trachtte te zijn dan hem vergund was4 ,natuurlijk kwam de onzinnige gedachte om te weten wat aan gene zijde des hemels ligt1 in het geheel niet bij hen op4 ,doch toen langzamerhand de reinheid der gouden eeuw verdween1 zijn eerst1 gelijk ik reeds opgemerkt heb1 door die booze geesten kunsten en wetenschappen uitgevonden1 maar zij waren weinig in aantal en deze vonden nog bij weinigen ingang4 ,later voegde het bijgeloof der ,chaldeers #aea en de ledige lichtzinnigheid der ,grieken tallooze andere hierbij1 enkel en alleen tot pijniging der geesten1 zoodat zeker de spraakkunst alleen volop in staat is het leven tot een onafgebroken foltering te maken4 ,,hoofdstuk ,,xxxiii4 ,vervolg4 ,toch zijn onder deze wetenschappen juist diegene het meest in eere1 welke het dichtst onder het bereik van een gewoon menschelijk verstand m4 a4 w4 van de ,zotheid vallen4 ,de godgeleerden hongeren1 de natuurkundigen zijn in minachting1 de sterrekundigen worden uitgelachen en om de professoren in de redeneerkunst bekommert zich niemand4 ,alleen de geneesheer weegt tegen vele andere mannen op #aeb4 ,en zelfs van dit slag van geleerden wordt iemand1 hoe ongeleerder1 vermeteler en onbedachtzamer hij is1 des te meer geerd zelfs bij de hooge heerschappen4 ,en toch is de geneeskunde1 vooral zooals zij nu door verscheidenen wordt uitgeoefend1 zeker niets anders dan een beetje vleierij #aec1 even zoo goed als de redekunst4 ,na dezen wordt de volgende plaats aan de wetsverdraaiers toegewezen--ja1 misschien komt hun de eerste wel toe--1 wier beroep de wijsgeeren1 om nu zelf niet voor mijn eigen gevoelen uit te komen1 eenstemmig een vak voor ezels noemen4 ,en toch worden de grootste zoowel als de kleinste zaken naar de willekeur van deze ezels beslecht4 ,hun uitgestrekte landgoederen nemen gaandeweg in omvang toe1 terwijl de ,godgeleerde intusschen1 na de geheimenissen der ,godheid in al haar schuilhoeken te hebben uitgevorscht1 op zijn harde boonen blijft kauwen1 in eeuwigen strijd met wandluizen en ander ongedierte3 ,gelijk dus de wetenschappen meer geluk hebben1 die nauwer verwant zijn met de ,zotheid1 zoo zijn ook die menschen verreweg het gelukkigst1 wien het vergund was1 zich geheel te onthouden van alle verkeer met de wetenschappen en alleen de natuur als leidsvrouw te volgen1 die in geen enkel opzicht ons in den steek laat1 behalve wanneer wij soms in onzen overmoed de heilige grenzen van hetgeen den sterveling vergund is1 willen overschrijden4 ,de natuur haat al het gekunstelde en wat door geen kunst geleden heeft1 tiert verreweg het weligst4 ,,hoofdstuk ,,xxxiv4 ,de dieren1 die van al wat kunst is1 verschoond blijven1 zijn het gelukkigst4 ,ziet ge dan niet1 dat van al de overige soorten van schepselen1 d het gelukkigst leven1 welke den grootsten afkeer van de wetenschappen hebben en zich enkel door de voorschriften der natuur laten leiden8 ,wat is er gelukkiger of bewonderenswaardiger dan de bijen8 ,maar zij hebben toch zelfs niet eens alle zintuigen4 ,wat kan de architectuur bij het stichten van gebouwen uitvinden1 dat op haar werk gelijkt8 ,welk wijsgeer heeft ooit een staat uitgedacht1 die den haren nabijkomt8 ,het paard daarentegen1 omdat zijn zinnen veel overeenkomst hebben met die van den mensch en het met dezen is gaan samenwonen1 deelt ook in de menschelijke rampen4 ,immers het spant niet zelden zijn laatste krachten in1 daar het zich schaamt om in den wedren overwonnen te worden1 en terwijl het in den oorlog de zege tracht te behalen1 wordt het zoo gewond1 dat het met zijn berijder in het stof bijt4 ,laat ik maar niet spreken van het wolfsgebit1 de puntige sporen1 den stal1 die zijn kerker is1 de zweep1 den stok1 het tuig1 den berijder1 kortom die geheele akelige slavernij1 waaraan het zich uit eigen beweging onderworpen heeft1 terwijl het1 in navolging van dappere mannen1 zich te hartstochtelijk op den vijand tracht te wreken4 ,hoeveel verkieslijker is het leven van vliegen en vogeltjes1 die geheel naar het oogenblik en alleen naar het hun ingeschapen gevoel leven1 mits de lagen der menschen het hun slechts vergunnen4 ,als zij soms in kooien opgesloten langzamerhand menschelijke klanken leeren na spreken1 verliezen zij verbazend veel van hun natuurlijke schoonheid4 ,zoozeer heeft het natuurlijke in alles den voorrang boven het gekunstelde4 ,daarom heb ik ook nooit lof genoeg voor dien haan1 eenmaal ,pythagoras #aed1 die na alleen alles geweest te zijn1 wijsgeer1 man1 vrouw1 koning1 ambteloos burger1 visch1 paard1 kikvorsch1 als ik mij niet vergis1 zelfs spons1 toch geen schepsel rampzaliger achtte dan den mensch1 omdat alle overige schepselen zich houden binnen de grenzen hun door de natuur aangewezen1 maar de mensch alleen buiten zijn natuurlijken kring tracht te gaan4 ,,hoofdstuk ,,xxxv4 ,dwazen1 zotten1 domkoppen en narren zijn veel gelukkiger dan wijzen4 ,anderzijds stelt hij #aee de gewone menschen in veel opzichten boven de geleerden en groote mannen1 en die ,gryllus #aef was vrij wat wijzer dan de schrandere ,ulixes1 daar hij liever in een varkenskot wilde knorren dan met hem de speelbal worden van zooveel rampzalige ongevallen4 ,mijns inziens is ,homerus1 de vader der guiterijen1 van geen ander gevoelen1 daar hij niet alleen alle stervelingen herhaaldelijk rampzalige zwoegers noemt maar zelfs aan ,ulixes1 zijn model van wijsheid1 meermalen den naam ,ongelukskind geeft1 zonder evenwel ,paris of ,aiax of ,achilles #aeg ergens zoo te betitelen4 ,waarom doet hij dit dan8 ,wel1 omdat die slimme vos alles deed op raad van ,pallas en al te wijs was1 terwijl hij zich zoo ver mogelijk van de leiding der natuur verwijderde4 ,evenals dus onder de stervelingen zij het verst van het geluk afstaan1 die zich op de wijsheid toeleggen1 daar zij zeer zeker hierom juist dubbel dwaas zijn1 omdat zij1 ofschoon als menschen geboren1 zonder om hun stand te denken1 uit zucht om als de onsterfelijke ,goden te leven1 op het voorbeeld der ,giganten #aeh1 met den stormram der geleerdheid der natuur den oorlog aandoen1 zoo zijn ook zij1 mijns bedunkens1 het allerminst ongelukkig1 die het naast bij den aanleg en de dwaasheid der redelooze dieren komen en in niets verder gaan dan een mensch geoorloofd is4 ,kom1 laten wij eens beproeven1 of wij dit ook1 niet door een stoische bewijsvoering1 maar door een doodeenvoudig voorbeeld kunnen aantoonen4 ,en bij de onsterfelijke ,goden1 bestaat er wel iets gelukkigers in de wereld dan dat slag van menschen1 dat men gewoonlijk narren1 dwazen1 zotten en domkoppen noemt1 de schoonste bijnamen1 die men naar mijn meening dragen kan8 ,deze bewering klinkt misschien1 als men haar voor 't eerst hoort1 dwaas en ongerijmd en toch is haar waarheid boven allen twijfel verheven4 ,vooreerst kennen zij volstrekt geen vrees voor den dood1 een kwaad1 dat waarachtig niet gering te schatten is4 ,ook kennen zij geen gewetenswroegingen4 ,zij laten zich niet verschrikken door al de sprookjes over het schimmenrijk2 zij sidderen niet voor spoken en geestverschijningen2 hun hart wordt niet toegenepen door vrees voor dreigende rampen en evenmin foltert hen de hoop op een toekomstig geluk4 ,om kort te gaan1 zij zijn niet ten prooi aan de duizenden zorgen1 waaraan dit leven onderhevig is4 ,zij kennen geen schaamte1 geen vrees1 geen eerzucht1 geen afgunst1 geen liefde4 ,als zij ten slotte nog nader bij het onverstand der redelooze dieren komen1 dan kunnen zij1 volgens het beweren der ,godgeleerden1 zelfs niet meer zondigen4 ,doe mij nu het genoegen1 gij allerdwaaste wijze1 eens goed te overwegen1 door hoeveel muizenissen uw ziel nacht en dag van alle kanten gekweld wordt4 ,breng al de ongemakken uws levens op een hoop3 dan eerst zult gij inzien1 van hoeveel leed ik mijn zotten bevrijd heb4 ,voeg hierbij nog1 dat zij niet alleen zelf voortdurend vroolijk zijn1 spelen1 neurin en lachen1 maar ook voor al hun medemenschen1 waar zij komen1 genot1 scherts1 vroolijkheid en gelach meebrengen1 alsof zij juist met dit doel door de goedheid der goden geschonken zijn1 om de droefheid van het menschelijk leven te vervroolijken4 ,dit is de reden1 waarom1 ofschoon de menschen jegens elkander zeer verschillend gezind zijn1 zij hen allen gelijkelijk als hun eigen familie erkennen1 zoeken1 onthalen1 vertroetelen en omhelzen1 in nood helpen1 en al wat zij zeggen of doen1 ongestraft laten4 ,het is er zelfs zoo ver af1 dat iemand hen wil schaden1 dat ook de wilde beesten1 door een soort van natuurlijk gevoel voor de onschuld gedreven1 zich wachten hen kwaad te doen4 ,want zij zijn inderdaad den ,goden heilig1 bovenal aan mij1 en daarom wordt hun niet ten onrechte door allen deze eer bewezen4 ,,hoofdstuk ,,xxxvi4 ,vervolg4 ,ja zelfs scheppen ook de aanzienlijkste vorsten #aei zooveel vermaak in hen1 dat sommigen zonder hen zelfs niet kunnen tafelen1 noch uitgaan1 noch het zelfs een uur uithouden2 en zij stellen deze zotten niet weinig hooger dan die zwartkijkende wijzen1 van welk soort zij echter eershalve een stuk of wat plegen te onderhouden4 ,de reden van die voorkeur is1 mijns inziens1 echter niet duister en moet niemand vreemd voorkomen1 daar die wijzen hun gewoonlijk niets anders dan akeligheid brengen en vol vertrouwen op hun geleerdheid zich niet ontzien ettelijke malen hun teeder gehoor te kwetsen met stekelige waarheden1 terwijl de narren hun datgene geven1 wat de aanzienlijken meer dan iets anders met alle mogelijke middelen van heinde en verre najagen1 aardigheden1 gelach1 geschater en pret4 ,let verder op deze lang niet te versmaden gave der zotten1 dat zij alleen naief zijn en de waarheid spreken4 ,en bestaat er wel iets lofwaardigers dan de waarheid8 ,want alhoewel een door ,alcibiades bij ,plato gebezigd spreekwoord #afj de waarheid toeschrijft aan den wijn en den kinderlijken leeftijd1 komt mij toch in 't bijzonder al die lof toe1 zelfs volgens ,euripides' #afa getuigenis1 van wien dit beroemde gezegde omtrent ons bestaat3 dwaashen immers zegt een dwaas4 ,de gelaatstrekken van een zot verraden wat er in zijn binnenste omgaat1 en hij flapt het er alles uit4 ,de wijzen daarentegen bezitten1 volgens een opmerking van denzelfden ,euripides1 twee tongen2 met een van deze spreken zij de waarheid1 met de andere zeggen zij wat hun in zekere omstandigheden geschikt voorkomt4 ,zij kunnen daarom ook wit zwart maken1 met denzelfden mond blazend iets even goed koud als warm laten worden #afb en de zaken in hun spreken geheel anders voorstellen dan zij in hun binnenste er over denken4 ,voorts zijn1 naar het mij voorkomt1 de vorsten1 bij al hun geluk1 evenwel in dit opzicht hoogst ongelukkig1 dat zij niemand hebben die hun de waarheid zegt1 en wel genoodzaakt zijn vleiers als hun vrienden te beschouwen4 ,maar1 zegt misschien iemand1 de ooren der vorsten hebben een afschuw van de waarheid en juist hierom ontvluchten zij die wijzen1 omdat zij vreezen1 dat er soms een man zal opstaan1 vrijmoedig genoeg om hun woorden te durven zeggen1 meer waar dan aangenaam4 ,het is er inderdaad zoo mee gesteld3 de koningen haten de waarheid4 ,maar juist dit is zoo vreemd bij mijn dwazen1 dat men niet slechts waarheden1 maar zelfs klinkklare smaadwoorden met genoegen van hen aanhoort1 zoodat hetzelfde gezegde1 dat1 indien het uit den mond van een wijze kwam1 hem het hoofd zou kosten1 wanneer het van een zot komt een ongeloofelijk genot verschaft4 ,want de waarheid heeft een zekere natuurlijke kracht om te behagen1 als er namelijk niets kwetsends bijkomt1 maar dit voorrecht hebben de ,goden zeker alleen aan de zotten geschonken4 ,om vrijwel dezelfde redenen hebben de vrouwen gewoonlijk in dit slag van volkje zulk een innig genoegen1 omdat zij van natuur een grootere neiging tot genot en dwaasheden bezitten4 ,daarom noemen zij1 als zij iets dergelijks hebben uitgehaald1 al is het soms van hoogst ernstigen aard1 het toch niet anders dan jok en scherts1 geheel in overeenstemming met het groote talent1 dat die sekse bovenal bezit1 om een dekmantel te vinden voor haar zonden4 ,,hoofdstuk ,,xxxvii4 ,vervolg4 ,om nu tot het geluk der dwazen terug te keeren3 als zij hun leven met veel genoegen ten einde hebben gebracht1 verhuizen zij zonder eenige vrees of gevoel voor den dood rechtstreeks naar de ,elyseesche velden om ook daar de vrome zielen met hun zotternijen genoegelijk den tijd te korten4 ,vergelijk nu eens het lot zelfs van den wijsten man met dat van zulk een zot4 ,stel nu eens tegenover hem een model van wijsheid1 iemand1 die zijn geheele kindsheid en jongelingstijd in het grondig beoefenen der wetenschappen heeft gesleten1 het zoetste gedeelte zijns levens door aanhoudend waken1 zorgen en zweeten bedorven heeft en zelfs in geheel zijn overig leven geen ziertje genot heeft gesmaakt1 altijd zuinig1 arm1 met een zwart en barsch gezicht1 jegens zichzelf onrechtvaardig en hard1 bij anderen onaangenaam en gehaat1 doodsbleek1 uitgeteerd1 ziekelijk1 kortzichtig1 oud en grijs vr zijn tijd1 vr zijn tijd reeds het leven zat4 ,maar wat doet het er eigenlijk toe1 wanneer een dergelijk man sterft1 die toch nooit geleefd heeft8 ,daar hebt ge nu dat prachtige beeld van den wijze4 ,,hoofdstuk ,,xxxviii4 ,waanzin is begeerenswaard4 ,daar kwaken mij echter weer die kikvorschen uit de ,stoa #afc tegen3 ,niets is rampzaliger dan waanzin4 ,maar een groote mate van zotheid komt of zeer dicht bij waanzin1 of is zelf veeleer waanzin4 ,want wat is waanzin anders dan verbijstering des geestes8 ,maar zij zijn het spoor geheel bijster4 ,wij willen eens beproeven1 als de ,muzen ons goedgunstig zijn1 ook de kracht van deze sluitrede te ontzenuwen4 ,zeker1 hun redeneering is scherpzinnig genoeg1 maar evenals ,socrates bij ,plato ons een voorbeeld geeft door uit n doorgesneden ,venus twee ,venussen en uit n doorgehakte ,cupido twee ,cupido's te maken #afd1 zoo behoorden ook die redekunstenaars krankzinnigheid van krankzinnigheid te onderscheiden1 zoo zij tenminste zelf voor lieden van gezonde zinnen wilden doorgaan4 ,want niet alle krankzinnigheid maakt al dadelijk ongelukkig4 ,anders zou ,horatius niet gezegd hebben3 ,of begoochelt me een beminlijke waanzin8 en ,plato niet de woede van dichters1 waarzeggers en verliefden onder de voornaamste goederen des levens gerekend hebben1 noch de bekende waarzegster het werk van ,aeneas krankzinnig genoemd hebben #afe4 ,maar de krankzinnigheid is tweeledig3 het eene soort zenden de vreeselijke wraakgodinnen uit de onderwereld naar boven1 zoo dikwijls als zij door middel van haar slangen1 of een hartstochtelijke begeerte naar den krijg1 of een onleschbaren dorst naar goud1 of een misdadige en goddelooze liefde1 of vadermoord1 bloedschande1 heiligschennis of een ander verderfelijk iets van dien aard in de harten der stervelingen brengen1 of wanneer zij een van schuld bewuste ziel door de furin en folterende schrikbeelden vervolgen #aff4 ,er bestaat ook een tweede soort1 dat van het eerste hemelsbreed verschilt en zeker aan mij zijn oorsprong te danken heeft2 dit is het allerbegeerlijkst goed4 ,het doet zich voor1 zoo dikwijls een zekere aangename doling des geestes tegelijkertijd de ziel van alle kwellende zorgen bevrijdt en haar vervult met velerlei genietingen4 ,zulk een doling des geestes wenscht zich ,cicero in een brief aan ,atticus #afg als een groot geschenk der ,goden en dat wel1 opdat het hem mogelijk zij zijn groot leed niet te voelen4 ,daarom had die inwoner van ,argos #afh het nog niet zoo mis1 die in zoo verre krankzinnig was1 dat hij geheele dagen alleen in den schouwburg zat1 lachend en handen klappend en genietend1 omdat hij geloofde1 dat er prachtige treurspelen werden gegeven1 ofschoon er geen voorstelling was1 maar in alle overige betrekkingen des levens zich als een braaf man gedroeg3 ,voor zijn vrienden goed1 ,lief voor zijn vrouw1 genadig voor zijn slaven1 ,niet boos1 als soms door hen een flesch geopend was4 ,toen zijn bloedverwanten hem door het toedienen van geneesmiddelen van zijn ziekte verlost hadden en hij weer geheel zichzelf was geworden1 voer hij op de volgende wijze tegen zijn vrienden uit3 ,waarachtig vrienden1 bitter leed deedt gij mij aan1 ,geen redding schonkt ge mij1 wien zoo 't genot ontwrongen ,en met geweld ontroofd des geestes zoete dwaling #afi4 ,hij had gelijk1 want zij zelf verkeerden in dwaling en hadden meer behoefte aan nieskruid #agj1 omdat zij meenden een zoo gelukkigen en aangenamen waanzin met drankjes te moeten verdrijven1 alsof het een kwaad was4 ,ik ben het evenwel met mijzelf nog lang niet eens1 of elke zins- of geestverbijstering wel waanzin moet heeten4 ,want als iemand1 die slechte oogen heeft1 een muilezel voor een ezel aanziet of als een ander een leelijk gedicht als een meesterstuk bewondert1 behoeft hij daarom niet dadelijk voor waanzinnig door te gaan4 ,zoo echter iemand niet slechts in zijn zinnelijke waarnemingen maar ook in het oordeel zijns geestes op een dwaalspoor is1 dan zal die eerst1 vooral als hij steeds van de gebruikelijke zienswijze afwijkt1 voor min of meer krankzinnig doorgaan1 bijv4 degene1 die1 zoo vaak hij een ezel hoort balken1 meent een prachtige symphonie te hooren1 of als een arme drommel van de laagste afkomst meent1 dat hij ,croesus #aga1 de koning van ,lydi is4 ,maar dit soort van waanzin1 wanneer het1 zooals veelal het geval is1 een neiging bezit om te amuseeren1 verschaft een meer dan gewoon genot zoowel aan hen1 die er mee behept zijn1 als aan anderen1 die dit opgemerkt hebben zonder evenwel juist aan dezelfde krankzinnigheid te lijden4 ,want dit soort van krankzinnigheid heeft een veel grooter uitbreiding dan het gros der menschen wel inziet4 ,maar de eene gek lacht beurtelings om den anderen en zij verschaffen elkaar wederkeerig genoegen4 ,en ook zal men niet zelden zien1 dat de grootste gek lacht om den kleinsten4 ,,hoofdstuk ,,xxxix4 ,aan een dergelijke krankzinnigheid lijden mannen1 die hun vrouw vergoden1 jagers1 bouwlustigen en dobbelaars4 ,nu is volgens het oordeel der ,zotheid ieder des te gelukkiger1 naarmate hij in meer opzichten aan waanzin lijdt1 mits hij slechts blijft bij de ons eigenaardige soort van waanzin1 die zich zoover uitstrekt1 dat ik haast niet geloof onder het geheele menschdom iemand te kunnen vinden1 die te aller ure wijs is en die niet met eenig soort van waanzin behept is4 ,het verschil bestaat slechts hierin3 den man1 die1 als hij een pompoen ziet1 hem voor een vrouw houdt1 dien noemt men krankzinnig1 omdat dit slechts bij zeer weinig menschen voorkomt4 ,maar als iemand bij kris en kras zweert1 dat zijn wettige echtgenoote1 wier bezit hij met velen deelt1 nog kuischer is dan ,penelope #agb1 en zichzelf nog meer behaagt1 omdat hij in zulk een gelukkige dwaling verkeert1 dan gaat hij bij niemand voor krankzinnig door1 omdat men ziet1 dat dit bij echtgenooten vrij algemeen voorkomt4 ,tot deze klasse behooren ook zij1 die de jacht boven alles stellen en hoog opgeven van het ongeloofelijke zielsgenot1 dat zij smaken1 zoo vaak zij het afschuwelijk horengeschetter en hondengejank hooren4 ,vergis ik mij niet1 dan lijkt hun de reuk van de uitwerpselen dezer dieren even aangenaam als die van kaneel4 ,welk een genot vinden zij verder in het afhakken van een stuk wild4 ,stieren en hamels mag het gemeene volk afhakken1 maar1 dat een ander dan een edelman zulk een dier in stukken snijdt1 is allerminst geoorloofd4 ,hij hakt met ontbloot hoofd1 met gebogen knien1 met een opzettelijk daartoe bestemd mes--want dit mag niet met het eerste het beste geschieden--1met bepaalde gebaren1 bepaalde stukken1 in bepaalde volgorde van het beest af1 hoogst zorgvuldig1 als gold het een godsdienstige plechtigheid4 ,vol verbazing staat intusschen het volk zwijgend om hem heen en kijkt de vertooning aan als een wonder1 ofschoon het iets dergelijks meer dan duizendmaal gezien heeft4 ,en wien het geluk ten deel valt iets van het beest te proeven1 die meent inderdaad heel wat deftiger te worden4 ,terwijl ze dus door het onafgebroken vervolgen en eten van de wilde beesten niets anders bereiken1 dan dat ze zelf haast verdierlijken1 gelooven zij desniettemin een leventje te leiden als een koning4 ,hun slacht dat soort van menschen het meest1 die branden van een onverzadelijke lust tot bouwen1 zoodat zij nu eens het ronde door het vierkante en dan weer het vierkante door het ronde vervangen4 ,hun hartstocht kent paal noch perk1 totdat zij aan den bedelstaf geraakt geen dak boven 't hoofd en niets meer te eten hebben4 ,wat dan8 ,zij hebben intusschen ettelijke genotvolle jaren doorgebracht4 ,het dichtst bij dezen komen1 mijns inziens althans1 zij1 die door nieuwe en geheime kunstmiddelen het wezen der dingen trachten te veranderen en te land en ter zee jacht maken op een vijfde grondstof1 de quintessens #agc4 ,zij zijn zoo vervuld van dit bekoorlijke droombeeld1 dat hun moeilijkheden noch kosten ooit verdrieten1 en met een verbazende scherpzinnigheid denken zij telkens iets uit om zichzelf opnieuw te foppen en het zelfbedrog aangenaam te maken1 totdat zij1 na hun geheele vermogen te hebben doorgebracht1 volstrekt niets meer overhouden om hun oventje te stoken4 ,zij houden evenwel niet op die zalige droomen te droomen en anderen naar hun beste krachten tot het najagen van hetzelfde geluk aan te sporen4 ,voelen zij zich eindelijk in al hun verwachtingen teleurgesteld1 dan rest hun toch nog n kernspreuk1 waaruit volop troost te putten valt3 ,bij groote dan is reeds de wil genoeg4 ,dan geven zij den korten duur van het leven de schuld1 als niet toereikend voor den grooten omvang van hun taak4 ,wat verder de dobbelaars aangaat1 ik twijfel wel eenigszins1 of hun een plaats in ons gezelschap toekomt4 ,het is evenwel een in allen opzicht dwaas en belachelijk schouwspel sommige menschen daaraan zoo verslaafd te zien1 dat1 zoodra zij den klank der dobbelsteenen hooren1 het hart onmiddellijk in hen opspringt en hevig begint te kloppen4 ,als zij dan1 altijd weer verlokt door de hoop om te winnen1 hun geheele vermogen verloren hebben1 hun scheepje op de klip van het spel1 die vrij wat meer te duchten is dan ,malea #agd1 schipbreuk heeft geleden en zij ternauwernood het bloote lijf er af gebracht hebben1 dan bedriegen zij nog alle anderen liever dan den winner1 om niet voor mannen van weinig karakter door te gaan4 ,zelfs op hun ouden dag en reeds half blind spelen zij nog met behulp van glazen oogen4 ,eindelijk als de jicht1 het verdiende loon voor hun levenswijze1 hun handen onbruikbaar maakt1 dan huren ze zelfs iemand om in hun plaats te werpen4 ,zeker is het spel een aangenaam werk1 maar het ontaardt gewoonlijk in een dollen hartstocht en behoort dan bij de furin1 niet bij mij thuis4 ,,hoofdstuk ,,xl4 ,bijgeloovigen4 ,maar ongetwijfeld behoort dat slag van menschen tot de onzen1 die zich vermeien in het hooren of vertellen van wonderen en gedrochtelijke leugens en nooit genoeg hebben van zulke verhalen1 als er iets bovennatuurlijks in voorkomt over verschijningen1 over spoken1 over geesten1 over de hel en over tallooze andere mirakels van dit soort4 ,hoe meer zulke verhalen in strijd zijn met de waarheid1 des te eerder vinden zij geloof en des te aangenamer kittelen zij de ooren4 ,en zij zijn niet alleen van verbazend veel nut om de verveling te verdrijven1 maar er valt ook bij te verdienen1 vooral voor priesters en predikers4 ,nauw verwant met dezen zijn verder diegenen1 die tot de wel dwaze maar toch behagelijke overtuiging zijn gekomen1 dat1 als zij maar het een of andere beeld1 van hout of geschilderd1 van den ,polyphemus ,christophorus #age zien1 zij op dien dag niet zullen omkomen1 of1 dat wie een beeld van ,st4 ,barbara #agf met bepaalde woorden groet1 ongedeerd uit den strijd zal terugkeeren1 of als iemand zich op bepaalde dagen met bepaalde kaarsjes en bepaalde schietgebeden tot ,st4 ,erasmus #agg wendt1 hij binnenkort rijk zal worden4 ,zoo hebben zij een ,hercules in ,st4 ,joris #agh gevonden1 zooals ze ook een tweeden ,hippolytus #agi hebben4 ,zijn #ahj paard1 dat zij vol diepen eerbied met allerlei sieradin tooien1 bewijzen zij bijna goddelijke eer en zij trachten het telkens weer door het een of ander nieuw geschenkje voor zich te winnen2 bij den metalen helm van den heilige te zweren1 wordt als een vorstelijke eed beschouwd4 ,wat te zeggen van hen1 die zichzelf paaien met onware aflaatbrieven #aha en de tijdruimten van het vagevuur met wateruurwerken afmeten1 waarbij ze nauwkeurig de eeuwen1 jaren1 maanden1 dagen en uren1 als wiskundig vaststaande1 zonder dat een fout mogelijk is1 weten op te geven4 ,of van hen1 die steunende op eenige tooverformulieren en gebeden1 die de een of andere vrome bedrieger hetzij voor zijn pleizier1 hetzij om er iets aan te verdienen heeft uitgedacht1 zichzelf alles voorspiegelen1 geld1 eer1 genot1 volop eten en drinken1 eeuwigdurende gezondheid1 een lang leven en een krachtigen ouderdom1 eindelijk een plaatsje dicht bij ,christus in den hemel1 ofschoon zij het liefst willen1 dat dit geluk hun zeer laat te beurt valle1 d4w4z4 dat eerst1 als de genoegens dezer wereld1 waaraan zij met hart en ziel hangen1 hen trots hun tegenstribbelingen in den steek laten1 dan die hemelsche zaligheden hun deel worden4 ,zoo heb je me bijv4 den een of anderen koopman of soldaat of rechter1 die door het opofferen van een enkel penningsken uit zijn door roof gewonnen schatten meent den geheelen zondenpoel zijns levens op eenmaal gereinigd te hebben en zooveel meineed1 zooveel wellust1 zooveel dronkenschap1 zooveel twist1 zooveel moord1 zooveel bedrog1 zooveel trouweloosheid1 zooveel verraad als bij contract afgekocht beschouwt en wel zoo afgekocht1 dat hij van voren af aan een nieuwe reeks van misdaden mag beginnen4 ,maar wie zijn dwazer1 neen laat ik liever zeggen gelukkiger1 dan zij1 die door dagelijks die bekende zeven versjes der heilige psalmen op te zeggen zichzelf nog meer dan het hoogste geluk belooven8 ,deze tooverversjes zijn1 naar men wil1 aan den heiligen ,bernard medegedeeld door een zekeren duivel1 die wel geestig1 maar toch meer een onnoozele hals dan een slimmerd was2 want hij werd leelijk door hem bij den neus genomen #ahb4 ,en dergelijke verhalen1 zoo dwaas1 dat ik mij zelf er schier voor schaam1 vinden desniettemin algemeenen bijval niet alleen bij het domme volk1 maar zelfs bij de openbare godsdienstleeraren4 ,is 't voorts haast niet even dwaas1 dat iedere streek aanspraak maakt op haar eigen heilige1 dat men de verschillende werkzaamheden onder hen verdeelt1 en aan ieder ook zijn eigen ceremonin toewijst1 zoodat de een moet helpen bij tandpijn1 gene zijn bijstand verleenen bij het kraambed1 een derde een gestolen voorwerp terugbezorgen1 een vierde als gunstig gesternte bij een schipbreuk moet stralen1 een vijfde het vee beschermen1 enz4 ,want het zou hoogst vervelend worden alles op te sommen4 ,er zijn er ook1 die in meer zaken tegelijk invloed hebben1 vooral de moedermaagd1 aan wie het gros der menschen haast grooter macht toekent dan aan haar zoon4 ,,hoofdstuk ,,xli4 ,vervolg4 ,maar wat vragen de menschen dan toch wel van deze heiligen1 dat niet met de zotheid samenhangt8 ,kom1 zeg eens1 hebt gij onder zooveel wijgeschenken1 waarmee ge de wanden en