,reis-,impressies                       
,door                           ,louis  
,couperus                        ,l4 ,j4
 ,veen--,amsterdam            ,typ4 ,th4
 ,a4 van ,zeggelen4 7,m4 ,j4 ,p4 van    
,santen7 ,amsterdam      ,i4            
,,annonciatie4   ,in de ,oostelijke     
galerij der ,uffizi schittert ze als een
 straal van goud1 de ,heilige ,boodschap
 van ,simone ,martini en ,lippo ,memmi1 
van ,siena4444    ,nergedaald is juist  
de ,engel1 verrassende de ,maagd1 waar  
ze zat op haren ivoor-ingelegden        
zetel1--achter zich een doek van goud--1
 haar gebedenboek nog in de vingers4444 
,toen de ,engel daalde1 heeft zijn glans
 alles overstraald en goud gemaakt4     
,want en gouden licht heeft de          
architectuur van de maagdelijke kamer   
overschitterd1 en de atmosfeer is er    
geworden als een atmosfeer van goud1    
zichtbaar stofgoud1 of de trillingen van
 de lucht zichtbaar zijn geworden en    
goud4 ,goud1 maar etherisch goud1 en    
niet goud van metaal1 maar goud van     

engelglans1 ronden zich nu de drie bogen
 der kamer4 ,en in het midden der       
middenste boog daalt de geaureoolde duif
 van den ,heiligen ,geest al ner in een 
krans van hemelduifjes1 tweevoudig      
gewiekte toovervogelen met              
cherubijnengezichten4444  ,op de knien  
is de ,engel nergezonken1 de ,engel uit 
zijn mystieken fabelhemel1 in zijn      
goudblauw brokaat1 dat goudt in zijn    
eigen licht maar diep donkerblauwt in de
 plooien van zijn kleed4 ,banden1 met   
heilige spreuken bestikt1 hangen om hem 
ner4444 ,juist is hij nergezonken1 geene
 seconde geleden1 want hoog nog en pas  
even toegevouwen staan zijne ranke      
vedervleugels1 en zijn roodbruingouden  
mantel1 waarvan hij twee einden om zijn 
hals bond1 fladdert nog met en slip in  
de lucht1 in de allerlaatste            
windbeweging van zijn engelvlucht door  
sferen4  ,lang1 bleek en fijn is zijn   
gelaat1 en zijne half toegesloten oogen 
onder even opgaande wenkbrauwbogen geven
 iets voornaam chineezigs aan zijne     

schoonheid1 als was hij een jonge       
mandarijnenzoon1 maar blond toch golven 
zijne haren1 waarom zich een glans van  
olijvenbladeren wijd-uit heenrondt3 een 
juweelen sieraad1 als een kleine        
diadeem1 houdt dien op zijn voorhoofd   
vast4  ,zijne eene lange1 fijne hand    
heft een olijventwijg2 van zijne andere 
steekt hij den wijsvinger op1 als vraagt
 hij aandacht4444  ,en nu opent hij de  
lippen en spreekt hij zijne woorden1    
die1 als een mirakel1 goud zichtbaar    
worden in het stofgoud der heilige      
kameratmosfeer1 en goud gaan naar de    
jonkvrouw toe4444  ,goud1 door de lelin 
heen1 die hoogslank bloeien in een      
gouden vaas1 tusschen hen beiden1 engel 
en maagd3  ,ave1 gratia plena1 ,dominus 
tecum444    ,heel even maar is ,maria   
geschrikt alsof een heilig voorgevoelen 
haar reeds doorsidderd heeft en de      
,heilige ,boodschap niets is1 dan wat   
zij verwachtte444 ,gezeten is zij       
gebleven op haren ivoor-ingelegden      
zetel1--achter zich een doek van goud--2

 maar zij is wat gedeinsd1 schuchter    
even huiverend in elkar4 ,de eene hand  
houdt nog het boek tusschen de bladeren1
 als om het nog niet uitgelezen blad    
niet te verliezen2 de andere klemt den  
donkerblauwen mantel1 die ook het hoofd 
omgeeft1 wat dichter aan den open hals4 
,en die blauwe mantel1 arabesk-omboord1 
omgiet geheel haar heilig lichaam2      
omlijst haar gelaat1 zustergelaat van   
den ,engel1 zacht chineezig als van een 
mandarijnendochter1 met de oogen1       
toevallend onder zware leden en hoog    
opgaande brauwen2 den langen neus1 den  
nergetrokken mond2--die mantel1 kuisch1 
houdt haar geheel omgoten en laat maar  
even zichtbaar het roode onderkleed4444 
,reeds straalt de heilige krans haar om 
het hoofd4 ,een medelijden kijkt onder  
op uit den blik van den ,boodschapper1  
als weet hij reeds van hare smarten1 die
 komen zullen4444 ,maar zij neemt aan in
 vrome resignatie en zonder hoogmoed1   
neemt alzoo aan1 omdat zij              
voorgevoelde--niet hare smarten nog1    

maar wel de ,annonciatie1 gezegd in     
gouden woorden van mirakel1 gaande door 
engelschittering1 die alles overglansde3
  ,ave1 gratia plena1 ,dominus tecum444 
,in de ,oostelijke galerij der ,uffizi  
schittert ze als en straal van goud1 de 
,heilige ,boodschap van ,simone ,martini
 en ,lippo ,memmi1 van ,siena4          
,florence1 ,oct4 '#ic4        ,,ii4     
,,pincio4   ,op de balustrades1 de      
treden van de groote ,scala della       
,trinita de' ,monti--de trap1 die naar  
de ,piazza di ,spagna                   
nertreedt--slenteren de modellen1 of    
liggen ze lang-uit1 lui4                
,jongens--zwarte oogen1 zwarte          
haren1--in hunne ,romeinsche            
,campagna-dracht1 blauw en roodbruin en 
gelapt1 op den puntigen hoed een        
geknakte pauwever4  ,lui liggen ze3     
ondeugend gaan hunne zwarte oogen naar  
de vreemdelingen1 die boven wandelen1   
als zeggen ze3 je kijkt naar ons1 je    
vindt ons mooi en wij1 wij eten onze    
china's-appelen3 de zon schijnt warm1   

gemakkelijk is het leven4444  ,in de zon
 geuren de gouden vruchten1 de          
china's-appelen en mandarijnen2 achter  
de stapels zitten de verkoopers op den  
grond4  ,een enkele vrouw1 met zuigend  
kindje aan ontbloote borst2 een paar    
meisjes met vierkanten hoofddoek1       
reikende hare bloem2 een oude1 grijze   
man1 in ruimen1 bruinen plooimantel1 net
 een patriarch of een profeet4 ,maar    
meer de jongens en de kinderen2 de      
kleine dreumessen--nauwlijks kunnen ze  
loopen en bieden ze hun lucifers--de    
dreumessen in wat gelapt oud bruin      
fluweel en het hemdje slippende uit een 
scheur van het fluweelen broekje1 expres
 zoo1 om de schilderachtigheid4  ,en    
bijna ,moorsch doet de ,trinita de'     
,monti1 roomgeel met twee torens1 tegen 
de blauwende late middaglucht2 terwijl  
zoo sterk als een aroom van zonvitaal   
leven1 de china's-appels geuren4444     
,naar den ,pincio toe stevenen de       
wandelaars1 de rijtuigen1 bont in       
strooming van kleuren4 ,de rijtuigen met

 de paarden1 trappelend en glad van huid
 en met de gecambreerde koppen1 met de  
wirlende gele en roode spaken der       
wielen2 in de rijtuigen de kleurige     
dames1 de bonte kindermeiden1 frisch en 
blozende lachende1 de breede bonte      
linten gestoken op het zwarte haar met  
groote1 zilveren spelden1 die staan in  
aureool2 en lachende houden zij de tere 
kinderen op1 de rijke-lui's-kinderen1   
als pakjes witte kant4444  ,onder aan de
 viale's en terrassen van den ,pincio   
koepelt de groote stad4 ,eerst1 ruim1 en
 vlak beneden1 de ,piazza del ,popolo1  
met den obelisk en de waterspuwende     
leeuwen1 de groepen beeldhouwwerk1 de   
granieten kolommen en de bronzen        
trofeen2 een lange1 eenzame weg1        
grijzig1 schiet recht weg naar ,st4     
,pieter1 opwelvenden reuzenkoepel1 naar 
de gevangenisachtige vierkantmassa van  
het ,vaticaan1 aan het eind1 in de      
verte4 ,links1 aan de ,piazza del       
,popolo1 de koepels harer beide         
kerken--,santa ,maria rechts--en achter 

die koepels1 verder en verder weg1      
wijkende naar de verte1 de koepels en de
 koepels altijd1 de ronde en de ovale en
 de plattere koepels1 de zee van        
koepelende kerken4444  ,en achter die   
kerken en koepels en torens de          
violetvale ,campagna1 terwijl de        
heuvelenkling met de cypressen van den  
,monte ,mario en de pijnen van den      
,janiculus--parapluie-achtige boomen1   
klein in de verte1--den horizont        
stremmen4444    ,en rond1 als een gouden
 bal1 verblindend wie uitkijkt over de  
stad1 hangt de zon in de wolkenlooze    
lucht1 het transparante ether1          
limpidener naar het ,oosten toe1 wit    
brandende1 nu ze daalt1 en straks achter
 de daken verdwijnen zal4444    ,of 444 
nevelen zweven over1 drijvende          
doorzichtige vaalheden1 die vullen de   
straten en afstompen de duizenden       
koepelingen1 en zich in de verre        
perspectieven opstapelen tot meer       
melkachtige wezenlijkheden1 als spoken1 
die belichamen4444    ,dan is het       

einde4444 maar hangt nog de zon1 dan    
schittert de ,pincio bont1 en onder op  
zijn vialen1 boven op zijn terrastuin1  
fonkelen de palmen en mimosa's          
zuide-achtig in de laatste schijnsels1  
flonkeren de cactussen en alos1         
blauwgroen met werflikkeringen van brons
 en metalen2 en de herfstplatanen1 vol  
bladeren van effen goud1 klateren hunne 
gouden tinten aan tegen den limpiden    
blauwen hemel4444    ,dan schittert de  
,pincio bont1 onder zijn bonte boomen1  
goud en groen2 en de wielen der         
rijtuigen1 de linten en spelden der     
minnen1 de pluimen en uniformen der     
muziekanten1 de soutanes der            
seminaristen--rood1 blauw1 paarsch1--de 
pijen der monniken1--de ,capucijners    
bruin1 en wit de                        
,benedictijners1--wirlen kaleidoscopisch
 door elkar2 bont1 maar klein bont1     
terwijl de stad zich beneden uitbreidt1 
koepelend en reusachtig4444             
,rome1 ,dec4 '#ic4       ,,iii4  ,,san  
,,pietro4   ,de zon schijnt in vol licht

 binnen1 in de baziliek1 waar de        
menschen nog weinig zijn3 de groote     
baziliek1 wijd en goud met de gouden    
stukken vierkant aan hare binnenkoepels1
 die in de lucht horizontale cirkels    
ronden1 waarop wer andere cirkels recht 
staan1 als gouden regenbogen4 ,zoo      
buigen de cirkels zich langs elkar1 in  
perspectief van segmenten en snijdende  
cirkelbogen1 van goud4  ,het licht is er
 egaal1 koud1 op al dat goud1 zonder    
wazigheid en zonder ziel1 zonder mystiek
 tusschen al die cirkels van overal even
 fel schittergoud4 ,en koud1 boven den  
bronzen reuzenbaldakijn van gedraaide   
zuilen1 cirkelt de ,spreuk zich in      
blauwe reuzenletters van mozaek op goud3
  ,gij1 ,petrus1 zijt een rots1 en op   
dien rots zal ,ik bouwen ,mijne kerk en 
aan u zal ,ik geven de sleutelen van het
 ,rijk der ,hemelen4444    ,er zijn     
weinig menschen nog1 verloren onder de  
gouden reuzencirkels4 ,hunne kleine     
aantallen verliezen zich1 waar ze       
wachten1 waar ze eindelijk1 op de       

ellebogen geleund1 wachten aan het hek  
van planken1 dat een gang maakt van de  
kapel van het ,h4 ,sacrament1 met een   
hoek midden de baziliek door1 met een   
hoek naar het zijaltaar rechts4  ,en    
klein is de wachtende menigte1 al telt  
ze duizenden1 klein zwart verloren over 
het marmer1 onder de hoog opbuigende    
koepelingen4444  ,op enkele afstanden   
staan de hellebaardiers1 telkens twee1  
in de gang van planken2 weinige4 ,flink 
staan ze1 leunende op hunne             
hellebaarden1 de uniform rood1 geel en  
zwart2 de broek rood wijd1 waarover     
losse gele banden hangen tot de knie1   
met de nauwere hozen1 geel en zwart1 tot
 den voet in lagen schoen4 ,de koperen  
stormband van den helm1 die diep op de  
oogen rust1 sluit nauw aan de onderlip4 
,een oude heer1 omslachtig1 buigt zich  
over de planken balustrade en vraagt    
iets1 in log ,italiaansch1 aan een van  
hen4 ,hoe ,zijne ,heiligheid komen zal  
en van waar en hoe laat4444 ,kort       
antwoordt de hellebaardier1 vriendelijk 

toch1 tot het hem eindelijk te lang     
duurt1 en hij1 korter1 zegt3  --,non so 
questa4444 non so4  ,de oude heer1      
omslachtig1 bedankt den hellebaardier1  
bedankt hem zer1 omdat het zoo          
interessant is1 niet waar1 zoo een      
interessante dag4444  ,en verlegen1 niet
 wetende hoe te doen1 lacht de groote   
hellebaardier even1 en zegt3 ,si1 si1 en
 wendt zich af1 verlegen44444  ,de      
menigte is wat zwarter en dichter       
geworden1 maar dertigduizenden schijnen 
zij toch nog niet1 die menschen aan het 
hek1 in die reuzekerk1 die zich         
reusachtiger uitbreidt1 naarmate er     
meerdere komen444  ,door de vrije ruimte
 tusschen de planken loopen af en aan   
kanunniken met bonte pelerines1         
bisschoppen1 een enkele kardinaal4444   
,ze loopen haastig1 met een slordige    
haast2 slordig zijn hunne kleederen1    
vaal1 goor1 dof1 onaanzienlijk4 ,dat is 
een bisschop en dat een kanunnik en dat 
is een kardinaal1 wijst men elkar1 want 
hen aanzien1 dat ze het zijn1 doet men  

niet4 ,dan heeren in rokken1 met        
ceremoniekettingen om den hals en       
choorjongens1 in het zwart met vuile1   
witte choorhemdjes2 af en aan loopen ze3
 en brengt er1 lachende1 een hoop witte 
hemdjes in zijn armen ergens weg1 en    
haast zich4444  ,de groote hellebaardier
 heeft het warm onder zijn drukkenden   
helm en ligt dien even op1 met een      
zucht4  ,en men wacht4 ,dames1 in het   
zwart1 kanten voiles over het hoofd1    
zitten op vouwstoeltjes1 aan het hek1 te
 wachten4 ,andere dames dringen op1     
bonter gekleed1 binocles in de hand4    
,hier en daar1 tegen het massief        
vierkant der zuilen aan1 ligt iemand te 
bidden1 in vrome verliezing4  ,en geene 
emotie is in het wachten4 ,onder de     
reusachtige gouden cirkels1 aan het     
plompe1 houten hek1 dat een gang maakt1 
is alleen een zacht dringen1 een        
zielloos zich opstellen1 om te zien4444 
,eindelijk4 ,een optocht wil zich       
vormen3 de vuile choorjongens1 lachende1
 giechelende1 peuterende in hun neus1   

slecht gedrild door een pater1 die geen 
orde houden kan4444 ,de heeren in rok1  
de bisschoppen1 ordeloos1 wachtende op  
elkar2 misschien nog anderen3 een paar  
kardinalen4 ,maar men ziet niet meer1   
want ene stem begint er eene lange fraze
 van eentonig gejuich1 waarin het3      
,evviva il ,papa-,re1 opklinkt en andere
 stemmen1 zwak1 juichen me4444  ,en alle
 oogen zien met gulzigheid naar den     
verguld-en-glazen draagstoel1 de        
portantina1 gedragen door dragers in    
liverein van gebloemd rood ,utrechtsch  
fluweel1 die aan ouderwetsche kanap's   
doen denken444    ,de hellebaardiers    
staan recht en salueeren met de wit     
katoenen hand4 ,in den draagstoel       
schemert zichtbaar de gezetene gestalte 
van den ,paus1 oud-tenger1 in het wit1  
de witte kalot op de grijs-witte haren1 
het hoofd buigende links en rechts en de
 handen naar de menigte rechts en links 
heffende met het gebaar der zegenende   
vingers4 ,het gelaat is oud-fijn1       
wasbleek1 van eene effene wasblankheid1 

zonder vele zichtbare rimpels1 zonder   
dien van den neus om den mond heen      
gegroefden grijnsglimlach der portretten
 en platen4 ,want de glimlach is maar   
even2 over het gelaat wasemt eene       
benevolente glimlachende zachtheid1 en  
het oog1 met diep-in gloeiende          
intelligente vonk1 wendt overal heen    
zijn innigen blik1 met iets van         
liefhebben en weemoed1 over de juichende
 getrouwen444 ,en navrant is dit3 die   
,majesteit der ,katholieke ,kerk1       
toegejuicht1 maar omgeven door ,zijne   
onwaardige1 onplechtige1 slordige       
cortge3 de vuile choorjongens1 de gore  
kanunniken1 de leelijke dragers1 gaande 
tusschen de planken die een hek         
vormen444    ,gaande voorbij het        
,hoogaltaar onder den bronzen           
reuzenbaldakijn1 met de tombe van ,st4  
,peter1 waar1 om rouw over het          
wereldlijk gezag1 de mis nauw meer      
gelezen wordt2 gaande1 om rouwe1 zonder 
wierook1 de kardinalen zonder hunne     
slepende plechtgewaden1 gaande zonder de

 wuivende schaduwen van verenwaaiers1   
gaande zonder al den splendeur van      
vroeger1 toen de ,heilige ,vader        
gedragen werd tusschen een dichte haie  
van hellebaardiers en niet tusschen een 
leelijk hek van onversierde planken4    
,in de kapel van het transept1 rechts   
van het verweduwde ,hoogaltaar1 is de   
menigte der dertigduizenden opgedrongen1
 benauwd vol1 aan werszijden van het    
hek2 de menschenlucht hangt er1 zoet en 
wee4444 ,en in het choor zingen nu de   
zangers der ,sixtijnsche kapel1 matweg1 
zonder extaze4444  ,ontzettend wijd en  
hoog schijnt de kerk1 achter leg        
verlaten2 de zijkapel eene kerk op      
zichzelve2 de ,paus niet te zien1       
vergeefs gezocht door binocles in       
weifelende handen voor reikhalzende     
gezichten4  ,op het altaar daarginds1   
ver1 verweg1 tegen de vaag schemerende  
martyre van den ,h4 ,erasmus aan1 niets 
dan een kruis en1 aan werszijden1 drie  
kaarsen4 ,de priesters-ceremoniemeesters
 nemen er de misgewaden en gaan er me de

 trappen af1 om ze den ,paus te bieden4 
,en de ,opperpriester verrijst          
eindelijk1 zichtbaar nu boven de oogen  
der menigte1 in de gouden kazuifel1 de  
witte kalot op de witgrijze haren en    
voorzichtig1 langzaam plechtig1 doen    
zijne handen de gebaren1 die            
heiligen4444 ,kleintjes klinkt de bel en
 klinkt wer en de menigte knielt1 dicht 
in elkar gedrongen4444  ,en niet1 zooals
 vroeger1 daveren er boven den koepel   
bazuinen den hemel toe1 en vermelden het
 oogenblik1 dat de ,hostie omhoog is    
gebeurd1 en niets is te zien door het   
zwart der knielende menigte1 tot de bel 
wer klinkt en ze rijst4444    ,het kruis
 en de zes kaarsen zijn weggenomen en   
een vergulde armstoel wordt er op de    
zelfde plaats1 op het altaar zichtbaar4 
,en de ,paus is er nu gezeten2 in de    
verte gaat iets om van het aanbieden van
 een groot1 wit1 vierkant plakkaat1 een 
adres3 aan beide zijden der kapel zijn  
de verschillende sociteiten opgesteld1  
met hare vanen3 op haar verzoek was het1

 dat ,zijne ,heiligheid deze mis        
vierde4444 ,en er gaat1 vaag1 in de     
verte iets om van het buigen van ruggen 
en men raadt den voetkus2 dan rijst een 
heer1 die het adres voorleest1 op zij   
van den ,paus2 met luide galmingen      
klinkt telkens zijne stem4444  ,eene    
vermoeidheid schijnt den ,heiligen      
,vader ner te breken4 ,het hoofd hangt  
diep op de borst1 en heft zich1 nerveus1
 in eens op2 nerveus steunt de rechter  
dan het hoofd en de linker daarna1 alsof
 het hoofd mo is en niet weet           
waarheen4444 ,dan vallen de beide armen 
slap en de handen hangen af van de      
leuningen van den gouden stoel1 alsof   
die zwakke handen het opgeven het moede 
hoofd te steunen4444  ,en groot is      
hierna de verwondering1 als--het        
voorlezen geindigd--eene resurrectie den
 ,paus bezielt2 hij zich recht heft in  
den zetel en antwoordt1 en van zijne    
stem is geen klank te hooren1 maar      
krachtig1 energisch slaan de gebaren    
zijner gesterkte handen1 slaan ze       

rechts1 links2 overtuigend knikt het    
grijze hoofd me en met iedere beweging  
onderlijnt hij zeker wat hij zegt1 in   
dankbare aandoening om hun aller        
liefde4444    ,en daarna wacht men1     
lang1 eindeloos lang4 ,te zien is niets 
meer en wat er eigenlijk gebeurt is iets
 geheimzinnigs1 iets alleen voor        
ingewijden4444 ,want de halzen rekken   
zich en de bincoles willen kijken1 maar 
te vergeefs4444 ,en men loopt in het    
rond door de kerk2 de ,pauselijke gardes
 ook loopen wat rond1 zacht glimlachende
 pratende4444 #a  ,op de balustrade van 
het ,hoogaltaar zoekt men te zitten1    
stijf van het lange staan4444 ,en het   
wachten heeft iets1 dat van streek      
brengt1 omdat men niet meer weet hoe en 
waarom4444  ,tot eindelijk een gejuich  
werklinkt1 zakdoeken en hoeden          
wuiven4444 ,nu niet in den glazen       
draagstoel1 maar op den gouden zetel    
wordt de ,paus teruggedragen4444 ,en vol
 juichen de ,evviva's op1 met een       
enthouziasme vol overtuiging1 en eene   

diepe emotie siddert door allen heen1   
die daar juichen1 als de ,priester1 in  
het wit1 met den rooden mantel1 die even
 over de knie drapeert1 nadert1 en de   
zegen over hunne hoofden nervalt van de 
twee vingers1 die zich beurtelings      
heffen1 links en rechts4444 ,aan een    
dier wassen vingers--een witte          
handschoen dekt de halve hand--schittert
 de groote ring met flonkerenden        
steen4444  ,en de emotie is zoo innig   
waar1 spontaan gevoeld1 op dat          
oogenblik1 als de dragers nog enmaal    
stil houden1--voor de deur der kapel1 vr
 het heengaan--en de ,paus zich nog     
enmaal buigt1 rechts en links1 en voor  
de laatste maal de zegen nervalt1 dat   
zij weenen en er een oude bedelaar1     
goor1 bruin en bevend vuil1 uitbarst in 
snikken1 die stotteren door zijn        
laatsten juichklank heen4444  ,de       
jongelieden der sociteiten1 die vroegen 
om de ,mis1 storten1 in extaze1 zich nog
 nmaal naar de deuren der kapel4444     
,maar de ,paus is verdwenen4 ,de groote 

middenpoort der baziliek opent zich4    
,het zonlicht1 het leven daar buiten1   
vloeit binnen4444  ,en de menigte1      
zwart1 zwermt uit en stroomt1 als in    
cascades van menschen1 over de trappen  
heen1 in de piazza4444                  
,rome1 #ag ,dec4 '#ic         ,,iv4     
,,brief ,,uit ,,rome4                   
,rome1 ,jan4 '#id4   ,weet je1 wat er in
 ,rome van je gevergd wordt1 als je     
eenigszins de pretentie wil maken ,rome 
te kennen en ,rome gezien te hebben8    
,ten eerste1 dat je de                  
geschiedenis--zoowel wereld- als        
kunsthistorie--van ,romulus tot ,bernini
 op je duim kent4 ,dan dat je vast bent 
geverseerd in ,rome's topografien1 van  
alle die eeuwen door1 bij voorbeeld z1  
dat als je in ,st4 ,pieter komt1 je     
oogenblikkelijk ook denkt aan het       
,circus van ,nero en de ,baziliek van   
,constantijn1 waarop de ,kathedraal als 
op tronen omhoog rees2 dat1 in het      
bont-moderne gewoel van den ,pincio1 je 
oogenblikkelijk ook denkt aan           

