,,de ,,sexueele ,,zeden ,,in ,,woord    
,,en ,,beeld                            
,door                    ,d4 ,ph4 ,van  
,vloten ,elderinck4        ,met #id     
afbeeldingen in den tekst en #ci losse  
platen4                        ,,liefde 
,,en ,,zinnelijkheid4                   
,gebr4 ,graauw1                         
,amsterdam--,haarlem--,weltevreden ,n4  
,o4 ,i4          ,,voorwoord4   ,de     
,sexueele ,zeden in ,woord en ,beeld4444
 wij gevoelen het levendig1 deze titel  
kan aanleiding geven tot misverstand    
aangaande den inhoud1 althans omtrent   
den geest waarin het aangekondigde      
onderwerp is behandeld4  ,wat toch onze 
,nederlandsche literatuur bezit aan     
werken op het gebied van het sexueele   
leven1 is voor een groot gedeelte       
openlijke of verkapte pornografie1 en   
voor de rest dorre archiefstudie of     
resultaat van natuur-wetenschappelijk   
onderzoek4  ,dit werk evenwel is noch   
het een1 noch het ander4  ,het werk is  
gehouden op de hoogte van zijn grootsch 

en schoon onderwerp--wat met de         
waardigheid van dat onderwerp in strijd 
is te achten en wat gezonde             
fatsoensbegrippen aanstoot zou kunnen   
geven is op dezen onderzoekingstocht in 
het wonderland der sexueele zeden als   
minderwaardig en onbelangrijk           
voorbijgegaan4 ,een vluchtig            
doorbladeren van dit deel zal ook       
degenen1 die ten deze de hoogste eischen
 stellen1 met n oogopslag moeten        
overtuigen dat het qui s'excuse s'accuse
 hier niet van toepassing is4  ,aan den 
anderen kant is de inhoud gedeeltelijk  
wel geput uit bronnen als archieven en  
dergelijke2 en ook de resultaten der    
physiologische wetenschappen1 voor      
zoover bruikbaar voor het gestelde doel1
 zijn er in verwerkt2 maar steeds is    
naar literair-smakelijke vormen gezocht 
om er de gevonden schatten in op te     
dragen4  ,het gebied1 dat in dit werk   
wordt betreden1 is onuitputtelijk rijk  
en veelzijdig--in het sexueele leven    
leeft de mensch zich uit in zijn        

vurigste instincten1 die den            
een--individun zoowel als               
gemeenschappen--opheffen naar de hoogste
 bergtoppen van zedelijke volmaking1 den
 ander daarentegen heenvoeren naar de   
diepste afgronden van menschelijke      
ontaarding4 ,in die bonte veelheid van  
feiten en verschijnselen is steeds      
gezocht naar het typische en het        
interessante1 maar vooral ook naar het  
wezenlijke4 ,zoo moest dit werk1 dat een
 zoo belangwekkend stuk                 
beschavingsgeschiedenis der menschheid  
behandelt1 in velerlei opzicht worden   
tot een eersteling in onze nationale    
literatuur4  ,dit wat het ,woord        
betreft4 ,een enkele opmerking nog over 
het ,beeld4 ,daaraan is--een vluchtig   
doorbladeren van dit eerste deel kan het
 alweer getuigen--evenveel zorg besteed1
 als aan den literairen inhoud4 ,zoo    
gaat het feitenmateriaal1 in dit werk   
opgehoopt1 als van regel tot regel      
aanvullend en toelichtend vergezeld van 
het schoone van wat de ,kunst--die      

ideele spiegel der werkelijkheid--op het
 gebied van ons onderwerp heeft         
voortgebracht4  ,dit is in hoofdtrekken 
het program1 waarnaar dit werk met      
veelzijdige hulp--waarvoor hier nogmaals
 zij dank gezegd--is opgebouwd4 ,moge   
het een trouwe en eerlijke              
weerspiegeling worden bevonden van de   
grootsche werkelijkheid1 die het zoekt  
weer te geven4   ,amsterdam4            
,de ,schrijver4        ,,inhoud4        
,hoofdstuk    ,i ,liefde ,hoofdstuk     
,,ii ,zinnelijkheid ,hoofdstuk  ,,iii   
,mannelijke en ,vrouwelijke             
,zinnelijkheid ,hoofdstuk   ,,iv        
,schoonheids-,idealen ,hoofdstuk    ,v  
,schaamte ,hoofdstuk   ,,vi ,de         
,toenadering der ,sexen ,hoofdstuk      
,,vii ,de ,rol der ,zintuigen in het    
,liefdeleven ,hoofdstuk ,,viii ,de      
,kleeding als ,bondgenoote der          
,zinnelijkheid ,hoofdstuk   ,,ix        
,kuischheid       ,i4  ,,liefde4        
,erregt an des ,lenzes ,erwarmung1      
,indes du die ,welten umfliegst1        

,ruht ,alles in deiner ,umarmung3       
,o heilige ,liebe1 du siegst6           
,graaf ,platen4   ,het eerste en het    
laatste woord in het leven der sexen is 
,liefde4 ,wat is                        
,liefde8--,dichterzielen en romantische 
naturen kennen een bovenzinnelijke      
drift1 een etherischen hartstocht1 die  
de sexen tot elkander voert1 maar die   
niets sexueels heeft1 die integendeel   
rein is en onstoffelijk1 en de ziel in  
een stemming brengt1 dat zij elke       
gedachte aan iets sexueels als          
ontwijdende heiligschennis met afschuw  
van zich stoot4  ,dezen hartstocht der  
onbevlekte reinheid noemen zij ,liefde4 
,en ten allen tijde hebben dichters en  
romantische geesten1 tot op ,tolstoi en 
,ellen ,key in onze dagen1 dezen        
hartstocht bezongen en in de stoutste   
beeldspraak hem extase-dronken          
verheerlijkt4 ,vele der schoonste en    
verhevenste gedachten die uit           
menschenbrein zijn ontsprongen1 gelden  
dit zoo vurig vereerde heilige der      

heiligen van het gevoelsleven4  ,wat    
liefde in dezen zin is onttrekt zich aan
 elke definitie4 ,de ,liefde is het     
mysterie der aardsche twee-eenheid2 zij 
is een raadsel1 samengesteld uit        
waarheden4  ,het behoeft nauwelijks     
gezegd1 dat deze liefde niet alleen     
vereerders heeft4 ,zoo zijn er ten allen
 tijde zulken geweest1 die haar bestaan 
eenvoudig ontkenden en haar             
ontnuchterend terugbrachten tot een der 
middelen waardoor de natuur den         
geslachtelijk rijpenden mensch          
voorbereidt tot de functie der          
voortplanting4 ,tusschen beide uitersten
 bestaan honderden uiteenloopende       
meeningen omtrent deze sfinx onder de   
menschelijke neigingen4  ,eenig begrip  
van het wezen der liefde zooals dichters
 zich haar droomen kan men zich bij     
benadering vormen uit de voorstellingen 
die zij er van geven4 ,al die           
voorstellingen dragen uitermate het     
kenmerk van het potisch verhevene en van
 het nevelig onbestemde4 ,definities1   

die nuchteren geesten zouden kunnen     
bevredigen1 geven zij van de liefde     
niet4 ,zij spreken van haar slechts in  
beeldspraak4 ,en de stoutste            
vergelijkingen blijven naar hun gevoelen
 altijd nog ver beneden de werkelijke   
heerlijkheid van dezen wonderen         
hartstocht4  ,liefde1 in dezen verheven 
zin1 is een nimmer-eindigend hooglied1  
waarvan elk woord klinkt als het        
ontroerend snikken eener fel-bewogen    
ziel4  ,beminnen met deze liefde der    
dichters is het eenige1 zegt ,victor    
,hugo1 wat de eeuwigheid kan vullen4    
,het oneindige behoeft het              
onuitputtelijke en dat onuitputtelijke  
is de liefde4 ,liefde1 die zoo lief     
heeft1 zet het heelal in vuurgloed--men 
voelt haar branden in het merg van het  
gebeente en men ziet haar gloeien in de 
diepten der hemelen4  ,liefde is het    
eenig noodige4 ,het overige is maar het 
overige4  ,verheven liefde is lichtend  
als het morgenrood en stil als het graf4
 ,voor twee wezens1 die elkander        

beminnen met de ware liefde1 is samen te
 zwijgen grooter geluk nog dan samen te 
spreken1 en bij dat spreken klinkt ieder
 woord als door de sterren gezongen4    
,liefde1 zegt ,la ,bruyre1 ontstaat     
plotseling1 zonder medewerking van den  
overleggenden wil1 uit temperament of   
uit zwakheid4  ,de ,liefde1 klaagt      
,george ,sand1 is een vrijwillige       
slavernij1 waarnaar vooral de           
vrouwelijke aard met kwijnend verlangen 
snakt en haakt4  ,maar een damp was     
opgegaan uit de aarde1 citeert ,rosegger
 7in3 ,mann und ,weib71 en bevochtigde  
den ganschen aardbodem4 ,en ,jehovah    
formeerde den mensch uit het stof der   
aarde1 en in zijne neusgaten blies hij  
den adem des levens4 ,en ,jehovah sprak3
 ,het is niet goed1 dat de mensch alleen
 zij2 ik zal hem eene hulpe maken1 die  
als tegen hem over zij4 ,toen deed      
,jehovah een diepen slaap op den mensch 
vallen2 en hij nam ne van zijne ribben1 
en sloot derzelver plaats toe met       
vleesch4 ,en deze ribbe bouwde ,jehovah 

tot eene vrouw1 en hij bracht haar tot  
den mensch4 ,toen zeide de mensch3 ,deze
 is ditmaal been van mijne beenen en    
vleesch van mijn vleesch4 ,men zal haar 
manninne heeten4 ,dit is de eerste      
liefdesgeschiedenis4 ,sindsdien hebben  
alle menschen liefdesgeschiedenissen    
geleefd1 alle dichters                  
liefdesgeschiedenissen geschreven1 en   
alle gevoelige harten met graagte       
liefdesgeschiedenissen vernomen4 ,en    
gedurende de duizenden jaren1 dat de    
menschheid bestaat1 is de liefde gelijk 
gebleven1 evenals de roos aan de        
doornstruik in de wildernis nog altijd  
dezelfde is4 ,hoe zeloten zich ook      
hebben beijverd de liefde in grove      
boetekleederen te verstikken1 ze te     
verbannen naar de hel2 hoe ook de       
samenleving gepoogd heeft het           
allerhoogste en allerschoonste te       
fatsoeneeren en in vormen te wringen--de
 liefde is zichzelven gelijk gebleven1  
als de gloed van het vuur1 dat men wel  
kan blusschen maar niet verkoelen4 ,waar

 de liefde heerscht1 daar vallen alle   
hindernissen weg1 daar scheuren alle    
hulsels der beschaving1 en het laatste  
is wat het eerste was3 ,adam en ,eva4   
,de liefde is sterker dan de dood1 zoo  
jubelt het ,hooglied van ,salomo in zijn
 praallooze pracht van ,oostersche      
dichting1 beschenen door de bleeke verte
 des verledens4 ,hare kolen zijn vurige 
kolen1 vlammen van ,jehovah4 ,vele      
wateren zouden de liefde niet kunnen    
blusschen1 ja de rivieren zouden ze niet
 verdrinken2 al gaf iemand al het goed  
van zijn huis voor deze liefde1 men zou 
hem ten eenenmale verachten4 ,kom       
haastelijk1 mijn liefste6 en wees gij   
gelijk eene ree1 of gelijk een welp der 
herten op de bergen der specerijen4     
,naast dit voorbeeld der vurige         
liefdeslyriek van het oude ,oosten      
stellen wij er een uit het oude         
,noorden1 dat in gansch anderen toon op 
nog grootscher wijze de liefde          
verheerlijkt4 ,wij ontleenen het aan de 
inaugurale rede van ,prof4 ,frantzen te 

,utrecht3 ,over den ontwikkelingsgang   
der erotische lyriek bij de ,germaansche
 volken 7#aijh74 ,een der ,edda-liederen
 bezingt de liefdesgeschiedenis van     
,helgi en de valkyrja ,sigrn1 dochter   
van ,hogni4 ,als ,sigrn verneemt1 dat   
haar vader haar tegen haar zin heeft    
verloofd met een anderen vorst1 gaat zij
 met haar gezellinnen naar ,helgi1 dien 
zij ontmoet te midden van een veldslag4 
,bij het vernemen van wat haar tot hem  
voert trouwt hij haar1 zeilt met zijn   
vloot naar het land van zijn mededinger 
en overwint deze2 alleen ,sigrn's       
broeder ,dagr ontkomt den dood en zweert
 ,helgi trouw4 ,de twee gelieven zijn nu
 vereenigd1 maar ,dagr neemt kort daarop
 wraak en doodt ,helgi1 waarop ,sigrn   
haar broeder vervloekt en haar dooden   
geliefde prijst4 ,zij laat voor hem een 
grafheuvel aanleggen en op dien heuvel  
verschijnt op een avond te paard ,helgi 
met een aantal gezellen4 ,hij wordt het 
eerst gezien door een van ,sigrn's      
dienstmaagden1 die den verrezene ziende 

zegt3 ,is het bedrog wat ik meen te     
aanschouwen1 of het einde der wereld8   
dat de dooden rijden1 dat gij uw rossen 
met de sporen prikkelt2 of is den helden
 terugkeer geschonken8--,helgi          
antwoordt3 ,het is geen bedrog1 wat gij 
meent te aanschouwen1 noch het einde der
 dagen1 ofschoon gij ons ziet en schoon 
we onze rossen met de sporen prikkelen1 
en ook is ons helden geen terugkeer     
geschonken4--,daarop gaat de dienstmaagd
 naar huis en boodschapt wat zij gezien 
heeft haar meesteres aldus3 ,ga uit1    
,sigrn van ,sevafjoll1 als gij den      
legervorst nu wilt vinden2 ontsloten is 
de heuvel1 ,helgi is gekomen2 zijn      
wonden bloeden2 en hij de koning bad u  
dat ge de bloeddroppels mocht komen     
stelpen4--,sigrn gaat onmiddellijk en   
begroet ,helgi vol vreugde3 ,eerst wil  
ik u kussen1 mijn gedooden koning1 eer  
gij uw bloedig harnas afwerpt2 uw haar1 
,helgi1 is met rijp bedekt1 uw lichaam  
besproeid met den dauw van de lijken2   
ijskoud zijn de handen van ,hogni's     

schoonzoon1 hoe zal ik1 o koning1 u     
kunnen helpen8--,helgi antwoordt3 ,uw   
schuld is 't1 ,sigrn van ,sevafjoll1 dat
 ,helgi's lichaam met lijkendauw        
besproeid is3 bittere tranen toch       
schreit gij iederen avond1 en elke traan
 valt bloedig dezen held op de borst1   
ijskoud1 klam en vol smarten4 ,laat ons 
nu drinken kostlijke wijnen1 al moeten  
wij missen leven en landen2 voor mij mag
 niemand klaagliederen zingen1 al ziet  
men mijn borst vol bloedende wonden1    
want nu zijn de vrouwen in het graf     
opgenomen2 der mannen geliefden zijn bij
 ons1 de dooden4--,sigrn spreidt        
terstond in den heuvel een leger en zegt
 dan3 ,ik heb u1 ,helgi1 een leger      
bereid1 rustig en vreedzaam1 zoon der   
,ylfingen6 ,ik wil hier in uw armen     
slapen1 o koning1 zooals ik in het leven
 bij u placht te rusten4--,in den morgen
 rijdt ,helgi1 vr het kraaien der hanen 
met de zijnen weer heen en komt niet    
weer terug1 waarop ,sigrn van heimwee   
spoedig sterft4 ,deze spookachtige      

winternachtsdroom3 de ontmoeting in een 
grafheuvel van den dooden held1 klam van
 bloed1 met ijskoude handen en wit      
bevroren haren1 en de trouwe geliefde1  
die hem aan haar hart koestert en       
verwarmt2 die mengeling van de hoogste  
zaligheid der liefde met de kille       
huivering van den dood1 ontroerend door 
zijn schier huiveringwekkende schoonheid
 en aangrijpend door zijn realistische  
kracht1 schittert te midden der oude    
,eddaliederen als een heerlijk          
gedenkstuk van de verheven majesteit der
 oud-,noorsche liefdes-idealen4         
,strenge eischen van bovenzinnelijke    
reinheid werden door sommige            
middeleeuwsche minnehoven 7waarover     
later nader7 aan de liefde gesteld4 ,zoo
 vaardigde het minnehof van koningin    
,eleonora de volgende decreten uit3 ,de 
liefde kan der liefde niets weigeren4   
,een minnaar1 die verandert1 verandert  
niet--hij heeft slechts geveinsd te     
beminnen4 ,alleen de deugd maakt der    
liefde waardig4 ,niemand kan tweemaal   

beminnen4 ,beminnen kan niet1 wie       
beheerscht wordt door wellust4  ,geheel 
het romantische ridderwezen werd        
trouwens beheerscht1 in theorie         
tenminste1 door zulke hooge opvattingen 
aangaande de liefde4 ,de minnehoven1 die
 een ware revolutie teweegbrachten in de
 begrippen van dien tijd betreffende het
 huwelijk1 vaardigden een wetboek uit   
van ware liefde4 ,daarin werd verklaard1
 dat liefde en huwelijk onvereenigbaar  
zijn4 ,de vrome sluiers1 zegt ,mevr4    
v4d4 ,wissel-,herdersche in haar        
vertaling van ,hudry-,menos' ,leven en  
streven der vrouw1 die het ,christendom 
met afgewend gelaat over de sexueele    
gemeenschap geworpen had1 werden        
verscheurd en de behoefte aan een       
inniger1 dieper vereeniging dan die van 
het huwelijk brak zich baan4 ,het       
samengaan van de verbintenis der zielen 
met die der lichamen werd voor          
onmogelijk gehouden2 men liet ze naast  
elkander bestaan1 met verschillende     
personen als object3 eenerzijds den     

vriend of de vriendin1 anderzijds den   
echtgenoot of de vrouw4 ,zoo had een    
vrouw een reelen man en een ideelen     
echtgenoot4  ,de literaturen aller      
volken wemelen van gloeiende lofzangen  
der liefde1 in alle talen hebben de     
literaire genien en alle verheven       
geesten zich uitgeput haar te bezingen4 
,de liefde1 verklaart ,madame de ,stal1 
verleent ieder uur zooveel zoetheid1    
vult elke minuut met zooveel            
heerlijkheid1 dat zij1 ook met de       
onzekerste toekomst voor oogen1 in den  
roes van het oogenblik alles doet       
vergeten4 ,in haar is een dag gelijk aan
 een eeuw van geluk of van lijden1 zoo  
vol is die enkele dag van gedachten en  
gevoelens4 ,o waarlijk1 slechts door de 
liefde leeren wij de eeuwigheid         
verstaan6 ,zij heft alle tijdsbepalingen
 op1 evenals elk begrip van begin of van
 einde2 men gelooft het voorwerp der    
liefde reeds zoolang men leeft te hebben
 bemind1 want hoe zou men zonder        
hetzelve hebben kunnen leven8 ,en hoe   

schrikkelijker de scheiding zou zijn1   
des te onwaarschijnlijker komt zij ons  
voor4  ,twee wezens1 die elkander       
beminnen1 oordeelt ,marie ,bashkirtseff 
7in3 ,journal ,,ii7 hebben de illusie   
van een volmaakt en heerlijk al2 daarin1
 geloof ik1 ligt de groote              
aantrekkingskracht van de liefde4 ,bij  
bloedverwanten1 bij vrienden1 in de     
maatschappij1 overal ontmoet men        
onzuivere bedoelingen3 hier is het de   
begeerte1 daar afgunst1 gemeenheid1     
onrecht1 valschheid2 zelfs de beste     
vriend heeft zijn verborgen berekeningen
 en1 zooals ,maupassant zegt1 de mensch 
is altijd alleen1 daar het hem          
onmogelijk is in de geheime gedachten   
ook van den besten vriend door te       
dringen4 ,maar de liefde volbrengt het  
wonder der zielengemeenschap4 ,men geeft
 zich over aan illusies1 wat beteekent  
dat8 ,wat men gelooft dat wezenlijk     
bestaat1 dat bestaat ook wezenlijk4 ,de 
liefde schept een schijnbare wereld1 die
 is1 zooals de werkelijke wereld moest  

zijn4  ,jij alleen kunt mij ellendig    
maken1 jij alleen mijn hart verheugen en
 mij troosten1 zoo luidt een der        
bekentenissen der liefde 7,helose in een
 harer brieven aan ,abelardus74 ,en jij 
alleen hebt den plicht dat dan ook te   
doen2 want ik heb mij steeds zoo        
blindelings overgegeven aan je wil1 dat 
ik op een wenk van jou mijzelven zou    
hebben vernietigd1 want je verdriet te  
doen1 waarmee dan ook1 zou mij          
onmogelijk zijn4  ,de liefde1 de        
opperste gebiedster in het hart van de  
vrouw1 doet nooit afstand van haar      
heerschappij1 zegt ,legouv 7,la femme au
 ,x,i,xme sicle74 ,zij kan met de jaren 
veranderen1 maar nooit dooft zij geheel 
uit4 ,van haar dertigste tot haar       
veertigste jaar maakt de liefde der     
vrouw een nieuwe trap van ontwikkeling  
door1 zij heeft dan ondervinding1 maar  
gelooft niettemin nog aan liefde2 zij   
handelt echter niet meer zoo zonder     
overleg1 berekent meer1 wat alleen      
zeggen wil1 dat zij zich niet meer zoo  

licht vergist2 zij is omzichtiger       
geworden1 haar liefde1 minder onstuimig1
 is teederder4  ,men verwijt de vrouwen 
vaak1 dat zij het naderen van den       
ouderdom vreezen2 deze vrees ontspringt 
uit de wetenschap1 dat zij dan alle hoop
 moeten laten varen nog bemind te       
worden2 vandaar haar ontsteltenis bij   
het verschijnen der eerste grijze haren 
en der eerste rimpels4 ,alle vrouwen    
zijn ontvankelijk voor deze vrees1      
ofschoon velen er zich geen rekenschap  
van geven4  ,zelfs in haar ouderdom kan 
de vrouw zich niet aan den invloed der  
liefde onttrekken4 ,zij wordt hetzij een
 oude coquette1 die glimlachend voor    
haar spiegel staat en haar rimpels      
angstvallig verbergt1 om zich voor te   
bereiden op een proef van de macht harer
 verschrompelde bekoorlijkheid2 hetzij  
een vriendelijke huismoeder1 die met    
nieuwe toewijding alle teederheid haars 
harten op haar gezin overbrengt2 hetzij 
een statige matrone1 die het goede doet 
dat haar hand vindt om te doen1 kalm    

glimlachend over de illusies der jeugd4 
,neen1 de liefde sterft nooit in het    
hart van de vrouwen2 de ouderdom is voor
 haar droevig of gelukkig1 al naar de   
herinneringen1 die in haar ziel leven1  
treurig of liefelijk zijn4  ,door gebrek
 aan liefde te sterven--zingt in zijn   
heroeke taal ,victor ,hugo--is          
schrikkelijk4 ,het is de                
verstikkingsdood van de ziel4 ,men      
aanschouwt een ster om twee redenen3    
omdat zij licht geeft en omdat zij      
ondoorgrondelijk is2 de liefde is een   
lieflijker licht en een grooter         
verborgenheid4 ,uren van liefde zijn    
uren die zich hebben losgemaakt van het 
leven der engelen en tot menschelijke   
wezens zijn nedergedaald4 ,de liefde is 
een deel van de ziel en evenals deze een
 goddelijke vonk1 onverderfelijk1       
ondeelbaar1 onvergankelijk4 ,de liefde  
is een onsterfelijke vuursprank in ons1 
die niets kan dooven4 ,de gelieven1 die 
gescheiden zijn1 vullen de afwezigheid  
met duizend hersenschimmen1 die allen   

werkelijkheden zijn4 ,laat men hen      
beletten elkander te zien1 of elkander  
te schrijven--zij zullen een menigte    
geheime middelen vinden om met elkander 
in gemeenschap te blijven4 ,zij zenden  
elkander het gezang van de vogelen1 den 
geur van de bloemen1 het licht van de   
zon1 de zuchten van den wind1 den       
lichtglans der sterren1 al wat er       
heerlijks is in de schepping4 ,de liefde
 is machtig genoeg om de gansche natuur 
met hare boodschappen te belasten4  ,de 
liefde kent oogenblikken1 waarin de ziel
 knielt1 in welke houding het lichaam   
ook zij4 ,zoodra de liefde twee wezens  
tot een hemelsche eenheid heeft         
samengesmolten1 is door beiden het      
geheim des levens gevonden2 zij zijn dan
 slechts de twee elementen van het      
goddelijk mysterie eener heilige        
twee-eenheid4  ,de ware liefde is       
microcosmos en macrocosmos tegelijk--zij
 is troosteloos of verrukt over een     
gevonden handschoen1 en zij behoeft een 
eeuwigheid voor haar hoop en haar trouw4

 ,zij omvat tegelijkertijd het oneindig 
kleine en het oneindig groote4  ,van    
liefde sterven is ervan leven1 dus gij  
die lijdt door de liefde1 bemin nog     
meer4 ,naast elkander in het graf liggen
 en van tijd tot tijd elkander in de    
duisternis de hand streelen1 zou voor de
 eeuwigheid voldoende zijn4  ,hoe       
grootsch is het1 bemind te worden6 ,maar
 grootscher is het te beminnen4 ,liefde 
vervult het hart met heldenmoed4 ,het   
bestaat dan louter uit reinheid1 het    
haakt naar niets dan wat groot en       
verheven is4 ,een lage gedachte kan er  
evenmin in ontkiemen als een distel in  
een ijskristal4 ,de minnende ziel       
bewoont het blauw des hemels en voelt de
 diepe onderaardsche schokken van het   
lot minder nog dan de toppen der bergen 
aardbevingen voelen4 ,als er niemand was
 die beminde1 zou de zon uitdooven4     
,liefde is inademing van                
paradijslucht4--  ,het zijn niet alleen 
de dichterzielen die in extase zoo de   
liefde bezingen4 ,in gelijksoortige     

formules vinden wij haar verheerlijkt   
door denkers1 geleerden1 natuurkundigen1
 door allen die geestelijk hoog staan4  
,de hooggestemde verstandsmensch ziet in
 de liefde evenveel schoonheid als de   
fijn besnaarde gevoelsmensch1 en hun    
geestdrift stijgt tot dezelfde in het   
blauw zich verliezende hoogten4 ,doen   
wij slechts een greep in de aphorismen  
op de liefde in ,mantegazza's           
,physiologie der ,liefde4  ,een der vele
 wonderen der liefde is1 dat zij        
onbluschbaar is en door geven niet      
afneemt maar aangroeit4 ,de liefde is   
een onleschbare dorst1 een oceaan1 dien 
niemand zou kunnen ledigen1 want als de 
gloed der zon er een golf van doet      
opgaan in damp1 voeren honderd stroomen 
duizend nieuwe golven aan4  ,de liefde  
tot rede te willen brengen is hopeloozer
 taak dan het kwadraat van den cirkel te
 willen vinden4  ,de ,olympus der liefde
 telt meer helden en martelaren dan     
eenig ,pantheon ter wereld en biedt meer
 heerlijkheden dan de paradijzen aller  

godsdiensten tezamen4  ,ieder vindt     
juist zooveel liefde als hij verdient4  
,het lijden des harten te verzachten met
 den balsem der liefde is een der kuren1
 waarbij moeilijk valt te zeggen wie het
 meest te benijden is1 de zieke of de   
arts4  ,de natuur heeft den man polygaam
 geschapen2 het is de hooge roeping der 
vrouw hem monogaam te maken4  ,wanneer  
een beleediging de liefde kan dooden1 is
 dat een bewijs dat de eigenliefde      
sterker was dan de liefde4  ,er is geen 
honger1 dien het brood niet verzadigen  
kan1 geen dorst1 dien put of kelder niet
 in staat is te lesschen1 en geen smaak1
 dien de kookkunst niet bij machte zou  
zijn te bevredigen4 ,de liefde echter   
hongert en dorst zelfs bij een leven van
 liefde en wij sterven allen met een nog
 ongebruikt kapitaal van hartstocht1 dat
 wij wellicht nalaten aan onze kinderen4
  ,voor menschen1 mannen zoowel als     
vrouwen1 die elkander teeder en innig   
liefhebben1 hebben tijdelijke           
scheidingen versterkende en             

bederfwerende kracht4 ,maar ook alleen  
voor gevoelige en zuivere zielen4 ,voor 
mannen1 die men met kunstgrepen verovert
 en voor vrouwen die voor geld          
verkrijgbaar zijn geldt slechts het     
spreekwoord3 ,uit het oog1 uit het hart4
  ,voor de liefde bestaat er geen       
bezoedeling1 geen vernedering en geen   
schande4 ,zij is een zoo machtig licht1 
dat zij alles in hemelschen luister doet
 stralen1 zulk een warmtebron1 dat zij  
alle ijs doet smelten1 en zulk een      
zoetheid1 dat zij alle bitterheid       
wegneemt4  ,tenslotte bepalen noch de   
kuischheid1 noch de deugd1 noch de      
fatsoensbegrippen1 noch de eischen der  
moraal de grenzen van het betamelijke en
 gepaste tusschen man en vrouw1 maar die
 grenzen worden met vaste en zekere hand
 gesteld door de liefde4  ,liefde is met
 geld niet te koopen4 ,liefde geeft zich
 om niet1 kan niet gekocht worden4 ,wat 
men voor geld krijgt als liefde1 is     
niets dan een nietswaardig1 mislukt     
surrogaat4  ,niets verlangen en alles   

erlangen is het heerlijke geheim der    
verheven liefde4  ,alles zien met de    
oogen gesloten1 niets zien met de oogen 
geopend1 dat is een der dagelijksche    
wonderen der liefde4  ,een uur beminnen 
is gelijk aan de liefde der dieren1 een 
dag liefhebben is algemeen menschelijk1 
het gansche leven liefhebben is         
hemelsch1 het gansche leven een enkel   
wezen liefhebben is goddelijk4          
,liefde zoo opgevat wordt in de nieuwere
 literaturen veelvuldig aangeduid als   
,platonische liefde4 ,inderdaad vindt   
men in de dialogen van ,plato sporen van
 een onderscheid1 door den grooten      
philosoof van het ,schoone gemaakt      
tusschen zinnelijke en onzinnelijke     
liefde1 speciaal in den dialoog die den 
titel draagt ,het ,gastmaal4 ,op een    
feestmaal1 waarmee de dichter ,agathon  
zijn kort te voren in een               
dichterwedstrijd behaalde overwinning   
viert1 besluiten de gasten om de beurt  
een lofrede te houden op ,eros 7 ,amor74
 ,phaedrus1 ,pausanias1 ,eryximachus1   

,aristophanes en ,agathon voeren eerst  
het woord en beschouwen het onderwerp   
van verschillende kanten1 elk naar zijn 
persoonlijke levensbeschouwing4 ,de     
blijspeldichter ,aristophanes bespot op 
zijn geniale wijze al deze beschouwingen
 evenals de gewone opvatting1 als zou de
 liefde alleen een streven zijn naar    
zinnelijken lust4 ,tenslotte neemt      
,socrates1 ,plato's leermeester1 het    
woord2 deze prijst de bovennatuurlijke  
liefde als de levende en onsterfelijke  
wijsbegeerte1 wier doel is de           
heerlijkheid aan te toonen van de deugd1
 als de eenige1 de ware en              
onvergankelijke schoonheid4 ,dit        
dichterlijk stuk ,platonische           
wijsbegeerte1 van begin tot einde       
gehouden in den even krachtigen als     
dichterlijken stijl1 die dezen denker   
der oudheid kenmerkt1 is een heerlijk   
hooglied der liefde1 waartoe alle ,muzen
 het hare hebben bijgedragen1 en waarin 
de auteur al de schatten zijner         
phantasie1 zijner welsprekendheid en    

zijner stilistische schoonheden1        
rijkelijk gekruid met ,attisch zout1    
over zijn lezers uitstort4  ,de liefde1 
als dichterlijk motief1 is een goudmijn1
 die nimmer kan worden uitgeput4 ,zij is
 dan ook voor alle groote dichters het  
onderwerp1 dat hen onweerstaanbaar      
aantrekt en waar zij de liefde bezingen1
 daar viert steeds hun genie de         
heerlijkste triumfen4 ,hoe grooter het  
dichtergenie1 des te verhevener1 idealer
 en romantischer hun opvatting van de   
liefde4 ,hun liefde is een oneindige    
wereld2 zij is paradijs1 hemel en hel   
tegelijk4 ,en deze liefde ontdekken zij 
voornamelijk bij de vrouw4  ,geen der   
groote dichter-denkers der eeuwen heeft 
het wezen der liefde zoo doorvorscht als
 ,shakespeare en de resultaten van zijn 
ontdekkingstochten in dit geheimnisvolle
 gebied heeft hij ons geopenbaard in    
zijn onsterfelijke werken4 ,en steeds is
 het de vrouw1 waarbij hij de liefde    
vindt in haar verhevenste en            
aangrijpendste openbaringen1--,miranda1 

,perdita1 ,julia1 ,viola1 ,beatrice1    
,rosalinde1 ,imogene1 ,desdemona4 ,en   
ook de furie-achtige ontaardingen leert 
hij ons kennen3 ,cleopatra1 koningin    
,margaretha1 lady ,macbeth4 ,nooit zijn 
zijn vrouwen en haar liefde onbeduidend 
of minderwaardig4 ,andere dramatische   
dichters1 zegt ,heine1 hebben in den    
kleingeestigen nijd en naijver1 in de   
wederkeerige ijverzucht der vrouwen     
jegens elkander stof gevonden voor humor
 en satire4 ,shakespeare in zijn        
machtige grootheid versmaadde zulke     
minderwaardige motieven1 zelfs in zijn  
blijspel4 ,de edelste gevoelens         
inspireert hij zijn vrouwen en zoo      
ontstaan de liefelijke en verheven      
verhoudingen1 die wij in zoovele zijner 
vrouwenfiguren moeten bewonderen4       
,shakespeare geeft in ideale            
volmaaktheid de drie hoofdlijnen der    
liefde te aanschouwen3 de ideale liefde 
in ,miranda1 de romantiek der liefde in 
,julia1 de woest-zinnelijke liefde in   
,cleopatra4  ,ook de liefde ontkomt     

echter niet aan de natuurwet1 dat alles 
van minstens twee kanten is te          
beschouwen4 ,naast lofzangen zijn er ook
 vloekzangen op de liefde4  ,de liefde1 
zoo definieert ontnuchterend            
,mantegazza1 is de meest schaamtelooze1 
de zelfzuchtigste1 de                   
onwederstaanbaarste en ergerlijkste     
aller menschelijke ongerechtigheden4    
,tegen alle waarheid1 deugd1            
dankbaarheid1 wetten en zeden in        
verslingert zij haar gunst aan den      
eerste den beste1 aan het hoogste of het
 gemeenste1 al naar het toeval dat wil4 
,romantisch verheven liefde heeft haar  
eigenaardige gevaren4 ,als een der      
partijen met deze liefde een gewetenloos
 of lichtzinnig persoon bemint1 is hij  
of zij verloren4 ,het behoort tot de    
grootmoedigheid der liefde1 dat zij     
blind maakt4 ,het behoort1 zegt ,victor 
,hugo1 in het bijzonder tot liefde der  
vrouw1 dat zij grootmoedig is en        
edelmoedig1 zoo1 dat zij zich geheel    
overgeeft4 ,zoodra hare liefde den      

hoogsten graad heeft bereikt1 wordt het 
maagdelijk gevoel der vrouw op          
zonderlinge wijze als bedwelmd4 ,en aan 
welke gevaren stelt ge u dan bloot1 o   
edele zielen6 ,gij geeft het hart1 wij  
nemen vaak slechts het lichaam4 ,uw hart
 blijft u over en bevend beschouwt ge   
het in het donker dat volgt op het licht
 dat bedriegelijk bleek4 ,de liefde kent
 geen middenweg--zij verderft of zij    
redt4 ,in dit dilemma ligt het geheele  
menschelijke lot4 ,als de liefde niet   
het leven is1 dan is zij de dood4 ,van  
alle dingen die bestaan ontwikkelt de   
liefde het meeste licht1 maar ook de    
meeste duisternis4  ,in de liefde is    
alles onwaar en alles onecht1 oordeelt  
,chamfort4 ,een verliefde is een mensch1
 die beminnelijker wil zijn dan hij     
wezen kan2 vandaar komt het1 dat haast  
alle verliefden belachelijk zijn4 ,trek 
van de liefde de eigenliefde af1 en de  
rest is weinig meer dan niets4  ,liefde1
 zoo de dichtkunst en de romantiek ons  
die doen kennen1 is1 hoe beiden haar ook

 verheerlijken1 zelden een bron van     
geluk1 gewoonlijk een bron van          
romantisch ongeluk4 ,of zij bestaat1 men
 mag het bij zoo stellige verzekeringen 
niet betwijfelen1 maar vast staat in elk
 geval wel1 dat deze liefde zeldzaam is1
 en dat zij doelloos is4  ,de reine of  
platonische liefde is een integreerend  
deel van de liefde1 en de wellustige    
zinnelijkheid is evenzeer een           
integreerend deel van de liefde2 en als 
men deze beide deelen tezamen brengt1 is
 het product de door de natuur gewilde  
liefde4      ,,ii4  ,,zinnelijkheid4    
,tegenover de liefde als het heilige    
vuur1 dat de sexen in reinheid tot      
elkander drijft1 pleegt men als het     
onheilige vuur de zinnelijkheid te      
stellen1 die men daarbij voorstelt als  
te bestaan in louter onrein1 dierlijk   
lijfsbegeeren4 ,in deze dualistische    
opvatting is de liefde het sexueele goed
 en de zinnelijkheid het sexueele kwaad1
 de eerste het hoogere geestelijke1 de  
laatste het lagere materieele4 ,naast   

deze opvatting van de zinnelijkheid zijn
 er nog tal van andere1 die hierin      
overeenstemmen1 dat zij liefde en       
zinnelijkheid aanmerken als twee tegen  
elkander indruischende of aan elkander  
ondergeschikte1 in elk geval geheel     
verschillende grootheden4  ,bij de      
dichters en romantici der oude          
sentimenteele school vinden wij de      
zinnelijkheid even diep verafschuwd als 
de liefde door hen wordt verheerlijkt4  
,het zijn in hunne voorstellingen       
zooveel als de twee polen van het       
liefdeleven1 de twee verst van elkander 
gelegen mogelijkheden in het verkeer der
 sexen4 ,van de liefde vernemen wij     
niets dan schoons1 heerlijks en edels1  
van de zinnelijkheid niets dan leelijks1
 inferieurs en schandelijks4  ,zulke    
meeningen zijn niet louter dichterlijke 
en literaire overdrijvingen4 ,zij       
weerspiegelen opvattingen die werkelijk 
in de voorstelling veler menschen leven4
 ,de vraag1 wat liefde is en wat        
zinnelijkheid1 beantwoordt men zich     

algemeen in dezen zin1 dat de liefde    
louter een reine gemeenschap der zielen 
schept1 en dat de zinnelijkheid alleen  
vleeschelijk genot1 lichamelijken       
wellust zoekt en beoogt4 ,deze          
opvattingen beheerschen vrij algemeen de
 denkbeelden omtrent het leven der sexen
 en zij hebben op de sexueele zeden een 
zeer ingrijpenden invloed4  ,in         
werkelijkheid vloeien beide             
factoren--indien men aan het denkbeeld  
van twee factoren in het liefdeleven wil
 vasthouden--zoo onontwarbaar ineen1 dat
 het onmogelijk is de juiste verhouding1
 waarin beide in een bepaald geval      
aanwezig zijn1 aan te geven4 ,dit staat 
echter wel vast1 dat rekenkundig        
uitgedrukt elke liefde altijd een zeker 
percentage bewuste of onbewuste         
zinnelijkheid bevat1 en dat in          
zinnelijkheid veelal een grooter of     
kleiner gehalte aan liefde verborgen is4
 ,en vaster nog staat dit1 dat louter   
liefde1 zonder zinnelijk begeeren1 dus  
zonder lichamelijk verkeer1 nutteloos en

 doelloos zou zijn en in laatste        
instantie onvermijdelijk zou moeten     
voeren tot uitsterving van het          
menschdom4 ,zinnelijkheid zonder liefde 
kan schijnbaar wel tot het door de      
natuur beoogde doel leiden1 maar in     
werkelijkheid wordt ook in dit geval dat
 doel in den regel niet bereikt4 ,want  
door zinnelijkheid die niets zoekt dan  
lichamelijk verkeer is de prostitutie   
ontstaan4  ,de door de natuur gewilde   
toestand schijnt dus wel deze te zijn1  
dat liefde steeds vermengd zij met een  
zekere dosis zinnelijkheid1 en dat      
zinnelijkheid steeds haar oorsprong neme
 uit liefde4 ,de mate waarin beide      
factoren meewerken aan de door de natuur
 verlangde uitkomst hangt dan           
waarschijnlijk geheel af van            
individueele eigenschappen en           
eigenaardigheden4 ,en waar beide        
factoren even onmisbaar mogen worden    
geacht1 mogen beide ook in gelijke mate 
aanspraak maken op erkenning van te zijn
 even superieure1 niet minder- en       

meerderwaardige1 maar gelijkwaardige    
krachten4 ,achter het gansche spel toch 
van liefde en zinnelijkheid schijnt zich
 weer een wondervol doelmatige          
arbeidsverdeeling te verbergen1 waarbij 
een deel van den noodzakelijken arbeid  
is opgedragen aan wat men noemt         
geestelijke krachten1 en het andere deel
 aan stoffelijke krachten1 zoo1 dat     
alleen harmonische samenwerking van deze
 beide bereiking van het gestelde doel  
garandeert1 terwijl eenigerlei abnormaal
 overwicht van een van beide factoren   
onmiddellijk dat doel bedreigt en in    
gevaar brengt4  ,evenals ieder levend   
wezen is ook de mensch onderworpen aan  
de natuurwet1 die aan al wat leeft      
slechts een tijdelijk bestaan toestaat4 
,maar gedurende dat tijdelijk bestaan   
heeft ook de mensch het vermogen zich in
 een gelijkvormig wezen te              
reproduceeren4 ,deze reproductie1       
waarvan het voortbestaan van het        
menschdom afhangt1 vereischt de         
samenwerking van twee individuen van    

verschillende sexe4 ,deze samenwerking  
wordt door de liefde voorbereid en      
veredeld1 maar zij wordt in en door de  
zinnelijkheid voltrokken4  ,en hoe      
etherisch de liefde van twee romantisch 
minnenden ook moge zijn1 ten slotte zal 
er een oogenblik komen1 dat twee blijven
 niet langer kan en het vuur der        
zinnelijkheid hen in elkanders armen    
drijft en hen vereenigt tot een         
twee-eenheid1 waarboven ,amor           
zegevierend zijn pijlbundel zwaait4     
,zoo zijn liefde en zinnelijkheid twee  
factoren in het geslachtsleven1 waarvan 
elk zijn zeer bepaalde functie heeft te 
vervullen en die beide onmisbaar zijn te
 achten voor het normaal1 dat is het    
door de natuur gewilde verloop van de   
geslachtelijke verhouding tusschen man  
en vrouw4  ,om de betrekkingen tusschen 
man en vrouw te kunnen begrijpen1 zegt  
,dr4 ,julius ,weiss 7vertaling van ,dr4 
,b4 ,c4 ,goudsmid in ,man en ,vrouw71   
moet men teruggaan tot de alleroudste   
geschiedenis der menschheid1 tot den    