zelfs de gewelven van sommige kerken bedekt ziet1 ooit een van iemand gevonden1 die van de zotheid bevrijd was of ook maar een zier wijzer was geworden8 ,de een heeft door zwemmen het lijf gered4 ,een tweede bracht er het leven af1 niettegenstaande hij een gevaarlijke wond van den vijand had ontvangen4 ,een derde ging op het slagveld1 waar zijn makkers streden1 dapper op den loop en had het geluk te ontkomen4 ,een vierde1 die aan de galg hing1 kwam er af door den een of anderen den dieven gunstigen heilige1 om zoo eenige door hun schatten al te bezwaarde lieden nog verder te kunnen ontlasten4 ,een vijfde wist de deuren van zijn gevangenis open te breken en zich uit de voeten te maken4 ,een zesde herstelde van de koorts tot grooten spijt van zijn arts4 ,een zevende nam vergif in1 maar dit bezorgde hem een ruime ontlasting1 zoodat het hem in plaats van den dood genezing bracht1 alles behalve tot genoegen van zijn vrouw #ahc1 daar ze nu moeite en kosten voor niets had besteed4 ,een achtste1 wiens wagen omviel1 bracht toch zijn paarden ongedeerd naar huis4 ,een negende werd levend onder de puinhoopen van een ingestort huis weggehaald4 ,een tiende slaagde er in den echtgenoot te ontkomen1 die hem bij zijn vrouw betrapte4 ,maar nergens vindt men een dankbetuiging voor het verdrijven van zotheid4 ,zoo zoet is het volslagen gemis van wijsheid1 dat de menschen bidden van alles eerder bevrijd te worden dan van de zotheid4 ,maar wat waag ik mij in dezen ,oceaan van bijgeloovigheden8 ,neen1 bezat ik honderd tongen1 honderd monden1 ,stem van ijzer1 't was m' onmooglijk vormen1 namen ,op te noemen van de botte zotternije #ahd4 ,in die mate krioelt het geheele leven aller ,christenen van dergelijke dolheden1 die echter de priesters zonder eenig bezwaar niet alleen toelaten1 maar zelfs bevorderen1 omdat zij zeer goed weten1 welke voordeeltjes daaruit bij voortduring voor hen te winnen zijn4 ,indien nu te midden van dit alles de een of andere hatelijke wijze opstaat en deze waarheden verkondigt3 ,als ge goed geleefd hebt1 zult ge geen slechten dood hebben2 ge koopt u vrij van uw zonden1 als ge bij uw penningsken voegt den afkeer van misdaden1 voorts tranen1 nachtwaken1 gebeden1 vasten en tevens een geheelen ommekeer in uw levenswijze2 dn zal deze heilige u gunstig zijn1 als gij zijn levenswijze tracht na te volgen--als1 zeg ik1 die wijze deze en dergelijke woorden hun toeroept1 dan kunt ge begrijpen1 welk een stoornis hij eensklaps weer brengt in de gemoederen van menschen1 die nog pas zoo gelukkig waren4 ,tot deze bent behooren zij1 die bij hun leven zulke nauwkeurige bepalingen maken omtrent hun lijkstaatsie1 dat zij zelfs in alle bijzonderheden voorschrijven1 hoeveel fakkels1 hoeveel lijkbidders1 hoeveel zangers1 hoeveel rouwkomedianten zij daarbij willen hebben1 alsof zij zelf iets van die voorstelling zouden merken of de dooden zich schamen als het lijk niet met praal onder den grond werd gestopt1 en dat alles met een toewijding1 als waren zij pas gekozen aedilen #ahe en beijverden zij zich om spelen of een gastmaal te geven4 ,,hoofdstuk ,,xlii4 ,dwazen1 die zich op hun adellijken titel laten voorstaan4 ,al maak ik nog zulk een haast1 kan ik toch hen niet met stilzwijgen voorbijloopen1 die1 ofschoon zij in geen enkel opzicht van den gemeensten handwerksman verschillen1 toch zich heel wat laten voorstaan op een ijdelen adellijken titel4 ,de een brengt zijn geslacht terug tot ,aeneas #ahf1 een tweede tot ,brutus #ahg1 een derde tot ,arcturus #ahh4 ,zij laten u overal de beelden en portretten van hun voorouders zien4 ,zij tellen het aantal hunner over- en betovergrootvaders en vermelden hun oude bijnamen1 terwijl zij zelf niet veel beter zijn dan een stom beeld1 ja haast nog minder dan die konterfeitsels1 waarmee zij pralen4 ,desniettemin leiden zij tengevolge van deze zoete eigenliefde een allergelukkigst leven en het ontbreekt niet aan even groote zotten1 die tegen dit soort van stomme dieren als tegen goden vol eerbied opzien4 ,maar wat spreek ik over het een of andere soort van menschen1 alsof er niet bewijzen genoeg zijn1 dat die eigenliefde overal de meesten onbeschrijfelijk gelukkig maakt4 ,immers de een1 al is hij leelijker dan elke aap1 verbeeldt zich in allen opzichte een ,nireus #ahi te zijn2 een ander gelooft1 zoodra hij drie lijnen met een passer getrokken heeft1 dat hij op ende op een ,euclides #aij is2 een derde zingt bij de lier als een ezel en1 schoon zijn stem nog leelijker klinkt dan die van een haan1 als hij zijn hen bijt1 acht hij zich toch een tweeden ,hermogenes #aia4 ,maar verreweg de aangenaamste soort van waanzin bestaat hierin1 dat sommigen snoeven op elke gave1 die een der hunnen bezit1 alsof zij zelf die bezaten4 ,tot dezen behoorde die gelukzalige rijkaard bij ,seneca #aib1 die als hij een verhaaltje zou vertellen1 slaven bij de hand had om hem de namen zijner helden in te fluisteren2 ja1 hij zou zelfs niet geaarzeld hebben zich aan een vuistgevecht te wagen1 ofschoon hij zoo zwak was1 dat men hem slechts met kunst en vliegwerk in het leven hield1 in het volle vertrouwen op het aantal reusachtig sterke slaven1 die hij thuis had4 ,waartoe behoef ik nog te spreken over de beoefenaars van kunst en wetenschap8 ,zij bezitten allen zonder onderscheid zulk een bijzonder soort van eigenliefde1 dat men onder hen eerder iemand aantreft1 die van zijn aanspraken op een van zijn vader gerfd stukje grond dan van die op vernuft afstand wil doen4 ,bovenal is het echter een eigenaardigheid van tooneelspelers1 zangers1 redenaars en dichters1 dat de grootste stumper het onbeschaamdst is in zijn zelfbehagen1 het meest zijn eigen lof verkondigt en overal rondbazuint4 ,en--ieder vindt een spekje voor zijn bekje1 of laat ik het liever zoo zeggen1 hoe onzinniger iets is1 des te meer bewonderaars vindt het4 ,het gaat hiermee als met al hetgeen verkeerd is1 dat allerwege met bijval wordt opgenomen1 en wel omdat de meeste menschen1 zooals wij boven opmerkten1 aan de ,zotheid onderworpen zijn4 ,daarom1 als iemand een stommerik is en hij daardoor niet alleen voor zichzelf veel aangenamer is1 maar ook een grooter schaar bewonderaars trekt1 waarom zou hij dan toch wel aan de ware geleerdheid de voorkeur geven1 die hem vooreerst veel kost1 hem dan vervelender en blooder maakt en eindelijk bij veel minder in den smaak valt8 ,,hoofdstuk ,,xliii4 ,ieder mensch1 volk of stad is de eigenliefde ingeplant4 ,verder ben ik overtuigd1 dat de natuur1 zooals zij in ieder mensch zijn bijzondere1 zoo ook in ieder volk en haast iedere stad een eigenliefde heeft geplant1 die ik een gemeenschappelijke zou kunnen noemen4 ,dit is de reden1 waarom de ,britten voor zich aanspraak maken op schoonheid1 muzikaal talent en een rijkelijk voorzienen disch2 de ,schotten trotsch zijn op hun adel en verwantschap met vorsten en daarenboven op hun spitsvondige redeneeringen2 de ,franschen meenen1 dat zij beschaafde manieren op alle andere volken voor hebben2 de ,parijzenaars den roem van kennis der godgeleerdheid1 met uitsluiting van bijna alle andere stervelingen1 zich in 't bijzonder aanmatigen2 #aic de ,italianen zich begaafdheid voor de fraaie letteren en welsprekendheid toeschrijven1 en allen zich op dezen grond vermeien in de verbeelding1 dat zij alleen ter wereld geen barbaren zijn4 ,in dit orkest van gelukkigen spelen de ,romeinen de eerste viool en zij droomen nog altijd allergenoegelijkst van dat beroemde oude ,rome4 ,de ,venetianen zijn gelukkig door den dunk1 dien zij koesteren omtrent hun adel2 de ,grieken beschouwen zich als de vaders der wetenschappen en pochen op de oude eeretitels hunner hooggeprezen helden2 de ,turken en dat geheele samenraapsel van werkelijk barbaarsche volken matigen zich zelf den lof van godsdienstigheid aan en spotten met het bijgeloof der ,christenen4 ,maar het is nog veel mooier1 dat de ,joden ook thans nog steeds op hun ,messias blijven wachten en tot op den huidigen dag met hand en tand aan hun ,mozes #aid vasthouden4 ,de ,spanjaarden behouden zich alleen allen krijgsroem voor en de ,duitschers verheffen zich op de lengte hunner lichamen en hun kennis van de tooverkunst4 ,,hoofdstuk ,,xliv4 ,de voordeelen1 die de ,eigenliefde en haar zuster1 de ,pluimstrijkerij1 verschaffen4 ,om nu niet alles in bijzonderheden na te gaan1 gij ziet nu zeker wel in1 hoeveel genot de eigenliefde overal aan alle menschen afzonderlijk en tezamen verschaft1 de ,eigenliefde1 met wie haar zuster1 de ,pluimstrijkerij1 bijna op n lijn te stellen is4 ,want de ,eigenliefde is niets anders dan het streelen van zichzelf3 doet men het een ander1 dan is het zeker ,vleierij4 ,deze staat echter tegenwoordig in een kwaden reuk1 doch alleen bij hen1 die zich meer storen aan de namen der zaken dan aan de zaken zelf4 ,men meent1 dat goede trouw kwalijk samengaat met vleierij2 maar dat dit volstrekt niet het geval is1 had men zelfs uit het voorbeeld van stomme dieren wel kunnen leeren4 ,want welk beest vleit meer dan de hond8 ,maar aan den anderen kant1 is er wel n getrouwer8 ,wat weet een eekhoorntje niet den mensch te liefkoozen1 wien hij toch meer dan alle andere schepselen genegen is8 ,gij meent immers niet1 dat wreede leeuwen1 bloedgierige tijgers of toornige panters van grooter nut zijn voor het leven der menschen8 ,wel valt het niet te ontkennen1 dat er een soort van verderfelijke vleierij bestaat1 waardoor sommige valschaards en spotters stumpers ongelukkig maken1 maar de mijne heeft haar oorsprong in een soort van aangeboren welwillendheid en zij komt veel dichter bij de deugd dan hetgeen men daartegenover stelt1 de lompheid met de zoo onaangename en vervelende norschheid1 waarvan ,horatius spreekt4 ,mijn vleierij richt de terneergeslagen gemoederen op1 troost de bedroefden1 prikkelt de soezers1 maakt de slaapkoppen wakker1 brengt de zieken weer op de been1 bedaart de hartstochten1 knoopt liefdesbanden en houdt ze in stand4 ,de jeugd weet ze lust voor de beoefening der wetenschappen in te boezemen1 de grijsaards vervroolijkt ze1 den vorsten weet ze1 onder den schijn van loftuitingen1 vermaningen en wijze lessen toe te dienen4 ,kortom zij bewerkt1 dat ieder in zichzelf een grooter welbehagen vindt1 hetgeen toch zeker wel een hoogst belangrijk gedeelte van het geluk uitmaakt4 ,bewijzen muilezels1 wien het jeukt1 elkaar geen zeer gewichtigen dienst1 wanneer de een den ander krabt #aie8 ,laat ik er nu maar niet van spreken1 dat die vleierij een groot deel uitmaakt van die hooggeprezen welsprekendheid1 een nog grooter van de geneeskunde en het grootste van de dichtkunst3 kortom1 dat door haar de geheele menschelijke samenleving verzoet en gekruid wordt4 ,,hoofdstuk ,,xlv4 ,het geluk hangt af van de meening der menschen4 ,maar1 werpt men mij tegen1 het is toch een ongeluk te dwalen4 ,neen1 het is veeleer het hoogste ongeluk niet te dwalen1 't ,is toch al te onzinnig te meenen1 dat 's menschen geluk gelegen is in de dingen zelf4 ,het hangt af van de meeningen daaromtrent4 ,immers de menschelijke zaken zijn zoo duister en afwisselend1 dat men niets helder en klaar kan weten1 zooals terecht beweerd is door mijn ,academisten #aif1 die zich van alle wijsgeeren nog het minst op hun kennis laten voorstaan4 ,zoo men al iets kan weten1 dan lijdt daaronder zelfs maar al te dikwijls het levensgenot4 ,eindelijk is de menschelijke geest zoo gevormd1 dat de schijn veel meer vat op hem heeft dan de waarheid4 ,mocht iemand een duidelijke en voor de hand liggende proef daarvan willen nemen1 laat hij dan in de kerken den dienst gaan bijwonen4 ,dan zal hij1 als de preek over een ernstig onderwerp handelt1 allen zien dutten1 gapen en misselijk worden van verveling4 ,maar als die schreeuwer--ik vergiste me daar1 spreker wilde ik zeggen--1 zooals zij dat dikwijls doen1 het een of ander oudewijvenverhaaltje begint1 dan worden allen wakker1 richten zich op en luisteren met open mond4 ,zoo gaat het ook met een heilige1 over wiens leven veel sprookjes en gedichten bestaan 7wilt ge hiervan een voorbeeld1 denk dan aan ,st4 ,joris of ,st4 ,christophorus of ,st4 ,barbara #aig74 ,ge zult vinden1 dat men hem veel meer eerbied bewijst dan ,petrus of ,paulus of ook ,christus zelf4 ,maar dit onderwerp behoort hier niet thuis4 ,hoeveel minder kost verder deze vermeerdering van het geluk6 ,de zaken zelf moet men zich immers vaak met groote moeite eigen maken1 zelfs de onbeduidendste1 zooals de spraakkunst1 maar een meening kan men zeer gemakkelijk opvatten1 die echter van evenveel of van nog meer nut is voor het geluk4 ,denk eens na3 als iemand zoutevisch eet1 zoo bedorven1 dat een ander den stank niet kan uitstaan1 maar het hem smaakt als godenspijs1 eilieve1 wat doet het dan af tot zijn genot8 ,omgekeerd1 als een steur iemand misselijk maakt1 wat zal die dan tot zijn levensgeluk bijdragen8 ,als iemand een bij uitstek leelijke vrouw heeft1 die echter1 volgens het oordeel van haar man1 wel met ,venus zelf kan wedijveren1 zou dat niet even goed zijn1 alsof zij inderdaad schoon was8 ,als iemand een houten bord1 leelijk met rood en geel besmeerd1 vol bewondering en eerbied aanstaart1 in de vaste overtuiging1 dat het een schilderij van ,apelles of ,zeuxis #aih is1 zou hij dan niet zelfs gelukkiger zijn dan de man1 die voor hoogen prijs het werk dier kunstenaars gekocht heeft en misschien nog minder genot smaakt bij het bezien van die schilderijen8 ,ik ken een naamgenoot van mij #aii1 die aan zijn jonge vrouw eenige valsche edelgesteenten ten geschenke gaf en haar door zijn welbespraaktheid--want hij was niet op zijn mondje gevallen--wist te overtuigen1 dat zij niet alleen echt en natuurlijk waren1 maar ook een onschatbare waarde bezaten4 ,wat1 bid ik u1 maakte het voor het vrouwtje voor verschil1 dat ze haar oogen zoowel als haar hart aan die stukjes glas ophaalde en die prullen als kostbaren schat zorgvuldig opborg8 ,intusschen had haar man niet alleen geen groote kosten te maken1 maar hij genoot ook van de dwaling zijner echtgenoot1 wier toegenegenheid hij even goed bezat1 als wanneer hij haar dure geschenken gegeven had4 ,denkt ge inderdaad1 dat er onderscheid is tusschen hen1 die in de bekende grot van ,plato #bjj de schaduwen en beelden der verschillende dingen aanstaren1 mits hun verlangen maar niet verder gaat en zij niet ontevreden worden met hun lot1 en den wijze1 die1 na de grot verlaten te hebben1 de werkelijke dingen ziet8 ,als ,mycillus #bja bij ,lucianus dien rijken en gouden droom steeds had mogen blijven droomen1 was er volstrekt voor hem geen reden geweest om een ander geluk te wenschen4 ,er bestaat dus f geen verschil f1 zoo er eenig verschil bestaat1 verdient de toestand der zotten zelfs de voorkeur1 vooreerst omdat hun geluk hun zeer weinig kost1 niet meer dan een weinigje overtuiging1 en verder1 omdat zij het genot daarvan met zeer velen deelen4 ,,hoofdstuk ,,xlvi4 ,de ,zotheid schenkt aan alle menschen haar zegeningen4 ,ook is het bezit van geen goed aangenaam zonder iemand1 die het met ons deelt4 ,immers wie weet niet1 hoe klein het aantal wijzen is1 zoo er al n in de wereld gevonden wordt8 ,toch weten de ,grieken er uit zooveel eeuwen in 't geheel zeven #bjb op te tellen1 maar ik mag sterven1 als iemand bij een nauwkeuriger onderzoek onder hen wel een half--of laat ik liever zeggen--een kwartwijze kan vinden4 ,zeker staat onder de vele lofwaardige eigenschappen van ,bacchus deze terecht het hoogst1 dat hij de muizenissen wegspoelt1 maar dit geschiedt slechts voor een korte poos1 want zoodra iemand zijn roes heeft uitgeslapen1 komen de beslommeringen1 aanstonds met een wit vierspan #bjc1 zooals men zegt1 aanrennen4 ,hoeveel rijker en krachtiger is niet mijn gave1 waardoor ik den geest in een voortdurenden roes doe verkeeren en hem volop vreugde en genot en opgewondenheid schenk en wel1 zonder dat het eenige moeite kost4 ,want ik onthoud niemand ter wereld mijn weldaden1 terwijl de overige goden aan verschillende menschen verschillende voorrechten schenken4 ,niet overal wast edele en zachte wijn #bjd om de zorgen te verdrijven en rijke hoop in de aderen te storten4 ,hoe weinigen viel een bevallige gestalte1 de gave van ,venus1 ten deel4 ,nog zeldzamer is ,mercurius' geschenk1 de welsprekendheid4 ,niet bijzonder talrijk zijn zij1 die schatten aan ,hercules' #bje gunst te danken hebben4 ,de ,homerische ,jupiter geeft niet den eersten den besten de heerschappij4 ,vaak is ,mars geen van beide legers gunstig4 ,niet weinigen gaan bedroefd weg van ,apollo's drievoet #bjf4 ,dikwijls bliksemt ,saturnus' zoon #bjg4 ,phoebus #bjh zendt nu en dan door zijn schichten dood en verderf4 ,neptunus vernietigt meer levens dan hij redt4 ,om nu niet uit te weiden over wezens als die ,veiovis #bji1 ,pluto #baj1 ,ate #baa1 ,poena #bab1 ,febris #bac en andere van dit slag1 geen goden maar beulen1--ik1 ,zotheid1 ben de eenige1 wier zegeningen ten allen tijde allen zonder onderscheid omvatten4 ,,hoofdstuk ,,xlvii4 ,haar goedaardigheid4 ,gelijk ik onverschillig ben voor geloften1 zoo vorder ik in toorn geen zoenoffers1 als er eenige godsdienstplechtigheid verzuimd is4 ,evenmin beweeg ik hemel en aarde1 wanneer iemand de overige goden te gast noodigt en mij thuis laat of mij geen deel gunt in den walm der geslachte offerdieren #bad4 ,want de overige goden zijn op dit punt zoo kitteloorig1 dat het haast voordeeliger en zelfs veiliger is hun dienst te verwaarloozen dan hen te vereeren4 ,het gaat hun als sommigen menschen1 die zoo lastig en prikkelbaar zijn1 dat de grootste verwijdering te verkiezen is boven vriendschappelijken omgang4 ,maar niemand1 werpt men mij tegen1 offert aan de ,zotheid of sticht haar een tempel4 ,nu1 deze ondankbaarheid1 zooals ik reeds opgemerkt heb1 verbaast mij wel eenigszins4 ,maar ik ben te goedaardig om dit kwalijk te nemen2 ik voel er trouwens ook volstrekt geen behoefte aan4 ,want waarom zou ik wierookkorrels of offermeel1 of een bok1 of een zwijn verlangen1 nu de geheele wereld mij die hulde bewijst1 welke zelfs van de ,godgeleerden de hoogste goedkeuring wegdraagt8 ,zou ik soms ,diana benijden1 omdat men haar menschenbloed offert #bae8 ,ik meen1 dat mij dan de meeste eerbied betoond wordt1 als men mij overal1 zooals allen inderdaad doen1 in den geest opneemt1 in gedrag navolgt en in leven mij gelijkt4 ,dit is een eeredienst1 die zelfs bij de ,christenen niet veel voorkomt4 ,welk een hoop menschen steekt er niet voor de ,moedermaagd een waskaars aan en dat wel midden op den dag1 als 't volstrekt niet noodig is8 ,hoe weinigen zijn er daarentegen1 die haar in reinheid1 zedigheid en liefde voor de dingen1 die hierboven zijn1 trachten nabij te komen8 ,want dat is eerst de ware eeredienst en die den hemelingen verreweg het meest behaagt4 ,daarenboven1 waarom zou ik een tempel verlangen1 daar toch de geheele wereld1 zou ik meenen1 de prachtigste tempel voor mij is8 ,het ontbreekt mij nergens aan priesters dan daar1 waar geen menschen zijn4 ,zoo dwaas ben ik niet1 dat ik steenen beelden verlang1 die onzen #baf eeredienst soms benadeelen1 als namelijk door die botteriken en stommeriken de afbeeldingen der heiligen in plaats van henzelf worden aangebeden4 ,wij verkeeren dan in hetzelfde geval als zij1 die door hun plaatsvervangers verdrongen worden4 ,ik geloof1 dat er voor mij zooveel standbeelden zijn opgericht1 als er menschen bestaan1 daar ze tegen wil en dank mijn levend evenbeeld zijn4 ,daarom bestaat er voor mij volstrekt geen reden om de overige goden te benijden1 indien men in verschillende hoeken der aarde aan verschillende van hen eer bewijst en wel op vaste dagen2 zooals op ,rhodus aan ,phoebus1 op ,cyprus aan ,venus1 te ,argos #bag aan ,juno1 te ,athene aan ,minerva1 op den ,olympus aan ,jupiter1 te ,tarente aan ,neptunus1 te ,lampsacus #bah aan ,priapus1 mits de geheele wereld steeds voortga mij gemeenschappelijke offers te brengen1 die ik verre boven de andere verkies4 ,,hoofdstuk ,,xlviii4 ,verschillende soorten en vormen der ,zotheid4 ,mocht iemand soms meenen1 dat deze beweringen meer aanmatigend dan waar zijn1 welnu1 dan willen wij even een blik slaan in het leven der menschen1 opdat het ons klaar worde1 niet alleen hoeveel zij mij verschuldigd zijn1 maar ook hoe hoog zij mij schatten1 de hoogsten even goed als de laagsten4 ,wij zullen het leven van elkeen wel niet behoeven na te gaan1 want dit zou al te veel tijd kosten1 maar alleen dat van de hoogst geplaatsten1 naar wie men de overigen zeker gemakkelijk kan afmeten4 ,want waartoe zou het dienen1 te spreken over ,jan ,rap en zijn maat1 die toch zonder kwestie geheel mijn eigendom zijn8 ,zij vertoonen immers de ,zotheid overal in zulk een rijkdom van vormen en verzinnen dagelijks zooveel nieuwe1 dat zelfs geen duizend ,democritussen #bai daarover genoeg zouden kunnen lachen3 alhoewel er voor die ,democritussen zelf dan weer een andere ,democritus noodig zoude zijn4 ,ja1 gij kunt u zelfs niet voorstellen1 wat al stof tot gelach1 spotternij en vreugde die menschenkinderen dagelijks den ,goden verschaffen4 ,deze besteden namelijk de voormiddaguren1 wanneer ze nog nuchter zijn1 aan beraadslagingen1 die veelal in twisten ontaarden1 en aan het luisteren naar geloften4 ,later1 als zij reeds vol nectar zijn en geen lust meer gevoelen om zich met iets ernstigs bezig te houden1 dan gaan ze zitten op het plekje van den hemel1 dat het meest naar voren uitsteekt1 en nemen1 met het hoofd voorover1 een kijkje van hetgeen de menschen zooal doen4 ,ze kennen geen prettiger schouwspel4 ,lieve hemel1 wat is dat voor een tooneel6 ,wat krioelen de zotten dooreen6 ,want ik pleeg ook zelf nu en dan in de rijen der dichtergoden zitting te nemen4 ,hier is er een smoorlijk verliefd op een meisje en1 hoe minder zij van hem houdt1 des te vuriger wordt zijn hartstocht4 ,daar trouwt er iemand een bruidschat1 niet een huisvrouw4 ,een derde heeft zijn vrouw voor ieder veil4 ,weer een ander is jaloersch en bewaakt haar gangen als een ,argus #bbj4 ,daar hebt ge iemand1 die in rouw waarlijk ongeloofelijke dwaasheden doet en zegt en zelfs als het ware tooneelspelers huurt om de rouwkomedie op te voeren4 ,nog een ander stort tranen bij het graf van zijn stiefmoeder4 ,deze legt alles1 wat hij maar heeft kunnen bijeenschrapen1 aan zijn buikje ten koste1 om na een korte poos dapper honger te lijden4 ,het grootste geluk van gene bestaat in slapen en leegloopen4 ,er zijn ook menschen1 die het zich zeer druk maken met het behartigen der zaken van anderen1 maar hun eigen verwaarloozen4 ,enkelen leenen geld en1 terwijl zij in schulden steken1 wanen zij zich rijk1 maar zij gaan spoedig over den kop4 ,voor een ander is het een zaligheid zelf armoede te lijden om zijn erfgenaam rijk te maken4 ,deze vliegt om een klein en dan nog wel onzeker winstje te behalen over alle zeen en geeft aan de golven en de winden zijn leven prijs1 dat voor geen geld weer te koop is4 ,gene wil zich liever door den oorlog schatten verwerven dan zijn leven veilig in rust thuis doorbrengen4 ,er zijn er ook1 die meenen1 dat men door jacht te maken op de erfenissen van kinderlooze grijsaards het allergemakkelijkst tot rijkdom geraakt1 en het ontbreekt ook niet aan dezulken1 die hetzelfde doel liever najagen door smoorlijk te verlieven op oude vrouwen met veel geld4 ,maar dan eerst vermaakt zich het godenpubliek het meest ten koste van die twee soorten van lieden1 als die visschers van menschen in hun eigen netten gevangen worden4 ,de allerzotste en gemeenste slag van menschen echter zijn de kooplieden1 daar zij het allergemeenste beroep uitoefenen en dat wel op de gemeenste wijze4 ,alhoewel zij bij elke gelegenheid liegen1 valsch zweren1 stelen1 bedriegen en zwendelen1 houden zij toch hun stand voor den hoogsten op grond hiervan1 dat zij om alle vingers gouden ringen dragen4 ,het ontbreekt dan ook niet aan vleiende kloosterbroertjes1 die hen bewonderen en openlijk achtbare lieden noemen1 natuurlijk met het doel om zelf ook een beetje te krijgen van het onrechtvaardig verworven goed4 ,elders kan men eenige ,pythagoreers #bba zien1 die alles zoo zeer als gemeen goed beschouwen1 dat zij al wat zij ergens onbewaakt aantreffen1 kalmpjes wegnemen1 alsof het hun bij erfenis ware ten deel gevallen4 ,er zijn er ook1 die alleen rijk in hun wenschen zijn en meenen1 dat eenige lieflijke droombeelden1 die zij zich scheppen1 voor hun geluk voldoende zijn4 ,sommigen willen gaarne buitenshuis voor rijk doorgaan en lijden thuis met mannenmoed honger4 ,deze haast zich al wat hij bezit1 door te brengen1 gene gaart schatten bijeen door alle geoorloofde en ongeoorloofde middelen4 ,deze werft om de volksgunst en eereambten1 gene vindt zijn genoegen aan den huiselijken haard4 ,niet weinigen voeren eindelooze processen en doen om strijd hun best ten einde een steeds uitstellenden rechter en een even oneerlijken advocaat te verrijken4 ,deze zint op nieuwigheden1 gene zet iets groots op het touw4 ,een ander gaat naar ,jeruzalem1 ,rome of naar den heiligen ,jacobus #bbb1 waar hij niets te maken heeft1 terwijl hij thuis vrouw en kinderen achterlaat4 ,kortom zaagt ge die ontelbare beroeringen onder de menschen van de maan af1 zooals vroeger ,menippus #bbc1 dan zoudt ge meenen een troep vliegen of muggen te zien1 die met elkander twisten1 oorlog voeren1 elkaar lagen leggen1 rooven1 spelen1 dartelen1 geboren worden1 vallen en sterven4 ,neen1 het is haast ongelooflijk1 welk een beweging zulk een klein en kort levend schepseltje maakt en hoeveel treurigs het te zien geeft4 ,want menigmaal ziet men het geweld zelfs van een onbeduidenden oorlog of van een besmettelijke ziekte vele duizenden te gelijker tijd wegsleepen en verdelgen4 ,,hoofdstuk ,,xlix4 ,taalmeesters4 ,maar ik zou zelf al zeer dwaas zijn en het volkomen verdienen1 dat ,democritus het over mij uitschaterde1 indien ik voortging de vormen1 waarin zich 's volks dwaasheden en dolheden openbaren1 op te tellen4 ,ik wil mij tegen hen aangorden1 die in de oogen van hun medemenschen voor wijs doorgaan en1 zooals het spreekwoord zegt1 dien gouden tak trachten te vinden #bbd4 ,onder hen bekleeden de taalmeesters den eersten rang1 dat voorzeker het allerrampzaligste1 treurigste en het meest bij de goden gehate slag van menschen zou zijn1 als ik de ongemakken van hun zoo ellendig beroep niet door een genoegelijk soort van waanzin verzachtte4 ,want niet een vijfvoudige vloek1 zooals een ,grieksch puntdicht aantoont1 rust op hen1 maar een duizendvoudige1 daar zij altijd uitgehongerd en vuil hun leven slijten in hun maar al te bekende scholen2 wat zei ik1 in scholen1 neen veeleer dienen ze vertrekken vol kwellingen des geestes en des lichaams of rosmolens1 of folterkamers te heeten4 ,daar worden zij1 omringd door troepen van jongens1 oud onder hun moeilijk werk1 doof door al het geschreeuw en teren weg door al het vuil en den stank4 ,nogthans1 tengevolge van mijn goedertierenheid verbeelden zij zich de eersten aller menschen te zijn4 ,zoozeer zijn zij met zichzelf ingenomen1 als zij hun schuw troepje door hun barsch gezicht en dreigende woorden angstig maken1 als ze met plakken1 roeden en zweepen den ongelukkigen het vleesch van het lijf halen en1 't voorbeeld van