,messalina1 die er eens hare tuinen had 
en orgien vierde4444 ,om dit eenigszins 
naar eisch te kunnen doen1 wordt niet   
alleen de historisch-topografische      
kennis der metropool verlangd1 maar     
daarenboven de psychologische kennis van
 jezelven2 namelijk3 de macht om je     
indruk-en-stemming van het oogenblik1   
oogenblikkelijk ook1 een bliksemvluggen 
retrospectieven gradenboog te laten     
beschrijven1 die nauwkeurig aanteekent  
alle indrukken-en-stemmingen1 welke je  
ondervindt bij dien ,schwung van ,nero  
tot ,leo ,,xiii en van ,messalina tot de
 nou-nou's met kleurige linten4444      
,zoodra je dus voet buiten de poort van 
je htel zet1 geef je je vooral niet over
 aan een indruk van het moment--aan de  
charme der uniek transparante lucht1    
waartegen de kerken aankoepelen1 de     
citroenen goud stippelen1 de verminkte  
zuilen hare weemoedige majesteit strak  
zetten--maar oogenblikkelijk stel je je 
voor--van ,romulus af--hoe die straat   
van je htel vroeger was1 en welke runes 

en statuen onder je voetstap begraven   
kunnen liggen4444 ,en terwijl je gaat1  
moet de retrospectieve gradenboog dat   
alles in je geest aanteekenen en juist1 
alsjeblief4  ,dus vooral dit3 geen      
charme van het oogenblik4 ,heb je       
hieraan behoefte1 ga dan overal heen1   
maar niet naar ,rome4 ,lees er ,ouida's 
,ariadne nog eens op na2 dan zal je zien
 hoe het behoort4 ,gioia en ,crispin en 
,hilarion--uit dat boek1 dat me1 toen ik
 vijftien was1 in extaze bracht6--en nu8
 ,helaas444 --ze zijn allen heel ver in 
die kunst van retrospectief genieten en 
als ,crispin in een stalletje van het   
,ghetto een oud stuk brokaat ziet1 denkt
 hij oogenblikkelijk aan ,vittoria      
,colonna1 die dat wel zo kunnen gedragen
 hebben4 ,zoo behoort het als men       
eenigszins ,rome wil bestudeeren1 ook al
 bestaat het ,ghetto niet meer4  ,heb je
 nu deze historische1 aesthetische en   
psychologische kennis verkregen1 ga dan 
dravende zien1 's ochtends1 's middags  
en 's avonds met maanlicht1 want de tijd

 schiet je anders te kort4 ,ho je niet  
op met eigen opinies te willen          
verzamelen1 want die zijn overbodig en  
je kan veel vlugger en praktischer een  
aardige bloemlezing maken uit ,baedekers
 ,guide1 ,hare's ,walks1 en uit         
romantischer lectuur als ,ouida's       
,ariadne1 ,bulwers ,rienzi1 ,hawthorne's
 ,transformation1 ,frances ,elliots     
,diary of an idle woman1 ,taine's       
,voyage en ,bourgets ,cosmopolis4 ,lees 
die werken aan je lunch en diner2 dit is
 zeer ,engelsch3 op andere uren heb je  
er geen tijd voor4 ,trouwens het        
eenvoudigste is lles mooi te vinden3 je 
kan dat doen in meerdere of mindere     
mate3 raadpleeg je gradenboog4 ,blijf   
dan zien--sight-seeing1 zooals de       
aesthetische term luidt der duizende    
,engelsche dames1 die in stroomen van   
korte rokken over ,rome heen            
cascadeeren--blijf dan zien1 herhaal ik1
 gedurende tien winters--'s zomers mag  
je weg1 maar het is een algemeen erkende
 waarheid1 dat tien winters vereischt   

worden4 ,en na den tienden winter mag   
je1 met niet te veel zelfbewustheid1    
verklaren3 gestudeerd te hebben aan de  
,hoogeschool der ,wereld en iets van    
,rome te kennen4444    ,ik wil wel1     
nederig1 bekennen1 dat mijne aspiraties 
niet zoo ver gaan4 ,ik schaam me wel een
 beetje1 maar ik woon ook niet1 als     
,crispin1 aan de ,ponte ,sisto1 maar in 
een heel banaal htel in een leelijke    
buurt4 ,een heele leelijke buurt1 want  
wie van ,ouida's helden zo zoo          
barbaarsch kunnen zijn om te wonen in   
het nieuwe ,quartiere ,ludovisi1        
tusschen de banale hooge-huizen-straten1
 die eerst de vroegere ,ludovisi-tuinen 
geruneerd hebben en daarna eenige       
speculeerende ,romeinsche bankiers4 ,ik 
schaam mij ook1 dat ik er woon1 maar    
voel me eenigszins gedekt door twee     
,russische dames1 die hier ook wonen en 
wier eenige levensdoel is3 verborgen en 
overkalkte fresco's van ,andrea del     
,sarto op te speuren4 ,de eene is       
weemoedig mooi1 en ziet er uit alsof dat

 levensdoel ook maar een pis-aller is4  
,dan ben ik blij1 dat ik uitzie op een  
palmboom1 een stuk balustrade--helaas1  
niet antiek--van het ,casino della      
,aurora1 en op dat ,casino zelve4 ,toch 
is dit ,casino een onwrikbaar verwijt1  
dat altijd voor mijn oogen staat1 een   
verwijt aan mijne luiheid1 want er is   
een plafond te bewonderen van           
,guercino3--de ,dageraad1 die het       
,casino zijn naam gaf4 ,maar die        
bewondering wordt alleen geduld vor     
negen uur 's morgens1 en te bewonderen  
vor negen uur is mij altijd onmogelijk  
geweest6 ,en nu kan ik zelfs niet       
verklaren1 dat ik toch ,guido ,reni's   
veel meer beroemden ,dageraad zag in het
 ,palazzo ,rospigliosi1 want de prins is
 in ,parijs en houdt dien ,dageraad     
achter slot en grendel6 ,iets1 dat mij  
zeer teleurstelt en mijne begrippen van 
logica verwart1 want zoo ik de prins    
was1 zo ik juist mijn ,dageraad publiek 
maken ls ik in ,parijs was1 om er1 in   
,rome1 ieder moment van mijn gril zelve 

van te kunnen genieten4 ,logischer vind 
ik dan den eigenaar van het ,casino1 die
 alleen zijn plafond laat zien1 als     
hijzelve nog in bed ligt4444  ,vlak bij 
mij1 ook in deze leelijke buurt1 is het 
brandnieuwe ,palazzo ,piombino4 ,de     
prinsen van ,piombino zijn1 door        
successie1 eigenaars geworden van       
,ludovisi--de vroegere mooie tuinen van 
,le ,ntre--en hebben die tuinen1 die nu 
een ieder betreurt1 verkocht als        
bouwgrond4 ,zij bouwden er zich ook hun 
nieuw paleis1 waarvan een architect mij 
vertelde1 dat de verhouding van glas en 
steen zoo goed was1 maar dat ik toch    
heel leelijk vind1 ten eerste3 omdt het 
geen kleur heeft1 dan die zijner        
nieuwheid1 en ten tweede3 omdt het nieuw
 is1 want een paleis moet oud zijn1     
evenals adel1 als het iets beduiden wil4
 ,op de rez-de-chausse van dit groote   
blok is in drie of vier kleine zalen met
 hideuze plafondschilderingen de        
beroemde collectie antieken             
,ludovisi-,buoncompagni samengeplakt4   

,arme collectie ,ludovisi6 ,men behoeft 
u niet vroeger gezien te hebben1 om u nu
 te beklagen1 zooals ge op een zuinigje 
geherbergd zijt4 ,arme1 arme ,juno      
,ludovisi6 ,uwe majestueuze1 olympische 
schoonheid1 noch uwe wereldglorie heeft 
uw nieuwen meester ten minste zo kunnen 
roeren1 dat hij ten minste  met         
verschuldigden eerbied behandelde en u  
uw eigen zaal gaf1 en een achtergrond   
van donker fluweel1 en een edel licht4  
,want ge leert wl het communisme van    
onze dagen kennen1 met zoovele marmers  
samen1 en koud1 vaal valt een brutaal   
schijnsel op uwe godinnemajesteit1      
tusschen die stijllooze nieuwe muren en 
die leelijke plafonds444    ,mij laat   
,rome denken aan eene harde1 strenge1   
oude vrouw1 met een strak gezicht vol   
rimpels1 koude grijze oogen1 energieke  
dunne lippen en groote1 sterke handen2  
eene vrouw1 die geleden heeft1 maar wie 
men niet aanziet den weemoed van hare   
smart2 eene vrouw1 die steeds haar leed 
wer heeft afgeschud met sterke zenuwen  

en onknakbare vitaliteit4 ,eene vrouw1  
die zoo is oud geworden1 heel oud1 en u 
leert3 blijf niet nerzitten en treuren1 
het verleden heeft afgedaan en het leven
 gaat altijd voort1 tot in het          
oneindige2 spiegel u aan mij en schep   
geen behagen in uwe melancholie3 dat is 
ziekelijkheid4 ,ge behoeft niet te      
vergeten1 maar heb geene emotie meer bij
 wat ge u herinnert2 iedere volgende    
seconde brengt u de toekomst nader en ge
 behoort aan de toekomst1 want al het   
andere1 zie1 is niets meer dan asch en  
stof en scherf en rune4444  ,en in hare 
harde levenskracht schijnt ze te        
vergeten1 dat scherf en rune schoonheid 
kunnen zijn1 en dat de ziel van die     
schoonheid toch blijft3 de weemoed van  
hun verleden444 ,want die weemoed roert 
haar niet en tusschen hare runes bouwde 
zij zich wer op en wat er van hare runes
 overbleef1 gebruikte zij soms          
praktisch3 hare tempels werden kerken1  
uit wat zij overhield aan antiek marmer 
trok zij nieuwe paleizen omhoog4444 ,tot

 op onzen modernen tijd toe is zij      
vitaal gebleven1 en dit vitale heeft    
iets onsympathieks1 iets hards1 iets1   
dat afweert en geene innigheid verlangt 
en geene weekheid dulden kan1 en strak  
blijft zien1 met droge oogen4 ,iedere   
stad heeft hare eigene fyzionomie en    
zooals ,florence haar glimlach heeft van
 bekendheid voor mij1 hare sympathieke  
wer-en-wer-aantrekkelijkheid1 alsof ze  
mij terugziet na eeuwen1 alsof ik       
vroeger geademd in haar heb met een     
ander leven1 zoo heeft ,rome altijd en  
overal dat onhartelijk-krachtige1       
verwijtende mij mijne zwakheid4444  ,het
 liefst heb ik haar dan ook1 daar waar  
ze niet vitaal was1 niet wer bouwde op  
hare vroegere fondamenten1 afbrokkelde  
in runes1 het liefst in het ,forum en   
het ,colosseum1 den ,palatijn en de     
,baden van ,caracalla4 ,ook al staat er 
veel moderns omheen1 het ,forum1 het    
,colosseum1 en de ,palatijn vormen een  
geheel van runes1 eene doodenstad op    
zichzelve en gemakkelijk is er het      

verleden op te trekken1 in eene illuzie 
van zuilen en bogen1 paleizen en        
tempels444 ,maar ook zonder illuzie     
hebben die runes charme4 ,al heeft het  
,tabularium zijne elegante faade van    
bogen met beeldengalerij daarboven      
verloren en is het omhoog getrokken als 
de achterzijde van het ,kapitool1 de    
drie zuilen van den tempel van          
,vespazianus1 de achtzuilige faade van  
dien van ,saturnus staan als hooge pozie
 in hunne verminktheid met vermorzelde  
kapiteelen en stukken kroonlijst1 waarop
 de inscripties als afgescheurd         
schijnen1 en de eereboog van ,septimus  
,severus1 over het antieke plaveisel van
 de ,via ,sacra heen1 behield nog veel  
grandeur der ,romeinsche                
keizer-eind'eeuwschheid over4 ,en waar  
kan men dien grandeur beter nog         
overleven dan in de titanische rune van 
het ,colosseum1 dien cirkelbouw van     
bogen op bogen op bogen2 of in de       
verbrokkelde paleizen van ,caligula en  
,tiberius en ,augustus1 of in de        

reuzentermen van ,caracalla1 waar zich  
het emplacement nog uitlijnt en opboogt 
van een weelde1 die al onze nieuwe luxe 
miniem en kinderachtig maakt8  ,nergens 
meer dan in die ongelooflijke termen    
verrijst de fantasmagorie eener sublime 
decadence in duidelijker ommetrek3 de   
hallen van marmer en porfier1 van       
zilvergegreind wit en wijnkleurig rood1 
de vloeren in elaboraat mozaek1 dat het 
lichaam der gladiatoren in elke beweging
 van zijn spierleven toont #b2 de       
kolossale zwembassins onder de blauwte  
van de open lucht2 beelden overal en    
reuzencoupe's en men ziet er de baders1 
de decadenten1 die1 eens in de termen1  
den heelen dag er hangen1 zeven malen   
zich baden met hoogst gecompliceerd     
gebruik van zalf en van geuren1         
generveerd dan en gebroken door de      
massage hunner slaven wat epicuristiek  
gaan cauzeeren met de filozofen1 die in 
den bibliotheek boven lezen1 of1 lui1   
uit de loges zien naar de worstelaars in
 de palestra1 of in het stadium de      

courses een oogenblik bijwonen als de   
keizer gekomen is2 ,caracalla1 met den  
breeden zinnelijken type-kop3 laag      
fronsvoorhoofd1 diepe gluuroogen1 kort  
kroeshaar1 de neus snuivend1 de mond dik
 sensueel1 zooals men hem nu nog ziet in
 het ,vaticaan en ziet in het ,kapitool2
 of ,heliogabalus1 de zonnepriester van 
,emeze1 die zo vrouweschoon was1 dat de 
soldaten1 zoodra ze hem in den tempel   
zagen1 verliefd riepen tot keizer1 en   
vooruit zonden naar ,rome zijne         
wonderbeeltenis4444    ,misschien       
treffen ons1 latelingen van deze eeuw1  
de rune's dezer baden zoozeer1 omdat wij
 er in loopen1 met een glimlach1 die    
begrijpt het luxe-leven van die baders1 
en wij1 medelijdend met onszelve1       
zeggen1 dat onze decadence toch grandeur
 mist2 omdat in onze wereld zulke termen
 niet meer te vinden zijn1 omdat nze    
eind'eeuwschheid1 in die termen         
geanalyzeerd1 slap wordt en zeurig1 voor
 een goedkoopje en vervelend en         
mesquin4444    ,het eenige antieke      

gebouw van ,rome1 geheel intact1 is het 
sublime ,pantheon--,s4 ,maria ,rotonda  
nu4 ,de muren staan als onverdelgbaar1  
al zijn ook de kapiteelen en architraven
 als met hamers vernield1 geheele       
stukken marmer er uit ner gemokerd1 tot 
het schijnt alsof gapende wonden aan dat
 bovenbeeldhouwwerk gevreten hebben en  
er nog reuzenlitteekens graven4 ,van    
binnen maakt de welving--de eenvoudige  
enkele welving1 met het ronde oog1      
waardoor de hemel kijkt--op mij dien    
lichten schrik van schoonheid1 die even 
adem beneemt en dien zelfs ,st4 ,pieters
 binnenkoepel mij niet geven kan4 ,en de
 essence der schoonheid van die         
eenvoudige rondte is verder vooral deze 
gedachte1 dat men den antieken tempel   
zuiver overhoudt1 als men de katholieke 
altaren in de nissen rondom er uit      
wegdenkt444  #ai ,januari is de sterfdag
 van ,victor ,emmanuel1 wiens overschot 
daar rust in een sarcofaag1 tusschen    
twee zuilen rechts van het hoogaltaar4  
,een lijkmis wordt dan in den morgen    

gehouden1 maar een nave vreemdeling1 die
 meent1 dat de koning en de koningin    
minstens bij deze gelegenheid           
ceremonieel in eene kerk verschijnen    
zouden1 bedriegt zich en staat op nieuw 
voor het gecompliceerde raadsel1 dat de 
verhouding vraagt tusschen ,vaticaan en 
,quirinaal4 ,hunne ,majesteiten1        
vertelde mij een officier1 hadden       
slechts de generale repetitie           
bijgewoond1 ik meen in het ,palazzo     
,doria-,pamphili4 ,hierbij wil ik nog   
even voegen1 dat de koningin zeer devoot
 is1 gecanonizeerden en gebeatifieerden 
in hare familie telt1 en1 naar men zegt1
 iederen morgen incognito de vroegmis   
bijwoont in de kerk van hare paroisse   
bij het koninklijk paleis4444  ,aanwezig
 bij dien lijkdienst waren toch         
,militaire en ,civiele ,huizen van beide
 ,majesteiten1 het corps diplomatique1  
en alle militaire en civiele            
autoriteiten4 ,een betrekkelijk kleine  
ruimte bleef over voor andere invits1   
voor het meerendeel de kolonie der      

vreemdelingen1 met het onmisbaar        
rijkelijke ,britsche contingent4 ,vreemd
 doet het ons1 rigide ,noordelingen1    
aan1 hoe gul de ,italianen met etiquette
 omspringen4 ,op de invitatiekaarten    
stond voorgeschreven3 rouwkleeding voor 
dames en heeren beiden4 ,onze           
,minister-,rezident had daarenboven1 bij
 het toezenden der invitatiekaarten1 ons
 hierop in zijn brief attent gemaakt1   
zoodat1 zoowel mijne dames als ik1 er   
eenvoudig niet anders over dachten dan  
te gaan in het zwart4 ,maar jawel2 al   
waren de heeren over het algemeen in rok
 en witte das1 rissen dames vloeiden    
binnen in de meest kaleidoscopische     
kleurenmengelingen444 ,ik moet eerlijk  
zijn om te bekennen1 dat zij niet allen 
,engelschen waren1 maar ook             
,italiaansche vele4 ,het scheen1 dat het
 onderschrift op de kaarten alleen een  
beleefd verzoek inhield1 dat naar keuze 
kon ingewilligd worden of niet4444  ,na 
de onplechtige1 ,pauselijke ceremonie1  
die wij in ,december in ,st4 ,pieter    

bijwoonden1 trof mij zeer wat wij in het
 ,pantheon zagen1 vooral zgen4 ,want de 
muziek1 door een krachtig luid choor    
gezongen van jongens-sopranen en bassen1
 was mij te veel als het ensemble of de 
finale van een opera en het ,kyrie      
,eleison1 dat telkens en telkens over   
het doffe bommen der trommen en den     
zilverslag der bazuinen uitgedaverd     
werd1 scheen niet gezongen in toon met  
de smeekbe der woorden4 ,maar misschien 
vereischte een lijkzang voor een vorst1 
zoo krachtig als ,victor-,emmanuel1 ook 
niet al te tere klanken4444  ,vooral    
heel schoon in zijne funbre harmonie was
 de decoratie der kerk1 donker gehouden1
 omdat het oog van boven--het eenige    
licht--gesloten was en het maar         
schemerde van de tallooze kaarsen der   
groote kandelabres1 om de eere-katafalk1
 die1 in het midden der kerkruimte1 zeer
 hoog oprees4 ,dan1 op alle hoogten1    
hier en daar de vlammende urnen2 soms   
bluschten ze half uit1 en daarna1 door  
een tocht1 flikkerden ze wer op met     

groote tongen4 ,over den ingang1 achter 
de katafalk1 het hoogaltaar1 waar de    
hofkapelaan officieerde2 kurassiers1    
stil-stijf en harnas-blinkend1 op de    
treden2 er achter1 in de koorzetels1 de 
litanien murmelende kanunniken1 in de   
hand lange kaarsen1 die hen half        
verlichtten in het schaduwduister en    
hunne witte bonten pelerines deden      
opvlakken als stukken blanke sneeuw4444 
,links dan1 in een estrade1 de zangers  
en het orchest en rechts het mauzoleum3 
de sarcofaag tusschen de twee zuilen1   
met twee kandelabres er voor1 van den   
antieken vorm1 en waaruit hooge vlammen 
opkronkelden4444    ,ik herinner mij1   
den eersten keer1 dat wij in het        
,pantheon kwamen--de eenvoudige1        
welvende ruimte toen--den veteraan met  
zijne medailles1 die waakte bij het     
graf1 en de twee soldaten1 die er1 in   
een boek1 hunne namen schreven1 met     
ernstige gezichten1 vol van de          
aandoening dat graf te zien1 en ernstig 
elkar vroegen1 of ze ook den naam van   

hun dorp1 hun paese1 zouden zetten1 en1 
langzaam1 toen besloten van ja1 en ik   
kan niet zeggen1 waarom mij dit roerde3 
dat ze den naam van dat plaatsje met    
groote langzame letters schreven3       
misschien alleen om den simpelen eenvoud
 van dat feit en misschien wel om de    
onbeduidendheid ervan4    ,ik voel mij  
beschaamd1 dat ik dit herinneringetje   
vermeld4 ,want ,rome is de stad niet    
voor zulke kleine dingen en ,rome is de 
stad van het ruime1 het geweldige en    
ontzaglijke4444 ,een oogenblik herinner 
ik mij wel vreemd1 dat het ,forum toch  
zoo klein was1 voor het compacte leven1 
dat er in de oudheid geleefd werd1      
tusschen de bazilieken en tempels1 die  
er op elkar drongen444 ,maar die        
herinnering duurt niet lang1 want       
dadelijk doemt op de ,palatijn1 een berg
 van nit dan paleizen2 het ,colosseum1  
waarin zeeslagen gemimeerd werden2 en ik
 zie de huizingen van den ouden adel3   
,doria en ,colonna en ,farnese2 ik zie  
het oude ,pauselijke paleis van het     