oorsprong van alle leven1 tot de        
dierenwereld1 tot aan de laagste vormen1
 en zelfs tot het plantenrijk en de     
eencellige organismen4 ,paring1         
voortplanting en vermenigvuldiging is   
verbonden aan al wat leeft4             
,samensmelting en deeling bestaat tot   
bij de eencellige wezens toe4 ,reeds bij
 de klokdiertjes vindt men twee         
verschillende soorten van individuen1   
die als mannelijke en vrouwelijke kunnen
 worden beschouwd4 ,hoe hooger we       
stijgen in de reeks der dieren1 des te  
duidelijker wordt het verschil en des te
 scherper treedt de wet op den          
voorgrond1 dat die twee individuen die  
in vorm verschillen1 met elkander in    
betrekking trachten te komen4           
,duizendvoudig zijn de bijzondere vormen
 waarin zich het elkander begeeren en   
het elkander vinden afspeelt4 ,terwijl  
het echter bij de lagere diersoorten    
slechts de instinctmatige aandrift is1  
die de betrekkingen tot mannelijk en tot
 vrouwelijk element doet ontstaan1 komt 

er bij den mensch nog de werkzaamheid   
der hersenen bij1 welke op die          
betrekkingen een belangrijken invloed   
uitoefent4 ,geestelijke krachten komen  
in het spel1 die onzichtbare draden     
spannen tusschen den man en de vrouw2   
deze draden winden zich vast om de beide
 geslachten en ketenen ze aan           
elkander--bij de dierlijke aandrift     
voegt zich de liefde4--  ,de            
zinnelijkheid staat dus niet lager dan  
de liefde1 maar zij is het doel van de  
liefde4  ,uit heel de levende natuur    
gaan aanhoudend stemmen op om al wat    
leeft1 ook den mensch1 in de liefde te  
onderrichten4 ,de natuur wil dat de     
mensch beminne1 en dat hij beminne in   
zinnelijkheid4 ,daarvan spreken tot hem 
al de tallooze stemmen waarover de      
natuur beschikt4 ,daartoe dringen hem1  
evenals ,serge en ,albine in het        
,paradou1 de bedwelmende geuren der     
bloemen1 geuren die hem verhalen van den
 bruiloft der rozen1 van den bruidstijd 
der viooltjes1 van al de weelderige     

zinnelijkheid van het vurige leven4 ,uit
 de boomgaarden voert de wind den geur  
aan van rijpe vruchten1 een geur zwaar  
van vruchtbaarheid en beladen met       
prikkelende specerijen1 vanille en      
muscaat4 ,uit de velden en weilanden    
verheft zich het zoete gefluister der   
millioenen grassen1 de gedempte         
liefkozingen eener ontelbare paarzieke  
menigte4 ,aan de oevers buigen zich de  
wilgen in hevig verlangen1 zich         
spiegelend in de naaktheid der stroomen1
 wier oppervlakten huiveren onder het   
liefkozend kussen der zon4 ,in het bosch
 suist geheimzinnig de tragische        
hartstocht der eiken en van al het hooge
 geboomte1 waar bij het geritsel der    
takken in de heiligdommen van het       
gebladerte duizenden liefdestooneelen   
zich afspelen1 terwijl de heesters      
omlaag onder luidruchtig stoeien zich om
 elkander strengelen om                 
liefdes-gunstbewijzen te rooven met de  
onverzadigbaarheid van uitgelaten       
gelieven4  ,duidelijker nog verkondigen 

de stemmen uit het dierenrijk1 dat de   
algemeene levenswet is beminnen4 ,de    
krekels in het gras sjirpen van liefde  
tot stervens toe4 ,kleurige vlinders    
wisselen al fladderend voor onze oogen  
hun begeerige kussen4 ,in de takken     
ruischt het zoete geritsel der nesten1  
vol trillend leven4 ,in het bosch1 op   
het veld1 overal gloeien vurige oogen1  
glinsterend van onverzadigbare          
paardrift4 ,waar men den blik wendt     
ontwaart men naar bevrediging hunkerend 
liefdesverlangen4 ,waar maar een wijfje 
is1 is een mannetje1 huilend van        
begeerte of hijgend van uitputting4 ,in 
de wateren zijn het de dartele visschen1
 die hun versch-bevrucht kuit           
toevertrouwen aan de broedende          
koestering der zon4 ,in sloot en in plas
 klinkt het minziek gekwaak der         
kikvorschen bij hun dagenlangen wellust4
 ,op donkere plekken liggen paarsgewijs 
in elkander gekronkeld sissende slangen1
 schier bezwijmend van genot en rillend 
van verrukking4 ,onder ieder blaadje    

wordt een insect bevrucht1 onder elk    
grasje vermenigvuldigen zich familin1   
alles ademt voortplanting en            
teeldrang--de gansche natuur is n       
algemeene levenverwekking4  ,de liefde  
laat den mensch in een mensch van de    
andere sexe zijn beter en hooger ik     
aanschouwen4 ,zij voert twee wezens met 
differente krachten en hoedanigheden tot
 elkander1 om gezamenlijk de taak der   
bestendiging van het leven te vervullen4
 ,zij is daarbij de bovennatuurlijke    
wijding der door de natuur gewilde      
ontwijding1 de geestelijke voorbereiding
 tot de stoffelijke gemeenschap4 ,de    
liefde is de wolk van pozie rondom de   
verrichtingen der dierlijkheid--zij dekt
 het laagste met het hoogste4  ,zonder  
liefde leeft de mensch gemakkelijker1   
maar nutteloozer4 ,waar het wonder der  
liefde tot volle ontplooiing komt1 daar 
is zij de schitterende kroon des levens4
 ,in de liefde worden man en vrouw      
elkanders verlosser en heiland1         
elkanders haven der rust in de stormen  

van het woelige leven4  ,maar de liefde1
 om niet in doelloosheid te verzinken1  
behoeft als levenwekkende factor het    
vuur van de zinnelijkheid4 ,in          
zinnelijkheid1 uit liefde geboren1 is   
niets onreins meer4 ,de in liefde       
begeerende mannelijke zinnelijkheid ziet
 in de vrouw niet meer louter het       
wijfje1 minder nog enkel een voorwerp   
van wellust-voldoening1 maar zij is hem 
opgegaan als een verheven zinnelijke    
macht1 de moeder van komende            
geslachten--zij is den zoo begeerende   
geen erotisch verbruiksartikel1 maar het
 liefelijkst wonder der schepping4 ,en  
hierin komt dan bij het schijnbaar      
dierlijke de engel weer boven1 die      
volgens ,pascal is in den mensch4       
,liefde zonder zinnelijkheid is         
onbestaanbaar of zoo al bestaanbaar1    
doelloos4 ,zinnelijkheid zonder liefde  
is een surrogaat of een karikatuur van  
de liefde4  ,liefde is het middel der   
natuur om de zinnelijkheid              
geconcentreerd te houden op een bepaald 

individu4 ,de vatbaarheid voor          
zinnelijke liefde is1 evenals de        
begeerte naar het zinnelijk genot1 bij  
beide geslachten verschillend4 ,voor    
zinnelijkheid zonder liefde is de man   
veelal wel vatbaar4 ,de vrouw zelden4   
,de zinnelijkheid der vrouw ontvlamt in 
den regel eerst door liefde1 en is      
daarvan bijna onafscheidelijk4 ,hare    
zinnelijkheid is in hooge mate          
subjectief1 die van den man daarentegen 
objectief4 ,de zinnelijkheid der vrouw  
gaat als regel uitsluitend uit naar den 
geliefden man2 de zinnelijkheid van den 
man richt zich op de vrouw in het       
algemeen2 vandaar dat de man zich       
gemakkelijker tevreden stelt met        
surrogaat1 in den vorm van bordeelbezoek
 als anderszins4 ,nog in tal van andere 
opzichten verschilt de zinnelijkheid van
 beide geslachten in zeer sterke mate1  
gelijk wij in het volgend hoofdstuk     
nader in het licht stellen4  ,het       
bovenbedoelde verschil in de            
zinnelijkheid van man en vrouw schijnt  

mede een der redenen1 waarom de vrouw1  
in de jeugd tenminste1 meer neiging     
bezit tot dwepende1 reine1 onzinnelijke 
liefde1 dan de man4 ,in tegenstelling   
met de mannen1 zegt ,stendhal1 zijn     
nagenoeg alle vrouwen vatbaar voor      
dwepende liefde4 ,van den eersten roman 
af1 dien het jonge meisje van vijftien  
jaar in het geheim leest1 wacht zij in  
stilte op de komst van den              
liefdes-hartstocht1 zonder zich in het  
minst bewust te zijn van het zinnelijk  
element harer verwachting4 ,alleen een  
groote hartstocht heeft waarde voor     
haar4 ,dit dwepend verlangen wordt nog  
sterker tegen het twintigste jaar1 als  
zij de eerste teleurstellingen des      
levens heeft ondervonden1 en nooit      
sterft dat liefdes-verlangen geheel weg 
uit haar ziel1 terwijl de man op zijn   
dertigste jaar de liefde voor iets      
kinderachtigs1 onmogelijks of           
belachelijks houdt4  ,wat ten slotte de 
zinnelijkheid van den man zich doet     
richten op een bepaald individu der     

andere sexe1 dat zijn de uiterlijke     
bekoorlijkheden1 die dat individu bezit1
 en die zich aan zijn zinnelijkheid     
voordoen als schoon en begeerlijk4 ,in  
alle belangstelling van den man jegens  
een vrouw is als regel van het eerste   
oogenblik af een hoog percentage bewuste
 zinnelijkheid4 ,de ontroering1 welke   
den man overvalt bij den aanblik eener  
vrouw wier uiterlijke persoonlijkheid   
hem aantrekt1 en hem gemeenschap met    
haar voorspiegelt als  het hoogste      
geluk1 is niets dan ontvlammende        
geslachtslust1 niets dan een wellustige 
waan1 zegt ,schopenhauer1 die den man   
doet gelooven1 dat hij in de armen van  
juist die vrouw1 op wier uiterlijk      
schoon zijn zinnelijkheid reageert1     
intenser genot zal vinden dan in die van
 welke andere ook1 of dat het bezit van 
juist dat vrouwelijk individu hem een   
bijzonder geluk zal verschaffen4 ,het is
 alleen het instinct dat hier werkt4    
,de gansche levende natuur is naar wij  
boven reeds hebben geschetst doortrokken

 van zinnelijkheid4 ,ook de             
menschenwereld1 neen1 vooral de         
menschenwereld4 ,elke verhouding        
tusschen een man en een vrouw bevat     
eenige procenten zinnelijkheid4 ,er is  
geen enkele intieme betrekking tusschen 
twee normale personen van verschillende 
sexe1 die geen erotischen ondergrond    
heeft1 of waarbij zich niet vroeg of    
laat de geslachtelijke aantrekking doet 
gelden--afgezien dan van betrekkingen   
tusschen bloedverwanten en tusschen     
personen die in leeftijd zeer ver van   
elkander staan4 ,de ,platonische1 reine1
 onzinnelijke liefde1 waarmee           
romantische zielen zoo gaarne dwepen1 is
 gedealiseerde zinnelijkheid1 die de    
natuur aan enkele bevoorrechte wezens   
voor korten tijd vergunt1 maar zij wil  
niet en duldt niet1 dat die liefde van  
blijvenden aard zij4 ,voor het          
natuurlijk doel der liefde is die phase 
eigenlijk tijdverlies4 ,de zinnelijkheid
 is als onweerstaanbare neiging gelegd  
in alles wat leeft1 teneinde de         

eeuwigheid van het leven te verzekeren4 
,zinnelijkheid is toekomstig leven4     
,onzinnelijke liefde1 consequent        
volgehouden1 beteekent uitsterving4 ,de 
natuur wil bestendiging van het leven1  
zij wil geen uitsterving--zinnelijkheid 
is daarom natuurlijkheid en             
onzinnelijkheid verheven-romantische    
onnatuur4  ,in de meeste gevallen duurt 
in de menschenwereld het romantisch     
voorspel der ,platonische liefde maar   
zeer kort2 of wel het blijft geheel     
achterwege4 ,niet zelden ook is het     
dwepend minnen zonder zinnelijkheid     
zelfbedrog of humbug1 waarbij de        
sexueele terughoudendheid1 velen van    
nature eigen1 voor sexueele reinheid    
doorgaat4  ,in het leven der sexen is   
liefde1 die volstrekt ontoegankelijk    
blijft voor zinnelijk begeeren1         
uitzondering2 en liefde1 die bewust     
wordt gedragen door verlangen naar      
lichamelijke gemeenschap1 regel4  ,het  
overgroote meerendeel der menschen      
beschouwt het andere geslacht niet met  

den dweepzieken blik der ,platonische   
liefde1 maar met het vurig oog der      
dadelijk-begeerende zinnelijkheid4 ,alle
 zinnelijkheid met voorkeur voor een    
bepaald individu is reeds liefde in     
natuurlijken zin en voor het doel der   
natuur volkomen voldoende4 ,deze liefde 
komt dan ook het meeste voor4 ,vooral is
 dit het geval in die kringen1 die vrij 
zijn gebleven of zich vrij hebben       
gemaakt van de conventies der beschaving
 en in het vrijelijk zich uitleven niet 
door den schijn dier beschaving worden  
gehinderd4 ,bij dezulken pleegt de      
geprikkelde zinnelijkheid zich te uiten 
in de duidelijkste woorden en daden en  
men geeft vrijwel onmiddellijk op de    
ondubbelzinnigste wijze te kennen       
waarnaar de begeerte uitgaat4 ,hier     
zoekt men niet te verbergen1 dat de     
lichamelijke heerlijkheden van het      
andere geslacht het middelpunt zijn van 
alle denken en voelen1 en dat het       
ideaal1 dat men zoekt in de liefde1 is  
het zinnelijk genieten4 ,en dit geldt   

niet alleen van den man1 maar1 zij het  
in anderen1 in verzachten vorm1 ook van 
de vrouw1 wier natuurlijke rol in het   
liefdeleven1 waarover later1 haar als   
van zelf tot meer vertoon van           
ingetogenheid dwingt--zelfs de          
schijnbare tegenstand van de vrouw is   
als regel een natuurlijk lokmiddel harer
 zinnelijkheid4  ,dat trouwens ook de   
vrouw ten deze openhartig kan zijn1     
indien er geen reden aanwezig is die het
 tegenovergestelde verkieselijker maakt1
 daarvoor zijn de bewijzen maar voor het
 grijpen4 ,een treffend en min of meer  
officieel voorbeeld hiervan willen wij  
hier aanhalen uit het in #aghe          
verschenen1 thans zeer zeldzame werkje  
van den ,engelschman ,r4,p4 ,knight over
 den ,priapusdienst4 ,daarin tracht de  
schrijver aan te toonen1 dat de         
heidensche eeredienst van ,priapus1 den 
griekschen god der vruchtbaarheid1 voor 
wien men in wijnbergen1 tuinen enz41    
beelden placht te plaatsen1 in het      
,christendom onder andere vormen is     

herleefd4 ,en hij beschrijft ten bewijze
 daarvan een processie1 die hij in #aghj
 te ,isernia bij ,napels heeft          
bijgewoond4 ,hij voegt er aan toe1 dat  
de burgemeester van het plaatsje voor de
 waarheid van het verhaal instaat4 ,bij 
die processie dan1 die den heiligen     
,cosimo gold1 aan wien de kerk daar ter 
plaatse was gewijd1 verkochten kooplui  
langs den weg aan de deelnemende vrouwen
 en meisjes phallusfiguren in was1 om   
deze aan den heilige te wijden4 ,evenals
 men anders wasfiguren van handen1      
voeten en verdere lichaamsdeelen1       
waarvoor men genezing komt afsmeeken1   
aan den beschermheilige opdraagt1       
offerden de vrouwen en meisjes hier     
phallusfiguren1 om verlossing van       
onvruchtbaarheid1 herstel van potentie  
of krachtiger potentie voor hare mannen 
af te smeeken4 ,een jonge vrouw offerde 
den heilige een bijzonder grooten       
phallus4 ,blijkbaar bestond voor deze   
jonge vrouw het eenige ideaal1 dat zij  
in de liefde zocht1 in den wensch den   

geliefde in staat te vinden hare        
zinnelijkheid op de krachtigste wijze te
 bevredigen4  ,dit geval staat trouwens 
allerminst op zichzelf4 ,in vele kerken 
en kapellen der katholieke wereld vindt 
men sporen van gelijksoortige zeden4    
,ook na het uitsterven van den          
officieelen heidenschen phallusdienst is
 de phallus in de vrouwelijke phantasie 
blijven voortspoken4 ,nog moet er       
tusschen ,brussel en ,mons een kapel    
bestaan1 waarbinnen een heiligenbeeld   
met zeer forschen phallus vereerd wordt 
door onvruchtbare vrouwen1 die daarheen 
bedevaarten doen om van hare steriliteit
 te worden genezen4 ,bij ,nivelles moet 
een aan ,petrus gewijde kapel zijn1 waar
 bedevaartgangsters heentrekken om haar 
echt gezegend te zien4  ,de beschaving1 
voor zoover zij zich inlaat met het     
sexueele leven1 heeft de zinnelijkheid  
niet verminderd2 zij heeft ze alleen    
leeren verbergen1 ze heeft den weg naar 
het einddoel verlengd en daarop tallooze
 hindernissen en belemmeringen          

geplaatst1 maar zij heeft de            
zinnelijkheid niet verzwakt en minder   
nog uitgeroeid4 ,de schaal der          
zinnelijkheid is bij den primitieven1   
onbeschaafden mensch eendeelig en zijn  
erotisch program bevat niets dan het    
directe geslachtsgenot4 ,bij den        
beschaafden mensch is die schaal        
daarentegen verdeeld in tallooze graden1
 doch zij is daardoor alleen            
gecompliceerder en delicater geworden4  
,terwijl de pozie en in het algemeen de 
literaire kunst gaarne en bij voorkeur  
passielooze liefde verheerlijkt1        
idealiseeren de beeldende kunsten bij   
voorkeur de zinnelijkheid4 ,het wezen   
dezer kunsten is zinnelijkheid1 zij zijn
 zichtbaar geworden zinnelijkheid4      
,tusschen kunst en zinnelijkheid bestaat
 een onverbrekelijk                     
verband--zinnelijkheid is de scheppende 
natuurdrift die leven uit leven         
voortbrengt2 kunst stelt die            
levenwekkende drift zichtbaar voor oogen
 in haar hoogsten en edelsten vorm4     

,ook in de zinnelijkheid der kunst      
weerspiegelt zich het verschil1 dat in  
het liefdeleven de beide sexen spelen4  
,de rol der vrouw in het liefdeleven is 
passief1 ontvangend en                  
verder-ontwikkelend2 die van den man    
actief1 verwekkend en scheppend4        
,evenzoo is het in de kunst4 ,de        
scheppende artistieke kracht van de     
vrouw is1 in vergelijking met die van   
den man uiterst gering4 ,niet ten       
onrechte wordt dit voor een deel gesteld
 op rekening harer voor scheppende      
werkzaamheid zooveel ongunstiger        
omstandigheden en haar mindere vrijheid4
 ,maar de eenige reden kan dit niet     
zijn4 ,er zijn volken1 het ,engelsche   
bijvoorbeeld1 waar de vrouwen1 der      
hoogere standen tenminste1 sinds vele   
eeuwen ongeveer dezelfde                
maatschappelijke vrijheden genieten als 
de mannen4 ,en niettemin heeft ook het  
,engelsche volk eigenlijk geen enkele   
geniale vrouw voortgebracht4            
,daarentegen is den zonen van het       

proletariaat door alle eeuwen heen in   
alle landen vrijwel alle gelegenheid    
onthouden om de in hen sluimerende      
geestelijke krachten tot ontwikkeling te
 brengen4 ,niettemin zijn uit dat       
proletariaat tal van genien opgestaan3  
,spinoza1 ,fichte1 ,goya1 ,edison1      
,rembrandt1 ,thorwaldsen en zoovele     
anderen4  ,een eigenaardigheid van ieder
 tijdvak is1 dat het zich beschouwt als 
bijzonder overgegeven aan de            
zinnelijkheid4 ,daarnaast verrijst dan  
voor de verbeelding het verre verleden1 
toen de menschen in reinheid van zeden  
en heilige onnoozelheid kuischelijk     
voortleefden4 ,van die vroegere reinheid
 van zeden is den geschiedvorscher      
echter niets bekend4 ,in elk tijdperk   
vindt hij onder veranderde              
omstandigheden en verhoudingen en in    
gewijzigde vormen den mensch slaafs     
onderworpen aan de zinnelijkheid4       
,nergens geeft de geschiedenis te       
aanschouwen een menschdom in een        
toestand van oorspronkelijke reinheid2  

de oorspronkelijke of wilde mensch is   
evenmin rein als de geciviliseerde dito4
 ,de zinnelijkheid is een natuurdrang4  
,zij moge individueel verschillen in    
graad1 en min of meer onder bedwang zijn
 te brengen van een krachtigen wil1 van 
buitenaf regelen of aan banden leggen   
laat zij zich niet4 ,volken en kringen  
met zeer strenge sexueele zeden kweeken 
dan ook heel weinig reinheid van harte1 
wel echter brengen zij onvermijdelijk   
kat-in-'t-donker-knijpende              
brave-,hendrik-gehuichel voort4 ,de     
vermeende reinheid van den natuurstaat  
is niets dan een droombeeld eener       
hersenschimmige gouden eeuw4    ,voor de
 christelijke traditie1 die de          
beschaving van een groot deel van den   
aardbol nog volkomen beheerscht1 begint 
de geschiedenis der sexueele zeden met  
den zondeval van ,adam en ,eva in het   
paradijs4 ,bij den val van het eerste   
menschenpaar der bijbelsche overlevering
 treedt ,eva1 de vrouw1 op als de       
verleidster4 ,deze voorstelling is der  

vrouwenwereld in de hoogste mate        
noodlottig geworden4 ,want aan die      
voorstelling heeft men het recht        
ontleend1 de vrouw te beschouwen en te  
behandelen als een onrein wezen1 althans
 als een onreiner wezen dan het         
beklagenswaardig slachtoffer van de     
verleidingskunst der vrouw3 de man4     
,over den oorsprong der ,mozasche       
paradijslegende1 waarbij wij hier1 om   
haar onberekenbaren invloed op de       
denkbeelden inzake geslachtelijke       
dingen1 een oogenblik moeten stilstaan1 
is door de geleerden eeuwenlang getwist4
 ,daarmede hebben wij ons hier niet in  
te laten4 ,het is ons hier natuurlijk   
volkomen onverschillig of ,mozes zijn   
inspiraties voor het boek ,genesis uit  
de overleveringen van het volk ,israel  
of wel1 tijdens zijn verblijf aan       
,pharao's hof1 uit de leer der          
,egyptische ,isispriesters en uit de bij
 hen opgedane kennis van de religieuse  
mythen van andere volken1 heeft geput4  
,evenmin is het hier van belang of het  

verhaal van de schepping en den zondeval
 van het eerste menschenpaar in den ons 
bekenden vorm van ,israelietischen      
oorsprong is en van de ,joodsche religie
 is overgegaan in die van andere volken1
 of omgekeerd4 ,maar wel is van belang  
het feit1 dat in de voornaamste         
godsdiensten der wereld dat verhaal van 
onberekenbaren invloed is geweest op de 
begrippen aangaande de vrouw en inzake  
het geslachtelijk verkeer in het        
algemeen4 ,dat verhaal toch stelt de    
sexueele gemeenschap voor als de eerste 
zonde1 terwille waarvan het aardrijk    
vervloekt is1 en waardoor de rein       
geschapen mensch is vervallen tot een   
wezen dat geneigd is tot alle kwaad4 ,en
 het was de vrouw1 die het eerst viel2  
zij bezweek voor de lokstem van de      
slang1 en verleidde vervolgens den man4 
,en toen zij gezondigd hadden zagen zij 
dat zij naakt waren4  ,de strekking van 
dit verhaal is te laten uitkomen1 dat de
 vrouw ten opzichte van de              
zinnelijkheid1 die meteen als zonde     

wordt gekwalificeerd1 zwakker is dan de 
man en dat zij diens verleidster is4 ,de
 vrouw is1 met andere woorden1 de       
zedelijk minderwaardige1 de eigenlijke  
oorzaak van 's menschen verdorvenheid2  
zij is zelf zonder weerstandsvermogen   
tegen de zinnelijkheid en de verleidster
 van den man4  ,deze opvatting          
beheerscht alle beschavingen voor welke 
de ,bijbel goddelijk gezag heeft1 en zij
 heeft in alle samenlevingen1 die dit   
boek als grondwet van hun geestelijk    
leven hebben aanvaard1 de positie der   
vrouw en de denkbeelden omtrent hare    
zedelijke waarde1 bepaald1 in de eerste 
plaats dus van het ,jodendom en van het 
daaruit voortgekomen ,christendom4 ,met 
den banvloek1 dien ,mozes ,god in den   
mond legt3 ,uw man zal heerschappij     
hebben over u6 heeft hij de vrouw in    
deze godsdiensten voor altijd onder de  
heerschappij van den man gesteld4  ,de  
paradijslegende komt ook in andere      
godsdiensten voor4 ,wij vinden haar in  
het ,brahmanisme der ,indirs1 nog voor  

de hervorming van dien godsdienst door  
,buddha1 die circa #fjj jaar vr         
,christus leefde4 ,de ,brahmaansche     
paradijslegende verloopt in hoofdzaak   
precies zoo als in het ,bijbelverhaal   
wordt geschilderd4 ,alleen treedt in de 
plaats van de paradijsslang de draak    
,tiamat4 ,voor diens overredende woorden
 bezwijkt de ,brahmaansche ,heya        
evenzeer als de ,mozasche ,eva1 en      
,hadami blijkt even weinig bestand tegen
 de verleiding der vrouw als de         
,bijbelsche ,adam4 ,hier treft de vloek 
voor de zonde in hoofdzaak echter       
slechts den draak4 ,heya wordt niet met 
de erfzonde beladen1 maar de ,godheid   
schenkt haar vergiffenis1 wijl zij niet 
uit egosme zondigde1 maar uit liefde    
jegens haar vriend1 dien zij door het   
eten van de verboden vrucht nader tot de
 ,godheid wilde brengen en hem boven de 
hemelgeesten wilde verheffen4 ,de       
,brahmaansche variant op de             
paradijslegende bevat dus een geheel    
andere ethische kern4  ,de reden waarom 

,mozes dit motief van verzoening1 dat de
 barmhartigheid der beleedigde ,godheid 
op den voorgrond stelt1 heeft vervangen 
door een eeuwige wraakoefening aan alle 
schuldige partijen--slang1 vrouw en     
man--is wellicht deze1 dat hij als      
staats- en godsdienststichter een       
mannelijk en krachtig volk noodig had en
 geen zweem van vrouwenheerschappij kon 
dulden1 en dat hij daarom de vrouw bij  
voorbaat tot een door ,god vervloekt en 
tot eeuwige dienstbaarheid veroordeeld  
onrein en minderwaardig wezen           
brandmerkte en haar zoodoende op den    
achtergrond zocht te dringen en van     
allen invloed op het openbare leven     
onverbiddelijk uit te sluiten4 ,hij is  
hierin op de meest volkomen wijze       
geslaagd1 zijn vonnis over de vrouw     
werkt tot nu toe door4  ,de ,talmoed    
vult het ,bijbelverhaal omtrent ,adam en
 ,eva op even origineele als            
interessante wijze aan en tracht tevens 
eenige onklaarheden daarin op te        
helderen4 ,in ,genesis #a 3 #bf vat ,god

 het plan op menschen te maken en in    
vers #bg wordt dat besluit ten uitvoer  
gelegd3 ,en ,god schiep den mensch1 man 
en vrouw schiep hij ze1 zonder dat      
blijkt1 dat hierbij een andere manier   
werd gevolgd dan bij de scheppingen op  
de voorgaande dagen4 ,hier schijnt het  
dus1 dat ook de mensch is geschapen door
 een eenvoudig3 ,er zij6 ,maar in het   
tweede hoofdstuk vers #g en verder wordt
 de schepping van den mensch opnieuw en 
uitvoeriger verhaald4 ,daar echter wordt
 onder mensch alleen verstaan de man1   
,adam4 ,deze wordt in den hof ,eden     
gesteld1 om dien te bouwen en dien te   
bewaren1 onder verbod van te eten van   
den boom der kennis des goeds en des    
kwaads4 ,en als ,adam alle dieren hun   
namen heeft gegeven en zich alleen      
begint te gevoelen1 krijgt hij ,eva tot 
gezellin4 ,hier schijnt dus een         
aanmerkelijke tijd te zijn verloopen    
tusschen de schepping van de twee eerste
 menschen1 terwijl men uit hoofdstuk ,i 
zou opmaken1 dat zij gelijktijdig werden

 geformeerd4 ,wat eerst slechts mensch  
wordt genoemd1 heet bij de schepping van
 ,eva plotseling ,adam2 en ,eva heet    
aanvankelijk alleen vrouw2 eerst na den 
zondeval noemt ,adam haar ,eva1 dat is3 
leven1 of3 de levengevende moeder4      
,alles wijst er op dat hier twee        
lezingen min of meer slordig door       
elkander zijn gewerkt4  ,een tweede     
leemte in de ,mozasche                  
ontwikkelingsgeschiedenis van het       
menschdom komt er reeds aan het licht   
bij de tweede sexueele verhouding die op
 aarde onder de menschen zou hebben     
plaats gehad4 ,na de verdrijving uit het
 ,paradijs vernemen wij1 dat ,eva twee  
zonen baarde1 ,kan en ,abel4 ,kan       
vermoordt zijn broeder en zal tot straf 
op aarde dolende en zwervende zijn4 ,hij
 wordt echter gerust gesteld1 dat de    
bloedwraak niet aan hem zal worden      
voltrokken en hij gaat daarop naar het  
land ,nod1 ten oosten van ,eden4 ,hier  
blijkt hij eensklaps een huisvrouw te   
hebben1 die hem een zoon schenkt1       

onderwijl de tot dolen en zwerven       
gedoemde reeds bezig is de eerste stad  
op aarde te stichten4  ,de vraag dringt 
zich op voor de bloedwraak van wie ,kan 
bevreesd kan zijn geweest en vanwaar de 
huisvrouw kwam1 die hem in het land ,nod
 een zoon baarde1 en wie de stad moesten
 bevolken welke ,kan in dat land bouwde4
 ,aan de hand van het ,mozasch verhaal  
is maar n1 en een zeer onwaarschijnlijk1
 antwoord op die vraag te geven1 n4l4   
dat de nakomelingen van ,adam in weinige
 jaren reeds de gansche omgeving van den
 hof ,eden hadden bevolkt4  ,hier treedt
 de ,talmoed echter ophelderend         
tusschenbeide4 ,deze verhaalt1 dat ,adam
 dadelijk bij zijn schepping reeds een  
gezellin kreeg1 ,lilith geheeten1 met   
wie het hem vergund was sexueele        
gemeenschap te hebben4 ,uit ,adam's     
gemeenschap met deze zijn eerste vrouw1 
die wij ons als een wezen tusschen      
mensch en engel1 dus van hooger orde als
 de mensch1 hebben voor te stellen1 werd
 een geslacht van reuzen geboren1 die in

 hun overmoed en op aansporing van      
,lilith zich tegen de hemelgeesten en   
daarmee indirect tegen ,god zelf        
keerden4 ,zij werden overwonnen en als  
demonen verbannen1 evenals hun moeder1  
die zich over de nederlaag wreekte door 
voortaan in het verborgen1 onder        
allerlei gedaanten zooveel kwaad te doen
 als in haar vermogen was4 ,zij was het 
die uit ijverzucht haar opvolgster1     
,adam's tweede vrouw1 ,eva1 in de       
gedaante eener slang verleidde om te    
eten van den boom der kennis des goeds  
en des kwaads4 ,doch dan wordt weer     
onaannemelijk dat hiermee symbolisch de 
sexueele gemeenschap wordt bedoeld1     
gelijk men zoo gaarne aanneemt4 ,wel    
echter heldert de ,lilithlegende het na 
korten tijd zoo bevolkt zijn van de     
omgeving van den hof ,eden eenigszins   
op--men kan dit toeschrijven aan de     
ongemeene vruchtbaarheid van ,adam's    
eerste vrouw1 die als half mensch en    
half engel wordt voorgesteld4 ,mozes    
zelf schijnt op deze ,lilithlegende te  

zinspelen1 als hij in ,genesis #f vers  
#b klaagt1 dat ,gods zonen de dochteren 
der menschen aanzagen en zich vrouwen   
namen1 terwijl in vers #d wordt         
medegedeeld1 dat daaruit reuzen geboren 
werden en dat dit de geweldigen waren1  
die er van ouds geweest zijn4 ,met deze 
zonen ,gods kunnen dan de nakomelingen  
van ,lilith bedoeld zijn1 geen engelen1 
want de mededeeling wordt gedaan als een
 klacht1 en gemeenschap met engelen had 
het menschdom in zedelijk opzicht wel   
kunnen verbeteren maar niet             
verslechteren4  ,als ,adam na de        
schepping van ,eva ontwaakt en haar     
ziet1 roept hij uit3 ,deze is ditmaal   
been van mijne beenen enz4 ,ook hieruit 
valt af te leiden1 dat hij reeds eerder 
een gelijkvormig wezen had gekend1 n4l4 
,lilith1 doch dat deze tweede hem meer  
gelijk was dan de eerste4  ,blijkbaar   
heeft ,mozes om maar de vrouw voor zijn 
boven aangegeven doel een trap lager te 
kunnen stellen dan den man1 de          
verschillende legenden1 waarvan hij zich

 bij het samenstellen van zijn          
scheppingsverhaal bediende1 geweld      
aangedaan4 ,de eerste vrouw moest als   
verleidster1 als minderwaardige         
fungeeren1 daarom moest de halfengel    
,lilith1 de eigenlijke eerste vrouw op  
aarde volgens zijn gegevens1 maar voor  
zijn opzet minder bruikbaar1 uit zijn   
,genesis verdwijnen4 ,hij heeft echter  
niet zorgvuldig alles weggelaten1 wat op
 de ,lilithlegende betrekking heeft1 en 
door die slordigheid zijn epos der      
schepping tamelijk verward gemaakt4     
,het paradijsdrama is door de beeldende 
kunst in tallooze variaties voorgesteld4
 ,op vele dier voorstellingen heeft de  
verleidende slang een menschenhoofd4    
,waar dat het geval is wil de kunstenaar
 blijkbaar doen uitkomen1 dat ,eva's    
verleidster niemand anders was dan haar 
wraakgierige en ijverzuchtige           
voorgangster ,lilith1 die op die manier 
den vrede van het eerste menschenpaar   
tracht te verstoren en hen in het       
ongeluk te storten4  ,dat de vrucht1    

welke de verleidster ,eva deed eten1 een
 appel was1 wordt in ,genesis niet      
gezegd4 ,volgens de oud-,hebreeuwsche   
traditie was die vrucht geen appel1 maar
 een vijg1 of wel een noot4 ,de         
appelboom is vermoedelijk slechts door  
een woordspeling aan zijn voorname rol  
als boom der kennis gekomen3 malum kan  
zoowel appel als het booze beteekenen4  
,en de noodlottige vrucht van dien      
eersten appelboom zou ,adam bij het eten
 in de keel zijn blijven steken1 wat de 
oorzaak zou zijn1 dat de man een sterker
 vooruitspringend strottenhoofd heeft   
dan de vrouw4 ,de schepping van ,eva uit
 de ribbe uit ,adam's zijde genomen1 is 
het zinnebeeld geworden van de eenheid  
van man en vrouw1 en de christelijke    
scholastiek heeft dit uitgelegd als een 
symbool van ,jezus' wonde in de zijde1  
waaruit als de bruid van ,christus de   
nieuwe ,eva1 n4l4 de christelijke kerk1 
is voortgekomen4  ,op gelijke subtiele  
wijze is de geheele paradijslegende     
uitgesponnen en deze is daardoor de bron

 geworden van verachting en             
achteruitzetting van de vrouw4 ,de      
priester werd voor haar later zelfs te  
rein en te heilig geacht1 en het        
huwelijk werd hem om die reden          
verboden1--de vrouw werd daardoor       
vernederd tot een wezen van lagere orde 
dan de man4 ,en in het algemeen werd de 
vrouw aangemerkt als de oorzaak van alle
 kwaad op aarde1 als een van oorsprong  
onrein en gevaarlijk wezen1 dat in      
gemeenschap stond met booze geesten en  
kwade bovenaardsche invloeden1 die zich 
van haar bedienden om den               
onschuldig-reinen man in de eeuwige     
verdoemenis te storten4 ,wij herinneren 
in dit verband aan het heksengeloof der 
middeleeuwen1 waarover later meer4 ,en  
ook thans1 in onze dagen1 heeft de      
voorstelling nog volstrekt niet         
afgedaan1 dat de bekoorlijkheden der    
vrouw niets zijn dan een lokmiddel van  
,satan om de zielen ten verderve te     
voeren4 ,zoo bleef de ,paradijsvloek1   
door ,mozes uitgesproken om redenen van 

staat1 de vrouw de eeuwen door vervolgen
 en hij heeft over de schoone en zwakke 
sexe nameloos leed gebracht4 ,en met    
deze opvatting der vrouw als dogma      
vooropgesteld1 kan de man zich nog      
altijd boven de vrouw verheven wanen1   
want nog iederen dag1 elk uur worden er 
,adam's en ,eva's geboren1 die door de  
zwakheid van den man tegenover de       
verleiding der vrouw een tastbaar ,eden 
veroveren of een gedroomd paradijs      
verliezen4       ,,iii4  ,,mannelijke   
,,en ,,vrouwelijke ,,zinnelijkheid4     
,zinnelijkheid is bestaanbaar zonder    
liefde1 maar liefde en zinnelijkheid    
gaan als regel onafscheidelijk samen--de
 natuur wil niet1 dat de sexen in       
,platonische sympathie of in            
,vestaalsche reinheid naast elkander    
blijven voortleven4  ,hieruit vloeit    
voort1 dat beide sexen vatbaar moeten   
zijn voor zinnelijkheid4 ,en dit is     
inderdaad het geval4 ,de begeerte naar  
lichamelijke gemeenschap met de andere  
sexe is aanwezig bij de vrouw zoowel als

 bij den man4 ,de aard van beider       
zinnelijkheid is echter verschillend4   
,uit dit verschil ontstaat de strijd der
 sexen1 waarbij de eene partij1 de man1 
schijnbaar de actieve rol vervult van   
aanvaller1 terwijl aan de andere partij1
 de vrouw1 eveneens schijnbaar1 de      
passieve rol is toebedeeld van de       
tegenstrevende1 die met alle middelen   
van de krijgskunst der liefde moet      
worden overmand4 ,later zullen wij zien1
 dat dit in werkelijkheid precies       
andersom is4  ,de vraag wordt dikwijls  
opgeworpen1 wie zinnelijker is1 de man  
of de vrouw4 ,en het antwoord is in den 
regel3 de vrouw4 ,om dit te bewijzen    
heeft men inderdaad in de geschiedenis  
van alle tijden de ,messalina-naturen1  
wier zinnelijkheid aan het ongehoorde   
grensde1 maar voor het grijpen4 ,en mag 
men de nieuwste romanliteratuur 7,zola1 
,strindberg7 gelooven1 dan is van elk   
tweetal vrouwen de eene een             
onverzadigbare ,venuspriesteres en de   
andere een hysterische vampier1 die den 

man niet los laat alvorens hem het      
laatste merg uit het gebeente is        
gezogen4  ,nu is er inderdaad veel1 wat 
de meening1 als zou de vrouw zinnelijker
 zijn dan de man1 en dat de vrouw veel  
meer en veel intenser behoefte zou      
hebben aan geslachtsleven en            
geslachtsgenot1 schijnt te bevestigen4  
,daar is in de eerste plaats de         
vrouwelijke ijdelheid1 zoo geheel en al 
in dienst gesteld van de behaagzucht en 
dus blijkbaar beheerscht door het       
vrouwelijk geslachtsinstinct4 ,dit zou  
ongetwijfeld wijzen op een sterker      
zinnelijkheid der vrouw1 als de vrouw   
maar in even sterke mate zinnelijk was  
als zij coquet en behaagzuchtig is4     
,maar dit is juist niet het geval4      
,integendeel1 de coquetste vrouwen zijn 
absoluut niet de zinnelijkste en        
sterk-zinnelijke vrouwen zijn dikwijls  
allerminst coquet of behaagziek4 ,het   
zijn juist de coquetten1 die het minst  
voor de bekoringen der zinnelijkheid    
bezwijken en dan ook in het spelen met  

vuur het verst durven gaan en op het    
laatste moment altijd nog de kracht     
blijken te bezitten zichzelf het halt   
toe te roepen4 ,coquetterie ontketent   
alleen anderer zinnelijkheid1 maar      
blijft zelf koel en onbewogen1 zij      
vergeet zich niet en laat zich niet     
meeslepen1 zij blijft elk oogenblik     
gereed en bij machte het contact te     
verbreken en de aansluipende zinnelijke 
bekoring van zich af te schudden4  ,een 
verdere reden1 waarom bij de vrouw een  
sterker zinnelijkheid verondersteld     
wordt dan bij den man1 is deze1 dat in  
het geslachtelijk liefdeleven de vrouw  
de partij is1 voor wier rekening de     
heele nasleep van gevolgen komt--over de
 vrees daarvoor1 zoo redeneert men1 kan 
alleen de onweerstaanbare drang eener   
overmachtige zinnelijkheid haar         
heenhelpen4 ,slechts wie door begeerte  
geheel en al wordt overheerscht1 zoo    
oordeelt men1 kan bereid zijn zoo groote
 offers te brengen ter harer            
bevrediging4  ,ook uit de geslachtelijke

 onvermoeibaarheid van de vrouw1 uit    
haar physiologisch onbeperkt            
uithoudingsvermogen in het sexueel      
verkeer1 in vergelijking waarmee de man 
een impotente zwakkeling schijnt1 is men
 gewoon een zooveel grootere            
zinnelijkheid bij de vrouw af te leiden4
  ,doch bij al zulke beoordeelingen van 
de vrouwelijke natuur is het bijna      
altijd de man1 die aan het woord is4 ,en
 waar de man zich beijvert om bewijzen  
te leveren voor de macht van de         
zinnelijkheid over de vrouw1 daar geeft 
hij niets dan een beeld van zichzelven2 
ook in dit opzicht ziet de mensch1      
anderen beoordeelende1 overal niets dan 
zichzelf4 ,de neiging van den man om de 
vrouw een felle1 nimmer sluimerende en  
nauwelijks te beheerschen zinnelijkheid 
toe te schrijven1 wijst er dan ook      
veeleer op1 dat inderdaad de man zelf   
zich machteloos voelt tegenover dezen   
machtigste aller menschelijke           
hartstochten4  ,trouwens1 elke          
vergelijking van de zinnelijkheid van   