den ezel van ,cyme #bbe volgend1 op alle mogelijke wijzen hun wreedaardige luim botvieren4 ,intusschen verbeelden zij zich1 dat al dat vuil keurige netheid is1 den stank vindt hun neus mariolein en die ellendige slavernij gaat bij hen voor een koningschap door1 zoodat ze hun tirannie niet tegen de heerschappij van een ,phalaris #bbf of ,dionysius #bbg willen ruilen4 ,maar nog veel gelukkiger zijn zij door een ongehoord hoogen dunk van hun geleerdheid4 ,alhoewel zij den knapen niets dan dolheden instampen1 zien zij toch1 ,god betere het1 uit de hoogte neer op iederen ,palaemon en op iederen ,donatus #bbh en zij weten het door allerlei kunstgrepen tot mijn verbazing zoo ver te brengen1 dat malle moertjes en stomme vaders hen voor diegenen houden1 voor wie zij zichzelf uitgeven4 ,hierbij dient men nog het eigenaardig genot te voegen1 telkens als er een van hen den naam van ,anchises' #bbi moeder1 of een niet algemeen bekend woord op een half vergaan stuk perkament aantreft #bcj1 of als iemand een oud stuk steen1 waarop zich eenige verminkte letters bevinden1 ergens opgraaft4 ,goede hemel1 dan komt er geen eind aan hun uitgelatenheid1 triomfkreten en lofzangen2 het is alsof zij ,afrika ten onder gebracht of eenige steden als ,babylon ingenomen hebben #bca4 ,en als zij bewonderaars vinden voor hun zoutelooze verzen zonder eenig dichterlijk vuur1 waarmee ze overal te koop loopen1 dan gelooven zij al dadelijk1 dat niets minder dan ,maro's #bcb geest in hun boezem is gevaren4 ,maar het alleraardigste is1 als zij elkander wederkeerig vol bewondering prijzen en beurtelings in het zonnetje zetten4 ,als soms een ander zich in een woordje vergist en het toeval wil1 dat iemand van hen1 wiens gezicht wat scherper is1 de fout merkt1 hemelsche goedheid1 wat heeft men dan dadelijk de poppen aan het dansen6 wat een vechten1 schelden en uitvaren tegen elkander6 ,ik mag mij de ongenade van alle taalmeesters op den hals halen1 als ik een enkele leugen zeg--ik ken een zeer bekwaam man1 een geleerde van den eersten rang in het ,grieksch1 het ,latijn1 de ,wiskunde1 de ,wijsbegeerte en de ,geneeskunde4 ,hij is reeds zestig jaar oud en kwelt en pijnigt zich sinds meer dan twintig jaar met niets anders dan met de spraakkunst1 in de meening1 dat zijn geluk dan volmaakt zal zijn1 als hem een leven gegund wordt1 lang genoeg om zeker uit te maken1 hoe de acht rededeelen behooren onderscheiden te worden1 iets1 dat tot nog toe geen ,griek of ,romein geheel heeft kunnen tot stand brengen #bcc--;alsof het een misdrijf ware groot genoeg om zelfs een oorlog over te beginnen1 zoo iemand aan een voegwoord een beteekenis toekende1 waarop slechts bijwoorden aanspraak hebben4 ,en hierom1 al bestaan er evenveel spraakkunsten als er spraakkunstenaars zijn1 ja nog meer--immers mijn vriend ,aldus #bcd alleen heeft meer dan vijfmaal een spraakkunst uitgegeven--1 toch komt er nooit zulk een boek uit1 hoe barbaarsch en onaangenaam ook geschreven1 of hij leest het nauwkeurig door1 naijverig op iedereen1 die op dit gebied met eenige nieuwe dwaasheid voor den dag komt en steeds gefolterd door de vrees1 dat soms iemand hem dezen roem voor den neus zal wegkapen en den arbeid van zooveel jaren doen verloren gaan4 ,wilt gij dit liever waanzin dan wel dwaasheid noemen8 ,mij is het vrij onverschillig1 mits gij slechts erkent1 dat men het mij te danken heeft1 dat een overigens diep rampzalig schepsel zulk een trap van geluk bereikt1 dat het zijn lot zelfs niet met dat van een ,perzisch koning #bce wenscht te verruilen4 ,,hoofdstuk ,l4 ,dichters4 ,minder verplichting aan mij hebben de dichters1 ofschoon zij zeker uit den aard van hun beroep tot mijn partij behooren1 want zij zijn vrije menschen1 zooals het spreekwoord #bcf wil1 wier eenig genot bestaat in het streelen van de ooren der dwazen en dan nog wel met loutere nietigheden en belachelijke verhaaltjes4 ,desniettemin meenen zij1 hoe vreemd het moge klinken1 op grond hiervan niet alleen zichzelf1 maar ook anderen de onsterfelijkheid en een godenleven te mogen beloven4 ,met deze bent staan bovenal ,eigenliefde en ,vleierij #bcg op een zeer vertrouwelijken voet en bij geen enkel slag van menschen vind ik oprechter of standvastiger aanbidders4 ,verder behooren de redekunstenaars1 hoewel zij soms valsch spel spelen en heulen met de wijsgeeren1 zeker ook tot onze partij1 hetgeen vooral hieruit blijkt1 dat ze1 behalve andere beuzelarijen1 zoo nauwkeurig en zoo veel over de kunst van schertsen geschreven hebben #bch4 ,zoo geeft de schrijver van de aan ,herennius opgedragen ,redekunst #bci1 wie hij dan ook moge geweest zijn1 de dwaasheid zelfs een plaats onder de soorten van geestigheden en komt bij ,quintilianus #bdj1 verreweg den eersten man van dezen kring1 een hoofdstuk voor over het lachen1 dat nog uitvoeriger is dan de ,ilias #bda1 en hechten zij zooveel waarde aan de zotheid1 dat dikwijls een uit gebrek aan bewijsgronden verloren zaak1 desniettemin door lachen gewonnen wordt4 ,niemand zal toch wel van oordeel zijn1 dat het buiten het gebied der ,zotheid ligt door lachwekkende gezegden de menschen te doen schateren en dat nog wel volgens de regelen der kunst4 ,tot deze klasse behooren ook zij1 die door het uitgeven van boeken jacht maken op onsterfelijken roem4 ,zij hebben allen de hoogste verplichting aan mij1 maar in de eerste plaats zij1 die louter beuzelarijen op het papier kladden4 ,want zij1 die hun wetenschappelijke geschriften inrichten naar den smaak van een paar geleerden en geen bezwaar hebben tegen een vonnis van ,persius of ,laelius #bdb1 zijn1 mijns inziens1 meer te beklagen dan te benijden1 omdat zij zichzelf voortdurend kwellen4 ,zij voegen in1 veranderen1 schrappen1 schrijven opnieuw1 herhalen1 werken om1 dikken aan1 houden negen jaar lang hun werk weggesloten #bdc1 zonder zichzelf ooit te voldoen1 en koopen een ijdele belooning bestaande in den lof van zeer weinigen1 tot zulk een hoogen prijs1 ten koste van zooveel nachtwaken en met zooveel opoffering van den zoo genotrijken slaap1 voor zooveel zweetdroppels1 voor zooveel kruisen4 ,voeg nu daarbij het verlies van gezondheid1 het runeeren der schoonheid des lichaams1 slechte oogen of zelfs blindheid1 armoede1 den haat der menschen1 onthouding van alle genoegens1 een vroegen ouderdom1 een ontijdigen dood en wat dies meer zij4 ,ten koste van zooveel leed meent die wijze de goedkeuring van een paar leepoogen #bdd te moeten koopen4 ,maar de schrijver naar mijn hart--hoeveel gelukkiger is zijn waanzin1 als hij zonder eenig hoofdbreken alles1 juist zooals het hem invalt of uit de pen vloeit1 zelfs zijn droomerijen op staanden voet te boek stelt1 wat hem alleen maar een beetje papier kost1 overtuigd1 dat hoe beuzelachtiger beuzelarijen hij neerschrijft1 hij op de goedkeuring van des te meer menschen1 namelijk van alle zotten en stommeriken1 mag rekenen4 ,het valt toch zeker niet moeilijk zich onverschillig te toonen voor het oordeel van anderhalven geleerde1 zoo zij al die geschriften lezen4 ,of wat zal de stem van enkele wijzen beteekenen te midden van den ontelbaren hoop van lieden1 die daartegenin schreeuwen8 ,maar nog wijzer zijn zij1 die werken van anderen voor de hunne uitgeven en den roem1 door dezen ten koste van veel arbeid verkregen1 op hun naam weten over te brengen1 in 't vertrouwen natuurlijk1 dat al worden zij ook volkomen overtuigd van letterdieverij1 hun intusschen toch het genot voor eenigen tijd ten goede zal komen4 ,het is de moeite waard op te letten1 hoezeer zij met zichzelf ingenomen zijn1 als zij algemeen geprezen worden1 als men onder het volk op hen wijst zeggend daar heb je dien knappen kerel1 als hun werken bij de boekverkoopers te koop liggen1 als er aan het hoofd van alle bladzijden drie namen #bde te lezen staan1 vooral als deze uit den vreemde zijn en gelijken op tooverwoorden4 ,maar bij den ,hemel1 wat zijn het anders dan namen8 ,voorts1 hoe weinigen zullen ze kennen1 als men let op den reusachtigen omvang der wereld1 en hoeveel kleiner zal nog het aantal zijn van hen1 die ze zullen prijzen1 in aanmerking genomen1 dat de smaken ook van de ongeleerden zoo verschillend zijn4 ,daarenboven worden die namen zelf niet zelden verdicht of aan de boeken der ouden ontleend1 daar de een gaarne ,telemachus #bdf wil heeten1 een ander ,sthenelus #bdg of ,lartes #bdh1 deze ,polycrates #bdi1 gene ,thrasymachus #bej1 zoodat men al even goed op den titel den naam ,kameleon of ,pompoen1 of in de taal der wijsgeeren ,alpha of ,beta #bea zou kunnen zetten4 ,maar het aardigste is1 als die dwazen en domooren elkander over en weer in brieven1 gedichten en lofzangen ophemelen4 ,zoo verklaart deze genen voor een ,alcaeus1 gene hem voor een ,callimachus #beb1 gene staat volgens dezen boven ,m4 ,tullius #bec1 deze acht hem geleerder dan ,plato4 ,ook zoeken zij soms een tegenstander om door een wedstrijd met hem zich een grooteren naam te verwerven3 ,en weiflend splitst 't gemeen zich in vijand'ge kampen #bed1 totdat beide legerhoofden na den gelukkig gevoerden strijd als overwinnaar heengaan en beide een zegepraal vieren4 ,de wijze lacht hierom wetend1 dat het inderdaad een groote dwaasheid is4 ,want wie kan dat loochenen8 ,maar zij leiden intusschen door mijn goedheid een aangenaam leventje en zouden hun zegepralen zelfs niet met die der ,scipio's #bee willen ruilen4 ,toch hebben ondertusschen ook de verstandigen zelf geen geringe verplichting aan mij1 doordat zij er steeds recht hartelijk om lachen en genieten van den waanzin van anderen3 dit kunnen zij zeker niet ontkennen zonder zich aan de allergrofste ondankbaarheid schuldig te maken4 ,,hoofdstuk ,,li4 ,rechtsgeleerden4 ,onder de geleerden matigen de rechtsgeleerden zich wel de allereerste plaats aan en meer dan iemand anders zijn zij met zichzelf ingenomen4 ,door den steen van ,sisyphus #bef aanhoudend voort te wentelen en duizend wetten in n adem samen te flansen1 onverschillig omtrent welk onderwerp1 door verklaringen op verklaringen1 zienswijzen op zienswijzen te stapelen1 maken zij1 dat de beoefening van dat vak voor het allermoeilijkst doorgaat4 ,want al wat veel inspanning kost1 dat houden zij aanstonds ook voor voortreffelijk4 ,laten wij bij dezen nog de beoefenaars van de kunst van disputeeren en de sophisten #beg voegen1 een slag van menschen1 nog klapachtiger dan al de bekkens te ,dodona #beh1 zoodat ieder hunner het gerust tegen twintig uitgezochte babbelaarsters kan opnemen4 ,zeker zouden ze nog gelukkiger zijn1 als zij enkel goed van den tongriem gesneden waren en niet tevens zoo twistziek1 dat ze altijd door over 's keizers baard te vechten en uit overdreven strijdlust gewoonlijk de waarheid uit het oog verloren4 ,hen maakt echter hun eigenliefde recht gelukkig1 want met een paar sluitredenen gewapend durven zij onverwijld iedereen over ieder onderwerp te lijf gaan4 ,trouwens hun stijfhoofdigheid maakt hen onoverwinnelijk1 ook al hadden zij een tegenpartij even krachtig van longen als ,stentor #bei4 ,,hoofdstuk ,,lii4 ,wijsgeeren4 ,na dezen komen de wijsgeeren aan de beurt1 eerbiedwaardig door hun baard en mantel1 die ronduit verklaren dat zj alleen wijs1 maar alle overige stervelingen rondwarende schimmen #bfj zijn4 ,maar hoe vermakelijk is niet de waanzin dier bouwmeesters van tallooze werelden1 wanneer zij de zon1 de maan1 de sterren en andere hemellichamen als met duim of koord meten1 van bliksemwinden1 eklipsen en al wat verder onverklaarbaar is1 zonder eenige aarzeling rekenschap geven1 even alsof de natuur1 toen zij de wereld schiep1 hen in het geheim had genomen en zij uit de raadsvergadering der goden tot ons kwamen4 ,intusschen vermaakt de natuur zich kostelijk met hen en hun gissingen4 ,want dat er in hun kring volstrekt geen zekerheid bestaat1 dat bewijzen ongetwijfeld de eindelooze geschillen1 die over elk onderdeel tusschen henzelf gevoerd worden4 ,en ofschoon zij volstrekt niets weten1 geven zij zich toch voor alwetend uit en1 terwijl zij zichzelf niet kennen en niet zelden geen sloot of steen op hun weg zien1 hetzij omdat zij meestal slechte oogen hebben1 hetzij omdat hun gedachten op den loop zijn1 beroemen zij er zich toch op1 dat zij voorstellingen1 algemeene begrippen1 afzonderlijke vormen1 grondstoffen1 eigenaardigheden en wezenlijkheden #bfa zien1 onderscheidingen zoo fijn1 dat ik zelfs niet geloof1 dat ,lynceus #bfb ze zou kunnen doorschouwen4 ,maar dan vooral zien zij laag neer op het oningewijde gemeen1 als zij drie- en vierhoeken1 cirkels en andere dergelijke meetkundige figuren1 de een over de andere teekenen en als in een doolhof dooreen laten loopen1 vervolgens letters als in slagorde scharen1 die ze telkens en telkens weer nu eens op deze1 dan weer op gene wijze rangschikken1 om zoo onervarenen zand in de oogen te strooien4 ,het ontbreekt in hun kring ook niet aan lieden1 die de toekomst uit de sterren voorspellen en mirakelen beloven1 zooals geen toovenaar ze zou kunnen volbrengen1 en zij zijn zoo gelukkig menschen te vinden1 die ook dit geloovig aannemen4 ,,hoofdstuk ,,liii4 ,godgeleerden4 ,misschien zou het beter zijn de ,godgeleerden met stilzwijgen voorbij te gaan en niet in dezen modderpoel te roeren of slapende honden wakker te maken1 omdat dit slag van menschen verbazend laatdunkend en prikkelbaar is4 ,zij zouden mij misschien bij drommen met duizenden conclusies te lijf gaan en dwingen te herroepen om1 als ik dit mocht weigeren1 op staanden voet de beschuldiging van ketterij uit te galmen4 ,want zij staan altijd dadelijk klaar om met dezen bliksem een ieder angst aan te jagen1 wien zij niet bijzonder genegen zijn4 ,inderdaad1 al valt het hun meer dan anderen zwaar mijn weldaden te erkennen1 toch hebben ook zij groote verplichting aan mij4 ,gelukkig door hun eigenliefde zien zij1 alsof zij zelf in den derden hemel #bfc woonden1 op alle overige stervelingen als op aardwormen uit de hoogte haast met een gevoel van medelijden neer4 ,veilig achter een drom van magistrale bepalingen1 sluitredenen1 gevolgtrekkingen1 ontwikkelde en ingewikkelde voorstellingen bezitten zij zulk een tal van schuilhoeken1 dat zelfs de ijzeren netten van ,vulcanus hen niet kunnen vasthouden #bfd4 ,zij weten te ontsnappen door middel van onderscheidingen1 waardoor zij alle knoopen als met een bijl van ,tenedos doorhakken #bfe1 en altijd hebben zij pas uitgedachte woorden en monsterachtige uitdrukkingen in voorraad4 ,zoo verklaren zij verder geheel naar hun goedvinden de ondoorgrondelijkste geheimenissen bijv41 op welke wijze de wereld geschapen is en geordend2 langs welke wegen de erfzonde over het nageslacht gekomen is2 op welke wijzen1 in welke grootte en in hoe weinig tijd ,christus in den schoot der heilige maagd voldragen is2 hoe bij het avondmaal bijkomstige dingen afgescheiden van de substantie kunnen bestaan #bff4 ,maar dit is werk voor ,jan en alleman4 ,de volgende strijdvragen achten zij eerst groote en1 om hun eigen woorden te bezigen1 verlichte ,godgeleerden waardig4 ,daarom worden zij bij deze1 als zij soms voorkomen1 recht wakker3 kan er sprake zijn van een meetbaar tijdstip bij de goddelijke geboorte8 ,is ,christus in meer dan n opzicht ,god's zoon8 ,is de stelling mogelijk3 ,god1 de vader1 haat den zoon8 ,kan ,god de gestalte aannemen van een vrouw1 een duivel1 een ezel1 een pompoen of een keisteen8 ,maar dan3 hoe zou een pompoen gepreekt en wonderen verricht hebben en hoe had hij moeten gekruisigd worden8 ,wat zou ,petrus gewijd hebben1 als hij het misoffer had opgedragen gedurende den tijd1 dat ,christus' lichaam aan het kruis hing8 ,zou men ,christus gedurende dienzelfden tijd een mensch hebben kunnen noemen8 ,zal het na de opstanding geoorloofd zijn te eten of te drinken8 ,blijkbaar willen zij reeds nu voorzorgsmaatregelen nemen tegen dien honger en dorst in de toekomst4 ,zij beschikken verder over een eindeloos aantal nog fijner haarklooverijen1 over begrippen1 betrekkingen1 algemeene vormen1 bijzondere eigenaardigheden1 wezenlijkheden1 zaken1 alleen zichtbaar voor de oogen van hem1 die zulke scherpe oogen bezit1 dat hij in staat is ook door de dikste duisternis heen het nergens bestaande waar te nemen4 ,voeg hierbij nu hun stelregels1 zoo paradoxaal1 dat zelfs die orakelspreuken der ,stocijnen #bfg1 die men paradoxen pleegt te noemen1 in vergelijking hiermede voor de platste en meest alledaagsche volkswijsheid kunnen doorgaan2 zoo beweren zij bijv41 dat het een lichter misdrijf is1 duizend menschen van kant te maken dan nmaal op den dag des ,heeren een schoen voor een armen drommel te naaien1 en dat het beter is de geheele wereld met al haar hebben en houden te laten vergaan1 dan een enkel leugentje te zeggen1 hoe onschuldig het ook moge zijn4 ,dan maken zij deze haarfijne fijnigheden nog fijner door allerlei middelen der scholastiek1 zoodat men nog eerder uit de ergste doolhoven een uitweg kan vinden dan uit de ingewikkelde vertoogen der ,realisten1 ,nominalisten1 ,thomisten1 ,albertisten1 ,occamisten1 ,scotisten #bfh2 en nu heb ik nog niet eens alle1 maar slechts de voornaamste sekten opgenoemd4 ,zij allen bezitten zooveel geleerdheid1 maar zijn ook zoo moeilijk te begrijpen1 dat de apostelen zelf1 naar ik meen1 een geheel anderen geest zouden noodig hebben1 als zij over deze onderwerpen met dit nieuwerwetsche geslacht van ,godgeleerden moesten handgemeen worden4 ,zeker ,paulus zou zijn geloofsmoed kunnen toonen1 maar als hij zegt3 #bfi ,het geloof is een vaste grond der dingen1 die men hoopt1 en een bewijs der zaken1 die men niet ziet1 dan strookt zijn bepaling al zeer weinig met den geest onzer magisters4 ,al was hij ook een voorbeeld van de christelijke liefde1 zoo voldoen toch zijn verdeelingen evenmin als zijn bepalingen in het #ac;de hoofdstuk van den #asten brief aan de ,corinthirs #bgj aan de voorschriften der disputeerkunst4 ,wel vierden de apostelen vroom het avondmaal1 maar als men hen ondervraagd had over de transsubstantiatie en de tijdgrenzen1 waarbinnen die valt1 over de wijze1 waarop hetzelfde lichaam op verschillende plaatsen kan zijn1 over het verschil tusschen ,christus' lichaam in den hemel1 aan het kruis en bij het sacrament van het avondmaal1 op welk tijdstip de transsubstantiatie #bga plaats heeft1 daar toch het geheel der rede1 waardoor zij tot stand komt1 zich in elkaar opvolgende woorden laat oplossen1 dan zouden zij1 mijns bedunkens1 niet met dezelfde scherpzinnigheid geantwoord hebben1 als waarmee de jongeren van ,scotus dit alles bespreken en onderscheiden4 ,zij kenden ,jezus' moeder1 maar wie hunner wist zoo wijsgeerig als onze ,godgeleerden aan te toonen1 hoe zij bewaard is gebleven voor de van ,adam gerfde zonde8 ,petrus ontving de sleutels en hij ontving ze van dengene1 die ze zeker niet aan een onwaardige zou toevertrouwen1 maar toch geloof ik niet1 dat hij de fijne kwestie begrepen heeft--in alle gevalle heeft hij haar nergens aangeroerd--1 hoe de sleutel der wetenschap ook in het bezit van hem kan zijn1 die geen wetenschap bezit #bgb4 ,zij doopten overal en toch hebben zij nergens onderwezen1 waarin de bepaling van den doop bestaat1 wat vorm en materie1 bewerkende oorzaak en strekking betreft #bgc1 en evenmin vindt men bij hen van zijn uitwischbaar of onuitwischbaar karakter #bgd melding gemaakt4 ,zij baden wel1 maar in den geest1 zich houdend aan het bekende ,evangeliewoord3 ,god is een geest1 en die ,hem aanbidden1 moeten ,hem aanbidden in geest en waarheid #bge4 ,maar het blijkt niet1 dat hun toen geopenbaard is1 dat men met denzelfden eerbied als tot ,christus zelf moet bidden tot een beeldje1 met houtskool op een wand geteekend1 als het slechts twee uitgestoken vingers1 lang haar en aan den aan het achterhoofd bevestigden stralenkrans drie punten heeft4 ,immers wie kan dat begrijpen zonder zes en dertig volle jaren te hebben zoek gebracht met de natuurkunde en de bovennatuurkunde van ,aristoteles en ,scotus8 ,telkens opnieuw prenten de apostelen ons de leer der genade in1 maar zij maken nergens een onderscheid tusschen de genade1 die iemand in het bijzonder geschonken wordt1 en de heiligmakende genade #bgf4 ,zij sporen aan tot goede werken1 maar maken geen onderscheid tusschen het werk met het oog op den werker en het werk op zichzelf beschouwd #bgg4 ,zij prenten ons overal de christelijke liefde in zonder de aangeborene van de verworvene te scheiden en verklaren niet1 of zij iets bijkomstigs dan wel iets essentieels1 iets geschapens dan wel iets ongeschapens is4 ,zij verfoeien de zonde1 maar ik mag sterven1 zoo zij een wetenschappelijke bepaling hebben kunnen geven van hetgeen wij onder zonde verstaan1 of zij moesten het van den geest der ,scotisten geleerd hebben4 ,want ik kan maar niet gelooven1 dat ,paulus1 de eenige man1 naar wiens geleerdheid men die van allen kan afmeten1 zoo herhaaldelijk onderzoekingen1 geschillen1 geslachtsregisters en1 zooals hij ze zelf noemt1 woordentwisten zou veroordeeld hebben #bgh1 als hij zich op zulke spitsvondigheden verstaan had1 terwijl nog bovendien alle strijd en geschil dier dagen boersch en grof moet heeten1 vergeleken bij de meer dan ,chrysippische #bgi fijnheden van onze magisters4 ,de heeren zijn evenwel hoogst bescheiden1 want als de apostelen soms in hun geschriften te ruw en niet genoeg volgens de regelen onzer magisters zijn te werk gegaan1 dan zijn ze wel zoo goed het niet te veroordeelen1 maar er een geschikte uitlegging voor te vinden4 ,dit doen ze uit eerbied deels voor de oudheid1 deels voor den apostolischen naam4 ,het zou dan waarachtig ook ver van billijk zijn hun zulke hooge eischen te stellen in zaken1 waarover zij van hun leermeesters nooit zelfs een woord gehoord hadden4 ,als ditzelfde gebeurt bij ,chrysostomus #bhj1 ,basilius #bha en ,hieronymus #bhb1 dan achten zij de kantteekening3 dit is niet houdbaar voldoende4 ,en toch hebben de apostelen heidensche wijsgeeren en ,joden1 die uit hun aard zeer stijfhoofdig zijn1 weerlegd1 maar meer door hun leven en wonderen dan door hun sluitredenen1 en verder lieden niet vlug genoeg van begrip om1 even als ,scotus1 het voor en het tegen van ook maar n stelling te verdedigen4 ,en nu8 ,welke heiden1 welke ketter zou niet terstond het veld ruimen voor zooveel ragfijne haarklooverijen1 tenzij hij te dom is om ze te begrijpen of onbeschaamd genoeg om hen uit te jouwen of voorzien is van dezelfde valstrikken1 zoodat de strijd voortaan gelijk staat8 ,dan zou men een gevecht hebben als tusschen twee toovenaars of tusschen twee bezitters van een tooverzwaard en 't zou hun gaan als ,penelope met haar weefsel #bhc4 ,zij zouden telkens weer opnieuw beginnen4 ,zelfs zouden de ,christenen1 volgens mijn oordeel1 wijs handelen1 als zij in plaats van die botte benden soldaten1 waarvan zij sinds lang zich in den krijg met twijfelachtigen uitslag bedienen1 de schreeuwerigste ,scotisten en de stijfhoofdigste ,occamisten en de onoverwinnelijke ,albertisten met den geheelen troep ,sophisten tegen de ,turken en ,saracenen lieten optrekken4 ,dan zouden zij zeker niet alleen een alleraardigst gevecht1 maar ook een vroeger nooit aanschouwde overwinning te zien krijgen4 ,want wie is zoo koel1 dat hij door hun spitsvondigheden niet in geestdrift ontvlamt8 ,wie zoo lamlendig1 dat zulke prikkels hem niet in beweging brengen8 ,wie is zoo scherp van gezicht1 dat het hem hierdoor niet stikdonker voor de oogen wordt8 ,maar gij meent zeker1 dat al wat ik zeg1 weinig meer is dan scherts4 ,het zou waarlijk geen wonder zijn1 daar er zich ook onder de ,godgeleerden zelf mannen bevinden van degelijker kennis1 die walgen van deze1 huns inziens1 beuzelachtige theologische haarklooverijen4 ,er zijn er1 die het als een soort van heiligschennis verfoeien en het als de hoogste goddeloosheid beschouwen over zulke geheimenissen1 die meer aanbidding dan verklaring behoeven1 met onreinen mond te spreken1 met zulke onheilige heidensche spitsvondigheid te redeneeren1 op zulk een aanmatigenden toon bepalingen te geven en de majesteit der goddelijke theologie met zulke platte1 of laat ik liever zeggen1 gemeene woorden en gedachten te bezoedelen4 ,intusschen smaken genen toch maar de zaligheid van zichzelf te behagen1 ja1 zichzelf toe te juichen1 zoodat zij1 dag en nacht bezig met die heerlijke kleingeestigheden1 zelfs geen oogenblik beschikbaar hebben om ook maar nmaal het evangelie of de brieven van ,paulus op te slaan4 ,dit neemt niet weg1 dat zij door zulk beuzelen in de scholen gelooven de geheele kerk--die anders zou instorten--even goed te schragen met de pijlers hunner sluitredenen1 als ,atlas bij de ,dichters den hemel op zijn schouders torst4 ,gij kunt u hun zaligheid moeilijk voorstellen1 als zij de woorden der heilige schriften als was naar willekeur kneden en herkneden1 als zij voor hun alreeds door eenige schoolvossen goedgekeurde conclusies meer gezag eischen dan voor ,solon's #bhd wetten1 ja ze zelfs boven de pauselijke decreten willen gesteld hebben4 ,zich opwerpende tot zederechters der wereld dwingen zij om alles te herroepen1 wat niet geheel strookt met hun directe en indirecte conclusies1 en als orakeltaal klinkt hun verklaring3 ,deze stelling geeft aanstoot1 gene is te oneerbiedig1 deze riekt naar ketterij1 gene klinkt slecht4 ,ten slotte zou noch de doop1 noch het evangelie1 noch ,paulus of ,petrus1 noch de heilige ,hieronymus of ,augustinus #bhe1 noch zelfs ,thomas #bhf1 de grootste volgeling van ,aristoteles1 iemand tot een ,christen kunnen maken zonder bekrachtiging der baccalaure #bhg4 ,want wie had wel ooit gedacht1 dat hij geen ,christen is1 die zeide1 dat deze twee uitdrukkingen3 gij pot stinkt en de pot stinkt4444 hetzelfde beteekenden #bhh1 indien die wijzen het niet geleeraard hadden8 ,hoe zou de kerk van zulke dikke nevels van dwalingen bevrijd zijn1 die zelfs niemand ooit bij 't lezen zou gemerkt hebben1 als zij die niet in stukken1 voorzien van het grootzegel der ,universiteit1 aan het licht hadden gebracht8 ,maar voelen zij zich1 dit doende1 niet hoogst gelukkig8 ,is dit ook niet het geval1 wanneer zij alles wat in de hel geschiedt1 zoo haarfijn afschilderen1 alsof zij in dien staat verscheiden jaren hadden doorgebracht8 ,voorts1 als zij naar willekeur nieuwe hemels scheppen1 waarbij zij ten slotte dien uitgestrekten en prachtigen voegen #bhi1 ten einde den zielen der zaligen voldoende ruimte te geven om te kunnen wandelen of feestvieren of ook met den bal spelen4 ,met deze en duizenden andere dergelijke dwaasheden zijn hun hoofden zoo tot barstens toe opgevuld1 dat1 mijns bedunkens1 zelfs ,jupiters hersens niet zoo zwanger waren1 toen hij van ,pallas moest bevallen en de hulp van ,vulcanus' bijl inriep #bij4 ,het moet u daarom niet bevreemden1 als gij hun hoofd bij openbare disputen met tal van banden omwonden #bia ziet3 ,anders zouden zij immers geheel uiteenbarsten4 ,daarom pleeg ik zelf ook somtijds er om te lachen1 wanneer zij zich verbeelden dan eerst echte ,godgeleerden te zijn1 als zij een taal voeren zoo barbaarsch en gemeen mogelijk2 en terwijl zij zoo stamelen1 dat ze slechts door iemand1 die zelf stamelt1 kunnen begrepen worden1 noemen zij scherpzinnigheid1 wat het volk niet kan begrijpen4 ,want zij achten