,lateraan in al de wijdte van wat nu    
muzeumzalen zijn1 en eindelijk zie ik   
ook1 als altijd1 ,st4 ,pieter en het    
,vaticaan1 de ,pauselijke stad op       
zichzelve4444 ,en al die lijnen strekken
 zich uit als met horizonten van        
architectuur en koepels als regenbogen1 
duizelingwekkend bij de gedachte aan wat
 menschen konden doen444  ,men zo het   
,michelangelo niet aanzien1 dat hij een 
der heron was1 die deze wereld van het  
kolossale schiepen4 ,zijne portretten en
 bustes in de ,uffizie en de ,casa      
,buonarotti te ,florence geven hem niet 
als een titan1 maar meer met het        
burgerlijke type van een misantropischen
 timmerman4 ,maar portretten en bustes  
bedriegen en voor ,michelangelo is het  
woord der conventie altijd3 titanisch   
geweest1 en blijft dat woord ook de     
eerste spontane uiting1 van wat ieder   
bij zijne scheppingen voelt4444  ,en    
toch444 na die eerste overweldiging1    
rijst een twijfel op en een vraag4 ,wat 
is het gevoel1 dat ons dconcerteert in  

de ,sixtijnsche kapel8 ,is het waarlijk 
de openbaring van een onmacht8 ,maar zoo
 dit onmacht is1 is het de onmacht van  
het genie1 de onmacht van het te        
vergeefs willen naar het empyreum van   
het llerhoogste1 naar dat supreme en    
alomvattende1 dat voor de menigte in    
wolk versluierd blijft en dat de hoogste
 ziel dan toch gezien heeft in een      
vizioen van bovenaardschheid3 een       
onmacht1 die tragisch is en dieper roert
 dan de gladde perfectie van welk klein 
talent ook4 ,want in die onmacht is de  
moed1 en moed is meer dan kracht1 omdat 
moed ziel is en kracht feit3 moed de    
gedachte en kracht het middel slechts   
tot de daad4444  ,ik kan1 wat de meeste 
der kunstbeschrijvers doen1 in de       
,sixtijnsche kapel niet juist dt zien3  
de eenheid1 de volmaaktheid der         
eindconceptie van het geheel4 ,in de    
,sixtijnsche kapel zie ik eerst3 het    
,laatste ,oordeel1 de reusachtige       
altaarfresco3 een gewriemel van alle    
even zwaar gespierde ledematen in een   

somber1 door den adem van eeuwen        
gembrouilleerd koloriet4 ,heel boven    
meen ik in een machtige figuur1 die mij 
bliksemend treft1 ,god te zien of       
minstens ,jezus1 maar ik vergis mij3 #c 
het is maar de profeet ,jonas444 ,en nu 
eerst ziet de blik1 die zakt1 den       
,oppersten ,rechter1 in een geagiteerde 
houding1 die ik niet begrijp444  ,nu    
zoek ik ook het plafond boven mij2      
spiegels worden gereikt en gelukkig1    
want eenigszins lang naar boven te zien 
met verwrongen nekspieren is ondoenlijk 
in het genieten van schoonheid444       
,waarom toch al die meest supreme kunst 
voor plafonds1 waar wat arabesken       
voldoende zouden zijn8  ,en ik zie geen 
geheel4 ,ik zie een mozaek van fresco's 
in de lucht1 die elkar vierkant         
opvolgen3 het zijn grootere en kleinere 
middenstukken1 ingesloten door een      
elaborate architectuur en sculptuur van 
geschilderde zuilstukken en engeltjes4  
,hoe ,michelangelo die geschilderde     
architectuur en sculptuur concepieeren  

kon1 is mij iets raadselachtigs4 ,in die
 middenstukken zijn de tafereelen van de
 ,schepping en den ,zondvloed1 en op de 
vierkante piedestallen der zuilstukken  
zitten1 in houdingen1 die elkar nieeren1
 telkens vier figuren1 engelen of       
genien4  ,dit is reeds veel1 reeds      
duizelingwekkend van idee en elaboraat  
van opstelling1 maar het is niet        
alles444 ,want wat de kleinere          
middenstukken kleiner zijn dan de       
grootere1 zijn ze opgevuld met          
medaille-achtige medaillons4  ,en       
vooral3 waar het langwerpige plafond    
zich aan werszijden welft1 zitten1 onder
 de kleinere middenstukken1 de machtige 
,profeten en ,sibyllen2 daartusschen1 in
 ogivale bogen1 figureeren de minder    
vooruitkomende ,voorouders van den      
,heiland1 met1 op zij nog1 kleinere     
bruinige figuren444  ,beken1 dat het u  
duizelt4 ,beken1 dat het te veel is1    
voor een plafond1 te veel vooral1 omdat 
de reusachtige ,sibyllen en ,profeten de
 figuren der ontzettende wereldhistorin 

op een tweeden grond dringen en zelve   
toch niet schijnen te kunnen ademen1    
evenmin als de genien schijnen te kunnen
 zitten op hunne nauwe stukken          
piedestal444  ,maar nu ook zie ik       
plotseling1 duidelijker en duidelijker1 
dat alles op zichzelve1 trots dit gemis 
aan atmosfeer1 van een ongedroomde      
herosche schoonheid wordt1 die          
bliksemend en wer bliksemend treft4444  
,en dat het geen onmacht was van den    
schepper1 want dat hij kn1 maar dat hij 
te veel schiep in eene te kleine ruimte1
 te veel leven riep op een te kleine    
oppervlakte3 het plafond en den         
altaarmuur van een kapel444  ,en een    
verlangen rijst op om ieder dier figuren
 alleen te zien1 telkens afgezonderd van
 al de anderen4444    ,ik herinner mij1 
in ,florence1 in de ,academia delle     
,belle ,arti1 den ,eterno ,padre van    
,carlo ,dolci4 ,toen ik dat stuk voor de
 eerste maal in het oog kreeg1 naderde  
ik het met een glimlach1 maar bleef er  
toch lang op staren4 ,een jong1 week1   

weemoedig gelaat1 met lange blonde      
haren1 met oogen vol van een            
onuitsprekelijke melancholie1 een gelaat
 als een bloem1 smartdroomend ziende uit
 het licht van eigen goddelijkheid1 de  
blauwe en roode draperie vastgehouden   
door een stralend juweel en de          
handen--de kleine1 zwakke1 mooie        
vrouwenhanden1 die nooit een wereld     
konden scheppen--in een vaag gebaar     
bewogen444 ,neen1 dat was geen ,eterno  
,padre1 dat was nauwlijks zijn ,zoon1   
dat was zelfs geen ,heilige1 die naar   
martyre smachtte2 dat was een mensch1   
een kind1 een zwak kind1 op den         
goddelijken troon verheven1 en er niet  
voor geschapen1 en niet wetende hoe en  
wat1 en vol melancholie1 over het lot1  
dat hem ,god maakte1 ,vader van het     
,heelal1 ,eterno ,padre444  ,en toch1   
dit juist was de innige charme van die  
schilderij1 die absolute menschen boos  
maakt en die absolute menschen          
minachten4 ,het was de charme1 de teeder
 melancholieke charme1 van het zwakke1  

dat geroepen wordt tot den plicht van   
het allerhoogste1 de charme1 die ons1 op
 aarde1 roert in een kind1 dat een kroon
 draagt444 ,en zeg me nu niet3 die      
,eterno ,padre van ,carlo ,dolci is geen
 ,god3 ik zie dat wel en ik weet dat    
wel4 ,maar ook zie ik1 dat uit die bloem
 van blonde kleur en zachten glans1 die 
,carlo zijn ,eterno ,padre noemde1      
geheel het karakter van den schilder    
trilt1 ten minste zooals ik dat karakter
 zie444  ,want meer doen wij niet en wij
 bedriegen ons altijd444  ,en dit       
verhoogt oneindig de charme van de      
absolute schoonheid eener schilderij3 er
 den schilder in te zien1 zooals ik ,fra
 ,angelico in zijne fresco's zie van    
,san ,marco en ,carlo ,dolci in zijn    
,eterno ,padre en ,michelangelo in den  
,zijnen444    ,in den ,zijnen444 ,de    
immense macht1 de kolossaalste kracht1  
die zich ooit de menschen droomden3 de  
,god1 die schept4 ,de ,god1 die uit den 
chaos in zeen van glans opzweeft en is  
en duisternis scheidt van licht1 met en 

gebaar van openspreidende armen1 en uit 
kolken van warrelend licht de zon rondt 
en ze slingert waar ze nu eeuwig staan  
zal1 en de maan dan slingert en dichter 
dan zweeft en oproept en verdeelt1 alles
 slechts met en gebaar3 het water hier1 
het land daar1 de planten en de         
dieren444  ,de ,god1 met den machtigen  
frons van scheppingsgedachte1 die troont
 op zijn voorhoofd1 met de oogen1 die vr
 zien door het opdoemende heelal1 en    
die1 terwijl zijn engelen zich dringen  
tegen hem aan en zich verschuilen in    
zijn opblazenden mantel en zich dekken  
de oogen voor het licht1 dat geboren    
wordt--de machtige armen uitzwaait en   
met den vinger de zon haar punt wijst   
hier en de maan hare baan1 daarginds444 
,de ,god1 dien daarna eene intimere1    
mysterieuze gedachte bezielt1 een       
ondoorgrondelijke droom1 en schept den  
mensch1 ,adam2 zijn fronsvoorhoofd heeft
 zich vereffend2 iets teederders        
verzacht zijn blik1 en gedragen door    
zijne engelen1 die hijzelve wer in zijne

 armen draagt of ze schuilen laat in    
zijn welvenden mantel1 strekt hij een   
arm uit en roept1 met voorzichtigen     
wijsvinger1 den mensch op1 zijn         
speelding1 dat hij liefheeft1 en ,adam  
is1 half liggende nog1 gemodeleerd in   
ledematen van mooiste1 jonge kracht1 de 
laatste wezenloosheid nog schemerende in
 zijne oogen en den arm1 hij ook1       
strekkende naar den ,schepper als om aan
 te roeren diens vinger met zijn vinger 
ook444  ,de ,god1 die daarna is         
nergedaald in het menschenparadijs1 dat 
hij maakte en er niet meer zweeft1 maar 
staat en1 terwijl ,adam slaapt1 er ,eva 
schept uit zijne zijde1 ,eva1 die men er
 ziet rijzen uit hare geboorte met dat  
volschoone gebaar van opstaan uit het   
niet1 dat gebaar van wording1 de knien  
nog even gebogen1 de schuchterheid nog  
in haren oprichtenden rug1 de handen    
gevouwen1 als in eerbied of in          
dankbaarheid444    ,ik zie ,michelangelo
 in die ontzettende creaties1 ik zie hem
 ook in de ,profeten en in de oude1     

subliem machtig denkende ,sibyllen1 met 
die sombere oogen1 die vooruit zien in  
hare afwachting der langzaam            
ontsluierende toekomsten2 maar ik zie   
,rafal nooit als een omlijnd karakter   
uit zijne kunst oprijzen4 ,of liever1 ik
 zie hem nu eens zoo1 en dan wer eens   
anders1 met de wisselingen van eene     
lenige plooibaarheid1 met de            
schitterreflets van eene ziel1 die zich 
geeft zooals het op het oogenblik het   
beste is1 zich schikkende naar de       
pauselijke opdrachten en toch zich niet 
geheel en al schikkende en eindelijk met
 eene glimlachende insinuatie kronkelend
 tusschen alles door en gevende wat hem 
goed dunkt4444  ,uit zijne fresco's1    
maar vooral uit zijne titanensculptuur1 
komt het karakter van ,michelangelo1 die
 met ,paus ,julius ,,ii meer vocht--over
 de dtails der ,sixtijnsche kapel--dan  
dat hij de knie voor hem boog1 als      
gespierd marmer zelve voor ons uit1 maar
 ,rafal blijft altijd indcis en         
gecompliceerd beide4444  ,zie hem te    

,milaan in zijne ,sposalizio1 te        
,florence in zijne madonna's en         
portretten1 te ,rome in zijne ,stanza's 
of ,loggia's1 of arrazzi2 in de         
,farnesina of in de ,sibyllen van ,s4   
,maria della ,pace of in de             
,transfiguratie van het ,vaticaan2 en   
het zijn karakterwisselingen en         
-schitteringen als van steeds andere    
facetten1 in steeds andere lichten1 en  
niet alleen te verklaren door de drie   
periodes1 waarin men zijn schilderleven 
onderscheidt4 ,hoog sympathiek zijn al  
die wisselingen mij niet1 want ik zie   
altijd in ,rafal iets van een genialen  
faiseur3 een artist1 die heel veel en   
gemakkelijk kan1 en alles glimlachend   
doet en beminnelijk4 ,ik heb hooger     
achting voor ,michelangelo1 met zijn    
streven naar het onmogelijke en zijn    
vechten met het marmer2 ik zie in geen  
enkel kunstenaar zoveel menschelijks en 
herosch samen4 ,maar de ,sposalizio is  
mij minder waard dan welke schilderij   
ook van ,perugino1 dan welk stukje      

kunst1 die heilige kunst van            
,perugino--al was hij zelve ook niet zoo
 heel heilig--omdat imitatie van manier1
 hoe perfect ook1 toch altijd secondair 
blijft4 ,hoog bekoren mij het magistrale
 portret van ,julius ,,ii1 in de        
,uffizie1 en de glanzig kuische en      
goudschoone ,madonna del ,gran-,duca in 
het ,palazzo ,pitti1 maar in de ,madonna
 del ,cardinello vind ik het ,jezuskind 
bepaald dik-leelijk en den voet1 die op 
den voet der moeder staat1 niet minder  
dan wanstaltig1 en de ,madonna della    
,sedia houdt telkens en telkens iets    
prenterigs voor mij1 tegelijk met iets  
ra-terre-'s4444    ,de goddelijke glorie
 van ,rome zijn al hare antieke marmers3
 de wergalooze muzeums in het ,vaticaan3
 ,pio-,clementino1 ,chiaramonti en de   
,braccio ,nuovo1 waar allen zoo heerlijk
 ruim staan1 alsof de eigen atmosfeer   
dier nu verminkte en ontheiligde goden  
nog om hen heen waait1 en bij deze      
unieke verzamelingen sluiten zich de    
collecties aan van het ,kapitool1 van   

het ,lateraan1 van ,borghese1 van       
,ludovisi en van de ,termen van         
,diocletianus4444  ,in ,pio-,clementino 
het eerst de zaal van het ,grieksche    
,kruis3 de antieke mozaeken op den      
vloer2 de kolossale zacht gespikkelde en
 purperende porfieren sarcofagen van de 
moeder en dochter van ,constantijn den  
,groote1 en vooral de aanbiddelijke     
,afrodite1 naar die van ,knidos van     
,praxiteles1 met hare oogen van         
innigheid1 en haar glimlach van         
innigheid1 met hare zacht goddelijke    
lieftalligheid1 die dichter tot ons     
menschen nadert dan de hoogere majesteit
 der ,venus van ,milo4 ,al heeft men ook
 hare benedenvormen verborgen achter    
eene barbaarsche draperie van geslagen  
ijzer1 dat wit is gemaakt1 zij is nog   
schoon1 zoo innig1 lief mooi nog1 dat   
men haar schijnt te mogen aanbidden van 
heel dichtbij1 zonder profanatie van    
hare goddelijke essence1 en bij die     
innige mooiheid schijnt de ,medicesche  
,venus--in de ,tribuna te               

,florence--geaffecteerd en              
pretentieus444  ,en nu verder te gaan   
wordt louter genot voor de ziel1 die    
zich vol gebeeldhouwde impressie's      
opstapelt4444 ,in de ,rotonda1 in het   
midden1 de porfieren reuzencoupe uit de 
termen van ,diocletianus2 ginds de ,juno
 ,barberini1 maar zij roert me niet     
zeer2 ze lijkt te veel op de jonge      
prinsessen van ,wales4444 ,maar dan1    
naast haar1 ,antinos1 zijne buste       
alleen1 zijn kop van schoonheid en vol  
raadsel4444 ,de nek jong krachtig en    
geserreerd2 het gelaat beeldschoon      
,grieksch1 de haren laag tot op het     
voorhoofd1 in rechte krullen dan        
vallende achter4444 ,en de oogen1 de    
oogen vol weemoed1 vol raadsel1 vol     
vragen aan het leven3 waarom die smart1 
omdat ik mooi ben2 die oogen vol        
peinzens over het onoplosbare2 die      
mijmerblik1 waarin geheel de sfinx      
schijnt weg te schuilen2 die straal van 
levend marmer6  ,naast hem1 tevens aan  
de voeten van den goudbronzen ,herkules1

 de kop van ,adrianus1 maar niet zoo    
treffend en te veel als opgemaakt1 te   
netjes1 en uit zijne oogen de           
antwoordblik niet op dien van mijn      
,antinos4444  ,maar dan nog eens hij1   
wiens schoonheid zijne essence was1 de  
essence van zijn leed en zijn geluk3    
,antinos1 vergood1 verheerlijkt door    
zijn keizer na zijn dood1 als ,bacchos1 
gekranst1 den tursos in zijn hand4444   
,en op die menschelijkheid1 tragedie van
 twee zielen1 blikt ner de ,zeus        
,otricoli1 als in een al begrijpend1    
olympisch medelijden4444    ,in de      
,galleria delle ,statue treft mij het   
meest de verminkte ,eros naar           
,praxiteles1 zonder armen en zonder     
beenen1 en daarom zoo pijnlijk1 zoo     
armoedig1 als eene gemartyrizeerde      
godheid1 maar zijn kop is intact1 het   
haar wat opgebonden in een strik op het 
hoofd van voren4444 ,eene               
onuitsprekelijke peinzing in de         
nerkijkende oogen1 waarin bijna iets    
trilt van wroeging1 omdat hij de liefde 

is en het leed geeft aan de arme        
menschen2 en dan tevens dat aanbiddelijk
 noodlottige van geheel zijn armelijk   
verminkt wezen1 alsof hij stil          
fluistert3 ik kan niet anders en ik moet
 zoo3 vergeef me4444 ,en zijne ziel1 de 
zoete ziel van dat stuk marmer is zoo   
iets zoets1 zoo iets diep-in levends1   
dat mijne oogen vochtig worden1 als ik  
hare openbaring opmerk1 en dat ik hem zo
 willen troosten1 en hem zeggen3 het    
leed1 dat je geeft3 het is het geluk1 en
 de arme menschen1 ze willen het niet   
missen1 nooit4444    ,het is heerlijk   
daar te dwalen1 en hoe langer men       
dwaalt1 hoe levender de marmers worden1 
in hunne atmosfeer1 tegen hunne         
purperende achtergronden1 met hier en   
daar de prachtige baden van zwaar1      
rood-geaderd albast1 en de zetels en    
coupes van rosso antico1 en de marmeren 
bas-reliefs tegen de muur4    ,in de    
vier kabinetten van het ,belvedere1 de  
,lacoon1 de ,apollo1 de ,mercurius en de
 ,perseus en ,vuistvechters van         