man en vrouw moet noodzakelijk tot      
valsche conclusies leiden4 ,beide zijn  
niet te vergelijken4 ,de zinnelijkheid  
van de vrouw is in wezen een geheel     
andere1 dan die van den man1 waar nog   
bij komt1 dat de zinnelijkheid iets     
geheel individueels is--ieder individu  
is weer anders in dit opzicht dan alle  
anderen1 evenals ieder individu weer een
 ander aangezicht en een andere stem    
heeft dan alle anderen4 ,veel van wat   
bij de vrouw wordt uitgelegd als        
uitingen van erotischen lust1 is in     
werkelijkheid geheel iets anders4 ,bij  
den man zijn liefde en zinnelijkheid    
onafscheidelijk verbonden2 zuiver       
mannelijke liefde is in wezen niets dan 
zinnelijke begeerte2 alle denken en     
voelen van den man ten opzichte van de  
vrouw concentreert zich tot het         
verlangen haar sexueel te bezitten4 ,bij
 de liefde der vrouw is dit in veel     
mindere mate het geval2 de zinnelijke   
begeerte speelt in de liefde der vrouw  
een zeer ondergeschikte rol1 is haar    

bijzaak4 ,de liefde van den man is als  
regel zuiver physiek1 en streeft        
allereerst naar het lichamelijk bezit4  
,de liefde der vrouw kan psychisch zijn 
in een mate1 als bij den man slechts    
hoogst zelden het geval is4  ,in het    
zieleleven der vrouw opent een          
ontluikende liefde een geheel ander1 een
 oneindig verder1 grootscher en schooner
 verschiet1 dan bij den man4 ,de liefde 
van den man1 in wezen louter            
zinnelijkheid1 drijft hem louter tot het
 zoeken van bevrediging dier            
zinnelijkheid2 het voorloopig einddoel  
zijner liefde is1 het voorwerp daarvan  
physiek te bezitten2 verder reikt zijn  
blik niet4 ,de natuur heeft dat zoo     
gewild3 de rol van den man in de        
vereeuwiging van het leven is daarmee   
geindigd1 met komende geslachten heeft  
de man slechts erotische                
betrekkingen--het natuurlijke einddoel  
van de liefde van den man is bevrediging
 zijner zinnelijkheid4 ,maar bij de     
vrouw kan het anders zijn4 ,wat voor den

 man het fel-begeerde einddoel is1 is   
voor haar een aanvankelijk ternauwernood
 klaar bewuste bijzaak1 die bovendien   
eer afschrikt dan aantrekt4 ,haar blik  
reikt verder4 ,zonder zich duidelijk    
rekenschap te geven van het hoe1 ziet de
 vrouw1 hoe ook meegesleept door het    
zoet geheim van het minnen1 zich in de  
verte al moeder4 ,het natuurlijke       
einddoel van de liefde der vrouw is     
moederschap4 ,dit spiegelt zich reeds af
 in de voorliefde van het kleine meisje 
voor de pop2 reeds als klein kind moet  
de vrouw1 zooals ,victor ,hugo opmerkt1 
een voorwerp hebben om te verzorgen1 te 
vertroetelen1 te kleeden1 te ontkleeden4
 ,het eerste kind is de voortzetting van
 de laatste pop4  ,de hier geschetste   
verschijnselen in de zinnelijkheid van  
man en vrouw geven natuurlijk slechts   
gemiddelden aan4 ,er zijn mannen die    
boven het hier gegeven beeld uitgaan1 en
 er zijn vrouwen1 die er beneden        
blijven4 ,evenwel wekt elke afwijking   
van dit beeld naar boven of naar beneden

 den indruk van onnatuur1 en1 is die    
afwijking sterk1 van abnormiteit en     
ontaarding4 ,zoo is bijvoorbeeld de     
vrouw1 die van nature of door de zeden  
is verruwd tot mannelijk-heftige        
zinnelijkheid1 schaamteloozer en bruter 
in haar zinnelijkheid1 dan de normale   
man4 ,de geschiedenis en de literatuur1 
voor zoover deze laatste geen vrucht is 
van louter phantasie1 leveren daarvan   
overvloedig voorbeelden1 die ieder      
trouwens in eigen omgeving in ruime mate
 kan waarnemen4 ,alwin ,schultz zegt van
 het hofleven ten tijde der             
minnezangers3 ,de mannen zijn veel      
schaamachtiger dan de vrouwen4 ,en hij  
staaft deze bewering met tal van feiten1
 o4a4 merkt hij omtrent de              
gemeenschappelijke baden op1 dat zelfs  
de deftigste adellijke dames er bij die 
gelegenheden vermaak in schepten1 zich  
van alle kleeding te ontdoen en zoo den 
aanblik harer intiemste bekoorlijkheden 
aan alle aanwezige mannen prijs te      
geven4 ,terwijl de mannen in elk geval  

nog een schaamgordel aandeden1 tooiden  
de vrouwen zich met hare sierlijkste    
kapsels en met prachtvolle armbanden en 
halssnoeren4 ,zoo pronkten zij op de    
meest coquette manier met hare          
naaktheid4  ,waar wij dus de bewering1  
dat de vrouw van nature zinnelijker zou 
zijn dan de man1 moeten afwijzen1 op    
grond hiervan dat het liefdeleven der   
vrouw in wezen een geheel andere        
richting gaat dan dat van den man1 dan  
is daarmee nog volstrekt niet gezegd1   
dat bij de vrouwen nooit een dermate    
felle en hevige zinnelijkheid voorkomt1 
dat ze die van den normalen man nog te  
boven gaat4 ,zoo iets te beweren zou    
onzinnig zijn4 ,want ten allen tijde en 
onder alle lagen der bevolking zijn er  
onverzadigbare ,messalina-typen geweest1
 wier vurige zinnelijkheid aan het      
buitensporige grensde4 ,maar normaal is 
zulks bij de vrouwen in geenen deele2   
het ,messalina-type is en blijft de uit 
zedenbederf of uit ziekelijke ontaarding
 ontstane uitzondering4  ,het is er ver 

van af1 dat met de hier bedoelde        
sexueele abnormiteit algemeene zedelijke
 minderwaardigheid noodzakelijk zou     
moeten gepaard gaan4 ,integendeel1      
ongewoon hevige zinnelijkheid gaat      
dikwijls vergezeld van algemeene        
genialiteit1 die op zichzelf ook in     
strijd met den norm en dus abnorm is4   
,degenen1 die van meening zijn1 dat de  
vrouw in het algemeen zinnelijker is1   
meer en sterker behoefte heeft aan      
sexueel verkeer dan de man1 vinden hun  
krachtigste argumenten in de            
geschiedenis4 ,deze weet inderdaad op   
haast iedere bladzijde te verhalen van  
buitensporig zinnelijke vrouwen4 ,de    
vrouwen1 die zij ons leert kennen1 zijn 
zelfs voor het meerendeel sterk         
erotische naturen4 ,dit verleidt licht  
tot generaliseeren--die weinige         
historische figuren neemt men als       
vanzelf als typen van de vrouwelijke    
sexe in het algemeen4 ,de geschiedenis  
evenwel leert ons alleen het bijzondere 
kennen2 zij is altijd sterk partijdig1  

in zooverre dat zij het gewone1 het     
normale1 het alledaagsche1 als niet     
interessant1 liefst stilzwijgend        
voorbijgaat1 om zich geheel te verliezen
 in het ongewone1 het opvallende en     
abnormale4 ,alleen de koortsig kloppende
 pols interesseert haar4 ,zoowel op dit 
als op elk ander gebied is hetgeen de   
geschiedenis ons bericht niet de regel1 
maar de uitzondering4 ,en reeds hierin  
ligt een bewijs1 dat de fel-zinnelijke  
vrouwen der geschiedenis niet het type  
aangeven van de vrouw in het algemeen1  
maar de afwijkingen van het type1 nog   
afgezien van wat hierbij op rekening kan
 worden gesteld van onwillekeurige      
overdrijving4  ,de zinnelijke vrouwen   
der moderne roman-literatuur zijn louter
 scheppingen van de verhitte phantasie  
van den zinnelijken man4 ,veeleer dan   
photografien naar de werkelijkheid zijn 
het louter anthropomorfismen4 ,evenals  
in de religies de mensch zich een ,god  
schept naar zijn eigen beeld1 zoo schept
 in het materieele de man zich ook de   

vrouw naar zijn eigen beeld4 ,de hevige 
zinnelijkheid1 die men de vrouw         
toeschrijft1 is weinig meer dan de eigen
 zinnelijkheid1 die aan het woord is4   
,men ziet de vrouw niet gelijk zij      
werkelijk is1 maar zooals men haar      
wenscht4  ,de literatuur van alle tijden
 bewijst overigens op treffende wijze1  
de grootere zinnelijkheid van den man4  
,in de literatuur van mannen over       
vrouwen1 speelt altijd het zinnelijke de
 hoofdrol1 in de literatuur van vrouwen 
over mannen is dit hoogstzelden het     
geval4 ,tegenover duizenden van         
gloeiende zinnelijkheid trillende werken
 van mannen staan slechts eenige zeer   
weinige zoodanige werken afkomstig van  
vrouwen4 ,daaruit blijkt1 hoe de vrouw  
het geheele stoffelijke en geestelijke  
leven van den man vult en dat in het    
leven der vrouw daarentegen de man maar 
een betrekkelijk geringe plaats inneemt1
 en dan nog minder in sexueel dan wel in
 ander1 voornamelijk economisch opzicht4
  ,in de beeldende kunst valt precies   

hetzelfde verschijnsel waar te nemen4   
,ook hier weer tegenover                
honderdduizenden heet-zinnelijke        
kunstgewrochten van mannenhand          
nauwelijks eenige weinige zoodanige     
scheppingen van vrouwen4 ,de in beeld   
gebrachte phantasie van den man is als  
regel erotisch1 en juist de             
zinnelijkheid heeft den man bezield tot 
zijn meest artistieke scheppingen4  ,en 
van welk ander standpunt men de         
zinnelijkheid van beide geslachten      
waarneemt1 steeds blijkt1 hoeveel       
grooter de macht der zinnelijkheid is   
over den man dan over de vrouw4 ,er is  
bijvoorbeeld geen enkele reden om aan te
 nemen1 dat in de menschenwereld de     
zinnelijke verhoudingen anders zouden   
zijn dan in de dierenwereld4 ,evenals   
bij de woestheid van stier en hengst    
vergeleken koe en merrie paradijs-reine 
wezens zijn1 evenzoo is het ten deze    
gesteld in de menschenwereld4 ,dat er   
naast duizendtallen sexueele gewelddaden
 door mannen gepleegd aan vrouwen       

nauwelijks een enkele verkrachting van  
mannen door vrouwen is te stellen1 is in
 geenen deele louter hieraan toe te     
schrijven1 dat de man physiek krachtiger
 is dan de vrouw2 de zinnelijkheid van  
den man is zooveel heviger1 en hij is   
die zooveel minder meester dan de vrouw4
  ,behalve in graad verschilt de        
zinnelijkheid van den man ook in aard   
ten eenenmale van die van de vrouw1     
gelijk wij boven reeds hebben opgemerkt4
 ,op elke bladzijde dezer geschiedenis  
zal dit in onderdeelen blijken4 ,hier   
volstaan wij voorloopig met eenige      
algemeene opmerkingen4  ,in het leven   
der liefde poseert de man als actieve   
partij1 als aanvaller1 en de vrouw als  
de zich gevende1 passieve partij2 de man
 speelt de rol van overwinnaar1 hij     
schijnt op te treden met energie en     
onweerstaanbaar krachtsvertoon1 hij     
schijnt de meester in het koninkrijk van
 de liefde en de vrouw de overwonnene1  
die tot de geslachtelijke overgave is   
genoodzaakt4 ,zoo is de schijn4 ,en de  

werkelijkheid is precies andersom4 ,de  
lijdelijkheid van de vrouw in het       
liefdeleven is gelijk aan de            
lijdelijkheid van de magneet1 en de     
aanvallende activiteit van den man aan  
die van het ijzer4 ,de verhouding       
tusschen ijzer en magneet geeft treffend
 de verhouding weer tusschen man en     
vrouw in het leven der                  
liefde--eenerzijds schijnbare           
lijdelijkheid1 die in werkelijkheid     
onweerstaanbaar aantrekkenden invloed   
uitoefent2 anderzijds een even          
schijnbare activiteit1 die in           
werkelijkheid zwicht voor onzichtbaar op
 hem werkende natuurkrachten4 ,in de    
zinnelijke liefde is de vrouw de        
meerdere1 de gebiedster1 de heerscheres1
 rondom haar golft een stroom van       
bekoring1 die den man aantrekt en       
vasthoudt en den schijnbaren veroveraar 
in werkelijkheid de slaaf maakt van de  
schijnbaar overwonnene4 ,als in zooveel 
andere dingen speelt ook in het         
liefdeleven de natuur een slechts voor  

geoefende oogen herkenbaar spel van     
schijn en wezen1 waarbij de             
werkelijkheid precies de omkeering is   
van wat men meent te zien plaats vinden4
 ,de natuur heeft de vrouw de rol       
toebedeeld1 zich tegenover den man      
passief te gedragen en hem              
tegelijkertijd op de meest geraffineerde
 manier te verlokken1 te verleiden en   
aan haar voeten te trekken4 ,de         
zegevierende aanvaller is in            
werkelijkheid de krijgsgevangene van de 
schijnbaar voor zijn aanval bezwekene4  
,zoo is den man in het leven der liefde 
het zware1 moeilijke en onaangename werk
 overgelaten en zelfs de eer van de     
hoofdrol te vervullen1 komt hem niet    
toe4  ,tot het gehoorzaam volbrengen van
 deze ondankbare taak dwingt de natuur  
den man met behulp van diens heftige    
zinnelijkheid4 ,om deze te bevredigen   
moet de man tot de vrouw komen en hare  
gunst verwerven1 en dit telkens weer1   
zoo dikwijls zijn geslachtsverlangen om 
bevrediging roept1 dat is1 zoolang de   

natuur ter bereiking van haar doel den  
man kan gebruiken4 ,de vrouw heeft niets
 te doen dan eenvoudig de magnetische   
kracht der bekoring1 die van haar       
uitgaat1 te laten werken4 ,hoe          
zinnelijker nu de man is1 des te lichter
 is de verlokkingstaak van de vrouw en  
des te grooter is haar overwicht over   
den man1 die niettemin nog altijd de rol
 van aanvallende1 actieve partij blijft 
vervullen4 ,de zooveel vuriger          
zinnelijkheid van den man ontheft de    
vrouw van de noodzakelijkheid hare      
schijnbare geslachtelijke koelheid af te
 leggen4  ,zoo is de zinnelijkheid van  
de vrouw in aard altijd tegenovergesteld
 aan die van den man1 ook dan wanneer de
 macht der zinnelijkheid over beiden    
even groot is4 ,hieruit ontspringen alle
 geslachtelijke verhoudingen tusschen   
man en vrouw1 van begin tot einde1      
zoowel in het huwelijksleven als in het 
stadium van het eerste minnen4  ,de     
natuurlijke rol van de vrouw in het     
leven der liefde is veel samengestelder 

en ingewikkelder dan de natuurlijke rol 
van den man4 ,in overeenstemming daarmee
 is ook de zinnelijkheid van de vrouw   
gecompliceerder dan de zinnelijkheid van
 den man4 ,stellen wij ons de schaal van
 de mannelijke zinnelijkheid voor als   
ndeelig1 dan is die der vrouwelijke wel 
honderddeelig4 ,in het stoffelijke en   
geestelijke leven der vrouw speelt het  
geslachtelijke bij voortduring en zonder
 onderbreking een rol1 het treedt nooit 
tijdelijk op den achtergrond1 zooals bij
 den man1 bij wien de zinnelijkheid     
vrijwel uitsluitend bestaat in          
bevrediging der geslachtsdrift en in    
erotisch genot haar einddoel ziet4 ,bij 
de vrouw staat het geheele leven onder  
den invloed van den geslachtszin1 maar  
van de eigenlijke geslachtsdrift is de  
vrouw veel onafhankelijker dan de man1  
zij is die meer meester en ook openbaart
 de geslachtslust zich bij haar minder  
snel en minder stormachtig dan bij den  
man4 ,terwijl de geslachtsdrift van den 
man ten allen tijde licht ontvlambaar   

is1 heeft de geslachtsprikkelbaarheid   
bij de vrouw een meer periodiek--bij    
tusschenpoozen optredend en dan weer    
insluimerend--karakter1 hetgeen         
blijkbaar in verband staat met de       
menstruatie en in aard overeenkomt met  
den periodieken paartijd bij de dieren4 
,in die tusschenpoozen van sluimerende  
geslachtelijke prikkelbaarheid is de    
vrouw sexueel in die mate ongevoelig1   
dat velen1 waaronder ,lombroso1 de vrouw
 een natuurlijke geslachtelijke         
gevoeligheid meenen te moeten ontzeggen4
 ,in vele gevallen heeft het inderdaad  
den schijn1 of de zinnelijkheid der     
vrouw eenvoudig bestaat in het opwekken 
der zinnelijkheid van den man4 ,haar    
eigen geslachtelijke bevrediging zou dan
 gelegen zijn in de wetenschap begeerd  
te worden en die begeerte bevrediging te
 schenken4 ,in elk geval eindigt de     
eigenlijke geslachtsfunctie der vrouw   
niet1 zij begint integendeel nauwelijks 
met de bevrediging der sexueele         
zinnelijkheid4 ,uit dit feit vloeien    

voor het geheele verkeer der sexen een  
menigte consequenties voort1 die zich   
bij alle verhoudingen tusschen man en   
vrouw doen gelden en het geheele gebied 
der sexueele zeden beheerschen4  ,bij de
 vrouw staat het geheele stoffelijk en  
geestelijk leven onder den directen     
invloed der sexualiteit en de           
zinnelijkheid is van die sexualiteit    
slechts een der factoren4 ,bij den man  
is de geheele sexualiteit geconcentreerd
 op de bevrediging der zucht naar       
geslachtsgenot4 ,de mate1 waarin de man 
onder den invloed staat van zijn        
zinnelijkheid1 schijnt verschillend naar
 ras1 klimaat en andere uitwendige      
omstandigheden1 en individueel weer naar
 leeftijd1 temperament en lichamelijke  
gesteldheid1 maar altijd vertoont de    
mannelijke zinnelijkheid1 zoo niet als  
eenig dan toch als hoofdkenmerk3        
verlangen naar sexueel verkeer4 ,met de 
bevrediging sluimert de geheele         
mannelijke zinnelijkheid voor korteren  
of langeren tijd in4  ,dit verschil in  

zinnelijkheid bij man en vrouw heeft    
tengevolge1 dat de wederzijdsche        
sexueele waardeering eveneens           
verschillend is4 ,de geliefde vrouw is  
voor den man in hoofdzaak1 zoo niet     
uitsluitend1 een voorwerp van erotisch  
genot1 zijn liefde jegens haar hangt af 
van de mate van sexueele bekoring1 die  
zij op hem uitoefent4 ,verzwakt die     
bekoring1 dan verzwakt ook zijn liefde1 
werkt een andere bekoring sterker op hem
 in1 dan verplaatst zich ook zijn       
liefde4 ,vandaar het verschijnsel bij   
den man in het algemeen1 dat men zijn   
polygamischen aard noemt1 de            
onbestendigheid in zijn zinnelijkheid1  
zijn spoedig verzadigd zijn van het eene
 liefdesobject en zijn voortdurende     
ontvankelijkheid voor nieuwe prikkels1  
een verschijnsel1 dat in het liefdeleven
 der menschen een der belangrijkste     
factoren is4  ,tegenover het            
polygamische karakter der mannelijke    
zinnelijkheid staat wel iets dergelijks 
bij de vrouw1 maar het doet zich bij    

haar meer sporadisch voor en daarenboven
 in veel zwakkere mate1 weer een        
natuurlijk gevolg hiervan1 dat in de    
vrouwelijke zinnelijkheid de bevrediging
 van den geslachtslust een meer         
ondergeschikte plaats inneemt4 ,iedere  
man1 zou men kunnen zeggen1 begeert alle
 vrouwen2 zijn zinnelijkheid is bijna   
keusloos1 de zinnelijkheid vervult zijn 
gansche wezen in die mate1 dat ter      
bevrediging ieder object hem welkom is1 
zonder dat eerst liefde of zelfs maar   
genegenheid1 hoe vluchtig ook1          
eenigerlei toenadering behoeft te hebben
 bewerkt--de prostitutie bewijst zulks4 
,bij de vrouw is dit als regel weer     
geheel anders4 ,tot de vrijwillige      
sexueele overgave komt de vrouw alleen  
door gevoelens1 die met de zinnelijkheid
 wel in verband staan1 maar daar tevens 
boven staan4 ,uit zinnelijken drang     
geeft de vrouw zich niet aan den eersten
 den besten onbekende1 hare             
gecompliceerde zinnelijkheid zou daarbij
 geen bevrediging vinden4 ,de zinnelijke

 man daarentegen stelt zich wel met de  
eerste de beste tevreden en zijn        
zinnelijkheid van zooveel lager orde kan
 daarbij ten volle de bevrediging       
vinden1 die hij zoekt4  ,er is nog een  
verschil tusschen de mannelijke en      
vrouwelijke zinnelijkheid1 dat misschien
 meer nog dan de reeds opgesomde        
verschillen1 tusschen beider sexueel    
bestaan een diepe scheiding maakt en aan
 het zinneleven der vrouw een           
eigenaardige kleur geeft1 die bij den   
man volkomen gemist wordt4 ,de          
zinnelijkheid van den man is zuiver     
materieel en louter animaal1            
onderscheidt zich in wezen in het minst 
niet van die der mannetjesdieren2 in het
 zinnelijke is hij niets dan het        
fel-begeerige geslachtsdier4 ,het       
liefdeleven van de vrouw daarentegen is 
als doortrokken van mystiek4 ,ook       
bijgeloof speelt er een zeer groote rol 
in1 en indien de vrouw godsdienstig is  
aangelegd1 is ook haar zinnelijkheid    
sterk vermengd met religieuse gevoelens 

en opvattingen4 ,ook in de zinnelijkheid
 blijkt de vrouw bovenal gevoelsmensch4 
,alle streven om de zinnelijkheid te    
idealiseeren en tot iets bovenzinnelijks
 te verheffen1 de sexueele zeden te     
verfijnen en te veredelen1 gaat uit van 
de vrouw en het is hare mystieke        
opvatting1 ook van het liefde- en       
zinneleven1 die haar daarbij onbewust   
drijft4 ,de zinnelijkheid van de vrouw  
zoekt naar verfijning1 is delicaat en   
teer1 die van den man daarbij vergeleken
 bruut1 gewelddadig en plomp4  ,het     
mystieke karakter der vrouwelijke       
zinnelijkheid blijkt uit de geschiedenis
 der godsdiensten4 ,de tempels zijn de  
eerste bordeelen geweest en ongeveer    
elke religie heeft onder een of anderen 
vorm gekend wat men noemt gewijde       
prostitutie4 ,of latere tijden zich     
beijveren zulks te stempelen tot        
ontaarding als anderszins1 verandert    
niets aan de feiten4 ,en die feiten     
zijn1 zoowel bij het ,christendom als   
bij andere godsdiensten1 dat vrouwen1   

die 7aanvankelijk voorzeker uit zuiveren
 zielsdrang7 zich in tempels1 kloosters 
als anderszins afzonderden om haar leven
 te wijden aan mystieke kuischheid1     
temidden van haar streven om zich te    
verheffen tot bovenaardsche reinheid    
typische voorbeelden konden worden van  
de meest felle vrouwelijke              
zinnelijkheid4 ,wij verwijzen hier      
slechts naar de ,vestaalsche maagden der
 oudheid en naar vele nonnenkloosters   
der middeleeuwen4 ,de berichten omtrent 
de grove zinnelijkheid en de            
geslachtelijke buitensporigheden van    
vele dezer klooster-zusters vormen op   
zichzelf een reusachtige bibliotheek4   
,zoo schrijft de vermaarde              
kroniekschrijver ,gailer van            
,kaisersberg van den tijd der           
hervorming3 dat de meisjes toenmaals in 
het klooster gingen1 omdat men daar het 
best het vleesch kon dienen4 ,vele z4g4 
vrouwenkloosters der #ae;e-#ah;e eeuw   
waren niets anders dan plaatsen van     
losbandig vermaak voor den adel en de   

patricirs1 en in vele daarvan was des   
nachts geen nonnencel zonder bezoeker4  
,de kronieken leeren ons1 dat kloosters 
toenmaals de eigenlijke hoogescholen    
waren der galanterie en der meest       
uitgezochte zinnelijke genietingen4     
,door den zuiverenden invloed van de    
wederkeerige controle der concurreerende
 godsdiensten onderling1 en ook op grond
 van de noodzaak om tegenover de        
toenemende godsdienstloosheid een       
vertoon te kunnen maken van hooger      
zedelijkheid1 is daar eerst in den      
modernen tijd algemeen verandering in   
gekomen4 ,later komen wij uitvoerig     
hierop terug4  ,het bijgeloovige        
karakter der vrouwelijke zinnelijkheid  
valt o4a4 duidelijk te onderscheiden in 
een der gruwzaamste ontaardingen van den
 menschelijken geest1 die de            
geschiedenis heeft aan te wijzen1 n4l4  
de middeleeuwsche heksengeschiedenissen4
 ,voornamelijk de vrouwen en de         
vrouwelijke zinnelijkheid spelen daarin 
een rol1 en daaronder weer hoofdzakelijk

 de zich in mystiek verdiepende vrouwen4
 ,de ondergrond toch van alle           
heksenvrees en heksengeloof was de      
opvatting der ,christelijke kerk1 dat   
door de vrouw de zonde in de wereld     
gekomen is en door de zonde de dood4    
,van deze opvatting uitgaande is het    
maar een kleine stap om tot de          
overtuiging te komen1 dat de schoot der 
vrouw de ingang is naar de hel1 en dat  
de vrouw in voortdurende gemeenschap    
staat met den duivel4 ,bij deze         
voorstelling kwam nog een tweede4 ,de   
vrouw wordt gaarne voorgesteld als een  
ondoorgrondelijk raadsel1 namelijk in   
hare bekorende macht over den man4 ,door
 deze onweerstaanbare macht die iets    
geheimzinnigs schijnt te hebben--hoewel 
zij louter gelegen is in de             
onverzadigbare mannelijke               
zinnelijkheid--werd de vrouw in de      
phantasie der mannen1 en ook dikwijls   
der vrouwen zelf1 een demonisch wezen in
 menschengedaante1 en in de             
onweerstaanbare bekoring die de vrouw   

uitoefent op den zinnelijken man1 zag   
men iets duivelachtigs1 iets1 waarvan   
,satan zich bedient om de zielen ten    
verderve te voeren4 ,zoo ontstond de    
heks en al wat zich daaromheen heeft    
afgespeeld1 waarop wij later gelegenheid
 zullen hebben breedvoerig terug te     
komen4 ,hier willen wij omtrent dit     
verschijnsel alleen nog dit opmerken4   
,bij al deze heksengeschiedenissen en   
alle daaraan verwante verschijnselen1   
zooals de hysterische epidemin in de    
kloosters1 heeft men klaarblijkelijk    
alleen te doen met niets dan een soort  
erotischen godsdienstwaanzin4 ,men      
overlaadde den geest zoodanig met       
voorstellingen van sexueele reinheid en 
met schrikbeelden voor het zondigen     
daartegen1 dat men tenslotte onderging  
in sexueele onreinheid4 ,de bijtwoede en
 de besmettelijke waanidee van door den 
duivel te zijn onteerd1 die dikwijls    
heele nonnenkloosters aanstak1 waren    
eenvoudig manzieke aanvallen1 niets dan 
nymphomane excessen1 voortgekomen uit   

met geweld onderdrukten geslachtslust1  
die door het steeds denken aan sexueele 
reinheid wel werd aangewakkerd1 maar    
niet gedood4 ,de man als bevrediger der 
geslachtslust was het1 die in deze      
onreine delirin der naar bovenzinnelijke
 reinheid strevende vrouwen rondspookte1
 razende geeuwhonger naar               
geslachtsverkeer en niets anders was de 
duivel1 die in het bloed dezer alle     
geslachtsverkeer schuwende nonnen       
woedde4 ,duizenden naar vlekkelooze     
reinheid hakende nonnen minden onbewust 
in ,jezus alleen den man1 en haar       
geheele leven van geslachtelijke        
onthouding was n voortgezette           
geestelijke ontucht4  ,van              
abnormaal-hevige zinnelijkheid kan bij  
den man nauwelijks gesproken worden4 ,de
 macht van den man over zijn            
zinnelijkheid is uiterst gering1 zijn   
geslachtelijke prikkelbaarheid zeer     
groot4 ,men kan in het algemeen dan ook 
zeggen1 dat de man als regel steeds1    
waar hij daartoe de gelegenheid heeft1  

zijn zinnelijkheid botviert tot de grens
 zijner geslachtelijke potentie4  ,bij  
de vrouw is dit weer geheel anders4     
,haar macht over de zinnelijkheid van   
haar eigen lichaam is ongevenaard       
grooter dan bij den man1 en juist door  
haar geslachtelijke koelheid is zij in  
sexueele dingen bijna altijd de meerdere
 van den man4 ,om deze reden kan men wel
 spreken van abnormaal-hevige           
zinnelijkheid bij de vrouw4             
,individueele voorbeelden daarvan zullen
 wij in de verdere deelen van dit werk  
bij menigte leeren kennen4 ,hier        
volstaan wij met eenige typische        
bijzonderheden in dit opzicht4          
,gewoonlijk wordt bordeelbezoek uit     
zinnelijkheid alleen toegeschreven aan  
mannen4 ,in het bordeel zoo meent men1  
is het de man1 die het tekort aan       
bevrediging zijner zinnelijkheid komt   
aanvullen1 terwijl de vrouw die         
zinnelijkheid alleen exploiteert1 ter   
geldwinning4 ,dit is echter niet geheel 
juist4 ,deze plaatsen ter bevrediging   

der grofste zinnelijkheid1 wisten reeds 
de ,romeinsche vrouwen der oudheid      
evenzeer te vinden2 zij bezochten       
incognito de bordeelen en gaven zich    
daar af met de bezoekers als gewone     
publieke vrouwen4 ,de geschiedenis      
vermeldt zoo iets uit verschillende     
tijden1 als een geliefkoosde sport van  
bij voorkeur voorname dames1 en         
volstrekt niet alleen onder de          
,heidensche1 ook onder de ,christelijke 
beschaving kwam zulks voor4 ,uit de     
#ad;e1 #ae;e en #af;e eeuw bijvoorbeeld 
vermelden talrijke kronieken1 dat       
vrouwen1 als eerbaar bekend staande en  
uit de deftigste familin1 in bordeelen  
verrast werden1 dikwijls door haar eigen
 mannen4 ,uit de dorre registers der    
#ah;e-eeuwsche ,parijsche politie zijn  
ten deze kort geleden interessante      
bijzonderheden bekend geworden1 die voor
 de kennis der sexueele zeden van het   
grootste gewicht zijn4 ,daaruit verneemt
 men bijvoorbeeld dat talrijke dames der
 hoogste standen geregelde bezoeksters  

waren van beruchte huizen van ontucht2  
ook1 dat vele harer koppelaarsters in   
haar dienst hadden1 die onbekende       
manspersonen1 reizigers1 officieren1    
geestelijken enz41 bij haar hadden te   
brengen4 ,en voor eenige jaren is       
plotseling als door een toeval1         
officieel het bewijs geleverd1 dat      
ditzelfde ook nog plaats vindt in onzen 
tijd4 ,de burgemeester van              
,philadelphia1 het gentrigeer tegen hem 
van de grootkapitalisten dier stad      
moede1 liet1 om zich te wreken1 in den  
zomer van #aijc zekeren avond een razzia
 houden in alle deftige bordeelen1 met  
het resultaat1 dat onder de naar de     
politiebureaux geleide bezoekers en     
bezoeksters dier inrichtingen1 een groot
 aantal dames der geldaristocratie van  
,philadelphia werden aangetroffen4 ,en1 
hoewel op minder opzienbarende wijze1   
worden in alle groote bevolkingscentra  
der oude en nieuwe wereld van tijd tot  
tijd gevallen ruchtbaar1 waaruit blijkt1
 dat ook de vrouw het bordeel weet te   

vinden1 om haar onbevredigde            
zinnelijkheid den vrijen teugel te      
vieren1 haar zinnelijke energie ten     
volle uit te leven4  ,wat bekend is van 
de naakte bals1 levert het bewijs1 dat  
daarbij steeds de vrouwen1 en wel       
deftige dames uit de hoogbeschaafde en  
welgestelde kringen den boventoon       
voerden4 ,zulke bals zijn vele eeuwen   
lang een gezochte vermakelijkheid       
geweest1 die vooral voor de vrouwen een 
onweerstaanbare bekoring bleken te      
hebben4 ,en zij zijn                    
hoogstwaarschijnlijk heden nog evenzeer 
en even algemeen in zwang als voorheen4 
,met zekerheid weet men dit zoowel van  
,berlijn1 ,weenen1 ,parijs en ,mnchen   
als van de half-aziatische metropolen   
,petrograd1 ,moskou1 ,budapest en       
andere4 ,en ook weet men1 dat daarbij   
nog evenzeer als voorheen steeds het    
vrouwelijk element de overhand heeft en 
in de meest phantastische uitspattingen 
den toon aangeeft4  ,een ander          
karakteristiek voorbeeld van de         

hevig-zinnelijke natuur sommiger vrouwen
 is haar veelvuldig opgemerkte          
voorliefde voor erotische1 obscene en   
zelfs plat-pornografische lectuur4 ,in  
de #ag;e eeuw heerschte1 naar ,philander
 von ,sittenwald bericht1 bij de vrouwen
 algemeen de mode1 zulke de             
zinnelijkheid prikkelende werken te     
laten inbinden in den vorm van          
kerkboeken1 teneinde zonder opzien te   
wekken overal1 tot zelfs in de kerk toe1
 er zich ongehinderd in te kunnen       
verlustigen4 ,deze zelfde truc wordt nog
 heden veel toegepast4 ,nog tegenwoordig
 brengen in ,amerika1 ,engeland en      
elders1 de handelaars in zinnelijke     
prikkellectuur hun waar veelal in den   
handel in den uiterlijken vorm van      
stichtelijke werken1 gezangboeken1      
kerkboeken1 zakbijbels en dergelijke1   
wetende dat in dien oogenschijnlijk     
onschuldigen vorm een ruime afzet bij de
 vrouwelijke jeugd en ook bij oudere    
vrouwen verzekerd is4 ,een ,engelsch    
verzamelaar is in het bezit van een     

uitgebreide dusdanige damesbibliotheek1 
waarvan elk exemplaar de duidelijkste   
sporen draagt van veelvuldig gebruik1   
terwijl tallooze kantteekeningen in fijn
 en sierlijk damesschrift de indrukken  
weergeven1 die de inhoud alzoo op de    
lezeressen gemaakt heeft4 ,uit die      
kantteekeningen vooral blijkt1 dat de   
opgewonden vrouwelijke phantasie in het 
zinnelijke ook de meest ontuchtige      
orgin1 die de man zich kan droomen1 nog 
verre weet te overtreffen4 ,veelzeggend 
is in dit opzicht ook de                
sarcastisch-paradoxale vraag van ,otto  
,weiss3 of jonge meisjes boeken mogen   
schrijven1 die ze zelf niet mogen lezen4
    ,de slotsom van elke vergelijking   
tusschen de zinnelijkheid van man en    
vrouw kan geen andere zijn dan deze1 dat
 zij volstrekt onvergelijkbare          
grootheden zijn2 dat de zinnelijkheid   
van den man in zijn bruutheid tamelijk  
eenvormig is1 terwijl daarentegen de    
zinnelijkheid van de vrouw oneindig     
gecompliceerd is en vol van de          

verrassendste nuancen1 en daarom ook    
veel interessanter2 en dat tenslotte de 
zinnelijkheid van de vrouw1 hetzij door 
verfijning boven1 hetzij in grove       
dierlijkheid beneden de mannelijke      
zinnelijkheid staat1 doch nimmer daaraan
 gelijk is4      ,,iv4                  
,,schoonheids-,,idealen4   ,de          
zinnelijkheid van den mensch richt zich 
aanvankelijk in het algemeen op de      
andere sexe1 maar zij doet tenslotte een
 keuze en vestigt zich op een bepaald   
individu1 en men mag aannemen1 dat de   
persoonlijkheid1 waarop die keuze valt1 
de sterkste aantrekkingskracht vermocht 
uit te oefenen op de zinnelijkheid van  
wie die keuze doet4 ,dit doet de vraag  
rijzen1 welke eigenschappen een persoon 
hebben moet om een persoon van het      
andere geslacht zoozeer te bekoren en te
 behagen1 dat de begeerte tot bezit en  
vereeniging wordt opgewekt4  ,evenals   
alle vragen1 die het leven der liefde en
 der zinnelijkheid betreffen1 is ook    
deze interessante vraag uiterst         

gecompliceerd en een positief en afdoend
 antwoord laat zich daarop niet geven4  
,gelijk vanzelf spreekt1 wordt hier     
alleen bedoeld zuiver sexueele keuze op 
louter sexueele gronden en niet die1    
welke berust op overwegingen van        
financieelen of maatschappelijken aard4 
,wij houden ons hier dan ook alleen     
bezig met die gevallen1 waarin de keuze 
inderdaad de persoonlijkheid zelf geldt 
en niet zijn of haar bezittingen1 stand 
als anderszins4  ,de begeerte tot bezit 
en tot vereeniging met een persoon van  
de andere sexe wordt1 dit behoeft geen  
nader betoog1 in de eerste plaats gewekt
 door lichamelijke eigenschappen en     
wellicht ook eenigermate door           
innerlijke1 geestelijke hoedanigheden4  
,maar welke zijn die eigenschappen en   
hoedanigheden8  ,het is duidelijk1 dat  
de eigenschappen1 die de zinnelijkheid  
en de liefde der individun van het      
andere geslacht opwekken1 verschillend  
moeten zijn4 ,anders toch zouden allen  
hetzelfde type begeeren1 en dit is naar 

de ervaring leert1 niet het geval1 de   
smaken zijn integendeel ook ten deze    
zeer verschillend4  ,wijl nu a priori   
kan worden aangenomen1 dat er geen twee 
menschen zijn wier in- en uitwendige    
individualiteit volstrekt gelijk is1    
schijnt het geoorloofd en in elk geval  
het veiligst1 zulks ook op sexueel      
gebied aan te nemen en zich te stellen  
op dit standpunt1 dat ieder individu een
 eigen1 van anderen verschillend sexueel
 ideaal heeft4  ,als het nu een mensch  
mag gelukken1 dat exemplaar van de      
andere sexe te vinden1 dat volkomen aan 
zijn individueel ideaal beantwoordt1 dan
 zal het bezit daarvan hem toeschijnen  
als het hoogst bereikbare geluk4 ,en    
diensvolgens zal zoodanig persoon met   
alle kracht er naar streven om in dat   
begeerlijke bezit te geraken4  ,maar het
 vinden van het wezen1 dat in sexueel   
opzicht volkomen aan het individueele   
ideaal voldoet1 is naar alle            
waarschijnlijkheid voor ieder individu  
buitengesloten4 ,het enkele feit1 dat   

ieder zich zijn ideaal zou moeten zoeken
 uit meer dan #hjj millioen individun   
van het andere geslacht1 verspreid over 
een oppervlakte van vele millioenen     
vierkante kilometers1 leert met behulp  
der eenvoudigste kansberekening1 dat    
zulk een vondst gelijk zou staan met een
 wonder1 dat niemand redelijkerwijze kan
 verwachten4 ,theoretisch beschouwd     
vindt dan ook niemand zijn              
liefdesideaal4 ,en als het gevonden     
werd1 dan zou zulk een gelukkige vinder 
ook weer het ideaal van dat ideaal      
moeten zijn--iets wat men mag beschouwen
 als de onwaarschijnlijkheid in         
kwadraat4 ,geen sterveling mag dus op   
aarde hopen1 dat het hoogste            
liefdesgeluk hem ten deel zal vallen4   
,de practijk van het leven heeft echter 
in dezen doolhof van                    
onwaarschijnlijkheden ten allen tijde   
uitweg weten te vinden4 ,waar het       
hoogste ideaal niet vindbaar is1 en dat 
is het nimmer naar wij zagen1 daar stelt
 men zich tevreden met de meer of minder

 verre benadering van het ideaal4 ,en   
het overgroote meerendeel moet zich     
noodzakelijkerwijze zeer ver van zijn   
ideaal verwijderen1 zoodat er tenslotte 
van de gansche idealentheorie weinig of 
niets terecht komt4 ,regel is1 dat ieder
 individu1 dat eenigermate zich door    
lichamelijke eigenschappen van een wezen
 der andere sexe voelt aangetrokken1    
zich daarvan zijn ideaal maakt en er    
zich mee tevreden stelt4 ,op deze wijze 
vindt ieder individu in zijn            
onmiddellijke omgeving gewoonlijk       
onmiddelijk zoodanig surrogaat voor het 
wellicht in hem sluimerende1 maar       
onvindbare ideaal4  ,daarbij blijkt     
steeds en overal1 dat zekere typen      
grootere aantrekkelijkheid bezitten dan 
andere en zulke meest-begeerde typen    
gelden dan als het ideaal in een bepaald
 milieu4 ,daar deze zinnelijke          
aantrekkelijkheid vrijwel uitsluitend   
uitgaat van de uiterlijke1 lichamelijke 
hoedanigheden1 van de lichaamsvormen en 
het geheele uiterlijk voorkomen1 en wijl

 het zinnelijk aantrekkelijke schoon    
wordt genoemd1 zijn zulke idealen tevens
 schoonheids-idealen4  ,elke tijd nu1   
elk volk1 elk ras1 elke leeftijd en elk 
milieu heeft zijn eigen                 
schoonheids-idealen in dezen zin4 ,en   
evenmin als er een eeuwige moraal is1   
zijn er eeuwige schoonheids-idealen4 ,de
 ,fransche anthropoloog ,cordier zegt   
hiervan3 ,de schoonheid is geen         
monopolie van een of ander ras4 ,elk ras
 verschilt in zijn schoonheidsbegrippen 
van andere rassen4 ,daarom kunnen       
schoonheidsregels nooit absolute en     
algemeene waarde hebben4  ,de           
zinnelijkheid van den man reageert het  
sterkst en het snelst op lichaamsvormen1
 die hij individueel als schoon         
aanmerkt4 ,de zinnelijkheid der vrouw   
schijnt meer gevoelig voor              
krachtsvertoon1 voor lichaamskracht4    
,natuurphilosophen zien in deze         
wederkeerige aantrekking tusschen het   
schoone en het sterke een natuurwet     
werken1 in het belang van het geheele   