het in strijd met de waardigheid der ,heilige ,schrift1 als zij gedwongen worden zich aan de wetten der taalkenners te onderwerpen4 ,waarachtig1 het is een vreemd soort majesteit der ,theologen1 als zij alleen het recht hebben gebrekkig te spreken1 al hebben zij dit speciaal met veel onbeschaafde werklui gemeen4 ,ten slotte achten zij zich haast den goden gelijk1 zoo vaak zij als het ware met heiligen eerbied als ,magister noster #bib begroet worden1 en zij meenen1 dat in dien naam zelfs iets schuilt van hetzelfde gehalte als het vierletterig woord #bic bij de ,joden4 ,daarom verklaren zij het voor ongeoorloofd1 ,,magister ,,noster anders dan met kapitale letters te schrijven1 en als iemand averechts mocht zeggen noster magister1 dan heeft hij eens voor al de geheele majesteit van den ,theologischen naam vernietigd4 ,,hoofdstuk ,,liv4 ,religieuzen en monniken4 ,het dichtst bij hun geluk komen zij1 die zich gewoonlijk religieuzen en monniken #bid noemen3 beide benamingen zijn geheel onjuist1 omdat niet alleen een aanzienlijk gedeelte van hen verre van religieus is1 maar men hen ook meer dan andere menschen op alle plaatsen aantreft4 ,ik ben overtuigd1 dat nergens ellendiger wezens zouden bestaan1 als ik hun niet in veel opzichten te hulp kwam4 ,want ofschoon allen dit slag van menschen zoozeer verfoeien1 dat ook een toevallige ontmoeting vast voor een slecht voorteeken doorgaat1 koesteren zij in hun eigenliefde van zichzelf toch de hoogste gedachten4 ,vooreerst achten zij het een bewijs van de hoogste vroomheid1 als zij zich zoo ver houden van alle wetenschap1 dat zij zelfs niet kunnen lezen4 ,voorts als zij hun psalmen1 die zij wel tellen1 maar niet begrijpen1 met hun ezelsstemmen in de kerken uitbalken1 dan gelooven zij de ooren der heiligen hoogst aangenaam te streelen4 ,er bevinden zich ook eenigen onder hen1 die met hun morsigheid en armoede te koop loopen en voor de deuren met luid gebrul brood vorderen1 ja zelfs in alle herbergen1 voer- en vaartuigen het hoogste woord voeren1 waarlijk niet zonder groote schade voor de overige bedelaars4 ,en op zulke wijze beweren die lieve luidjes door smerigheid1 onwetendheid1 lompheid en onbeschaamdheid ons het beeld van de apostelen weer voor oogen te stellen6 ,maar wat is koddiger dan hen alles te zien doen volgens een voorschrift1 als het ware onder toepassing van wiskundige berekeningen1 die het zonde zou zijn te verwaarloozen6 ,dit geldt van het aantal knoopen van hun sandalen1 van de kleur hunner gordels1 van het verschil in kleeding en de stof1 waaruit die vervaardigd is1 van de breedte van hun gordel in stroohalmen gemeten1 van den vorm en omvang1 die hun kap moet bezitten1 van de grootte hunner tonsuur in duimen uitgedrukt en van de uren1 die men behoort te slapen4 ,en toch ziet iedereen duidelijk in1 hoe ongelijk deze gelijkheid is bij zulk een verschil tusschen de menschen naar lichaam en geest4 ,zij echter achten zich op grond van deze beuzelingen niet slechts hoog boven anderen verheven1 maar zij minachten ook elkander onderling en die belijders van de apostolische liefde brengen hemel en aarde in beweging wegens een kleed met een gordel buiten model of eenigszins te donker van kleur4 ,men kan onder hen eenigen aantreffen1 die zoo streng religieus zijn1 dat zij geen ander opperkleed willen gebruiken dan van geitenhaar en geen ander onderkleed dan van fijne wol2 anderen daarentegen dragen boven linnen1 onder wol2 weder anderen zijn even bang voor het aanraken van geld als voor het zwaarste vergif1 zonder dat zij zich daarom van wijn of vrouwen onthouden4 ,eindelijk geven zij zich hiervoor verbazend veel moeite om onderling in levenswijze geheel te verschillen4 ,wel verre van zich in te spannen om aan ,christus gelijk te worden1 is het hun veeleer te doen om ongelijk te zijn aan elkander4 ,voorts bestaat een groot gedeelte van hun geluk in hun bijnamen4 ,dezen scheppen behagen in den naam van ,koorddragers 7,kordeliers71 van wie eenigen ,coleten #bie1 anderen ,minderbroeders #bif1 weer anderen ,minstebroeders #big1 nog anderen ,bullisten #bih heeten4 ,dezen noemen zich ,benedictijnen #bii1 genen ,bernardijnen #cjj1 dezen ,brigidensen #cja1 genen ,augustijnen #cjb1 dezen ,willemieten #cjc1 genen ,jacobieten #cjd1 alsof het waarachtig te min ware ,christenen te heeten4 ,velen hunner hechten zooveel aan hun ceremonin en kinderachtige1 door menschen geschapen1 gewoonten1 dat zij n hemel nog een schrale belooning achten voor hun schitterende verdiensten1 waarbij zij niet bedenken1 dat ,christus1 zonder op dit alles te letten1 rekenschap van hen zal vorderen omtrent het opvolgen van zijn hoofdgebod1 dat der christelijke liefde4 ,de een zal dan op zijn buikje wijzen1 dat dik en gespannen is door 't eten van allerlei visch #cje4 ,een ander zal optellen1 hoe duizenden malen hij gevast heeft en zal in rekening brengen1 dat zijn buik zoo vaak door een enkelen maaltijd haast gebarsten is4 ,nog een ander zal met een hoop ceremonin aankomen1 zoo groot1 dat ze nauwelijks op zeven vrachtschepen kunnen vervoerd worden4 ,nog een ander zal er zich op beroemen1 dat hij gedurende zestig jaar nooit een stuk geld heeft aangeraakt1 dan met twee paar handschoenen om de vingers4 ,nog een ander zal met een monnikskap komen aandragen1 zoo vuil en grof1 dat zelfs geen schipper die aan zijn lijf zou willen hebben4 ,weer een ander zal in herinnering brengen1 dat hij meer dan vijf en vijftig jaar als een spons zijn leven gesleten heeft1 altijd vastgehecht aan dezelfde plek4 ,nog een ander zal aankomen met een stem heesch door zijn onafgebroken zingen1 weer een ander met slaapziekte1 die hij zich door het leven in de eenzaamheid op den hals heeft gehaald1 een ander met een tong1 die onbruikbaar is geworden door zijn onafgebroken stilzwijgen4 ,maar ,christus zal hen in hun anders eindelooze snoeverijen stuiten met de vraag3 ,vanwaar komt toch wel dit nieuwe soort van ,joden #cjf8 ,slechts n enkele wet erken ik in waarheid als de mijne1 de eenige1 waarover ik niets hoor4 ,reeds vroeger heb ik openlijk en onbewimpeld1 zonder mij van eenige gelijkenis te bedienen1 de erfenis mijns vaders beloofd niet aan monnikskappen1 schietgebedjes of langdurig vasten1 maar aan het betrachten van de liefde4 ,evenmin ken ik hen1 die hun eigen goede werken maar al te goed kennen3 zij1 die voor nog heiliger dan ik willen doorgaan1 mogen1 zoo 't hun lust1 zich een plaats verwerven in de hemelen der ,abraxirs #cjg of voor zich een nieuwen hemel laten bouwen door hen1 wier praatjes zij gesteld hebben boven mijn lessen4 ,als zij die woorden hooren en zien1 dat schippers en voerlieden hen voorgaan1 met welke gezichten zullen zij dan1 denkt gij wel1 elkaar aanzien8 ,maar intusschen gevoelen zij zich door hun hoop gelukkig1 hetgeen zij zeker in niet geringe mate aan mijn goedheid te danken hebben4 ,ofschoon zij zich niet met het staatsbestuur inlaten1 heeft ieder toch met hen te rekenen1 vooral met de bedelmonniken1 omdat zij alle geheimen van de geheele wereld kennen uit den biechtstoel4 ,wel achten zij het ongeoorloofd deze geheimen te verraden1 maar zij doen het toch1 als zij soms te veel gedronken hebben en elkander met prettige verhaaltjes willen amuseeren3 zij laten dan enkel de zaak gissen en verzwijgen de namen4 ,als iemand die wespen vertoornt1 weten zij zich in hun volkssermoenen maar al te goed te wreken en hekelen hun vijand door hatelijke toespelingen1 zoo ondubbelzinnig1 dat men al heel dom moet zijn om hen niet te verstaan4 ,zij houden niet op tegen hem te blaffen1 voordat men hun een lekker hapje toewerpt #cjh4 ,zeg mij eens1 welken potsenmaker1 welken marktschreeuwer zoudt gij liever willen zien dan die luidjes1 wanneer zij bij hun preeken zoo allerpotsierlijkst redevoeren en toch daarbij1 tot aller vermaak1 de voorschriften trachten op te volgen1 welke de meesters in de welsprekendheid gegeven hebben8 ,goede hemel1 wat maken zij een gebaren1 wat weten zij naar omstandigheden hun stem te veranderen1 wat spreken zij zangerig1 wat zwaaien zij heen en weer1 wat trekken zij telkens weer andere gezichten1 wat vullen zij de heele kerk met hun geschreeuw6 ,en deze kunst van preeken gaat van hand tot hand van het eene broedertje naar het andere1 alsof het een groot geheim was4 ,ofschoon ik er eigenlijk niets van mag weten1 wil ik toch op de gis af het een en ander daaromtrent meedeelen4 ,eerst roepen zij de hulp van boven in1 een gewoonte1 die zij van de dichters overgenomen hebben2 vervolgens1 als zij over de christelijke liefde het woord zullen voeren1 ontleenen zij hun inleiding aan de ,egyptische rivier den ,nijl1 of als zij de geheimenis van het kruis zullen uiteenzetten1 dan is het zeker een gelukkige vondst met den ,babylonischen draak ,bel #cji te beginnen1 of als zij over het vasten willen spreken1 dan vangen zij aan met de twaalf teekens van den dierenriem1 of als zij het geloof tot hun onderwerp gekozen hebben1 houden zij een lange voorafspraak over de kwadratuur van den cirkel4 ,zelf ben ik onder het gehoor geweest van iemand1 die bij uitstek zot was--ik vergiste me1 geleerd was1 wilde ik zeggen--3 toen hij voor een zeer talrijk gehoor de geheimenis van de goddelijke drieenheid zou uiteenzetten sloeg hij1 om een proef te geven van zijn buitengewone geleerdheid en tevens de ooren der ,godgeleerden te voldoen1 een geheel nieuwen weg in4 ,hij begon namelijk met de letters1 de lettergrepen en de woorden en behandelde verder de overeenstemming van naamwoord en werkwoord1 van bijvoegelijk en zelfstandig naamwoord tot groote bevreemding van velen1 van wie sommigen reeds het bekende gezegde van ,horatius in hun baard bromden3 ,wat wil hij toch met al dien flauwen onzin8 ,ten slotte kwam zijn betoog hierop neer1 dat in de eerste beginselen der spraakkunst het beeld der geheele drieenheid in zulke scherpe omtrekken voorhanden was1 dat geen wiskunstenaar het op het bord duidelijker kon teekenen4 ,aan deze rede had deze groote godgeleerde volle acht maanden zoo in het zweet zijns aanschijns gewerkt1 dat hij ook thans nog slechter ziet dan een mol2 geen wonder1 want hij heeft zeker al de scherpte zijner oogen verbruikt aan het wetten van zijn geest4 ,maar de man voelt volstrekt geen spijt over het verlies van zijn gezicht en hij gelooft veeleer1 dat hij zijn roem voor een geringen prijs heeft gekocht4 ,ik heb ook onder het gehoor van een anderen prediker van tachtig jaar gezeten1 die zulk een ,godgeleerde was1 dat men kon meenen ,scotus zelf in levenden lijve weer voor zich te zien4 ,toen hij de geheimenis van ,jezus' naam den volke zou uitleggen1 betoogde hij met een verbazende scherpzinnigheid1 dat al wat daaromtrent kan gezegd worden1 reeds in de letters zelf van het woord school4 ,want dat het woord slechts in drie naamvallen verbogen wordt1 was volgens hem1 blijkbaar een beeld van de goddelijke drieenheid4 ,voorts was hierin een onuitsprekelijke geheimenis verborgen1 dat de eerste naamval ,jesus uitging op s1 de vierde ,jesum op m en de derde ,jesu op u1 want door deze drie lettertjes werd aangeduid1 dat hij de summus1 medius en ultimus #caj is4 ,met den passer was een nog diepzinniger geheim in het woord te vinden4 ,hij splitste ,jesus zoo in twee gelijke deelen1 dat natuurlijk de derde letter in het midden bleef staan4 ,vervolgens bewees hij1 dat die letter in het ,hebreeuwsch ,syn heet1 welk woord in de ,schotsche taal1 zoo ik mij niet vergis1 zonde #caa beteekent1 waaruit zonneklaar zou blijken1 dat ,jesus de zonden der wereld wegneemt4 ,naar dezen zoo vreemden aanhef zaten allen1 bovenal de ,godgeleerden1 van verbazing met open mond te luisteren1 zoodat het weinig scheelde1 of het ware hun gegaan als vroeger ,niobe #cab2 maar mij zou haast hetzelfde overkomen zijn als den ,priapus van vijgenhout1 die tot zijn ongeluk toeschouwer was van ,canidia en ,sagana #cac4 ,daar bestond waarlijk wel reden voor4 ,want wanneer heeft bij de ,grieken de beroemde ,demosthenes1 of bij de ,romeinen ,cicero zulk een slimme inleiding uitgedacht8 ,zij beschouwden elke inleiding als gebrekkig1 die niet behoorlijk samenhing met hun onderwerp3 zij vroegen1 of niet ook de zwijnenhoeders op zoo'n wijze beginnen1 wier eenige leermeesteres immers de natuur is4 ,maar deze geleerde lui meenen1 dat hun voorlooper--zoo noemen zij het--dan eerst bij uitstek aan de eischen der redekunst zal voldoen1 als hij nergens iets met den overigen inhoud gemeen heeft1 zoodat hun hoorder vol verwondering die bekende woorden #cad bij zichzelf mompelt3 ,waar moet dat nu heen8 ,in de derde plaats #cae verklaren zij1 als eigenlijke preek1 een klein stukje uit het evangelie1 maar zij doen dit haastig en oppervlakkig1 terwijl dit alleen hoofdzaak behoorde te zijn4 ,in de vierde plaats neemt de spreker een geheel ander karakter aan en brengt een theologische kwestie ter sprake1 welke dikwijls tusschen hemel en aarde zweeft1 in de meening1 dat ook dit tot de kunst behoort4 ,dan eerst komt de theologische trots recht voor den dag en zij proppen ons de ooren vol met allerlei prachtige namen1 als daar zijn3 verheven leeraars1 scherpzinnige en hoogstscherpzinnige leeraars1 onweerlegbare leeraars #caf1 enz4 ,dan schermen zij tegenover het domme volk met syllogismen1 maior's1 minor's #cag1 conclusies1 corollarin #cah1 de flauwste supposities en meer dan scholastieken onzin4 ,zoo rest nog het vijfde bedrijf1 waarin de spreker zich een volmaakt kunstenaar behoort te toonen4 ,dan komen zij me aan met het een of ander zot en dom sprookje1 ontleend1 zoo ik het wel heb1 aan den ,spieghel historiael #cai of de ,jeesten der ,romeinen #cbj1 en geven er een allegorische1 zedekundige en godsdienstige verklaring van4 ,en op deze wijze raken zij gereed met hun ,chimaera1 een monster1 zooals zelfs ,horatius zich niet kon voorstellen1 toen hij een schilderij beschreef waarop een wezen voorkwam o4a4 met een vrouwenkop op een paardennek #cba4 ,maar zij hebben een klokje hooren luiden1 dat het begin eener rede bedaard en volstrekt niet schreeuwerig behoort te zijn4 ,daarom beginnen zij1 als zij aanheffen1 zoo zacht1 dat zij zelf hun eigen stem niet hooren1 alsof het eenig nut had iets te zeggen1 dat niemand verstaat4 ,hun is ter oore gekomen1 dat men nu en dan heftige uitroepen moet gebruiken om de harten der hoorders te roeren4 ,daarom verheffen zij1 terwijl ze overigens zacht spreken1 nu en dan plotseling hun stem en schreeuwen als bezetenen1 ook wanneer dit volstrekt niet noodig is4 ,men zou zweren1 dat de man nieskruid #cbb noodig heeft1 daar hij meent1 dat zoo'n stemverheffing een onverschillige zaak is4 ,daarenboven omdat zij gehoord hebben1 dat de taal der preek gaandeweg warmer behoort te worden1 zetten zij bij de verschillende deelen1 na het begin1 zoo goed als het gaat1 te hebben voorgedragen1 spoedig hun stem ook bij het dorste onderwerp op een verbazende wijze uit1 zoodat men eindelijk1 als zij ophouden1 denkt1 dat hun de adem begeven heeft4 ,ten slotte hebben zij geleerd1 dat ook de boert een eisch der redekunst is1 en daarom trachten zij ook zelf hun rede met eenige kwinkslagen te kruiden1 maar lieve ,venus #cbc1 zoo geestig en zoo van pas1 dat men er niets anders van kan zeggen dan3 ,een ezel bij de lier #cbd4 ,ook bijten zij somtijds1 maar zij doen dit zoo1 dat ze meer kittelen dan wonden4 ,dn kan men hen het zekerst vleiers noemen1 als zij het willen doen voorkomen1 dat zij ronduit de waarheid zeggen4 ,kortom hun geheele voordracht is van dien aard1 dat men zou zweren1 dat zij alles van marktschreeuwers geleerd hebben1 die het trouwens verre van hen winnen4 ,toch gelijken beide soorten van lieden zoozeer op elkander1 dat niemand kan twijfelen1 of dezen hebben van genen of genen van dezen hun kunst van spreken geleerd4 ,natuurlijk door mijn toedoen vinden dezen toch nog lieden1 die1 als zij naar hen luisteren1 meenen zich onder het gehoor van onvervalschte ,demosthenessen en ,cicero's te bevinden4 ,hiertoe behooren voornamelijk de kooplieden en de vrouwen1 wier ooren zij alleen trachten te behagen1 omdat de eersten hun een klein gedeelte van het oneerlijk verworven goed als buit plegen af te staan1 als zij hun maar goed naar den mond weten te praten4 ,de laatsten zijn om deze reden vooral dien stand genegen1 omdat zij gewoonlijk in hun boezem alle grieven uitstorten1 die zij soms tegen hun mannen koesteren4 ,nu ziet ge1 geloof ik1 wel in1 hoeveel verplichting dit slag van menschen jegens mij heeft1 daar zij door allerlei onbeduidende plechtigheden en belachelijke dwaasheden1 gepaard aan een hard geschreeuw1 een soort van tirannie over de wereld uitoefenen en zich met mannen als ,paulus en ,antonius #cbe op een lijn stellen4 ,,hoofdstuk ,,lv4 ,vorsten4 ,maar ik laat die acteurs1 die even ondankbare verloochenaars mijner weldaden als goddelooze schijnheiligen zijn1 gaarne rusten4 ,want ik wensch reeds lang het een en ander in het midden te brengen over de vorsten en hooggeplaatste hovelingen1 die mij zoo ongehuicheld en met een zulken edelen mannen waardige rondborstigheid dienen4 ,als zij maar een greintje gezond verstand hadden1 zou er dan iets droevigers of afschuwelijkers bestaan dan hun leven8 ,want geen mensch ter wereld zal wel door een meineed of vadermoord de heerschappij meer willen koopen1 als hij bedenkt1 welk een reusachtigen last hij op zijn schouders torst1 die inderdaad als vorst wil optreden4 ,immers hij1 die het roer van staat hanteert1 heeft de algemeene1 niet zijn eigen zaken te behartigen2 hij behoort over niets dan over de staatsbelangen te denken2 hij mag van de wetten1 die hij zelf niet alleen geeft1 maar ook uitvoert1 zelfs geen duimbreed afwijken2 hij moet de eerlijkheid van alle overheden en beambten waarborgen2 hij alleen is aan aller blikken blootgesteld1 daar hij of als een goed gesternte door onbesproken gedrag de wereld hoogst gelukkig1 of als een verderfelijke komeet haar diep ongelukkig kan maken4 ,hij vergete niet1 dat de ondeugden van andere menschen niet zoozeer gevoeld worden noch haar gevolgen zich zoover uitstrekken2 dat een vorst op zulk een hoog standpunt zich bevindt1 dat1 als hij maar een weinig van den weg der deugd afwijkt1 hij al dadelijk het leven van een groot aantal menschen bederft1 voorts omdat de bevoorrechte toestand der vorsten zooveel meebrengt1 dat hen op een dwaalspoor voert1 als daar zijn genietingen1 vrijheid1 pluimstrijkerij1 weelde1 hij daarom des te meer zijn best moet doen en zorgvuldiger waken1 dat hij zelfs niet door het bedrog van anderen in het vervullen van zijn plichten te kort schiet3 eindelijk1 om nu niet te spreken van al de lagen en den haat1 waaraan hij blootgesteld is1 en al wat hem gevaar en vrees veroorzaakt1 dat hem het oordeel van dien waren koning boven het hoofd hangt1 die na korten tijd van hem rekenschap zal vorderen van ook het kleinste vergrijp en dit des te strenger1 hoe hooger hij in het bewind geplaatst is geweest4 ,als een vorst dit1 zeg ik1 en zeer veel van dien aard bij zich overwoog1--en dit zou hij doen1 als hij wijs was--dan zou hij evenmin lekker kunnen slapen als eten4 ,maar nu hebben zij 't aan mijn goedheid te danken dat zij al deze zorgen aan de goden overlaten1 zelf een lekker leventje leiden en naar niemand luisteren behalve naar hem1 die hun iets aangenaams weet te zeggen1 om zoo van alle kommer vrij te blijven4 ,zij gelooven hun taak als vorst in alle opzichten vervuld te hebben1 als zij gedurig jagen1 als zij mooie paarden houden1 als zij ambten en posten te hunnen bate verkoopen1 als zij dagelijks nieuwe middelen uitdenken om de beurzen hunner onderdanen lichter en hun schatkist zwaarder te maken1 maar zoo1 dat zij geschikte gronden weten te vinden om deze handelwijze1 ook al is zij hoogst onbillijk1 toch eenigen schijn van billijkheid te geven4 ,zij voegen daarbij met opzet een weinig vleierij om zoo de gemoederen van hun volk1 hoe dan ook1 voor zich in te nemen4 ,stelt u hen eens voor oogen1 zooals zij niet zelden zijn1 onbekend met de wetten1 schier vijanden van de staatsbelangen1 immer tuk op hun eigen voordeel1 de slaven der zinnelijkheid1 vol afkeer van geleerdheid1 vol afkeer ook van de vrijheid en waarheid1 over niets minder dan over het heil van den staat denkende1 maar alles naar hun willekeur en naar hun belang afmetende2 geeft vervolgens zulk een vorst een gouden halsketting1 het toonbeeld van alle eendrachtig samenhangende deugden2 voorts een met paarlen versierde kroon1 zeker bestemd om hem te herinneren1 dat hij in alle heldendeugden boven zijn medemenschen moet uitmunten2 daarenboven een schepter1 het symbool der rechtvaardigheid en volslagen onomkoopbaarheid2 eindelijk den purperen mantel1 het bewijs van een warme liefde jegens den staat3 als een vorst deze dracht vergeleek met zijn levenswandel1 dan geloof ik1 dat hij zich diep zou schamen over zijn sieraden en vreezen1 dat de een of ander neuswijze schelm dezen tragischen opschik zoo zou verklaren1 dat de drager een voorwerp van den algemeenen spot werd4 ,,hoofdstuk ,,lvi4 ,hovelingen4 ,wat zal ik nu van de hovelingen zeggen8 ,ofschoon de meesten van hen de meest kruipende1 slaafsche1 laffe en lage wezens zijn1 willen zij toch voor de eersten in alles doorgaan4 ,slechts in dit ne opzicht zijn zij hoogst bescheiden1 dat zij zich tevreden stellen goud1 paarlen1 purper en de overige teekenen van deugd en wijsheid te pronk te dragen1 maar de beoefening dier eigenschappen zelf gaarne in haar geheel aan anderen overlaten4 ,zij verbeelden zich hierom volop gelukkig te zijn1 omdat zij den koning ,heer mogen noemen1 omdat zij met drie woorden #cbf hebben leeren groeten1 omdat zij hoofsche titels telkens weten te pas te brengen3 zijn ,doorluchtigheid1 zijn ,hoogheid en zijn ,majesteit1 omdat zij alle schaamtegevoel volkomen hebben afgelegd en aardig weten te vleien4 ,want dat zijn de eigenschappen1 die een waar edelman en hoveling behoort te bezitten4 ,maar als gij hun levenswijze meer van nabij bekijkt1 dan zult ge ongetwijfeld vinden1 dat zij1 evenals de ,phaeacirs en de vrijers van ,penelope1 een lui en lekker leventje leiden2 het overige van het liedje kent ge wel1 zoodat de ,echo het ,u beter zal verhalen dan ik #cbg4 ,men slaapt tot den middag2 dan staat er een huiskapelaan bij hun bed om1 terwijl men nog haast op bed ligt1 vlug een mis te lezen4 ,dan spoedig iets gebruiken en men heeft dit nauwelijks op1 of het tweede ontbijt wacht4 ,daarna houdt men zich bezig met dobbelen1 schaakspel1 loterij1 hansworsten1 narren1 lichtekooien1 aardigheden1 onwelvoegelijkheden4 ,intusschen neemt men weer de een of andere versnapering4 ,dan is de beurt weer aan het middagmaal1 waarop drinkgelagen volgen1 die zich waarachtig niet tot n bepalen4 ,en zoo gaan1 zonder dat het leventje ooit verveelt1 uren1 dagen1 maanden1 jaren en geslachten voorbij4 ,zelf ga ik soms met een gevoel van welgedaanheid heen1 als ik hen een grooten staat zie maken1 terwijl onder de hofdames ieder zich des te nader bij de goden rekent1 naarmate zij een grooter sleep draagt1 terwijl de eene edelman den ander met zijn arm voortduwt om zoo te schijnen dichter bij zijn ,jupiter te zijn1 terwijl ieder des te hooger dunk van zichzelf heeft1 naarmate de ketting1 die hij torst1 zwaarder is1 opdat hij zoo ook zijn kracht1 niet slechts zijn rijkdom kan toonen4 ,,hoofdstuk ,,lvii4 ,bisschoppen4 ,reeds sinds langen tijd trachten de ,pausen1 ,kardinalen en ,bischoppen met allen ijver de vorsten in hun levensopvatting te evenaren en zij winnen het zelfs haast van hen4 ,maar als men eens ernstig overweegt1 waaraan het linnen kleed van sneeuwwitte kleur herinnert1 namelijk aan een in allen opzichte onberispelijk levensgedrag3 wat de tweehoornige myter beteekent1 wier beide toppen door denzelfden knoop zijn samengebonden1 b4v4 een volmaakte kennis van het nieuwe1 zoowel als van het oude verbond3 wat de handen door handschoenen beveiligd1 nl4 de reine1 van alle besmetting der menschelijke zaken vrije bediening der ,sacramenten3 wat de herdersstaf1 nl4 de nimmer slapende zorg voor de toevertrouwde kudde3 wat het kruis1 dat voor hen uit wordt gedragen1 nl4 het overwinnen van alle menschelijke hartstochten3 als iemand dit alles1 zeg ik1 en nog zooveel meer overweegt1 zal hij dan geen droevig en kommervol leven leiden8 ,maar nu hebben zij een lekker leventje1 terwijl zij zichzelf vet mesten4 ,en wat verder de zorg voor hun schapen aangaat1 die laten zij of aan ,christus zelf over1 of zij dragen haar op aan de broeders1 zooals zij ze noemen1 en aan plaatsvervangers4 ,zij herinneren zich zelfs de beteekenis van hun naam1 bisschop 7opziener71 niet1 waardoor toch arbeid1 zorg en kommer wordt aangeduid4 ,maar als het aankomt op het inpalmen van geld1 dan treden zij geheel als bisschoppen op en dan is hun bisschopschap niet ijdel4 ,,hoofdstuk ,,lviii4 ,kardinalen4 ,als de ,kardinalen op dezelfde wijze bedenken1 dat zij opvolgers der apostelen geworden zijn en dat daarom van hen gevorderd wordt wat genen verricht hebben2 vervolgens1 dat zij geen meesters1 maar uitdeelers aller geestelijke gaven zijn1 waarvan zij spoedig zeer nauwkeurig rekenschap zullen geven3 ja1 als zij zelfs een weinigje nadenken over hun kleedij en zoo bij zichzelf redeneeren3 wat beteekent deze blanke kleedij8 ,niet soms een geheel vlekkeloozen levenswandel8 ,wat het purper van mijn onderkleed8 ,niet soms de vurigste liefde tot ,god8 ,wat verder het opperkleed1 dat met zijn ruime plooien zoo wijd golft1 dat het zelfs het geheele muildier van den ,hoogeerwaardigen heer omvat1 hoewel het alleen groot genoeg is om zelfs een kameel te bedekken8 ,beteekent het niet de liefde1 die zich zoo wijd mogelijk uitstrekt om allen te hulp te komen1 d4 i4 om te leeren1 aan te sporen1 te troosten1 te berispen1 te vermanen1 oorlogen bij te leggen1 goddelooze vorsten te weerstaan en niet alleen zijn schatten1 maar zelfs zijn bloed gaarne ten behoeve van de christelijke kudde ten beste te geven8 ,en waartoe dienen hun ook schatten1 daar zij plaatsvervangers zijn van de arme apostelen8 ,als zij dit alles overwogen1 zeg ik1 zouden zij dat ambt niet begeeren1 ja zelfs gaarne daarvan afstand doen of in allen gevalle een zeer moeilijk en kommervol leven leiden1 zooals die oude apostelen gedaan hebben4 ,,hoofdstuk ,,lix4 ,pausen4 ,en dan de ,pausen1 die ,christus' plaatsvervangers zijn1 als zij hem in zijn leven trachten te evenaren1 nl4 in zijn armoede1 werkzaamheid1 leer1 kruis1 levensverachting1 als zij denken of aan hun naam ,paus1 d4i4 vader1 of aan hun bijnaam1 n4l4 allerheiligste1 wat is er dan wel treurigers in de wereld denkbaar8 ,of wie zou die waardigheid voor zijn gansche vermogen willen koopen1 of haar1 als hij haar door geld verworven heeft1 met het zwaard1 met vergif en met allerlei gewelddadige middelen verdedigen8 ,van hoeveel voordeelen zou de wijsheid hen berooven1 als zij eenmaal ingang bij hen vond8 ,wat zei ik3 de wijsheid8 ,neen1 zelfs een korreltje van dat zout1 waarvan ,christus melding maakt #cbh4 ,zooveel schatten1 zooveel eerbewijzen1 zooveel heerschappij1 zooveel overwinningen1 zooveel ambten1 zooveel dispensaties1 zooveel inkomsten1 zooveel aflaten1 zooveel paarden1 muilezels1 wachters1 