,canova4444 ,de ,lacoon heeft mij niet  
zoo machtig geroerd1 misschien omdat ik 
in een beeld meer getroffen wil worden  
door eene psychische stemming1 dan door 
eene te dramatische activiteit1 die de  
bekoring van het stille marmer voor mij 
te veel tourmenteert4444 ,van den       
,apollo verwachtte ik ook geen          
ontroering1 omdat de blik er op zoo     
generveerd is geworden door duizenden   
slechte copies1 en toch de ,apollo zelve
 is van eene hoog genspireerde          
uitdrukking1 waarvan de apotheoze       
straalt uit zijne oogen2 zijne vormen   
echter hebben iets schraals en gewild   
elegants4444  ,canova is in zijne       
,vuistvechters van eene kracht1 die     
verbaast als men hem zich herinnert in  
al zijne teederheid4 ,de vormen der twee
 kolossale gladiatoren zijn van de      
grofste gespierdheid en blijven toch    
schoon1 maar het is de schoonheid van   
twee prachtige beesten1 zonder ziel4444 
,het is de massieve schoonheid van enkel
 forsche mannenkracht in het geweldigste

 van hunne viriliteit2 de gezichten     
fronsend als woedende beestenkoppen1 met
 woedend vlammende oogen en spalkende   
neusgaten1 die snuiven444 ,onwrikbaar   
staan ze beiden geplant op hunne zware  
voeten1 waarvan de groote teenen zich   
sterk uitdrukken tegen den grond aan2 de
 een getast op zichzelven in de         
concentratie van alle zijne             
spiermassa's1 waarvan zijn rug1 zijne   
armen en beenen tot springens-uit-elkar 
schijnen op te zwellen4 ,hij staat in de
 massieve houding van die een sprong wil
 doen1 de armen aan het lijf1 de        
omzwachtelde handen met vingers aan     
elkar1 reeds uitgestoken1 als om beet te
 pakken zijn vijand1 onder de armen444  
,en de ander1 geheel naar boven         
opgerekt1 ook straf op de beenen1 de    
sterke voeten gegroeid aan den grond van
 louter kracht1 zwaait den eenen arm    
omhoog tot zijn mokerslag1 die af zal   
weren1 en de vierkante vingers van zijn 
andere vuist drukken zich in elkar van  
stierenwoede444  ,en vreemd tusschen hen

 beiden1 contrast1 op den achtergrond1  
heft1 etherischer strijder1 de slanke   
,perseus een ,meduzakop omhoog444       
,maar van het ,belvedere is de ,hermes  
de hoogste schoonheid4 ,vroeger werd hij
 een ,antinos genoemd1 maar al de       
,antinoskoppen vertoonen de zelfde      
gelijkenis als fotografisch1 en deze    
,hermes heeft het echte                 
,hermessengelaat1 zooals de ideale      
,hermes van ,praxiteles het ook heeft3  
het smalle prominente voorhoofd van fijn
 verstand1 de eigenaardige oogen van    
intelligentie en intelligentie vooral de
 essence zijner schoonheid4 ,en die     
schoonheid is zoo wonder1 zoo louter1   
dat zij onuitsprekelijk wordt en de     
woorden gaan bezwijmen bij zijn aanblik 
en men slechts in stilte bewondert1     
omdat alle woorden vaal zouden klinken  
bij de zijne1 als hij de schoone lippen 
openen ging en zeggen zo zijne eigene   
woorden1 van goddelijk vernuft444       
,langs den kolossalen ,herkulestors door
 het ,chiaramonti-muzeum1 maar hoe      

schitterende marmers de lange galerij   
ook verzamelt1 men is er een weinig mo  
na al het hoogschoone van zoo even4444  
,ik herinner mij er toch vele3  ,een    
,eros1 die zijn boog spant1 in eene     
losse houding van mikken2 een ,niobide1 
alleen romp1 geen hoofd en geene voeten 
en toch vol vlucht in de loopende       
beenen1 die gedrapeerd zijn1 en zoovele 
interessante archasche stukken444 ,toch 
is het een rust er wat vlugger door te  
loopen1 naar den ,braccio ,nuovo1 en    
daar1 tergend ver en toch treffend      
dadelijk1 schittert de ,apoxuomenos van 
,lusippos me toe4 ,en ik moet altijd    
eerst naar hem1 zonder links of rechts  
te zien444 ,en toch1 daar staan de      
keizerlijke ,augustus1 een typische     
,domitianus met een laagwreeden kop2 de 
,dorufoor1 de ,canon van ,polukleitos1  
copie natuurlijk1 evenals zijne         
,amazone2 en dan links een reeks        
athleten en rechts een troep van        
verschillende saters1 die gieren van    
leven en vroolijkheid4 ,maar de         

,apoxuomenos lokt nader en nader4444    
,het is een beeld1 waaruit eene complexe
 moderniteit van idee schiet4 ,een      
athleet1 maar fijn van leden1 de beenen 
zelfs slank en de voeten heel lang en   
tenger2 de rechterhand is uitgestoken en
 twee vingers er van houden een         
dobbelsteen1 die zij juist willen laten 
vallen4444 ,maar machinaal gaat de      
andere hand door te schrappen met den   
schrapper de olie van zijn onderarm1 den
 balsem1 waarme hij zijne leden had     
gewreven1 voor lenigheid4 ,en in zijn   
beeldschoon gelaat van eene dwepende1   
modernere schoonheid--en het zelfde     
gelaat van ,lusippos' rustenden ,ares in
 ,ludovisi--staren zijne mijmeringen    
uit1 als denkt hij niet aan zijn        
schrappen1 dat gaat van zelf in de      
machinale beweging van het              
steeds-zelve-doen2 als denkt hij alleen 
aan wat hem zeggen zal de val van den   
dobbelsteen3 zijne overwinning4444 of   
zijn nederlaag4444  ,en hoog boeiend in 
de gewone realiteit van zijn eenvoudig  

doen1 van zijn reinigenden uitgestoken  
arm met den sikkelvormigen schrapper1 is
 hij2 omdat zijne prachtige oogen       
blikken van eene geheel andere gedachte 
en uit zien naar zijne dadelijk nabij   
zijnde athletentoekomst1 waaraan hij wil
 gelooven1 zoodra de teerling valt4444  
#d4    ,de marmers van ,rome zijn       
talloos en wonderschoon4 ,de pen1 die   
hier schrijft1 is een vlugge pen1 de pen
 van een brief uit den vreemde1 die even
 trekt eene impressie van herinnering2  
ze schrijft geene apodiktische1         
aestethische studie van sculptuur4 ,en  
ze tikt aan1 en tikt aan1 vlug1 en hare 
woorden vallen ner en willen niets geven
 dan de reflets dier indrukken zelve4   
,ze weet niet1 hoe ze ze allen zal      
melden1 mijn marmers1 die ik liefheb4444
  ,een der machtigste gebeeldhouwde     
impressie's1 als gedrukt met een zegel  
op de ziel1 geeft mij de stervende      
,gladiator van het ,kapitool1 de barbaar
 met het ruw-mooie gezicht en het steile
 haar1 en met de stervens-emotie in de  

oogen4444 ,de galerij aldaar van de     
keizerbuste's is vol verrassingen2      
,caracalla prachtig typisch2 ,caligula  
een heerlijk mooien1 intelligenten      
bazalten kop1 die alles verwart in het  
brein wat men van ,caligula las2        
,heliogabalus1 leelijk en geheel niet   
gevend de charme van den vrouweschoonen 
zonnepriester2 en ,nero1 ook niet dt1   
evenmin als in het ,vaticaan waar hij   
gelauwerd staat4444 ,ik herinner me de  
charmante kinderkopjes van ,nero in de  
,uffizie1 vol van de alleraanvalligste  
jeugd6  ,en ik wil nog eindigen hierme3 
zoo ge in ,rome komt1 ga naar de ,termen
 van ,diocletianus4 ,er zijn prachtige  
beelden1 een rustende vuistvechter van  
brons1 een koploos lichaam met gebogen  
knie van toch nog hoog harmonische      
schoonheid1 maar er is een kopje44446   
,een slapend kopje van bijna goudgeel   
marmer1 afgeslagen aan den hals1 en     
liggende op een fluweelen kussen1 voor  
een venster1 waardoor het licht er      
dommelschaduwend op valt4 ,de neus is   

wreed verminkt1 als weggevreten door een
 kanker4444 ,maar de oogen1 als onder   
een floers van doorschijnende oogleden1 
leven in de sluimering4 ,de mond haalt  
adem4 ,en niets is tot ademloosheid toe 
treffender--om niet wakker te maken--dan
 die indruk van innige sluimerschoonheid
 van dat aanbiddelijke amberkleurige    
vrouwekopje1 met haar geschonden neus6  
,v4  ,,michelangelo',s ,,cupola4   ,een 
langzaam opglooiende ronden steenen weg 
eerst1 als eene kronkelende viale1 die  
ingebouwd is door een reusachtige       
steenmassa4 ,dan een groote wenteltrap  
als een reuzenkurketrekker444  ,en het  
dak van ,st4 ,pieter breidt zich uit1   
een dak als eene stad1 want1 als kerken1
 rijzen er overal koepels omhoog1       
waartusschen zich wegen verliezen1 en1  
eene kathedraal zelve1 verheft zich voor
 me de cupola444  ,eene hangende stad1  
hangende over de wereld beneden haar3   
,rome4 ,maar de stad is desolaat1 het   
gehamer van werklieden werklinkt er444  
,trappen wer1 eerst buiten1 de cupola   

langs1 dan binnen har4 ,een deur opent  
zich1 op eene galerij444  ,en de        
immensiteit van den koepelafgrond gaapt 
aan mijne voeten4 ,boven mij welft het  
zich nog met de welvingen der           
reuzenmozaeken4 ,maar aan mijne voeten1 
even onder de lijn van mijn oog1 breidt 
zich de duizelingwekkende schijn-ellips 
uit van den koepel zelve1 met de        
reuzenspreuk3 ,tu es ,petrus et super   
hanc petram aedificabo ecclesiam meam et
 tibi dabo claves regni coelorum4  ,en  
die schijn-ellips is subliem1 omdat de  
rondte1 die zij in waarheid is1 gemaakt 
werd door menschen en ongelooflijk is1  
van eene onwaarschijnlijke realiteit4   
,heel beneden zwemt de middenruimte van 
de baziliek als een heilige afgrond1 en 
een geruisch als van golvende zee1 als  
van duizenden echo's1 fel bewogen lucht1
 zoemt suizende op1 uit die diepte1 die 
toch beneden eene doodstille kerk is1   
waar slechts ver1 in ne kapel1 wat wordt
 gepreveld444    ,wer trappen en trappen
 altijd1 vluchten van nauwer wordende   

steenen trappen444 ,maar rissen van     
lachende seminaristen1 die boven zijn   
geweest1 rennen er af2 uit alle hoeken  
zwermen zij ner1 als mieren4  ,hunne    
stroom is voorbij4 ,en nu wer de        
trappen1 die trappen tusschen den       
buitenkoepel en den binnenkoepel1 al de 
trappen die naar de lanterna leiden444  
,en eindelijk1 uit de benauwdheid der   
nauwer en nauwer wordende blauwe houten 
trappen1 in de lucht1 in de ruimte1 op  
de galerij om de lanterna444    ,ik zo  
mij kunnen begrijpen1 dat een           
seminarist--een van die1 welke mij daar 
juist voorbijzwermden--zoo er eerzucht  
in hem was en genialiteit1 op die       
galerij1 eene zwellende emotie had      
gevoeld4  ,want ,rome1 de wereld1 lag   
beneden hem1 en hij troonde boven ,rome1
 hij stond op een rand van ,rome's      
heilige tiara1 en alles was lager dan   
hij1 alleen de hemel niet1 de zon4444   
,en het moest in hem opkomen1 dunkt mij1
 dat alles te willen veroveren en dan te
 heerschen4444    ,over de stad1 die de 

,albaansche bergen en de ,abruzzen      
insluiten1 drijven de middagnevelen1 en 
wemelt het middagwaas1 dat de zon       
optrekt als met gordijn na gordijn444   
,en aan den anderen kant deint zich     
onmetelijk de desolate campagna uit en  
daarachter schemert de verre zee444  ,de
 tijd gaat voorbij1 het is jammer hier  
van daan te moeten4 ,een zwellende      
blijdschap1 dat de wereld zoo mooi1 een 
zwellende trots1 dat de mensch zoo      
titanisch kan zijn1 om tch ,babel op te 
trekken1 omhoog tot het einde van den   
dampkring1 kluisteren hier4444  ,twaalf 
uur4 ,ginds1 van de ronde massa van     
,castel ,san ,angelo1 gaat een dikke1   
witte wolk geluidloos plotseling over   
den ,tiber heen4 ,dan davert het schot1 
dat den middag meldt1 en kaatst als     
tegen de bergen aan en kaatst dan wer   
terug444  ,en de klokken van ,rome      
trilleren ver1 klateren dichterbij1     
zingend hoogschel uit hun brons en      
metaal1 en onder mij1 zwellende op tot  
mij hun goudenen slag1 daveren een voor 

een1 in langzame majesteit1 de twaalf   
donderslagen van ,st4 ,pieter zelve444  
,jan4 '#id4       ,,vi4  ,,via ,,appia4 
,eindeloos gaat de antieke weg1 komt van
 ,rome1 dat reeds ver ligt en gaat tot  
in het eindelooze door1 naar de         
,albaansche bergen1 die ginds in den    
zonmiddag waasblauwen en zelfs          
witgloeien1 in den zachten              
winterzonglans4444 ,en uit de           
transparante lucht1 boven de ver        
uitgespreide campagna1 valt drukkende   
ner de melancholie van die antieke      
eenzaamheid4444  ,verder weg1 links1    
loopen de oude1 telkens verbroken       
aquaducten met bogen na bogen weg1 en   
verliezen zich1 tusschen de steeds      
smaller wordende perspectieflijnen van  
hunne boogsprongen1 in het blauwige     
middagwaas der verschieten4444  ,aan den
 weg de runes der antieke sepulturen met
 de stukken marmer en de busten van wier
 asschen daar rustten4444 ,en ze zijn   
allen verdwenen1 al hebben ze eens      
geleefd in ,romeinsche oudheid1 al      

hebben ze eens hunne levens gehad1 met  
al wat het leven geven kan4444          
,drukkender1 den adem benemend1 en      
zittende als een spook op de borst1     
zinkt de melancholie zwaar ner4444      
,dichtbij1 langzaam1 zich nauwlijks     
bewegende1 weidt een herder1--in        
schaapsvellen en langen mantel1 langen  
stok in de hand1--zijne schapen en hij  
is van een warm bruin tegen het waas van
 den blauwen middag4444 ,bij eene oude1 
kleine pachthoeve1--een hooge steenen   
trap gaat naar boven--praaten een paar  
vrouwen1 de eene op de trap1 de andere  
op den weg melodramatisch gebarende naar
 boven1 en schel vlakken de             
penseelvlakjes van hunne roode en gele  
rokken en witte doeken in het waas van  
het dommelende licht op4444  ,rechts de 
eindelooze wijdte1 ernstig1 desolaat in 
de zon4 ,troepen van bersaglieri1       
dragende den zwaren ransel1 die zij     
verschikken telkens1 op den rug1 en1 in 
de hand1 het geweer1 komen aan1 loopen  
los van elkar1 om ergens te kampeeren4  

,romantisch wapperen hunne zwarte       
vederbossen1 afhangende van den ronden  
hoed1 die schuin staat4444  ,en eeuwig  
schijnt de weg te gaan1 eeuwig in       
vreemde zonmelancholie4444              
,jan4 '#id4       ,,vii4  ,,brief ,,uit 
,,napels4                               
,napels1 ,febr4 '#id4   ,milaan1 een    
groote stad als in het ,noorden1 toen ik
 ze zag voor het eerst1 des avonds1 in  
grijze mist1 waardoor de lantarens      
schenen als ,londensche lantarens1 en   
met een cosmopolitische grandeur1 die   
men ook in ,stockholm vindt4444 ,genua1 
de haven1 en aan den rand van de zee1   
langs de arcaden der oude paleizen1 het 
bonte leven van allen1 die aan de zee   
werken2 maar vooral de paleizen1 de     
nauwe straten van paleizen1 en de       
nauwere kleine straten1 donker hoog in  
den avond1 met hier en daar een lichtje1
 als rooverholen4444 ,dan langs de zee1 
door een lange reeks tunnels1 die       
telkens het licht onderscheppen2 maar in
 het licht1 iets van wat we het ,zuiden 

denken3 blauwe lucht en daartegen groote
 alos met bladeren als blauwachtig      
metalen zwaarden1 en gouden gespikkel   
van mandarijnen4444 ,spezia1 de kleine  
haven2 ,pisa1 de doode stad3 tusschen de
 wijde straten en verlaten paleizen     
zweeft de schim van vroegere macht en   
rijk ,italiaansch renaissance-leven1    
zweven de schimmen der ,torelli's1 en1  
als op eene grassige vlakte houden zich 
de wonderschoone ,toskaansche dom en de 
scheeve ,campanile en het ,battisterio  
en het antieke ,campo-,santo dicht bij  
elkar4  ,en zoo naar ,florence1 zoo was 
mijn eerste route1 nu juist1 op den dag 
af een jaar geleden2 en mijne tweede1   
nu1 van ,milaan naar ,parma1 het        
bekoorlijke kleine ,parma1 en als ik aan
 ,parma denk1 zie ik altijd den         
vroolijken cour van een ,italiaansch    
htel2 alle verdiepingen komen er met    
galerijen op uit en op eene galerij     
speelt een trio3 de cour is vol         
,italiaansche officieren1 die           
luidruchtig dineeren--manoeuvres zijn in

 den omtrek--en ze vullen den cour met  
hun los-flinke elegance van losse       
soldateske beweging1 als van luchtige   
kracht444 ,als ik aan ,parma denk1 zie  
ik dien cour1 die eene scne was als uit 
,carmen en ik zie ook ,correggio's      
ideaal eetzaaltje der abdis van het     
,convent van ,st4 ,paul3 de gekoepelde  
treille met open medaillons1 waardoor de
 lucht schijnt te blauwen1 en putti1 die
 er uit nerkijken en bevallige          
schilderingen van sluiers1 waarin borden
 en ramskoppen1 en op het mantelstuk van
 den schoorsteen de mooie1 mondaine     
abdis ,giovanna van ,piacenza zelve1 in 
het gewaad van ,diana444  ,modena1      
altijd met mijn levendig klein ,parma   
genoemd in n adem1 maar dood1 een stad  
van doode arcaden4 ,en ,bologna1 de     
wijze stad van geleerden ernst1 la      
docta1 met hare twee scheeve torens1    
haren ouden ,san ,petronio en haar      
modern straatgewoel1 en dan ,florence444
  ,maar over ,florence kan ik niet ter  
loops schrijven3 er hangt te veel van   

mijn hart aan die stad3 alleen1 ze is   
nog altijd niet geheel het ,zuiden der  
fantazie3 de ,arno kan gloeien in de    
zon1 maar koud1 hoog en somber duisteren
 de kleinere straten en strak en streng 
zijn de paleizen1 ,pitti ,strozzi1      
,riccardi1 als uit rotssteen gehouwen4  
,om ,siena heen1 het op en ner          
kronkelende ,siena1 de fijne            
,italiaansche landschappen1 met de dof  
zilverende olijven1 die flauw-fijntjes  
schemeren tegen de niet al te blauwe1   
als opalen koepels2 het landschap1      
zooals ,perugino het heeft in zijne     
onuitsprekelijk schoone kruisiging van  
,s4 ,maria ,maddelena de' ,pazzi1 in    
,florence444  ,maar het eerst trof mij  
het ,zuiden in ,rome2 nergens nog was de
 lucht geweest zoo transparant1 maar ook
 zoo blauw1 en moorsch bijna sneden er  
de witte en roomgele lijnen van gebouwen
 op af1 en de ,pincio ws het ,zuiden6   
,en toch1 ,rome was maar nu en dan het  
,zuiden1 maar ,napels1 dat is het6 ,het 
ideale ,zuiden van de fantazie3 de zee  

blauw als zee maar blauw kan zijn3 de   
punt van ,sorrento en ,capri schemerig  
omlijnd--van louter licht--in de verte2 
de ,vezuvius1 de berg vol inwendig      
vuurgeheim1 en steeds met zijn op- en   
opkronkelenden witten wolkpluim1 die    
zich in eene langzame1 grijze zweving   
verijlt naar ,capri heen2 ,castellamare 
schitterend vierkant geplekt in het     
waas-blauw der verre bocht en het       
,castel dell' ,ovo1 vestingsterk en     
massief in het water1 als eene realiteit
 zich scherp kantende in den droom der  
lichtwaastinten4444 ,en1 verder af1     
ziende van af de ,chiaia1 de palmen der 
,villa ,nazionale1 schelgroen tegen de  
blauwe zeekleur bladeren aanzettend2 de 
marmeren beelden4444 ,en verder wer1 de 
,villa del ,popolo en de strada ,santa  
,lucia en de strada ,nuova1 met die     
intense zuidkleur van het volk der      
,napolitaansche kaden1 alsof hun leven  
er is als een weefsel van oud versleten 
brokaat van het ,zuiden1 waarin de      
schelle kleurvlakken van het rood en het