menschelijke geslacht4 ,zoo construeert 
iedere natie1 iedere tijd1 ieder milieu 
zich zijn eigen ,apollo en zijn eigen   
,venus4  ,waar en in welken tijd men    
zoekt1 steeds blijkt onmiddellijk hoe de
 mannelijke zinnelijkheid zich de vrouw 
wenscht1 maar zelden valt te bepalen1   
welke concrete eischen de vrouwelijke   
zinnelijkheid stelt aan den man4 ,dit is
 weer een gevolg van het feit1 dat men  
in het leven der liefde overal en       
telkens ontmoet1 dat de man optreedt als
 de aanvallende partij1 die als zoodanig
 luide en duidelijk zijn wenschen en    
begeerten kenbaar maakt1 terwijl de     
vrouw een passieve rol speelt en om in  
die rol te blijven zich omtrent hare    
verlangens niet of weinig uitlaat4 ,in  
werkelijkheid is de rol der vrouw1 naar 
wij zien zullen1 volstrekt niet         
uitsluitend passief en afwachtend2 door 
haar bewust en onbewust lokken1 door    
haar zinnelijke aantrekkingskracht1 die 
zij kunstmatig zooveel zij kan tracht te
 versterken en te verhoogen1 treedt de  

vrouw evenzeer actief op1 veelal nog    
actiever1 als de man2 doch dit geschiedt
 altijd met behoud van den schijn van   
lijdelijkheid2 steeds tracht de vrouw te
 blijven in de rol van passiviteit4 ,en 
daarom spreekt de man zich duidelijker  
uit omtrent de eischen1 die hij stelt   
aan de uiterlijke persoonlijkheid van de
 vrouw1 dan de vrouw dit doet ten       
aanzien van den man4  ,de vrouw als     
zoodanig oefent op den man de meeste    
aantrekkingskracht uit door haar        
uiterlijke vormen4 ,voor den man gaat er
 van elke vrouw wier lichaamsvorm zich  
aan zijn bewustzijn voordoet als schoon1
 een machtige zinnelijke bekoring uit4  
,de mannelijke zinnelijkheid reageert   
daarbij niet slechts op een enkel type1 
maar als regel op een menigte typen4    
,een en ander leidt logisch tot de      
gevolgtrekking1 dat elke vrouw1 wier    
uiterlijke vormen de sexueele           
zinnelijkheid van ook maar n man        
vermogen te doen ontvlammen1 eenigerlei 
schoonheid bezit4 ,want wat zinnelijke  

liefde vermag op te wekken is schoon4   
,schoonheid1 zegt ,plato1 is zichtbaar  
geworden liefde4 ,waar nu van bijna elke
 vrouw nog eenige zinnelijke            
aantrekkingskracht uitgaat1 mag men     
aannemen1 dat vrouwenschoonheid van alle
 betrekkelijke begrippen wel het meest  
betrekkelijke is en allerminst is       
gebonden aan een enkelen vorm1 maar zich
 in een menigte vormen kan voordoen4    
,dat er inplaats van een enkel algemeen 
schoonheids-ideaal vele en velerlei     
schoonheids-idealen der vrouw zijn1     
leert reeds een vluchtige blik op de    
werkelijkheid4  ,aan den anderen kant   
staat evenzeer vast1 dat niet van alle  
vrouwen een zelfde mate van             
aantrekkelijkheid uitgaat4 ,integendeel1
 in dit opzicht vallen vele graden waar 
te nemen4 ,in het spraakgebruik gelden  
die typen1 van wie de krachtigste       
sexueele bekoring schijnt uit te gaan1  
als schoonheids-idealen bij             
uitnemendheid4 ,indien nu ten allen     
tijde dezelfde typen de meeste1 en      

andere typen de minste bekoring hadden  
uitgeoefend1 dan zou men1 daardoor      
geleid1 tot bepaling van een algemeen   
schoonheids-ideaal kunnen komen4 ,maar  
juist het tegenovergestelde is het      
geval--tusschen de schoonheids-idealen  
wordt aanhoudend stuivertje gewisseld4  
,een type1 in een gegeven tijd in zwang 
als ideaal1 blijkt dikwijls kort daarna 
in de achting sterk gedaald4 ,blijkbaar 
raakt men van een bepaald type tenslotte
 verzadigd en de smaak slaat dan veelal 
om in de richting van het tegendeel van 
dat type4  ,een vluchtige blik op wat al
 zoo in den loop der tijden als schoon  
heeft gegolden1 bewijst dit             
onmiddellijk4 ,het schoonheidsbegrip in 
het algemeen en ten aanzien der vrouw in
 het bijzonder is zeer relatief1        
eerstens bij elk menschenras1 verder bij
 elk volk1 tenslotte bij ieder individu4
 ,en zelfs de individuen doorloopen     
ieder voor zich weer een reeks graden1  
die bij den een allengs opklimmen en    
verfijnen1 bij den ander daarentegen    

geleidelijk afdalen en vergroven4 ,een  
diepere beschouwing dezer verschijnselen
 leert1 dat de schoonheids-idealen van  
een tijdperk1 van een volk1 van een     
individu1 voortkomen uit de algemeene   
geestelijke en stoffelijke gesteldheid  
van dien tijd1 dat volk1 dat individu4  
,dit openbaart zich het duidelijkst en  
het krachtigst in de kunst4 ,de kunst is
 ontstaan uit de zinnelijkheid1 en zij  
is ten allen tijde gebleven de          
verraderlijke medeplichtige van de      
zinnelijkheid1 van wie wij alles        
vernemen1 wat wij omtrent de zinnelijke 
idealen van een tijdperk of volk        
wenschen te weten4 ,de kunst van een    
tijdperk leert ons met documentaire     
betrouwbaarheid de zinnelijke           
schoonheids-idealen van dat tijdperk    
kennen4  ,het schoonheids-ideaal van    
elken tijd hangt af van het algemeene   
karakter van den betreffenden tijd4     
,evenmin als er een voor eeuwig         
vaststaande moraal bestaat1 bestaan er  
eeuwige schoonheids-begrippen1 maar deze

 zijn evenals alles wat bestaat         
onderworpen aan gestadige vervorming en 
vervanging1 onder den invloed van       
velerlei geestelijke en stoffelijke     
factoren4  ,in tijden van groote        
bewegingen1 van krachtig geestelijk en  
stoffelijk leven zien wij1 uit het      
algemeene beeld van de kunst dier       
tijden1 een groote overeenkomst in de   
overheerschende schoonheids-idealen4    
,hetzelfde valt waar te nemen in tijden 
van algemeene geestelijke en stoffelijke
 inzinking en van algemeen              
ouderdomsverval4 ,zoo stemt de          
glorietijd der oudheid in               
schoonheids-idealen treffend overeen met
 het tijdperk der algemeene geestelijke 
en stoffelijke wedergeboorte na den     
geestelijken dood der middeleeuwen--het 
tijdperk der ,renaissance4  ,in beide   
tijdperken geldt die man als schoon1 die
 het zuiverst de lichamelijke kenmerken 
bezit zijner natuurlijke geslachtelijke 
activiteit1 nl4 kracht en energie4 ,het 
herosch schoonheids-ideaal in beide     

tijdperken is3 de gestalte van een      
,apollo van ,belvedere1 met de energie  
van een bekroonden hengst1 zooals       
,brandes zegt in zijn werk over         
,shakespeare4 ,en de vrouw geldt als    
schoon1 als zij ten volle is toegerust  
voor de glorin van het moederschap2 niet
 het teere wezentje van was-bleeke      
doorschijnendheid1 en met nauwelijks    
lichaam genoeg om een sexe te mogen     
veronderstellen2 maar de vrouw wier     
schoot en wier boezem1 begeerende en    
begeerd1 zwelt van onuitputtelijke      
vruchtbaarheid2 zij moet tegelijk ,venus
 en ,juno zijn1 groot en imposant van   
gestalte1 met weelderige lendenen en de 
malsche majesteit eener ,venus          
,callipygos1 met vleezige dijen en volle
 armen1 in staat de reuzen die zij      
aanlokken in haar omhelzingen te        
verstikken4 ,zoo zijn de majestueuze    
vrouwenfiguren der antieke kunst en zoo 
zijn de vrouwen van een ,ariosto en een 
,rubens4  ,tijden1 die in algemeen      
karakter het tegendeel vormen van die   

herosche kracht1 hebben een             
tegenovergesteld schoonheids-ideaal4    
,geen forsche weelderigheid van vormen  
kan dan bekoren2 wat men wil zijn slanke
 figuren1 tenger en teer1 sierlijk en   
klein2 in de plaats van het             
gezond-heftige treedt het               
pikant-wellustige2 wat men verlangt is  
verfijning1 decadente romantiek in het  
zinnelijk genieten1 men keert zich af   
van het geweldige der natuur en wordt   
meer en meer toegankelijk voor de meest 
phantastische perversiteiten4 ,en       
daarbij wordt de natuurlijke bestemming 
der zinnelijkheid--dat is               
levenverwekking--angstvallig ontweken4  
,zingenot zonder gevolgen1 visitatie    
zonder ontvangenis1 wordt het algemeene 
streven1 totdat men tenslotte in        
doellooze zinnelijkheid ondergaat4  ,en 
precies zooals zich dit alles afspeelt  
in gansche tijdperken1 gaat het ook in  
het leven van waarschijnlijk ieder      
individu4 ,ongetwijfeld beweegt de      
zinnelijkheid van elk individu zich in  

de richting van een der hier geschetste 
uitersten4 ,met dit verschil dan        
tusschen individu en het geheel der     
samenleving1 dat het individu zich      
alleen in de eene of in de andere       
richting consequent uit kan leven1      
terwijl het geheel tenslotte een grens  
en een hoogtepunt bereikt1 dan op den   
afgelegden ontwikkelingsweg terugkeert  
en zich in tegengestelde richting begint
 te bewegen4 ,het individu kan zich als 
regel niet herstellen1 het kan niet     
omkeeren1 terwijl het geheel steeds     
zwanger gaat van zijn tegendeel1 zoodat 
een machtig tijdperk steeds verval1 en  
een tijd van verval steeds renaissances 
in zich bergt4  ,hoe meer een tijdperk  
zinnelijk genieten terwille van het     
zinnelijk genot op den voorgrond stelt1 
des te grooter wordt de omweg dien men  
maakt naar het zinnelijk genot4 ,de zege
 in de zinnelijkheid wordt gesplitst in 
tientallen gedeeltelijke overwinningen1 
en voor iedere zegepraal werpt men      
meerdere barricaden op1 die eerst       

bestormd moeten worden1 ook als de      
eindoverwinning reeds van te voren bij  
beide partijen vaststaat4 ,men rekt het 
genot door het te verschuiven tot later1
 men geniet door de begeerte te         
prikkelen en met de bevrediging te      
dralen4 ,elke erotische maaltijd moet   
bestaan uit eenige dozijnen schotels1   
die het hoofdgerecht voorafgaan en tot  
bijzaak maken4 ,het zinnelijk menu moet 
bestaan uit een aaneenschakeling van de 
uitgezochtste lekkernijen1 die steeds   
den zinnelijken honger prikkelen zonder 
hem te verzadigen4 ,men verfoeit en     
minacht den eenvoudigen kost met slechts
 n gerecht1 waaraan men zich zonder     
toespijzen verzadigt1 zoodat de honger  
gestild is en er geen behoefte of       
begeerte naar meer overblijft4 ,direct  
op het hoofddoel los te gaan1 anders dan
 bij wijze van afwisseling1 geldt dan   
als alleen goed voor boeren en          
onbeschaafd volk1 dat niet weet te      
leven4  ,geheel in overeenstemming      
daarmee zijn in zulke tijden de         

heerschende schoonheids-idealen en dit  
werkt met de zekerheid eener natuurwet  
terug op alles wat het verkeer en het   
leven der sexen direct of indirect      
betreft1 en vooral op de middelen1 die  
de vrouw te baat neemt1 om hare sexueele
 aantrekkingskracht te verhoogen4  ,de  
gezonde man in de volle kracht des      
levens gevoelt zich zinnelijk alleen    
aangetrokken tot de tot vollen          
lichamelijken wasdom gekomen volrijpe   
vrouw4 ,de afgeleefde en uitgeputte     
zinnelijkheid van den grijsaard voelt   
zich daarentegen slechts aangetrokken   
tot de geslachtelijke onrijpheid2 alleen
 de boezem die zich nog pas flauw begint
 te ronden1 lokt hem aan4 ,evenzoo is   
het gesteld met de vrouw4 ,in haar      
bloeitijd haakt zij naar den potenten   
man1 die haar geslachtelijken honger tot
 verzadigens toe vermag te stillen en   
die aan het altaar van ,priapus ware    
,herculeswonderen vermag te presteeren4 
,de overrijpe matrone daarentegen1 die  
den zinnelijk-krachtvollen man niet meer

 kan bekoren1 richt het restant harer   
aantrekkelijkheid op de onervarenheid   
van den knaap1 om haar in laatste       
flikkeringen oplaaiend vuur te koelen   
aan het eerste ontgloeien zijner        
opkomende manbaarheid4  ,en zooals in   
het leven der individuen is het hiermee 
ook gesteld in het leven der geslachten 
en volken4 ,het leven van de            
individueele deelen is een verkleind    
beeld van het leven van het geheel4 ,een
 volk in volle physieke kracht heeft een
 herosch forsch en krachtig1 rijp en    
weelderig schoonheids-ideaal en het     
verzadigt zich daaraan met herosche     
kracht2 de potentie is evenredig aan de 
begeerte4 ,een volk dat in een toestand 
verkeert van ouderdomsverval1 heeft     
smaak in het onrijpe1 in het on- en     
tegennatuurlijke1 en wordt verteerd door
 impotente begeerte4  ,uit het          
bovengezegde blijkt1 dat het begrip     
schoonheid in hooge mate afhankelijk is 
van den aard der zinnelijkheid1 en de   
aard der zinnelijkheid is weer voor een 

groot deel afhankelijk van het geheele  
geestelijke en stoffelijke milieu waarin
 het individu verkeert4 ,dit geldt      
allereerst van de zinnelijkheid van den 
man1 doch ook1 zij het misschien in     
mindere mate1 van die der vrouw4  ,het  
abstracte ideaal van vrouwelijke        
schoonheid heeft in de oudheid zijn     
hoogste uitdrukking gevonden in de      
,aphrodite-figuur der ,grieken4         
,aphrodite1 door de ,romeinen ,venus    
genoemd1 is in de mythologie der ,ouden 
de uit het schuim der zee geboren godin 
der liefde en der schoonheid4 ,als      
zoodanig overtreft zij alle hemelsche en
 aardsche wezens in bekoorlijkheid en   
bevalligheid4 ,in haar gevolg zijn de   
drie ,gratin--de personificaties van het
 vurig zinnelijk verlangen4 ,in haar    
gordel schuilt de tooverkracht aller    
zinnelijke betoovering1 waartegen ook de
 wijzen niets vermogen4 ,al wat leeft in
 den hemel of op aarde is aan haar zoete
 macht onderworpen4 ,zij is de          
schenkster aller schoonheid en van alle 

liefdegeluk en zij is als zoodanig      
tevens de godin der huwelijken en van   
alle op wederzijdsch minnen berustende  
geslachtsgemeenschap4  ,de voorstelling 
eener uit de golven der zee opgestegen  
godin der liefde is uit ,azi tot de     
,grieken gekomen--de ,aphrodite der     
,grieken is de esthetisch verfijnde     
,astarte der volken van het oude        
,west-,azi4 ,naar de plaatsen waar en de
 hoedanigheden waarin zij vereerd werd1 
droeg zij vele bijnamen1 evenals de     
,venus der ,romeinen4 ,als zinnebeelden 
der liefde waren aan haar toegewijd de  
myrte1 de roos en de appel1 als         
zinnebeelden der vruchtbaarheid de maan1
 de duif1 de haas4 ,de kunstenaars der  
oudheid stellen haar bij voorkeur voor  
als een jonge vrouw1 schitterend in de  
weelderige schoonheid der jeugd1 vol    
gratie en bekoorlijkheid4  ,in het      
gevolg van ,aphrodite dacht men zich1   
naar wij boven reeds zagen1 de drie     
,gratin of ,chariten3 ,euphrosyne       
7feestvreugde71 ,aglaja 7gloed7 en      

,thalia 7bloeiend geluk71 door de oude  
en de nieuwe kunst voorgesteld als      
liefelijke en bekoorlijke vrouwelijke   
wezens 7zie de bijlage3 ,de drie        
,gratin74  ,naast deze godin der liefde 
kende de ,helleensche oudheid ook een   
god der liefde1 meer speciaal der       
dartel-zinnelijke liefde4 ,bij de       
,grieken heette deze mannelijke         
liefdegod ,eros1 bij de ,romeinen ,amor 
en ook ,cupido4 ,hij is de              
personificatie van de macht waardoor    
alle levende wezens op aarde ontstaan4  
,hij is de zoon van ,aphrodite1 een     
vader heeft hij niet4 ,bij de dichters  
is hij een dartele1 bevallig-schoone    
knaap1 een overmoedige kwelgeest van    
goden en menschen4 ,op gouden vlerken   
rondvliegend1 gewapend met een boog en  
een gevulden pijlkoker1 wondt hij al wat
 hij ontmoet in den hemel1 op de aarde1 
in de zee en in de onderwereld4 ,hij is 
niet alleen de god der geslachtelijke   
liefde 7die in de moderne literatuur    
naar hem ook wel erotische liefde wordt 

genoemd71 maar ook der vriendschap4     
,gaarne brengt men hem in gemeenschap   
met ,psyche 7zie bijlage3 ,amor en      
,psyche71 de personificatie van de      
menschelijke ziel1 en dikwijls          
voorgesteld als een vlinder of als een  
meisje met vlindervleugels4  ,appulejus 
geeft in zijn ,metamorphosen van de     
verhouding van ,eros 7,amor7 en ,psyche 
de volgende liefelijke voorstelling4    
,een koning had drie dochters1 waarvan  
,psyche de jongste en mooiste was4 ,eros
 vatte liefde voor haar op en voerde    
haar in onzichtbare gedaante naar een   
eenzaam oord1 waar zij in liefde met hem
 vereenigd leefde1 echter zonder hem    
ooit te zien4 ,hare afgunstige zusters  
bewogen haar er bij ,eros1 ondanks diens
 verbod1 op aan te dringen zich te      
vertoonen4 ,zij werd toen door ,eros    
verlaten en zwierf droevig rond om hem  
terug te vinden4 ,eindelijk1 na vele    
wederwaardigheden werd zij om het       
doorgestane lijden van schuld gereinigd 
geacht en voor altijd met hem vereenigd4

 ,haar dochter gaf zij den naam van     
,gelukzaligheid4 ,appulejus heeft aan   
deze vertelling een wijsgeerigen zin    
gegeven4 ,eros is de machtige geest1 die
 den mensch door schoonheid en liefde   
brengt tot het goede en daardoor tot    
gelukzaligheid2 wil men meer dan hij    
daarvoor noodig acht1 dan trekt hij zich
 terug en hem dan terug te vinden is een
 lange weg van lijden en wroeging4  ,van
 de geheele eindelooze reeks van        
godenfiguren der oude mythologien is er 
geen1 die in de romantische en          
dichtliteratuur aller volken1 alsook in 
de beeldende kunsten zoo veelvuldig     
voorkomt als ,eros 7,amor74 ,meest      
spreekt men dan in schertsenden zin1    
waarin dan evenwel een diepere          
beteekenis verborgen ligt4 ,de groote   
,deensche sprookjes-dichter ,andersen   
geeft van dezen beminnelijken kwelgeest 
de volgende voorstelling4  ,er was eens 
een oude dichter1 zoo'n wezenlijk goede 
oude dichter4 ,op een avond1 toen hij   
rustig thuis zat1 brak er een vreeselijk

 onweer los2 de regen viel bij stroomen 
neer1 maar de dichter zat warm en wel   
bij zijn kachel1 waarin het vuur        
knetterde en de appels braadden4  --,wie
 in dat weer buiten is1 moet wel doornat
 worden1 peinsde hij1 want hij was een  
goedmoedige dichter4  --,ach1 doe open6 
,ik bezwijk van koude en ik ben zoo nat6
 riep eensklaps daarbuiten een          
kinderstem4 ,het kind weende en klopte  
aan de deur1 onderwijl de regen in      
stroomen bleef neervallen en de storm de
 vensters deed rammelen4  --,arme       
kleine6 zeide de oude dichter en stond  
op en opende de deur4 ,daar stond een   
jonge knaap2 hij was geheel en al naakt 
en het water droop hem uit het lange    
blonde haar4 ,hij bibberde van koude2   
was hij niet binnengelaten1 dan zou hij 
in het barre weer zeker zijn omgekomen4 
--,jij arme kleine6 zeide de oude       
dichter en nam hem bij de hand4 ,kom    
binnen1 ik zal je verwarmen6 ,wijn en   
een appel zal je ook hebben1 want je    
bent een lieve jongen6  ,dat was hij    

ook4 ,zijn oogen leken twee heldere     
sterren1 en ofschoon het water hem uit  
het blonde haar droop1 krulde het zich  
toch alleraardigst4 ,hij zag er uit als 
een kleine engel1 maar hij was bleek van
 kou en bibberde over het gansche       
lichaam4 ,in zijn hand hield hij een    
prachtigen boog1 die echter door den    
regen geheel was bedorven2 de kleuren   
der mooie pijlen vloeiden door den regen
 in elkander4  ,de oude dichter ging    
weer zitten bij zijn kachel1 nam den    
kleinen knaap op zijn schoot1 streelde  
hem het water uit zijn haren1 warmde de 
verkleumde handjes in de zijne en gaf   
hem wat warmen wijn te drinken4 ,toen   
leefde het kind op1 er kwam een blos op 
zijn wangen1 hij sprong op den vloer en 
trippelde om den ouden dichter heen4    
--,je bent een vroolijke jongen6 zei de 
oude4 ,hoe heet je8  --,ik heet ,amor6  
antwoordde hij4 ,kent u me niet8 ,daar  
ligt mijn boog4 ,daarmee kan ik         
schieten4 ,kijk1 nu is het weer goed    
weer2 het maantje schijnt6  --,maar je  

boog is bedorven6 zeide de dichter4     
--,dat zou jammer zijn1 zeide de kleine 
knaap1 nam hem op en bekeek hem4--,o1   
hij is al weer droog en hij is weer     
goed4 ,de pees is juist goed strak      
geworden4 ,ik zal hem eens probeeren4   
,en meteen spande hij den boog1 legde   
een pijl erop1 mikte en schoot den ouden
 dichter precies in het hart4  --,nu kan
 u zien1 dat mijn boog niet bedorven is6
 zeide hij1 lachte luid en liep weg4    
,neen1 geen aardige jongen4 ,zoo op den 
ouden dichter te schieten1 die hem zoo  
vriendelijk in zijn warme woning had    
opgenomen1 zoo lief tegen hem was       
geweest en hem warmen wijn en den       
lekkersten appel gegeven had4  ,de goede
 dichter lag op den vloer en weende1    
want hij was precies in het hart        
geraakt4--,foei1 zeide hij1 wat een     
ondeugende jongen is die ,amor6 ,ik zal 
het aan alle goede kinderen vertellen1  
dat ze zich voor hem kunnen wachten en  
nooit met hem spelen1 want hij zou ze   
maar kwaad doen4    ,aphrodite 7,venus71

 de godin der liefde1 was bij de ,ouden 
tegelijkertijd de godin der vrouwelijke 
schoonheid--liefde en schoonheid waren  
voor het esthetisch gevoel der ouden    
onafscheidelijke begrippen4 ,haar       
mannelijke tegenhanger1 ,eros 7,amor71  
is evenwel niet tegelijk de             
vertegenwoordiger der mannelijke        
schoonheid1 wel der zinnelijkheid in het
 algemeen1 als om te kennen te geven1   
hoezeer men de liefde bij den man       
onafscheidelijk achtte van              
zinnelijkheid4  ,als personificatie der 
mannelijke schoonheid gold bij het meest
 artistieke volk der oudheid ,apollo    
7zie bijlage3 ,apollo van ,belvedere71  
de beschermer van al wat goed en schoon 
is1 doch meer nog de jongeling ,adonis1 
het symbool van het jonge lenteleven4   
,deze jongeling deed zoozeer de         
vrouwelijke zinnelijkheid ontvlammen1   
dat behalve ,aphrodite zelf o4a4 ook    
,persephone1 de machtige en             
schrikkelijke koningin der onderwereld1 
op hem verliefde1 waaruit een felle     

strijd tusschen de beheerscheressen van 
den ,hades en van den ,olympus          
ontbrandde1 aan welken strijd ,zeus zelf
 tenslotte een einde moest maken door te
 bepalen1 dat elk der beide godinnen hem
 een deel van het jaar zou bezitten4 ,in
 geheel de antieke wereld werden in den 
zomer met groote pracht ,adonisfeesten  
gevierd1 waaraan vooral de vrouwen      
deelnamen4 ,ook keizer ,hadrianus'      
gunsteling ,antinous 7zie bijlage3      
,antinous7 was een ideaal van mannelijke
 schoonheid der antieke wereld4         
,tegenover ,aphrodite 7,venus7 als godin
 der schoonheid en der liefde staat     
,pallas ,athene 7,minerva71 het symbool 
der boven de sexualiteit staande        
vrouwelijke waardigheid1 het ideaal der 
eeuwige maagd1 los van alle             
zinnelijkheid1 het zinnebeeld der       
vrouwelijke wijsheid1 die zich niet1    
zooals zoo vaak die van den man1 door   
zinnelijken hartstocht laat vervoeren en
 meeslepen4 ,ook in deze gedachte vond  
de oudheid een bevrediging van haar     

schoonheids-idealen--de ,pallasbeelden  
van ,phidias op den ,acropolis te       
,athene en op ,lemnos golden als de in  
beeld gebrachte verheven vrouwelijke    
schoonheid bij uitnemendheid4  ,in hun  
voorstellingen in beeld als anderszins  
van al deze en verdere figuren hunner   
nationale mythologien1 hebben de        
kunstenaars der ,helleensche oudheid    
hunne begrippen en idealen van          
mannelijke en vrouwelijke schoonheid    
vastgelegd4 ,en die voorstellingen      
hebben het esthetisch gevoel van alle   
latere geslachten kunnen bevredigen4    
,zij zijn de voorbeelden van verheven   
zoowel als van zinnelijke schoonheid    
geworden voor alle tijden en de         
kunstenaars uit latere tijden geven aan 
hunne schoonheids-idealen bij voorkeur  
de namen dezer idealen der oudheid 7zie 
bijlagen3 ,venus en ,amor1 ,venus en    
,adonis1 en ,venus74 ,de kunstproducten 
uit dien tijd1 toen niets heilig was dan
 het schoone1 zijn tot op heden in den  
strijd om den voorrang met die van      

andere tijdperken steeds weer boven     
gekomen en erkend als de ideale typen   
van den schoonen mensch4 ,het           
,venusbeeld van het eiland ,melos 7nu3  
,milo71 de ,venus die in #aehd in het   
bezit kwam der familie de ,medici te    
,florence en daarom in de kunst bekend  
is als de ,venus der ,medici1 verder de 
,venus van het ,kapitool en de ,venus   
,callipygos zijn daarvan de             
onsterfelijke voorbeelden 7zie de       
bijlagen74 ,en dit geldt niet alleen van
 hunne uitbeeldingen van de godenwereld1
 maar ook van hunne gewrochten naar het 
levend model--bij hen zijn de godinnen  
niet schooner of verhevener dan de      
hetaeren of publieke vrouwen1 zooals    
,aspasia1 ,phryne1 ,thas1 ,myrrhina1    
,lamia1 ,thargelia1 ,las1 ,theodota enz4
 ,zelfs zou de vermaarde hetaere ,phryne
 het model zijn geweest1 waarnaar       
,praxiteles zijn ,aphrodite voor        
,cnidus1 de hoofdstad van het ,dorisch  
,verbond in ,klein-,azi 7vandaar3 ,venus
 der ,cnidirs of ,cnidische ,venus71    

schiep4 ,en hoezeer beide uitersten die 
zich bij de vrouw laten denken--godin en
 prostituee--door de ,ouden op n lijn   
werden gesteld1 zoo zij slechts         
beantwoordden aan hun ideaal van        
schoonheid1 blijkt hieruit1 dat in den  
tempel te ,thespi1 de geboortestad van  
,phryne1 het beeld van ,aphrodite en een
 portretstandbeeld van ,phryne nevens   
elkaar stonden4  ,dit vinden wij        
trouwens terug in elk gulden tijdvak der
 kunst4 ,treffende voorbeelden daarvan  
zijn vele voorstellingen van de maagd   
,maria4 ,bij vele daarvan is het bij den
 eersten blik duidelijk1 dat bij het    
ontwerpen den maker geheel iets anders  
voor den geest heeft gezweefd dan een   
onsterfelijk godsbegrip4 ,van de        
moeder-gods-beelden der ,renaissance    
zijn vele niets dan uitingen van het    
erotische schoonheids-ideaal van dat    
tijdvak4 ,evenals in de oudheid aan     
hetaeren een plaats werd waardig gekeurd
 naast de godin van den ,olympus1 zoo   
zij slechts schoon waren1 wordt ,maria1 

behalve hemel-koningin tevens de ideale 
koningin der zinnelijke schoonheid4 ,de 
aanblik van de boezems en verdere       
vrouwelijke vormen der                  
,renaissance-,maria's wekken alles      
behalve bovenaardsche en bovenzinnelijke
 gedachten en verlangens4 ,in de        
voorstelling van de ,boodschap is zij   
blijkbaar meer de in erotischen gloed   
ontvlammende jonge vrouw1 voor wier     
geest blijkbaar zeer aardsche beelden   
zweven1 dan een in verheven             
geestverrukking zich verdiepende        
uitverkorene1 die in de glorie van      
smetlooze reinheid het wonder der       
onbevlekte ontvangenis ondergaat4 ,van  
etherische kuischheid is in den regel   
geen spoor meer te ontdekken4 ,waar zij 
het kind ,jezus zoogt1 is dit voor den  
schilder gewoonlijk slechts een even    
welkom als schijnbaar ongezocht motief  
om een schoone jonge vrouw op het       
pikantst te decolleteeren 7zie bijlage3 
,moederweelde74 ,zoo wordt in de        
,renaissance het heiligenbeeld1 evenals 

in de oudheid1 het ideaal der zinnelijke
 schoonheid4 ,dit blijkt te meer1 wijl  
in die ,mariabeelden niet zelden vrouwen
 werden vereeuwigd1 die haar beroemdheid
 voornamelijk hadden verworven in en om 
de alcove4 ,men denke hier slechts aan  
het beroemde portret van ,agnes ,sorel  
van ,jean ,foucquet 7thans in de        
,antwerpsche galerij74 ,als madonna met 
het goddelijk kind op den arm           
demonstreert zij de gansche pracht en de
 volle weelderige heerlijkheid van haar 
om zijn schoonheid vermaarden boezem4   
,en alleen om die pracht te vertoonen   
was het blijkbaar te doen1 zoowel den   
schilder en het model als hem die de    
opdracht had gegeven4 ,het motief der   
moeder ,gods was daarbij alleen het     
ongezocht schijnende voorwendsel4       
,interessant is bij al deze doorzichtige
 pogingen om het hemelsche in dienst te 
stellen van het zinnelijke aardsche     
schoonheidsideaal1 dat in dien tijd bij 
vrijwel alle voorstellingen van de maagd
 ,maria de onnoozele ,joseph gemist     

wordt4 ,maria had hare schoonheid niet  
haar man te vertoonen1 maar aan ieder   
die oog had voor vrouwenschoon4 ,en waar
 men zich van ,maria bedient om de      
heerlijkheden der vrouw ten toon te     
stellen1 daar heeft men ,joseph niet    
noodig1 hij kan gaan1 hij zou slechts   
hinderen en opnieuw de ondankbare rol   
spelen van overbodige bijlooper4  ,het  
erotisch karakter van de heiligenbeelden
 der ,renaissance komt natuurlijk nog   
sterker uit als het motief zelf reeds op
 iets erotisch betrekking heeft1 zooals 
bijvoorbeeld bij de voorstelling van de 
boetvaardige ,magdalena4 ,al die        
boetvaardige ,magdalena's der           
,renaissance zijn schoone zondaressen1  
wier zonde op het eerste gezicht zeer   
begrijpelijk is1 maar wier boetende ziel
 meer vervuld schijnt van de mysterin   
der alcove dan van de verschrikkingen   
van het vagevuur4  ,ook in dezen tijd   
weer was niets heilig dan het schoone en
 al wat aan het toenmalig               
schoonheids-ideaal beantwoordde werd    

heilig geacht4 ,en opnieuw greep men in 
dit tweede groote tijdvak van           
heerschappij van het schoone1 zelfs bij 
voorkeur naar het heilige4 ,het oude    
testament werd de groote voorraadschuur 
van onderwerpen voor voorstellingen1    
waarin de schoonheids-idealen zich in   
erotischen gloed konden openbaren4      
,joseph en de vrouw van ,potifar 7zie   
bijlage71 ,lot en zijn dochters1 ,simson
 en ,delila1 ,david en ,bathseba1       
,suzanne in het bad en dergelijke zijn  
de geliefkoosde onderwerpen van de      
kunst--steeds de trouwe spiegel van het 
geestesleven van een tijdvak of van een 
volk--der ,renaissance4 ,en ook de      
geheele ,olympus herleefde weer1 voor   
zoover hij erotische motieven aan de    
hand kon doen4 ,als men ,venus1         
,jupiter1 ,mars1 ,juno1 ,diana en de    
verdere mythologische godheden of de    
legendarische en half-historische       
figuren uitbeeldde1 dan was dit steeds  
om hen ten toon te stellen in hun       
altijddurend genotleven4 ,men schilderde

 de tallooze godenminnarijen en daaruit 
steeds de meest pikante episoden4 ,en   
evenals men bij het uitbeelden van      
,maria louter de toenmalige opvatting   
der vrouwenschoonheid weergaf1 hield men
 zich bij het schilderen van de antieke 
goden en godinnen in het minst niet     
angstvallig aan de origineelen1 maar gaf
 daarin zijn eigen schoonheids-idealen  
weer4  ,in den tegenwoordigen tijd is de
 slanke figuur het overheerschende      
esthetische ideaal van                  
vrouwenschoonheid1 terwijl een bepaald  
ideaal van mannenschoon moeilijk zou    
zijn aan te wijzen4 ,een noodzakelijk   
gevolg van dit slankheidsideaal is de   
vereering der lichaamsvormen van het    
meisje1 zelfs van het nauwelijks de     
kinderschoenen ontwassen en lichamelijk 
nog onrijpe meisje4 ,en een verder      
gevolg van deze vereering van het       
meisjesachtig slanke1 is een algemeene  
simulatie van meisjesvormen door de     
geheele vrouwenwereld4 ,zoolang mogelijk
 en met alle ten dienste staande        

toilet-1 garderobe- en andere middelen  
streven alle nog levenslustige vrouwen  
er naar meisje te schijnen4 ,geen vrouw 
meer is op het eerste gezicht boven de  
twintig1 zoo zij niet over de vijftig   
is4 ,zoo machtig is de invloed der mode 
op het algemeene beeld1 waarin zich de  
vrouwenwereld van een tijdperk vertoont1
 nu zoowel als voorheen4  ,algemeen     
heerscht de meening1 dat van de         
schoonste vrouwen1 d4w4z4 van die welke 
het esthetisch ideaal van het oogenblik 
het dichtst nabij komen1 ook de grootste
 erotische bekoring uitgaat4            
,onwillekeurig neemt men aan1 dat alle  
vrouwen1 die als courtisanes van vorsten
 als anderszins haar naam in de         
geschiedenis hebben achtergelaten1      
bijzondere schoonheden geweest zijn4    
,dit is echter volstrekt de regel niet4 
,integendeel1 een heele reeks van zulke 
vrouwen voldeden maar aan matige        
schoonheidseischen4 ,en een menigte     
esthetisch bijzonder schoone vrouwen zou
 daar tegenover zijn te stellen1 van wie

 niet blijkt1 dat zij bijzonder de      
aandacht hebben getrokken4 ,men moet    
aannemen dat bij de erotische           
aantrekking tusschen de sexen niet      
louter de esthetisch schoone            
lichaamsvormen den doorslag geven1 maar 
dat zich daarbij ook allerlei duistere  
sympathin doen gelden4  ,de geliefde    
vrouw is altijd een engel1 of zij       
moeder1 zuster1 dochter of echtgenoote  
heet4 ,de vrouw1 die men niet liefheeft1
 is en blijft maar een vrouwspersoon1 al
 ware zij zoo schoon als de ,venus van  
,milo4 ,photo ,bruckmann1 ,mnchen4  ,het
 heeft niet ontbroken aan pogingen om   
langs materieelen en werktuigelijken weg
 een normaal schoonheidstype vast te    
stellen1 en wijl bijna uitsluitend de   
meer zinnelijke man zich daarvoor       
interesseert1 gelden al zulke pogingen  
voornamelijk de vrouw4 ,de kenteekenen1 
waarnaar in zulke stelsels de mate van  
schoonheid wordt beoordeeld1 heeten te  
zamen een schoonheidskanon of kortweg   
kanon4 ,zulke kanons stellen bepaalde   

eischen aan de voornaamste uitwendige   
deelen van het lichaam enz41 en het     
meerendeel dier eischen komt neer op een
 eenvoudige meting4 ,een individu1 dat  
aan alle gestelde eischen zou voldoen1  
zou dan als het ideaal van schoonheid   
moeten worden aangemerkt4 ,zulke kanons 
stammen al uit de oudheid4 ,volgens den 
kanon van ,polycletus moet het gezicht  
een tiende van het geheele lichaam      
uitmaken4 ,de ,egyptische kanon stelde  
den eisch1 dat de lichaamslengte gelijk 
moest zijn aan #ai maal de lengte van   
den middelvinger4 ,in den tegenwoordigen
 tijd heeft men een anderen weg         
ingeslagen--men heeft bij een zoo groot 
mogelijk aantal individun de gemiddelde 
maat der verschillende lichaamsdeelen   
zoeken vast te stellen en daarnaar      
normale maten voor het gansche lichaam  
berekend1 en ten slotte daaruit ideale  
schoonheidstypen voor rassen en         
individun trachten af te leiden4 ,als   
grondmaat 7modulus7 nam men de          
zonderlingste en willekeurigste         

uitgangspunten2 zoo bijvoorbeeld de     
,duitsche anatoom ,g4 ,fritsch de lengte
 van de lijn tusschen neus en           
schaambeensvereeniging bij rechtstandige
 houding4  ,al zulke pogingen om met den
 maatstok het ideaal te vinden1 hebben  
natuurlijk weinig of geen esthetische   
waarde4 ,want daarin worden doorsnee en 
ideaal op n lijn gesteld4 ,zoo heeft een
 ,belgisch geleerde door optelling van  
de gezamentlijke lengtematen aller      
,belgen en deeling van het zoo verkregen
 aantal millimeters door het totaal     
aantal ,belgen1 de ideale lichaamsmaat  
van den ,belg zoeken vast te stellen2   
bij het bekend worden dier methode      
hebben zijn landgenooten karikaturisten 
wel gezorgd1 dat hij met zijn systeem   
terecht kwam bij alles behalve ideale   
typen4  ,en men is zelfs nog verder     
gegaan en heeft een meting van het heele
 menschdom voorgeslagen1 ten einde op   
die wijze den idealen mensch op te      
sporen4  ,men is op deze                
buitensporigheden thans vrijwel         

teruggekomen4 ,men houdt nog wel vast   
aan maatstaf of kanons1 aan een         
verzameling van uiterlijke kenteekenen  
waarnaar de meerdere of mindere mate van
 lichaamsschoon moet worden beoordeeld1 
maar men spreekt daarbij weinig of niet 
meer van ideaal4 ,vele kunstenaars      
hebben zulke kanons opgesteld1 vooral om
 een richtsnoer te hebben voor de       
onderlinge verhoudingen der             
lichaamsdeelen4  ,de oude ,grieken reeds
 hebben naar een zuiver schoonheidstype 
gezocht4 ,behalve aan afmetingen kenden 
zij daarbij ook beteekenis toe aan      
andere factoren4 ,en in natuurlijkheid  
staat de ,grieksche kanon dan ook       
vrijwel altijd bovenaan1 n4l4 die van   
,polycletus1 later een weinig gewijzigd 
door ,lysippus1 wiens kanon het zuiverst
 heet te worden vertegenwoordigd door   
zijn ,speerdrager 7te ,napels74 ,de     
,grieksche schoonheidskanon1 zooals     
oud-,griekenland's beeldhouwwerken die  
te aanschouwen geven1 beheerschen nog   
heden de beeldhouwkunst niet alleen1    

maar vrijwel de geheele esthetische     
opvatting van de schoonheid der vormen1 
in het bijzonder van de vrouw4 ,lange   
beenen golden bij de ,grieken als       
ideale1 waarschijnlijk wijl zij bij hen 
betrekkelijk zeldzaam waren4 ,de ,apollo
 van ,belvedere 7zie bijlage7 is zulk   
een zeldzaam ideaal1 doch in geenen     
deele een voorbeeld voor de verhoudingen
 bij het normale blonde type dat in een 
groot deel van ,europa de overhand      
heeft4 ,zoodat dit ideaal hierom reeds  
niet als algemeen ideaal van den        
schoonen mannelijken mensch kan gelden4 
,men volgt nog altijd de ,grieksche     
kanon na tot in bijzaken en dingen1 die 
van zekere plaatselijke opvattingen     
afhangen1 toe4 ,zoo behoorde het tot het
 toilet der antieke dames1 het schaam-  
en okselhaar zorgvuldig te verwijderen1 
een gebruik dat in de geheele           
volkenkunde maar hoogstzelden elders    
wordt teruggevonden4 ,doch voor de      
,grieksche beeldhouwers was er in elk   
geval een geldige reden om hunne        

vrouwenbeelden onbehaard voor te        
stellen2 dit geschiedde niet uit        
preutschheid1 maar integendeel om het   
erotisch effect te verhoogen1 wijl      
aanwezigheid van schaamhaar voor het    
,grieksche gevoel den indruk van        
afstootende onreinheid zou hebben       
gewekt4 ,en de geheele nieuwere kunst   
heeft deze eigenaardigheid van den      
,griekschen schoonheidskanon blindelings
 nagevolgd4  ,kunstgeleerden1 zooals    
,stratz en anderen1 hebben in den       
laatsten tijd den antieken kanon in     
gewijzigden vorm opnieuw populair weten 
te maken4 ,opzettelijk of onbewust      
hebben zij de modellen voor hunne       
metingen enz4 uitgekozen naar de        
beginselen der antieke esthetiek1 en ze 
zijn zoodoende tot vrijwel dezelfde     
resultaten gekomen4 ,de kanon van       
,stratz nu stelt aan het ideaal van     
vrouwenschoon de volgende eischen3      
ronden schedel en klein gezicht1 met    
groote oogholten1 smalle onderkaak en   
zachten overgang van de wangen in den   