zooveel genietingen4 ,gij ziet1 welk een markt1 welk een ruime oogst1 welk een zee van goederen ik in weinig woorden heb samengevat4 ,in hun plaats zal zij 7de wijsheid7 vigilin1 vasten1 tranen1 toespraken1 preeken1 studin1 zuchten en duizenden dergelijke ellenden invoeren4 ,maar men moet niet over het hoofd zien1 dat dan zooveel schrijvers1 zooveel kopisten1 zooveel snelschrijvers1 zooveel advocaten1 zooveel promotoren #cbi1 zooveel secretarissen1 zooveel muilezeldrijvers1 zooveel paardenknechten1 zooveel wisselaars1 zooveel koppelaars 7haast had ik er nog meer weekelijke benamingen aan toegevoegd1 maar ik vrees1 dat die voor de ooren te hard zullen zijn71 kort en goed1 een zoo groote drom van menschen1 die den ,roomschen stoel tot schande1 ik vergiste mij daar1 tot sieraad strekt1 meende ik1 honger zou moeten lijden4 ,zeker zou dit een onmenschelijke en verfoeilijke daad zijn1 maar nog veel afschuwelijker zou het zijn1 als zelfs de hoogstgeplaatste kerkvorsten en de ware lichten der wereld1 weer tot bedelzak en bedelstaf werden gebracht4 ,nu echter1 als er eenig moeilijk werk te verrichten is1 laten zij dit gewoonlijk aan ,petrus en ,paulus over1 die overvloed van tijd hebben1 maar nemen al den glans en al het genot voor zich4 ,en zoo heeft zeker1 door mijn toedoen1 haast geen soort van menschen een lekkerder en minder kommervol leven1 daar zij meenen hun plichten jegens ,christus volop vervuld te hebben1 als zij door een mystischen en haast op het tooneel thuis behoorenden dos1 door ceremonin1 door de titels van ,zaligheid1 ,eerwaardigheid en ,heiligheid en door zegeningen en vervloekingen den bisschop spelen4 ,wonderen te verrichten is reeds lang verouderd en geheel uit den tijd3 het volk te onderwijzen is moeilijk2 de ,heilige ,schrift te verklaren schoolvossenwerk3 bidden onnut3 tranen te storten vervelend en verwijfd3 gebrek te lijden onfatsoenlijk3 zich door anderen den loef te laten afsteken schandelijk en weinig in overeenstemming met de waardigheid van hem1 die ternauwernood zelfs de aanzienlijkste vorsten tot het kussen zijner zalige voeten toelaat3 eindelijk sterven onaangenaam3 aan het kruis geslagen te worden schandelijk4 ,nu blijft hun alleen dit over1 de wapenen en de zoete zegeningen #ccj1 waarvan ,paulus spreekt1 en met deze zijn zij waarlijk mild genoeg1 banvonnissen1 schorsingen1 aggravaties en redaggravaties #cca1 vervloekingen1 schilderijen van helsche straffen en dien vrees inboezemenden bliksem1 waardoor zij met n wenk de zielen der menschen zelfs dieper dan den ,tartarus #ccb zenden4 ,evenwel gebruiken die allerheiligste vaders in ,christus en ,christus' stedehouders juist dit wapen tegen niemand met grooter felheid dan tegen hen1 die op aanzetten van den duivel de bezittingen van ,petrus trachten te verminderen en te verkleinen4 ,ofschoon deze apostel in het ,evangelie zegt3 ,wij hebben alles verlaten en zijn ,u gevolgd #ccc1 noemen zij desniettemin landen1 steden1 belastingen1 tollen en heerschappijen zijn bezitting4 ,als zij van ijver voor ,christus blakend hiervoor met vuur en zwaard strijden1 niet zonder daarbij veel ,christenbloed te vergieten1 dan eerst gelooven zij de kerk1 ,christus' bruid1 als apostelen te verdedigen1 door haar vijanden1 zooals zij ze noemen1 door hun dapperheid te verslaan4 ,alsof er verderfelijker vijanden voor de kerk bestaan dan goddelooze pausen1 die n door hun stilzwijgen ,christus doen vergeten n hem binden aan wetten1 voordeelshalve gegeven1 n hem door gedwongen verklaringen geweld aandoen n hem door hun verpestend levensgedrag vermoorden4 ,ofschoon verder de ,christelijke kerk door bloed is gesticht1 door bloed versterkt en door bloed in wasdom is toegenomen1 verdedigen zij hun zaak met het zwaard1 alsof er geen ,christus bestond1 wiens gewoonte het was1 de zijnen te verdedigen3 en ofschoon de oorlog een zoo gruwelijk iets is1 dat hij wilden beesten1 niet menschen betaamt1 zoo waanzinnig1 dat ook de dichters hem voorstellen als door de ,furin gezonden #ccd1 zoo verpestend1 dat hij een algemeen zedenbederf in zijn gevolg heeft1 zoo onrechtvaardig1 dat de gemeenste bandieten hem het best voeren1 zoo goddeloos1 dat er tusschen ,christus en hem volstrekt geen gemeenschap bestaat1 laten zij toch alle andere dingen achterwege en houden zich alleen met hem bezig4 ,hierin kunt gij zelfs afgeleefde grijsaards #cce een jeugdige kracht zien ontwikkelen1 zonder zich te storen aan de kosten of vermoeid te worden door de inspanning of zich door iets te laten afschrikken1 zoo het hun maar gelukt wetten1 godsdienst1 vrede en alle menschelijke zaken onderste boven te werpen4 ,het ontbreekt ook niet aan geleerde vleiers1 die dezen handtastelijken waanzin ijver1 vroomheid1 dapperheid noemen en een weg hebben weten te vinden1 waardoor het mogelijk wordt het doodelijke staal te trekken en in het ingewand zijns broeders te drijven1 zonder dat daardoor aan die hoogste liefde eenige afbreuk wordt gedaan1 die volgens ,christus' voorschrift de ,christen zijn naaste schuldig is4 ,,hoofdstuk ,,lx4 ,de bisschoppen der ,duitschers4 ,tot nog toe verkeer ik in onzekerheid1 of sommige bisschoppen der ,duitschers hiertoe het voorbeeld gegeven1 dan of zij veeleer hun levenswijze hieraan ontleend hebben4 ,zij laten eenvoudig zelfs den eeredienst1 het uitspreken van den zegen en alle dergelijke ceremonin achterwege en gedragen zich geheel als wereldlijke landvoogden1 zoodat zij het haast laf en voor een bisschop weinig betamelijk achten1 elders dan op het slagveld hun dapperen geest aan ,god te geven4 ,natuurlijk1 dat het gros der priesters het als een gruwel beschouwt in heiligheid voor zijn voorgangers onder te doen en als echte soldaten voor zijn tiendrecht met zwaarden1 schichten1 steenen1 en allerlei wapentuig oorlog voert4 ,en wat zijn ze scherp van gezicht op dit ne punt1 of er iets uit de geschriften der ouden te halen valt om hun kuddeke bang te maken en hen te overtuigen1 dat men nog meer dan tienden verschuldigd is6 ,maar intusschen komt het hun niet in den zin1 hoeveel er overal te lezen is over den plicht1 dien zij op hun beurt jegens het volk te vervullen hebben4 ,en allerminst herinnert hen de geschoren kruin1 dat een priester van alle begeerten dezer wereld vrij behoort te zijn en dat hij over niets dan over de hemelsche zaken behoort te peinzen4 ,maar die lieve menschen beweren zich van hun plicht al duchtig gekweten te hebben1 als zij hun gebeden1 hoe dan ook1 hebben afgepreveld1 ofschoon het mij waarlijk zeer zou bevreemden1 als eenige god deze of hoorde of begreep1 daar zij zelf1 als zij ze opdreunen1 ze haast evenmin hooren als verstaan4 ,maar dit hebben de priesters zeker met de oningewijden gemeen1 dat zij allen goed wakker zijn1 als het er op aankomt om voordeelen binnen te halen1 en dat geen van hen dan onbekend is met de wetten #ccf4 ,maar is er hun soms een last opgelegd1 dan schuiven zij dien zeer wijselijk op de schouders van anderen en kaatsen elkander den bal toe4 ,zoo gaat het immers ook met de wereldlijke vorsten3 evenals zij de taak van het rijksbestuur aan plaatsvervangers opdragen1 en de eene plaatsvervanger die weer aan een ander overdoet1 zoo laten ook zij uit zedigheid de betrachting der godsdienstplichten geheel aan het volk over4 ,het volk schuift deze weer op hen1 die het de mannen der kerk noemt1 alsof het zelf in 't geheel geen gemeenschap heeft met de kerk1 alsof de geloften van den doop volstrekt niets te beteekenen hadden4 ,van hun kant wentelen de priesters1 die zich wereldlijke noemen1 alsof zij der wereld1 niet ,christus gewijd waren1 dezen last op de regulieren #ccg1 de regulieren op de monniken1 de monniken van een ruimeren op die van een strengeren leefregel1 allen te zamen op de bedelmonniken1 de bedelmonniken op de kartuizers #cch1 die de eenigen zijn1 bij wie de vroomheid begraven en verscholen ligt1 en wel zoo1 dat men ze schier nooit te zien kan krijgen4 ,zoo dragen ook de pausen1 die bij den geldoogst zeer nauwlettend zijn1 die al te apostolische werkzaamheden aan de bisschoppen op1 de bisschoppen aan de pastoors1 de pastoors aan hun kapelaans1 de kapelaans aan de bedelmonniken4 ,deze wijzen voor dit werk weer anderen aan1 door wie de schapen geschoren worden4 ,het ligt echter niet in mijn plan het leven van pausen en priesters uit te kleeden1 want men zou dan kunnen denken1 dat ik een satire wilde schrijven1 niet een lofrede voordragen1 en men zou kunnen meenen1 dat de goede vorsten door mij werden doorgehaald1 dewijl ik de slechte prijs #cci4 ,maar hierom heb ik dit onderwerp ter sprake gebracht1 opdat het zou blijken1 dat er geen mensch ter wereld aangenaam kan leven1 wanneer hij niet tot mijn ingewijden behoort en ik hem genadig ben4 ,,hoofdstuk ,,lxi4 ,de ,fortuin begunstigt de dwazen4 ,want hoe zou dit mogelijk wezen1 daar ook de ,nemesis #cdj1 die het geluk der menschen in haar hand heeft1 het zoozeer met mij eens is1 dat zij zich altijd een aartsvijandin van die wijzen betoond heeft en daarentegen den dwazen zelfs in den slaap alle voordeelen heeft bezorgd4 ,gij herinnert u dien ,timotheus #cda1 die hiervan zijn bijnaam ontving en op wien het spreekwoord3 ,hij vangt slapend visch in zijn net werd toegepast1 en ook een ander3 ,de uil vliegt #cdb4 ,daarentegen zijn op de wijzen deze bekende woorden van toepassing3 in het laatste kwartier geboren #cdc en hij bezit het paard van ,seius en het goud van ,toulouse #cdd4 ,doch ik houd op spreekwoorden aan te halen om niet den schijn op mij te laden1 dat ik de aanteekeningen #cde van mijn vriend ,erasmus geplunderd heb4 ,om mij derhalve tot mijn onderwerp te bepalen3 de fortuin houdt van de onbezonnenen1 zij houdt van de waaghalzen en hen1 wier zinspreuk is3 men moet alles op n worp zetten4 ,maar de wijsheid maakt de menschen een weinig te angstig en daarom ziet ge gewoonlijk1 dat armoede1 honger1 roest en vuil onafscheidelijk zijn van die wijzen en dat zij vergeten1 onberoemd en gehaat hun leven doorbrengen1 terwijl de dwazen overvloed hebben van geld1 aan het roer van het schip van staat geplaatst worden1 kortom in allen opzichte een heerlijk leven leiden4 ,want als iemand het een geluk acht1 zich de goedkeuring van de aanzienlijkste mannen verworven te hebben en te midden van die met edelgesteenten beladen hooge heeren1 mijn trouwe dienaars1 te leven1 wat is dan onnutter dan wijsheid of liever1 wat is bij dit slag van menschen meer in den ban8 ,als er schatten moeten verdiend worden1 wat zal de koopman toch wel voor winst maken1 als hij1 volgens de voorschriften der wijsheid1 terugdeinst voor een valschen eed1 als hij1 op een leugen betrapt1 een kleur krijgt1 en als hij aan al die benepen gemoedsbezwaren der wijzen aangaande diefstal en rente ook maar eenige waarde hecht8 ,verder1 als iemand naar kerkelijke eerambten of waardigheden staat1 dan dient hij niet te vergeten1 dat zelfs een ezel of een buffel zich eerder daarheen een weg zal banen dan een wijze4 ,verlangt men naar mingenot1 welnu1 de meisjes1 de hoofdpersonen van dit tooneelstuk1 zijn den dwazen van ganscher harte genegen1 maar den wijze verafschuwen en vermijden zij als een schorpioen4 ,allen eindelijk1 die een prettig en vroolijk leventje willen leiden1 houden den wijze in de allereerste plaats buiten hun kring1 tot welken zij ieder dier nog liever zouden toelaten4 ,kortom1 waarheen gij u ook wendt1 bij de pausen1 vorsten1 rechters1 overheden1 vrienden en vijanden1 grooten en kleinen kan men alles gedaan krijgen voor contant geld en1 omdat de wijze daaraan volstrekt geen waarde toekent1 plegen zij hem ook zorgvuldig te mijden4 ,maar ofschoon er paal noch perk bestaat voor mijn loftuitingen1 moet er toch eindelijk een eind komen aan mijn redevoering4 ,daarom zal ik ophouden te spreken1 maar eerst na aangetoond te hebben1 dat het niet ontbreekt aan groote schrijvers1 die mij zoowel door hun geschriften als door hun daden verheerlijkt hebben1 opdat niet de een of ander soms meene1 dat ik op de wijze der zotten alleen mijzelf behaag1 en pedante wetgeleerden mij lasterlijk beschuldigen1 dat ik geen bewijsplaatsen aanhaal4 ,welnu1 wij zullen dan naar hun eigen voorbeeld aanhalingen ten beste geven--die niets bewijzen4 ,,hoofdstuk ,,lxii4 ,getuigenissen der ouden4 ,vooreerst dan bestaat de algemeene overtuiging1 die door het zeer bekende spreekwoord wordt uitgedrukt1 dat1 waar de werkelijkheid ontbreekt1 daar de schijn het beste is1 en daarom leert men te recht reeds den knapen dezen versregel3 ,de hoogste wijsheid is1 op tijd zich zot te veinzen #cdf4 ,maakt hier nu zelf maar uit op1 welk een onmetelijk goed de ,zotheid is1 wier bedriegelijke schaduw zelfs en wier nabootsing alleen zich zooveel lof bij de geleerden verwerft4 ,maar nog veel openhartiger komt hiervoor uit dat vette en welgedane varkentje uit ,epicurus' kudde #cdg1 dat raadt dwaasheid te vermengen met onze beraadslagingen1 al heeft hij er al erg onverstandig bijgevoegd1 dat er slechts een kleine dosis noodig is4 ,zoo zegt hij elders3 ,het is zoet bij gelegenheid eens dol te zijn4 ,weer op een andere plaats wil hij liever voor zwak van hoofd en een domoor doorgaan dan vol gemelijke wijsheid zijn4 ,reeds bij ,homerus wordt ,telemachus #cdh1 dien de dichter in allen opzichte prijst1 zoo nu en dan onnoozel genoemd en dienzelfden voornaam1 alsof die iets goeds voorspelde1 plegen de treurspeldichters gaarne aan knapen en jongelingen te geven4 ,wat bevat het heilige lied1 de ,ilias1 anders dan beschrijvingen van den toorn van dwaze vorsten en volken #cdi8 ,hoe onbeperkt is verder die lofspraak van ,cicero3 ,alles is vol zotten6 ,want wie weet niet1 dat ieder goed des te voortreffelijker is1 naarmate het zich verder uitstrekt8 ,,hoofdstuk ,,lxiii4 ,getuigenissen uit de ,heilige ,schrift4 ,maar misschien hechten de ,christenen aan het aangevoerde weinig waarde4 ,laten wij daarom ook1 zoo gij het goedvindt1 den lof1 dien wij ons zelf toekennen1 met getuigenissen uit de ,heilige ,schrift schragen of1 zooals de geleerden zeggen1 er een fundament aan geven1 na eerst verlof aan de ,godgeleerden gevraagd te hebben1 dat het met hun genadig goedvinden ons geoorloofd zij2 voorts1 omdat wij een moeilijke taak aanvaarden en het misschien verkeerd zou zijn opnieuw de ,muzen van den ,helicon te roepen #cej tot het ondernemen van zulk een lange reis1 vooral daar de zaak minder bij haar thuis behoort1 zal het misschien gepaster zijn te wenschen1 dat1 zoolang ik als ,godgeleerde optreed en mij temidden van die doornen voortbeweeg1 de geest van ,scotus1 die nog stekeliger is dan een stekelvarken of een egel1 een tijd lang uit zijn ,sorbonne in mijn binnenste zijn intrek neme #cea en spoedig daarop weder verhuize1 waarheen hij wil1 desnoods naar de hel4 ,het zij mij geoorloofd ook een ander gelaat aan te nemen en mij te kleeden als een ,theoloog4 ,ik vrees echter hiervoor1 dat men mij van diefstal zal aanklagen1 alsof ik heimelijk de papieren onzer ,magisters weggenomen heb1 omdat ik zooveel van de theologie weet4 ,maar het moet u niet zoo bijzonder vreemd voorkomen1 als ik uit den langdurigen innigen omgang1 dien ik met de theologie heb1 het een en ander heb opgedaan1 daar zelfs die god uit vijgenboomhout1 ,priapus #ceb1 eenige ,grieksche woorden1 doordat zijn heer hardop las1 opteekende en onthield en de haan van ,lucianus door een lang verkeer met menschen de menschelijke taal op en top verstond #cec4 ,maar eindelijk ter zake--onder goede voorteekenen4 ,de ,prediker schreef in zijn eerste hoofdstuk3 ,der zotten aantal is eindeloos #ced4 ,als hij hun aantal eindeloos noemt1 schijnt hij dan niet hieronder alle menschen zonder onderscheid te verstaan1 behalve eenige zeer weinige1 die misschien niemand ooit heeft kunnen ontdekken8 ,maar ruiterlijker erkent dit ,jeremia in het tiende hoofdstuk #cee1 waar hij zegt3 ,een ieder mensch is onvernuftig geworden1 zoodat hij geene wetenschap heeft4 ,aan ,god alleen schrijft hij wijsheid toe #cef1 terwijl hij den menschen gezamenlijk de dwaasheid overlaat4 ,en hij zegt wederom een weinig vroeger3 ,een wijze beroeme zich niet in zijn wijsheid #ceg4 ,waarom wilt gij niet dat de mensch zich in zijn wijsheid beroemt1 mijn beste ,jeremia8 ,zeker hierom1 omdat hij geen wijsheid bezit4 ,maar ik keer tot den ,prediker terug4 ,als hij uitroept3 ,i,jdelheid der ijdelheden1 het is alles ijdelheid #ceh1 meent gij dan1 dat hij iets anders bedoeld heeft dan dit1 wat wij beweerden1 dat namelijk het menschelijke leven niets anders is dan een spel der dwaasheid8 ,zonder twijfel vereenigt hij zich volkomen met den lof1 door ,cicero gegeven1 wiens bekende uitspraak1 door ons boven aangehaald1 met volle recht geroemd wordt3 ,alles is vol zotten #cei4 ,en wederom die wijze ,prediker1 die gezegd heeft3 ,de dwaas verandert als de maan1 de wijze blijft dezelfde als de zon #cfj1 wat bedoelt hij anders dan dit1 dat alle menschenkinderen dwaas zijn1 maar dat aan ,god alleen de naam van wijs toekomt8 ,men verstaat immers onder de maan de menschelijke natuur en onder de zon1 de bron van alle licht1 ,god4 ,hiermede komt overeen het gezegde van ,christus zelf in het ,evangelie1 dat men niemand goed moet noemen1 dan ,god alleen #cfa4 ,verder1 als op gezag der ,stocijnen1 ieder dwaas moet heeten1 die niet wijs is1 en ieder die goed is1 ook wijs1 dan moet de ,zotheid ongetwijfeld alle stervelingen omvatten4 ,wederom zegt ,salomo in het #ae;de hoofdstuk #cfb3 ,de dwaasheid is den verstandelooze blijdschap1 waardoor hij zeker duidelijk erkent1 dat er zonder dwaasheid geen zoetheid in het leven is4 ,hiertoe behoort ook dit bekende gezegde3 ,die wetenschap vermeerdert1 vermeerdert smart en in veel wijsheid is veel verdriet #cfc4 ,erkent dit ook niet openlijk die uitstekende ,prediker in het #g;de hoofdstuk #cfd3 ,het hart der wijzen is in het klaaghuis1 maar het hart der zotten in het huis der vreugde8 ,en daarom stelde hij zich niet tevreden met de beoefening der wijsheid1 maar voegde er ook zelfkennis aan toe4 ,als gij mij niet geheel vertrouwt1 hoort dan zijn eigene woorden1 die hij neerschreef in het #aste hoofdstuk #cfe3 ,en ik begaf mijn hart om wijsheid en wetenschap te weten1 onzinnigheden en dwaasheid4 ,hierbij valt zeker op te merken1 dat het is om de dwaasheid te eeren1 dat hij haar achteraan geplaatst heeft4 ,de ,prediker heeft het geschreven en gij weet1 dat deze volgorde bij de predikers bestaat1 dat hij1 die de eerste in rang is1 de laatste plaats inneemt1 waarbij hij ongetwijfeld het voorschrift des ,evangelies volgt #cff4 ,maar dat de dwaasheid voortreffelijker is dan de wijsheid1 dat getuigt ook zonneklaar die ,prediker #cfg1 wie hij dan ook moge geweest zijn1 in het #ddste hoofdstuk #cfh1 wiens woorden ik echter ,u niet eerder zal mededeelen1 voordat gij mij bij mijn inductieve bewijsvoering door een gepast antwoord helpt1 zooals bij ,plato zij doen1 die met ,socrates redetwisten #cfi4 ,wat van beiden past het eerder op te bergen1 wat zeldzaam en kostbaar of wat algemeen verkrijgbaar en goedkoop is8 ,waarom antwoordt gij niet8 ,ook al wilt gij voor uw gevoelens niet uitkomen1 dan antwoordt toch het bekende ,grieksche spreekwoord in uw plaats1 dat zegt de waterkruik aan de deur #cgj1 en opdat men niet de snoodheid bega dit te verwerpen3 ,aristoteles #cga1 de ,god onzer ,magisters1 haalt het aan4 ,is er wel iemand uwer zoo dwaas1 dat hij edelgesteenten en goud op de straat laat staan8 ,waarachtig niet1 zou ik denken4 ,in de binnenste binnenkameren van uw huis bewaart gij het en daarmee nog niet tevreden1 in de geheimste hoeken van de allerstevigste kasten1 terwijl gij het slijk op de straten laat3 ,derhalve als het kostbaarste wordt opgeborgen1 maar wat weinig waarde bezit1 voor iedereen te zien blijft1 is het dan niet duidelijk1 dat de wijsheid1 die hij #cgb niet wil wegbergen1 minder waarde heeft dan de dwaasheid1 die hij wenscht opgeborgen te zien8 ,hoort dan nu zijn eigen woorden3 ,beter is de man1 die zijn dwaasheid verbergt1 dan de man1 die zijn wijsheid verbergt4 ,zelfs kent de ,heilige ,schrift den dwaas bescheidenheid toe1 terwijl de wijze daarentegen niemand aan zichzelf gelijk acht4 ,want zoo versta ik hetgeen de ,prediker in het #aj;de hoofdstuk zegt #cgc3 ,maar de dwaas op den weg wandelende beschouwt1 terwijl hij zelf onverstandig is1 allen als dwaas4 ,is dat niet een bewijs van bijzondere bescheidenheid1 allen aan u zelf gelijk te stellen1 en terwijl ieder immers hooge gedachten omtrent zichzelf koestert1 toch uw lof te deelen met allen8 ,daarom schaamde zelfs die groote koning zich dien bijnaam niet1 want hij zegt in het #cjste hoofdstuk zijner spreuken #cgd3 ,voorwaar1 ik ben onvernuftiger dan iemand4 ,ook ,paulus1 die groote leeraar der ,heidenen1 laat in zijn brief aan de ,corinthirs #cge zich niet ongaarne den bijnaam van dwaas welgevallen3 ,als een dwaas1 zegt hij1 spreek ik3 meer ben ik #cgf1 even alsof het schandelijk is1 zich in dwaasheid te laten overtreffen4 ,maar intusschen schreeuwen mij eenige ellendige ,grieken #cgg de ooren doof1 die zooveel knappen ,godgeleerden van onze dagen de loef trachten af te steken door met hun onbekookte aanteekeningen de oogen van anderen te verblinden1 onder welk troepje mijn ,erasmus1 zooal niet de eerste1 dan toch zeker de tweede plaats inneemt1 wiens naam ik meermalen met eerbied noem4 ,welk een inderdaad zotte en der ,zotheid zelve waardige aanhaling zeggen zij4 ,de apostel bedoelt geheel iets anders dan waarvan gij droomt4 ,want het is hem met deze woorden er niet om te doen1 voor dwazer dan de overigen door te gaan1 maar na gezegd te hebben3 zij zijn dienaars van ,christus1 en ik 7ook71 en zich1 als het ware met zelfverheffing1 ook in dit opzicht met de overigen gelijk te hebben gesteld1 voegde hij er verbeterend bij3 meer ben ik1 in de overtuiging1 dat hij niet slechts met de overige apostelen in de bediening des ,evangelies op n lijn stond1 maar zelfs nog eenigszins hooger4 ,en alhoewel hij wenschte1 dat zij dit als waar erkenden1 heeft hij de dwaasheid als voorwendsel gebezigd om te zorgen1 dat dit gezegde niet als te aanmatigend hun ooren zou kwetsen4 ,hij bezigde de woorden3 als minder wijs spreek ik1 omdat hij wist1 dat het een voorrecht der dwazen is om alleen zonder te kwetsen de waarheid te spreken #cgh4 ,maar ik laat het aan hen zelf over om te beredeneeren1 wat ,paulus bedoeld heeft4 ,ik houd mij aan de groote1 vette1 dikke en algemeen geprezen ,theologen1 met wie1 bij den ,hemel1 een groot gedeelte der geleerden zeker liever wil dwalen dan een juist inzicht hebben met die mannen1 die de drie talen #cgi verstaan4 ,niemand schat die ellendige ,grieken dan ook hooger dan kraaien #chj1 vooral omdat een zeker roemruchtig ,theoloog1 wiens naam ik met opzet verzwijg1 opdat niet onze kraaien al aanstonds hem dit schimpwoord naar het hoofd werpen3 ,de ezel en de lier #cha1 op magistrale en theologale wijze deze plaats verklarende1 met deze woorden3 ,als minder wijs spreek ik1 meer ben ik1 een nieuw hoofdstuk begint en--hetgeen slechts met de grootste inspanning zijner redekunstige krachten kon geschieden--er een nieuwe afdeeling bijvoegt1 waarin hij op de volgende wijze een uitlegging geeft 7ik wil zijn eigen woorden aanhalen niet slechts in den vorm #chb1 maar ook naar den inhoud73 ,als minder wijs spreek ik1 d4i4 als ik u dwaas voorkom door mij gelijk te stellen met de valsche apostelen #chc1 zal ik u nog minder wijs voorkomen door mij boven hen te stellen4 ,en toch komt diezelfde man1 alsof hij zichzelf vergeten had1 een weinig later tot een geheel ander besluit4 ,,hoofdstuk ,,lxiv4 ,verkeerde uitleggers van de woorden der ,heilige ,schrift4 ,maar waarom beroep ik mij zoo angstvallig op het gevoelen van n man8 ,alle ,theologen zonder onderscheid bezitten immers het recht om den hemel1 d4 w4 z4 de ,heilige ,schrift1 als een huid uit te rekken en zoo zijn bij den heiligen ,paulus de woorden van de ,heilige ,schrift met elkander in tegenspraak1 die op hun eigen plaats niet met elkander strijden #chd1 als men de verzekering van den beroemden ,hieronymus #che1 die vijf talen verstond1 mag gelooven4 ,hij verdraaide namelijk een te ,athene bij toeval ontdekt opschrift op een altaar1 om daaraan een bewijs voor het christelijke geloof te ontleenen1 en met voorbijgaan van al wat zijn zaak zou kunnen schaden1 pikte hij slechts de laatste woorden er af nl4 deze3 ,aan den onbekenden ,god #chf1 en veranderde ook deze nog een weinig4 ,immers het geheele opschrift luidde aldus3 ,,aan ,,de ,,goden ,,van ,,azi1 ,,europa ,,en ,,africa1 ,,aan ,,de ,,onbekende ,,en ,,vreemde ,,goden4 ,op zijn voetspoor plegen verder de zonen der ,theologen #chg zoo hier en daar vier of vijf woordjes1 uit hun verband gerukt en1 zoo noodig1 nog verdraaid1 te hunnen nutte aan te wenden1 ofschoon het voorgaande en het volgende of in het geheel niets ter zake afdoet of zelfs daarmede lijnrecht in strijd is4 ,en dit doen zij met zulk een gelukkige onbeschaamdheid1 dat de rechtsgeleerden dikwijls de ,godgeleerden benijden4 ,wat toch zou hun verder niet gelukken1 nadat die groote--haast had ik zijn naam uitgeflapt1 maar al weer vrees ik voor het ,grieksche spreekwoord #chh--uit de woorden van ,lucas een gevoelen gehaald heeft1 dat evenzeer met ,christus' bedoeling strookt1 als er overeenstemming bestaat tusschen water en vuur8 ,want toen het uiterste gevaar #chi dreigde1 een oogenblik1 waarop goede beschermelingen hun beschermheeren het meest plegen ter zijde te staan en met alle mogelijke middelen in den strijd te helpen1 heeft ,christus1 wiens doel was al het vertrouwen op dergelijke hulpmiddelen uit de gemoederen der zijnen te verdrijven1 hen gevraagd1 of hun ergens iets ontbroken had1 en dat1 ofschoon hij hen zoo zeer van alles1 wat tot de reis noodig was1 ontbloot had uitgezonden1 dat hij hen zelfs niet door schoeisel beschermde tegen kwetsuren van dorens en steenen en hun zelfs geen knapzak gaf tegen den honger4 ,toen zij zeiden1 dat hun niets ontbroken had1 ging hij aldus voort3 ,maar nu1 zeide hij1 wie eenen buidel heeft1 die neme hem1 desgelijks ook eene male #cij1 en die geen heeft1 die verkoope zijn kleed en koope een zwaard4 ,daar de geheele leer van ,christus ons niets anders inprent dan zachtmoedigheid1 verdraagzaamheid en verachting des levens1 wien is het dan niet zonneklaar1 wat hij met deze plaats bedoelt8 ,natuurlijk zijn gezanten nog meer te ontwapenen1 zoodat zij niet slechts om schoeisel en knapzak zich weinig zullen bekommeren1 maar ook het kleed daarenboven wegwerpen en naakt1 zonder eenige belemmering1 hun evangelische taak aanvaarden4 ,niets moeten zij zich aanschaffen dan een zwaard1 niet zulk een1 waarmee roovers en vadermoorders hun wandaden plegen1 maar het zwaard des geestes1 doordringende zelfs in de diepste schuilhoeken des harten1 dat in n keer alle hartstochten z besnoeit1 dat men zich verder om niets bekommert1 behalve om de vroomheid4 ,maar let nu eens op1 bid ik ,u1 in welke richting die beroemde ,godgeleerde deze woorden verdraait4 ,het zwaard vat hij op als de verdediging tegen de vervolging1 den zak als een voldoenden voorraad leeftocht1 even alsof ,christus1 geheel van gevoelen veranderd1 