 blauw en het geel en het goud door stof
 en vuil verrot zijn tot schitterrafels 
met metaalreflets1 die in het diffuze   
zonlicht telkens opflikkeren en gloeien 
in abjecte schoonheid4444    ,dat leven 
van kleur als oud brokaat gaat door naar
 ,san ,giovanni a ,teduccio1 ,portici1  
,resina1 ,torre del ,greco1 alles aan   
elkar gebouwd en aangekleefd1 alsof de  
lava1 die er eens gevloeid heeft1 en er 
versteend is aan de huizen1 er het leven
 bij elkar plakt4 ,de ,vezuvius altijd  
links1 met steeds duidelijker wordende  
kraterlijn en1 kookende als stoom1      
steeds de dikke1 witte wolken krullende 
uit zijn geheimenis4444 ,links de zee1  
met de punt van ,sorrento1 een landschap
 uit een droom in opalen waas-tint1     
waarin oneigenlijk enkele bootjes de    
zeilen doopen2 en die zee1 nu en dan    
maar zichtbaar1 over een muur1 of door  
de open poort van een villa en haar     
tuinperspectief heen4444 ,dan de weg    
naar ,torre ,annunziata1 keiachtig en   
stoffig2 bossen van op elkar bladerende 

cactussen tieren aan de muren4444 ,het  
rijtuigje hotst vliegende door en langs 
dat alles heen1 eerst als door een      
weefsel van reele1 tastbare             
kleurschoonheid1 en dan als door eene   
fantasmagorie van onbestaanbare tinten4 
,want er is in geheel de atmosfeer om   
,napels iets dat aan onbestaanbaarheid  
doet denken1 of er een aroom uit rijst  
der ,duizend-en-,een-,nachten4444    ,en
 door dien morgendroom bereikt men      
,pompe4 ,tusschen twee kleine htels gaat
 de weg naar de runes2 overal gidsen1   
gegalonneerde jongens van ,cook2        
muzikanten1 die op cithers dwepen2      
bedelaars als oude gentlemen in         
onmogelijk gelapte jassen2 kinderen1 de 
billen uit den broek1 of alleen in een  
hemd1 die een stukje steen oprapen en je
 naloopen met3 antiche1 antiche44443 een
 aplomb1 waar je altijd wer om lachen   
moet4444  ,na den ingresso gaat de weg  
als door een desolate villa heen4 ,dan  
het eerst de ,porta ,marina en de doode 
stad ligt zichtbaar4444  ,ze is als een 

graf van het verleden1 als een          
reusachtige1 lege sarcofaag1 waarvan de 
steen is weggenomen4 ,een reusachtige   
zeis schijnt er al wat boven was te     
hebben weggemaaid444 ,rondom haar heen  
wazen de bergen in den zonneschijn1 en  
alles is stil1 zonder adem en zonder    
geluid1 en geen vogel vliegt er2 alleen 
de hagedissen1 de kleine zonaanbidders1 
schieten als groene flikkeringen over de
 muren heen4  ,langs de nauwe straten   
over het antieke1 ongelijke plaveisel1  
waarin eens de wielen van karren diepe  
groeven hebben ingesleten4444 ,om over  
te steken1 groote ronde steenen1 twee of
 drie in de breedte der straat4 ,een    
enkele fontein met nog een marmeren kop1
 waaruit het water spoot1 en in den rand
 van het bassin de holte1 die de handen 
sleten1 als ze het water schepten1 om   
het te brengen naar den mond4444  ,langs
 de straten de kleine winkels1 of de    
grootere huizen1 in hunne elegance van  
vierkante lijnen1 alsof het leven dier  
menschen1 trots al hunne                

geraffineerdheid en dbauche1 eene nog al
 strenge harmonie behouden had1 eene    
helleensche herinnering1 klassieke      
regelmaat4 ,nergens molligheid van ronde
 lijnen1 zooals ons leven nu wil1 waar  
alles arabesk wordt2 maar integendeel   
alles vierkant en regelmatig en         
eenvoudig plan van rechte lijnen als    
primitieve meetkunde4 ,maar toch alles  
fijn1 alles elegant1 de huizen niet     
alleen en niet alleen de tempels1 maar  
ook de baziliek met den tribunaal met   
den troon1 waar de rechter zat2 onder   
hem in het gewelf1 de gevangenen2 ook de
 beurs2 en ook de slachtplaats1 en deze 
laatste1 zoo elegant en met zulke       
artistieke muurschilderingen1 dat men ze
 eerst een ,pantheon noemde2 in de      
winkeltjes de cellen van priesters zag2 
in de toonbank1 met de goot1 waar het   
bloed liep1 hun triclynium1 waar zij op 
steenen banken zouden hebben aangelegen1
 met1 onder1--die goot--1 hun           
vomitorium444    ,ik had nog meer willen
 schrijven van ,pompe1 maar mijn brief  

is twee dagen blijven liggen en de dagen
 gaan voort en gaan voort en zoo snel1  
met hunne lachende snelheid1 zoo snel en
 zoo lachend alsof ze niet de zware1    
lange dagen zijn van het ,noorden1 maar 
niet meer tellen dan uren en zoo        
lachend1 alsof ze de ,horen zijn1 met   
kapellenvleugels1 en lachende wegsterven
 in den zonneschijn van de goddelijke   
stad van het ,zuiden4444  ,want ,napels 
is vuil--zooals onze ,amerikaansche     
kennissen zeggen1--maar het is een      
vuilheid van een verblindende pracht en 
eene vuilheid1 die niet schijnt te      
bezoedelen1 alsof de zon en de zee alles
 ontsmetten met zuurstof en met         
licht4444 ,en ,napels is de bruyantste  
stad van de wereld1 zooals mijn         
,baedeker vertelt1 maar vreemd hoe al   
dat leven niets enerveert1 en hoe er    
eene lachende kalmte en sereniteit      
schijnt boven te hangen in de zonlucht4 
,het schijnt er in te zingen en te      
zwijmelen in die lucht1 als van een     
dronken faunen-vroolijkheid2 mijne ramen

 zijn open1 een rammel-symfonie van     
trammen en rijtuigen1 schreeuwende      
kooplui1 klakkende zweepen1 pijpende    
soldatenmuziek1 wat meer nog8 galmt naar
 binnen in een vloed van zonlicht2 de   
,villa ,nazionale1 waardoor de zee      
blauwschemert1 schijnt onder hare boomen
 te ruischen van rijk leven2 en toch1   
een serene bekoring drijft uit dat alles
 op1 en schijnt te schenken het elixer  
zelve van het geluk4  ,wat maakt de     
drukte van ,parijs1 van ,londen1 van    
,amsterdam1 zoo enerveerend1 en waarom  
is ,napels' drukte niets dan harmonie8  
,ik geloof1 omdat de drukte in ,parijs1 
,londen en ,amsterdam machinaal is2 met 
strakke gezichten gebaart de doende     
menigte zich1 als bewogen door methodes1
 die misschien in groepen zouden te     
verdeelen zijn4444 ,wanneer men zich in 
een dier groepen voegen kan1 doet men   
me1 en voelt zich bewogen door de juiste
 veeren1 die noodig zijn4 ,maar kan men 
zich niet in een dier groepen voegen1   
dan druist men tegen allen in en voelt  

zich verloren1 en verlangt1 ontzenuwd1  
naar eenzaamheid444 ,hier schijnen die  
groepen niet te zijn4 ,ieder blijft     
individu1 ieder doet wat hij doen moet1 
hij alleen1 en zonder methode4 ,eene    
spontaneteit bezielt de drukte4 ,alles  
krioelt door elkar3 een bonte           
mierenhoop1 in glanzend lachende        
naveteit444  ,en dan die lucht1 de      
vreemde sereniteit van die lucht        
daarboven1 die stillende atmosfeer1 die 
van af de zee schijnt aan te drijven4   
,ook in ,rome is dat zoo anders4 ,de    
lucht is er droog1 ijl2 men voelt zich  
steeds voortgejaagd1 voortgezweept2 men 
heeft veel te doen1 veel te zien1       
touristenplichten zonder eind4 ,men ziet
 zijne kennissen niet meer1 al woont men
 in het zelfde huis4 ,ieder vliegt een  
andere kant uit1 met dolle oogen1 en    
ziet men elkar terug1 dan dweept men1   
dat ,rome zoo mooi is1 en dat men het   
water van de ,trevi wil drinken1 om te  
moten terugkomen1 in ,rome444 ,hier1    
niet die opgeschroefdheid4 ,alles is    

natuurlijk1 vroolijk4 ,heeft men ooit in
 eene stad1 behalve in ,napels1 fiacres 
gezien1 die met elkar om het hardst     
reden8 ,vincenzo onze koetsier1 vliegt  
en hotst er van door met zijn kleine    
paardje1 dat lava in zijn aderen schijnt
 te hebben1 en zoo vliegen ze allemaal1 
de paardjes1 klein maar sterk en vlug en
 hinnikend4 ,hinnikende fiacrepaarden6  
,en ze cambreeren zich in hun           
flikkerende tuigen vol glimmende        
spijkers en metaalbeslag en ze willen   
elkar niets toegeven4 ,baedeker beweert1
 dat de ,napolitaansche koetsiers bekend
 zijn om hunne insolentie4 ,het is      
mogelijk1 maar ,vincenzo is een ideaal4 
,hij vindt het alleen prettig je nu en  
dan een lira meer te vragen dan het     
tarief1 want het zit hem in het bloed je
 liever wat af te zetten1 dan op een    
fooi van je te rekenen4 ,maar dat is ook
 zijn eenige ondeugd4 ,en hij is geboren
 voor koetsier van goeden huize1 al is  
zijn jas ook gescheurd aan alle kanten4 
,als we ons htel uitgaan en niet willen 

rijden en willen wandelen en al de      
anderen ons wenken en met de zweep      
klappen en vole8 vole8 roepen1 alsof ze 
de grootste verleiding voor ons in petto
 hebben1 blijft ,vincenzo1 die zich tot 
onzen lijfkoetsier heeft gepromoveerd1  
statig zitten1 en groet ons met een     
glimlach van kalme zelfbewustheid4 ,maar
 zit hij niet op zijn bok en loopt hij  
zijn karretje met een plumeau af te     
stoffen1 dan komt hij1 met dien zelfden 
glimlach naar ons toe en vraagt3 ,morgen
 wer eens naar ,pompe8 ,of naar ,baa8   
,of naar de ,camaldulen8 ,van daar zie  
je de heele wereld1 de heele wereld in  
zonneschijn6    ,alleen als we naar het 
,muzeum rijden1 is ,vincenzo een beetje 
ongelukkig4 ,maar het kan niet anders3  
we moeten nu dan wel eens naar het      
,muzeum1 ,vincenzo6  ,ik weet niet1     
waarom beeldhouwwerken en bronzen mij   
altijd een sneller schrik van schoonheid
 geven dan schilderijen4 ,er straalt    
altijd uit hen een flits1 die mij in    
eens doordringt1 zoodat ik in eens het  

geheele beeld zie1 en schilderijen moet 
ik langzamerhand veroveren444  ,wij gaan
 door de portiek der keizers naar de    
bronzen4 ,de keizers kennen wij van     
,rome1 van het ,kapitool en van het     
,vaticaan1 en wij willen nu naar de     
bronzen4 ,toch zie ik1 dat hier een     
,nero is1 met een lauwerkrans1 die wer  
anders is dan in ,rome en een           
,heliogabalus1 die allervreemdst is4    
,een plat achterhoofd2 het haar sluik en
 wat vallende over het gezicht met een  
vlok hier en daar444 ,koele1 uitpuilende
 oogen1 een slechte ommelijn van wangen1
 en de bovenlip hangende over de        
onder-444 ,in het geheel iets van een   
jongen1 perversen misdadiger444  ,de    
bronzen vullen vier zalen4 ,in de eerste
 het prachtige bronzen paard van        
,herculanum1 uit een vierspan over4 ,nog
 een prachtige paardenkop1 van een      
paard1 dat vroeger bij den tempel van   
,neptunus stond1--nu ,san ,gennaro--en  
dat de aartsbisschop1 op den kop na1    
versmelten deed tot een klok1 om het    

heidensche te christianizeeren4 ,eene   
,dianabuste1 uit ,pompe1 met een holte  
van achteren1 waardoor de priesters aan 
het beeld een orakel inbliezen444  ,in  
de tweede zaal vooral vier kleine       
beeldjes1 naast elkar3 de dansende ,faun
 in ,pompe gevonden1 vol rythme in de   
beweging zijner levendige armen en      
beenen2 een ,silenus1 die iets gedragen 
heeft1 op een support1 dat een slang    
rondt1 en1 zwaar dik1 omkranst1 zwoegt  
hij nog onder zijn last1 die men niet   
meer ziet2 een sater met een wijnzak1 en
 een ,narcissus of liever ,bacchus1 in  
een luisterende houding1 met            
vooruitgestoken wijsvinger444 ,het zijn 
vier kleine meesterstukken1 die daar    
naast elkar staan1 en als men1 geheel   
gecharmeerd1 den een na den ander       
beschouwt1 is men verwonderd over dat   
tintelende antieke leven in klein brons1
 over die vier kleine bronzen oden1 van 
een zoo zuivere en gecizeleerde kunst1  
als verzen van ,horatius4 ,die kleine   
volmaaktheden van de oudheid1 die men   

onder zijn arm stilletjes zo willen     
wegnemen1 ze geven ons1 modernen1 een   
wanhoop1 omdat ze zoo iets zuivers en   
levends zijn3 eene kleine1 vroolijke    
gedachte1 stralende door een vorm van   
louter zuiverheid4  ,maar de derde zaal 
bevat het schoonste brons3 in het midden
 de dronken ,faun1 met zijn dol         
vroolijk1 zalig genietend gezicht1 zich 
wentelend op zijn legen wijnzak2 aan    
zijne zijden1 links en rechts1 twee     
andere beelden1 worstelaars1 in         
houdingen van elkar-willen-aanvallen2   
slank zijn ze1 jongens nog1 met heele   
fijne voeten en fijne handen2 ze zullen 
zeker bliksemsvlug zijn en niet zoo heel
 sterk4 ,dan een sater1 die juist wakker
 wordt en zich opricht1 en zijn geheele 
lichaam rekt zich als in eene vroolijke 
lijnenmelodie van natuurlijkheid en     
humoristischen dageraad2 en dan een     
rustende ,hermes4 ,even is hij gaan     
zitten2 hij schijnt dadelijk wer te     
willen opstaan4 ,zijne vleugels zijn hem
 met riemen gebonden aan de enkels4     

,fijn luchtig is zijne jonge gestalte2  
de zon1 die helder binnenvalt1 veegt    
lange schamplichten aan de rondingen    
zijner efebe-ledematen1 en laat hem     
verder in een donkere tint van          
moorenzwart4 ,zijn gelaat heeft iets    
ineengedrongen hindoesch2 zijne ooren   
staan een beetje ver van het gezicht af4
  ,hij is misschien niet zo intelligent 
als de marmeren ,hermessen met hun      
,praxiteles-type1 maar hij moet vlug    
zijn1 als de wind1 als hij niet meer    
rust en zich zal verheffen op den       
vogelslag van zijne lichte              
enkelvleugeltjes444       ,,viii4       
,,pesto4                                
,cava dei ,tirreni1 ,febr4 '#id4   ,de  
,appenijnen als rotsgebergten1 die in   
den wazenden zonneschijn licht          
transparant worden3 hier en daar een    
tintelwitte sneeuwkop2 beneden groen    
grassige vlakten en her en der de       
tintelwitte vlakken ook van geiten en de
 zwarte kroeskoppen van wilde buffels444
  ,over het landschap drijft een niet   

zichtbare schim1 schijnbaar opgelost in 
den luchtglans3 de booze geest1 de      
malaria2 maar aan den spoorweg links en 
rechts balsemen lange reeksen           
eucalyptussen met volheid van geur de   
lucht en sterk1 suikerzoet1 trillert    
naar boven de walm van duizenden        
narcissen44444    ,door de ,sirenenpoort
 gaat een weg naar ,poseidonia1 het oude
 ,paestum1 de stad van den zeegod1 en1  
in eens1 bij het einde van dien weg1    
verrijzen de tempels1 of ze in ,hellas  
zelve zijn444  ,in de majesteit van zijn
 ,dorischen eenvoud zuilt de tempel van 
den zeegod op1 met zijne zuilen1 die    
zijn als gouden lijnen4 ,sterk1 breed   
gaan zij op van den grond en1 hooger1   
versmelten ze zich1 als zijn ze volle   
tonen1 die1 eerst gezwollen1 teerder    
worden van klank naar de lucht toe4  ,om
 hen heen drijft de stilte1 en tusschen 
hen door1 telkens afgesneden en als een 
smalle streep azuur teekent zich ver de 
zee recht44444  ,en ze is zoo smal en   
zoo azuur als ,alma ,tadema haar geeft  

boven of tusschen zijn marmer4444  ,in  
de zon warmt zich de gouden tempel4     
,want de zon veegt over den sponssteen  
der schachten lange vegen licht1 die hel
 vergulden1 en brons zijn dan de andere 
schaduwende rondingen4  ,sterk stoven in
 de zon1 die al schijnt te zomeren1 de  
volle witte madelieven1 de gespikkelde  
distels1 en vooral sterk de glanzend    
groene akanthen1 die als met fijne      
scharen zijn uitgeknipt4 ,en1 levend    
smaragd1 schieten de hagedissen met     
schichtige juweelen oogjes over de      
zuilen en verdwijnen in haar            
sponsigheid444  ,alles is stil4 ,alleen 
een kind kijkt naar ons1 een meisje2 ze 
is stil blijven staan3 donkerbruin met  
groote ronde zwarte kralen van oogen4   
,recht hangen de plooien van haar rokje1
 warm vuilblauw1 en met beide handen    
steunt zij recht op haar hoofd1 een     
lange kruik met twee ooren4    ,opener1 
ijler1 meer rune heft links de ,baziliek
 grijzere zuilen omhoog4 ,en verderop1  
rechts1 grijzer ook1 de tempel van      

,vesta4 ,binnen-in bloeit een geheele   
blankheid van madelieven1 als het       
laatste1 iets wit1 dat de verdwenen     
godin achterliet444  ,en in deze stilte 
van zuilende tempels in blauwe lucht1   
met de smal-blauwe streep van zee       
tusschen de gouden en grauwe lijnen     
door1 heb ik mijne vrome gedachte gewijd
 aan ,vosmaer en ,amazone444       ,,ix4
  ,,brief ,,uit ,,corfu4                
,febr4 '#id   ,van ,napels door de      
dorre1 woestijnachtige ,basilicata1 die 
is als een landschap van het ,h4 ,land  
of als een streek uit ,syri1 golvend1   
verbrand door de zon1 als verdord onder 
een vloek van uit den hemel44444        
,brindisi1 een havenstad van verveling1 
op den ,zondag2 een paar groote mails   
alleen komen aan van ,alexandri en van  
,calcutta1 maar geene woelige drukte is 
bij hunne aankomst2 alleen1 saaiweg1    
worden tonnen ingeladen met een hefboom1
 als een ijzeren arm die aanneemt1      
oplicht en nerlaat en aanneemt1 oplicht 
en nerlaat1 den heelen dag door4444  ,en

 alleen voor het ,htel ,international1  
waar de op den nacht--om te gaan aan    
boord--wachtende gasten zich vervelen   
over altijd de zelfde illustraties--als 
hunne brieven geschreven zijn1 en gapen 
en zien op hunne klokken en dan wer     
gapen--alleen voor het htel--als iets   
van ,egypte1 daar ver weg1 goochelt een 
,egyptenaar en zwaait met een half doode
 slang en lokt eene menigte1 die        
grinnikend naar hem kijkt4  ,en over den
 weg heen slingeren schillen van        
vruchten1 die ik niet ken1 purperen     
schillen met stekels1 maar ze laten me  
denken aan onze ramboetans uit ,indi4444
    ,des nachts aan boord van den       
,principe ,oddone en de nacht aan de    
lege boot1 door de stilte van de        
nachtzee en de nachtlucht1 waardoor de  
machine haar langen1 langen draad van   
beweging stikt4 ,en des morgens de      
bekoring van ,albani2 de1 even boven1   
besneeuwde rotsbergen in het droomlicht 
van den morgen1 dan de kleinere         
,othonische eilanden1 ,samothrake en het

 eiland van ,calypso1 en eindelijk de   
,grieksche stad ,corfu1 fabelachtig     
gelegen en1 links1 de ,oude ,forteres1  
oprijzende als een begroeid1 rond       
oorlogskasteel4444  ,en de woorden1 om  
nu te zeggen de bekoring van het liggen 
van die stad en hare ligging al zoo     
afzonderlijk te teekenen van andere     
stedeliggingen aan zeen1 zijn zoo       
moeilijk te vinden1 omdat het maar is de
 bocht van bosschige of van heuvelige   
lijn en het vierkante rijzen van witte  
huizen1 en de uitstekende spits van een 
kerkje1 juist zoo en niet anders en dat 
alles met de nuances van                
liggingsarabesken1 die misschien        
nauwlijks zijn te geven met waterverf en
 geheel niet in de abstracte teederheden
 der woorden1 die meer geven de zielen  
der dingen1 dan hunne lijnen en hunne   
tinten4    ,de stad1 levendig--mannen in
 ,albaneesch kostuum1 zwarte pope's met 
iets ,assyrisch' in hunne los           
fladderende soutane's1 in hunne zwarte  
baarden1 in hunne hooge vierkante       

kalotten--is ,grieksch1 en niet alleen  
om de letters der opschriften1 die de   
ongewone oogen spellen1 maar ,grieksch  
om alles2 zooals de mannen loopen en    
gebaren en kijken met hunne schuine     
oogen naar de vreemdelingen en zooals de
 huizen staan1 misschien4 ,geheel anders
 dan alles van ,itali en het heeft zeker
 de bekoring niet alleen van het nieuwe1
 maar vooral van het ,grieksche1 alleen 
omdat het ,grieksch is en toch in dit   
alles is een gemis1 dat bijna een       
heimwee geeft naar ,itali1 het eenige en
 aanbiddelijke4444    ,en een eerste    
indruk1 om te aanbidden het             
,nieuw-,grieksche in zijn dadelijke     
dagelijkschheid1 krijgt een vreemdeling 
niet1 zelfs niet een vreemdeling1 die   
zich geschikt heeft1 en gaarne1 naar de 
kleinere ,italiaansche htels4 ,want     
groote htels zijn altijd slecht1 zonder 
comfort1 zonder bediening en met        
oneetbaar banale tafels4 ,maar wat te   
zeggen van een begindag1 dat men zijn   
door ,baedeker gestarde htel verlaat1   