hals2 ronde hals en schouders1 slanke   
taille met smalle lange borstkas1 ronde 
borsten1 breed bekken en gewelfde       
billen2 ronde ledematen1 smalle handen  
met langen wijsvinger1 ronde1 gevulde   
dij1 zacht geteekende knievorm1 ronde   
kuiten1 kleine voet met smalle teenen1  
waarvan de tweede de langste is1        
weelderig hoofdhaar1 spaarzaam          
okselhaar1 bijna geheel verborgen       
schaamhaar en verder een onbehaarde1    
zacht-teere huid4  ,door al deze kanons 
worden denkbeelden omtrent schoonheid en
 lichaamsvormen gewekt1 die noodzakelijk
 tot teleurstellingen moeten leiden4    
,wijl de menschen geen gelegenheid      
hebben levende naaktheid te zien1       
verzadigt hun verbeelding zich aan      
gebeeldhouwde1 geschilderde1 geteekende 
vormen4 ,daarnaar richten zij hun       
eischen aan de levende werkelijkheid4   
,maar ook de grootste kunstwerken zijn  
altijd gedealiseerde scheppingen eener  
artistieke phantasie1 en de toeschouwer1
 die de heerlijkheid dier vormen en     

omtrekken in zich opneemt1 kan bij het  
aanschouwen der werkelijkheid niet      
anders ondervinden dan teleurstelling4  
,voor het leven der liefde heeft dit    
zijn eigenaardige consequenties3 de     
geliefde blijkt weinig of niet aan de   
regelen van den schoonheidskanon te     
beantwoorden1 iedere verdere intieme    
onthulling brengt een nieuwe            
ontgoocheling1 de hooggespannen         
esthetische verwachting blijft          
onbevredigd4 ,natuurlijk ligt in vrijwel
 al zulke gevallen de schuld bij de     
lichtgeloovigen1 die de valsche         
voorstellingen van de kunst voor goede  
munt hebben opgenomen4 ,de kunst in haar
 streven naar bovenaardsch schoon heeft 
het esthetisch oog niet geoefend1 maar  
verblind en niet zelden wendt het zich  
dan vol ergernis af van de              
werkelijkheid1 die zich niet bekommert  
om kanons4 ,en zoo komt een             
,schopenhauer er toe1 sprekende van de  
vrouwen1 deze verachtelijk aan te duiden
 als het in elkaar gegroeide1           

smal-schouderig1 breedheupig en         
kortbeenig geslacht1 dat men met meer   
recht het leelijke dan het schoone      
geslacht zou kunnen noemen4  ,bij het   
beoordeelen van schoonheidkanons dient  
steeds in het oog te worden gehouden1   
dat deze zijn samengesteld1 niet naar   
het levend model der werkelijkheid1 maar
 naar de bedriegelijk-ideale scheppingen
 der kunst1 die uit de werkelijkheid    
alleen datgene neemt1 wat haar          
esthetisch instinct bevredigt4 ,kunst   
verheft zich boven de werkelijkheid4    
,gedeeltelijk is zij daartoe ook        
gedwongen door gebrek aan gelegenheid   
tot waarneming4 ,welke man bijvoorbeeld 
is in de gelegenheid1 rustig en kritisch
 een genoegzaam aantal onbekleede       
vrouwenlichamen te zien te krijgen8     
,zelfs de beeldende kunstenaar niet1 die
 toch keus moest hebben uit het beste1  
doch die ten deze geheel afhankelijk is 
van de misre van de modelmarkt4 ,van    
,drer is bekend1 dat hij gretig de      
gelegenheid aangreep die de badhuizen   

van dien tijd aanboden1 wijl hij daar   
tenminste een aantal vrouwen te zien    
kreeg4    ,geestdriftige                
vrouwenvereerders zeggen dat elke vrouw 
mooi is4 ,maar zoo als ongeveer altijd1 
is ook in dit geval de werkelijkheid in 
de hoogste mate onhoffelijk1 zij        
logenstraft die vurige bewonderaars bij 
elken stap en overstelpt ze brutaal en  
zonder erbarmen met de bewijzen1 dat het
 percentage vrouwen1 dat werkelijk mooi 
of schoon kan worden genoemd1 zeer      
gering is1 terwijl het overgroote       
meerendeel ook nog beneden het matigste 
schoonheidsideaal blijft4 ,men mag dan  
ook aannemen1 dat de stelling alle      
vrouwen zijn schoon eigenlijk niets meer
 is1 dan een galante ontboezeming eener 
oververhitte mannelijke zinnelijkheid1  
die in de vrouw niet den geheelen mensch
 zoekt maar in iedere vrouw alleen een  
wezen ziet van de andere sexe1 een      
instrument ter bevrediging van          
zinnelijken wellust4 ,de lof3 alle      
vrouwen zijn schoon1 verheerlijkt niet  

de vrouw1 maar haar sexe1 er spreekt    
geen vereering uit1 maar begeerte4      
,dezulken1 die zoo spreken zijn         
erotische naturen1 die elke vrouw alleen
 daarom schoon vinden1 wijl iedere vrouw
 tot zekeren graad de wellust vermag te 
dienen4  ,degenen1 die zonder keus alle 
vrouwen mooi1 d4i4 begeerlijk vinden1   
stellen aan het vrouwelijk              
schoonheids-ideaal in werkelijkheid de  
geringste1 de laagste eischen4 ,het     
hoogste en waardigste ideaal leeft bij  
hen1 die in de vrouw in de eerste plaats
 den mensch zien en wien het sexueele in
 de vrouw eerst dan aantrekt en bekoort1
 als hun verrukt oog haar gesierd ziet  
met eenige der tallooze psychische      
wonderbloemen1 zonder welke ook de      
schoonste vormen het verfijnde          
esthetisch gevoel niet kunnen           
bevredigen4  ,dat de vrouw minder       
zinnelijk is dan de man blijkt ook weer 
hieruit1 dat men nimmer hoort van       
vrouwen1 die alle mannen                
onvoorwaardelijk mooi vinden4 ,op het   

punt van uiterlijk voorkomen is de vrouw
 in den regel in haar oordeel kalmer en 
beradener dan de man1 haar zinnelijkheid
 is daarbij niet allereerst aan het     
woord1 en zij bezit tegen schoone vormen
 ook veel grooter weerstandsvermogen dan
 de man4 ,dit feit brengt sommigen tot  
het enorme misverstand1 dat de vrouw    
voor mannelijk schoon zoo goed als      
geheel onverschillig en ongevoelig zou  
zijn1 en dat haar sympathien gewoonlijk 
door geheel andere eigenschappen en     
hoedanigheden moeten worden gewonnen4   
,dit is echter een overdrijving van het 
feit1 dat de vrouw niet in die mate als 
de man machteloos staat tegenover de    
bekoring der schoonheid4  ,op de vraag1 
wie het schoonste product der schepping 
mag worden genoemd1 de man of de vrouw1 
is waarschijnlijk het antwoord1 hetwelk 
het dichtst bij de werkelijkheid komt   
dit3 dat de som van schoonheid bij beide
 sexen wel ongeveer gelijk zal zijn4    
,wel worden de vrouwen bij voorkeur     
aangeduid als het schoone geslacht1 doch

 deze qualificatie is te beschouwen als 
een compliment der mannelijke           
galanterie1 waarmee de man meer zijn    
zinnelijke begeerte dan zijn meening te 
kennen geeft4 ,de man pleegt zich       
krachtens zijn eigenaardige rol in het  
liefdeleven1 onbewimpeld over de vrouw  
uit te laten1 en openlijk te verkondigen
 hoezeer alles in haar hem aantrekt4 ,de
 vrouw laat om dezelfde reden zich      
minder openlijk en dikwijls in het      
geheel niet uit4 ,haar natuurlijke taak 
is1 begeerlijk te zijn2 eigen begeerte  
te laten blijken zou daarbij een        
tactische misslag zijn en tegen         
misslagen van dien aard is elke vrouw   
steeds angstvallig op haar hoede4  ,het 
wordt zelfs wel eens betwijfeld of de   
gevoelens van de vrouw in het minst te  
vergelijken zijn met de gevoelens van de
 man voor de vrouwelijke sexe4 ,zulke   
twijfelaars zijn er volstrekt niet zeker
 van1 of bijvoorbeeld de vrouwen wel een
 schoonheids-ideaal ten opzichte van den
 man bezitten4 ,wat ten slotte den man  

de sympathie eener vrouw doet winnen1 is
 gewoonlijk niet in de eerste plaats1   
misschien zelfs eerst in de laatste     
plaats1 zijn lichaamsschoon4 ,en in de  
literatuur1 afkomstig van vrouwenhand1  
zijn genoeg aanwijzingen te vinden1 die 
voor deze meening schijnen te pleiten4  
,volgens ,laura ,marholm 7in ,das ,buch 
der ,frauen7 is de man voor de vrouw    
niets meer dan een komisch dier4 ,onder 
de vrouwen1 zegt zij1 is het nu juist   
niet gebruikelijk zoo plechtig tegen den
 man op te zien als deze zich dat wel   
verbeeldt en zoo als zij hem zich dat   
maar laat verbeelden4 ,zij vinden hem   
komisch2 en dat niet pas na het         
huwelijk1 maar dan al wanneer zij1 wat  
men noemt verliefd op hem is4 ,de mannen
 weten niet half hoe komisch de vrouwen 
hen vinden1 niet slechts als individuen1
 maar ook in het algemeen als man4 ,het 
komische1 dat zij in hem zien1 is juist 
al datgene waarop hij het meest trotsch 
is4 ,hoe teerder1 leniger en fijner     
gebouwd de vrouw is1 des te             

belachelijker vindt zij het komische    
groote dier1 dat zoo plomp is en zoo    
log-onbeholpen manoeuvreert1 om z'n in  
haar oog zoo komisch doel te bereiken4  
,vooral voor jonge meisjes is de man een
 altijddurende bron van vroolijkheid4   
,als de mannen een kring van dames      
zooveel onbedaarlijke pret zien hebben1 
schijnen zij maar niet te kunnen        
begrijpen1 dat zij zelf en niets anders 
de bron zijn van die pret4 ,en dat is   
ook weer zoo komisch4 ,en hoe braver1   
verliefder1 inniger enz4 de man is1 des 
te pathetischer droomt hij van een      
groote liefde en is toch zoo ernstig    
daarbij1 en zijn snoezig wijfje1 die er 
behalve uit utiliteitsoverwegingen ook  
uit louter katachtigheid behagen in     
schept een beetje valsch te zijn1 doet  
even ernstig en plechtig als hij--en dit
 beetje spel is wat haar in haar beetje 
liefde nog het meeste bekoort4 ,want de 
vrouw wil spelen1 afwisseling hebben1   
haar natuur is veranderlijk2 de man     
gedijt in eenvormigheid1 tracht al zijn 

geestelijke krachten op n punt en n     
enkel doel te concentreeren1 de vrouw   
gruwt daarvan4 ,hoe begaafder de man is1
 des te meer behoefte heeft hij aan     
eenvormigheid2 hoe begaafder de vrouw   
is1 des te sterker is haar behoefte aan 
afwisseling en aan vele en velerlei     
indrukken van buiten af4  ,de vraag1 wie
 schooner zijn1 de mannen of de vrouwen1
 wordt volstrekt niet eenparig ten      
gunste van het vrouwelijk geslacht      
beantwoord4 ,voor sommigen mogen niet de
 vrouwen1 maar de mannen er aanspraak op
 maken1 het schoone geslacht te worden  
geheeten4 ,weliswaar is er misschien    
geen voorbeeld van dat een vrouw zoo    
oordeelde4 ,maar dat er mannen zijn1 die
 deze meening zijn toegedaan is al      
opmerkelijk genoeg om er een oogenblik  
bij stil te staan en te vernemen op     
welke gronden sommigen zich verstouten  
het schoone geslacht het monopolie van  
schoonheid te betwisten4  ,natuur gaf   
den man een veelzijdiger taak te        
vervullen1 rustte hem veel ruimer toe   

met allerlei vermogens1 en zij vormde   
dienovereenkomstig zijn lichaam en zijn 
uiterlijke verschijning4 ,de            
verhoudingen der ledematen tot den romp 
zijn onberispelijk1 alle onderdeelen van
 het mannelijk lichaam zijn esthetisch  
in overeenstemming met het geheel4      
,vaster en zekerder1 fier in zijn hooger
 stabiliteitsgevoel1 staat de man op    
zijn voeten--hij is het beeld van       
massieve1 majestueuse schoonheid4 ,de   
natuur schonk hem in het geheel1 zoowel 
als in de deelen1 meer vorm 7in         
artistieken zin71 daar zij zijn spieren 
duidelijker aan de oppervlakte legde1   
waardoor bij elke beweging zich op de   
vlakken een kunstvol lijnenspel vertoont
 7zie bijlage3 ,de ,sabijnsche          
,maagdenroof74 ,en vooral ook is de     
schoonheid van het mannenlichaam        
bestendiger4 ,wel onderwerpt ,natuur ook
 den man aan de onverbiddelijke wet der 
zichtbare veroudering1 maar zij stelde  
het merkbare begin daarvan op veel      
hooger leeftijd dan bij de vrouw4 ,en   

zij stelt in den regel bij den man voor 
de schoonheden die zij ontneemt nieuwe  
in de plaats4 ,zelfs de grijsaard kan   
voor het artistiek geoefend oog heerlijk
 schoon zijn4 ,en niet alleen voor den  
kunstenaar1 maar voor ieder die eenigen 
smaak heeft voor vormen zijn vele koppen
 van oude mannen werkelijk mooi4  ,maar 
zelfs degenen1 die op deze gronden den  
man in het algemeen den prijs der       
schoonheid wenschen te zien toegekend1  
moeten toegeven1 dat er in elk geval een
 tijd is in het leven beider sexen1     
waarin het recht op de eer van het      
schoone geslacht te worden genoemd1     
onvoorwaardelijk toekomt aan de vrouw4  
,en dat is in de jeugd4 ,zelfs de minst 
galante onder alle schoonheidsrechters1 
,schopenhauer1 kan zulks niet ontkennen4
 ,maar toch philosofeert genoemde       
wijsgeer--en op zijn voorbeeld allen1   
die aan de vrouw den eeretitel van het  
schoone geslacht misgunnen--daaruit nog 
een even kleineerende als hatelijke     
voorstelling van de zaak4 ,hij oreert   

als volgt3 ,bij het meisje veroorlooft  
de natuur zich iets1 wat men in de      
tooneeltaal noemt een knaleffect4 ,zij  
schenkt namelijk genoemd schepseltje    
voor enkele jaren een overmatige        
schoonheid en bekoorlijkheid1 evenwel op
 kosten van geheel haar verder leven4   
,in die jaren is zij in staat1 op de    
phantasie van den man zulk een indruk te
 maken1 dat hij er zich toe laat        
verleiden voor het heele verdere leven  
de zorg voor haar in een of anderen vorm
 op zich te nemen1 iets1 waartoe hij    
waarschijnlijk nooit zou komen1 als hij 
alleen te rade ging met het gezond      
verstand4 ,zoo heeft de natuur ook de   
vrouw1 evenals elk ander levend wezen1  
toegerust met de wapenen en werktuigen1 
die haar in staat stellen haar bestaan  
te verzekeren2 waarbij de natuur ook in 
dit geval weer hare gebruikelijke       
schriele zuinigheid betracht4 ,want     
evenals de wijfjesmier na haar          
bevruchting haar vleugels verliest1 daar
 deze voortaan toch overbodig zijn en   

voor het behoorlijk vervullen der dan   
komende plichten zelfs gevaarlijk en dus
 ongewenscht1 zoo ook verliest          
gewoonlijk de vrouw na een of twee      
kraambedden haar schoonheid2 en dit     
waarschijnlijk om dezelfde reden4  ,veel
 ingang hebben intusschen deze en       
dergelijke meeningen nimmer gevonden4   
,hetzij bewust1 hetzij instinctief1     
heeft men ten allen tijde begrepen1 dat 
er onderscheiden moet worden tusschen   
een esthetisch en een erotisch ideaal1  
en dat het erotisch ideaal in het leven 
der liefde een geheel andere factor is  
dan het abstracte esthetische ideaal van
 geslachtlooze schoonheid4 ,en          
inzonderheid ,schopenhauer1 hoewel deze 
zich schijnbaar grondig met de vrouwen  
heeft bezig gehouden1 ontzegt men       
algemeen het recht en de bevoegdheid om 
over vrouwen te oordeelen4 ,zijn geheele
 opvatting van de vrouw is zoo          
instinctief antipathiek jegens de zwakke
 sexe1 dat hij dikwijls onwillekeurig   
een onnatuurlijken afkeer van de vrouw  

bij zich doet veronderstellen4 ,zijn    
oordeel over de vrouw vat hij ergens    
samen als volgt3 ,de in elkaar          
geschrompelde1 smalschouderige1         
breedheupige en kortbeenige sexe kan    
alleen door den man1 wiens intellect is 
verduisterd door de geslachtsdrift1 de  
schoone sexe genoemd worden4 ,de heele  
schoonheid dier sexe is een             
waandenkbeeld der mannelijke            
zinnelijkheid4 ,in plaats van haar het  
schoone geslacht te noemen1 zou men de  
vrouwelijke sexe met meer recht als het 
leelijke1 het onesthetische geslacht    
kunnen aanduiden4 ,noch voor muziek of  
pozie1 noch voor de beeldende kunst     
hebben zij zin of ontvankelijkheid1 en  
als zij zulks voorwenden en voorgeven is
 dit niet anders dan louter na-aperij1  
om des te beter te kunnen behagen4 ,om  
deze reden zijn zij in het minst niet in
 staat persoonlijk het geringste tot    
stand te brengen1 en de reden daarvan is
 naar mijn meening deze3 de man streeft 
in alles naar de directe heerschappij   

over de dingen1 hetzij door ze te       
begrijpen1 hetzij door ze te bedwingen4 
,maar de vrouw kan nooit anders dan     
indirect de dingen beheerschen1 namelijk
 door den man te beheerschen4 ,daarom   
ligt het in den aard der vrouwen1 in    
alles niets dan een middel te zien om   
den man in haar macht te krijgen4       
,schoon is volgens ,kant datgene1       
waaraan men algemeen een welgevallen    
heeft4 ,er zijn nog vele andere         
definities beproefd1 maar deze verliezen
 zich allen in het onverstaanbare4 ,en  
een zeer belangrijke omstandigheid wordt
 daarbij gewoonlijk buiten beschouwing  
gelaten1 n4l4 deze1 dat datgene1 waaraan
 men algemeen een welgevallen heeft1    
veranderlijk is4 ,de ,fransche          
anthropoloog ,cordier heeft in #ahfj in 
een verhandeling over de schoonheid van 
den mensch het eerst voor de            
beoordeeling van de menschelijke        
schoonheidsidealen het juiste standpunt 
geformuleerd4 ,hij zegt3 ,de schoonheid 
is in geenen deele het uitsluitend bezit

 van een of ander ras4 ,daarom kunnen er
 geen algemeene schoonheidsregelen      
worden aangegeven1 ze moeten voor ieder 
ras afzonderlijk worden gezocht4 ,en    
niet alleen zijn de schoonheidsidealen  
verschillend naar de rassen1 dat is naar
 plaats1 maar evenzeer naar tijd4 ,wat  
in een gegeven milieu in den eenen tijd 
schoon heet1 geldt in een anderen tijd  
als onschoon4 ,zoo is er zelfs in de    
,west-,europeesche kunst een periode    
geweest 7,goltzius en ,drer zijn daarvan
 twee vertegenwoordigers7 waarin sterke 
corpulentie het schoonheidsideaal was   
voor de vrouw2 een bepaalde reden       
daarvan is niet aan te geven2 misschien 
was het een symboliek van de            
zwangerschap4 ,zeker is1 dat corpulentie
 alleen bij primitieve volken schoon    
pleegt te worden gevonden4  ,ook de     
schoonheidsidealen zijn onderworpen aan 
mode4 ,en onderzoek leert wel wat bij de
 verschillende volken en in             
verschillende tijden schoon werd        
gevonden1 maar zelden of nooit blijkt1  

waarom dat zoo was4 ,de wet van oorzaak 
en gevolg houdt zich hierbij zoo        
volkomen schuil1 dat het buitengesloten 
is in deze verborgenheid door te        
dringen1 en nog meer om gevolgtrekkingen
 te maken voor de toekomst4 ,wat hierna 
mooi zal gevonden worden valt hoegenaamd
 niet te zeggen2 evenmin onder welke    
omstandigheden de smaak zich zal        
beginnen te wijzigen4  ,nu is het een   
feit1 dat het menschelijk lichaam in den
 loop van vele duizenden jaren niet is  
veranderd4 ,men heeft skeletten         
opgegraven uit tijden1 toen de mensch   
nog slechts zeer gebrekkige steenen     
werktuigen had1 niets dan ruwe          
vuursteensplinters1 en dus nog stond aan
 het begin van het steentijdvak4 ,en    
deze skeletten1 wier ouderdom nog       
niemand zelfs heeft durven schatten1    
maar waarbij men minstens aan           
honderdduizend jaar moet denken1        
verschillen in het minst niet van die   
van den tegenwoordigen mensch4 ,van den 
lichaamsvorm van den mensch moet dan ook

 worden aangenomen1 dat hij binnen de   
grenzen van het ras zoo goed als        
constant en onveranderlijk is4 ,als nu  
de kunst ten allen tijde eenzelfde      
ideaal van schoonheid had gehad1 dan zou
 men overal en altijd steeds dezelfde   
vormen en proporties ontmoeten4 ,dit is 
echter niet het geval4 ,integendeel1    
elke eeuw levert weer nieuwe menschen in
 het marmer en op het doek4 ,de kunst   
streeft er dus niet in de eerste plaats 
naar1 de menschelijke vormen            
natuurgetrouw weer te geven1 zij kiest  
en corrigeert die vormen naar het       
schoonheids-ideaal dat voor het         
oogenblik in de mode is2 wat zij geeft  
zijn geen portretten1 maar willekeurige 
scheppingen der door mode en            
heerschenden smaak benvloede            
verbeelding4 ,dit geldt zonder          
uitzondering voor alle tijden en voor   
alle volken1 wier kunst zich met het    
weergeven van den mensch heeft          
beziggehouden4 ,dus geldt het ook voor  
de oudheid1 en daarom laat zich uit de  

antieke kunstwerken al evenmin een kanon
 van eeuwige en onveranderlijke         
schoonheid afleiden1 evenmin als uit de 
scheppingen der hedendaagsche           
kunstenaars1 die zich reeds bij het     
kiezen hunner modellen al of niet bewust
 door den heerschenden smaak en de      
eischen der mode van het oogenblik laten
 leiden4  ,zoo is in het gebied der     
esthetische idealen nu eens dit schoon  
en dan weer het tegendeel4 ,conclusie3  
de esthetische schoonheid is            
veranderlijk1 wat in het eene tijdperk  
aantrekt1 stoot in een ander tijdperk   
af4  ,het effect der erotische          
schoonheid op de gezonde zinnelijkheid  
is daarentegen vrijwel onveranderlijk4  
,in dit opzicht vormt het erotisch      
schoonheids-ideaal de tegenstelling van 
het esthetische ideaal4 ,het erotisch   
verlangen van den man bijvoorbeeld      
reageert veel minder op slankheid en    
regelmaat1 dan op gezondheid en gevulde 
vormen4 ,en het is niet moeilijk daarin 
de wijze voorzorg der ,natuur te        

ontdekken3 het vet is als               
krachtreservoir1 als de opzameling van  
latente energin1 voor het mannelijk     
geslachts-instinct onbewust het         
schoonste aan het vrouwenlichaam1 en dit
 komt de nakomelingschap ten goede4 ,van
 de vol-weelderige vrouw gaat voor de   
mannelijke zinnelijkheid de krachtigste 
erotische aantrekkingskracht uit4 ,haar 
omzwerft steeds een wolk van aanbidders1
 terwijl de slank-schrale magerheid1 ook
 al is deze het esthetisch ideaal van   
het oogenblik1 in haar vleeschloosheid  
alleen blijft staan4 ,zoo drijft de     
,natuur in haar wijsheid de meesten naar
 de besten1 d4i4 de voor haar doel de   
meest geschikten4  ,als men op de straat
 mannen bijna allen ziet omkijken naar  
een vrouwenfiguur1 dan is dit bijna     
altijd een weelderig-gevulde vrouw die  
dit geldt1 tenzij de buitensporigheid   
van het toilet de aanleiding is4 ,het is
 vooral de weelderige ontwikkeling van  
de dusgenaamde secundaire               
geslachtskenmerken3 boezem en           

bekkenstreek1 die magnetisch aantrekt4  
,menige vrouw1 die in bijzondere mate   
aan het erotisch ideaal der mannen      
beantwoordt1 kan zich nauwelijks in het 
openbaar vertoonen zonder bijna         
onmiddellijk zich te zien gevolgd door  
een drom stomme vereerders4  ,en nu is  
het wel opmerkelijk1 dat het erotisch en
 het esthetisch ideaal voor             
vrouwenschoon misschien in geen tijdperk
 zoo lijnrecht tegenover elkander hebben
 gestaan als in onze dagen het geval is4
 ,er heerscht tusschen beide idealen een
 letterlijk diametrale tegenstelling4   
,dit heeft voor de sexueele zeden zijn  
eigenaardige consequenties4 ,in kringen1
 waar het op geld niet aankomt1 en de   
vervulling van wenschen geenerlei       
hindernis in den weg staat1 komt het    
tamelijk veelvuldig voor1 dat mannen    
veel meer om deze reden1 dan krachtens  
polygamische geaardheid1 met twee       
vrouwen betrekkingen onderhouden4 ,met  
een slanke modepop1 levende op de       
grenzen der lichaamloosheid1 en daardoor

 erkend als ideaal van schoonheid1      
vertoont hij zich in het openbaar1 in de
 opera1 bij wedrennen1 in badplaatsen en
 op soupers4 ,en een tweede1 toegerust  
met alle weelden van het erotisch       
ideaal1 vormt den harem van den bezitter
 en wordt dienovereenkomstig in een met 
die functie overeenkomende afzondering  
gehouden4  ,er zijn echter ook tijden   
geweest1 waarin het esthetisch of       
mode-ideaal en het natuurlijke erotische
 ideaal van schoonheid vrijwel          
samenvielen en ineensmolten4 ,dit valt  
af te leiden uit de voortbrengselen der 
kunst uit sommige tijden4 ,en hoe       
standvastig en onveranderlijk het       
erotisch ideaal leeft in de mannelijke  
phantasie1 blijkt wel hieruit1 dat juist
 die kunstwerken zoo lang ze bestaan1   
ook dan als het esthetisch ideaal het   
tegengestelde schoon noemde1 ten allen  
tijde de gezonde zinnelijkheid in       
verrukking hebben gebracht en eveneens  
ten allen tijde de ontsteltenis der     
shocking-apostelen hebben gaande        

gemaakt4 ,zulke kunstwerken zijn in de  
eerste plaats die van ,rubens1 ,titiaan1
 ,paolo ,veronese1 ,palma il ,vecchio1  
,giorgione en de scheppingen hunner     
navolgers4 ,in werken dezer meesters    
ziet men1 hoe weelderige volheid1       
regelmatigheid van vormen en kracht zich
 in grandiose harmonie in het           
vrouwenlichaam kunnen vereenigen4 ,wel  
is de volmaaktheid1 zooals wij ze in die
 werken zien1 in de werkelijkheid       
uiterst zeldzaam1 maar een utopie is zij
 allerminst4  ,het zuiverste erotische  
schoonheidsideaal triumfeerde machtig en
 schitterend in de werken van ,p4,p4    
,rubens4  ,het meerendeel der werken van
 ,rubens zijn verheven erotische orgin1 
vergoddelijkte ,venusfeesten van in     
wellust-begeerte zich rekkende          
volmaakt-schoone mannen en vrouwen1 ja  
elk werk van dezen meester is een       
hooglied van gloeiende zinnelijkheid1   
oorsprong des levens4 ,alle werk van    
,rubens is in beeld gebrachte           
grootsch-heerlijke erotiek4             

,zinnelijkheid is vuur en vuur is leven1
 kracht en potentie4 ,rubens werk is als
 stroomend vuur4 ,alles in zijn werken  
is aangegrepen door zinnelijk vuur1 zijn
 mannen1 zijn vrouwen1 de dieren1 zelfs 
de planten1 alles ademt paardrift1 alles
 straalt levenverwekking4 ,rubens'      
vrouwenfiguren hebben slechts n doel3   
zinnelijke verlangens te wekken1 de     
begeerte te doen opvlammen in die       
stroomen van vrouwelijke heerlijkheid   
onder te gaan4 ,en zijn vrouwen hebben  
slechts n wensch3 zinnelijke verlangens 
te bevredigen4 ,het zijn zonder         
uitzondering heerlijke tempels van      
onmetelijken wellust1 tempels die waard 
zijn er telkens en altijd weer aan de   
liefde te offeren4 ,de vrouwen van      
,rubens hebben geen andere dan deze     
goddelijk-animale bestemming1 hetzij hij
 boerinnen schildert of voorname dames1 
of hij ons ,diana te aanschouwen geeft  
of de vrome ,angelica1 aan wier         
ontbloote schoonheid het oog van een    
oude kluizenaar zich in een laatste     

begeeren verzadigt4 ,en dat alles neemt 
bij hem overal zoo edele en             
heerlijk-herosche vormen aan1 dat voor  
ons oog zich ook het laagste            
vergoddelijkt4 ,steeds vertoont zich de 
geslachtsliefde als de heilige1         
allesbeheerschende wet der bestendiging 
van het leven1 nooit als in lijfsgenot  
zwelgende liederlijkheid4 ,de boezem is 
de algemeene voedingsbron van het       
menschelijk leven1 hij is het           
heerlijkste symbool van gezondheid en   
van kracht en daarom ook der schoonheid4
 ,verheerlijking van den boezem is dan  
ook de boventoon in de vurige hymne in  
kleuren1 die elk werk van ,rubens te    
zien geeft4 ,in zijn apotheose van het  
vleesch is de schoonheid van den boezem 
hem steeds het belangrijkste4 ,hij      
schildert slechts vrouwen van den       
leeftijd1 waarop de boezem zich in      
volrijpheid moet hebben ontwikkeld1 en  
hij schildert slechts vrouwen met       
heerlijke borsten4 ,boezem en schoonheid
 zijn bij ,rubens onafscheidbare        

begrippen1 en zoo hebben bij ,rubens    
alle vrouwen prachtvolle borsten4       
,telkens en altijd weer opnieuw         
schildert ,rubens ,helena ,fourment1    
zijn vrouw1 maar eigenlijk schildert hij
 alleen haar overheerlijken1 juister3   
haar ,rubenschen boezem1 evenals van    
haar zuster ,susanna4 ,aan die          
schoonheid kan hij zich niet verzadigen 
en in zijn verrukking noodt hij de      
gansche wereld bij die heerlijke pracht 
te gast4  ,dat de zinnelijkheid van     
nature haar ideaal vindt in gevulde1    
weelderige vormen1 dat leeren ook de    
erotische voorstellingen van den        
primitieven mensch4 ,onlangs is uit de  
diluviale aardlagen van ,frankrijk een  
verzameling reliefbeeldhouwwerk         
opgegraven1 grootendeels bestaande uit  
vrouwenfiguren4 ,dit zijn de oudste     
vrouwenbeelden die wij thans kennen4    
,het opmerkelijkste van deze beelden is 
de kolossale ontwikkeling van heupen1   
dijen1 buik en borsten4 ,de geleerden   
hebben zich het hoofd gebroken met de   

vraag1 of dit als met dikke vetkussens  
bezaaide vrouwentype slechts als een    
schepping van de phantasie dier         
primitieve kunstenaars moest worden     
beschouwd1 dan of men er een            
natuurgetrouwe uitbeelding der          
toenmalige vrouwen in had te zien4 ,men 
achtte ten slotte dit laatste het       
aannemelijkste1 vooral wijl bij deze    
oudste voortbrengselen der sculptuur    
blijkbaar in alles naar realisme was    
gestreefd en alle idealiseerende        
overdrijving er vreemd aan was2         
ongetwijfeld stelden zij dus een        
werkelijk door de makers waargenomen    
type voor4 ,de vrouwen bij dit volk1 zoo
 redeneerde men1 bleven het grootste    
deel van haar leven in hare veilige     
holen1 terwijl de mannen op voedsel     
uitgingen4 ,zoo ondergingen zij1 door   
ruime voeding bij weinig of geen        
lichaamsbeweging1 een levenslange       
mestkuur4  ,hier werd dus toegegeven1   
dat deze diluviale menschen nog geen    
esthetisch schoonheidsideaal bezaten2   

maar op het denkbeeld1 dat deze beelden 
het erotisch ideaal dier                
voor-historische menschelijke wezens    
uitdrukte1 kwam men niet4 ,toch schijnt 
dit vrij duidelijk4 ,die beelden geven  
niet aan1 hoe de vrouwen bij dit oer-ras
 er uitzagen2 maar hoe men zich de vrouw
 erotisch het schoonst1 d4i4 zinnelijk  
het meest begeerlijk1 voorstelde4       
,hoogstwaarschijnlijk vonden de makers  
dier beelden in hun omgeving enkele     
individuen1 die dit ideaal min of meer  
nabij kwamen4 ,aan karikaturen valt hier
 natuurlijk niet te denken--het wezen   
der karikatuur veronderstelt een veel   
hoogeren trap van ontwikkeling en is den
 oermensch nog ten volle vreemd4  ,wel  
echter is het mogelijk1 dat deze        
dikvleezige vrouwen nog iets anders     
vertegenwoordigen dan het erotisch      
ideaal der mannen van dien tijd4 ,vet   
wordt alleen die vrouw1 die veel te eten
 heeft en niets behoeft te doen1 dus    
niet behoeft te werken4 ,dus moeten     
anderen voor haar werken4 ,het lijkt    

niet waarschijnlijk1 dat een enkele man1
 die toenmaals als jachtgereedschap niet
 anders had dan een knuppel en een paar 
steenen1 in staat was om zijn gezin zoo 
in overvloed te doen baden4 ,derhalve   
bezigde men slaven1 die men voor zich   
liet werken1 en de vruchten van wier    
arbeid men zich toeigende4 ,zoo leeren  
ons deze vrouwen-beelden niet alleen het
 erotisch ideaal dier oermenschen       
kennen1 maar ook bijzonderheden omtrent 
hun maatschappijvorm1 welke blijkbaar   
berustte op de slavernij4 ,de schoone1  
d4 i4 vetvleezige vrouw symboliseert het
 erotisch ideaal en tevens de rijke1 d4 
i4 voorname vrouw4 ,ditzelfde vinden wij
 terug zoowel in de eerste tijden der   
geschiedenis als bij de volken die nog  
thans op bijna voorhistorischen trap van
 beschaving staan--voornaamheid1 macht  
en rijkdom zinnebeeldig voorgesteld door
 corpulentie4  ,de volkenkunde leert ons
 tal van merkwaardige voorbeelden van   
erotische vereering der gemeste vrouw4  
,speke heeft in het landschap ,karagw   

ter westkust van het ,victoriameer in   
,afrika waargenomen1 dat de vrouwen der 
dorpshoofden zoo monsterachtig dik      
waren1 dat zij nauwelijks meer konden   
staan4 ,emir ,pacha vermeldt hetzelfde  
uit de streken van de beneden-,kagera4  
,stoll vestigt er de aandacht op1 dat   
ook het oud-,egyptische beeldhouwwerk   
meest zeer zwaarlijvige vrouwen te zien 
geeft1 en dan zijn dit blijkbaar steeds 
voorname vrouwen en vorstinnen4 ,in het 
zooveel beschaafdere ,nieuwe ,rijk      
blijkt daarentegen het                  
slank-meisjesachtige het ideaal te zijn4
  ,bij de ,guanchen der ,canarische     
eilanden speelde volgens ,barros1 die in
 de #ae;e eeuw die eilanden bezocht1 in 
de sexueele zeden dikvleezigheid der    
vrouw een voorname rol4 ,de vrouwen1    
zegt deze schrijver1 moeten daar bij den
 bruidsschouw in de eerste plaats dik en
 vet zijn1 en daarom worden zij al van  
jongsaf opzettelijk letterlijk gemest4  
,magere meisjes worden voor het huwelijk
 ongeschikt geacht2 men meent1 dat dan  

haar buik nog te klein en te nauw is om 
flinke kinderen ter wereld te brengen4  
,de voor ,westersche begrippen          
afzichtelijke steatopygie               
7dikbilligheid7 der ,hottentotsche      
schoonen is overbekend4 ,en wanneer de  
,tunesische jodin heden ten dage den    
huwbaren leeftijd bereikt1 moet zij zes 
weken het bed houden en zich zeer zwaar 
voeden4 ,want eerst als zich op haar    
lichaam vetkussens hebben gevormd1 komen
 er minnaars opdagen4 ,in al deze       
gevallen wordt steeds een nauw verband  
tusschen deze welgedaanheid en de       
maatschappelijke positie der vrouw      
verondersteld2 magerheid bij de vrouw   
wordt beschouwd als een gevolg van      
werken en werken geldt als het zekere   
bewijs van arme afkomst4 ,zoo tracht men
 bij deze primitieve volken door de     
dikte zijner vrouwen eigen              
maatschappelijken welstand te           
demonstreeren4 ,wat in de beschaafde    
landen de paleizen der koningen1 de     
kasteelen van den adel en de voorname   

huizen en de villa's der gegoede burgers
 zijn1 dat zijn bij de onbeschaafde of  
anders dan de westersch beschaafde      
volken de vet- en vleeschmassa's hunner 
vrouwen--uiterlijke blijken van macht en
 rijkdom4  ,van het standpunt der       
moderne ,europeesche esthetiek is het   
,indogermaansche menschenras zoo niet   
alleen schoon1 dan toch verreweg het    
schoonste4 ,van de steatopygische       
,hottentot-,venus zoowel als van de     
betatoeerde ,australirs wendt zij zich  
vol afkeer af1 om maar niet te spreken  
van de ,botokoeden1 wier ideaal van     
vrouwenschoon misvorming verlangt van   
het aangezicht door opspalking der      
lippen met schijfjes hout4 ,maar        
afgezien van deze buitensporigheden1    
waartoe ook de kunstmatige              
voetverschrompeling der ,chineesche     
vrouwen kan worden gerekend1 bezit elk  
menschenras natuurlijke erotische       
schoonheid4 ,zoodra de ,europeaan zijn  
natuurlijke vooringenomenheid voor het  
blanke ras een weinig heeft leeren      

afleggen1 zal hij onwillekeurig ook den 
elastischen bouw eener jonge            
,mina-negerin met haar rechte postuur en
 haar lichten ,diana-tred kunnen        
bewonderen en de sierlijke fijnheid     
eener bronskleurige ,egyptische schoon  
kunnen vinden4  ,voor het leven der     
sexen heeft de esthetische schoonheid   
een ondergeschikte beteekenis4          
,hoofdzaak is hier de erotische         
schoonheid4 ,niet alle schoonheid1 zegt 
,gervantes in ,don ,quichote1 inspireert
 liefde4 ,er is veel schoonheid1 die    
alleen het oog bekoort en overigens koel
 laat4 ,als ,goethe dan ook zegt3       
,schoonheid is overal een welkome gast1 
dan heeft hij klaarblijkelijk de        
erotische schoonheid op het oog4 ,want  
voor erotische schoonheid is ook het    
ruwste gemoed1 zoolang niet alle        
zinnelijkheid er in is gedoofd1         
ontvankelijk1 terwijl esthetische       
schoonheid alleen op den artistiek      
verfijnden smaak indruk maakt4      ,v4 
,,schaamte4   ,de welopgevoede          