omdat hij zijn gezanten bij hun vertrek niet vorstelijk genoeg van alles voorzien scheen te hebben1 zijn vroeger gebod herriep en alsof hij1 vergetend wat hij vroeger had verkondigd1 dat zij zalig zouden zijn1 als men hen met smaadwoorden1 beleedigingen en straffen vervolgde #cia1 hun verbiedend om zich te eeniger tijd tegen het kwaad te verzetten #cib1 want dat de zachtmoedigen zalig zijn #cic1 niet de strijdlustigen1 en ook vergetend1 dat hij hun de musschen en de lelin #cid ten voorbeeld gesteld heeft1 nu zelfs niet wilde1 dat zij zonder zwaard vertrokken1 zoo zelfs1 dat hij hun beveelt hun onderkleed te verkoopen voor een zwaard en liever wil1 dat zij zich naakt op weg begeven dan zonder een zwaard4 ,daarenboven1 evenals hij onder den naam zwaard alles begrepen acht1 wat strekt om zich tegen geweld te verzetten1 zoo bevat1 volgens hem1 ook het woord knapzak al wat tot de nooddruft behoort4 ,en zoo laat die vertolker van de goddelijke wijsheid de apostelen met lansen1 schietwerktuigen1 slingers en bombarden uittrekken1 om den gekruisigde te prediken4 ,hij belaadt hen daarenboven met kisten1 koffers en allerlei bagage1 opdat zij niet soms zonder ontbijt uit hun herberg zouden moeten weggaan4 ,zelfs maakt het geen indruk op den man1 dat hij #cie hen het zwaard1 dat hij zoo dringend geraden had te koopen1 kort daarop met een scherpe berisping weer laat opsteken #cif en dat men zelfs bij geruchte er nooit van gehoord heeft1 dat de apostelen zich van zwaarden of schilden bedienden om het geweld der heidenen te keeren hetgeen zij zeker gedaan zouden hebben1 zoo ,christus van dat gevoelen geweest was1 dat hij in deze woorden zoekt4 ,er is een ander1 wiens naam ik eershalve niet vermeld1 ofschoon hij waarlijk niet slecht bekend staat #cig1 die uit de tenten1 waarvan ,habakuk spreekt met de woorden3 ,de vellen van het land ,madian zullen geschud worden #cih1 het vel van den gevilden ,bartholomaeus #cii gemaakt heeft4 ,zelf heb ik onlangs een theologisch twistgesprek bijgewoond2 want dit doe ik dikwijls4 ,toen iemand bij die gelegenheid de vraag stelde1 welke bewijsplaats er wel in de ,heilige ,schrift voorkwam1 op grond waarvan men de ketters liever door het vuur moest overwinnen dan door redevoeringen van dwaling overtuigen1 gaf een grijsaard met een streng gelaat en zeker--dit bewees zijn laatdunkend uiterlijk--een ,theoloog in hevigen toorn ten antwoord1 dat de apostel ,paulus dit bevel had gegeven3 ,snijd eenen ketterschen mensch na de eerste en tweede vermaning af #djj4 ,toen hij die woorden telkens opnieuw met een donderende stem herhaalde en zeer velen vol verbazing vroegen1 wat den man toch overkomen was1 gaf hij eindelijk de verklaring1 dat men een ketter den hals moest afsnijden4 ,eenigen lachten1 maar het ontbrak ook niet aan toehoorders1 die dit verzinsel volkomen theologisch vonden4 ,toen echter sommigen zich tegen deze verklaring luide bleven verzetten1 nam een ander het voor hem op1 die de knoop met een bijl doorhakte1 zoodat verder niets tegen hem te zeggen viel4 ,hoort1 zeide hij1 wat de zaak is3 ,daar staat geschreven3 ,laat den boosdoener niet leven #dja2 ieder ketter is een boosdoener1 dus1 enz4 ,de geheele vergadering bewonderde het vernuft van den man en door middel van de voeten1 die nog wel in groote laarzen staken1 gaf men zijn goedkeuring te kennen4 ,niemand kwam op de gedachte1 dat dit voorschrift betrekking heeft op de waarzeggers1 bezweerders en toovenaars1 die in het ,hebreeuwsch ,mekaschephim heeten2 anders had men ook hoererij en dronkenschap met den dood moeten straffen4 ,,hoofdstuk ,,lxv4 ,vervolg4 ,maar het is dwaas van mij al deze dingen na te gaan1 die zoo talloos zijn1 dat zelfs de werken van ,chrysippus of ,didymus #djb ze niet alle zouden kunnen bevatten4 ,met deze opmerking alleen meen ik te kunnen volstaan1 dat1 wanneer dit aan die goddelijke meesters vrij stond1 men mij ook1 een uit slecht hout gesneden ,theoloog1 vergiffenis behoort te schenken1 als mijn aanhalingen niet allen in den haak zijn4 ,nu keer ik eindelijk tot ,paulus terug3 ,gij verdraagt1 zegt hij1 gaarne de onwijzen #djc4 ,en wederom3 ,neemt mij dan aan als eenen onwijze1 en ik spreek niet naar den ,heere1 maar als in onwijsheid #djd4 ,wederom elders3 ,wij1 zegt hij1 zijn dwazen om ,christus' wil #dje4 ,gij hebt het gehoord1 wie de groote zegsman is van die groote loftuitingen op de zotheid4 ,zelfs predikt hij ook openlijk de dwaasheid als iets1 dat boven alles noodzakelijk en zeer heilzaam is3 ,zoo iemand onder u dunkt1 dat hij wijs is1 die worde dwaas1 opdat hij wijs moge worden #djf4 ,bij ,lucas noemt ,jezus ook twee discipelen1 bij wie hij zich op weg heeft aangesloten1 dwazen #djg4 ,ik geloof haast niet1 dat dit iemand vreemd kan voorkomen1 daar de goddelijke ,paulus ook ,god een weinigje dwaasheid toeschrijft3 ,het dwaze ,gods1 zegt hij1 is wijzer dan de menschen #djh4 ,verder wil ,origenes #dji1 zijn uitlegger1 niet1 dat men onder deze dwaasheid verstaat de meening der menschen daaromtrent1 zooals op die bekende plaats3 ,het woord des kruises is wel dengenen1 die verloren gaan1 dwaasheid #daj4 ,maar waarom ga ik voort nuttelooze moeite aan te wenden om ,u dit door zooveel bewijsplaatsen aan te toonen1 daar in de mystische psalmen ,christus openlijk tot den vader zegt3 ,gij weet van mijne dwaasheid #daa4 ,het is waarlijk niet zonder goeden grond1 dat de zotten zoozeer aan ,god behaagd hebben3 de reden is1 meen ik1 hierin gelegen3 evenals de hooggeplaatste vorsten menschen met al te groote geestesgaven verdenken en haten1 zooals ,julius ,caesar ,brutus en ,cassius1 terwijl hij den dronken ,antonius volstrekt niet vreesde #dab1 en gelijk ,nero ,seneca #dac1 ,dionysius ,plato #dad1 en zij daarentegen in domme en eenvoudige geesten vermaak scheppen1 zoo verfoeit en veroordeelt ,christus ook die wijzen1 die eeuwig zich op hun inzicht verlaten4 ,dit geeft ,paulus geenszins onduidelijk te kennen1 als hij zegt3 ,maar het dwaze der wereld heeft ,god uitverkoren #dae1 en ook1 dat het ,gode behaagd heeft de wereld door de dwaasheid te redden1 aangezien ze door de wijsheid niet kon hersteld worden #daf4 ,ja1 diezelfde apostel levert een voldoende bewijs1 uitroepende door den mond des profeets3 ,ik zal de wijsheid der wijzen doen vergaan en het verstand der verstandigen zal ik te niet maken #dag4 ,en wederom als hij ,god dankt1 dat hij de geheimenis der zaligheid voor de wijzen verborgen had gehouden1 maar den kinderkens1 d4 i4 den dwazen had geopenbaard #dah4 ,want in het ,grieksch staat er een woord voor kinderkens1 dat ook dwazen kan beteekenen1 en hij heeft die dan ook tegenover de wijzen gesteld4 ,hiertoe behoort nog1 dat hij overal in het ,evangelie ,farizen1 schriftgeleerden en wetgeleerden aanvalt1 maar het domme volk met alle macht verdedigt4 ,want wat beteekent het woord3 ,wee ,u1 gij schriftgeleerden en ,farizen #dai1 anders dan3 ,wee ,u1 gij wijzen8 ,hij schijnt daarentegen de grootste voorliefde te hebben gekoesterd voor kleine kinderen1 vrouwen en visschers4 ,zelfs behagen die redelooze dieren het meest aan ,christus1 die zoo ver mogelijk verwijderd zijn van de slimheid der vossen3 daarom zat hij bij voorkeur op een ezel #dbj1 terwijl hij1 zoo het hem gelust had1 zelfs veilig op een leeuw had kunnen rijden4 ,ook is de ,heilige ,geest in de gestalte van een duif neergedaald1 niet in die van een arend of wouw4 ,daarenboven is er in de ,heilige ,schrift op verscheiden plaatsen herhaaldelijk sprake van herten1 reen en lammeren4 ,voeg hierbij1 dat hij de zijnen1 die tot een onsterfelijk leven bestemd zijn1 schapen noemt #dba1 dieren1 die het dwaast zijn van alle levende schepselen1 zooals zelfs het spreekwoord bij ,aristoteles #dbb ,schapennatuur getuigt1 waaruit blijkt1 dat men deze uitdrukking1 aan de dwaasheid van dit vee ontleend1 voor domme en stompe menschen als scheldwoord placht te bezigen4 ,en toch erkent ,christus1 dat hij de herder is van deze kudde1 ja zelfs1 vond hij genoegen in den naam van lam1 toen ,johannes op hem wees met de woorden3 ,zie het lam ,gods #dbc1 waarvan ook dikwijls in de ,openbaring gesproken wordt #dbd4 ,wat verkondigen deze woorden anders dan dat alle menschen dwaas zijn1 ook de vromen8 dat ook ,christus zelf om de dwaasheid der menschen tegemoet te komen1 ofschoon hij de wijsheid des ,vaders was #dbe1 toch in zekeren zin dwaas is geworden1 toen hij1 na de menschelijke natuur te hebben aangenomen1 in gedaante gevonden is als een mensch #dbf8 evenals hij ook zonde geworden is om de zonden weg te nemen #dbg4 ,en dit wilde hij op geen andere wijze doen dan door middel van de dwaasheid des kruises #dbh1 door zotte en domme apostelen1 aan wie hij ijverig dwaasheid voorschrijft1 hen van de wijsheid afschrikkende1 terwijl hij hen wijst op het voorbeeld van kinderen #dbi1 lelin #dcj1 mostaardzaad #dca en musschen #dcb1 domme en redelooze zaken en die alleen naar de leiding der natuur1 zonder eenige kunst of zorg hun leven doorbrengen4 ,daarenboven als hij niet wil1 dat zij bezorgd zijn1 welke woorden zij bij de stadhouders zullen gebruiken #dcc1 en als hij hun verbiedt de tijden of gelegenheden #dcd te onderzoeken1 dan is dit blijkbaar met het doel om te maken1 dat zij niet op hun eigen wijsheid vertrouwen1 maar met geheel hun ziel aan hem hangen4 ,hiertoe behoort ook1 dat ,god1 de schepper der wereld1 den menschen verbood te proeven van den boom der kennis #dce1 even alsof kennis het geluk vergiftigt4 ,paulus komt echter openlijk met zijn afkeuring van de kennis voor den dag1 die de menschen opgeblazen en diep ongelukkig zou maken #dcf4 ,vergis ik mij niet1 dan volgt de ,heilige ,bernard #dcg zijn voetspoor1 als hij den berg1 waarop ,lucifer zijn zetel had opgeslagen #dch1 voor den berg der kennis verklaart4 ,misschien zal men ook meenen1 dat dit bewijs voor de gunst1 waarin de dwaasheid bij de hemelingen staat1 niet achterwege mag blijven1 dat haar alleen vergiffenis voor haar dwalingen gegeven wordt1 maar den wijze niet2 en daarom maken zij1 die om vergeving smeeken1 ook wanneer zij willens en wetens gezondigd hebben1 desniettemin gebruik van het voorwendsel en de bescherming der dwaasheid4 ,want ,aron smeekt in het ,boek ,numeri #dci1 als ik mij goed herinner1 dat zijn vrouw de straf worde kwijtgescholden1 in deze bewoordingen3 ,och1 mijn ,heer6 leg toch niet op ons de zonde1 waarmede wij zottelijk gedaan1 en waarmede wij gezondigd hebben6 ,zoo smeekt ook ,saul ,david om vergiffenis van schuld1 zeggende3 ,zie1 ik heb dwaselijk gedaan #ddj4 ,wederom spreekt ,david zelf deze vleiende woorden tot den ,heer3 ,maar nu1 o ,heere6 neem toch de misdaad uws knechts weg1 want ik heb zeer zottelijk gedaan #dda2 alsof hij geen vergiffenis zou verkrijgen1 zoo hij geen dwaasheid en onwetendheid voorwendde4 ,maar een klemmender bewijs is dit1 dat ,christus aan het kruis1 toen hij voor zijn vijanden bad3 ,vader6 vergeef het hun1 geen andere verontschuldiging aanvoerde1 dan die van onverstand3 ,omdat zij niet weten1 zegt hij1 wat zij doen #ddb4 ,evenzoo zegt ,paulus in zijn brief aan ,timothes3 ,maar mij is daarom barmhartigheid geschied1 dewijl ik het onwetende gedaan heb in mijne ongeloovigheid #ddc4 ,wat beteekent3 ik heb het onwetende gedaan1 anders dan dit3 ik heb het uit dwaasheid1 niet uit boosaardigheid gedaan8 ,wat beteekent3 mij is daarom barmhartigheid geschied1 anders dan3 mij zou die niet te beurt gevallen zijn1 zoo mijn dwaasheid mij niet tot voorspraak had gestrekt8 ,voor ons pleit ook die mystische psalmdichter1 die mij ter rechter plaatse niet voor den geest kwam3 ,gedenk niet der zonden mijner jongheid1 noch mijner onwetendheden #ddd4 ,gij hebt gehoord1 op welke twee zaken hij zich beroept1 namelijk dien leeftijd1 welks onafscheidelijke metgezel ik pleeg te zijn1 en de onwetendheden--en deze in het meervoud1 opdat wij den reusachtigen omvang zijner dwaasheid zouden begrijpen4 ,,hoofdstuk ,,lxvi4 ,de ,christelijke godsdienst vertoont een zekere verwantschap met de ,zotheid4 ,en om mij niet verder in te laten met eindelooze bijzonderheden en mijn gevoelen kort en goed uit te spreken1 het komt mij voor1 dat de ,christelijke godsdienst in het algemeen een soort van verwantschap heeft met een zekere dwaasheid en volstrekt niets met de wijsheid heeft te maken4 ,als gij bewijzen hiervoor verlangt1 let dan vooreerst hierop1 dat knapen1 grijsaards1 vrouwen en gekken meer dan alle anderen vermaak scheppen in heilige en godsdienstige zaken en dat zij daarom altijd het dichtst bij de altaren staan1 ongetwijfeld alleen door hun instinct gedreven4 ,daarenboven ziet gij1 dat die eerste godsdienststichters verbazend met onnoozelheid waren ingenomen en de bitterste vijanden der wetenschap waren4 ,eindelijk1 schijnen mij geen gekken onwijzer te zijn dan zij1 die eenmaal geheel door het vuur der ,christelijke vroomheid bezield zijn3 zoozeer verspillen zij hun vermogen1 slaan geen acht op beleedigingen1 laten zij zich foppen1 maken zij geen onderscheid tusschen vrienden en vijanden1 verafschuwen zij het zingenot1 mesten zij zich met vasten1 waken1 weenen en werken1 hebben zij een afkeer van het leven1 verlangen zij alleen naar den dood1 kortom schijnen zij geheel verstompt te zijn voor alle gewoon menschelijke aandoeningen1 alsof hun ziel elders leeft1 niet in het lichaam1 waar zij thuis hoort4 ,wat is dit wel anders dan waanzin8 ,des te minder moet het ons bevreemden1 zoo de apostelen schenen vol zoeten wijns te zijn #dde en ,festus1 ,paulus' rechter1 meende1 dat hij waanzinnig was #ddf4 ,maar nu wij toch eenmaal de leeuwenhuid hebben omgehangen #ddg1 willen wij ,u ook nog dit duidelijk maken1 dat het geluk der ,christenen1 dat zij ten koste van zooveel ellende zoeken1 niets anders is dan een soort van waanzin en zotheid3 duidt mij deze woorden niet ten kwade1 maar overweegt liever de zaak zelf4 ,al dadelijk zijn de ,christenen het hierover zoo ongeveer met de ,platonisten eens1 dat de ziel diep in den kerker des lichaams verborgen ligt en dat zij door dat grove omhulsel verhinderd wordt om het ware te kunnen waarnemen en genieten4 ,daarom geeft hij #ddh van de wijsbegeerte deze bepaling1 dat zij de overpeinzing van den dood is1 omdat zij den geest van de zichtbare en lichamelijke dingen afvoert1 hetzelfde1 wat immers ook de dood doet4 ,derhalve heet de ziel zoolang gezond1 als zij de organen des lichaams goed weet te gebruiken1 maar als zij1 wanneer haar boeien eindelijk verbroken zijn1 zich in vrijheid tracht te stellen en als het ware over het vluchten uit dien kerker peinst1 dan noemt men het waanzin #ddi4 ,is dit soms het gevolg van een ziekte en een gebrek in de organen1 dan is het volgens aller eenstemmig gevoelen ongetwijfeld waanzin4 ,en toch zien wij1 dat ook dit soort van menschen de toekomst voorspelt1 tongen en talen verstaat1 die zij vroeger nooit geleerd hadden1 en in 't algemeen iets goddelijks over zich heeft4 ,het is aan geen twijfel onderhevig1 dat dit hiervan komt1 dat de geest1 een weinig vrijer van de besmetting des lichaams1 zijn natuurlijke kracht begint te vertoonen4 ,dit is ook1 naar ik meen1 de oorzaak1 waarom hun1 die met den dood worstelen1 iets dergelijks pleegt te geschieden1 dat zij als in geestverrukking wonderbare dingen spreken4 ,gebeurt dit daarentegen uit vromen ijver1 dan is het misschien niet hetzelfde soort van waanzin1 maar het is daarmede zoo nauw verwant1 dat een groot deel der menschen het voor louteren waanzin verklaart1 vooral omdat al zeer weinig arme drommels in gansch hun leven van de geheele menschelijke maatschappij verschillen4 ,daarom pleegt ook met hen te geschieden wat volgens ,plato's verdichtsel1 zoo ik het wel heb1 hun overkomt1 die in een grot geboeid de schaduwen der dingen bewonderen #dej1 en dien vluchteling1 die1 in de grot teruggekeerd1 verkondigt1 dat hij de ware dingen gezien heeft en dat zij het geheel mis hebben1 die gelooven1 dat er behalve die armzalige schaduwen niets bestaat4 ,want deze wijze beklaagt en betreurt den waanzin van hen1 die in zulk een groote dwaling verkeeren3 zij lachen op hun beurt om hem1 alsof hij het hoofd kwijt is1 en jagen hem weg4 ,zoo koestert ook het gros der menschen de hoogste bewondering voor die dingen1 welke vooral lichamelijk zijn1 en meent1 dat deze schier de eenige zijn1 die bestaan4 ,de vromen daarentegen schatten iedere zaak des te geringer1 naarmate zij des te nader bij het lichaam staat1 en voelen zich alleen aangetrokken door de beschouwing der onzichtbare dingen4 ,want genen hechten de hoogste waarde aan den rijkdom1 daarop volgen de goederen des lichaams1 de laatste plaats ruimen zij aan de ziel in1 ofschoon de meesten zelfs niet aan haar bestaan gelooven1 omdat zij met de oogen niet kan waargenomen worden4 ,omgekeerd richten dezen in de eerste plaats hun gedachten op ,god zelf1 het eenvoudige wezen bij uitnemendheid2 na ,hem1 en toch in ,hem1 op hetgeen het naast bij hem komt1 n4l4 op de ziel2 om de zorg voor hun lichaam bekommeren zij zich geen zier1 terwijl zij het geld als geheel waardeloos versmaden en ontvluchten4 ,of worden zij al gedwongen zich met iets dergelijks in te laten1 dan doen zij dit met een bezwaard gemoed en vol walging3 zij hebben als niet hebbende en bezitten als niet bezittende #dea4 ,er bestaan ook groote trappen van verschil tusschen die twee menschenklassen ten opzichte van allerlei dingen afzonderlijk4 ,vooreerst zijn er eenige der zinnen1 alhoewel zij alle met het lichaam in verband staan1 minder fijn zooals het gevoel1 het gehoor1 het gezicht1 de reuk en de smaak3 andere daarentegen hangen minder nauw met het lichaam samen1 zooals het geheugen1 het begrip1 de wil4 ,waarheen nu maar de ziel haar krachten richt1 daar mist zij haar uitwerking niet4 ,de vromen1 omdat al hun zielskracht zich op die zaken richt1 die geheel vreemd zijn aan de grovere zinnen1 worden1 wat deze laatste betreft1 als het ware bot en stomp4 ,daarentegen is het gros der menschen hierin sterk1 in gene echter zoo zwak als 't maar kan4 ,dit is de reden van hetgeen1 naar wij gehoord hebben1 heiligen mannen is overkomen1 dat zij olie in plaats van wijn dronken #deb4 ,aan den anderen kant hebben eenige gemoedsaandoeningen meer gemeenschap met het vette lichaam1 zooals de wellust1 het verlangen naar spijs en slaap1 oploopendheid1 hoogmoed en afgunst4 ,met deze voeren de vromen een onverzoenbaren krijg1 daarentegen denkt het gemeen1 dat het zonder deze goederen niet mogelijk is te leven4 ,verder zijn er eenige aandoeningen1 die het midden houden en als het ware natuurlijk zijn1 als liefde tot zijn vader1 liefde jegens zijn kinderen1 ouders en vrienden4 ,hieraan hecht het gemeen eenige waarde4 ,maar genen trachten ook deze aandoeningen uit hun ziel te rukken1 behalve voorzooverre die aandoeningen zich tot het hoogste deel der ziel verheffen1 z1 dat zij hun vader beminnen niet als hun vader 7want wat heeft hij voortgebracht behalve het lichaam8 ofschoon men dit zelfs ook aan ,god1 den vader1 te danken heeft71 maar als een goed man en iemand1 in wien zich het afschijnsel vertoont van dien hoogsten geest1 dien zij alleen het hoogste goed noemen en buiten welken1 volgens hun verklaring1 er niets bestaat1 dat men beminnen of najagen moet4 ,dezen zelfden maatstaf leggen zij eveneens bij alle overige plichten des levens aan1 zoodat zij overal hetgeen zichtbaar is1 zoo al niet als geheel te verwerpen1 dan toch als van veel minder waarde beschouwen dan hetgeen niet kan gezien worden4 ,zij beweren ook1 dat in de ,sacramenten en in de plichten zelf der vroomheid lichaam en geest gevonden worden4 ,zoo hechten zij er b4v4 bij het vasten niet veel waarde aan1 als iemand zich slechts van het vleeschgebruik en het middagmaal onthoudt1 wat bij den grooten hoop voor een volmaakt vasten doorgaat1 indien hij niet tevens ook zijn hartstochten eenigszins bedwingt1 zoodat hij minder dan gewoonlijk zijn toorn en zijn trots den teugel viert en de ziel1 als het ware reeds minder zwoegende onder den last des lichaams1 zich verheft tot het smaken en genieten der hemelsche goederen4 ,dit is ook het geval met de mis3 alhoewel1 zeggen zij1 men de daartoe behoorende ceremonin niet gering moet schatten1 zijn deze op zichzelf of van weinig nut of zelfs verderfelijk1 zoo niet het geestelijke element daarbij komt1 dat is1 hetgeen door die zichtbare teekenen wordt voorgesteld4 ,dit is niets anders dan de dood van ,christus1 dien de menschen behooren weer te geven door het bedwingen1 het uitdooven en als 't ware door het begraven hunner lichamelijke driften1 opdat zij tot een nieuw leven opstaan en opdat zij n met hem1 maar ook tevens n onder elkander kunnen worden4 ,hierom is het den vrome te doen en hierover peinst hij4 ,daarentegen gelooft het volk1 dat het misoffer in niets anders bestaat dan hierin1 dat het zich in de nabijheid van het altaar bevindt en dat wel zoo dicht mogelijk1 dat het luistert naar den klank der woorden en kijkt naar andere dergelijke kleine onderdeelen van die plechtigheid4 ,niet alleen in het opgenoemde1 dat wij slechts als voorbeeld hebben aangehaald1 maar om het eenvoudig uit te drukken1 in zijn geheele leven ontvlucht de vrome de dingen1 welke met het lichaam verwant zijn1 en voelt zich met onweerstaanbare macht tot het eeuwige1 het onzichtbare1 het geestelijke getrokken4 ,het natuurlijk gevolg van het hemelsbreed verschil van gevoelen tusschen dezen en genen omtrent alle dingen is1 dat volgens de eene partij de andere aan waanzin lijdt1 hoewel deze benaming met meer recht aan de vromen toekomt dan aan de groote menigte1 als ik ten minste goed zie4 ,,hoofdstuk ,,lxvii4 ,de hoogste zaligheid voor de menschen is een soort van waanzin4 ,dit zal zeker nog duidelijker in het oog springen1 als ik volgens mijn belofte in weinig woorden aantoon1 dat die hemelsche belooning niets anders is dan een soort van waanzin4 ,bedenkt daarom in de eerste plaats1 dat ,plato reeds eenmaal van iets dergelijks gedroomd heeft1 toen hij de razernij der verliefden allergelukkigst noemde4 ,immers wie hevig bemint1 leeft niet meer in zich1 maar in hetgeen hij bemint1 en hoe verder hij van zichzelf weggaat en daarin verhuist1 des te meer neemt zijn vreugde toe4 ,en als de ziel uit het lichaam wenscht weg te reizen en haar organen niet goed gebruikt1 dan mag men dit met volle recht razernij noemen4 ,wat beteekenen anders die algemeen gebruikelijke uitdrukkingen3 ,hij is buiten zichzelf en3 kom tot u zelf en3 hij is weer tot zichzelf gekomen8 ,verder1 hoe vuriger de liefde1 des te grooter en gelukkiger is de razernij4 ,wat zal dat dan wel voor een leven in den hemel zijn1 waarnaar de vrome zielen met zulk een innig verlangen zuchten8 ,de geest zal immers het lichaam geheel opslorpen1 omdat hij zijn meerdere en sterker is4 ,en dit zal hij des te gemakkelijker doen gedeeltelijk hierom1 omdat hij reeds vroeger bij het leven het lichaam voor een dergelijke gedaanteverwisseling gezuiverd en verdund heeft4 ,verder zal de geest door dien hemelschen geest op wonderbare wijze opgeslorpt worden1 daar deze oneindig veel machtiger is1 zoodat eindelijk de geheele mensch buiten zichzelf zal geraken en op geen andere wijze gelukkig zal zijn dan1 dat hij1 buiten zichzelf geplaatst1 iets onuitsprekelijks zal ondervinden van dat hoogste goed1 dat alles tot zich trekt4 ,ofschoon nu dit geluk dan eerst in al zijn volkomenheid den zielen ten deel valt1 als aan deze1 nadat zij hun vroegere lichamen herkregen hebben1 de onsterfelijkheid geschonken wordt1 hebben de vromen toch gewoonlijk1 omdat hun leven niets anders is dan de overpeinzing en als het ware een afschaduwing van dat leven1 ook van die belooning zoo nu en dan reeds een voorsmaak4 ,moge dit ook slechts een zeer onaanzienlijk droppeltje zijn1 vergeleken met die bron van eeuwig geluk1 toch overtreft het verre alle genoegens des lichaams1 zelfs al kwamen alle genietingen van alle menschen ook te gader3 zoo hoog staat het geestelijke boven het lichamelijke1 het onzichtbare boven het zichtbare4 ,dit is het zeker wat de profeet belooft3 ,hetgeen het oog niet heeft gezien1 en het oor niet heeft gehoord1 en in het hart des menschen niet is opgeklommen1 hetgeen ,god bereid heeft dien1 die ,hem liefhebben #dec4 ,en dit is een vorm van ,zotheid1 die niet weggenomen wordt bij den overgang in een beter leven1 maar veeleer tot voltooiing komt4 ,zij1 wien het gegeven was dit te ondervinden1--het valt namelijk slechts zeer weinigen te beurt--lijden aan iets1 dat veel overeenkomst heeft met krankzinnigheid2 zij spreken enkele vrij onsamenhangende woorden1 en dat niet op de gewone menschenmanier1 maar zij geven geluiden zonder zin1 vervolgens verandert telkens de uitdrukking van hun gelaat geheel en al2 nu eens zijn zij vroolijk1 dan weer neerslachtig1 nu eens ziet men hen weenen1 dan weer lachen1 een anderen keer zuchten zij3 kort en goed1 zij zijn in waarheid geheel buiten zichzelf4 ,daarna1 als zij weer tot zichzelf gekomen zijn1 zeggen zij niet te weten1 waar zij zich bevonden hebben1 in of buiten het lichaam1 wakend of slapend2 wat zij gehoord1 wat zij gezien1 wat zij gezegd1 wat zij gedaan hebben1 zij herinneren het zich niet dan als in een nevel en droom2 slechts dit weten zij1 dat zij zich het gelukkigst gevoelden1 zoolang zij zoo waanzinnig waren4 ,daarom betreuren zij het1 dat zij hun verstand weder hebben teruggekregen1 en zij zouden niets ter wereld liever willen dan eeuwig op deze wijze waanzinnig zijn4 ,en dit is1 om zoo te zeggen1 maar een klein voorproefje van hun toekomstig geluk4 ,,hoofdstuk ,,lxviii4 ,besluit4 ,maar ik heb reeds lang mij zelf vergeten en de mij gestelde perken overschreden4 ,zijt gij soms van oordeel1 dat ik in mijn spreken wat al te uitgelaten of al te lang van stof geweest ben1 bedenkt dan1 dat het niet alleen de ,zotheid1 maar ook een vrouw was1 die het woord heeft gevoerd4 ,doch herinnert ,u desniettemin ook dit ,grieksch spreekwoord3 ,een gek kan ook dikwijls een woordje1 dat van pas is1 spreken1 tenzij ge soms mocht van oordeel zijn1 dat dit volstrekt niet op vrouwen slaat4 ,ik zie1 dat ge nog een slotrede verwacht1 maar gij zijt al heel dwaas1 als gij tenminste meent1 dat ik mij nu nog herinner wat ik gezegd heb1 na zulk een stortvloed van woorden4 ,het oude spreekwoord luidt3 ,ik haat hem1 die het onder den beker gesprokene niet vergeet1 het nieuwe3 ,ik haat een hoorder met een goed geheugen4 ,daarom dan3 ,vaartwel1 juicht mij toe1 leeft en drinkt1 roemruchtige priesters in het heiligdom der ,zotheid4 ,,einde4 ,,inhoud ,bladz4 ,toelichting ,v ,voorrede #a ,hoofdstuk ,i4 ,alleen door haar aanblik heeft de ,zotheid de zorgen van haar toehoorders verjaagd #f ,hoofdstuk ,,ii4 ,onderwerp der voordracht #g ,hoofdstuk ,,iii4 ,waarom de ,zotheid zichzelf prijst #h ,hoofdstuk ,,iv4 ,waarom zij voor de vuist spreekt #i ,hoofdstuk ,v4 ,de ,zotheid verraadt zichzelf terstond #aj ,hoofdstuk ,,vi4 ,navolging der redekunstenaars #ab ,hoofdstuk ,,vii4 ,afkomst der ,zotheid #ab ,hoofdstuk ,,viii4 ,haar geboorteplaats en voedsters #ad ,hoofdstuk ,,ix4 ,haar gevolg #ae ,hoofdstuk ,x1 ,,xi en ,,xii4 ,de ,zotheid de bron van alle leven en levensgeluk #af-ah ,hoofdstuk ,,xiii4 ,kindsheid