omdat de met goud te betalen prijzen    
omgekeerd evenredig zijn aan zelfs een  
matig geischt comfort1 in een kleiner   
pension aanlandt1 waaruit men een half  
uur later1 zich borstelende en naziende 
al zijn bagage1 vlucht1 om eindelijk te 
moeten stranden in ht groote htel--de   
eenige woning die nog te kiezen is4 ,en 
als dan nog ht groote htel--met prijzen 
van dubbel goud--en als men iets terug  
krijgt1 krijgt men van zijn goud niet   
aan te raken1 vuile papieren drachmen   
terug1--die van #aj eenvoudig in tween  
gescheurd voor twee van #e--;als dat    
htel1 ,st4 ,georges1 niet is warm te    
stoken op een kouden regenachtigen      
na-dag1 zo het heimwee naar ,itali      
grooter en grooter worden1 zoo1 een     
vizioen gelijk1 door de lezing van      
,hamerlings ,aspasia heen1 de           
,akropolis1 ginds bij ,athene1 niet     
schemerde1 als eene heilige belofte4444 
,ik zit hier voor een week gevangen4    
,gelukkig gaan de dagen voorbij2 maar   
hoe8 ,het is jammer van je jonge jaren1 

die nooit terugkeeren1 zoo een week4    
,corfu ademt1 tegelijk met nog nergens  
geroken walgelijke rotte-visch en       
rioolluchten1 aan hare mooie haven1 een 
suprme verveling uit4 ,het is de season1
 zelfs carnaval2 de twee htels--beiden  
infect--zijn stampvol4 ,de menschen     
gapen1 wandelen 's ochtends1 's middags 
en 's avonds insipide-weg over de       
,spianata op en ner3 de esplanade1 een  
dorre vierkante uitgestrektheid tusschen
 de stad en de ,oude ,forteres4 ,ook    
wandelen er kudden kalkoenen1 geherderd 
door een kortgerokten ,albanees4 ,de    
herders zien er gluiperig uit als       
roovers4 ,de priesters met hun          
,assyrisch type--de ouderen hebben meer 
iets van ,chineesche bonzes--lamlendig1 
in hunne slap golvende soutane's4 ,de   
soldaten onhandig2 ze schijnen niet op  
hunne voeten te kunnen staan1 en hunne  
geweren schijnen hun te glippen tusschen
 de vingers4 ,de officieren1 slordig in 
hun slecht zittende uniformen4 ,mannen  
uit het volk1 soldaten ook1 houden een  

snoer van kralen in de hand1 alleen om  
wat te hebben om aan te friemelen4 ,de  
vreemdelingen gapen en pavaneeren dom   
weg4 ,het geheel is iets grenzeloos     
vervelends4  ,de gemeenschap1 zoowel met
 ,itali als met verder ,griekenland1 is 
langzaam en luttel4 ,met brieven1 via   
,brindisi1 wordt men begunstigd tweemaal
 in de week4 ,ik kijk smachtende uit    
naar ,maandag-namiddag2 dan gaat mijn   
boot naar ,patras4 ,maar ik vrees ook   
voor groote desilluzie in ,athene4 ,ik  
voel me hier te slap van verveling om   
reeds ,olympia te bestudeeren4 ,ik voel 
me ridicuul1 dat ik hier ,aspasia nog   
eens overlees4 ,in ,florence en in de   
kleinere ,italiaansche steden ademt men 
nog een aroom van de renaissance2 in    
,rome een aroom van antieken tijd1 maar 
hier in ,corfu is niets ,helleensch4    
,toch ligt er dichtbij de stad1 bij de  
,canone--vroeger eene batterij1 nu een  
uitzicht--een eilandje met een wit      
kerkje tusschen cypressen3 ,ponti       
,konisi1 ,muizeneiland1 en de legende   

wijst het aan als het schip van         
,ulyssus1 versteend door den toorn van  
den zeegod4 ,en de legende wijst ook de 
plek1 aan het meer van ,kalikiopoulo1   
waar ,nausicaa den ,homerischen         
zwerveling vond44444 ,arme legende6  ,de
 verveling is hier niet door te komen4  
,te wandelen is er niet2 men kan alleen 
een paar toeren maken4 ,de natuur1 meer 
het eiland in1 is vooral treffend om de 
olijven4 ,de olijven zijn prachtig en   
geheel anders dan de ,italiaansche4 ,de 
,italiaansche olijven zijn teeder1      
tenger vrouwelijk en zilver etherisch4  
,hier zijn ze forsch en mannelijk1      
eeuwenoude boomen1 met dikke1 twee- en  
drievoudige1 sponsachtig gespleten      
stammen3 het loover is zwaar en         
groengrijs1 vol donkere metaalglansingen
 in de zon4 ,valleien van olijven       
glooien op en af2 de forsche olijven    
zijn de heerschers van het eiland4 ,door
 olijven-valleien klimt de weg naar     
,gasturri1 waar de villa ,achilleion van
 ,keizerin ,elizabeth van ,oostenrijk op

 een hoog standpunt rijst en uitkijkt   
over het eiland heen44444    ,ik raad   
hierbij iedereen1 die mij leest en      
gelooven wil1 een bezoek aan ,corfu af4 
,ik betaal hier1 in goud1 een           
pensionprijs1 die in ,zwitserland en    
,itali alleen prinsen en ,amerikanen    
betalen en ik voel me1 op het oogenblik1
 dat ik dit schrijf1 flauw van den      
honger4 ,dit htel1 ,st4 ,georges1 is het
 eerste en vereerd geworden door het    
bezoek van den ,oostenrijkschen ,keizer2
 de groote yachtsmen uit ,engeland      
logeeren hier4 ,het wemelt er van       
prinsen en markiezen4 ,ik ben ijdel     
genoeg om te denken1 dat hunne magen    
eenigszins gelijk zijn aan de mijne en  
trek dus de conclusie1 dat ook zij op   
dit oogenblik flauw van den honger      
moeten zijn4  ,nog eens dus3 wie naar   
mij hooren wil1 komt niet hierheen4 ,het
 is hier een dure armoede en een        
onoverkomelijke verveling4 ,ik slaap    
half1 en links en rechts hoor ik mijne  
beide buren snurken4 ,men reist toch    

niet om zijne correspondentie bij te    
houden4 ,en de unieke olijven           
bewonderen1 kan men toch niet doen met  
een sufheid en een geeuwhonger1         
waaronder ik op dit oogenblik lijd4     
,zeer lief ligt de villa ,mon ,repos1   
een zomerverblijf der koninklijke       
familie4 ,de tuin is niet zeer          
onderhouden1 maar dit schaadt niet aan  
de schoonheid ervan1 aan de mooie1 fijne
 eucalyptussen met hunne zilveren       
stammen en bossen loover als smalle     
linten2 aan de welige mispelboomen1 de  
oleanders en magnolia's1 vooral niet aan
 de wilde anemonen1 die er als violet   
onkruid bloeien4 ,de villa is een klein1
 gezellig huis1 dat nu juist in orde    
wordt gebracht voor het koninklijk      
bezoek1 in ,april4 ,van af de balkons   
heeft men een verrukkelijk gezicht op   
,corfu1 de ,oude ,forteres en de kust   
van ,epirus4 ,het zal daar zijn1 in dat 
kleine huis1 in dien gezelligen tuin1   
een vrij familieleven zonder etiquette4 
,in de zee1 vlak bij1 baadt men4 ,op een

 spiegelkast in de kleedkamer van den   
koning trof mij een geheele reeks namen1
 met een diamant geschreven1 van zijne  
kinderen en familie4 ,als de koning met 
zijne familie hierheen komt1 blijft     
echter de hertog van ,sparta in ,athene4
    ,maar ,mon ,repos ligt niet dichtbij
 genoeg om ieder oogenblik1 dat men zich
 verveelt1 te bereiken en dan is de     
,oude ,forteres het eenige asyl4 ,zij is
 de pozie van ,corfu4 ,een kanaal       
scheidt haar van de ,spianata1 een brug 
verbindt haar erme4 ,men wandelt haar   
vrij binnen en dwaalt over hare opgaande
 wegen en trappen naar boven4 ,door de  
sombere cypressen heen blauwt de zee als
 een droom4 ,overal groeien bloemen1    
welige bloemen van onkruid1 witte en    
blauwe violen1 madelieven en            
goudkleurige bloemen1 die op madelieven 
gelijken1 en die hel schitteren in de   
zon1 tegen den verren saffieren spiegel 
der zee aan4 ,hooge cactusmassa's zijn  
als bronzen plantvormingen tegen de     
etherische goudatmosfeer en telkens door

 opene kanteelen heen1 als tusschen     
lijsten1 schittert een ander landschap  
in de verte444 ,een verlaten burcht uit 
een zuidelijke riddersproke en de eenige
 plaats in ,corfu1 waar men zich ieder  
oogenblik verliezen kan in de zwijmeling
 van den vroegen zuidzomer4       ,x4   
,,brief ,,uit ,,athene4   ,het is een   
genot weg te gaan van ,corfu en het is  
een genot dat te doen over de even      
gekabbelde wateren der ,ionische zee1 in
 het roze licht van het zonnedalen1 dat 
eindigt in gloeiend oranje boven het    
metaalblauw van het water4 ,de kust van 
,corfu blijft lang volgen en ook die van
 ,epirus tot ,paxos toe2 dan komt de    
nacht1 en in den morgen vroeg landt men 
te ,patras1 klein en woelig van         
havenbeweging4 ,de spoorweg naar        
,athene1 langs den golf van ,korinthe1  
gaat eerst langs onverschillige         
landschappen2 dan wordt het typischer3  
de breede1 geheel uitgedroogde rivieren1
 de eindelooze krentenaanplanten1 die   
zich nu nog voordoen als dorre1 kleine1 

bladerlooze1 stronkige boompjes2 en het 
volk in de velden treft vreemd door al  
het wit van zijne kleeding of het boeren
 en boerinnen zijn uit een opera4 ,vr   
,korinthe de ,acro-,korinth1 de         
trotsche1 kasteelachtige rotsmassa1 als 
een zware diadeem op het landschap2     
,nieuw-,korinthe als een doodsch1 wijd1 
stoffig stadje1 en dan het nieuwe       
kanaal3 de trots van ,nieuw             
,griekenland4 ,het verbindt de          
,korintische en ,saronische golven1 en  
als de spoor er langzaam overheen       
glijdt1 ziet men ze beiden liggen en het
 kleine kanaal als een glad gepolijsten 
doortocht1 keurig afgewerkt met twee    
rechte wanden1 de wateren vereenen4 ,het
 is iets als een fijne buis1 iets       
onberispelijks en nets van uitvoering1  
een klein gulden kanaal4  ,en nu spoort 
men langs de ,saronische golf tot       
,megara toe4 ,in harmonische lijnen1    
alsof zij besef hebben van hare         
harmonie1 wisselen en verschuiven de    
lijnen der ,peloponezische bergen en de 

groote golf is steeds als een meer1     
geheel ingesloten door die blauwe       
harmonien en zelve als een spiegel1     
waarin maar enkele wateringen spelen van
 licht4 ,en in zijnen hoogen eenvoud is 
dit landschap klassiek schoon1 van eene 
niet zegbare1 alleen voelbare1 klassiek 
eenvoudige schoonheid3 de kalme wateren1
 de blauwe bergen1 zacht schuivende in  
gelijk golvende lijnen1 rythmisch en    
breed als hexameters1 van een rythme1   
dat rust geeft1 groot droomend de oogen 
doet openen1 weg doet staren over die   
stilte1 en de ziel heen trekt naar het  
verleden toe4444 ,men voelt zich--zelfs 
in zijn spoorcoup--in ,hellas2 men is   
blij1 daar gekomen te zijn2 het antieke 
leven is in eens eene openbaring4 ,men  
begrijpt de oude ,grieken1 hunne ideen  
van streng schoon1 bij het droomend     
volgen dier rythmische berglijnen4 ,men 
begrijpt hunne zuilentempels2 in de roze
 atmosfeer1 tegen die harmonie van      
bergen1 ziet men ze1 in gedachte1 rijzen
 als eene harmonie van zuilen4 ,en het  

is vooral misschien1 om dat stille en   
rustige1 als van een meer1 dat          
zenuwstillende en grootsche1 dat die    
wateren overdrijft als een nimbus1 en   
waardoor de bergen heenschemeren1 zooals
 zij schemeren door het roze zonnedalen1
 totdat men niet meer onderscheidt en de
 gedachte zich weg laat sleepen in de   
bekoring van eene niet meer met woorden 
te duiden droom4444    ,in ,athene      
bekoren mij1 zoozeer als levenlooze     
dingen van uiterlijkheid mij misschien  
nooit bekoord hebben1 de ,acropolis1 het
 ,theseion en de tempel van den         
,olympischen ,zeus4 ,het is misschien   
goed voor men die runes ziet1 den tempel
 van ,poseidoon gezien te hebben in     
,paestum4 ,ieder weet wat zuilen zijn1  
en ieder wat een tempel en toch3 ik zo  
het wagen te zeggen3 die niet geweest is
 te ,paestum en in ,griekenland1 weet   
het niet4 ,ik herinner mij nog zoo goed3
 in ,paestum kreeg ik de sensatie van   
schoonheid1 met deze vraag3 waarom1 en  
hoe die schoonheid door bijna rechte    

lijnen1 die wer andere rechte lijnen    
schragen8 ,en het is misschien goed die 
vraag zich ens gesteld te hebben1 ook al
 is er geen antwoord op4 ,want hier in  
,athene vraag ik nu niet meer1 en ik    
laat mij meslepen1 geheel1 alsof        
,paestum mij1 onbewust1 geleerd heeft   
wat zuilen zijn en wat een tempel4  ,om 
die tempelrunes1 als die van den        
,olympischen ,zeus en het ,theseion1    
zweeft eene atmosfeer van heiligen      
weemoed1 een gouden atmosfeer1 een      
stralenkrans4 ,in ,rome is veel moderns 
om de runes heengebouwd1 hier is ruimte 
gelaten1 en al het moderne schreeuwt er 
niet tegen in4 ,en in die ruimte kan die
 atmosfeer drijven1 die weemoed blijven 
hangen1 die stralenkrans zacht glanzen4 
,in zulke ruimten heffen de zestien     
goudene marmeren zuilen1--,penthelisch  
goudgewaasd marmer1--van den            
,olympischen tempel hunne ,korinthische 
kapiteelen op4 ,ze heffen ze op in de   
blauwe lucht en de heilige weemoed geeft
 hun den nimbus4 ,hoe men ze ook        

omloopt1 ze wisselen hunne lijnen1 ze   
zingen er hunne lijnen1 in goudene      
harmonie4 ,en het zijn niets dan        
opgaande lijnen1 doelloos nu opgaande1  
daar ze niets meer schragen dan een     
doellooze architraaf en uitbloesemen in 
een kapiteel1 zonder doel44444  ,het    
,theseion ook staat zoo ruim1 in volle  
lucht1 en het staat gehel vrij1 in      
geheel zijn tempelrust van ,dorischen   
eenvoud4 ,onsterfelijk schijnt het te   
zijn1 ook al hebben aardbevingen de     
gelijkmatige onderdeelen der schachten  
bij sommige zuilen verschoven1 zoodat ze
 schijnen te zullen bezwijken1 geen dag 
meer te zullen houden444 ,en toch ze    
blijven staan1 als met eene             
onbegrijpelijke1 bovenmenschelijke      
energie4444  ,maar eenig in zijne       
onsterfelijkheid1 in heilige majesteit1 
goudene marmeren goddelijkheid1 rijst   
boven de stad1 op den ,akropolis1 eeuwig
 schoon1 het allerschoonste wat ooit    
menschen bouwden4 ,daar rijst de        
maagdentempel1 het ,parthenon1 dat      

,pheidias reeds lang in gedachte er had 
zien rijzen1 tot ,pericles1 de ,olympir1
 met zijne ,olympische welsprekendheid  
op den ,pnyx de ,atheners bewoog toe te 
stemmen uit den ,schat van ,delos te    
putten voor den goddelijken marmerbouw4 
,toen was er op den ,akropolis nog maar 
het ,erechtheion1 het heiligdom van     
,athene ,polias1 waar het uit den hemel 
gevallen olijfhouten beeld der godin    
vereerd werd naar de aartsvaderlijke    
traditie1 maar ook stond er reeds de    
,athene ,promachos1 de bronzen          
,voorvechterin van ,pheidias1 de        
reuzenstatue1 die over den ,piraus      
heenzag en den eersten groet der stad   
bracht aan de schepen1 die thuis kwamen4
 ,maar ,pericles sprak op den ,pnyx en  
het eenige gebaar van zijn oratie was3  
het uitstrekken van zijn arm naar de    
lege plek1 waar het ,parthenon mocht    
rijzen1 en aller oogen volgden waar zijn
 vinger wees1 en het sein was gegeven4  
,pheidias zo zijn droom vereeuwigd zien1
 en de ,athene van den ,vrede geven in  

goud en ivoor1 voor den tempel1 die     
,iktinos en ,kallikrates zouden bouwen  
in ,penthelisch marmer1 die de          
leerlingen van den hoogen               
beeldhouwer1--,alkamenes1 ,agorakritos  
met hunne legerschaar van               
jongeren1--versieren zouden met metopen 
en met de wonderfries der cella3 den    
,panatheneschen feesttocht4444  ,en wat 
er nog staat van den heiligen bouw na al
 zijne profanatie's--na een kruithuis   
geweest te zijn en een moskee en een    
,byzantijnsche kerk--1 wat er nog staat 
is1 tot de hooge vreugde der eeuwen1 nog
 eene volmaaktheid1 nog eene harmonie   
van zingende lijnen1 een eeuwig choor   
van zuilen1 dat vibreert in den reinen1 
doorglanzenden ether1 of in de oranje   
zonnedalingen1 die aangloeien van       
,salamis af over den onmetelijken boog  
van den hemel4 ,nooit nog trof mij      
zooveel emotie voor marmer3 zooveel     
vreugde om marmer1 dat oprijst en       
zooveel weemoed om marmer1 dat nerligt4 
,want is het niet om te weenen als men  

ze lang uit1 in de onderdeelen hunner   
schachten1 als marmeren reuzenkolommen1 
nergespreid ziet liggen door den zorg   
der menschen1 als doode zuilen1 als     
zuilen zonder ziel8 ,dan streelt de hand
 over hunne gefluteerde gleuven of over 
hun ,dorisch kapiteel1 dat eens zoo hoog
 was en nergedonderd ligt1 dood4 ,dan   
wil verbindende gedachte en verbeelding 
ze wer heffen1 waar ze stonden1 ze wer  
zingen doen hunne lijnen1 met de andere 
me4 ,dan treft de menschelijkheid van   
die harmonische reuzen1 die sterven1 of 
reeds bezweken1 het meest1 en dan is    
vooral de weemoed overstelpend als men  
er al de gouden onkruidbloemen haar     
welig getier ziet tusschendringen1 als  
men er de witte en gele en gloeiend     
gekleurde kapellen over heen ziet       
fladderen met het broze getril der      
weiflende wiekjes1 omdat die bloemen en 
die kapellen--die liefde van en dag--zoo
 vreemd in onderscheid is met dat       
marmer1 dat1 zelfs in den dood1 eeuwig  
is3 een zoo wijde afstand tusschen die  

beiden1 kapellen en zuilen1 of het      
geheele leven er tusschen ligt4    ,in  
,hamerlings ,aspasia is het ,erechtheion
 en zijn priester alles wat ouderwetsch 
is en aartsvaderlijk in tegenstelling   
van den nieuwen1 glanzenden1 vroolijken 
geest1 die de schoonheid vereert als met
 godsdienst4 ,door de ,perzen vernietigd
 is het inderhaast en tel-quel wer      
opgebouwd1 is het in den roman een      
sombere1 geheimzinnige tempel1 waarvan  
de priester noode1 vlak voor zijne      
oogen1 het ,parthenon ziet omhoog       
trekken4444  ,zooals wij nu het         
,erechtheion nog zien1 dagteekent het   
van later1 van den tijd van ,praxiteles4
 ,wie dit niet weet en zich den somberen
 tempel uit ,aspasia herinnert en       
daarvan de rune meent te zullen zien1   
staat verbaasd4 ,want het ,erechtheion  
nu is1 naast de hooge1 verhevene        
grandeur van het ,parthenon1 het        
bevalligste marmerwerk1 dat zich denken 
laat4 ,de zuilen1 de poorten zijn       
geornamenteerd als met de fijnste       

beitels1 gecizeleerd tot marmeren       
juweelwerk2 de schachten zijn fijn1     
diep-in gefluteerd2 de ,ionische        
kapiteelen gelijken om de mollige lijn  
van hunne ronde volute's1 waarop de     
drie-deelige epistyl rust1 zachte       
kussens1 die met snoeren van marmeren   
parelen zijn omzet2 verder zijn de      
randen onder en boven den architraaf1 en
 boven de fries gewerkt in de fijnste   
,lesbische arabesken1 en het geheel is  
als een overwinning op het marmer1 niet 
om het groot te houwen in trotschen adel
 van lijnen1 maar om het als met eene   
vrouwelijke insinuatie teeder te krijgen
 en bevallig en bijna week4 ,en dan de  
portiek der ,karyatiden aan de          
zuidzijde1 waar de architraaf door zes  
vrouwen getorst wordt1 en die het       
geheele gebouw van eene lichtheid en    
eene luchtigheid doen schijnen1 alsof   
zij daar maar even zijn gaan staan en   
een oogenblik torsen het dak van dien   
portiek en niet torsen voor eeuwen4444  
,dat zijn de tempels1 waarvoor men naar 