,europeesche mensch schaamt zich zijn   
naaktheid4 ,tegenover de logica en      
tegenover de natuur is die schaamte     
onredelijk1 even onredelijk als de angst
 en de afschuw dien de menschen         
koesteren voor een geraamte1 terwijl zij
 toch weten dat zij zelf zulk een       
geraamte in zich omdragen4 ,toch schijnt
 zij als een neiging in de ziel van     
ieder mensch te zijn gelegd en doet zij 
zich gelden met een kracht1 die soms de 
kracht der zinnelijkheid zelf schijnt te
 overtreffen4  ,waarom schamen wij ons8 
,niet om daarin een soort beveiliging te
 vinden tegen de macht der              
zinnelijkheid1 maar om ons nog          
machteloozer tegenover deze natuurdrift 
te maken6 ,ook het sexueele             
schaamtegevoel staat in directen dienst 
der zinnelijkheid4 ,het is in ons de    
verraderlijke bondgenoot van de andere  
sexe4 ,de schaamte prikkelt en          
onderhoudt de zinnelijkheid4 ,het is    
hier weer hetzelfde spel van schijn en  
wezen1 dat het geheele sexueele zijn van

 den mensch omgeeft1 en dat er naar     
streeft steeds den schijn te wekken van 
het tegenovergestelde der werkelijkheid4
  ,het eerste wat men de vrouwen geleerd
 heeft1 zegt ,diderot 7,sur les femmes7 
is3 het vijgenblad1 dat haar oudste     
stammoeder haar heeft nagelaten1        
smaakvol en coquet te dragen4 ,alles wat
 zij de eerste kinderjaren te hooren    
krijgt komt neer op de vermaning3 ,mijn 
dochter1 let toch op je vijgenblad6 ,je 
vijgenblad zit goed1 je vijgenblad zit  
slecht4  ,volgens ,debay 7,physiologie  
des trente beauts de la femme7 is het   
schaamtegevoel een natuurlijk instinct  
van de vrouw1 dat haar zoeken doet naar 
middelen om de teugellooze begeerte van 
den man van haar af te leiden4 ,debay   
heeft hier zeer kernachtig het          
tegenovergestelde van de werkelijkheid  
geformuleerd6  ,het geldt bij het       
geheele blanke menschenras als iets     
vanzelfsprekends1 dat beide geslachten  
buitenshuis alleen gezicht1 hals en     
handen onbedekt laten1 al het overige   

wordt met kleederen aan het gezicht     
onttrokken en wie meer laat zien doet   
iets onbetamelijks en onfatsoenlijks4   
,diezelfde menschen1 die hun eigen en   
anderer naakt lichaam onfatsoenlijk     
vinden1 bewonderen het naakte lichaam in
 de kunst4 ,en ook schaamt men zich niet
 voor zijn naaktheid als men alleen is4 
,uit een en ander schijnt reeds te      
blijken1 dat de schaamte met de         
naaktheid op zichzelf niets uitstaande  
heeft4  ,waar in dit hoofdstuk het woord
 schaamte wordt gebezigd1 wordt het     
steeds bedoeld in zijn beteekenis van   
naaktheidsschaamte4 ,het woord schaamte 
toch duidt een heele reeks zeer         
uiteenloopende gewaarwordingen aan4  ,de
 schaamte in dezen zin is een dier vele 
schijnbare tegenstrijdigheden1 zooals   
het sexueele leven van den mensch er    
zoovele te zien geeft4 ,het is een      
uiterst veranderlijke1 ten volle        
individueele gewaarwording1 die met     
naaktheid en zedelijkheid niets gemeens 
heeft4 ,men kan naakt gaan zonder begrip

 te hebben van schaamte daarvoor4 ,het  
is geheel iets anders1 of een           
,europeesch philosoof dan wel een       
inboorling van ,brazili of van den      
,bismarck-,archipel zijn naaktheid      
toont4 ,de naaktheid is het niet die van
 nature het schaamgevoel kwetst1 zoo min
 bij de nog op primitieven trap van     
beschaving staande volken als bij onze  
,europeesche kinderen in de eerste      
levensjaren4  ,de oorsprong van het     
schaamtegevoel is gelegen in de         
natuurlijke neiging van het vrouwtje om 
voor den blik van het mannetje hare     
geslachtskenmerken te verbergen1 nu eens
 om zich voor een ongewenschte          
benadering te beschermen1 dan weer om de
 begeerte sterker te prikkelen of uit   
vrees afkeer en walging op te wekken4   
,het verborgene trekt sterker aan dan   
het zichtbare1 het onbekende prikkelt de
 nieuwsgierigheid1 terwijl het bekende  
onverschillig laat4 ,in deze zucht tot  
verbergen heeft zoodoende de ,natuur de 
vrouw van een zinnelijk machtsmiddel    

temeer tegenover den man voorzien4 ,en  
de vrouw heeft ten allen tijde van dit  
machtsmiddel een ruim gebruik gemaakt4  
,door het hanteeren van het wapen der   
dusgenaamde schaamte heeft de vrouw het 
vermogen meer en langer interessant te  
zijn voor de mannelijke zinnelijkheid1  
en deze op te voeren tot de gewenschte  
hoogte1 dan van eenvoudige naaktheid    
redelijkerwijze ware te verwachten4 ,en 
gelijk in de natuur neigingen zoowel als
 organen meerdere functin vervullen1 zoo
 ook met het sexueele schaamtegevoel3   
het werpt hinderpalen en beletselen op  
tegen te groote agressiviteit van den   
man1 en werkt als stimulans bij te      
geringe agressiviteit van den man4      
,algemeen zijn physiologen zoowel als   
psychologen het er over eens1 dat het   
schaamtegevoel geen oorspronkelijk      
instinct bij den mensch is1 maar een    
verworven eigenschap4 ,daarvoor pleit   
ten eerste het verschijnsel1 dat het    
schaamtegevoel zich onder de menschen in
 alle denkbare richtingen heeft         

ontwikkeld1 zoodat de manieren waarop1  
of juister nog1 de lichaamsdeelen       
waarvoor men zich schaamt1 zeer         
verschillend zijn4 ,er is nauwelijks een
 lichaamsdeel op te noemen1 waarop niet 
hier of daar in de wereld het           
schaamtegevoel zich heeft neergezet4    
,een natuurlijk instinct nu is niet zoo 
verplaatsbaar4 ,een tweede bewijs tegen 
het aangeboren zijn van het             
schaamtegevoel is het volkomen ontbreken
 daarvan bij jonge kinderen4 ,het kind1 
dat nog vrij is van de sexueele         
zinnelijkheid1 kent de schaamte niet4   
,eerst met het ontwaken van de          
zinnelijkheid1 ontwaakt ook de schaamte4
 ,bij ieder menschelijk wezen herhaalt  
zich zoo de ,paradijslegende--de        
zinnelijkheid roept de schaamte voor de 
naaktheid wakker4  ,de natuur is altijd 
naakt1 de onschuld is het evenzeer2 bij 
ieder vergrijp jegens de natuur en bij  
iedere ontwijding der onschuld werpt de 
mensch het beeld der liefde nieuwe      
hulsels om de schouders1 zegt           

,mantegazza4  ,en als met de intrede der
 geslachtelijke rijpheid het            
schaamtegevoel zich doet gelden1 dan    
schaamt het kind zich juist precies voor
 dezelfde lichaamsdeelen als waarvoor   
het zijn omgeving zich ziet schamen4    
,evenals het kind moet leeren spreken1  
moet het zich leeren schamen en het komt
 daarin onder gewone omstandigheden     
nooit buiten de desbetreffende          
opvattingen van zijn naaste omgeving4   
,zoo kan men evenals van een moedertaal 
ook spreken van een moederschaamte en   
even verschillend als de talen is ook   
het schaamtegevoel4  ,schaamte is in    
hinderlaag liggende zinnelijkheid4 ,zij 
staat in directen dienst van de         
zinnelijke lokking4 ,als zoodanig is zij
 het sterkst ontwikkeld bij de          
vrouwelijke sexe1 wier rol in het       
sexueele leven juist bestaat in         
aanlokken4 ,de pure naaktheid lokt      
minder dan de zich beschaamd verbergende
 naaktheid4 ,omdat schaamte ten slotte  
hierop uitloopt1 dat zij de vrouw       

begeerlijker maakt1 daarom zorgt de     
vrouw onmiddellijk bij het tot rijpheid 
komen1 dat zij zich schaamt1 naar dit in
 haar omgeving betaamt1 nooit anders4   
,die schaamte geldt dan altijd in de    
allereerste plaats lichaamsdeelen1 die  
op de mannelijke omgeving de sterkste   
erotische aantrekking blijken uit te    
oefenen4 ,waar dit de voet is1 daar zit 
de schaamte in den voet1 waar het 't    
aangezicht is1 daar zit de schaamte in  
het aangezicht1 en zoo voort4 ,de       
vrouwelijke schaamte gaat op en neer met
 de mannelijke zinnelijkheid4 ,waar de  
schaamte haar doel voorbij schiet1      
d4w4z4 als zij zoo goed slaagt in haar  
wel schijnbaar1 maar niet werkelijk     
beoogd doel3 het erotisch offensief der 
mannen te keeren--daar wordt zij        
onmiddellijk gecorrigeerd en in de      
gewenschte richting gewijzigd en men    
haast zich het zoo schaamachtig         
verborgene desnoods openlijk aan de     
blikken prijs te geven4 ,wat het sterkst
 de mannelijke zinnelijkheid prikkelt1  

dat wordt bewust of onbewust als regel  
toegepast4 ,is dit de ingetogen         
schaamte1 dan schaamt men zich          
ingetogen2 wordt met luchtige           
opvattingen meer effect verkregen1 dan  
worden die luchtige opvattingen         
gehuldigd4 ,de schaamte is grootendeels 
modezaak en het is dan ook de mode die  
uitmaakt hoe en waarvoor men zich       
schamen moet4 ,blijkbaar denken ook de  
vrouwen er zelf ongeveer zoo over4 ,de  
reden1 waarom de menschen zich hun      
naaktheid schamen1 zegt ,marie          
,bashkirtseff in haar ,journaal1 is     
deze1 dat zij hun kleine gebreken       
kennen4 ,was men er zeker van1 geen     
vlekje op de huid noch een              
slechtgevormde spier of een misvormden  
voet te hebben1 dan zou men zonder zich 
te schamen1 naakt loopen4 ,men geeft    
zich hiervan geen voldoende rekenschap1 
en toch is dit en niets anders de       
oorzaak van onze schaamachtigheid4 ,hoe 
zou men ook kunnen aarzelen iets        
werkelijk schoons1 iets waarop men      

trotsch kan zijn1 te vertoonen8 ,wie    
heeft ooit sinds den tijd van koning    
,candaules1 die zijn gasten met de      
onverhulde heerlijkheid zijner schoone  
vrouw verrukte1 een schat of schoonheid 
bezeten en zich daarop niet beroemd8    
,even licht als men tevreden is met zijn
 aangezicht1 even angstvallig en        
behoedzaam is men ten opzichte van de   
gebreken van het overig lichaam4 ,wie   
zich volmaakt weet kent de schaamte     
niet1 de schoonheid is almachtig1 ook   
tegenover de schaamte4 ,schaamte is     
vrees voor kritiek op de schoonheid van 
het lichaam4  ,de sexueele schaamte is  
een erotisch lokmiddel4 ,dit lokmiddel  
is als zoodanig oorspronkelijk alleen   
der vrouw eigen en bij haar een         
natuurlijke neiging4 ,het ligt geheel in
 de lijn van de vrouwelijke rol in het  
geslachtsleven1 die in schijnbaar       
afweren bij werkelijk lokken bestaat4   
,ook thans nog is het sexueele          
schaamtegevoel sterker ontwikkeld bij de
 vrouw dan bij den man4 ,in den loop der

 tijden is de schaamte tot gewoonte     
geworden1 een gewoonte zoo sterk1 dat   
zij zich ook nog doet gelden in die     
momenten1 waarin zij het minst op haar  
plaats lijkt4 ,in de sexueele zeden en  
de sexueele moraal neemt deze gewoonte  
gewoonlijk het karakter aan van een     
deugd1 waardoor haar voortbestaan ook   
van dien kant voldoende is gewaarborgd4 
,naaktheid wordt door natuurvolken      
nimmer als naaktheid gevoeld1 zij weten 
niet dat zij naakt gaan2 bij hen is de  
naaktheid natuurlijk en schaamte        
daarvoor is hun onbekend4 ,eerst als men
 het bekleeden van het lichaam heeft    
leeren kennen1 ontstaat de schaamte over
 naaktheid4 ,waar naaktheid gewoonte is1
 werkt zij niet erotisch4 ,waar         
bekleeding gewoonte is1 werkt reeds de  
minste ontblooting in hooge mate        
erotisch4 ,en de bekleeding zelf werkt  
ook erotisch4 ,waar dit wordt ontdekt of
 begrepen1 daar begint men zich         
onmiddellijk te gewennen aan kleeding en
 kiest terstond het dubbele erotische   

voordeel der kleeding boven de          
naaktheid4  ,men schuwt derhalve in     
beginsel de naaktheid niet uit schaamte1
 maar wijl daarvan onvoldoende erotische
 aantrekking uitgaat4 ,men grijpt naar  
kleeding niet uit schaamte voor de      
naaktheid1 maar om de naaktheid         
begeerlijker te houden4  ,er is allerlei
 naaktheid3 de nooit bekleed zijnde of  
natuurlijke naaktheid en de ontbloote of
 zinnelijke naaktheid4 ,verder nog      
artistieke naaktheid1 die welke de kunst
 phantaseert4  ,aangezien de rol der    
vrouw in het liefdeleven bestaat in het 
passief uitoefenen van erotische        
aantrekking op de andere sexe1 is de    
kleeding voor het vrouwelijk geslacht in
 meerdere mate een erotische kwestie dan
 voor den man1 wiens rol van actieven   
aard is4 ,overal en ten allen tijde     
interesseert dan ook de vrouw zich veel 
meer voor kleeding dan de man4 ,de      
hartstocht der vrouw voor kleeding is   
daarom1 zij het veelal onbewust1 van    
zinnelijken aard4 ,door haar kleeding   

verhoogt zij hare zinnelijke            
aantrekkingskracht1 terwijl de          
natuurlijke zinnelijke bekoring der     
naaktheid er eveneens door verhoogd     
wordt4 ,ook als zoodanig vervult het    
sexueele schaamtegevoel getrouw zijn    
dubbele functie--het is tegelijkertijd  
het buitenste bolwerk der bedreigde     
kuischheid1 en de uiterste voorpost in  
het gebied van de tegenpartij4  ,het    
schaamtegevoel brengt er toe de         
naaktheid te bedekken4 ,daardoor        
ontneemt het echter aan de naaktheid    
niet haar zinnelijke bekoring1 maar     
onderhoudt die juist4 ,de gewoonte1     
naaktheid te zien1 verstompt zeer snel  
voor den zinnelijken prikkel daarvan4   
,door het schaamtegevoel blijft dus de  
zinnelijke bekoring van de naaktheid    
behouden4  ,het schaamtegevoel doet     
tevens voorwendsels aan de hand1 om de  
natuurlijke zinnelijke bekoring van het 
lichaam tot in het onbegrensde te       
verhoogen4 ,en wel door de kleeding4 ,de
 kleeding1 schijnbaar het middel om de  

naaktheid te bedekken1 staat in         
werkelijkheid geheel en al in dienst der
 zinnelijke lokking1 en vervult die rol 
onberekenbaar beter1 zekerder en        
aanhoudender1 dan de bloote naaktheid   
zou kunnen4 ,het schaamtegevoel1 dat    
gebiedt de naaktheid te bedekken1 stelt 
daarmee tevens instaat1 de gebreken dier
 naaktheid te verbergen1 de             
werkelijkheid te corrigeeren1 omtrent   
die werkelijkheid in elke gewenschte    
richting volkomen om den tuin te leiden1
 al wat de zinnelijkheid maar verlangen 
kan te fingeeren4  ,zoo bezit speciaal  
de vrouw in het schaamtegevoel het      
voorwendsel om zich met alle ten dienste
 staande middelen begeerlijker te maken4
 ,zoodoende dient haar het              
schaamtegevoel niet om het andere       
geslacht op kuischen afstand te houden  
en de gevaarlijke aandacht der licht    
ontvlambare zinnelijkheid van het andere
 geslacht af te leiden1 maar juist om de
 phantasie van de andere sexe te        
prikkelen en nieuwsgierigheid op te     

wekken naar het schijnbaar zoo          
angstvallig verborgene4  ,de schaamte   
prikkelt de zinnelijkheid ook door de   
aarzeling1 die zij bij het verleenen van
 de eerste tot de laatste gunst doet    
betoonen4 ,het is toch het eigenaardige 
in het wezen van het geslachtsleven1 dat
 elk beletsel1 elk uitstel1 iedere      
tegenstand de begeerte verhoogt en      
versterkt4 ,de geslachtslust vereischt  
voor zijn bevrediging1 zelfs dat        
aanvankelijk de bevrediging hopeloos    
schijnt4 ,alleen wanneer de voldoening  
stap voor stap nader komt1 en de vesting
 stelling na stelling onder allerlei    
moeielijkheden wordt genomen1 waarbij de
 eindoverwinning lang onzeker blijft1   
alleen dan wordt de eindelijke zege zoo 
genoten dat zij bevrediging schenkt4    
,naarmate de citadel gemakkelijker      
capituleert1 wordt de overwinning minder
 op prijs gesteld4 ,en tot dit gansche  
spel van zich stap voor stap en van     
gunst tot gunst te laten veroveren1     
wordt de passieve partij voor een groot 

gedeelte in staat1 gesteld door het     
schaamtegevoel1 dat aan dit spel tevens 
de natuurlijkheid verleent1 die het     
effect ervan nog verhoogt4  ,schrijvers 
als ,bachofen en anderen hebben uit de  
geschriften der klassieke oudheid een   
menigte mededeelingen verzameld1 waaruit
 blijkt1 dat bij tal van volken de      
geslachtelijke schaamte zich zelfs niet 
uitstrekte tot de handeling der         
geslachtsgemeenschap4 ,wij leeren       
daaruit volken kennen1 die reeds een    
zekere mate van beschaving bezaten1 en  
wier sexueele zeden op volgens onze     
begrippen nog zoo lagen trap stonden1   
dat zij in het openbaar en voor aller   
oogen geslachtsgemeenschap hadden4      
,zenobius verhaalt1 dat de              
,berg-,massageten het iets heel gewoons 
vonden1 op de publieke straat           
geslachtsgemeenschap te hebben4 ,strabo 
en ,herodotus vermelden hetzelfde van   
andere ,tartaarsche rassen4 ,apollonius1
 ,xenophon en ,diodorus hebben zulke    
zeden waargenomen bij de bergbevolking  

ter zuidkust van de ,zwarte ,zee4 ,wij  
mogen hieruit besluiten1 dat er         
menschenmaatschappijen hebben bestaan1  
in wier beschaving schaamtegevoel voor  
sexueele dingen onbekend was4  ,de      
schaamte heeft ook nog een anderen      
psychologischen ondergrond1 ten minste  
bij den geciviliseerden mensch4 ,deze   
schaamt zich min of meer voor zijn      
geslachtelijke neigingen1 wijl ze weinig
 in overeenstemming schijnen met zijn   
bewustzijn van waardigheid en           
superieuriteit4 ,het zwichten voor de   
zinnelijkheid schokt het met zooveel    
zorg gekweekte besef van verre verheven 
te zijn boven den alledaagschen mensch4 
,het zich vatbaar weten voor de         
paardrift brengt den eigenwaan aan het  
wankelen1 want het dwingt tot de        
vernederende erkenning dat men zich     
trots alle zelfverheffing nog evenmin   
als wie ook heeft kunnen emancipeeren   
van de dierlijkheid4 ,de maskers der    
beschaving en der inbeelding vallen af1 
de gedroomde meerderwaardigheid blijkt  

denkbeeldig2 men blijkt nog altijd      
evenzeer dier te zijn als wie ook onder 
de verachten uit de omgeving4 ,en dit   
alles wekt bij den geciviliseerden      
mensch een gevoel van vernedering en van
 schaamte tegenover zichzelven en       
tegenover anderen4 ,men voelt zijn      
waardigheid wankelen onder het besef dat
 men zwak is1 hoe sterk men ook moge    
schijnen2 dat men willoos tegenover de  
begeerte het andere geslacht naloopt1   
terwijl men den schijn aanneemt zooiets 
beneden zich te achten2 dat men in het  
openbaar van esthetiek spreekt en van   
zelfbeheersching en zelfbedwang en deze 
in het geheim in het gezicht slaat4     
,nergens zoozeer als op het gebied der  
zinnelijkheid wordt de mensch1 wat hij  
zich ook inbeeldt1 zoo vernederend met  
den neus neergedrukt op het feit van    
zijn zwakte tegenover de natuur4 ,op    
geen enkel ander gebied drijft de natuur
 zoo den spot met 's menschen hoogmoed  
en trots1 en wordt zijn fierheid ieder  
oogenblik zoozeer geknakt en            

verootmoedigd4 ,op geen ander gebied    
bevindt de mensch zich zoozeer een      
willoos werk- en speeltuig van redelooze
 natuurkrachten4 ,en zelfs al slaagde   
hij erin1 deze voor een tijd of voor    
altijd te overwinnen1 dan zou hij wel   
iets hebben verloren1 maar niet iets    
hebben gewonnen4  ,al deze overwegingen 
kunnen tot een zekeren afkeer van de    
geslachtelijke dingen leiden1 tot       
minachting en tot schaamte over het     
feit1 dat men niettemin dat verachte    
niet missen kan en niet missen wil1 dat 
men doet wat men niet zou willen doen en
 evenmin zou willen laten1 en dat men   
ten slotte evenzeer als het dier zijn   
schatting betaalt aan de natuur die in  
haar eischen geen verschil kent tusschen
 den mensch en het dier1 en den mensch  
alleen den schralen troost laat van de  
mogelijkheid1 bedoelde schatting te     
betalen in het geheim4  ,een ander      
merkwaardig verschijnsel bij het        
schaamtegevoel is de zeer verschillende 
localisatie van zijn hoofdzetel4 ,geen  

neiging is aan het lichaam zoo          
verplaatsbaar als de schaamte1 geen     
aandrift kiest zich zoo grillig zijn    
zitplaats als deze4  ,het schaamtegevoel
 toch heeft volstrekt niet zijn zetel in
 de eigenlijke erotische sferen van het 
lichaam4 ,de ,mohammedaansche vrouw     
schaamt zich vooral voor haar           
aangezicht4 ,in ongekleeden staat       
verrast is zij er alleen op bedacht haar
 aangezicht te verbergen4 ,en zoo       
vertoont het schaamtegevoel naar tijd1  
ras en zeden1 de zonderlingste          
wisselingen en ook daaruit blijkt dat   
het geen natuurlijk instinct is1 maar   
een uitvloeisel van zede1 gewoonte en   
opvoeding4 ,de plaats aan het lichaam1  
waar de schaamte haar hoofdzetel heeft1 
is louter een kwestie van mode4 ,een    
absoluut schaamtegevoel bestaat niet1   
het is veranderlijk en van allerlei     
invloeden afhankelijk4  ,in vele streken
 was of is het schaamtegevoel           
bijvoorbeeld gelocaliseerd op den voet4 
,de ontblooting van den voet gold daar  

voor de vrouw als iets1 wat de grenzen  
der coquetterie overschreed1 dus als    
onfatsoenlijk en onbetamelijk4 ,wijl het
 schaamtegevoel altijd zetelt aan       
gedeelten van het lichaam waarvan sterke
 erotische bekoring uitgaat1 of waaraan 
tenminste bijzondere erotische          
beteekenis wordt gehecht1 mag men       
aannemen1 dat daar1 waar het            
schaamtegevoel der vrouw was            
neergestreken op den voet1 de mannen op 
een f anderen grond zich speciaal       
erotisch bezighielden met den voet4 ,wat
 toch voor de eene sexe erotische       
bekoring heeft1 wordt door de andere    
sexe onmiddellijk schaamachtig verborgen
 gehouden4 ,vermoedelijk heeft men bij  
deze erotische belangstelling voor den  
voet der vrouw te doen met een          
verschijnsel van masochistisch          
servilisme1 d4i4 erotisch genieten in   
zelfvernedering voor de vrouw4 ,en de   
vrouw1 als gewoonlijk zonder zich al te 
veel rekenschap te geven van het wezen  
van het verschijnsel1 was er met des te 

meer ijver op bedacht1 het erotisch te  
exploiteeren4 ,men schaamde zich voor   
den voet minstens even sterk als voor de
 geheimste verborgenheden der genitale  
sferen4 ,de coquetteerende voet werd    
zorgvuldig bekleed en verborgen gehouden
 en kwam slechts als bijzondere gunst   
uit zijn schuilhoek te voorschijn4  ,de 
galante abb ,brantme bericht3 ,in den   
vroegeren tijd had een mooie voet       
zooveel verleidelijks1 dat kuische      
,romeinsche vrouwen en allen die kuisch 
wilden schijnen1 beschroomd waren1 hem  
openlijk den blikken prijs te geven1    
zoodat zij hem zooveel zij konden onder 
haar lang kleed verborgen hielden1      
waardoor haar gang zoo terughoudend en  
afgemeten was1 dat hij nooit onder het  
kleed zichtbaar werd2 en ook thans nog  
doen in navolging van dien ouden tijd   
desgelijks nog in ,itali vele vrouwen4  
,gravin d',aulnoy deelt van de          
,spaansche vrouwen der #ag;e eeuw mede3 
,hare rokken zijn van voren en aan de   
zijden zoo lang1 dat zij slepen1 van    

achteren echter slepen zij niet4 ,zij   
dragen ze tot op den grond reikend1     
zoodat ze er bij het loopen op trappen1 
opdat men hare voeten niet zien kan1    
want deze lichaamsdeelen zoeken zij op  
het zorgvuldigst te verbergen4 ,naar ik 
verneem komt een dame eerst dan1 als zij
 een heer reeds alle mogelijke          
tegemoetkomingen heeft betoond1 er toe  
hem haar voet te toonen1 als uiterste   
blijk van haar genegenheid2 dit noemt   
men hier 7in ,spanje7 de laatste gunst  
der liefde4 ,men moet toegeven1 dat     
niemand zulke snoezige voetjes heeft1   
haar schoentjes zijn niet grooter dan   
onze poppenschoentjes4 ,die schoentjes  
zijn van kleurig marroquin1 zonder hak1 
en omsluiten den voet even nauw als een 
handschoen4 ,als zij loopen1 schijnt het
 of zij zweven2 in geen eeuw zouden wij 
,franaises die manier van loopen kunnen 
leeren4 ,deze zelfde gravin vertelt ook1
 dat zij eens een voorname dame bezocht1
 die nog te bed lag1 en alvorens op te  
staan1 haar verzocht de deur af te      

sluiten1 om verzekerd te zijn niet te   
worden verrast op bloote voeten4  ,een  
,duitsch auteur der #ah;de eeuw schrijft
 hieromtrent3 ,zoo vrijgevig de         
,spaanschen waren met het exposeeren van
 de schoonheden van het bovendeel van   
haar lichaam1 zoo angstvallig verborgen 
zij de onderste uiteinden4 ,eerbare     
vrouwen hielden haar beenen en voeten   
voor zoo ongenaakbaar en heilig1 dat zij
 liever haar leven zouden gelaten hebben
 dan ze prijs te geven aan de blikken   
van een vreemd manspersoon4 ,opdat de   
voet nooit door een spiedenden blik kon 
worden ontwijd1 droegen de ,spaanschen  
een kleed dat zoo lang was1 dat de      
voeten bij het loopen steeds geheel     
onzichtbaar bleven4 ,behalve de uiterste
 gunstbewijzen1 die een vrouw vermag te 
schenken1 was dit de grootste1 dat de   
geliefde den minnaar haar voet toonde4  
,de voeten en beenen der koninginnen    
waren zoo hoogheilig1 dat het reeds een 
misdaad was er aan te denken2 men       
begrijpt dus wat het zou geweest zijn er

 van te spreken4 ,toen prinses ,maria   
,anna van ,oostenrijk als bruid van     
,philips ,,iv naar ,spanje kwam1 bood   
men haar in een stad waar groote        
fabrieken van zijden kousen waren1 een  
aantal paren der kostbaarste dameskousen
 aan4 ,de majordomus der toekomstige    
koningin wierp ze echter met verachting 
van zich met den uitroep1 dat een       
koningin van ,spanje geen kousen noodig 
had1 daar zij immers geen beenen mocht  
hebben4 ,de koninklijke bruid1 dit      
hoorende1 barstte in tranen uit en gaf  
te kennen dat ze naar ,weenen terug     
wilde1 want dat men er haar onkundig van
 had gelaten1 dat een koningin van      
,spanje de beenen moesten worden        
afgezet4 ,de zaak werd haar toen        
duidelijk gemaakt en men verhaalde het  
geval aan den koning1 die zich niet     
weerhouden kon er om te lachen--het was 
een der drie keeren dat hij in zijn     
leven gelachen heeft4  ,de geschiedenis 
der sexueele zeden kent ook een geval1  
dat de voetschaamte tengevolge heeft    

gehad dat van een geheel ras bij iedere 
vrouw de voeten van kindsbeen af        
volkomen worden verminkt4 ,dit is het   
geval bij de ,chineezen4 ,deze zede is  
vooral in de ,zuidelijke deelen van het 
uitgestrekte ,hemelsche ,rijk in zwang  
en inzonderheid bij de vrouwen der      
hoogere standen1 zooals trouwens elke   
erotische zede het volledigst en tot    
haar uitersten in de hoogere kringen tot
 ontwikkeling kan komen--overal toch kan
 de vrouw haar erotische rol alleen dan 
ten volle vervullen1 als zij niet       
behoeft te werken en zich kan laten     
bedienen4 ,de voetverminking begint bij 
het vierde of het zevende levensjaar4   
,met verbanden worden de voeten zoo     
omwikkeld1 dat ze bijna worden          
afgebonden4 ,daardoor wordt de groei    
niet alleen gestuit1 maar de geheele    
voet schrompelt ineen tot een           
vormeloozen stomp4 ,zooveel mogelijk    
ontziet men daarbij den grooten teen4   
,hoe lang deze zede al bestaat1 is niet 
bekend4 ,marco ,polo en ,ibn ,batuta1   

die in de #ac;de en #ad;e eeuw ,china   
hebben bezocht1 maken er met geen woord 
gewag van2 maar volgens de ,chineesche  
annalen is het gebruik al overoud4      
,waarschijnlijk is het 't allereerst in 
zwang gekomen onder de allervoornaamste 
vrouwen1 die de reizigers natuurlijk    
niet te zien kregen--bij                
ongeciviliseerde en halfbeschaafde      
rassen worden de erotische pronkjuweelen
 altijd voor vreemdelingen angstvallig  
verborgen gehouden4 ,omtrent de         
bedoeling dezer verminking verkeerde men
 vroeger geheel en al in het onzekere4  
,de oorzaak is natuurlijk hierin        
gelegen1 dat de ,chineezen deze1 volgens
 onze begrippen afschuwelijke voeten1   
schoon vinden en de ,chineesche vrouw   
verminkt haar voeten omdat zij daardoor 
over een erotisch machtsmiddel temeer   
beschikt4  ,matignon schrijft           
hieromtrent in de ,archives             
d',anthropologie criminelle 7#ahih73    
,het trok mijn aandacht1 hoe groote     
liefhebbers de ,chineezen zijn van      

pornografische afbeeldingen4 ,en op     
ongeveer alle ,chineesche pornografien  
ziet men de mannelijke partij een       
vrouwelijken voet liefkoozen4 ,als een  
bewoner van het ,hemelsche ,rijk een    
vrouwenvoet in de hand neemt1 dan is1   
vooral als hij bijzonder klein is1 het  
effect hetzelfde als bij den ,europeaan 
het betasten van een jeugdigen frisschen
 boezem4 ,alle ,chineezen die ik        
hieromtrent ondervroeg1 antwoordden mij 
eenstemmig3 ,heerlijk1 een kleine voet6 
,jullie ,europeanen kunnen niet         
begrijpen1 hoe heerlijk1 hoe            
verleidelijk1 hoe onweerstaanbaar dat   
is6 ,de aanraking van een kleinen       
vrouwen voet brengt den ,chinees        
letterlijk in een erotischen roes en    
voert zijn zinnelijk verlangen op tot   
den hoogsten graad4 ,niet zelden klagen 
,chineesche christenen in de biecht over
 hun zwakheid tegenover de vleeschelijke
 bekoring1 die den aanblik van          
vrouwenvoeten op hen uitoefent4         
,morache deelt mede1 dat in ,china      

geloofd wordt1 dat het verminken der    
voeten sterke vetafzetting aan den      
schaamheuvel1 mons veneris1 veroorzaakt2
 en ook aan de schaamlippen1 zoodat zeer
 kleine voeten zeer weelderige          
ontwikkeling der geslachtelijke         
heerlijkheden aankondigt4 ,ook zou men  
in ,china gelooven1 dat het niet kunnen 
loopen een verhoogden bloedsaandrang    
naar de schaamstreek veroorzaakt1 zoodat
 kleine voeten het erotisch temperament 
en bijgevolg het vermogen geslachtsgenot
 te schenken1 in sterke mate verhoogen4 
,in elk geval weet men thans met        
volkomen zekerheid1 dat de              
voetverminking der ,chineesche vrouwen  
een erotischen grond heeft4 ,het        
schaamtevoel der ,chineesche zetelt dan 
ook in hoofdzaak in haar voeten4  ,wij  
hebben boven reeds gezien1 dat de       
localisatie van het schaamtegevoel in   
den voet niet uitsluitend bij de        
,chineezen is voorgekomen1 maar elders  
is terug te vinden4 ,zoo is voorheen ook
 in ,rusland de vrouwenvoet een voorwerp

 van erotische aanbidding der mannen    
geweest4 ,p4 ,jacoby verhaalt omtrent   
,oost-,rusland3 ,op heete dagen kan men 
de vrouwen hier zich onbeschroomd zien  
bewegen met ontblooten boezem1 ja zoo   
goed als geheel ongekleed4 ,maar men zal
 ze nooit met bloote voeten zien en ook 
de naaste mannelijke bloedverwanten     
krijgt nooit den voet en het onderdeel  
van den voet der vrouwen te zien4 ,deze 
vrouwen hebben haar schaamte in de      
voeten en ook haar coquetterie4 ,den    
voet eener vrouw te ontblooten is hier  
voor den man de inleiding tot het       
uiterste en de aanraking van de         
voetbekleeding veroorzaakt bij hen      
dezelfde gewaarwordingen als bij den    
,europeaan het aanraken van een van het 
lichaam nog warm corset4 ,de schoonheid 
der vrouw concentreert zich voor deze   
mannen in den voet4 ,in de minnezangen  
der ,mordwijnen is de voet de           
vrouwelijke bekoorlijkheid1 die het     
meest geprezen en het vurigst bezongen  
wordt4 ,den voet tegenover een persoon  

van het andere geslacht te ontblooten   
geldt als een hoogst ongepaste sexueele 
daad en is zooveel als het symbool der  
sexueele overgave4 ,daardoor is de kous 
en de voetbekleeding daar een zinnebeeld
 van het huwelijk1 evenzoo als elders de
 trouwring4 ,tegenwoordig nog is er in  
,oost-,rusland een traditioneel lied1   
dat jonge meisjes zingen bij het raden  
naar haar toekomstigen echtgenoot4 ,het 
thema van dat liedje is3 kom en trek    
mijn kousen uit4 ,bij de volken in het  
,russische ,noorden en ,oosten moet de  
bruid zulks in den huwelijksnacht       
herhaaldelijk voor den bruidegom doen1  
elders is het de taak van den bruidegom2
 en dat heeft dan niet de beteekenis van
 een echtelijk gunstbewijs1 maar van een
 echtelijke ceremonie4 ,bij de          
welgestelde burgerij en den kleinen adel
 stoppen de ouders van een bruidspaar   
geld in de kousen hunner kinderen als   
een cadeautje voor de andere partij1    
waarbij dan stilzwijgend wordt          
aangenomen1 dat de jonggetrouwden       

elkander de kousen uittrekken als teeken
 van sexueele overgave en bezitneming4  
,het verminken van den voet met         
erotische oogmerken is ook onder de     
geciviliseerde volken zeer algemeen1    
hoewel men de zaak hier niet zoo tot het
 uiterste drijft als de ,chineezen4 ,om 
de illusie te kunnen wekken van een     
kleinen voet te hebben persen ook de    
,europeesche vrouwen haar voeten gaarne 
in te nauw schoeisel4 ,met het gevolg1  
dat ook in ,europa de vrouwen inplaats  
van fraaie1 meest misvormde voeten      
hebben1 met over elkander geschoven     
teenen en ontsierd door leelijke en     
pijnlijke eksteroogen4 ,vandaar schaamt 
ook de ,europeesche vrouw zich haar     
voeten bloot te toonen1 doch hierbij    
heeft men bij uitzondering te doen met  
schaamte die niet zinnelijke bekoring   
beoogt4 ,de meeste vrouwen weten zeer   
wel dat zij leelijke voeten hebben2 en  
zoo graag zij met het snoezig1 bevallige
 laarsje coquetteeren1 zoozeer schuwen  
zij het1 den voet ontbloot te toonen4   

,aan badplaatsen behooren badpantoffels 
dan ook tot de onontbeerlijke           
bestanddeelen van het badtoilet4 ,de    
ontgoocheling der ontblooting is wel het
 sterkste bij den voet4    ,doordat het 
schaamtegevoel zich zoo verschillend    
uit1 worden volksstammen1 die zich      
anders schamen dan wij1 veelal          
voorgesteld als geen schaamte te        
bezitten4 ,met dit oordeel moet men     
echter uiterst voorzichtig zijn4 ,zelfs 
bij natuurvolken1 die nog staan op den  
laagsten trap van geestelijke           
ontwikkeling1 zijn sporen van een meer  
of minder ontwikkeld schaamgevoel te    
vinden4 ,zeer algemeen wordt gemis van  
kleeding1 naakt-gaan1 met gebrek aan    
schaamtegevoel verward4 ,de geheele of  
nagenoeg geheele naaktheid van vele     
volksstammen is zeer wel vereenigbaar   
met een hoog-ontwikkeld schaamtegevoel2 
omgekeerd is het zich bedelven onder    
kleeding volstrekt geen waarborg voor   
het bestaan van het meest elementaire   
begrip van betamelijkheid en decentie4  

,aan den anderen kant schijnt het       
schaamtegevoel1 waar het eenmaal bestaan
 heeft1 wel voor verzwakking vatbaar1   
maar niet voor algeheele uitroeing4     
,zelfs bij de meest verdierlijkte       
prostitues blijkt altijd nog eenig spoor
 van schaamte overgebleven1 hoe ook hare
 gedragingen het tegendeel schijnen te  
verkondigen4 ,slaat men ze slechts wat  
nauwkeuriger en in bepaalde             
omstandigheden gade1 zegt               
,parent-,duchatelet 7in ,zedenbederf der
 ,parijsche vrouwenwereld71 dan blijkt1 
dat zelfs de grootste moreele ontaarding
 dit gevoel toch niet geheel en al heeft
 kunnen vernietigen en dat er bij velen 
ten minste nog sporen van zijn          
overgebleven4 ,komt b4v4 een vreemde in 
de visitatiekamer der prefectuur of der 
gevangenissen1 op het oogenblik dat zij 
ontkleed staan voor het onderzoek1 dan  
ziet men ze oogenblikkelijk de armen    
over de borst kruisen en zich zooveel   
mogelijk bedekken4 ,schaamteloos        
gedragen zij zich alleen jegens hare    

minderen1 dat zijn hare mannelijke      
bezoekers1 maar voor anderen leggen zij 
dikwijls een bijna normaal vrouwelijk   
schaamtegevoel aan den dag4 ,niet zelden
 ziet men ze blozen1 wanneer ze         
gedwongen zijn zich voor meerdere mannen
 te ontblooten4 ,bij het reglementaire  
onderzoek wenden zij zich gaarne altijd 
tot denzelfden arts1 zij komen alleen op
 de uren waarop zij zeker zijn dezen te 
zullen vinden4 ,en wie zulks heeft      
meegemaakt1 weet welk een diepen indruk 
het onderzoek en de demonstratie harer  
geslachtsziekten voor een talrijk       
auditorium op deze vrouwen maakt4       
,allen1 zonder uitzondering1 ook de     
meest schaamteloozen1 worden tijdens    
zulk een onderzoek slag op slag vuurrood
 en blijkbaar is het voor haar een      
marteling4  ,ook uit deze schaamte der  
schaamteloozen van beroep blijkt de     
zinnelijke ondergrond van het           
schaamtegevoel4 ,zoodra de naaktheid    
blijkt onverschillig te laten of zelfs  
walging en afkeer te wekken1 keert het  

schaamtegevoel onmiddellijk terug1 als  
een poging der natuur om het gebroken   
evenwicht te herstellen4  ,een andere   
eigenaardige kant van het schaamtegevoel
 bij de geciviliseerde volken is1 dat   
het zich niet uit tegenover alle        
soortgenooten1 maar voornamelijk        
tegenover standgenooten4 ,vooral is dit 
het geval met het vrouwelijk            
schaamtegevoel4 ,tegenover den          
huisknecht werkt bij de voorname dame   
het schaamtegevoel haast even weinig als
 tegenover den huishond4 ,men acht het  
beneden zich1 men schaamt zich1         
tegenover zoo iets als de knecht zich   
precies zoo te schamen als jegens den   
maatschappelijk gelijke4 ,duidelijk     
straalt hier weer de zinnelijke         
ondergrond van het schaamtegevoel in    
door3 schaamte veronderstelt de         
mogelijkheid van begeerd te worden1 en  
alleen reeds de gedachte daaraan        
beleedigt den maatschappelijk meerdere4 
,zeer sterke voorbeelden van gemis aan  
schaamte bij voorname vrouwen jegens    

personeel zijn bekend uit alle tijden en
 streken1 waar bijvoorbeeld slavernij of
 lijfeigenschap heeft bestaan1 voor     
zoover daarvan tenminste                
kultuurhistorische bijzonderheden bekend
 zijn4 ,slaven en lijfeigenen1 die geen 
personen maar slechts dingen waren1     
kende men geen schaamte toe1 en men     
schaamde zich ook niet voor hen4 ,een   
der meest krasse voorbeelden daarvan    
verhaalt ,masson in zijn ,mmoires       
secrets sur la ,russie4 ,een ,russische 
edelvrouw ging met een ,franaise        
wandelen in een voor het publiek        
toegankelijk park4 ,twee lijfeigenen1   
lakeien1 volgden op eenigen afstand4    
,onderweg moest de ,russin aan een      
natuurlijke behoefte voldoen4 ,zij      
wenkte hare lijfeigenen1 ging een weinig
 van den weg af1 liet zich door de beide
 mannen de rokken lichten1 en           
verrichtte1 op hen steunend1 de affaire4
 ,op de ontstelde vraag van de          
,franaise1 die iets van mannenoogen     
stotterde1 antwoordde de ,russin met    

eenige bevreemding1 dat het toch maar   
slaven en geen mannen waren4  ,ditzelfde
 beneden zich achten van schaamte       
tegenover den mindere openbaart zich op 
velerlei manieren bij ongeveer allen    
voor wie bediend te worden door gewoonte
 tot een recht is geworden4 ,tegenover  
huisknecht of dienstmaagd acht men het  
zelden noodig pikante geheimpjes al te  
zeer te verbergen4 ,bij het toilet      
onttrekt men zich zorgvuldig aan de     
blikken van standgenooten1 maar         
bekommert zich weinig om het personeel1 
en voor het kamermeisje heeft men in het
 geheel niets te verbergen4 ,evenzoo ten
 opzichte van het neglig en tal van     
andere dingen4  ,er ligt voor vele      
naturen1 in het bijzonder voor zinnelijk
 verruwde gemoederen1 een hevig erotisch
 genot in het beleedigen van anderer    
schaamtegevoel4 ,dit verschijnsel wordt 
veel meer bij mannen waargenomen dan bij
 vrouwen1 en de meest algemeene vorm    
waaronder het optreedt1 is het bezigen  
van woorden en uitdrukkingen1 die op    

geslachtelijke dingen betrekking hebben1
 het vermaakscheppen in wat men verstaat
 onder liederlijke taal1 het zingen van 
vuile liederen1 het vertellen van       
pornografische aardigheden4 ,een ander  
veelvuldig voorkomende vorm is het      
schrijven van woorden of uitdrukkingen  
van sexueelen aard op plaatsen waar ze  
velen noodzakelijk onder de oogen moeten
 komen4 ,voor velen schijnt het een     
sadistisch genot1 vrouwen luid een      
obsceen woord toe te roepen4  ,een      
andere vorm is de dusgenaamde exhibitie4
 ,deze bestaat hierin1 dat men met      
erotische oogmerken om anderer          
schaamtegevoel te kwetsen1              
lichaamsdeelen1 waarop het              
schaamtegevoel gelocaliseerd is en wat  
de schaamte dus gebied te verbergen1    
exhibiteert 7tentoonstelt1 zien laat74  
,dit kan geschieden zoowel in natura als
 met afbeeldingen en voorstellingen4    
,waar zulks uit strafrechtelijk oogpunt 
gewaagd kan worden1 grijpt de neiging   
tot exhibitie alle mogelijkheden        

aan--ontblooting der genitalin en der   
nates1 naaktloopen1 openlijke onanie en 
dergelijke4 ,doch zulks nadert dan reeds
 het gebied van het geslachtelijk       
abnormale4  ,exhibitie bezielt ook de   
vrouwen1 die elke gelegenheid aangrijpen
 om kunstenaars als model te dienen of  
die zich telkens en telkens weer door   
artsen laten onderzoeken4 ,ook de       
voorstellingen van worstelaars1 athleten
 enz4 hebben een sterk exhibitischen    
bijsmaak4 ,de echte exhibitie is        
trouwens mannen misschien nog meer eigen
 dan vrouwen4  ,min of meer schijnt     
ieder mensch1 man zoowel als vrouw1 van 
nature neiging te bezitten tot          
exhibitie2 de vrouw die met haar        
decollet coquetteert1 en de man1 die een
 zoo nauwen pantalon draagt dat alle    
lijnen daarin scherp uitkomen1          
exhibiteeren4 ,de medische wetenschap   
leert1 dat de exhibitie bij sommige     
individuen ten volle den bijslaap kan   
vervangen en geslachtelijke bevrediging 
ten gevolge kan hebben4 ,ongetwijfeld   

speelt hierbij echter geslachtelijke    
nerveusiteit een groote rol4  ,het      
exhibiteeren veronderstelt opzet om het 
schaamtegevoel te beleedigen1 of om     
uiting te geven aan een werkelijke of   
voorgewende erotische spanning4 ,niet   
dus het eenvoudig zichtbaar laten of    
toonen is exhibitie4 ,een en dezelfde   
handeling bijvoorbeeld kan voor de een  
exhibitie zijn1 terwijl zij het voor de 
ander niet is4 ,zulks hangt geheel af   
van de opvattingen van het milieu en de 
daarin gehuldigde sexueele moraal4 ,een 
zielszieke1 zegt ,stoll1 die met        
ontbloote penis voor het raam staat om  
de aandacht van passeerende             
vrouwspersonen te trekken1 en kerels1   
die1 als er geen politie in de nabijheid
 is1 voor voorbijgaande meisjes en      
vrouwen hun penis ontblooten en daarmee 
onanistische manipulaties bedrijven1    
plegen exhibitie1 maar de ,negers van de
 kust van ,mozambique1 die vroeger geen 
andere schaambedekking hadden dan een   
soort suspensoir om den penis1 worden   

door de vrouwen van hun stam in het     
minst niet van exhibitische bedoelingen 
verdacht1 daar zij van der jeugd af aan 
den aanblik daarvan gewoon zijn4 ,de    
prostitue der ,europeesche bordeelen1   
die in laag uitgesneden robe haar       
borsten tentoonstelt voor een ieder1 die
 de oogen maar op wil slaan1 beoogt     
exhibitie2 de meisjes van de tallooze   
volksstammen in tropische gewesten die  
gewoon zijn het bovenlichaam geheel     
onbedekt te laten1 doet weliswaar       
hetzelfde in nog sterker mate als       
bedoelde prostitues1 maar met geen zweem
 van exhibitische oogmerken4 ,de        
danseres onzer ,europeesche balletten1  
die bij hare evoluties voor de          
tooneelkijkers van kaalhoofdige         
schouwburg-habitus haar beenen opgooit  
en bij oogenblikken in de wolken van    
gaas en kant de lijnen van haar         
dijgewricht ter observatie geeft1       
simuleert exhibitie2 maar der           
inboorlinge van het                     
,gazellenschiereiland op                