en ,ouderdom zijn met de ,zotheid ten nauwste verwant #ai ,hoofdstuk ,,xiv4 ,de ,zotheid verlengt de jeugd en weert den ,ouderdom #bb ,hoofdstuk ,,xv4 ,de ,zotheid vooral maakt de ,goden aantrekkelijk #bd ,hoofdstuk ,,xvi4 ,overal wordt de kruiderij der ,zotheid gevonden #bg ,hoofdstuk ,,xvii4 ,door haar toedoen behagen de vrouwen aan de mannen #bh ,hoofdstuk ,,xviii4 ,het drinken wordt door de ,zotheid het best gekruid #cj ,hoofdstuk ,,xix4 ,zij knoopt vriendschapsbanden #ca ,hoofdstuk ,,xx4 ,door haar komen huwelijken tot stand #cc ,hoofdstuk ,,xxi4 ,elke gemeenschap onder de menschen is aan haar te danken #ce ,hoofdstuk ,,xxii4 ,de rol1 die de ,zelfzucht speelt in dienst van haar zuster1 de ,zotheid #ce ,hoofdstuk ,,xxiii4 ,de ,zotheid is de oorzaak van hetgeen in den oorlog gebeurt #cg ,hoofdstuk ,,xxiv en ,,xxv4 ,nadeelen der wijsheid #ch-da ,hoofdstuk ,,xxvi4 ,wat nietigheden op het volk vermogen #db ,hoofdstuk ,,xxvii4 ,het menschelijk leven een speling der ,zotheid #dd ,hoofdstuk ,,xxviii4 ,kunsten en wetenschappen vinden hun oorsprong in ijdele roemzucht #de ,hoofdstuk ,,xxix4 ,de ,zotheid maakt aanspraak op den lof van verstand #de ,hoofdstuk ,,xxx4 ,de ,zotheid leidt tot wijsheid #di ,hoofdstuk ,,xxxi4 ,zij maakt het leven dragelijk #ea ,hoofdstuk ,,xxxii en ,,xxxiii4 ,van de wetenschappen1 die in het algemeen tot verderf van het menschdom zijn uitgevonden1 bezitten zij1 die het nauwst met de ,zotheid verband houden1 de meeste waarde #ed-eg ,hoofdstuk ,,xxxiv4 ,de dieren1 die van al wat kunst is1 verschoond blijven1 zijn het gelukkigst4 #ei ,hoofdstuk ,,xxxv1 ,,xxxvi en ,,xxxvii4 ,dwazen1 zotten1 domkoppen en narren zijn veel gelukkiger dan wijzen #fj-fe ,hoofdstuk ,,xxxviii4 ,waanzin is begeerenswaard #fe ,hoofdstuk ,,xxxix4 ,aan een dergelijke krankzinnigheid lijden mannen1 die hun vrouwen vergoden1 jagers1 bouwlustigen en dobbelaars #fh ,hoofdstuk ,,xl en ,,xli4 ,bijgeloovigen #ga-ge ,hoofdstuk ,,xlii4 ,dwazen1 die zich op hun adellijken titel laten voorstaan #gg ,hoofdstuk ,,xliii4 ,ieder mensch1 volk of stad is de eigenliefde ingeplant #gi ,hoofdstuk ,,xliv4 ,de voordeelen1 die de ,eigenliefde en haar zuster1 de ,pluimstrijkerij1 verschaffen #ha ,hoofdstuk ,,xlv4 ,het geluk hangt af van de meening der menschen #hb ,hoofdstuk ,,xlvi4 ,de ,zotheid schenkt aan alle menschen haar zegeningen #he ,hoofdstuk ,,xlvii4 ,haar goedaardigheid #hf ,hoofdstuk ,,xlviii4 ,verschillende soorten en vormen der ,zotheid #hh ,hoofdstuk ,,xlix4 ,taalmeesters #ib ,hoofdstuk ,l4 ,dichters #ie ,hoofdstuk ,,li4 ,rechtsgeleerden #ii ,hoofdstuk ,,lii4 ,wijsgeeren #ajj ,hoofdstuk ,,liii4 ,godgeleerden #ajb ,hoofdstuk ,,liv4 ,religieuzen en monniken #aab ,hoofdstuk ,,lv4 ,vorsten #abc ,hoofdstuk ,,lvi4 ,hovelingen #abe ,hoofdstuk ,,lvii4 ,bisschoppen #abg ,hoofdstuk ,,lviii4 ,kardinalen #abh ,hoofdstuk ,,lix4 ,pausen #acj ,hoofdstuk ,,lx4 ,de bisschoppen der ,duitschers #acd ,hoofdstuk ,,lxi4 ,de ,fortuin begunstigt de dwazen #acg ,hoofdstuk ,,lxii4 ,getuigenissen der ouden #adj ,hoofdstuk ,,lxiii4 ,getuigenissen uit de ,heilige ,schrift #ada ,hoofdstuk ,,lxiv en ,,lxv4 ,verkeerde uitleggers van de woorden der ,heilige ,schrift #adh-aec ,hoofdstuk ,,lxvi4 ,de ,christelijke godsdienst vertoont een zekere verwantschap met de ,zotheid #aei ,hoofdstuk ,,lxvii4 ,de hoogste zaligheid voor de menschen is een soort van waanzin #afe ,hoofdstuk ,,lxviii4 ,besluit #afh ,,aanteekeningen #a ,museum1 ,dec4 #aijh1 kolom #ajg4 #b ,enkele zijn1 in overeenstemming met de redactie1 weggelaten daar ze aanstoot zouden kunnen geven4 #c ,de bekende schrijver van ,utopia1 even geleerd als rechtschapen1 geb4 te ,londen #adgh1 onthoofd #aece4 #d ,grieksch wijsgeer1 geb4 ongev4 #dhj v4 ,chr41 die1 volgens de overlevering1 lachend de aardsche zaken placht te beschouwen4 #e ,grieksch satiricus1 geb4 ongev4 #abe na ,chr4 #f ,publius ,vergilius ,maro1 ,romeinsch dichter1 #gj-ai v4 ,chr4 #g ,romeinsch dichter1 #dc v4 ,chr4-#ag na ,chr4 #h ,onbeteekenend ,grieksch schrijver1 #djj v4 ,chr4 #i ,grieksch schrijver1 #dcf-cch v4 ,chr4 #aj ,mythisch koning van ,egypte1 om zijn wreedheid berucht4 #aa ,personage1 optredend in een werk van den ,griekschen wijsgeer ,plato1 #dbi-cdh v4 ,chr4 #ab ,grieksch schrijver1 #acj na ,chr4 #ac ,wordt door ,homerus als de leelijkste en onverdraaglijkste van alle ,grieken voor ,troje geschilderd4 #ad ,bisschop1 #djj na ,chr4 #ae ,romeinsch wijsgeer1 gest4 #fe na ,chr4 #af ,romeinsch keizer1 regeerde #da-ed na ,chr4 #ag ,grieksch schrijver1 #ajj na ,chr4 #ah ,gryllus1 in een varken herschapen1 geeft de voorkeur aan zijn nieuw bestaan als dier4 #ai ,romeinsch schrijver1 #aej na ,chr4 ,die ,ezelhistorie van ,apuleius is door ,van ,limburg ,brouwer bewerkt in zijn geestig verhaal ,de ,ezel4 ,zie onze ,n4 ,b4 ,,ii4 #bj ,de naam is een klanknabootsing4 #ba ,kerkvader1 geb4 #cdj na ,chr42 op zijn vertaling der ,heilige ,schrift berust grootendeels de ,vulgaat 7,latijnsche bijbel74 #bb ,erasmus schijnt hier te bedoelen1 dat men1 volgens sommigen1 zelfs niets mag afdoen aan de officieele titels 7zooals zeer geleerd1 wel eerwaard enz474 #bc ,bekend ,romeinsch satirendichter1 #ajj na ,chr4 #bd ,toovermiddel1 dat alle leed deed vergeten4 #be ,orakel in ,griekenland4 ,men geloofde1 dat hij1 die in dat hol vol verschrikkingen afdaalde1 nooit meer lachte4 #bf ,koning ,midas stelde het ruwe fluitspel van den god ,pan boven het citherspel van ,apollo4 ,tot straf veranderde de laatste zijn ooren in die van een ezel4 #bg ,bij de ,grieken een rondreizend1 voor geld onderwijs gevend geleerde4 ,de sophist op het prentje zoekt voorzichtig zijn weg tusschen doornen 7 spitsvondigheden72 vergel4 begin v4 hoofdst4 ,,lxiii4 #bh ,natuurlijk in de ooren der ,zotheid4 #bi ,atheensch wetgever1 #fjj v4 ,chr4 #cj ,tyran op ,sicili1 om zijn wreedheid berucht1 regeerde #efh-edi v4 ,chr4 #ca ,het deftige personage op het prentje 7een raadsheer of iets dergelijks7 kan niet nalaten naar het aardige meisje om te kijken1 zoodat hij in een mand met koopwaar trapt4 #cb ,hiermee worden natuurlijk de woorden ,moren1 ,sophen1 ,morosophen uit het vorige hoofdstuk bedoeld4 #cc ,onderwereld of god van de onderwereld4 #cd ,vader der voornaamste goden4 #ce ,vader o4a4 van den bekenden ,prometheus4 #cf ,rijkdom1 dien o4a4 de ,atheensche blijspeldichter ,aristophanes 7 #djj v4 ,chr47 als god ten tooneele voert4 #cg ,gewoonlijk wordt ,jupiter zoo genoemd4 #ch ,naast ,homerus de voornaamste epische dichter der ,grieken1 #hjj v4 ,chr4 #ci ,immers arme lieden zijn niet in staat goden tot een offermaal uit te noodigen4 #dj ,eiland tusschen ,griekenland en ,klein-,azi4 #da ,op ,delos werden ,apollo en ,diana1 uit de zee ,venus geboren4 #db ,deze drie kruiden bezaten volgens de ouden heilzame kracht4 #dc ,godenspijs4 #dd ,jupiter wordt bedoeld1 die gezoogd zou zijn door de geit ,amalthea4 #de ,dronkenschap4 #df ,onwetendheid4 #dg ,herdersgod met bokspooten1 zinnelijk en boersch van karakter4 #dh ,de godin ,pallas ,athene zou uit het hoofd van ,jupiter geboren zijn1 zie hoofdst4 ,,liii op het eind4 #di ,soort van schild1 dat ,jupiter zwaait1 als hij onweder wil verwekken4 #ej ,strenge wijsgeeren4 #ea ,grieksch wijsgeer1 geb4 #ehj v4 ,chr4 ,het getal #d was volgens hem de wortel en bron van alle dingen2 zie ,a4 ,pierson1 ,hellas ,,ii1 p4 #g ,de dingen zijn niet eerst1 zoodat het cijfer eenvoudig uitdrukt1 wat of hoe zij zijn2 omgekeerd3 het een of ander ontstaat1 omdat het cijfer1 de orde1 omdat de evenredigheid er is4 #eb ,romeinsch dichter1 #if-ej v4 ,chr42 begint zijn leerdicht over de ,natuur met de aanroeping van ,venus1 aan wie alles1 wat op aarde leeft1 zijn ontstaan te danken heeft4 #ec ,wijs is voor de ,zotheid onwijs en omgekeerd4 #ed ,grieksch treurspeldichter1 #dig-djf v4 ,chr4 #ee ,de rivier der vergetelheid1 die in de onderwereld stroomde4 ,volgens de ,zotheid echter is daar slechts een kleine zijtak te vinden4 #ef ,romeinsch blijspeldichter1 #bjj v4 ,chr4 #eg ,bij ,homerus is ,nestor het voorbeeld van een bezadigd grijsaard1 ,achilles van een onstuimig jongeling4 #eh ,de dikzak op het prentje houdt een worst in de hand4 #ei ,acarnani1 landschap in ,griekenland2 varken van ,acarnani1 spreekwoordelijk voor een mollig1 verweekelijkt persoon4 #fj ,een oud spreekwoord luidt3 ,hoe ouder1 hoe zotter ,brabander4 ,hoe ouder1 hoe botter ,hollander4 ,de eerste regel komt al voor in den commentaar van ,listrius1 ,erasmus' tijdgenoot1 die tevens verklaart1 dat de ,hollanders o4a4 wegens den eenvoud van hun karakter veelal dom werden genoemd4 #fa ,tooverheksen en godinnen1 die de menschen konden herscheppen en verjongen4 #fb ,wat ,erasmus hiermee bedoelt1 is niet duidelijk4 ,tithonus1 gemaal van ,aurora1 vader van ,memnon1 ontving op verzoek van zijn vrouw het eeuwige leven1 maar niet de eeuwige jeugd1 zoodat hij geheel ineenschrompelde en in een krekel veranderde4 #fc ,grootste dichteres van ,griekenland1 #fjj v4 ,chr4 #fd ,zoo werd ,bacchus op ,sicili genoemd4 #fe ,in het ,grieksch morussein4 #ff ,in een komedie van ,aristophanes 7zie hoofdst4 ,,vii7 wordt ,bacchus op de meest belachelijke wijze voorgesteld4 #fg ,bacchus' moeder stierf voor zijn geboorte1 waarop ,jupiter hem in zijn dij borg4 #fh ,door zijn vervaarlijk geschreeuw veroorzaakte ,pan den zoogenaamden ,panischen schrik4 #fi ,de smid der goden4 #gj ,het monsterachtige ,medusahoofd1 dat ,pallas op haar borstharnas draagt4 #ga ,de feesten ter eere van ,flora waren berucht wegens hun losbandigheid4 #gb ,een schoon jager4 ,hij rustte in eeuwigen sluimer in een grot en werd elken nacht door de ,maangodin ,diana bezocht4 #gc ,de bedilal onder de goden4 #gd ,de ,verblinding1 die in het ongeluk stort1 zie hoofdst4 ,,xlvi4 #ge ,vleierij1 zie hoofdst4 ,,ix4 #gf ,god der vruchtbaarheid1 wiens ruw bewerkt beeld1 in uiterst onwelvoegelijke houding1 soms als vogelverschrikker dienst deed4 #gg ,een dergelijke schildering wordt bij ,homerus gevonden4 #gh ,kaalhoofdig1 dikbuikig mannetje1 opvoeder v4 ,bacchus1 in wiens stoet hij dronken op zijn ezel meerijdt4 #gi ,plompe1 eenoogige reus1 in de ,grieksche litteratuur het type van een onbehouwen sukkel4 #hj ,de god van het zwijgen4 #ha ,spreekwoordelijk voor3 iemand iets trachten te leeren1 waarvoor hij niet geschikt is4 #hb ,bij de ,grieksche feestmalen werd aan een der gasten een mirtentak in de hand gegeven1 die dan een liedje moest improviseeren4 ,daarna ging de tak het heele gezelschap rond4 #hc ,hiermee worden spitsvondige sluitredenen bedoeld4 ,als voorbeeld diene de laatste 7van cornua horens afgeleid73 ,wat ge niet verloren hebt1 hebt ge4 ,horens hebt ge niet verloren4 ,dus hebt ge horens4 #hd ,romeinsche vrouwennaam1 voorkomend in een satire van ,horatius1 waaraan ,erasmus hier veel ontleent4 #he ,de slang gold voor buitengewoon scherp van gezicht4 ,in ,epidaurus had ,aesculapius een beroemden tempel en de hem heilige slang werd daar vereerd4 #hf ,een bekend fabeltje uit de oudheid verhaalt1 dat ,jupiter ons een knapzak gevuld met de ondeugden van anderen op de borst hing1 maar een met onze eigen ondeugden op den rug4 #hg ,argus1 de alziende1 was over zijn geheele lichaam met oogen bedekt4 #hh ,het prentje schijnt een ekster voor te stellen1 die den zwierig uitgedosten bruidegom door het verklappen van het verleden van zijn bruid juist niet zeer vroolijk stemt4 #hi ,spreekwoordelijk voor3 onnoozele hals4 #ij ,nireus de schoonste1 ,thersites de leelijkste man van de ,grieken voor ,troje4 #ia ,de schoone geliefde der dichteres ,sappho4 #ib ,het zwijn onderwijst ,minerva spreekwoordelijk gebruikt1 wanneer iemand een ander1 die hem in kennis verre overtreft1 wijze lessen wil geven4 #ic ,de ,thracirs en ,scythen bewoonden koude1 onherbergzame landen4 #id ,met ,u1 ,megarensers1 7bewoners van een kleine ,grieksche stad7 wordt geen rekening gehouden luidde een orakel1 dat ten slotte spreekwoord werd4 #ie ,beroemd ,atheensch redenaar1 #che-cbb v4 ,chr4 ,hij nam in #cch deel aan den slag bij ,chaeronea tegen ,philippus van ,macedoni en werd in de algemeene vlucht meegesleept4 #if ,grieksch dichter1 #gjj v4 ,chr4 ,hij verhaalt in een van zijn gedichten zelf1 hoe hij in een gevecht zijn schild had weggeworpen1 wat voor een groote schande gold4 #ig ,de vader der wijsbegeerte4 ,leefde in ,athene #dfi-cii v4 ,chr4 ,toen het orakel v4 ,apollo hem den wijsten aller menschen genoemd had1 kon hij dit slechts in dezen zin verklaren1 dat hij alleen zich bewust was1 dat hij eigenlijk niets wist4 #ih ,socrates verbitterde zijn rechters door met wijsgeerige kalmte1 ofschoon de doodstraf tegen hem was geischt1 zijn verdiensten omtrent zijn medeburgers uiteen te zetten4 ,de dwaasheden1 die hier over hem verteld worden1 zijn ontleend aan een blijspel van ,aristophanes1 waarin een caricatuur van ,socrates gegeven wordt4 #ii ,hier volgt ,erasmus een verhaaltje uit de oudheid1 dat in hooge mate onwaarschijnlijk is4 #ajj ,grieksch wijsgeer1 #cjj v4 ,chr4 #aja ,het was een oud bijgeloof1 dat de wolf door zijn blik iemand sprakeloos kon maken4 #ajb ,zie ,voorrede4 #ajc ,marcus ,tullius ,cicero1 ,rome's grootste redenaar1 #ajf-dc v4 ,chr4 #ajd ,fabius ,quintilianus1 ,romeinsch leeraar in de welsprekendheid1 #ge na ,chr4 #aje ,cato de oudere1 ,romeinsch staatsman1 #bcd-adi v4 ,chr41 o4a4 bekend om de felheid1 waarmee hij zijn politieke tegenstanders vervolgde4 ,zijn achterkleinzoon1 ,cato de jongere1 een edel maar kortzichtig en onverzettelijk man1 beproefde tevergeefs de ,romeinsche republiek tegen ,caesar te verdedigen1 die zich tot alleenheerscher wilde opwerpen4 #ajf ,hoofden der samenzweerders1 die ,caesar vermoordden #dd v4 ,chr4 #ajg ,tiberius en ,gaius ,gracchus trachtten de eerste #acc1 de tweede #abc v4 ,chr4 de ,romeinsche proletarirs weer tot eenigen welstand te brengen ten koste van de rijken1 wat beiden met hun leven moesten bekoopen4 #ajh ,demosthenes zette voortdurend de ,atheners tegen ,macedoni op1 maar het einde was1 dat zij zich moesten onderwerpen4 ,ook ,cicero heeft door zijn ijveren tegen hen1 die de ,romeinsche republiek bedreigden1 juist den val daarvan verhaast4 #aji ,keizer ,marcus ,aurelius ,antoninus1 de wijsgeer bijgenaamd1 regeerde #afa-ahj na ,chr4 ,hoewel een uitstekend vorst1 wijdde hij zich toch bij voorkeur aan de philosophie4 ,de regeering van zijn zoon ,commodus1 #ahj-aib1 is berucht4 #aaj ,xanthippe1 een onbeduidend vrouwtje4 #aaa ,cato de oudere1 zooeven genoemd1 staat ook als een streng zedenmeester bekend4 #aab ,spreekwoord1 wanneer iemand plotseling verschijnt1 over wien juist wordt gesproken4 ,de oorsprong van het gezegde staat niet vast4 #aac ,het type van den menschenhater in de oudheid4 #aad ,dit fabeltje wordt bij sommige oude dichters gevonden4 #aae ,dezen konden door hun citherspel zelfs wilde dieren1 boomen en steenen in beweging brengen4 #aaf ,in #did v4 ,chr4 weigerden de uitgeweken ,plebejers naar ,rome terug te keeren4 ,zij zouden eerst van hun besluit zijn afgebracht door de parabel van ,menenius ,agrippa1 dat1 toen eens de ledematen het werk hadden gestaakt om niet altijd voor de niets uitvoerende maag te arbeiden1 het hle lichaam daarvan de nadeelen had ondervonden4 #aag ,themistocles1 beroemd ,atheensch staatsman1 #ebf-dfa v4 ,chr41 zou het volk1 dat zich niet langer door zijn leiders wilde laten uitzuigen1 door het volgende verhaaltje gepaaid hebben3 ,een vos1 die1 in de modder vastzittend1 door hondenluizen werd geplaagd1 verzocht een egel1 die ze wilde wegjagen1 dit niet te doen3 ,immers1 zoo zeide hij1 voor dezen1 die nu verzadigd zijn1 zullen uitgehongerde in de plaats komen4 #aah ,sertorius1 een ,romeinsch veldheer1 #hj v4 ,chr41 maakte zijn soldaten wijs1 dat een hinde1 door een godheid gezonden1 hem geregeld van alles op de hoogte hield4 #aai ,lycurgus1 de wetgever van ,sparta of ,lacedaemon1 #hjj v4 ,chr41 bewees zijn landgenooten het nut van een goede opvoeding als volgt3 ,twee honden uit hetzelfde nest bracht hij bij een haas en een schotel met eten4 ,de goed gedrilde vloog op de haas af1 de ander op het eten4 #abj ,sertorius heeft eens op de wijze1 als hiernevens is afgebeeld1 het bewijs trachten te leveren1 dat kalm beleid meer vermag dan ruwe kracht4 #aba ,een mythisch koning van ,creta2 om de negen jaar begaf hij zich in een grot1 waar1 naar het heette1 de oppergod ,zeus zelf hem wijzen raad gaf4 #abb ,iets dergelijks wordt van ,numa1 den tweeden koning van ,rome1 verteld4 ,zijn raadgeefster was de nymf ,egeria4 #abc ,horatius noemt het volk een veelhoofdig monster4 ,holbein heeft het bovendien op een bol1 drijvende in het water1 geplaatst om de onbestendigheid aan te duiden4 #abd ,beroemd ,grieksch wijsgeer1 #chd-cbb v4 ,chr4 #abe ,drie leden van het geslacht ,decius1 vader1 zoon en kleinzoon1 wijdden zich achtereenvolgens ten doode1 7#cdj1 #bie1 #bgi v4 ,chr47 om den ,romeinen de overwinning te verzekeren4 #abf ,romeinsch ridder1 die zich als zoenoffer in een op de markt te ,rome gapende kolk stortte1 toen die op geen andere wijze kon worden gedempt4 #abg ,de ,sirenen lokten door haar betooverend gezang de zeelieden naar haar eiland1 waar zij schipbreuk leden en omkwamen4 #abh ,een ,romeinsch keizer werd na zijn dood officieel onder de goden opgenomen4 #abi ,over ,democritus zie ,voorrede4 #acj ,in het ,gastmaal van ,plato vergelijkt de jonge1 schitterende ,alcibiades den leelijken ,socrates met kastjes1 die van buiten den vorm hadden van een neergehurkten1 op de fluit blazenden ,silenus 7zie hoofdst4 ,,xv71 maar van binnen fraaie godenbeelden bevatten4 #aca ,berg in ,griekenland1 woonplaats der ,muzen4 #acb ,de wijzen namelijk4 #acc ,over ,seneca zie ,voorrede4 #acd ,de ,stocijnen4 #ace ,in een van zijn werken geeft ,plato een schildering van den ideaalstaat4 ,hij is ook de uitvinder van de leer der ideen1 de1 als werkelijk bestaand gedachte1 eigenschappen der dingen4 #acf ,spreekwoordelijk voor3 een onbereikbaar luilekkerland4 #acg ,versregel van ,vergilius4 #ach ,zie hoofdst4 ,,xix4 #aci ,volgens de ,stocijnen verdient alleen de wijze in werkelijkheid zoo genoemd te worden4 #adj ,volgens een verhaaltje uit de oudheid zouden eens alle meisjes van ,milete 7,grieksche stad op de ,w4 kust van ,klein-,azi7 door een krankzinnigen lust zijn bevangen om zich op te hangen4 #ada ,grieksch wijsgeer1 #djd-cbc v4 ,chr41 bekend om zijn uiterst geringe behoeften4 ,de wijze1 waarop hij zich van kant maakte1 wordt verschillend opgegeven4 #adb ,grieksch wijsgeer1 #cif-cad v4 ,chr4 #adc ,cato de jongere 7zie hoofdst4 ,,xxiv7 doorboorde zich met zijn zwaard1 daar hij zag1 dat de ,romeinsche republiek niet meer te redden was1 #df v4 ,chr4 #add ,moordenaars van ,caesar 7zie hoofdst4 ,,xxiv7 doodden zich kort na elkaar #db v4 ,chr41 toen ze bij ,philippi tweemaal waren verslagen4 #ade ,een wijze ,centaur 7wezen half paard1 half mensch74 ,hij koos den dood1 omdat hij leed aan een ongeneeslijke wond4 #adf ,deze god zou de eerste menschen uit leem en water geschapen hebben4 #adg ,geliefde van ,sappho1 zie hoofdst4 ,,xiv4 #adh ,in een van ,plato's geschriften komt het verhaaltje voor1 hoe de ,egyptische god ,theut de verschillende kunsten1 die hij had uitgevonden1 waaronder ook het letterschrift1 aan den koning van ,egypte uiteenzette en aanprees4 ,maar deze wilde van het letterschrift niets weten1 omdat het geheugen der menschen er door zou verminderen en zij waanwijs in plaats van wijs zouden worden4 #adi ,plato leidt ergens--trouwens geheel ten onrechte--het ,grieksche woord daimoon goddelijk wezen van damoon wetende af4 #aej ,in de grijze oudheid zou de gouden eeuw1 een tijdperk van eenvoud1 vrede en geluk1 geheerscht hebben en de aarde een paradijs geweest zijn4 #aea ,naam van de bewoners van ,babylon1 bekend als sterrenwichelaars1 en verder van alle sterrenwichelaars in het algemeen4 #aeb ,regel uit ,homerus4 #aec ,gedachte aan ,plato ontleend4 #aed ,in een dialoog van ,lucianus 7zie ,voorrede7 vertelt een haan1 dat hij vroeger de beroemde wijsgeer ,pythagoras 7zie hoofdst4 ,,xi7 was en wat verder hier volgt4 ,pythagoras verkondigde de leer der zielsverhuizing4 #aee ,de zooeven genoemde haan4 #aef ,zie ,voorrede4 #aeg ,paris ,trojaansche koningszoon1 ,aiax en ,achilles ,grieksche helden2 geen van drien wordt door ,homerus als bijzonder scherpzinnig geschilderd4 #aeh ,reuzen1 die met boomstammen en rotsblokken de goden in den hemel bestormden4 #aei ,de vorst op het prentje draagt de trekken van keizer ,maximiliaan ,i4 #afj ,in hetzelfde ,gastmaal1 dat reeds hoofdst4 ,,xxix is genoemd4 #afa ,grieksch treurspeldichter1 #dhj-djf v4 ,chr4 #afb ,een satyr werd op een kouden dag door een boer gastvrij opgenomen1 maar ging vol schrik op den loop1 toen hij zag1 dat zijn gastheer door blazen zoowel zijn handen trachtte te verwarmen als zijn brei af te koelen4 ,de beroemde schilder ,jordaens heeft dit tafreeltje niet minder dan twaalf maal op het doek gebracht4 #afc ,de ,stocijnen1 zoo genoemd naar de ,stoa zuilengaanderij1 waarin de stichter der school zijn colleges gaf4 #afd ,in het reeds eenige malen genoemde ,gastmaal wordt inderdaad gesproken van n ,venus1 godin der zinnelijke1 en een tweede1 godin der reine liefde1 en evenzoo van twee aan haar beantwoordende ,cupido's4 ,het doorsnijden en doorhakken is een aardigheid van ,erasmus4 #afe ,als ,aeneas1 de held van het voornaamste gedicht van ,vergilius 7zie ,voorrede71 naar de onderwereld wil afdalen1 waarschuwt hem de ,sibylle1 een waarzegster1 voor dat krankzinnige werk4 #aff ,deze beschrijving van de wraakgodinnen en haar werken is grootendeels ontleend aan de ,aenes1 het zoo juist genoemde heldendicht van ,vergilius4 #afg ,vriend van ,cicero4 ,een groote verzameling brieven door ,c4 aan hem gericht is bewaard1 maar een uitlating1 als ,erasmus hier geeft1 komt er niet in voor4 #afh ,stad in ,griekenland4 #afi ,deze heele historie is overgenomen uit een epistel van ,horatius4 #agj ,een plant1 die volgens de ouden de kracht had waanzin te genezen4 #aga ,de bekende rijkaard der oudheid1 regeerde #efj-edf v4 ,chr4 #agb ,de vrouw van ,odysseus 7,ulixes71 bij ,homerus het toonbeeld van echtelijke trouw4 #agc ,de volgelingen van ,pythagoras 7zie hoofdst4 ,,xi7 namen vijf elementen aan1 aarde1 vuur1 lucht1 water en aether4 ,deze laatste grondstof1 de quintessens het vijfde zijnde1 was de fijnste en de zuiverste4 ,ook de alchimisten1 over wie ,erasmus hier handelt1 waren van het bestaan van dit vijfde element overtuigd en meenden1 dat het hun bij 't goudmaken groote diensten zou kunnen bewijzen4 #agd ,een zeer gevaarlijke kaap aan de zuidkust van ,griekenland2 vandaar het gezegde3 ,als gij ,malea omvaart1 vergeet dan maar al wat gij thuis hebt gelaten4 #age ,reus1 die volgens de legende het ,christuskindje over een stroom droeg 7,christophorus ,christusdrager7 en onder zijn last bezweek4 ,erasmus vergelijkt hem hier met ,polyphemus 7zie hoofdst4 ,,xv7 n wegens zijn kolossale gestalte n1 omdat bij ,vergilius ,polyphemus met een pijnboom in de hand door het water schrijdt1 evenals ,christophorus op de meeste afbeeldingen4 #agf ,de heilige ,barbara beschermt tegen het inslaan van den bliksem4 ,onder haar bescherming staan ook de kanonnen1 zoodat op de ,fransche oorlogsschepen de kruitkamer ,sainte ,barbe genoemd werd4 #agg ,gewoonlijk wordt de heilige ,erasmus door de ,italiaansche schippers aangeroepen1 wanneer zich het zoogenaamde ,st4 ,elmusvuur aan den mast vertoont4 #agh ,hercules overwon evenals ,st4 ,joris een draak4 #agi ,de heilige ,hippolytus werd #bej na ,chr4 door paarden ten doode gesleept4 ,zijn naamgenoot uit de ,grieksche mythologie kwam op dergelijke wijze om4 ,zijn paarden1 schichtig geworden door een zeemonster1 sloegen op hol1 zoodat hij uit den wagen stortte en in het tuig verward werd meegesleurd4 #ahj ,van ,st4 ,joris4 #aha ,de overdaad aan ,goede ,werken1 die de ,heiligen zich hadden verworven zonder ze voor hun eigen zaligheid noodig te hebben1 vormde volgens ,middeleeuwsche opvattingen een onuitputtelijken schat van genade ten dienste der ,kerk1 waarvan de paus naar goeddunken ook voor geld aan zondaars een gedeelte mocht afstaan4 ,zoo laat zich een handel in aflaatbrieven verklaren1 die in ,erasmus' dagen op bijzonder stuitende manier gedreven1 aanleiding werd tot ,luthers optreden4 #ahb ,erasmus zinspeelt hier op het volgende verhaaltje3 ,eens beroemde zich de duivel erop tegenover den heiligen ,bernard van ,clairvaux 7gest4 #aaec71 dat hij zeven verzen uit de psalmen ,davids kende van zulk een heiligen inhoud1 dat ieder1 die ze dagelijks opzei1 vast en zeker in den hemel kwam4 ,toen hij ze niet wilde vertellen1 zei de heilige ,bernard3 ,het doet er niet toe2 ik zal dagelijks het heele boek der psalmen lezen2 daar moeten uw verzen toch instaan4 ,daarop maakte de duivel zijn verzen bekend1 omdat anders de heilige iets zou doen1 dat ,god nog meer welgevallig was4 #ahc die hem had trachten te vergiftigen4 #ahd ,regels1 met eenige wijziging ontleend aan de ,aenes van ,vergilius4 #ahe ,overheidspersonen te ,rome o4 a4 belast met het geven van spelen4 ,hoewel zij daarvoor een toelage van den staat genoten1 plachten zij toch op eigen kosten aan die spelen zooveel mogelijk luister bij te zetten om de gunst van het volk te winnen en zoo later tot hooger ambten te worden gekozen4 #ahf ,zie hoofdstuk ,,xxxviii4 #ahg ,romeinsche vrijheidsheld1 die #eaj v ,chr4 de koningen verdreef4 #ahh ,sterrenbeeld2 eigenlijk3 hoeder van den grooten ,beer4 #ahi ,zie hoofdstuk ,,xxii4 #aij ,beroemd wiskunstenaar2 leefde te ,alexandri #cjj v4 ,chr4 #aia ,door ,horatius als voortreffelijk zanger geroemd4 #aib ,zie ,voorrede4 #aic ,erasmus bedoelt de geleerden werkzaam aan de ,parijsche universiteit1 de ,sorbonne4 #aid ,het prentje stelt waarschijnlijk ,mozes voor met de tafelen der wet4 #aie ,de eene muilezel krabt den anderen1 spreekwoord uit de oudheid ,men zingt elkaar's lof1 als niemand anders het doet4 #aif ,wijsgeeren uit de school van ,plato 7zie ,voorrede71 die in de ,academie1 een park bij ,athene1 zijn voordrachten placht te houden4 #aig ,zie over deze heiligen hoofdst4 ,,xl4 #aih ,beroemde schilders uit de oudheid1 de eerste #ccj1 de tweede #djj v4 ,chr4 ,het prentje stelt waarschijnlijk ,apelles voor1 werkende aan zijn meesterstuk1 de godin ,venus1 die opduikt uit de zee4 ,men meent1 dat ,holbein hier zijn eigen portret heeft gegeven4 #aii ,volgens ,listrius bedoelt ,erasmus hier een zekeren ,morus 7,moria ,zotheid74 #bjj ,om duidelijk te maken1 dat de menschen op aarde gewoonlijk niet tot werkelijk inzicht doordringen1 bedient ,plato zich van een beroemde gelijkenis3 ,eenige lieden brengen hun leven door in een grot1 die een wijde opening heeft4 ,zij zijn stevig vastgebonden1 z1 dat ze altijd naar den achterwand van het hol moeten kijken4 ,voor de opening van de grot brandt een groot vuur4 ,tusschen het vuur en de geboeide menschen is een manshooge muur aangebracht1 waarlangs zich 7aan den kant van het vuur7 lieden voortbewegen1 die op het hoofd allerlei voorwerpen1 beelden van menschen en dieren1 dragen1 zoodat ze boven het muurtje uitsteken en dus hun schaduwbeelden op den achterwand van de grot vallen4 ,de gebonden lieden houden dan natuurlijk die schaduwen voor werkelijkheid4 ,als nu ook nog de dragers zich met elkaar onderhouden en de achterwand van de grot hun woorden weerkaatst1 meenen ze bovendien1 dat de schaduwbeelden spreken en laten zich dus volkomen door den schijn bedriegen4 #bja ,in den in hoofdst4 ,,xxxvi 7einde7 bedoelden dialoog van ,lucianus verwijt de schoenmaker ,mycillus zijn haan1 dat hij hem door zijn kraaien heeft wakker gemaakt4 #bjb ,de bekende zeven wijzen van ,griekenland1 beroemde staatslieden1 #fjj v4 ,chr4 #bjc ,witte paarden golden voor snel4 #bjd ,de gave van ,bacchus4 #bje ,aan ,hercules dankte men buitenkansjes4 #bjf ,de priesteres van ,apollo placht zittend op een drievoet orakels te geven4 #bjg ,jupiter4 #bjh ,apollo4 #bji ,romeinsche god1 wien men een verderfelijken invloed toeschreef4 #baj ,god van de onderwereld4 #baa ,de ,verblinding1 die in het ongeluk stort 7zie hoofdst4 ,,xv74 ,holbein illustreert hier den commentaar van ,listrius1 waarin verteld wordt1 hoe1 volgens ,homerus1 ,zeus ,ate bij de haren greep en uit den hemel slingerde4 #bab ,straffende ,gerechtigheid4 #bac ,koorts4 #bad ,erasmus denkt hier aan de godin der ,tweedracht1 die1 niet op de bruiloft van ,peleus en ,thetis 7ouders van ,achilles7 genoodigd1 om zich te wreken een gouden appel met het opschrift ,voor de schoonste vrouw onder de gasten wierp1 waarover een twist ontstond tusschen ,juno1 ,minerva en ,venus4 ,ook zou ,diana eens1 toen aan haar niet geofferd was1 een geweldig everzwijn gezonden hebben om het land te verwoesten4 #bae ,menschenoffers werden ,diana in de ,krim gebracht4 #baf ,de ,zotheid schijnt hier uit naam van alle heiligen en goden te spreken4 #bag ,stad in ,griekenland4 #bah ,stad aan de zee van ,marmora4 ,over ,priapus zie hoofdst4 ,,xv4 #bai ,over ,democritus zie ,voorrede4 #bbj ,zie hoofdst4 ,,xix4 #bba ,de leerlingen van ,pythagoras 7zie hoofdst4 ,,xi7 vormden een soort van broederschap1 die in gemeenschap van goederen leefde4 #bbb ,ligt begraven te ,compostella in ,spanje4 #bbc ,lucianus 7reeds meermalen genoemd7 laat in een van zijn geschriften den satyricus ,menippus een reis naar den hemel ondernemen1 waarbij hij o4a4 op de maan aanlandt4 ,hij beschrijft dan1 wat hij van daaruit al zoo op aarde ziet gebeuren4 #bbd ,welk spreekwoord ,e4 hier bedoelt1 is niet duidelijk4 ,zeker is het1 dat hij zinspeelt op de roede1 die de schoolvorsten als scepter dragen4 #bbe ,de bewoners van ,cyme1 ,grieksche stad in ,klein-,azi1 waren berucht om hun domheid4 ,zoo zouden zij zich eens door een ezel1 vermomd in een leeuwenhuid1 langen tijd hebben laten tiranniseeren4 #bbf ,zie hoofdst4 ,,iii4 #bbg ,bekend tiran op ,sicili1 #djf-cfg v4 ,chr4 #bbh ,palaemon en ,donatus waren beroemde taalgeleerden te ,rome2 de eerste leefde in de eerste1 de tweede in de vierde eeuw na ,chr4 #bbi ,vader van ,aeneas 7zie hoofdst4 ,,xxxviii74 #bcj ,hierop volgen in den ,latijnschen tekst eenige zeer ongewone woorden voor koeherder1 dwarsdrijver en beurzensnijder4 #bca ,spreekwoordelijk voor3 een groot succes4 #bcb ,zie ,voorrede4 #bcc ,of ,e4 hier een bepaalden persoon op het oog heeft1 is onmogelijk te zeggen4 #bcd ,beroemd boekdrukker en geleerde te ,veneti1 bij wien ,erasmus gedurende zijn verblijf in die stad gastvrijheid genoot 7#aejh74 ,hij schijnt deze hatelijkheid aan zijn adres niet kwalijk te hebben genomen1 daar hij ,erasmus heeft aangeboden een uitgaaf van ,de ,lof der ,zotheid te drukken4 #bce ,bij de ouden spreekwoordelijk voor3 de gelukkigste der stervelingen4 #bcf ,horatius o4a4 zegt3 ,schilders en dichters heeft het altijd gelijkelijk vrijgestaan te ondernemen wat zij maar wilden1 hoe gewaagd het ook was4 #bcg ,zie hoofdst4 ,,ix4 #bch ,zoo o4a4 ,cicero in een van zijn werken over de theorie van de redekunst4 #bci ,dateert waarschijnlijk uit de #a;e eeuw voor ,chr4 ,wie de schrijver is geweest1 blijft onzeker4 #bdj ,zie hoofdst4 ,,xxiv4 #bda ,een der beide gedichten van ,homerus1 dat #bd zangen telt4 ,spreekwoordelijk voor3 een lang gedicht4 #bdb ,persius wordt door ,cicero in het zooeven genoemde werk aangehaald als een bijzonder geleerd en streng kunstrechter1 ,laelius als een kundig en eerlijk beoordeelaar4 #bdc ,horatius geeft den dichters den raad negen jaar te wachten met het uitgeven van hun werk1 opdat zij wat hun achteraf minder goed schijnt1 weer kunnen vernietigen4 #bdd kamergeleerden4 #bde ,elk fatsoenlijk ,romein had drie namen4 #bdf ,zoon van ,odysseus4 #bdg ,held uit de ,ilias van ,homerus4 #bdh ,vader van ,odysseus4 #bdi ,zie ,voorrede4 #bej ,sophist 7zie hoofdst4 ,,ii71 tijdgenoot van ,socrates4 #bea ,met het laatste bedoelt ,e4 de letters1 waarmee vooral in de ,wiskunde gewerkt wordt2 ,kameleon spreekwoordelijk voor3 een veranderlijk persoon1 pompoenkop wordt bij ,apuleius 7zie ,voorrede7 voor domkop gebruikt4 #beb ,grieksche dichters1 de eerste #fjj v4 ,chr41 de tweede #bej v4 ,chr4 #bec ,cicero4 #bed ,regel uit de ,aenes van ,vergilius4 #bee ,twee beroemde ,romeinsche veldheeren1 de eerste #bjj1 de tweede #aej v4 ,chr4 #bef ,spreekwoordelijk voor3 vergeefschen arbeid verrichten1 immers ,sisyphus trachtte in de onderwereld een steen over den rand van een berg te wentelen1 maar telkens als hij bijna zijn doel bereikt had1 rolde de steen weer naar beneden en moest hij opnieuw beginnen4 #beg ,zie hoofdst4 ,,ii4 #beh ,beroemd orakel in ,griekenland4 ,wat met die bekkens bedoeld wordt1 staat niet vast2 zooveel is zeker1 dat bekken van ,dodona spreekwoordelijk was voor3 een lastige babbelaar4 #bei ,volgens ,homerus met een koperen stem1 gelijk aan die van vijftig mannen1 begaafd4 #bfj ,zoo noemt ,homerus de afgestorvenen1 die als schaduwen zonder bewustzijn rondzwerven4 #bfa ,het is niet mogelijk in een kort bestek de verklaring te geven van de hier door ,e4 bespotte termen der ,middeleeuwsche ,scholastiek4 ,men raadplege bijv4 ,r4 ,casimir1 ,uit de ontwikkelingsgeschiedenis van het menschelijk denken ,w4 ,b4 ,n #gh_/hj1 ,deel ,i1 #ca4 #bfb ,held uit de ,grieksche ,mythologie1 wiens oogen door aarde en steenen heen konden zien4 #bfc ,paulus' tweede brief a4 d4 ,cor4 ,,xii1 #b4 #bfd ,venus placht haar man1 ,vulcanus1 met ,mars te bedriegen4 ,vulcanus smeedde daarop een onverbreekbaar ijzeren net1 zoo fijn als spinrag1 ving daarin de beide geliefden en riep toen alle goden om van hun schande getuige te zijn4 #bfe ,spreekwoordelijk voor3 aan een geschil kort een einde maken4 ,te ,tenedos1 een eiland dicht bij ,troje voor de straat der ,dardanellen gelegen1 werd volgens de overlevering hij1 die door het gerecht schuldig was bevonden1 terstond met een bijl gedood4 #bff ,de bedoeling is3 het brood en de wijn behouden hun kleur1 reuk1 smaak1 kunnen voeden en bedwelmen en zijn toch1 als ze door den priester zijn gewijd1 in werkelijkheid het vleesch en bloed van ,christus4 #bfg ,zie hoofdst4 ,,xi4 #bfh ,de ,realisten en de ,nominalisten vertegenwoordigen de hoofdstroomingen in de ,middeleeuwsche ,scholastiek4 ,de eersten beweerden1 dat de begrippen in werkelijkheid 7als realia7 bestonden en zich in de voor onze zintuigen waarneembare dingen openbaarden1 zoo bijv4 het begrip mensch in de verschillende individun2 de nominalisten erkenden alleen de dingen als werkelijk bestaande4 ,aan verschillende overeenkomstige dingen geeft men echter eenzelfden naam 7nomen7 en die naam is het begrip4 ,thomisten1 ,albertisten1 ,occamisten en ,scotisten zijn de volgelingen van de grootste mannen der scholastieke wijsbegeerte3 ,thomas van ,aquino1 #abbe-abgd1 in #acbc heilig verklaard1--,albertus ,magnus1 #aaic-abhj1 diens leermeester1--,william van ,occam gest4 #acdg en zijn leermeester ,johannes ,duns ,scotus1 #abgj-acjh4 ,zie verder het boven aangehaalde boek van ,r4 ,casimir4 #bfi ,brief aan de ,hebren ,,xi1 #a4 #bgj ,het beroemde hoofdstuk over de christelijke liefde1 dat begint3 ,al ware het1 dat ik de talen der menschen en der engelen sprak1 en de liefde niet had1 zoo ware ik een klinkend metaal of luidende schel geworden4 #bga ,overgang van brood en wijn bij het ,avondmaal in het vleesch en bloed van ,christus4 #bgb ,dit is een hatelijkheid tegen de volgelingen van ,scotus1 die leerden1 dat het voldoende was in staat te zijn juiste onderscheidingen te maken1 terwijl nauwkeurige kennis van zaken niet beslist noodig was4 #bgc ,elke zaak wordt door deze vier dingen bepaald1 zoo leert de ,scholastiek4 #bgd ,van de zeven ,sacramenten der ,katholieke kerk wordt aan die1 welke niet herhaald kunnen worden1 zooals den doop1 de bevestiging en de priesterwijding een onuitwischbaar karakter toegekend4 #bge ,evang4 ,johannes ,,iv1 #bd4 #bgf ,de ,katholieke kerk kent verschillende soorten van genade4 ,met de eerste hier genoemde soort wordt bijv4 de genade bedoeld om wonderen te verrichten4 #bgg ,de leer van het werk op zich zelf beschouwd 7zoogen4 opus operatum7 werd door de ,scholastiek vooral op de ,sacramenten toegepast2 zulk een ,sacrament werkt door zijn eigen1 innerlijke kracht1 niet door de heiligheid van dengene1 die het toedient of ontvangt4 #bgh ,in de brieven aan ,timotheus en ,titus4 #bgi ,chrysippus1 ,stocijnsch wijsgeer1 #bhb-bjh v4 ,chr41 beroemd om zijn scherpzinnigheid4 #bhj ,joannes bijgenaamd ,chrysostomus 7 ,guldenmond71 #cdd-djg1 aartsbisschop van ,constantinopel1 beroemd kerkvader4 #bha ,de heilige ,basilius1 #ccj-cgi1 bisschop van ,caesarea in ,klein-,azi1 wordt vooral vereerd door de ,grieksch-,katholieken4 #bhb ,zie ,voorrede4 #bhc ,in de ,odyssea verhaalt ,homerus1 hoe ,penelope1 de vrouw van ,odysseus1 tijdens de langdurige afwezigheid van haar gemaal door een menigte vrijers werd lastig gevallen4 ,zij beloofde een van hen te zullen trouwen1 zoodra zij een lijkkleed voor haar schoonvader ,lartes zou hebben voltooid4 's ,nachts echter rafelde zij alles weer uit1 wat zij overdag had geweven4 #bhd ,wetgever te ,athene1 #fjj v4 ,chr4 #bhe ,de beroemde kerkvader1 #ced-dcj1 bisschop van ,hippo ,regius in ,africa4 #bhf ,thomas van ,aquino1 zie boven4 #bhg ,naam in de middeleeuwen aan hen gegeven1 die1 na alle examens te hebben afgelegd1 het recht hadden verworven aan de ,universiteiten voorlezingen te houden4 #bhh ,het punt in kwestie1 waarover1 volgens ,listrius1 ,oxfordsche geleerden twistten1 is niet volkomen helder4 ,het schijnt wel1 dat het eenvoudig het verschil in beteekenis tusschen de tweede en derde persoon van het werkwoord is4--,eenige woorden zijn in de vertaling weggelaten1 waarvan de bedoeling niet duidelijk is en die tot het zinsverband niets afdoen4 #bhi ,de ouden namen oorspronkelijk zeven hemelkringen aan1 waarbij later nog drie gevoegd werden4 ,in den tienden1 het zoogenaamde ,empyreum 7 vuurhemel7 woonden de heiligen1 zie het laatste prentje 7waar echter de hemel maar in negen kringen is verdeeld74 #bij ,jupiter verslond zijn gemalin ,metis1 terwijl ze zwanger was van ,pallas ,athene4 ,deze sprong daarna in volle wapenrusting uit zijn hoofd te voorschijn1 nadat ,vulcanus het met zijn bijl had gekloofd4 #bia ,wellicht heeft ,e4 hier de met banden versierde baret op het oog1 die de doctors plachten te dragen4 #bib ,onze ,meester4 #bic ,jahweh1 ,god1 wordt in het ,hebreeuwsch enkel door de vier medeklinkers uitgedrukt4 ,de naam is zoo heilig1 dat geen ,jood hem mag uitspreken4 #bid ,het ,grieksche woord monachos beteekent eigenlijk alleen levend4 #bie ,naar de heilige ,colette 7geb4 te ,corbie in ,frankrijk71 die in #adbe de orde oprichtte4 #bif ,orde gesticht door den heiligen ,franciscus van ,assisi 7#aahb-abbf74 #big ,franciscus van ,paula in ,zuid-,itali 7#adaf-aejg7 gaf uit nederigheid aan de door hem gestichte orde dezen naam om haar van de ,minderbroeders te onderscheiden4 #bih ,naam1 vaak aan de ,minderbroeders gegeven4 #bii ,naar den heiligen ,benedictus van ,nursia 7#dhj-eec74 #cjj ,naar den heiligen ,bernard van ,clairvaux1 zie hoofdst4 ,,xl4 #cja ,de heilige ,bridget 7 #ejj71 uit ,ierland afkomstig1 stichtte een orde1 welke veel verward wordt met die door ,brigitta1 een ,noorweegsche heilige 7#acjb-acgc71 opgericht4 #cjb ,over den heiligen ,augustinus zie boven4 #cjc ,naar ,willem1 een heiligen kluizenaar uit de omstreken van ,siena in ,itali1 gestorven #aaeg4 #cjd ,dominicaner monniken1 zoo genoemd naar hun klooster te ,parijs1 dat aan den heiligen ,jacobus was gewijd4 #cje ,vleesch heeft hij zorgvuldig vermeden4 #cjf ,de godsdienst der monniken gaat evenals die der ,joden op in uiterlijkheden en vormen1 zoo althans de verklaring van ,listrius4 #cjg ,een zekere ,basilides1 die #acj na ,chr4 te ,alexandri leefde1 leerde1 dat er #cfe hemels en evenveel soorten van geesten bestonden4 ,de letters van het woord ,abraxas vormen te zamen dat getal1 wanneer men de cijfers1 die ze in het ,grieksch voorstellen1 bij elkaar optelt4 #cjh ,erasmus denkt hier aan ,aeneas1 die1 volgens ,vergilius1 op zijn tocht naar de onderwereld den driekoppigen helhond ,cerberus een koek met een slaapmiddel toewerpt4 ,holbein heeft ,aeneas in het costuum van een landsknecht gestoken4 #cji ,in de apocryphe boeken van den bijbel genoemd4 #caj ,het begin1 midden en einde4 #caa ,het ,engelsche sin4 #cab ,niobe1 trotsch op haar veertien kinderen1 trachtte te beletten1 dat aan ,latona1 wier eenige kinderen ,apollo en ,artemis waren1 goddelijke eer werd bewezen4 ,om haar te straffen doodde ,apollo haar zoons en ,artemis haar dochters4 ,niobe zelf verstijfde van wanhoop en veranderde in een steen4 #cac ,in een satire van ,horatius vertelt een beeld van ,priapus 7zie hoofdst4 ,,xv71 hoe hij twee tooverheksen uit den tuin1 die onder zijn bescherming stond1 verjoeg door het maken van een hoogst onfatsoenlijk geluid4 #cad ,van ,vergilius4 #cae ,in de eerste plaats roepen zij de hulp van boven in1 in de tweede plaats komt de inleiding1 zie boven4 #caf ,hiermee worden de voormannen der ,scholastiek bedoeld4 #cag ,syllogismus sluitrede1 maior de eerste1 minor de tweede term daarvan2 zie hoofdst4 ,,xix4 #cah ,corollarium gevolgtrekking4 #cai ,de ,dominikaner monnik ,vincent van ,beauvais1 #abej1 compileerde het zoogenaamde ,speculum quadruplex1 d4 w4 z4 den vierdubbelen spiegel1 een werk1 waarin al de wetenschap van zijn tijd was samengevat4 ,het derde deel is het hier aangehaalde ,speculum historiale4 #cbj ,vertaling van ,gesta ,romanorum 7,jeesten is een ,middelnederlandsche verbastering van ,gesta ,daden71 een geschiedwerk1 dat #acjj in ,engeland schijnt ontstaan te zijn4 #cba ,horatius vergelijkt op de door ,e4 bedoelde plaats een gedicht1 dat geen samenhangend geheel vormt1 bij een monster met een vrouwenkop op een paardennek1 ledematen aan verschillende dieren ontleend1 een met veeren bedekt lichaam en een visschenstaart 7zie prentje74 ,ook de ,chimaera was1 volgens ,homerus1 van voren een leeuw1 van achteren een slang en in het midden een geit4 #cbb ,zie hoofdst4 ,,xxxviii4 #cbc ,venus wordt aangeroepen als de godin van al wat passend en bevallig is4 #cbd ,zie hoofdst4 ,,xxv4 #cbe ,de heilige ,antonius van ,padua 7gest4 #abca71 om zijn welsprekendheid beroemd4 #cbf ,het is niet volkomen duidelijk1 wat ,e4 hiermee bedoelt1 vergel4 echter hoofdst4 ,l4 #cbg ,de zin van deze laatste woorden is niet recht helder2 ,listrius teekent aan1 dat het de eigenschap van de ,echo is om steeds het laatste weer te herhalen4 ,e4 citeert een paar woorden van een plaats uit ,horatius1 waar de ,phaeacirs 7een volk1 waar ,odysseus op zijn zwerftochten aanlandde7 en de vrijers van ,penelope 7zie hoofdst4 ,,liii7 genoemd worden als voorbeelden van verwijfde slempers4 #cbh ,in de bergrede 7,matth4 ,v-#ac73 ,gij zijt het zout der aarde4 #cbi ,ambtenaren belast met het onderzoek naar misdrijven4 ,ook werd dezelfde titel aan hen gegeven1 die1 zoo dikwijls er sprake was van een heiligverklaring1 alles1 wat daartegen pleitte1 moesten aanvoeren4 #ccj ,brief a_/d4 ,romeinen hoofdst4 ,,xvi-#ah2 eigenlijk staat daar in de ,vulgaat 7,latijnsche bijbel73 zoete praatjes en zegeningen4 #cca ,aggravatie excommunicatie 7de uitsluiting van het avondmaal of zelfs van alle kerkelijke gemeenschap72 redaggravatie de herhaling daarvan4 #ccb ,de onderwereld bij de ouden4 #ccc ,matth4 ,,xix-#bg4 #ccd ,zoo ,vergilius in de ,aenes4 #cce ,julius ,,ii1 die in #aejc zestig jaar oud tot paus gekozen werd1 voerde gedurende zijn tienjarige regeering onafgebroken oorlog4 ,hij ontzag zich zelfs niet de hulp der ,turken tegen de ,franschen in te roepen4 #ccf ,natuurlijk die wetten1 krachtens welke de geestelijken recht hebben op allerlei inkomsten4 #ccg ,geestelijken of leeken1 die volgens een vasten1 godsdienstigen regel leven4 #cch ,de regels van deze orde 7in #ajhd gesticht7 zijn uiterst streng4 ,het vleescheten en spreken is bijv4 den monniken verboden4 #cci ,prijzen1 natuurlijk in den zin der ,zotheid1 door allerlei verkeerds van iemand te vertellen4 #cdj ,eigenlijk de godin der wrekende gerechtigheid2 ,erasmus bedoelt hier echter de ,geluksgodin ,fortuna en zoo heeft ,holbein ze ook afgebeeld1 staande op een in het water drijvende bol1 met de haren naar voren gekamd volgens het ,latijnsche spreekwoord3 ,de gelegenheid heeft van voren lang1 van achteren kort haar4 #cda ,atheensch veldheer1 #cge v4 ,chr41 om zijn succes in den oorlog het gelukskind bijgenaamd4 #cdb ,een vliegende uil--deze vogel was de godin ,athene heilig--gold bij de ,atheners voor een gunstig voorteeken in het gevecht4 ,later werd het spreekwoord ook gebruikt bij onverwachte buitenkansjes4 #cdc ,hercules1 wien een uiterst moeitevol leven wachtte1 zou bij deze gestalte der maan geboren zijn4 #cdd ,in de oudheid was een verhaaltje in omloop over een ongelukspaard1 dat oorspronkelijk aan een zekeren ,seius toebehoorde4 ,deze stierf een rampzaligen dood en evenzoo allen1 in wier bezit het achtereenvolgens kwam4 ,een dergelijk lot trof hen1 die het goud1 door de ,romeinen bij de inneming van ,toulouse buitgemaakt1 aanraakten4 #cde ,de ,adagia1 een verzameling van meer dan vierduizend ,grieksche en ,latijnsche spreekwoorden1 een der meest beroemde werken van ,erasmus4 #cdf ,regel uit de zoogenaamde ,disticha ,catonis1 zedespreuken in versmaat1 die gedurende de ,middeleeuwen zeer verbreid waren4 #cdg ,z betitelt ,horatius schertsend zichzelf in een van zijn gedichten4 ,de volgelingen van ,epicurus 7#cdb-bga v4 ,chr471 die leerde1 dat genot het hoogste goed was1 werden door wijsgeeren van strengere richting voor varkens uitgescholden4 #cdh ,inderdaad wordt ,telemachus 7de zoon van ,odysseus7 slechts een paar keer zoo genoemd1 en dan nog alleen als zeer jong kind4 #cdi ,aanhaling uit ,horatius4 #cej ,zie hoofdst4 ,,xxx4 #cea ,de ,sorbonne 7zie hoofdst4 ,,xliii7 was langen tijd een bolwerk der ,scholastiek1 die voor ,erasmus als het ware in ,duns ,scotus is belichaamd 7zie hoofdst4 ,,liii74 ,het prentje stelt den geest van ,scotus voor in de gedaante van een kind met stekels op den rug en monnikstonsuur1 dat de ,zotheid in den mond vliegt4 ,holbein heeft zich daarbij nog een uiterst platte aardigheid veroorloofd4 #ceb ,zie hoofdst4 ,,xv4 ,er bestaat in de ,latijnsche litteratuur een verzameling korte gedichtjes1 waarin ,priapus sprekend wordt ingevoerd4 ,in een daarvan vertelt hij het bovenstaande4 #cec ,zie hoofdst4 ,,xxxiv4 #ced ,vers #ae in de ,vulgaat4 ,in de ,nederlandsche bijbelvertaling wordt de regel niet gevonden4 #cee ,vers #ad4 #cef ,x1 vers #g en #ab4 #ceg ,,ix1 vers #bc4 #ceh ,i1 vers #c en ,,xii1 vers #h4 #cei ,zie einde van het vorige hoofdst4 #cfj ,jezus ,sirach ,,xxvii1 vers #ab4 #cfa ,matth4 ,,xix1 vers #ag4 #cfb ,spreuken1 vers #ba4 #cfc ,prediker ,i1 vers #ah4 #cfd ,vers #d4 #cfe ,vers #ag4 #cff ,matth4 ,,xix1 vers #cj3 ,maar vele eersten zullen de laatsten zijn en vele laatsten de eersten4 #cfg ,jezus ,sirach4 #cfh ,moet zijn3 #daste hoofdstuk 7vers #ae74 #cfi ,socrates placht zijn vragen zoo in te richten1 dat zijn tegenstander eerst moest erkennen1 dat hij in allerlei bijzondere gevallen gelijk had1 en dan ten slotte wel moest toegeven1 dat zijn stelling ook in het algemeen gold 7inductie74 #cgj ,hoe dit spreekwoord verder dient te worden aangevuld1 is moeilijk te zeggen4 ,het schijnt te beteekenen1 dat men waardelooze voorwerpen als het ware voor het grijpen laat staan4 #cga ,voor de scholastieke geleerden was ,aristoteles de wijsgeer bij uitnemendheid4 #cgb ,jezus ,sirach4 #cgc ,vers #c2 in de ,nederl4 bijbelvertaling luidt het eenigszins anders4 #cgd ,vers #b4 #cge ,,ii1 hoofdst4 #aa1 vers #bc4 #cgf ,ook hier verschilt de ,ned4 bijbelvertaling4 #cgg ,het ,latijnsche woord ,graeculus is hier door ,e4 gebruikt1 omdat het lijkt op graculus kraai1 zie onder4 #cgh ,de kwestie is dus deze1 of3 meer ben ik1 hoort bij3 ,als een dwaas spreek ik1 dan wel bij3 ,zij zijn dienaars van ,christus4 #cgi ,grieksch1 ,latijn en ,hebreeuwsch4 ,zij1 die die drie talen verstaan1 zijn de humanisten1 ,erasmus en zijn geestverwanten4 #chj ,zie noot #cga4 #cha ,over het hier bedoelde spreekwoord zie hoofdst4 ,,xxv4 ,de beroemde theoloog is ,nicolaus de ,lyra 7,lyra1 een stad in ,normandi71 professor in de ,godgeleerdheid te ,parijs1 waar hij #acdj stierf4 #chb ,volgens ,listrius parodieert ,e4 hier de ,godgeleerden1 die plachten te spreken van3 woorden in den vorm4 ,schertsend voegt hij er dan het volgende aan toe4 #chc ,vergel4 ,brief a_/d4 ,cor4 ,,ii hoofdst4 #aa1 vers #e3 ,want ik acht1 dat ik nergens minder in ben geweest dan de uitnemendste apostelen1 en vers #ac3 ,want zulke valsche apostelen zijn bedriegelijke arbeiders1 zich veranderende in apostelen van ,christus4 #chd ,zoo staat er letterlijk in het ,latijn4 ,e4 heeft zich hier echter slordig en onnauwkeurig uitgedrukt4 ,de woorden zijn eenvoudig uit hun verband gerukt en in een anderen zin gebruikt1 dan oorspronkelijk bedoeld was4 #che ,zie ,voorrede2 hij verstond ,grieksch1 ,latijn1 ,hebreeuwsch1 ,chaldeeuwsch en ,dalmatisch4 #chf ,handelingen ,,xvii1 vers #bc4 #chg ,navolging van ,homerus1 die spreekt van zonen der ,achaers in plaats van ,achaers2 of van het zonen der profeten1 dat herhaaldelijk in den ,bijbel 7,,ii ,koningen ,,ii7 voorkomt4 #chh ,ook hier heeft ,e4 weer ,nicolaus de ,lyra op het oog 7door ,holbein afgebeeld1 terwijl hij bezig is psalmen herunter zu leiern47 ,voor het spreekwoord zie noot #cge4 #chi ,christus is op het punt te worden gevangen genomen4 ,zie verder ,lukas ,,xxii1 vers #ce en #cf4 #cij ,knapzak4 #cia ,matth4 ,v1 vers #aj en #aa4 #cib ,matth4 ,v1 vers #ci4 #cic ,matth4 ,v1 vers #d4 #cid ,matth4 ,x1 vers #ca en ,,vi1 vers #bh2 ,lukas ,,xii1 vers #g en #bg4 #cie ,christus4 #cif ,matth4 ,,xxvi1 vers #eb2 ,johannes ,,xviii1 vers #aa4 #cig ,volgens ,listrius een zekere ,jordanes2 waarschijnlijk een ,augustijnermonnik uit het midden der veertiende eeuw4 #cih ,,iii1 vers #g2 de ,ned4 bijbelvertaling verschilt4 ,het ,latijnsche woord pelles beteekent eigenlijk vellen1 maar ook tenten1 wat natuurlijk hier de juiste vertaling zou zijn4 #cii ,een der apostelen1 die in ,indi den marteldood zou zijn gestorven4 #djj ,brief aan ,titus ,,iii1 vers #aj4 ,de woorden snijd44444af zijn geen letterlijke vertaling1 maar alleen gebruikt wegens hun dubbelzinnigheid4 #dja ,exodus ,,xxii1 vers #ah2 de ,ned4 bijbelvertaling verschilt4 #djb ,over ,chrysippus zie hoofdst4 ,,liii2 ,didymus1 ,alexandrijnsch geleerde uit de eerste eeuw voor ,chr4 ,de eerste zou #gjj1 de tweede niet minder dan #cejj boeken geschreven hebben4 #djc ,tweede brief aan de ,corinthirs ,,xi1 vers #ai4 #djd ,vers #af en #ag4 #dje ,eerste brief aan de ,corinthirs ,,iv1 vers #aj4 #djf ,eerste brief aan de ,corinthirs ,,iii1 vers #ah4 #djg ,,xxiv1 vers #be4 #djh ,eerste brief aan de ,corinthirs1 vers #be4 #dji ,kerkvader1 geb4 #ahe na ,chr4 te ,alexandri1 gest4 #bed2 heeft werken geschreven tot uitlegging van den ,bijbel4 #daj ,eerste brief aan de ,corinthirs ,i1 vers #ah4 #daa ,,lxix1 vers #f4 #dab ,dit verhaalt ,plutarchus 7zie ,voorrede7 in zijn leven van ,caesar4 ,brutus en ,cassius waren de hoofden van het komplot om ,caesar te vermoorden2 ,antonius was zijn vriend en handlanger4 ,shakespeare put ook uit ,plutarchus1 als hij ,caesar laat zeggen 7,julius ,caesar1 ,act4 ,i sc4 #b73 ,laat welgedane mannen om mij zijn1 ,met gladde haren1 en die 's nachts goed slapen4 ,die ,cassius ziet er schraal en hongerig uit2 ,hij denkt te veel2 die mannen zijn gevaarlijk4 ,het prentje stelt waarschijnlijk ,caesar voor1 die den welgedanen1 vroolijken ,antonius wijst op den ruigen1 norschen ,brutus4 #dac ,de ,romeinsche keizer ,nero 7#ed-fh na ,chr47 dwong den wijsgeer ,seneca 7zie ,voorrede71 zijn opvoeder1 zichzelf van kant te maken1 daar hij hem er van verdacht aan een samenzwering tegen zijn leven te hebben deelgenomen4 #dad ,dionysius1 tyran van ,syracuse 7#djf-cfg v4 ,chr471 noodigde den wijsgeer ,plato aan zijn hof4 ,deze haalde zich echter door zijn vrijmoedigheid den haat van den tyran op den hals1 zoodat hij hem zelfs1 volgens het verhaal1 als slaaf liet verkoopen4 #dae ,eerste brief aan de ,cor4 ,i1 vers #bg4 #daf ,bedoeld schijnt vers #ba van hetzelfde hoofdstuk1 ofschoon de tekst niet weinig verschilt4 #dag ,eerste brief aan de ,cor4 #a1 vers #ai2 vergel4 ,jesaja ,,xxix1 vers #ad4 #dah ,matth4 ,,xi1 vers #be2 ,lukas ,x1 vers #ba4 #dai ,matth4 ,,xxiii1 vers #ac-ae1 #bc1 #be1 #bg2 ,lukas ,,xi1 vers #db1 #dc4 #dbj ,matth4 ,,xxi1 vers #b4 #dba ,johannes ,x1 vers #a-bh4 #dbb ,schreef o4a4 een ,geschiedenis der dieren4 #dbc ,johannes ,i1 vers #bi en #cf4 ,natuurlijk wordt ,johannes de ,dooper bedoeld4 #dbd ,hoofdstuk ,v-,,vii4 #dbe ,eerste brief aan de ,cor4 ,i1 vers #bd4 #dbf ,brief aan de ,filippensen ,,ii1 vers #h4 #dbg ,tweede brief aan de ,cor4 ,v1 vers #ba4 #dbh ,eerste brief aan de ,cor4 ,i1 vers #ba 7waar echter staat3 de dwaasheid der prediking74 #dbi ,matth4 ,,xviii1 vers #c2 ,marcus ,x1 vers #ae2 ,lukas ,,xviii1 vers #ag4 #dcj ,matth4 ,,vi1 vers #bh2 ,lukas ,,xii1 vers #bg4 #dca ,matth4 ,,xiii1 vers #ca2 ,marcus ,,iv1 vers #ca2 ,lukas ,,xiii1 vers #ai4 #dcb ,matth4 ,x1 vers #ca2 ,lukas ,,xii1 vers #g4 #dcc ,matth4 ,x1 vers #ai2 ,marcus ,,xiii1 vers #aa2 ,lukas ,,xii1 vers #aa en ,,xxi1 vers #ad4 #dcd ,handelingen ,i1 vers #g4 #dce ,genesis ,,ii1 vers #ag4 #dcf ,eerste brief aan de ,cor4 ,,viii1 vers #a4 #dcg ,zie hoofdst4 ,,xl4 #dch ,vergel4 ,jesaja ,,xiv1 vers #ac4 #dci ,,xii1 vers #aa4 #ddj ,i ,samul ,,xxvi1 vers #ba4 #dda ,,ii ,samul ,,xxiv1 vers #aj4 #ddb ,lukas ,,xxiii1 vers #cd4 #ddc ,eerste brief aan ,timothes ,i1 vers #ac 7daarom ontbreekt in den ,bijbel74 #ddd ,psalm ,,xxv1 vers #g4 ,in plaats van onwetendheden heeft de ,ned4 bijbelvertaling3 overtredingen4 #dde ,handelingen ,,ii1 vers #ac4 #ddf ,handelingen ,,xxvi1 vers #bd4 #ddg ,spreekwoordelijk voor3 een rol op zich nemen1 die de krachten te boven gaat4 #ddh ,plato4 #ddi ,de pointe der redeneering gaat in de vertaling verloren4 ,insania waanzin beteekent letterlijk ongezondheid4 #dej ,zie hoofdst4 ,,xlv4 #dea ,zie eersten brief aan de ,cor4 ,,vii1 vers #bi en #cj4 #deb ,de heilige ,bernard was eens zoo in de ,heilige ,schrift verdiept1 dat hij zonder het te merken zijn dorst leschte door een kruik met olie te ledigen4 #dec ,eerste brief aan de ,cor4 ,,ii1 vers #i2 vergel4 ,jesaja ,,lxiv1 vers #d4