,athene gaat1 omdat ze volmaakt van     
schoonheid zijn als nergens1 misschien  
alleen te ,paestum4 ,en om die tempels  
te zien en wer en wer te zien1 blijft   
men in deze stad1 en blijft men in dit  
land4 ,want groot moet de verbeelding   
zijn en nuchter archeologisch het       
verstand om in modern ,athene nog verder
 terug te vinden de stad van ,pericles4 
,blik van af de ,place de la            
,constitution naar den ,akropolis op1   
van het paleis des konings naar het     
,parthenon1 en in dien blik liggen de   
doode eeuwen1 eene legte1 die door niets
 gevuld wordt4 ,in ,florence ademt men  
de ,renaissance2 in ,rome1 hoe modern de
 stad ook zij1 de oudheid2 maar in      
,athene ademt men niet de ,gouden ,eeuw4
  ,dit is niet verder te bewijzen1 het  
is alleen te voelen1 en misschien wat te
 omschrijven4 ,de ,italianen zijn nog   
altijd de ,italianen1 maar de ,grieken1 
die ,albaneezen zijn1 zijn geen ,grieken
 meer4 ,al roepen zij1 dat zij hunne    
oudheid lief hebben1 men voelt dat dit  

alleen een fraze van conventie is in de 
couranten2 men voelt dat zij het niet   
kunnen4 ,zij kunnen misschien1 trots    
alle ,grieksche toestanden1 een nieuw   
volk worden1 modern2 ze hebben misschien
 nog een toekomst voor zich4 ,maar van  
het verleden voelen zij niets4 ,zij     
zullen dat nooit toegeven1 want3 zij    
zijn ontwikkeld1 zij richten ontelbare  
scholen op1 laten zich voorstaan1 dat   
zij veel weten2 hunne nieuwe openbare   
gebouwen bouwen zij in klassieken stijl1
 en naast hunne ,akademie van           
,wetenschappen richtten zij twee hooge  
zuilen op met vergulde en marmeren      
statues van ,phoibos en van ,athene4    
,maar die neo-antieke gebouwen en zuilen
 detoneeren in de brandnieuwe1 stoffige 
stad en schijnen niet noodig1 omdat de  
,grieken er niet meer zijn4 ,dit volk   
vertoont duidelijk de ruw gehouwen      
trekken van zijn afkomst4 ,hun kostuum  
van goud en kleurig geborduurde jakje en
 zwaar geplooide witte balletrokje en   
schoenen met opgewipte punten1 de fez op

 het hoofd1 kleedt hun goed1 maar is    
niet ,grieksch en hoeft dat ook niet te 
zijn4 ,hun koning is een ,deensch vorst1
 dien zij niet beminnen en nauwlijks eer
 bewijzen1 als hij zich vertoont4       
,somber kijken zij1 met hunne schuine   
oogen1 en hunne passie's schijnen te    
zijn3 kleine kopjes koffie te nippen1   
vele glazen water te drinken en         
aanhoudend schoenen te doen poetsen4 ,in
 geene stad zag ik nog zooveel koffie en
 water drinken en zoovele schoenen      
gepoetst worden4 ,zij zijn niet         
onvriendelijk en niet onwillig en zelfs 
beleefd1 maar ook zeer onhandig en      
brengen u zelden waar ge zijn moet4 ,ik 
geloof niet1 dat ze ooit lachen1 en ik  
geloof1 dat als ,aspasia hier terug     
kwam1 ze op nieuw tot het volk van      
,athene zeggen moest3 ,je moet vroolijk 
zijn2 het leven en de liefde zijn       
vroolijk in hun wezen2 het leven moet   
genot zijn en al het andere is maar     
ziekelijk6 ,maar ik geloof niet1 dat ze 
er dezen keer veel succes me hebben zo1 

en ik geloof1 dat ze eindigen zo1 zooals
 ze eindigde tegen ,pericles3 ,neen1    
jullie zijn geen ,grieken meer4         
,,xi4  ,,brief ,,uit ,,florence4   ,de  
lente nadert aan2 van ,brindisi tot     
,foggia zilverden de stoere olijven--en 
deze even stoer als die van ,corfu--met 
tintelende looverglanzen in de zon en de
 weg was verder als door toovergaarden  
van sneeuwig bloesemende vruchtboomen1  
wit en zacht roze en heel zacht violet1 
fabelachtig lieflijk als tuinen van het 
,paradijs4 ,goede ,vrijdag in ,rome was 
n bloem al bloem2 op de ,piazza di      
,spagna liepen de jongens en meisjes met
 korven vol op het hoofd1 tulpen en     
narcissen1 irissen en                   
ooft-bloesemtakken1 lelietjes-van-dalen 
en violen en vooral de donkere1         
zoetgeurige violetten1 en de geheele    
piazza geurde en was er bont om4 ,goeden
 ,vrijdag gaat natuurlijk iedereen naar 
,st4-,pieter1 en de ,engelsche dames    
stroomden er heen met onafscheidelijke  
vouwstoeltjes1 bengelende aan een arm4  

,want de kerkmuziek is er een rage2 van 
halfacht 's morgens tot 's middags laat 
vliegt men van de eene kerk naar de     
andere om toch alle muziek te hooren4   
,wat ,romeinsche kerkmuziek betreft1    
geef ik den voorkeur boven alles aan het
 divine gezang der nonnen van de        
,trinita de' ,monti1 met die eene       
nonnestem als vol heilig klinkend       
kristal1 dat zwellend luidt de extaze   
der woorden4 ,maar ,goeden ,vrijdag ging
 ik1 als het behoort1 naar ,st4-,pieter1
 want het ,miserere van ,mozart moet men
 hooren1 ,maureschi moet men hooren     
zingen4444 ,dan gaat men omdat het moet1
 en dan hoort men het ,miserere1 en     
geniet het1 als men kan1 in die gouden  
reuzen-architectuur1 tusschen al die    
dwarrelende menschen en dan vindt men   
,maureschi mooi1 als men kan1 met zijn  
hooge falset-stem1 die toch altijd het  
kristallijne der vrouwlijke sopranen    
mist1 en mij altijd toeklinkt als van   
een chanteuse lgre op haar retour4  ,en 
heeft men dan het ,miserere gehoord1 dan

 mag men ,rome verlaten1 zelfs al is het
 ,eerste ,paaschdag en zelfs al kijken  
al uwe kennissen u verwijtend aan1 omdat
 ge niet mer kerkmuziek gaat hooren4 ,en
 toch1 al hangt mijn hart nu niet zoo   
sterk aan ,rome1 ik verliet de stad     
toch1 na drie dagen1 met eene           
aandoening4 ,want als men rechtstreeks  
van ,athene komt1 is het dan geen genot 
en geen geluk in ,itali terug te zijn en
 zich te laten bederven door al de      
charme der ,italiaansche gentilezza8 ,te
 gaan naar ,itali is een dlice1 er te   
zijn ook1 maar er terug te keeren is    
misschien het hoogste genot4 ,na al het 
sombere1 schuin-starende1 wantrouwende  
der ,albaneezen1 is het een dubbel      
pleizier wer overal op uw weg te        
ontmoeten den ,italiaanschen glimlach   
met de ,italiaansche hartelijkheid4 ,hoe
 ze het zijn kunnen1 zoo hartelijk1     
tegen al die vervelende vreemdelingen1  
die over hun mooi land zwerven1 ik weet 
het niet4 ,maar ze zijn het en geheel   
uit hun hart1 komt dat voor1 en den     

glimlach1 waarme zij u ontvangen1       
schijnen zij genomen te hebben uit hunne
 zonneschijn4 ,ik geloof niet1 dat ik   
anders veel generalizeer1 maar de       
,italiaansche hartelijkheid generalizeer
 ik gaarne1 en gaarne zeg ik3 ,italianen
 zijn hartelijk en over hun land waait  
een adem van sympathie en in hun hart   
woont de liefde voor hun naasten444     
,en mij waait die adem van sympathie    
vooral in ,florence toe4 ,ik weet niet1 
wat dat bijna is1 om het in woorden te  
zeggen2 ik weet bijna niet sympathie te 
verwezenlijken in taal4 ,maar het is    
dit3 zoodra ik wer ben aan het station  
van ,s4 ,maria ,novella1 ben ik thuis4  
,zoodra ik wer hier ben1 in dit stille  
paleis1 ben ik thuis4 ,beneden woont de 
markies ,niccolini2 in zijne kelders    
verkoopt hij zijne wijnen en olien2 op  
de eerste verdieping is een             
spoorwegmaatschappij1 waarvan men niets 
merkt2 op de tweede dit pension1 waar ik
 mijne kamer heb1 kijkende op den       
hangenden tuin van den markies2 onder   

den tuin zijn zijne stallen4 ,links de  
kleine ,via del ,moro met al de kleine  
ramen1 in welker omlijstingen een       
veelvuldig1 stil arm leven schemert2    
rechts de ,via de' ,fossi1 met iets van 
hare antiquiteitenwinkels1 vroolijk nu  
van de vlaggen om de koningin van       
,engeland4 ,en wat ik zie uit mijne     
ramen heeft een intime bekoring voor    
mij2 de kleine1 hangende tuin met zijne 
bloeiende oleanders en den vijver met   
goudvisschen en het paviljoen1 over     
welks dak ik de huisjes van de ,via del 
,moro zie2 de tuin1 afgesloten door den 
muur van wer het eerste huis der ,via   
de' ,fossi1 waar iets van fresco's      
schemert1 geen kunststukken1 maar toch  
kleur van bekoring voor mij2 en dan de  
daken1 waarvan de lijnen zich verliezen1
 en de windwijzer in de lucht4444 ,en   
dat geheele stille stadsgezicht heeft   
zoo iets innigs1 terwijl de zon er over 
een breede gouden klaarte nergooit1 dat 
ik me betrap op de gedachte1 dat ik hier
 gaarne zo willen wonen1 zo willen      

blijven4444 ,het is dan een stille      
sentimentaliteit1 die in mij opkomt1 een
 week gevoel1 een vreemde rust1 en ik   
herinner mij zoo een dergelijk gevoel   
gevoeld te hebben1 toen ik las ,tpffers 
,bibliothque de ,mon ,oncle1 alsof ik   
ook in die bibliotheek had willen wonen1
 vanwaar men op een stil stuk van oud   
,genve zag1 een plek1 die ik1 in        
,september1 expres daarom ben gaan      
zien4444 ,en dat alles is zoo vreemd1 en
 klinkt1 in woorden1 zoo nuchter flauw1 
omdat ik het eigenlijke toch niet zeggen
 kan4 ,en dan ook de oude ,zwitsersche  
dame1 die het pension houdt1 en altijd  
in den kleinen hall bij de deur der tage
 aan hare schrijftafel en in hare boeken
 zit2 de kleine1 dappere1 vrome dame van
 twee-en-zeventig jaar1 die veel te goed
 is voor hare locataires1 en daarom     
zeker nooit rijk is geworden1 en die mij
 ook al bederft1 en1 wie weet1 dat      
misschien niet zoo zo doen1 als ze wist1
 dat ik ,noodlot geschreven had4444     
,maar nu weet ze alleen maar1 dat ik    

schrijf en niet1 dat ik gaarne ter      
analyze iets nerveus' en morbide's zoek1
 en ik wacht mij wel het haar te        
vertellen4444  ,en dit alles is1 niet   
waar1 erg sentimenteel1 maar ik laat het
 dit zijn1 want het is van een groote   
bekoring1 en zoo gaarne zo ik die       
bekoring laten duren1 maar dat kan niet1
 omdat een leven niet is ene bekoring   
alleen444 ,en nu reeds kan ik treurig   
zijn als ik bedenk1 dat ik hier over    
tien dagen vandaan moet1 en dan hier    
misschien terug keer1 wie weet1 nooit   
meer444    ,ik heb hier zeker           
voorbestaan4 ,de groene ,arno1 waaruit  
de grillig bevensterde achterhuizen     
oprijzen1 en de ,ponte ,vecchio1 en de  
,piazza de' ,signoria met het ,palazzo  
,vecchio en den ,duomo met ,giotto's    
marmerjuweelen campanile1 dat alles ken 
ik van heel vroeger1 van eeuwen her4    
,onlangs heeft mijn meester1 ,prof4 ten 
,brink1 gezegd1 dat ik1 als kind1 wel   
den sleep had kunnen dragen van een     
,venetiaansche dogarezza1 maar als ik   

ooit1 in een voorbestaan1 page ben      
geweest1 dan ben ik het niet in ,veneti 
geweest1 maar in ,florence1 en misschien
 wel aan het ,hof van ,lorenzo il       
,magnifico1 in het ,palazzo ,riccardi4  
,want in het ,palazzo ,riccardi voel ik 
nog altijd een zeer bizondere emotie2 ik
 meen in de kapel der ,medici's1 die    
,benozzo ,gozzoli beschilderd heeft4    
,die fresco's behooren voor mij tot het 
schoonste1 dat men in ,florence zien    
kan1 niet het schoonste van religieuze  
stemming1 maar het schoonste van mondain
 vertoon4  ,op de drie muren der kapel  
ontrolt zich met al de luxe van         
,lorenzo's hofstoet zelven1 de optocht  
der ,drie ,koningen naar ,bethlehem4    
,het landschap schijnt eene             
aaneenschakeling van tuinen en wijde    
jachtterreinen2 de drie koningen1 op    
hunne monumentale paarden1 witte met    
goud gecaparaonneerde schimmels1 zijn   
portretten3 ,lorenzo zelve2 de keizer   
van ,byzantium1 ,giovanni ,paliolologa  
,michele2 en de ,grieksche ,patriarch2  

de beide laatsten toen te ,florence om  
de belangen der ,kerk4 #e ,de vorsten   
zijn omstuwd door schitterende cortges2 
in het cortge van ,lorenzo reien zich al
 de portretten der toenmalige ,medici's 
met ook dat van den schilder zelven4    
,vooral wonderschoon zijn de figuren van
 den toen twaalfjarigen ,lorenzo en     
zijne pages en schildknapen2 ook de     
,byzantijnsche keizer1 in zijnen langen 
goudgebloemden1 brokaten wapenrok1 op   
zijn goud-getuigd paard1 is van eene    
hooge ,renaissancebevalligheid4 ,het    
geheel heeft niets orientalisch'1 maar  
is een schitterende afspiegeling van het
 ,medicesche leven in en bij het        
,palazzo ,riccardi zelve1 afspiegeling  
van een ,mediceschen jachttocht met     
luipaarden aan kettingen1 het geheel    
zich ontrollende door het wijde         
landschap op de drie muren1 terwijl     
ginds1 in de hoogte1 den heuvel         
opklimmende1 zwaar beladen kameelen     
alleen schijnen te herinneren aan wat de
 prachtflonkerende compozitie voorstelt3

 de optocht der ,drie ,koningen1 die    
schatten brengen van myrrhe en goud aan 
het ,heilige ,kind van ,bethlehem4      
,vroeger schijnt de kapel geen venster  
gehad te hebben1 met kunstlicht         
beschilderd te zijn geworden1 met       
kunstlicht altijd beschenen4 ,want waar 
nu het venster is1 was vroeger ,maria's 
,aanbidding van het ,kind door ,filippo 
,lippi--nu in de ,academia1--op de      
vierde muur dus1 waarheen de optocht    
zich scheen te begeven4  ,maar wel zijn 
op de inspringende zijmuren van het     
venster1 links en rechts1 nog de tuinen 
van het ,paradijs1 met de zingende en   
aanbiddende engelen1 van ,gozzoli4 ,en  
even als de optocht zeer wereldsch is1  
is dat ,paradijs wereldsch4 ,die tuinen 
met pauwen--en engel voedert er een     
pauw--zijn wer de tuinen van een        
,medicesche villa4 ,de engelen zijn     
fabelwezens1 met bont-schitterende      
vedervleugels1 met rijke draperien1 met 
het ,adoramus van hunnen zang1          
geschreven in hunne diadeemachtige      

aureolen4 ,en toch1 neemt men dit       
mondaine ,paradijs voor een oogenblik in
 vrede aan1 dan vindt men het van een   
verblindende schoonheid4 ,die           
aanbiddende en zingende engelen bewegen 
zich vol harmonie en leven1 en schijnen 
te stralen van een onverbleekbaar1      
eeuwig koloriet4 ,en noode mist men het 
,voorwerp van hunne glorificatie1 het   
,kind1 waarheen de koningen zich        
begeven1 en dat1 vroeger1 daar1         
aangebeden werd door zijne ,moeder1 waar
 nu het daglicht binnenvalt1 dat de     
custode vangt op reflectors1 om het te  
doen schijnen op tafereel na tafereel1  
op groep na groep1 op gelaat na gelaat1 
tot alles begint te leven met zijn      
fabelleven1 subliem tableau-vivant2     
alsof de ,medici's er mimeeren het      
aanbiddellijke verhaal van de koningen1 
die kwamen knielen en geschenken bieden 
aan het ,kind4    ,over ,florence1 over 
de ,arno heen1 verbindend hare beide    
boorden1 bloesemt een paradijs van      
kunst3 ik meen de twee paleizen der     

,uffizi en ,pitti1 die de               
portrettengalerijen boven de ,ponte     
,vecchio verbinden tot een ontzaglijk   
geheel1 iets unieks van uitgebreidheid  
en van artistieke waarde4 ,uit de       
,uffizi domineert men geheel ,florence2 
uit de zaal der antieke meesters ziet   
men op ,san ,miniato en ,santa ,croce2  
uit den zuidelijken corridor op den ,dom
 en het ,palazzo ,vecchio1 en ook op de 
,arno en de ,ponto ,vecchio4 ,met die   
uitzichten verwezenlijkt men zich geheel
 ,florence444  ,door de vestibule1 waar 
de beroemde marmeren ever is1 gaat het  
eerst naar de oostelijke galerij1 waar  
een mijner heiligste doeken hangt3 de   
,annonciatie van ,simone ,martini en    
,lippo ,memmi1 van ,siena4 ,als men     
bedenkt dat dit stuk dateert van #accc1 
evenals de fijn-religieuze heiligen ,st4
 ,ansan en ,st4 ,julia1 die er aan beide
 zijden hangen1 dan realizeert men      
gaarne de verblindende perfectie der    
,sieneesche school1 ook vr de eigenlijke
 ,renaissance4  ,door deze galerij      

treedt men de ,tribuna binnen1 eene     
kleine1 achtkantige zaal1 met een       
plafond van op blauw ingelegde          
parelmorschelpen3 eene zaal als een     
byouteriekist1 opgestapeld en1 misschien
 te veel1 met schilderkunst en          
sculptuur1 alsof het er vol is van      
juweelen1 en de edele steenen er door   
elkar rammelen en de parelsnoeren er uit
 ner hangen4 ,er zijn daar de           
,medicesche ,venus1 gevonden in de villa
 van ,hadrianus bij ,tivoli2 een sater1 
die dol de pedalen trapt2 een compacte  
groep van twee worstelaars2 een ,scyth1 
die zijn mes slijpt om ,marsyas te      
villen444 ,van ,rafal het portret van   
,julius ,,ii1 de ,madonna del           
,cardellino1 een jeugdige ,johannes2 van
 ,titiaan twee liggende ,venussen1      
geheel ,venetiaansch van koloriet2 van  
,dijk1 ,correggio1 ,veroneze2 een       
prachtige ,perugino2 een meer           
gesculpteerde dan geschilderde ,h4      
,familie van ,michelangelo2 een zeer    
schoone ,epifanie van ,albert ,drer1 het

 kind treffend door een heerlijk naf    
gebaar1 waarme het grabbelt in het      
juweelenkistje1 dat een der oude        
koningen reikt2 dan ,guercino1          
,dominichino1 ,rubens en ,fra           
,bartolomeo444 ,dat alles is te veel en 
te veel schitterend op elkar2 het glanst
 er tegen elkar in2 het is er geen      
muzeumzaal1 maar een byouteriekist4 ,het
 is er meestal ook vol kijkers1 vol     
kopisten1 en het is er heel moeilijk    
zuivere impressie's te krijgen1 ook al  
keert men er nog zoo dikwijls terug4    
,om de ,tribuna heen schitteren de zalen
 der ,toskaansche1 ,venetiaansche en    
,lombardische scholen2 die der          
,hollandsche1 ,vlaamsche en ,duitsche   
scholen2 de zaal van ,botticelli444     
,in deze laatste1 ,botticelli's         
hemelschoone ,madonna met het ,kind4    
,een ronde schilderij3 als in een sfeer 
zit de heilige groep1 en iets van een   
,toskaansch landschap schemert in de    
verte4 ,twee engelen houden een fijne   
kroon1 waarvan de fijne sluiers luchtig 

opfladderen1 boven het hoofd der        
zittende ,maagd1 die het ,magnificat    
juist onderschrijft1 dat een groep van  
drie engelen ophoudt2 een ervan reikt   
den inktkoker4 ,en niemand let op het   
kind1 dat zit op den schoot der ,maagd  
en het eene handje rusten laat op een   
geopenden granaatappel4 ,de ,maagd doopt
 juist hare pen2 de drie engelen zijn   
vol verwachting2 de twee anderen beuren 
voorzichtig de kroon4 ,niemand let op   
het kind1 dat juist in eene extaze naar 
boven ziet444 ,maar zijn andere handje  
legt zich op den arm der moeder en op   
het heilige boek2 hij vraagt om         
aandacht444 ,dadelijk zal de ,maagd     
letten en de engelen ook444  ,en dit    
roerende oogenblik waast daar in een    
warm kleurenspel op1 want de kleuren    
wazen door elkar3 een zachte regenboog  
van rood1 blauw1 geel en wit1 waarin de 
zuivere ommelijnen der figuren zich     
uit-graveeren met de altijd herkenbare  
ietwat spitse teederheid--fijne neuzen1 
ernstig gesloten mondjes1 lange         