,nieuw-,pommeren1 die geheel naakt en   
zelfs met gepileerd schaamhaar ter markt
 komt1 is elke gedachte aan exhibitie   
vreemd4 ,in de landen der strengste     
,mohammedaansche orthodoxie zou een     
vrouw1 die zich ongesluierd op straat   
vertoonde1 in de oogen harer            
geloofsgenooten exhibitie begaan1 gelijk
 dit bij de ,egyptische danseressen dan 
ook inderdaad het geval is1 als zij bij 
haar optreden haar gezicht vertoonen4   
,daarentegen zou het belachelijke onzin 
zijn bij de ,europeesche1 die hetzelfde 
doet3 haar gelaat onbedekt laten1       
exhibitische bedoelingen te             
veronderstellen1 terwijl het zoo        
geliefkoosde decollet en het ontblooten 
der armen 7anders dan bij den arbeid7   
weer niets dan exhibitie is4 ,zoo hangt 
het geheel van de heerschende sexueele  
zeden en opvattingen af1 of het toonen  
van welk lichaamsdeel ook1 exhibitie    
bedoelt of niet4 ,met lichaamsdeelen die
 sexueel volkomen indifferent zijn1 kan 
elders de grofste exhibitie worden      

bedreven4       ,,vi4  ,,de             
,,toenadering ,,der ,,sexen4   ,bij     
ieder normaal ontwikkeld menschelijk    
wezen leeft physiologisch en            
psychologisch een krachtige drang naar  
de andere sexe4 ,natuurwetten hebben de 
geslachtelijke scheiding doen ontstaan  
en1 sexueel gesproken1 den geheelen     
mensch gesplitst in twee helften3 man en
 vrouw4 ,diezelfde natuurwetten hebben  
echter een sterk verlangen naar         
toenadering bij beide sexen             
achtergelaten4 ,zonder dat verlangen zou
 de voortplanting onmogelijk zijn       
geworden en in de natuur drijft en      
dringt juist alles tot voortplanting en 
instandhouding der eenmaal ontstane     
soort4  ,ten behoeve dier toenadering is
 de mensch van nature toegerust met een 
reeks neigingen1 waartegen ook de       
machtigste wilskracht op den duur niets 
vermag4 ,alle voorwaarden zijn in den   
mensch aanwezig om hem in een           
eventueelen strijd tegen het sexueel    
verlangen1 vroeg of laat te doen        

bezwijken4 ,de macht der individualiteit
 is altijd minder sterk dan de macht der
 sexualiteit4  ,aangenomen mag worden   
dat het sexueel verlangen gemiddeld bij 
beide geslachten in even sterke mate    
aanwezig is4 ,het openbaart zich bij    
beide geslachten echter niet op dezelfde
 wijze4  ,het onderscheid tusschen den  
mannelijken en den vrouwelijken aard    
openbaart zich reeds bij de ei- en de   
zaadcel4 ,ja1 zelfs komt die aard bij   
deze scherper uit dan in menig ander    
stadium der ontwikkeling4 ,reeds in deze
 eerste levensbeginselen komt de        
speciaal mannelijke en de speciaal      
vrouwelijke rol in het geslachtsleven   
ten duidelijkste uit4 ,de jacht van de  
zaadcel op de eicel is een beeld van het
 geheele leven der sexen4 ,de eicel is  
passief1 en afwachtend en haar eenige   
taak is aantrekkingskracht uit te       
stralen1 de zaadcel tot zich te trekken1
 als de magneet het ijzer4 ,de          
zaadcellen daarentegen zijn bewegelijk1 
onrustig1 uiterst gevoelig voor de      

bekoring1 die uitstraalt van het        
vrouwelijk element4 ,zij worden de eicel
 op afstanden1 die vele honderdduizenden
 malen hun eigen lengte kunnen bedragen 
gewaar1 en stormen er trillend van      
begeerte als in een razenden wedloop op 
af4 ,talloozen komen onderweg om1       
uitgeput door de bovenmatige inspanning 
die het hun kost hun dik kopje met het  
dunne zweepachtige staartje kronkelend  
voort te bewegen4 ,maar velen bereiken  
toch nog het zoo vurig begeerde doel en 
omzwermen het eitje als een wolk vurige 
aanbidders4 ,evenwel1 velen zijn        
geroepen1 maar slechts een enkele is    
uitverkoren4 ,voor dien uitverkorene    
opent zich het kleine genadepoortje in  
den vliezigen celwand1 en de            
bevoorrechte glipt het vrouwelijk       
cellichaam binnen1 om er levenverwekkend
 mee samen te smelten4    ,precies      
hetzelfde speelt zich af in het verkeer 
der sexen1 dat aan de handeling der     
bevruchting voorafgaat4 ,de vrouwelijke 
aard bestaat in uitstraling van         

zinnelijke bekoring naar de geheele     
omringende mannenwereld4 ,die bekoring  
is deels onbewust1 deels bewust4 ,het   
vrouwelijk wezen op zich zelf al oefent 
op de mannenziel een machtige bekoring  
uit--voor den man is iedere vrouw als   
omgeven door een wolk van zinnelijke    
aantrekking4 ,die natuurlijke           
aantrekking weet de vrouw met tallooze  
hulpmiddelen nog oneindig te versterken4
 ,de zoo door natuurlijke en kunstmatige
 bekoringen aangelokte mannen omzwerven 
de vrouwen als een drom vurige          
aanbidders1 evenals de zaadcellen de    
eicellen4 ,en ook hier weer zijn velen  
geroepen1 maar een eenige slechts is    
uitverkoren4 ,de jacht van den man op de
 vrouw1 waarbij de man begint als jager1
 om te eindigen als de gevangene van het
 doel zijner jacht1 zal zich als het    
tenslotte komt tot het door de nature   
beoogde einddoel1 weer precies zoo      
tusschen zaad- en eicel op de geschetste
 wijze herhalen1 echter in veel sneller 
tempo en met veel grooter zekerheid dat 

het doel werkelijk zal worden bereikt4  
,want in het liefdespel der sexen worden
 vele eenmaal aangeknoopte banden weer  
verbroken1 beide partijen kunnen tot het
 laatste oogenblik de verbintenis alsnog
 doen eindigen1 maar het door zaadcellen
 bedreigde eicelletje is reddeloos      
verloren1 de drang der natuur kan op dat
 punt niet meer worden gestuit4    ,wij 
willen hier het even liefelijke als     
dramatische spel der wederzijdsche      
toenadering van nog een paar andere     
kanten beschouwen4  ,van nature gevoelen
 de beide sexen zich tot elkander       
aangetrokken4 ,dit is een algemeene wet 
der natuur4 ,geheimzinnige krachten     
voeren de sexen tot elkander4 ,het is   
als een zesde zintuig1 dat den mensch   
voortdurend de andere sexe doet zoeken1 
begeeren en vinden4  ,de zinnelijkheid  
is voor het individu veelal eenvoudig   
doel1 maar in de ordening der natuur is 
zij het middel tot bestendiging van het 
leven1 en zij werkt bij alle            
menschelijke wezens1 zonder             

uitzondering4 ,en de zinnelijkheid werkt
 zoo1 dat ze den mensch met             
onweerstaanbare aandrang er toe         
aandrijft1 gemeenschap met de andere    
sexe te begeeren4 ,dit doet den mensch  
hunkerend rondzoeken naar bevrediging1  
en zijn begeeren1 aanvankelijk gericht  
op de gansche andere sexe1 vestigt zich 
tenslotte op een bepaald persoon1 en wel
 op die1 welke het meest overeenkomt met
 zijn erotisch ideaal1 m4a4w4 op de     
persoonlijkheid1 die het meest voldoet  
aan zijn zinnelijken                    
smaak--verondersteld blijft hierbij     
natuurlijk1 dat geen andere factoren de 
keus bepalen4 ,is het individu1 welks   
keus is bepaald1 een man1 dan is het    
volgende wat hem te doen staat1 het     
voorwerp van zijn keuze op een of andere
 wijze van dit feit in kennis te        
stellen4 ,bij den man is de keuze en het
 kenbaar maken daarvan vrij en van zijn 
min of meer tactvol optreden kan dan    
afhangen of zijn keus de verlangde      
gemeenschap tengevolge heeft of niet4   

,de vrouw daarentegen gevoelt in        
hetzelfde geval zich genoopt haar keus  
te verzwijgen4 ,zij mag alleen kiezen   
uit wat zich haar aanbiedt4 ,zij heeft  
ten deze niet de vrijheid1 die de man   
heeft4 ,van haar wordt een afwachtende  
houding verwacht4 ,vandaar is er bij de 
vrouw van een vrije geslachtelijke keuze
 geen sprake4 ,wijl dit verschijnsel in 
het zinneleven der dieren ook kan worden
 waargenomen1 schijnt het normaal en    
door de natuur gewild4 ,hoe dit zij1 in 
de sexueele zeden van alle tijden en    
volken vinden wij den man het recht     
toegekend--en in toepassing             
brengen--zijn keus kenbaar te maken en  
openlijk naar het bezit van het voorwerp
 zijner keuze te dingen2 terwijl de keus
 der vrouw beperkt is tot het recht om  
een desbetreffend aanbod te accepteeren 
of van de hand te wijzen4 ,bij beide    
sexen heeft zich deze verhouding        
ontwikkeld tot de hoogste wet in het    
sexueele leven4 ,de vrouw1 die haar keus
 op dezelfde wijze als de man kenbaar   

zou maken1 zou daarmee tegen alle       
sexueele gebruiken zondigen4 ,en wat    
haar wellicht nog het meest in haar     
passieve rol doet berusten1 dat is dit  
andere verschijnsel1 dat het bezit van  
de zich aanbiedende vrouw in den regel  
door den man weinig of niet wordt       
begeerd1 en in elk geval niet hoog wordt
 gewaardeerd4 ,zoo werkt alles er toe   
mede dit zoo in stand te houden4  ,de   
vrouwelijke passiviteit in het          
liefdeleven openbaart zich in velerlei  
vormen en graden en soms is1            
oogenschijnlijk tenminste1 het verschil 
met de mannelijke activiteit zeer       
gering4 ,er zijn vrouwen1 die als       
,mohammed tot den berg weten te gaan1   
als de berg niet tot ,mohammed komt4    
,tal van vrouwen erkennen dit openlijk  
en eischen het recht daartoe voor de    
vrouwenwereld op4 ,zoo schrijft ,frieda 
von ,blow in ,einsame ,frauen3 ,men     
zegt3 de man moet kiezen en der vrouw   
het hof maken1 de vrouw moet afwachten4 
,dit generaliseeren is domme onzin1     

zooals zooveel wat zich voor wijsheid   
uitgeeft4 ,er zijn mannen die beslist   
het hof gemaakt en ook gekozen moeten   
worden en uit zichzelf nooit den moed   
zullen vinden zich aan een vrouw te     
verklaren4 ,daarentegen zijn er vrouwen1
 met wier aard lijdelijkheid geheel en  
al in strijd is en die zich daar        
volstrekt niet in zouden kunnen         
schikken4 ,ik zelf bijvoorbeeld ben     
gewoon mij altijd zelf mijn tafelburen  
en mijn cavalier bij den dans uit te    
kiezen4 ,mannen1 wier omgang mij van te 
voren niet aanstaat1 laat ik ook niet de
 gelegenheid mij te naderen4            
,intusschen1 al moet men toegeven1 dat  
er vrouwen zijn1 die de kunst verstaan  
gracieus de rollen om te keeren en toch 
ten volle vrouw te blijven1 valt toch   
niet te ontkennen1 dat dit              
uitzonderingen zijn op den algemeenen   
regel4 ,de meeste vrouwen geven er de   
voorkeur aan zich het hof te laten maken
 en weten zich uitmuntend in hare       
dusgenaamde passiviteit1 die in         

werkelijkheid zeer actief is1 te        
schikken en daarin te berusten4  ,uit   
den aard der zaak is de rol der vrouw in
 het liefdeleven gecompliceerder1 dus   
interessanter1 dan die van den man4 ,om 
deze reden zal elke studie van den      
sexueelen omgang zich meer met de vrouw 
bezig houden dan met den man4 ,de rol   
der vrouw is wel schijnbaar passief en  
afwachtend1 maar in werkelijkheid is zij
 even actief en offensief als de rol van
 den man4 ,maar bij de vrouw is de      
erotische activiteit van geheel anderen 
aard--zij trekt den man1 bewust of      
onbewust1 tot zich1 zij wekt den        
zinnelijken honger der mannen op en     
prikkelt die door te dralen met de      
bevrediging en op honderd andere        
manieren en zoo is de passieve vrouw in 
het liefdeleven de eigenlijke           
hoofdpersoon4 ,de man is de betooverde1 
die handelt onder den invloed van       
sexueele dwanggevoelens4  ,de           
toenadering der beide sexen voltrekt    
zich1 wanneer het door de natuur        

aangewezen pad wordt bewandeld1 niet    
plotseling1 maar integendeel zeer       
langzaam en geleidelijk4 ,vr het komt   
tot de handeling die de natuur wil1 en  
die beide sexen al of niet klaar bewust 
willen1 doorloopen beide partijen       
velerlei phases1 die elk voor zich de   
bron kunnen zijn van aangename          
gewaarwordingen en van die              
zielstoestanden1 die men in het algemeen
 noemt geluk4 ,langzaam en geleidelijk  
brengen geheimzinnige krachten met      
onuitputtelijk geduld beide helften van 
het geslachtelijk geheel in elkanders   
sfeer van sexueele aantrekking1 laden ze
 beide met de levenwekkende             
electriciteit van den hartstocht1 en    
voeren ze zoo tot elkander als twee     
wolken die den bliksem dragen4 ,tot     
tenslotte op een gegeven moment         
plotseling het contact tot stand komt en
 het tusschen beide partijen tot een    
verklaring komt1 die over beider        
toekomst beslist4  ,aanvankelijk is er  
bij beide sexen schuwheid jegens        

elkander1 de ontluikende bloemen        
schijnen elkander eer te ontwijken dan  
te zoeken2 tusschen beide bestaat een   
onbewuste schroomvalligheid1 die zich   
uit in onhandige verlegenheid4  ,het    
eerste ochtendgloren van het mysterie   
der liefde hult zich in onbestemde      
nevelen1 en jonge onbedorven zielen     
worden aanvankelijk gescheiden gehouden 
door een zwijgend misverstand4 ,het     
eerste ontluiken der liefde is als een  
half-onbewuste worsteling1 waarbij de   
jongeling beschroomdheid aan den dag    
legt en het meisje stoutmoedigheid--in  
deze eerste phase1 waarin beide sexen   
elkander pogen te naderen1 nemen zij als
 het ware elkanders hoedanigheid aan4   
,er is eerst vereering op een afstand1  
zwijgende aanschouwing1 onbegrepen      
vergoding1 waarvan men het niet waagt te
 spreken1 waarvan men zich alleen bewust
 is1 dat het iets is en dat men het moet
 verbergen4 ,zoo kan het liefdeleven in 
zijn eindelooze verscheidenheid een     
aanzienlijk deel van het bestaan der    

individun vullen1 alvorens de natuur    
haar doel met dit alles ziet bereikt4   
,en vooral dit voorspel1 dat dit        
gezamenlijk bezwijken voor den machtigen
 drang der natuur voorafgaat1 is voor   
ons in dit werk van belang en hiermede  
zullen wij ons dan ook in hoofdzaak     
bezighouden4  ,bij het tot elkander     
voeren der geslachten bedient de natuur 
zich van ongeveer alle zintuigen1 gelijk
 wij in een afzonderlijk hoofdstuk1     
hierover handelend1 zullen trachten aan 
te toonen4 ,ieder individu is met al    
zijn zintuigen gevoelig voor de bekoring
 die tot hem uitgaat van het andere     
geslacht4 ,deze bekoring neemt          
gewoonlijk den vorm aan eener           
opzettelijk aangewende lokking4 ,dit    
lokken geschiedt niettemin slechts tot  
op zekere hoogte opzettelijk1 het zetelt
 niet in den overleggenden wil1 evenmin 
als dit het geval is met de aantrekking 
die van de magneet uitgaat naar het     
ijzer4 ,de lokking1 die het eene        
geslacht uitoefent op het andere1 is een

 bloot natuurlijke functie1 die echter1 
evenals iedere natuurlijke functie1 door
 den mensch min of meer kan worden      
beheerscht1 geoefend en versterkt4  ,het
 groote natuurlijke en daarom op        
zichzelf onbewuste lokmiddel der vrouw  
is de maagdelijkheid4 ,de bekoring der  
maagdelijke onschuld op de sexueele     
psyche van den man is onweerstaanbaar1  
en de jacht van de mannelijke           
zinnelijkheid geldt in de eerste plaats 
de virga intacta4 ,de maagdelijkheid1   
zegt ,hippel in ,ueber die ,ehe1 is de  
,meimaand van het jaar1 de bloesem der  
boomen1 de dageraad van den dag2 de     
maagdelijkheid is een zoo teere zaak1   
dat men er ternauwernood van kan        
spreken1 zonder ze te bezoedelen4       
,onder de ,alexandersagen komt een      
sprookje voor van heerlijke bloemen in  
het woud1 uit wier roode en witte       
kelken1 als in de lente de sneeuw       
gesmolten is1 liefelijke feen te        
voorschijn treden1 die den ganschen     
zomer bij vogelenzang en bloemengeur hun

 heerlijke jeugd genieten4 ,maar als de 
herfst komt1 als de bronnen ophouden te 
vlieten1 bloemen en bladeren verwelken  
en verdorren1 dan verdwijnen deze       
liefelijke kinderen der bloemen en hun  
kort leven vergaat4 ,de wonderkinderen  
van dit sprookje zijn de maagdelijke    
vrouw1 zooals de mannelijke phantasie   
zich die gaarne droomt4  ,de maagdelijke
 vrouw straalt een onuitsprekelijke     
bekoring uit4 ,in de voorstelling veler 
volken en godsdiensten is de maagd een  
wezen van bovenmenschelijke reinheid1   
toegerust met bovennatuurlijke krachten4
 ,er is nauwelijks iets1 dat in de      
sexueele zeden een zoo groote rol speelt
 als de maagdelijkheid4  ,de eeredienst 
der maagdelijkheid1 zegt ,ploss in ,das 
,weib in der ,natur- und ,vlkerkunde1 is
 een esthetisch dogma1 dat uitgaat van  
de opvatting1 dat de sexueele           
ongereptheid der jonge vrouw een zeer   
bijzondere zedelijke waarde heeft4 ,in  
deze waardeering van de intacte         
sexualiteit der vrouw valt door de      

gansche beschavingsgeschiedenis heen een
 naturalistische en een idealistische   
opvatting waar te nemen4 ,zelfs bij de  
natuurvolken vallen sporen van een      
zekeren graad van eerbied en zedelijk   
ontzag voor de maagdelijkheid te        
bespeuren4 ,bij de beschaafde rassen    
geldt het als iets natuurlijks1 in de   
ongereptheid en reinheid van den        
maagdelijken toestand het ideaal der    
kuische en heerlijke vrouwelijkheid te  
vereeren4 ,reeds in het oudste          
,germaansche recht werd de              
maagdelijkheid als iets eerbiedwaardigs 
beschouwd1 en de ,christelijke          
godsdienst kende aan een kuisch         
maagdelijk leven een zoo hooge          
beteekenis toe1 dat vele gehuwd geweest 
zijnde vrouwen later tot heiligen zijn  
verheven1 omdat zij ook in den          
echtelijken staat haar maagdelijkheid   
ongeschonden hadden bewaard4 ,en hoewel 
bij de ,germanen1 sinds zij tot het     
,christendom overgingen1 de             
oorspronkelijke eerbied voor de vrouw in

 het algemeen allengs verminderde1 wijl 
de geestelijke met het oog op den       
zondeval in het ,paradijs hen leerde de 
vrouw als een onrein wezen1 als de      
verleidster van den man te beschouwen1  
toch bleef bij hen de eerbied voor de   
maagdelijke reinheid ongeschokt4 ,in den
 ,christelijken godsdienst1 hoewel die  
de vrouw als de oorzaak van de eerste   
zonde en daarmee van alle zonde         
beschouwt1 heeft de vereering der moeder
 ,gods als de onbevlekte maagd ,maria de
 maagdelijke vrouw omgeven met een wolk 
van hemelschen luister4 ,en nog allerlei
 andere dingen hebben er toe            
bijgedragen1 dat de ideale beteekenis   
van het begrip maagdelijkheid in onze   
hedendaagsche beschaving behouden is    
gebleven4  ,de legende van de heilige   
,ursula en haar elfduizend maagden1 zegt
 ,mantegazza1 is door de geleerden en de
 geschiedvorschers slecht uitgelegd4    
,zij beteekent1 dat de maagdelijke vrouw
 een gansch legioen kleinere            
maagdelijkheden in zich omdraagt1 die de

 een na de ander bemind en veroverd     
willen worden4 ,zelfs in het oogenblik  
des doods blijft er in de vrouw nog veel
 maagdelijks over4  ,de oude            
beschavingen kenden aan de              
maagdelijkheid allerlei mystieke        
beteekenissen toe4 ,aan den hemel der   
oudheid reeds schitterde het            
sterrenbeeld van de ,maagd als          
personificatie van ,dice1 de strenge    
godin van de straffe1 onbuigzame        
gerechtigheid1 die in de gouden eeuw als
 ,astrea1 ,sterrenmaagd1 op aarde leefde
 en in de ijzeren eeuw als de laatste   
der godheden naar den hemel ging4  ,door
 de ,maria-vereering kreeg vooral in de 
sexueele zeden der ,christenheid de     
maagdelijkheid der vrouw een            
verheven-mystieke beteekenis4 ,in de    
eerste tijden van het ,christendom      
hebben de kerkvaders zich beijverd om de
 opvattingen omtrent de virginiteit der 
christenvrouw een heiliger en verhevener
 karakter te verleenen1 dan zij had bij 
de concurreerende heidensche religies4  

,ook in dit opzicht moest met alle      
middelen het ,christendom worden        
voorgesteld als een geheel nieuwe leer1 
van hooger orde en direct van           
bovenaardschen oorsprong4 ,en zoo werd  
bij elke gelegenheid1 die zich voordeed1
 de christelijke maagdelijkheid         
voorgesteld als bij uitstek rein en     
verheven1 stralende met den luister van 
hemelsche heerlijkheid4 ,de kerkvaders  
hebben geen woorden genoeg om de        
reinheid der christelijke maagden te    
verheerlijken en op de ,vestaalsche     
maagden der ,romeinen te smalen en deze 
verdacht te maken en hare echtheid of   
wel hare belangeloosheid te betwijfelen4
 ,hoe zou men de ,vestaalsche maagden   
kunnen prijzen8 vraagt ,ambrosius2      
maagdelijkheid als kostwinning is geen  
maagdelijkheid1 alleen die1 welke       
ontspruit uit liefde voor de deugd2 het 
is geen maagdelijkheid1 die in het      
openbaar wordt gekocht of gehuurd4 ,en  
aan keizer ,valentinianus ,,ii schreef  
hij3 ,gij bezit hoogstens een zevental  

,vestaalschen1 en die waren nog jonge   
kinderen1 toen zij zich aan ,vesta      
wijdden4 ,en dat zijn dan alle maagden1 
waarop het heidendom bogen kan4 ,zeven  
ongelukkigen1 die men met het           
vooruitzicht op pracht1 weelde1 tallooze
 slaven en groote inkomsten heeft       
verleid tot haar maagdelijkheid1 en die 
daarin alleen staande blijven door de   
hoop dat zij in weerwil van haar gelofte
 toch niet als maagd zullen behoeven te 
sterven4--,kan men1 zoo vraagt dezelfde 
,ambrosius in het eerste boek van zijn  
werk ,de ,virginitate1 de ,vestaalsche  
maagden en de priesteressen van ,pallas 
,athene vergelijken met onze            
christelijke maagden8 ,wat beteekent een
 maagdelijkheid zonder zuiverheid van   
zeden1 wat is de waarde van een         
maagdelijkheid die als een drukkenden   
last tegen belooning wordt aanvaard voor
 een bepaalden termijn1 inplaats dat men
 uit innerlijken aandrang haar          
vrijwillig zich oplegt8 ,maagdelijkheid1
 die men zich heeft voorgenomen op een  

zeker tijdstip te verbreken1 staat niet 
hooger dan gewone lichtzinnigheid4 ,en  
wat te denken van een godsdienst1 die op
 die manier van de jeugd                
schijn-kuischheid koopt en bij de       
ouderen onkuischheid toelaat6 ,neen1 de 
,vestaalsche maagden zijn niet waarlijk 
maagdelijk1 want zij zijn het gedwongen1
 en evenmin eerbaar1 daar zij haar      
maagdelijkheid verlagen tot een beroep1 
en wijl zij zich elken dag prijsgeven   
aan de onreine blikken van het bedorven 
en losbandige volk4  ,door deze mystieke
 opvatting der maagdelijkheid werd deze 
in de christenkerk weldra een hooge en  
verdienstelijke wijding4 ,de kerk werd  
de reine bruid1 aan wie men zich wijdde1
 ,christus werd de hemelsche bruidegom1 
met wien men zich door een mystiek      
huwelijk wenschte te verbinden4 ,de     
maagdelijkheid werd daardoor minder     
begeerd om haar zelf1 dan wel als een   
verheven toestand1 die recht gaf uit de 
hoogte neer te zien op anderen4 ,zij    
werd een heroeke deugd1 die hare        

beoefenaarsters recht verleende om te   
worden beschouwd als wezens van hoogere 
orde4 ,inderdaad droegen de christelijke
 vrouwen der eerste eeuwen1 die zich tot
 levenslange maagdelijkheid hadden      
verbonden1 een onderscheidingsteeken1   
n4l4 een kap1 die vrijwel overeenkwam   
met de ,romeinsche mitra4    ,naast de  
esthetische en idealistische vereering  
der maagdelijkheid is er nog een andere1
 een louter zinnelijke vereering1 die   
weinig of niets moois heeft en niets    
anders is dan een naturalisme van de    
grofste soort4 ,deze vorm van vereering 
is intusschen de meest algemeene1 wijl  
hij eigen is aan de grof-aangelegde en  
zeer zinnelijke naturen1 die in aantal  
overal en altijd verreweg in de         
meerderheid zijn4 ,ook deze naturen     
stellen maagdelijkheid op hoogen prijs1 
doch hunne motieven daarvoor zijn van   
zeer nuchteren aard en alles behalve    
idealistisch4 ,wel blijft daarin        
dikwijls een min of meer esthetische    
afkeer van de reeds door anderen        

bezoedelde vrouw meespreken1 maar de    
eigenlijke en wezenlijke grond van hun  
voorliefde voor den maagdelijken staat  
van de vrouw1 die zij met               
huwelijksoogmerken het hof maken is1 dat
 zij gaarne zekerheid hebben1 dat er    
niet reeds met anderen uitersten al of  
niet met gevolgen zijn voorgevallen     
waarbij dikwijls nog komt de            
onbehagelijke vrees1 steeds met de      
voorgangers vergeleken te worden4  ,de  
hooge waarde1 die er op idealistische en
 naturalistische gronden aan de         
maagdelijkheid wordt gehecht1 brengt    
mede1 dat verlies daarvan voor de vrouw 
gelijk staat met verlies van haar       
voornaamste natuurlijk lokmiddel4 ,de   
ontmaagde vrouw daalt sterk in sexueele 
waarde4 ,vandaar zijn er reeds tamelijk 
vroeg in de geschiedenis bepalingen     
gemaakt1 die de vrouw het recht gaven   
vergoeding te eischen van dengene1 die  
haar zonder haar te trouwen van dezen   
schat had beroofd4 ,in de volgende      
deelen van dit werk zullen wij daarvan  

tal van interessante gevallen en niet   
minder interessante verwikkelingen1     
daaruit soms voortvloeiende1 leeren     
kennen4  ,een verder gevolg van de      
buitensporige beteekenis die er gehecht 
wordt aan den maagdelijken staat der    
vrouw is1 dat zij verlies daarvan zoo   
mogelijk zoekt te verbergen4 ,dit leidt 
er toe1 dat er zeer veel maagdelijkheid 
wordt gesimuleerd4 ,er zijn altijd meer 
maagden1 dan er maagdelijkheid is2 de   
vrouw blijft maagd1 niet totdat zij in  
werkelijkheid den maagdelijken staat    
komt te verliezen1 maar zoolang het     
tegendeel niet kan worden bewezen1 d4i4 
zoolang er zich geen gevolgen voordoen4 
,dit feit is aan de mannenwereld niet   
onbekend1 en in de geschiedenis der     
sexueele zeden wemelt het van gebruiken1
 voorzorgsmaatregelen enz41 die er op   
zijn berekend zich aangaande het bestaan
 der maagdelijkheid zekerheid te        
verschaffen4 ,zoo rustte in vele landen 
eeuwenlang op het huwende meisje de     
verplichting1 het bewijs te leveren1 dat

 zij als ongerepte jonkvrouw het        
huwelijksbed had beklommen4 ,in vele    
streken bestond dat bewijs hierin1 dat  
des daags na het huwelijk het bruidshemd
 met de bloedige sporen der ontmaagding 
zegevierend uit het venster moest worden
 gehangen4 ,alleen dit gold als een     
bewijs1 dat de laatste gunst het eerst  
aan den echtgenoot was verleend en wel  
eerst in den bruidsnacht4 ,en hoe       
overvloediger de sporen in het linnen   
aanwezig waren1 met des te meer trots   
werd het kennissen en buren getoond1    
want des te grooter was de roem der     
kuischheid van de bruid4  ,in de        
,pentateuch geeft ,mozes herhaaldelijk  
tal van voorschriften en                
ritueel-hyginsche beschouwingen ten     
aanzien der maagdelijkheid der meisjes  
van het volk ,isral4 ,de man had volgens
 de ,mozasche wetten het recht bij zijn 
bruid maagdelijkheid te verlangen4 ,en  
uit ,deuteronomium ,,xxii 3 #ac v4v4    
blijkt ten duidelijkste1 dat hij reeds  
methoden aangaande het constateeren der 

maagdelijkheid heeft aangegeven1 die wij
 later in de verschillendste oorden der 
wereld als een gevestigd gebruik        
terugvinden1 nl4 het vertoonen van het  
met bloed bevlekte bruidslinnen4 ,de    
methode door ,mozes aangegeven komt neer
 op het volgende4 ,ingeval een man na   
het huwelijk zich beklaagde haar niet   
meer maagdelijk te hebben bevonden1 dan 
hadden haar ouders het recht het        
tegendeel te bewijzen en wel door aan de
 raad der oudsten het met bloed bevlekte
 bruidslaken te toonen4 ,waren zij      
daartoe in staat1 dan werd de klagende  
echtgenoot gekastijd en beboet1 hij     
moest de vrouw in kwestie bij zich      
houden en haar ouders kregen de         
opgelegde boete4 ,kon het verlangde     
bewijs echter niet worden vertoond1 dan 
werd de klacht van de echtgenoot als    
gegrond beschouwd en de vrouw werd      
gesteenigd1 omdat zij eene dwaasheid in 
,isral gedaan had1 hoereerende in haars 
vaders huis4 ,uit dezen rechtsgang valt 
af te leiden1 dat de ouders het bewuste 

linnen1 waarvan te eeniger tijd het     
leven van hun dochter zou kunnen        
afhangen1 langen tijd als een belangrijk
 document zullen hebben bewaard4 ,en ook
 dit valt er uit af te leiden1 dat een  
zich schuldig wetende bruid alles zal   
hebben gedaan om haar bruidegom in den  
bruidsnacht aan haar ongerepte          
maagdelijkheid te doen gelooven4 ,verder
 blijkt uit de ,mozasche methode1 dat   
zij zich niet in het minst verheft boven
 het primitieve weten van dien tijd en  
op geheel onjuiste voorstellingen berust
 omtrent de anatomische bijzonderheden  
van den maagdom4  ,dit gebruik bestaat  
in onzen tijd nog in verschillende      
,slavische landen en o4a4 ook in ,rumeni
 in sommige plattelandstreken1          
waaromtrent een auteur1 met de zeden van
 dat land grondig bekend1 het volgende  
mededeelt3 ,de man houdt de             
ontdekkingen1 die hij in den bruidsnacht
 gedaan heeft ten aanzien van de        
eerbaarheid zijner bruid1 voorloopig    
voor zich4 ,eerst na verloop van drie   

dagen1 wanneer er bezoeken worden       
afgelegd bij de verwanten der vrouw1 mag
 de zaak ter sprake worden gebracht4    
,deze tocht op den derden huwelijksdag  
heet de groote weg1 wijl hij den ouders 
eer of veel schande brengt4 ,is het     
meisje ongerept bevonden1 dan heerscht  
daarover in den familiekring de         
uitbundigste vreugde1 waarbij het       
bevlekte linnen als teeken van het      
onbevlekt verleden der bruid op een     
schotel wordt rondgereikt2 elk der      
aanwezigen bewijst daaraan eer door een 
geldstuk in de schaal te leggen4 ,in    
deftiger kringen wordt de bezichtiging  
van het bruidshemd alleen toegestaan aan
 de wederzijdsche schoonouders4  ,door  
,brantme1 ,aretin en tal van andere     
novellisten en schrijvers wordt gewag   
gemaakt van het bestaan van deze en     
soortgelijke gebruiken in ,spanje1      
,itali1 in verschillende ,duitsche      
landen en elders4 ,steeds blijkt        
daarbij1 dat bij den minderen man het   
tepronkstellen van het bebloede         

bruidshemd zoo openlijk mogelijk en met 
allerlei feestelijkheden plaats had1    
terwijl bij de voorname lieden deze     
ceremonie in den huiselijken kring werd 
verricht1 uitsluitend in het bijzijn van
 de ouders en verdere nauwe verwanten en
 vrienden4 ,daarbij tegenwoordig te     
mogen zijn gold dan ook als een groote  
eer4  ,in de meeste streken hebben dit  
soort gebruiken mettertijd meer en meer 
een symbolischen vorm aangenomen1 vooral
 toen de anatomische bijzonderheden der 
lichamelijke maagdelijkheid meer en meer
 algemeen bekend werden4 ,de eerste stap
 tot symboliseeren van het              
grof-naturalistische                    
maagdelijkheidsbewijs bestond in den    
regel hierin1 dat men wel het werkelijk 
bruidshemd vertoonde1 maar met sterk    
geretoucheerde sporen van het bloedbad1 
dat men zoo gaarne wilde hebben         
aangericht4 ,daartoe moest men trouwens 
ook om andere redenen al dikwijls zijn  
toevlucht nemen4 ,het geheele gebruik   
toch berust op een dwaling en het moet  

toch reeds vroeg algemeen bekend zijn   
geweest1 dat het verlies der            
maagdelijkheid volstrekt niet           
noodzakelijk gepaard behoeft te gaan met
 het nalaten van de zoo vurig begeerde  
sporen1 en dat uitblijven daarvan nog   
hoegenaamd geen recht geeft de          
maagdelijkheid in twijfel te trekken4   
,het gebruik zelf verraadt algemeene    
losheid van zeden--de wensch naar       
zichtbare bewijzen ten deze             
veronderstelt twijfel aan de gegeven    
verzekering en acht de mogelijkheid van 
verzwegen voorechtelijke                
geslachtsgemeenschap niet               
buitengesloten6  ,intusschen komt in de 
hooge vereering der vrouwelijke         
ongereptheid bij volkomen               
onverschilligheid voor de maagdelijkheid
 van de mannelijke partij de dubbele    
moraal1 die er in het sexueele leven    
gesteld wordt voor man en vrouw1 scherp 
uit4 ,met die vereering toch wordt aan  
de vrouw geslachtsverkeer vr het        
huwelijk ontzegd1 en als het plaats     

heeft gehad1 zeer zwaar aangerekend1    
terwijl voor den man ten deze de        
grootste vrijheid als vanzelfsprekend   
wordt beschouwd4  ,natuurlijk hebben ten
 allen tijde de eenmaal ten sexueelen   
val gekomen vrouwen getracht1 dit feit  
te verbergen4 ,en ten tijde1 dat        
bovengeschetste bruidshemdsgebruiken in 
zwang waren1 hebben zulke vrouwen       
gezocht naar middelen om in den         
bruidsnacht den man de illusie van de   
maagdelijkheid zijner bruid te doen     
behouden4 ,wat verloren was gegaan      
trachtte men kunstmatig te herstellen4  
,daaruit heeft zich in den bloeitijd van
 dit soort sexueele gebruiken een heele 
reparatiekunst ontwikkeld1 waarvan      
apothekers1 handelaars in wonderdoende  
kruiden en kwakzalvers de voornaamste   
beoefenaars waren4 ,en met behulp van   
allerlei samentrekkende zalven en       
preparaten schijnt men er werkelijk in  
te zijn geslaagd de verloren            
maagdelijkheid telkens in voldoende mate
 te vernieuwen om den eerstvolgenden    

geliefde of den echtgenoot niet alleen  
de illusie te laten1 dat hij de eerste  
was die de bloem der onschuld plukte1   
maar hem daarvan ook de zichtbare       
bewijzen in den vorm van duidelijke en  
onmiskenbare sporen te leveren4 ,zoo kon
 men met behulp van wat schijnheiligheid
 en der niet al te dure middelen der    
kwakzalvers zoo lang maagd blijven als  
men verkoos1 zoodat dit soort vereering 
der maagdelijkheid allerminst de        
maagdelijkheid hoog hield4  ,de         
vereering der maagdelijkheid draagt     
derhalve allerminst een verheven        
karakter4 ,integendeel1 in de           
geschiedenis der sexueele zeden treft   
men steeds weer het eigenaardig         
verschijnsel aan1 dat in tijden van     
algemeene losheid van zeden de          
virginiteit het hoogst staat            
aangeschreven en het vurigst wordt      
begeerd4 ,hetzelfde doet zich voor in   
alle zedelooze kringen en ook valt zulks
 op te merken bij loszinnige individun4 
,de vrouwelijke zoowel als de mannelijke

 sybariet verlangt iets1 wat maar       
eenmaal en door n kan genoten worden4   
,hun begeerte haakt naar niets zoo sterk
 als naar het nog ongerepte4 ,en voor   
dezulken is de maagdelijkheid niet iets1
 wat met heiligen eerbied vervult1 maar 
als het kostelijkste gerecht dat voor   
den genotmensch bestaat4 ,dit soort     
verheerlijking van de maagdelijkheid der
 vrouw kan zelfs leiden1 en leidt dan   
ook dikwijls1 tot een ziekelijke        
ontaarding1 waarvoor men den naam van   
ontmaagdingsmanie heeft uitgevonden1 een
 manie1 die in de nieuwere geschiedenis 
vooral in ,engeland heeft gewoed1 gelijk
 bij de ,pall ,mall-onthullingen1 waarop
 wij later terugkomen1 is gebleken4     
,wat den man in de                      
maagdelijk-onschuldige schoonheid nog   
extra bekoort1 is de onwetendheid       
daarvan bij de vrouw4 ,jeugdige         
onschuld1 opgeluisterd door argeloosheid
 heeft een onuitsprekelijke bekoring1 en
 niets is heerlijker en meer betooverend
 dan een schitterende onschuld1 die in  

haar handen de sleutel heeft van een    
hemel4    ,de verdere natuurlijke       
lokmiddelen der vrouwelijke sexe zijn de
 jeugd en uiterlijk lichaamsschoon4     
,deze zijn van minder algemeenen aard1  
wijl daarin de individueele smaak       
meespreekt4 ,ten opzichte der           
maagdelijkheid bestaat geen verschil van
 smaak1 ten opzichte van jeugd en       
schoonheid wel en in zeer sterke mate4  
,de rol der schoonheid van              
lichaamsvormen in het sexueele leven    
hebben wij reeds behandeld in een       
afzonderlijk hoofdstuk in dit deel4     
,tot de bijkomstige erotische lok- en   
machtsmiddelen der vrouw behoort in de  
eerste plaats de tegenstand4 ,tegenstand
 prikkelt in hooge mate de mannelijke   
begeerte4 ,de vrouw weet dit en doet er 
haar voordeel mee4 ,als zij de          
zinnelijkheid van den man op zich       
gericht weet1 dan hult zij zich in het  
masker der schaamachtigheid1 neemt den  
schijn aan van onverschilligheid en     
onwil en ontvlucht de gehoopte          

omhelzing4 ,juist deze tegenstand1 zij  
moge echt zijn of gespeeld1 prikkelt de 
erotische veroveringszucht van den man  
en blaast in vele gevallen de           
aanvankelijk slechts vluchtige begeerte 
aan tot een niet meer te beheerschen    
hartstocht4 ,het strookt geheel met den 
actieven aard van den man1 dat juist het
 stuiten op tegenstand de waarde van het
 bezit voor hem verhoogt4 ,in het spel  
der liefde is dit stuiten op tegenstand 
voor den echt-mannelijken man een ware  
behoefte2 hij verlangt en behoeft       
tegenstand1 en geen tegemoetkoming van  
de vrouw4 ,en zoo gedraagt de vrouw zich
 in het sexueele leven in den regel     
terughoudend1 tegenstrevend1 beschaamd  
en defensief1 en wordt daardoor de      
veroveraarster van den man1 dien zij in 
schijn de rol ven aanvaller en          
veroveraar laat4 ,doch zoo als ongeveer 
alles in het leven der liefde1 kan ook  
dit lokmiddel der liefde weer leiden tot
 allerlei misverstand4 ,want er is in de
 liefde een lokkende tegenstand1 die    

ontwijkt om te prikkelen tot meer       
intensieve vervolging1 en er is een     
ernstig gemeende1 wezenlijke tegenstand1
 die inderdaad bedoelt af te wijzen4    
,daar de vrouw in het spel der liefde en
 der zinnelijkheid altijd begint met    
hare naar haar gunst dingende erotische 
krijgsgevangen af te wijzen1 behoort er 
in vele gevallen groote kennis van den  
vrouwelijken aard toe om zich omtrent   
den aard der afwijzing niet te          
vergissen4  ,de vrouw bezit in hooge    
mate het vermogen om door               
zelfbeheersching hare overwinningen tot 
volkomenheid te brengen4 ,den in sexueel
 opzicht zoo oneindig veel zwakkeren man
 ontbreekt dit vermogen nagenoeg geheel4
 ,om een man te veroveren heeft de vrouw
 alleen maar te beschikken over wat     
uiterlijke knapheid1 zelfs het enkele   
vrouw-zijn is voor de vrouw al voldoende
 een man sexueel te binden4 ,het        
allerminste kamermeisje kan de ,apollo  
van ,belvdre of een gepurperden koning  
in vijf minuten veroveren1 zegt         