kinnen--van ,botticelli4    ,maar de    
,uffizi heeft nog een tweede            
byouteriekist1 behalve de ,tribuna3 ik  
meen het kabinet der gemmen3 allerlei   
kostbaarheden van fijnsten smaak en     
hooge waarde1 die aan de ,medici's      
hebben toebehoord3 kleine kolommen van  
agaath en rotskristal1 waarvan de       
kapiteelen met edele steenen bezet zijn1
 als stukken architectuur uit een klein 
feenpaleis2 bekers van onyx en vazen van
 lapis-lazuli2 een beker van            
goud-gemailleerd rotskristal1 dien      
,benvenuto ,cellini voor ,diane de      
,poitiers maakte en waarin hare halve   
maan straalt2 een portret van ,cosimo   
,,ii4 in ,florentijnsch mozaek van      
louter edelsteen2 japis beelden met     
chalcedonen koppen2 een vaasje1 gesneden
 uit een enkelen smaragd2 een hond1     
gesneden uit een parel2 een kolossale   
topaas2 de ,piazza dei ,signoria in     
bas-relief van goud met elgesteenten2   
een beker van onyx van ,giovanni da     
,bologna met rijk bewerkten deksel1     

waarop een gouden ,herkules de          
veelkoppige ,hydra bekampt444 ,de adem  
van den tijd heeft een waas van dofheid 
over al die exquize pracht geblazen1    
maar toch is ieder voorwerp nog een     
reflet van het leven der ,renaissance1  
van het leven der ,medici's4 ,en in het 
midden van dit kleine wonderkabinet     
schittert misschien het allerschoonste3 
eene cassette van allerfijnst           
gecizeleerd rotskristal1 die ,valerio   
,belli maakte voor ,clemens ,,vii2 iets 
onwaarschijnlijks van fijnheid1 want in 
het kristal zijn vier-en-twintig groepen
 en tafereelen uit ,jezus' leven getst  
als met een feennaald1 zoo klein1 zoo   
fijn1 zoo diamant-duidelijk uitkomend   
tegen het zilveren fond der wandjes1 dat
 het geen menschenwerk schijnt1 maar    
edele kunst van een klein artistje onder
 de elven444    ,er is misschien geene  
stad in ,itali--en ik zonder ,rome zelfs
 niet uit--waarin de ,italiaansche      
schilderkunst zich zoo                  
bewonderenswaardig heeft                

gekristallizeerd als hier1 zich zoo tot 
een uniek kort-begrip van ,italiaansche 
kunst heeft geconcentreerd als hier4    
,misschien zo men uit ,florence alleen  
heel die ,italiaansche kunst leeren     
kennen4 ,de drie groote verzamelingen   
der ,uffizi1 van ,pitti en van de       
,academia zijn onvergelijkbaar1 en      
daarbij sluiten zich kerken en kloosters
 tot een wonderbaar volkomen geheel aan4
 ,wil men met ,cimabue beginnen1 men    
vindt zijne ,heilige ,maagd in de       
,rucellai-kapel van ,santa ,maria       
,novella1 schilderij1 dat om zijn toen  
zoo begrepen goddelijke schoonheid in   
processie deze kerk werd binnengevoerd4 
,giotto is prachtig in ,santa ,croce1 in
 de frescoverhalen van ,johannes den    
,dooper en ,st4 ,franciscus van ,assisi1
 en zijne school is verspreid door alle 
kerken van ,florence heen4 ,de oude     
meesters1 ,masolino en ,massaccio       
bestudeert men in ,s4 ,maria del        
,carmine4 ,de gelukzalige ,angelico     
openbaart zich in geheel zijne mystische

 genialiteit in ,san ,marco1 en ook in  
het ,laatste ,oordeel der ,academia en  
in de ,kroning der ,maagd der           
,uffizi4444    ,het ,laatste ,oordeel3  
de ,rechter1 gezeten in den eivormigen  
aureool1 achter welks stralen de        
teederste engelenkopjes uitkijken1 en   
omstuwd door legioenen van strijd- en   
van vrede-engelen4 ,aan zijne zijden    
,maria en ,johannes de ,dooper en de    
scharen der heiligen2 onder naar de     
aarde toe1 de bazuinende engelen2 op de 
aarde de nave allee van open graven in  
perspectief4444 ,links de hel en de     
duivels1 die koningen en monniken       
mesleepen1 en rechts het paradijs4444   
,en men moet ,il ,beato niet te veel    
vragen naar zijne hel en zijn duivels1  
maar men moet met hem megaan1 dat       
paradijs in4 ,de voortuinen bloesemen2  
de zaligen dansen er glimlachend een    
melodieuzen rondedans1 en wie gescheiden
 waren op aarde ontmoeten er elkar1 en  
omhelzen er elkar zacht met hemelsche   
omhelzingen1 en die jaren lang gewacht  

hebben1 voeren er de wergevonden        
zusterzielen den rondedans in1 over het 
tapijt van bloemen4444 ,en ginds zijn de
 goudene poorten open1 en de stralen van
 het vlekkelooste licht vloeien de poort
 uit1 en twee zielen1 naast elkar1 de   
zachte extaze in de golving harer       
gewaden1 in het verrukt opheffen der    
armen1 zweven er op de stralen heen1 de 
poort in1 het paradijs binnen4444  ,in  
onuitsprekelijke teederheid1 in heilig  
verwachten van zulk een binnenzweven1 is
 dat alles geschilderd1 zo heilig teeder
 dat men er gaarne aan zo willen        
geloven444  ,in de ,uffizi de kroning3  
dat heiligste en feestelijkste oogenblik
 in den hemel4 ,in de zon van het       
empyreum zitten ,maria en ,jezus1 en    
juist heeft de ,zoon zijne ,moeder      
gekroond tot ,koningin der ,hemelen1 en 
zijne vingers raken nog1 met het        
wegtrekken der hand1 haren grooten      
aureool aan1 waartegen de kroon straalt4
 ,om de zon dansen de engelen1          
schetteren de engelen op lange bazuinen 

en blazen ze op trompetten en spelen ze 
op cithers1 op violen en harpen1 en     
lager zwaaien ze wierookvaten4 ,dan1    
lager ook1 de dichte scharen der        
heiligen1 der bisschoppen met hunne     
beparelde myters4444 ,en dat alles in de
 primitieve voltinten van blauw1 roze1  
rood1 en groen voor het laagste1 als een
 choraal van volle tonen1 dat opgaat in 
al het goud der zonnesferen1 het goud   
van de zon der zonnen1 in welker kern   
het hooge feest gevierd wordt1 met      
goddelijke eenvoudigheid4444    ,een    
allerliefst contrast met dit hooge      
feest1 van goud en blauw en zang en     
licht1 is de ,kroning in een der cellen 
van ,st4 ,marco1 luchtig dun gewasschen 
fresco3 niets dan de twee zittende      
goddelijke figuren1 in stille witte     
tinten1 als een witte vrede1 als eene   
witte rust4444    ,en verder            
kristallizeert zich het schoonste der   
,italiaansche kunst hier samen tot en   
juweel met duizenden facetten2 elk facet
 een meesterstuk2 want ziet men hier    

niet de meeste schilders in eene        
zelf-overtreffing hunner                
karakteristiciteit3 ,filippino ,lippo1  
in zijne wat morbide fragiliteit van    
madonna's en expressieve waarheid van   
kinderen--de ,apparitie aan ,st4        
,bernard in de ,badia--2 ,andrea del    
,sarto1 in zijne gezonde1 reele lijnen1 
zijne ietwat ra-terre werkelijkheidzin1 
maar gesublimizeerd door een            
tegenstralend koloriet3 in alle de drie 
groote verzamelingen en dan nog in de   
,annunziata en het ,scalzo-klooster2    
,ghirlandajo in zijne ,florentijnsche   
bevalligheid van geheel ,florentijnsche 
types3 de choorfresco's van ,st4 ,maria 
,novella--en in zijne luxe-zucht3 de    
,adoratie der koningen van ,st4 ,maria  
degli ,innocenti4 ,en waar ziet men     
,lorenzo di ,credo inniger1 waar        
,perugino heiliger1 waar ,botticelli    
schitterender en magistraler dan te     
,florence8 ,waar zag ik in ,siena--en de
 ,flagellatie niet uitgezonderd--zulk   
een prachtigen ,sodoma als hier zijn    

,st4 ,sebastiaan met die mengeling van  
menschelijke pijn en martelaar-extaze8  
,van ,leonardo da ,vinci is in ,florence
 weinig1 maar ,rafal heb ik hier liever 
dan in ,rome1 en ,michelangelo misschien
 zelfs ook--als schilder--om zijne ,h4  
,familie van de ,tribuna4444    ,de     
groote lijn1 die ik hier zwaai1         
ommelijnt het                           
juweel-met-duizend-facetten natuurlijk  
zeer onvolkomen1 en stippelt alleen de  
punten dier facetten in epistolaire     
vlugheid aan4 ,ik wil ook niet meer4    
,maar ik wed1 dat weinigen1 die in      
,itali zijn geweest1 mij geen gelijk    
zullen geven4 ,in alle andere steden van
 ,itali ontvangt men onbetaalbare       
alleen-indrukken van ,italiaansche      
schilderkunst2 in ,florence alleen      
concepieert men het geheel dier kunst in
 geheel zijne flonkering1 alsof dat     
veelfacettige juweel en geconcentreerden
 straal van schoonheid schiet1 die in de
 ziel valt en hare onwetendheid in ens  
verlicht4444    ,nog eens1 in ,florence1

 behalve in ,riccardi en in het         
gemmenkabinet der ,uffizi1 ziet men de  
onwaarschijnlijke luxe der ,medici's in 
hunne grafkapel van ,san ,lorenzo4 ,deze
 kapel is in het begin der #ag;de eeuw  
opgericht1 heeft twee-en-twintig        
millioen franken gekost1 en is nooit    
voltooid2 alleen de sepultuur van       
,ferdinandus ,,iii is geheel af4 ,een   
achtkantige kapel1 als eene kerk1 de    
koepelfresco's onbeduidend en recent1   
maar weinig in het oog vallend4 ,want de
 kapel zelve is geheel opgetrokken van  
verschillende marmers en edele steenen1 
van steensoorten1 die alleen een geoloog
 kent4 ,in de kolossale nissen staan de 
zes sarcofagen van spikkelig serpentina 
of roze graniet1 gedekt door kronen1 en 
twee beheerscht door de--eene slechts   
vergulde--statuen der doode vorsten4 ,de
 edelsteenen der kronen waren eens echt1
 maar zijn door de ,franschen weggenomen
 en nu door glas vervangen4 ,maar wat   
geeft dit1 als de geheele kapel is en   
spiegel van juweel8 ,kornalijn van      

,spanje en jaspis van ,sicili en        
,corsica wisselen de veelkleurige       
marmers af4 ,onder de sarcofagen zijn de
 namen der prinsen vermeld1 met letters 
van chalcedoon1 in mozaek op porfier4   
,een breede rand1 menschenhoog1 omringt 
de kapel beneden en vertoont in mozaek  
eene afwisseling van urnen met de wapens
 der zestien ,toskaansche steden4 ,rosso
 antico1 verdo antico1 het oude zwart1  
dat men paraone noemt1 het oude geel van
 ,numidi1 koraal1 parelmor en           
lapis-lazuli1 onyx1 bloed-jaspis en     
albast1 dat alles bloesemt daar in eene 
fabelachtige heraldiek op den           
spiegelmuur1 en misschien nergens ziet  
men zooveel kostbaarheid en zooveel     
smaak te zamen als op het               
wonderpiedestal dier ,medicesche        
grafkapel4    ,er zijn van die          
wereldschoonheden in ,florence1 die     
gratie's zijn voor het oog of voor de   
ziel4 ,onder die wonderen heb ik genoemd
 de kapel van ,riccardi1 de ,sieneesche 
,annonciatie1 het kabinet der gemmen1 de

 ,medicesche kapel4444 ,onder die       
wonderen zo ik gaarne nog eens noemen3  
,giotto's marmerjuweelen campanile1 en  
ik zo die willen na-noemen met een heel 
mooi beeld van ,mrs4 ,oliphant--uit     
hare3 ,makers of ,florence--de lelie1   
die bloesemt naast ,maria op het        
oogenblik van de ,h4 ,boodschap3 de     
lelie1 de slanke blanke toren1 en       
,maria1 ,s4 ,maria dei ,fiore zelve1 de 
prachtige kathedraal4444 ,onder die     
wonderen zo ik willen noemen de bronzen 
poorten van het ,battisterio1 van       
,lorenzo ,ghiberti3 poorten1 die        
,michelangelo waardig noemde om het     
,paradijs te sluiten4 ,en nog zulk een  
wergaloos wonder is het marmeren        
orgelstuk van ,luca della ,robbia in de 
,opera del ,duomo4 ,er is er ook een van
 ,donatello3 een lange ris dansende     
kinderen3 vroeger waren beide marmeren  
orgelstukken in den ,dom2 daarna zijn ze
 bewaard geweest in het ,bargello4 ,dat 
van ,donatello is heel mooi1 maar dat   
van ,luca della ,robbia is een wonder4  

,een wonder van zingen en dansen en     
spelen van kinderen1 van jongens en     
meisjes3 dolle1 lachende rondedans2 op  
het rythme van den zang en1 hand in     
hand1 met dolle cancanbeweging van hoog 
in de lucht gegooide beentjes2 of bij   
het slaan op de trommen1 bij het pijpen 
van lange bazuinen1 die eenige blazen en
 andere beuren1 omdat ze zoo zwaar zijn1
 bij den zwaren bazuinenmond3 een dans  
van twee of drie1 een dans van naakte   
jongetjes met antieke beweging van armen
 en van beenen4 ,dan groepen1 die       
spelen1 op harpen en luiten en cithers2 
een groep1 die slaat met cymbalen1 en om
 de verschillende en wonderfijn         
genuanceerde vingerzettingen aan de     
verschillende instrumenten1 is het als  
hoort men de verschillende klanken      
ruischen uit het levend-vroolijke       
marmer4 ,ernstiger de twee groepen op   
zij1 zingende van een lange rol en      
zingende uit een boek1 en vol aandacht  
bij hun zingen1 de monden geopend in    
vollen zang1 en sommige slaande de maat 

met een hand of een vinger444 ,heeft    
,luca della ,robbia in ,griekenland     
gereisd8 ,ik herinner mij een antieke   
sarcofaag in het muzeum van ,athene en  
daarop een groep van dansende genien1 en
 wat geleken de groepen van ,luca niet  
wondergelijkelijk op die antieke groep6 
,van morgen ben ik nog eens voor het    
laatst in het ,bargello geweest4 ,het is
 het oude paleis der ,podestaten1 in het
 einde der #af;de eeuw gevangenis en    
rezidentie van den bargello of chef der 
politie4 ,in den mooien cour werden de  
gevangenen ter dood gebracht2 die cour1 
die nu een geliefkoosd motief is voor   
schilders3 bont en als heraldisch       
bezaaid met de wapens der oude          
podestaten1 en met de typische trap1 die
 naar eene loggia voert1 gedekt met     
arcaden1 waarop ,florences lelie zich   
goud op blauw spikkelt3 loggia1 waar    
antieke klokken worden bewaard4 ,het    
,bargello is nu ,nationaal ,muzeum4 ,er 
is eene zeer schoone verzameling        
bronzen3 een klein langwerpig           

bas-relief1 waar ,silenus1 dronken en   
spelende met een fauntje1 dat hij in    
zijne armen opgooit1 op een kar wordt   
getrokken en voorgegaan door een dollen 
stoet van1 met druiventrossen spelende1 
wijngodjes4 ,dan het ,offer van         
,abraham1 twee haut-reliefs1 van        
,brunelleschi en van ,ghiberti1 gemaakt 
in concours voor de bronzen deuren van  
het ,battisterio4 ,in het midden dier   
zaal de ,david van ,andrea da           
,verrocchio1 het lichaam slank en       
spierig mager1 maar het gezicht met die 
ouwelijke trekken1 die ,andrea dikwijls 
heeft4 ,in de andere zaal vooral de     
zwevende ,mercuur van ,giovanni da      
,bologna1 vlucht en luchtigheid1        
opgeblazen door den bronzen adem van een
 windgod1 met zijn luchtige teen slechts
 staande op dien adem2 en de staf in de 
hand1 met windsnelheid zijn doel        
tegemoet444  ,maar wat een genot is het 
,donatello te bestudeeren in zijn groote
 zaal van het ,bargello4 ,ik kan hier   
niet alles van hem uit die zaal         

ommelijnen1 maar een paar               
woordenkrabbels wil ik maken van zijne  
twee ,davids4 ,de eene1 de marmeren1    
heeft iets vreemds in de houding1 iets  
gemaakts in het gezicht1 iets           
laatdunkends in den blik1 iets gewilds  
in de draperie om beenen en pols4 ,maar 
de bronzen6 ,dat is de volmaaktheid in  
brons6 ,wat een ideale schoonheid kan   
toch een mensch1 een artist1 kon        
,donatello ons geven6 ,die bronzen      
,david is eenvoudig subliem1 is het     
hoogste4 ,op het oogenblik is het het   
ideaalste brons1 dat ik ken4 ,ga alleen 
naar ,florence om dien ,david444  ,een  
jonge held1 een kind nog1 rijst zijn    
efebelijf1 den voet op den ,goliathkop1 
uit den cirkel van een grooten          
lauwerkrans1--die zijner                
overwinning--naar boven4 ,die           
lauwerkrans is zijne sfeer4 ,nooit was  
een conceptie zoo bevallig1 zoo krachtig
 tegelijk1 zoo louter volmaakt4 ,de     
jeugd zijner bronzen ledematen is       
gemodelleerd in de nog halve teederheid 

van het kind1 dat zich reeds begint te  
spieren tot jonge man4 ,nooit was       
overgang zoo buigzaam uitgedrukt4 ,dat  
is de juiste leeftijd voor den jongen   
herdersheld4 ,zijne slankheid is        
heerlijk1 zijn buik verrast door een    
ietwat vrouwelijke lijn4 ,de ronde      
herdershoed1 losgestrikt1 dempt een     
beetje zijn hoofd1 beschaduwt zijn blik1
 die nerkijkt naar het groote afgehouwen
 reuzenhoofd1 nog in zwaren1 rijk       
gecizeleerden1 en wijd gewiekten helm   
omprangd4 ,op dat hoofd drukt hij in    
bescheiden overwinningspraal den voet4  
,zijne onderbeenen zijn gepantserd in   
gecizeleerde beenstukken1 maar anders is
 hij naakt4 ,zijn rechterhand steunt op 
zijn zwaard2 zijn linker- rust op de    
linkerheup en houdt nog een bal vast    
voor zijn slinger444 ,en hij is een epos
 van schoonheid en moed1 van jeugd en   
zege4  ,dan de ,h4 ,george van ,or ,san 
,michele--in deze zaal kopie--een jonge 
held ook1 maar zoo geheel anders2       
geserreerd achter zijn lang schild1 den 

fronsblik spiedende in de verte3 het    
moment1 dat de draak aanblazende komt444
 ,dan de buste van het ,florentijnsche  
meisje2 de gipsen kopien der kindjonge1 
zuiver kind-bevallige ,h4 ,johannes en  
,jezus2 het steenen relief van den      
jongen ,johannes1 met dat ascetisch     
magere halsje en dien ascetischen blik1 
type1 dat men wer terug vindt in den    
loopenden1 lezenden ,dooper2 dan de     
,eros1 brons1 dansende met zijn         
afzakkend broekje aan riemen1 de handjes
 in de lucht1 en trappelende op een     
slang4 ,en dan geheel iets anders wer3  
de in kleur gemodelleerde terracotta kop
 van ,niccolo da ,uzzano3 ,romeinsche   
kop met spitse faunooren2 een gezicht   
met niet te vertrouwen1 opgetrokken     
oogen1 slechte pupillen1 een slecht     
gegroefd gezicht1 waarachter een slechte
 geest schuilt1 een leven van slecht    
geheim3 zoo prachtig in het schemeren   
van dat ondeugdmysterie4 ,wat is dat    
alles mooi1 wat doet het goed daarme te 
dwepen6 ,wat dankbaarheid voelt men1 dat

 dit bestaat1 dat dit een mensch kon    
maken1 kon geven uit zijne ziel in      
marmer of in brons2 wat dankbaarheid    
vooral om dat zoo allerschoonste van    
,florence1 dien lieveling van mijn      
oogen1 dien ,david6                     
,,aanteekeningen   #a ,redevoeringen    
volgden4 ,de prezidenten der            
verschillende ,katholieke sociteiten    
werden toegelaten tot den ,handkus4     
,dames van de ,romeinsche arristocratie 
boden een rijk verlucht perkament aan1  
in gouden doos4  #b ,nu in het ,muzeum  
van ,st4 ,jan ,lateraan4  #c ,eene      
vergissing1 die natuurlijk slechts een  
allereersten keer kan worden gemaakt4   
#d ,men zegt mij1 dat deze opvatting    
niet juist is1 en dat de athleet met den
 dobbelsteen slechts zijn volgnummer    
wierp3 dit is mogelijk1 maar ik beho    
liever mijne eerste1 misschien dan      
foutieve opvatting1 omdat ik het beeld  
zo zag en zo mooi vond4  #e ,ik heb dit 
en den naam des keizers slechts uit den 
mond van den custode en kan het op het  

oogenblik niet verifieeren4      ,,van  
,,louis ,,couperus ,,verscheen3         
,majesteit1 ,roman in #b deelen4        
,prijs ingen4 f #d4ij1 geb4 f #e4ej4    
,extaze1 ,een boek van geluk4 #b;e druk4
                                        
,prijs ingen4 f #a4ij4 geb4 f #b4ej4    
,een ,illuzie4 ,met portret van den     
schrijver4                              
,prijs ingen4 f #b4ej1 geb4 f #b4ij4    
,een ,lent van ,vaerzen4 #b;e druk4     
,prijs ingen4 f #a4dj1 geb4 f #a4ij4    
,orchideen4 ,een bundel pozie en proza4 
#b;e druk ter perse4