,mantegazza1 terwijl ,apollo door de    
minste deerne kan worden afgewezen4     
,daarin bestaat de eigenaardige macht   
der vrouw4 ,de mannen zijn in den strijd
 der liefde evenals vliegen met alles te
 vangen--het is nog steeds ,mantegazza1 
die hier aan het woord is--en het is    
veel moeilijker een muis te vangen dan  
een man1 want voor een muis heeft men   
tenminste nog een slim ingerichte val   
noodig1 terwijl dikwijls de pantoffel   
eener vrouw voldoende is om een man te  
vangen4 ,het is dan ook gemakkelijker   
een vesting bij overrompeling in te     
nemen1 dan een vrouw4 ,als men gelooft1 
dat de verovering door overrompeling is 
gelukt1 dan heeft men wel den schijn1   
maar niet het wezen1 wel de vrouw1 maar 
niet haar liefde bezeten4 ,alle         
zintuigen der vrouw staan voortdurend   
als schildwachten en luisterposten      
uitgezet en slaan bij het minste onraad 
alarm2 en nu kunnen deze schildwachten  
wel eens door list of sluwheid om den   
tuin worden geleid1 maar nooit het hart 

der vrouw1 dit wordt door te veel       
versterkingen verdedigd en beschermd1   
het is niet te nemen1 noch door list1   
noch door verrassing2 het moet zichzelf 
overgeven en dit doet het nooit anders  
dan na een langdurig beleg4 ,en wanneer 
het eindelijk op het punt staat te      
bezwijken1 dan moet er nog een laatsten1
 geweldigen stormloop worden ondernomen 
om het te nemen4 ,het geeft zich eerst  
over1 als het al zijn kracht tot verzet 
en verweer volkomen heeft uitgeput en de
 laatste verschansingen heeft zien      
bezwijken4 ,de overgave der vrouw is    
altijd eervol1 fier ontrolt zij bij het 
bezwijken de vanen en treedt in volle   
wapenrusting den veroveraar tegemoet1   
die dan weldra in werkelijkheid haar    
krijgsgevangene blijkt4 ,geen der vele  
onneembare vestingen van ,europa kan    
zich beroemen nog nimmer door           
bestorming1 uithongering of verraad te  
zijn ingenomen2 maar vele zwakke vrouwen
 hebben de zwaarste aanvallen           
afgeslagen1 en de man wreekt zich over  

zijn vele nederlagen tegenover de vrouw1
 door haar een zwak1 hulpbehoevend1     
onzelfstandig schepsel te noemen4  ,de  
vrouw is met hare natuurlijke           
lokmiddelen niet te vreden4 ,steeds     
zoekt zij ze kunstmatig te versterken en
 er nieuwe aan toe te voegen4 ,alle     
zintuigen bieden haar daarvoor          
aangrijpingspunten4 ,wij zullen daarom  
allereerst een blik werpen op de rol der
 zintuigen in het liefdeleven4          
,,vii4  ,,de ,,rol ,,der ,,zintuigen    
,,in ,,het ,,liefdeleven4   ,de         
zintuigen vervullen in het liefdeleven  
de rol van koppelaars2 zij staan allen  
in meerdere of mindere mate in directen 
dienst van de zinnelijkheid1 de smaak   
misschien uitgezonderd4  ,elk der       
zintuigen heeft in het liefdeleven een  
zeer bepaalde functie4 ,gezamenlijk     
dienen zij de natuur in het tot elkander
 voeren der sexen4  ,zeer bescheiden is 
daarbij de taak van den smaakzin4 ,tot  
deze nemen echter dikwijls impotente    
individuen de toevlucht1 om door        

smaakprikkels geslachtsprikkels op te   
wekken of te versterken4 ,het geloof in 
het bestaan van genotmiddelen1 die het  
vermogen bezitten erotische gevoelens   
wakker te roepen1 is nu en dan in de    
geschiedenis zeer algemeen geweest1     
waarbij echter steeds het bijgeloof een 
zekere rol speelde4 ,wij herinneren     
hierbij aan de vele eeuwenlang algemeen 
in zwang geweest zijnde minnedranken1   
waarmee men deels door middel van den   
smaak1 deels door tooverwerking bij een 
bepaald persoon liefde jegens zich      
meende te kunnen opwekken4 ,natuurlijk  
waren van zulke minnedranken die        
genotmiddelen1 welke geslachtsdrift     
gezegd werden op te wekken1 dusgenaamde 
aphrodisiaca1 steeds de                 
hoofdbestanddeelen4 ,van een bepaalde   
natuurlijke functie van den smaak in het
 leven der liefde blijkt echter weinig  
of niets4 ,waar men den smaak in dienst 
tracht te stellen van de zinnelijkheid1 
heeft dit in elk geval steeds iets      
opzettelijks en gewilds1 waarbij men    

tracht natuurlijke gevoelens kunstmatig 
op te wekken4  ,geheel anders staat het 
reeds met de beteekenis van het gehoor  
in het zinneleven4 ,dit blijkt reeds uit
 het feit1 dat met het intreden der     
geslachtelijke rijpheid de menschelijke 
stem zich wijzigt1 waarmee de natuur als
 het ware dit feit hoorbaar kenbaar     
maakt4 ,verder blijkt dit uit het       
verschil tusschen de mannen- en de      
vrouwenstem1 een verschil dat nog de    
sexe verraadt waar die zich opzettelijk 
verborgen tracht te houden4 ,talrijke   
geluiden oefenen voorts een krachtige   
erotische werking uit4 ,de stem1 zang en
 muziek zijn in de eerste plaats        
lokmiddelen der liefde4 ,in het         
dierenleven1 deze spiegel van het       
menschelijk leven in natuurlijke dingen1
 vindt men dit terug in de loktonen     
beider seksen bij een menigte           
diersoorten4 ,en ook getuigen van de    
macht van het gehoor op de              
zinnelijkheid1 de gemakkelijke          
zegepralen in de liefde van groote      

zangers en zangeressen1 ook al zijn deze
 door de natuur stiefmoederlijk bedeeld 
met lichaamsschoon4 ,de oude ,atheners  
beschouwden muziek1 inzonderheid        
fluitspel1 als het machtigste hulpmiddel
 tot opwekking en prikkeling der        
zinnelijkheid2 en bij hen bestond       
eeuwenlang een afzonderlijke klasse van 
prostituees3 de fluitspeelsters1 die    
gewoon waren ware orgin van             
geslachtelijke buitensporigheden aan te 
richten4  ,sterker misschien nog is de  
invloed van den reukzin op de           
zinnelijkheid4 ,deze vermag1 hoewel bij 
verschillende individuen in zeer        
verschillende mate1 rechtstreeks        
onopzettelijk den geslachtslust op te   
wekken en te prikkelen4 ,hckel beweert  
zelfs1 dat de reuk de quintessence van  
alle geslachtelijke liefde is4          
,zwaardemaker heeft ontdekt dat alle    
erotisch werkende geuren behooren tot   
een en dezelfde groep van scheikundige  
stoften1 n4l4 tot de caprylen4 ,bij vele
 dieren spelen verschillende natuurlijke

 geuren in hun geslachtsleven een zeer  
belangrijke rol1 bijvoorbeeld bij het   
muskusdier en den bever4 ,bij den mensch
 kunnen1 vooral bij zeer zinnelijke     
naturen1 de erotisch werkende           
caprylgeuren van allerlei               
lichaamsafscheidingen krachtig op de    
geslachtelijke instincten inwerken4  ,in
 het sexueele leven spelen de erotische 
geuren dan ook een groote rol4          
,tegenover de lichamelijke uitwasemingen
 van de andere sekse bezitten vooral    
mannen maar een zeer gering             
weerstandsvermogen4 ,vele anders        
moeilijk te verklaren sexueele          
connecties berusten op den              
onweerstaanbaren invloed van            
geslachtsgeuren4 ,de meeste plotselinge 
liefdesbetrekkingen tusschen in stand of
 in leeftijd zeer uiteenloopende        
individuen zijn aan de erotische        
prikkelbaarheid van den reukzin toe te  
schrijven4 ,vele mannen schijnen        
ongevoelig voor het uiterlijk schoon of 
andere eigenschappen der vrouwen1       

terwijl zij zich in sterke mate voelen  
aangetrokken door de vrouwelijke        
atmosfeer4 ,en evenals er erotische     
reukprikkels zijn die aantrekking       
uitoefenen1 zijn er ook geuren die      
afstooten2 m4a4w4 er zijn sympathieke en
 antipathieke geslachtsgeuren4  ,het    
ligt in den aard der vrouw alle ter     
harer beschikking staande erotische     
machtsmiddelen over den man tot den     
hoogsten graad van volkomenheid op te   
voeren4 ,alles in haar drijft haar aan  
om hare magnetische aantrekkingskracht  
op den man te versterken en hem aan zijn
 natuurlijken plicht van                
aanvallen--aanvallen waarin steeds zij  
overwinnares zal zijn--met alle kracht  
te herinneren4 ,het ligt dus voor de    
hand1 dat ook der mannen zwakheid tegen 
erotische geuren door de vrouw wordt    
benut om hem te dwingen tot het         
geslachtelijk offensief1 dat haar de    
sexueele zegepraal moet brengen4 ,en zoo
 zien wij dan ook ten alle tijde en     
overal de vrouwen zich hullen in wolken 

van kunstmatige erotische geuren1       
teneinde te trachten de natuur te       
verbeteren1 ze aan te vullen1 te        
versterken4 ,hoe bewuster met dit rondom
 zich spreiden van prikkelende geuren   
beoogd wordt den man aan te lokken1 des 
te sterker en overvloediger wordt van   
zulke geuren gebruik gemaakt1 zoo dat de
 aanwending daarvan dan ook haar        
hoogtepunt bereikt bij de prostituees1  
die ter bereiking van hare oogmerken in 
de eerste plaats zoeken naar            
snelwerkende zinnelijke prikkels4  ,de  
vrouw bedient zich zeer algemeen van    
zulke geuren1 de man daarentegen zelden 
en dan nog in veel mindere mate4 ,dit   
bewijst1 dat de vrouw weet van het      
aanwenden van geuren effect te kunnen   
verwachten1 en dat de man evenzoo weet1 
dat erotische geuren op de vrouw weinig 
of geen uitwerking hebben4 ,de vrouw    
parfumeert zich niet wijl zij zelf      
zooveel behagen schept in welriekende   
geuren1 maar in de eerste plaats om hare
 geslachtelijke aantrekking te          

verhoogen1 den man te lokken en te      
boeien4 ,met het zich hullen in de      
geuren van muskus1 amber1 patschouli1   
ylan-ylan1 heliotroop1 reseda1          
viooltjes1 beoogt de vrouw1 bewust of   
onbewust1 hetzelfde als met haar opschik
 en haar toilet1 haar kleeding en hare  
verdere lokmiddelen4 ,de vrouw          
parfumeert zich om te behagen4 ,en daar 
zij zelf weinig of niet vatbaar is voor 
de zinnelijke bekoring door middel van  
den reukzin1 kunnen erotische geuren    
door den man niet met vrucht worden     
toegepast4 ,vandaar parfumeeren mannen  
zich niet met het doel1 bij de vrouw    
erotische voorstellingen op te wekken4  
,men meent te hebben waargenomen1 dat   
elk parfum verschillende sexueele       
voorstellingen opwekt2 dat de eene      
erotische geur het geslachtsinstinct in 
andere richting leidt dan de andere4    
,ook schijnt op elk individu een bepaald
 sexueel parfum krachtiger erotische    
prikkeling uit te oefenen dan de        
overige4  ,de erotische voorstellingen1 

opgewekt door den reukzin1 zijn in het  
algemeen van lager orde4 ,zinnelijkheid1
 daardoor opgewekt1 begeert gewoonlijk  
niets dan onmiddellijke bevrediging der 
geslachtsdrift4 ,vandaar dat erotische  
geuren tot de gebruikelijke lokmiddelen 
der prostituees behooren4 ,de aard van  
den geur1 die de zinnelijkheid heeft    
opgewekt1 is veelal van invloed op de   
hevigheid der zinnelijke bekoring4 ,bij 
wie daarvoor ontvankelijk zijn1 werken  
bijvoorbeeld directe                    
lichaamsuitwasemingen der andere sexe   
veel krachtiger op de animale begeerten1
 dan de kunstmatige erotische parfums   
dit doen op dezulken bij wie daardoor   
geslachtelijke voorstellingen worden    
wakker geroepen4 ,esthetisch is de      
zinnelijkheid1 opgewekt door geuren1    
nimmer4  ,het zintuig der zinnelijkheid 
bij uitnemendheid is het gevoel4 ,het   
gevoel heeft zijn zetel in de huid1 en  
zoo is de geheele huid in zekeren zin   
geslachtsapparaat1 zij is1 zooals       
,blsche opmerkt1 de groote              

koppelaarster1 de allesbeheerschende    
middelaarster in liefdeszaken4 ,bij     
onesthetische naturen bestaan de blijken
 van liefde allereerst in bevoeling1    
aanraking1 betasting4 ,maar ook in het  
algemeen oefent aanraking der huid1 in  
het bijzonder elke liefkoozende en zacht
 wrijvende of krieuwelende aanraking1   
een sterk sexueele werking uit4  ,de    
huid is intusschen niet overal in       
gelijke mate geslachtelijk prikkelbaar4 
,de gedeelten die dit vermogen in hooge 
mate bezitten heeten de erogene         
7geslachtelijk in hooge mate            
prikkelbare7 zones4 ,deze               
prikkelbaarheid is uit den aard der zaak
 geconcentreerd in de geslachtszone en  
daar weer het sterkst in de eigenlijke  
zetel van het wellustgevoel1 n4l4 de    
eikel bij den man en de clitoris bij de 
vrouw1 bij wie tevens het slijmvlies van
 vagina en vulva een hooge mate van     
sexueele sensibililiteit bezit4  ,in het
 liefdeleven der sexen spelen intusschen
 die erogene zones de hoofdrol1 wier    

prikkelbaarheid minder intens is1 en ook
 is haar esthetische waarde hooger4     
,iedere aanraking van personen tusschen 
wie een geslachtelijke connectie bestaat
 is een merkwaardige sexueele zede op   
zichzelf1 zooveel het ineenstrengelen   
der handen en het gearmd gaan1 als de   
kus en de omhelzing4 ,alle zinnelijke   
liefde uit en openbaart zich allereerst 
in den drang1 de geliefde of begeerde   
tegenpartij in het minnespel aan te     
raken--het wezen der menschelijke       
geslachtsliefde bestaat in een neiging  
tot alzijdige lichamelijke aanraking1 en
 niet zelden is bij sterk zinnelijke    
naturen aanraking voldoende voor        
geslachtelijke bevrediging--bij sommigen
 kan reeds een hartstochtelijke kus die 
bevrediging teweegbrengen4  ,de invloed 
van het gevoel op de zinnelijkheid is   
zoo sterk1 dat ter opwekking van        
erotische voorstellingen en sexueele    
verlangens het volstrekt geen vereischte
 is1 dat de aanraking plaats heeft      
tusschen de individuen welke die        

voorstellingen of verlangens gelden4    
,aanraking van een geheel onbekend      
persoon1 onverschillig of deze van      
gelijke of andere sexe is1 kan de       
minnende plotseling aan het geliefde    
wezen herinneren en dit in al zijn      
begeerlijkheid voor oogen stellen4      
,zelfs de aanraking van het eigen       
lichaam kan met behulp van de phantasie 
geslachtelijke opwinding veroorzaken1   
een feit1 waarop de mogelijkheid der    
onanie berust4 ,tenslotte kan de huid   
ook door allerlei stoffen zooals bont1  
wol1 fluweel en zijde geslachtelijk     
worden geprikkeld1 een verschijnsel1    
hetwelk berust op een geheel complex van
 factoren1 die wij hier niet nader      
kunnen nagaan1 maar die blijkens de     
romans van ,sacher-,masoch en de verdere
 ,masochistische literatuur in het      
zinneleven van vele individuen een      
groote rol spelen4  ,het gevoelszintuig 
werkt evenwel niet alleen door          
liefkoozende en streelende aanraking op 
de zinnelijkheid4 ,integendeel1 ook     

pijnlijke aanraking kan een erotische   
uitwerking hebben4 ,en wel zonder dat er
 een reden is om aan abnormaliteit te   
denken4  ,in de geschiedenis der        
sexueele zeden speelt de dusgenaamde    
flagellatie een zeer groote rol4        
,flagellatie bestaat in slaan of        
geeselen van het ontbloote lichaam met  
erotische oogmerken4 ,dit is de         
letterlijke beteekenis van dezen term1  
terwijl het opzettelijk zich daaraan    
overgeven flagellantisme genoemd wordt4 
,bij uitbreiding spreekt men gewoonlijk 
echter van flagellatie in al die        
gevallen1 waarbij uit lichamelijk leed  
erotisch genot wordt geput4 ,dit        
verschijnsel doet zich zoowel actief    
voor als passief4 ,bij de actieve       
flagellatie werkt het slaan erotisch op 
dengene die slaat2 dit is veel          
waargenomen bij degenen voor wie slaan  
gewoonte is geworden1 bijvoorbeeld      
onderwijzers4 ,passieve flagellatie is  
die1 waarbij de geslagene erotisch genot
 ondervindt1 en dit leidt tot het op het

 eerste gezicht abnormale en ongerijmde 
verschijnsel dat lichaamssmart niet     
gemeden en geschuwd1 maar integendeel   
begeerd en gezocht wordt4  ,havelock    
,ellis1 die dit verschijnsel het eerst  
en ook het grondigst heeft onderzocht1  
somt tal van voorbeelden op om te       
bewijzen1 dat de vrouw een zekere       
neiging bezit smart te zoeken en door   
smart te genieten1 een opvatting die    
evenwel weinig ingang heeft gevonden4   
,vermoedelijk berust de gewaarwording   
van erotisch genot bij slaan enz4       
eenvoudig op de prikkel1 die daardoor   
wordt uitgeoefend op de huidzenuwen2 dit
 heeft bloedsaandrang naar het getroffen
 lichaamsgedeelte ten gevolge1 wat via  
de ruggemergscentra een prikkel         
uitoefent op het zenuwstelsel der       
geslachtsorganen4 ,hiermee wordt aan het
 geheele verschijnsel alle romantische  
kleur en alle geheimzinnigheid ontnomen 
en onderscheidt het flagellantisme zich 
alleen in graad van de erotische        
gevoeligheid voor liefkozingen en       

streelende aanrakingen4  ,niettemin zijn
 er tijden geweest1 waarin de           
flagellatie het meest geliefkoosde      
aphrodisiacum was1 dat nog baat scheen  
te geven als alle andere zonder effect  
bleven4 ,eigenlijk treft men de         
flagellatie aan in alle tijden in wier  
intiem leven men tot dusver heeft kunnen
 doordringen4 ,blijkbaar behoort zij dus
 tot het gebied der sexueele zeden4     
,het meest algemeen schijnt de          
flagellatie in zwang te zijn geweest in 
de #ah;e eeuw4 ,zij was toen            
ongetwijfeld een normaal                
hoofdbestanddeel van het geheele        
geslachtsleven4 ,in alle rangen en      
standen der samenleving werden roede en 
zweep in dienst gesteld van de liefde1  
en men sprak daarvan openlijk met de    
meeste vrijmoedigheid4 ,men zag er een  
bijzondere delicatesse van het sexueele 
genieten in4 ,vele mannen bezochten     
geregeld inrichtingen1 waar gelegenheid 
bestond zoowel om zichzelf met de roede 
te laten behandelen1 of als om zich te  

laven aan het schouwspel dat anderen1 en
 dan bij voorkeur meisjes en kinderen1  
op die wijze werden bewerkt4 ,in alle   
ook maar eenigszins naar de eischen des 
tijds ingerichte bordeelen waren        
bovendien dusgenaamde erotische         
folterkamers1 voorzien van alle         
instrumenten1 die dezen zonderlingen    
vorm van genot en deze paradoxale       
voorbereiding tot genot1 konden dienen4 
,waar men echter het flagellantisme     
aantreft als een gezocht en gebruikelijk
 bestanddeel der sexueele zeden1 vindt  
men vrijwel altijd tevens een in        
zinnelijkheid geheel opgaand1 erotisch  
ontaard milieu1 dat de zinnelijkheid    
zoekt op te drijven tot een niet te     
verzadigen en niets-ontziende begeerte1 
die aan vermogen meer eischt dan de     
natuur in staat is vrijwillig te        
schenken4 ,dan wordt de natuur1 wijl    
slaan op zekere lichaamsdeelen de       
geslachtscentra prikkelt1 met de zweep  
gedwongen meer te geven dan zij         
eigenlijk kan4 ,evenwel is dit blijkbaar

 slechts een der oorzaken1 die tot het  
flagellantisme leiden4 ,vermoedelijk    
doet zich1 waar het tenminste mannen    
betreft1 daarbij ook gelden een zeker   
pervers genot in eigen vernedering4 ,de 
diepste vernedering voor den man nu in  
sexueele dingen is zijn mannelijken aard
 af te leggen en zich door de vrouw als 
physiek de mindere te zien behandelen1  
zich physiek aan de vrouw te onderwerpen
 en zich weerloos door haar geweld te   
laten aandoen4 ,hierop doelt blijkbaar  
een ,engelsche schrijver over de        
sexueele zeden der #ah;e eeuw1 waar hij 
zegt3 ,vele lieden1 die maar een        
gebrekkige kennis hebben van de         
menschelijke natuur1 gelooven1 dat de   
hartstocht voor de flagellatie alleen   
voorkomt bij grijsaards en bij dezulken1
 die door sexueele uitspattingen zijn   
uitgeput4 ,dit is echter volstrekt niet 
het geval4 ,er zijn evenveel jongelingen
 en mannen in de volle kracht des       
levens1 die door dezen hartstocht zijn  
aangegrepen1 als ouden van dagen en     

verzwakte personen4  ,gewoonlijk wordt  
,engeland beschouwd als het land1 waar  
deze ontaarding der gezonde             
zinnelijkheid ten allen tijde het meest 
werd aangetroffen4 ,een feit is het1 dat
 vooral ,engelsche schrijvers zich met  
dit verschijnsel hebben beziggehouden4  
,ook is er geen land waar het gebruik   
van de roede en van lijfstraffen in het 
algemeen zoo wordt verheerlijkt als in  
,engeland4 ,niettemin schijnt het       
minstens voorbarig1 op deze twee gronden
 de flagellatie als een specifiek       
,engelsche geslachtszonde aan te merken4
 ,en dit te minder1 waar het bekend is1 
dat in de #ag;e en #ah;e eeuw vooral    
deze ontaarding der zinnelijkheid ook in
 andere landen zeer algemeen voorkwam en
 men er zich speciaal in tallooze       
kloosters van het verste ,zuiden tot in 
het hoogste ,noorden aan overgaf4 ,alles
 wijst er op1 dat het flagellantisme    
alleen daar bloeien kan1 waar de        
natuurlijke prikkels beginnen te        
verstompen1 zoodat de natuur alleen nog 

maar door de zweep er toe kan worden    
gebracht de overspannen begeerte te     
bevredigen4 ,hiervoor spreekt ook het   
bekende feit1 dat prostituees zich      
gaarne en met pervers genot door hare   
souteneurs laten mishandelen4  ,de manie
 van het flagellantisme kan zoowel      
hetero-sexueel zijn als homo-sexueel1   
wat trouwens met alle geslachtelijke    
perversies het geval is4 ,sommige       
navorschers der sexueele zeden1 zooals  
,iwan ,block en ,lawes1 zijn van        
meening1 dat het vrouwelijk geslacht    
meer tot actieve zoowel als tot passieve
 flagellomanie geneigd is dan het       
mannelijke1 iets wat trouwens a priori  
waarschijnlijk is--wat de passieve      
flagellatie betreft wijl onderwerping en
 dulding meer in den aard der vrouw     
ligt1 dan in dien van den man2 en wat de
 actieve flagellatie aangaat wijl       
machtsmisbruik een gewoon verschijnsel  
is bij den machtelooze1 die in de       
gelegenheid komt macht uit te           
oefenen--en dit is in sexueel opzicht   

het geval als de door zinnelijkheid     
ontaarde man zich willoos en onmachtig  
aan de vrouw overlevert1 bereid om in   
ruil voor geslachtsgenot alles van haar 
te dulden4  ,in den tegenwoordigen tijd 
wordt het flagellantisme waarschijnlijk 
niet of bijna niet meer beoefend met de 
zweep of de roede4 ,tegenwoordig zijn   
het de masseuses aan wier handen        
flagellomane individun zich ter         
verpleging overgeven4    ,minstens van  
even groote beteekenis als de gevoelszin
 is voor het sexueele leven de          
gezichtszin4 ,dit is tevens het zintuig1
 dat als aangewezen is om de            
zinnelijkheid te veredelen en te        
idealiseeren en de esthetische waarde   
van den gezichtszin voor het liefdeleven
 is grooter dan die van de overige      
zinnen tezamen4 ,de gezichtszin wekt de 
begeerte tot bezit op door middel van   
schoonheidsprikkels--het oog roept de   
zinnelijkheid wakker door de bekoring   
der schoone vormen4  ,het is de         
natuurlijke taak der vrouw1 de bij den  

man sluimerende zinnelijkheid op haar   
persoon te vestigen4 ,dit kan op groote 
schaal het best en daarom met de meeste 
kans op succes geschieden door te werken
 op den gezichtszin4 ,deze manier van   
lokking levert de meeste kans een groot 
aantal te bekoren2 zij verschaft dus een
 ruime keuze4 ,en doordat de gezichtszin
 fijnere1 edeler instincten wakker      
roept1 levert de lokking1 die zich wendt
 tot den gezichtszin1 tevens de meeste  
kans op tot bekoring der beste1 meest   
begeerenswaardige exemplaren2 lokking1  
gericht op den gezichtszin1 verschaft   
daardoor niet alleen een ruime keuze1   
maar tevens keus uit het beste4 ,om deze
 redenen trachten alle vrouwen in de    
eerste plaats schoon te zijn1 d4w4z4 te 
beantwoorden aan de heerschende         
schoonheids-idealen voor de vrouw4 ,om  
haar schoonheid te verhoogen en gebreken
 daarin te verbergen vindt het          
vrouwelijk geslacht dan ook altijd weer 
nieuwe hulpmiddelen uit4  ,tot die      
hulpmiddelen behoort in de allereerste  

plaats de kleeding4 ,c4 ,h4 ,stratz     
neemt als vaststaande aan1 dat het      
oorspronkelijk doel der kleeding niet   
lichaamsbedekking geweest is1 maar      
lichaamsversiering4 ,reeds vroeg zal de 
ondervinding de vrouwen hebben geleerd1 
dat bedekking en verberging der         
bekoorlijkheden de zinnelijkheid meer   
prikkelt1 dan openlijk tentoonstellen   
daarvan4 ,tegenwoordig is bij de meeste 
volken het bedekken van het lichaam wel 
schijnbaar de hoofdzaak1 vooral in de   
gematigde en koude luchtstreken1 maar   
overal is niettemin voor het vrouwelijk 
geslacht verhooging der schoonheid ter  
verhooging der sexueele                 
aantrekkingskracht de ware en eigenlijke
 hoofdzaak bij haar kleeding4 ,het is   
voor de vrouw bij het kiezen harer      
kleeding vrijwel onverschillig wat      
bedekt of niet bedekt wordt1 mits de    
kleeding haar slechts goed1 d4 i4       
verleidelijk en verlokkend staat4 ,bij  
den man is dit geheel anders4 ,in de    
mannenwereld dient de kleeding behalve  

tot lichaamsbedekking allereerst tot    
aanduiding van standsverschil2 door zijn
 kleeding vestigt de man de aandacht op 
zijn stand in de maatschappij2 hij      
demonstreert er zijn werkelijken of     
denkbeeldigen welstand mee1 maar        
sexueele oogmerken spelen in de         
mannenkleeding geen noemenswaardige rol4
 ,vandaar overal een veel grootere      
eenvormigheid in de mannen- dan in de   
vrouwenkleeding1 ,natuurlijk staat dit  
rechtstreeks in verband met de          
schijnbare activiteit en de even        
schijnbare passiviteit van man en vrouw 
in het leven der liefde4  ,de vrouw is  
in het liefdeleven de aantrekkende      
magneet1 en alle middelen waarmee zij   
die aantrekking van nature vermag uit te
 oefenen1 tracht zij--natuurlijk veelal 
zonder zich daarvan duidelijk bewust te 
zijn--kunstmatig te versterken4 ,daar   
zekere geuren de geslachtelijke         
aantrekking blijken te versterken1 hult 
zij zich in wolken van erotische geuren4
 ,daar opzichtigheid en opschik in nog  

hoogere mate sexueele aantrekking       
uitoefenen1 hult zij zich tevens in     
wolken van opzichtigen opschik4 ,iedere 
vrouw1 die zich opschikt en mooi kleedt1
 heeft daarmee de al of niet bewuste    
bedoeling hare natuurlijke              
geslachtelijke aantrekkingskracht te    
verhoogen4  ,om het oog der mannen te   
bekoren en zoodoende hun zinnelijkheid  
op te wekken1 versierden de vrouwen zich
 aanvankelijk met elk veelkleurig en    
fraai voorwerp1 dat zij maar machtig    
konden worden4 ,daaruit ontwikkelde zich
 de kleeding1 die ook daar waar         
bescherming van het lichaam tegen koude 
of warmte een gebiedende                
noodzakelijkheid is1 toch1 vooral wat de
 vrouwen betreft1 in de eerste plaats   
wordt dienstbaar gemaakt aan schoonheid1
 ter verhooging van de sexueele         
aantrekkingskracht4 ,de leiding gaat    
daarbij sinds onheugelijke tijden uit   
van een factor1 die deze neiging        
tegelijkertijd aanwakkert1 exploiteert  
en bevredigt3 de mode4 ,wat deze op een 

gegeven oogenblik mooi verklaart1       
daaraan onderwerpen zich nagenoeg alle  
vrouwen1 ook al gemakshalve1 wijl dat   
haar ontslaat van de moeite1 zelf uit te
 vinden1 wat mooi is4 ,bij deze         
onderwerping blijkt steeds1 hoezeer het 
schijnbare hoofddoel der kleeding3      
bescherming van het lichaam tegen koude 
of warmte1 in werkelijkheid bijzaak is4 
,als de mode zulks voorschrijft1        
ontblooten alle vrouwen gewillig boezem1
 schouders1 armen enz4  ,bij vele       
dusgenaamde onbeschaafde volksstammen   
dragen alleen gehuwde vrouwen kleederen4
 ,de mannen beschouwen haar als een     
bezit1 dat zij angstvallig en           
ijverzuchtig aan alle nieuwsgierige en  
begeerige blikken wenschen te           
onttrekken4 ,bij zulke stammen is het   
dan tevens regel1 dat zelfs volwassen   
jongedochters geheel naakt loopen4      
,daarentegen zijn er ook stammen bij    
welke de ongehuwde vrouwelijke leden    
zich kleeden1 met het bewuste doel1 hare
 sexueele aantrekkingskracht te         

verhoogen en zich begeerenswaardiger te 
maken1 terwijl de gehuwde vrouwen zulks 
niet meer noodig achten en ongekleed    
gaan4 ,hier gaat men derhalve uit van   
de--zielkundig juiste--opvatting1 dat   
van verbergende1 bedekkende kleeding1   
wijl zij de nieuwsgierigheid opwekt en  
de phantasie in werking brengt1         
machtiger bekoring uitgaat dan van de   
algeheele naaktheid1 die niets meer te  
raden overlaat1 en wier bekoring door de
 gewoonte zeer snel afneemt1 zooals     
iedereen weet1 die een tijdlang onder   
naaktlevende wilden vertoefd heeft4     
,datzelfde beginsel is thans ongeveer   
overal doorgedrongen1 niet alleen in wat
 men noemt de beschaafde wereld1 maar   
ook overal waar men die beschaving1 zij 
het in nog zoo geringe mate1 heeft      
leeren kennen4  ,bekleeding en bedekking
 van het lichaam sluiten echter de      
mogelijkheid in1 dat zich ook in het    
verleidelijkste en bekoorlijkste hulsel1
 inplaats van een begeerenswaardige     
,venus1 een ,megera verbergt4 ,deze     

mogelijkheid matigt en vermindert weer  
de aantrekkingskracht der bekleeding4   
,de kleeding moet daarom niet slechts   
verbergen1 maar tegelijkertijd zooveel  
mogelijk aanduidingen geven van wat zij 
verbergt1 en het hoogste raffinement der
 vrouwenkleeding bestaat dan ook hierin3
 zoo weinig mogelijk te toonen1 doch op 
een wijze dat er zooveel mogelijk valt  
te raden1 volgens den paradox3 in       
kleederen naakt4 ,een nauwsluitend      
tricotcostuum of een kleed van dunne1   
zich aan het lichaam leggende stoffen   
verbergt alles1 doch laat tevens alles  
raden en oefent daardoor een machtige   
erotische werking uit1 wat reeds de     
,ouden wisten4 ,dit feit1 dat een       
doelmatige gedeeltelijke bedekking of   
ontblooting sexueel sterker behaagt en  
bekoort dan de volle naaktheid1 is een  
onderdeel van een veel omvattender      
verschijnsel in het leven der sexen4 ,de
 mannelijke zinnelijkheid wenscht geen  
dadelijke1 lijdelijke overgave1 zij     
verlangt integendeel verzet1 tegenstand1

 zij wil de zege stuk voor stuk         
bevechten1 wat zich aanbiedt wordt      
weinig of niet meer begeerd1 wat zich al
 te licht prijsgeeft trekt niet aan1    
stoot eer af4 ,evenzoo is het met de    
zich vrijelijk aan den blik prijsgevende
 naaktheid4 ,de berekende               
schijnbeschaamdheid der half bekleede   
,venus van ,medici is verleidelijker en 
aanlokkender voor de mannelijke         
zinnelijkheid dan de onbekommerde       
naaktheid van de ,venus van het         
,vatikaan4  ,is het doel der            
bovenkleeding verlokking in het         
algemeen1 dat der onderkleeding is in   
hoofdzaak persoonlijke verlokking van   
den begunstigden man4 ,hoe dichter de   
vrouwelijke kleeding de huid nadert1 des
 te ingewikkelder en gecompliceerder en 
teven des te meer zinnenbedwelmend wordt
 zij4 ,kanten1 borduursels1 linten1     
strikken1 de meest phantastische        
stoffen1 de geraffineerdste             
kleurencontrasten4 ,natuurlijk ligt in  
dat alles een diepere bedoeling4 ,de    

schatten van vinding en phantasie1 die  
de linnenkast eener welgestelde dame    
vertegenwoordigt1 verraadt te duidelijk1
 hoezeer men zich in die schijnbaar zoo 
onbeduidende bijzaak als de             
onderkleeding heeft verdiept4 ,de       
artistieke pracht en de erotische       
doelmatigheid van elk onderdeel van het 
vrouwelijk dessous bewijzen voldoende1  
dat hiermee iets anders wordt beoogd dan
 lichaamsbekleeding4 ,het dessous is    
weer een dier middelen waarmee de vrouw 
zich kwijt van de taak haar door de     
natuur toegewezen3 zich tegenover den   
man schijnbaar passief te gedragen en   
hem toch op het geraffineerdst te       
bekoren en te verlokken en hem bij      
voortduring door haar erotische         
overmacht aan zich onderworpen te       
houden4 ,zoo zien wij dan ook1 dat geen 
vrouw die zichzelf respecteert zich bij 
de keus harer onderkleeding alleen door 
hyginische overwegingen laat leiden2    
integendeel1 de dame van heden kleedt   
zich1 wat haar dessous betreft1 's      

winters vrijwel precies zoo als in den  
zomer1 hoezeer zij zoodoende haar       
gezondheid in gevaar brengt4 ,heel het  
vrouwelijk dessous is een wolk van      
erotische verlokking4 ,moet de vrouw bij
 haar bovenkleeding zich om tal van     
redenen beperken1 bij haar onderkleeding
 kan zij vrijelijk en ongehinderd haar  
lokkende zinnelijkheid uitleven2 de     
onderkleeding immers ligt buiten het    
gebied der openbare zedelijkheid4       
,hierbij kan men alle beschikbare       
phantasie te hulp roepen en kan men zich
 alles veroorloven4 ,en zoo is aan de   
vrouwelijke onderkleeding alles         
verleidelijk1 pikant1 een ware orgie van
 vormen en kleuren4 ,wij zullen het     
thema der kleeding in het volgend       
hoofdstuk uitwerken4  ,behalve de       
kleeding zijn er nog tal van andere     
factoren1 die der vrouw de mogelijkheid 
openen om door middel van den           
gezichtszin erotischen invloed uit te   
oefenen en overal en in alle tijden zien
 wij de vrouwen zich in ruime mate van  

die mogelijkheid bedienen4 ,en tevens   
met voorliefde4 ,de blikken te bekoren  
is voor de vrouw eenerzijds voor haar   
ijdelheid het meest streelend1 en       
anderzijds is dit tegelijk het zekerst  
en het veiligst4 ,de oogen een          
verrukkelijk schouwspel te bereiden is  
bovendien de eerste gunst1 die de vrouw 
den man bewijst1 het is de gebruikelijke
 ouverture van alle vrouwelijke flirt1  
en het gansche spel der vrouwelijke     
coquetterie bestaat voornamelijk hierin1
 door pikante poses1 verleidelijke      
houdingen en schijnbaar achteloos aan   
den blik prijsgeven van intieme         
bekoorlijkheden den man te behagen4     
,door zoo op den gezichtszin te werken  
kan de vrouw1 zonder haar schijnbaar    
passieve rol in het leven der liefde af 
te leggen1 toch actief optreden1 en dat 
met onweerstaanbare macht4 ,de sexueele 
gevoeligheid van den gezichtszin biedt  
de vrouw de mogelijkheid1 de mannelijke 
zinnelijkheid reeds op een afstand te   
doen ontvlammen en tot de begeerde      

uitbarsting te brengen4  ,de gezichtszin
 staat bij sommige1 vooral mannelijke   
individuen dermate onder den invloed der
 zinnelijkheid1 dat het zien alleen van 
een individu der andere sexe de         
verbeelding zoodanig prikkelt1 dat      
bevrediging der geslachtsdrift plaats   
vindt4 ,hammond beschrijft dit als      
volgt3 ,bijvoorbeeld een man ziet een   
vrouw1 die zinnelijke bekoring op hem   
uitoefent4 ,hij concentreert al zijn    
aandacht op haar1 laat zijn verbeelding 
werken1 stelt zich voor dat hij haar    
nadert1 trapsgewijze brengt hij dan met 
zijn phantasie alle stadin van den cotus
 voor zijn geestesoog1 tot het tenslotte
 tot orgasme komt4 ,er zijn mannen1 die 
alleen dezen vorm van zinnelijke        
prikkeling kennen1 doch dan deze methode
 meermalen op een dag kunnen toepassen4 
,in enkele gevallen is het zien van een 
afbeelding eener vrouw of het denken aan
 een vrouw1 al voldoende1 orgasme te    
veroorzaken4 ,tot de natuurlijke        
cohabitatie zijn zulke personen in den  

regel ten volle impotent4 ,dit          
verschijnsel is ongetwijfeld een gevolg 
van het feit1 dat het                   
schoonheids-ideaal1 dat op de           
zinnelijkheid inwerkt1 en deze in actie 
brengt1 het individu overweldigt door   
middel van den gezichtszin4 ,alle       
zinnelijkheid verlangt in de eerste     
plaats te zien4 ,de masturbant beschouwt
 bij zijn practijken veelal een vrouw of
 een afbeelding1 of zijn verbeelding    
plaatst hem deze voor oogen4 ,en ook bij
 het gewone en normale geslachtsleven   
speelt deze ideele cotus een belangrijke
 rol3 men cohabiteert met een persoon en
 denkt daarbij aan een andere4  ,het    
zintuig van het gezicht1 het oog1 speelt
 in het liefdeleven nog een andere rol4 
,liefde wordt allereerst verklaard met  
het oog4 ,het is de blik die de vonk    
schiet welke de hartstocht der liefde   
tot uitbarsting brengt1 evenals een     
bliksemstraal de met electriciteit      
geladen onweerswolken4 ,de blikken      
dergenen1 die door duistere sympathin   

zich tot elkaar voelen aangetrokken en  
tot elkander worden gevoerd1 ontmoeten  
elkander en toonen elkander de diepte   
der ziel1 waarin reeds de geheimzinnige 
en geurige bloem der liefde tot         
ontluiking is gekomen4 ,zoo is het dat  
de echte liefde wordt verklaard4 ,het   
overige is vooreerst maar het overige en
 komt later4 ,het oog vermag in de      
liefde onuitsprekelijke dingen te       
zeggen4 ,het is de blik die de eerste   
liefdesverklaring stamelt4       ,,viii4
  ,,de ,,kleeding ,,als ,,bondgenoote   
,,der ,,zinnelijkheid4   ,de kleeding   
heeft onder het voorwendsel het lichaam 
bescherming te verleenen tegen allerlei 
uitwendige invloeden1 een geheel andere 
functie te vervullen4 ,kleeding is      
lichaamsversiering in dienst der        
zinnelijkheid en der ijdelheid4  ,is    
voor den man in het algemeen de kleeding
 een der middelen om zijn               
maatschappelijke positie te             
demonstreeren1 voor de vrouw is de      
kleeding gedurende een groot deel van   

haar leven een direct erotisch probleem1
 een vraagstuk1 waarmee zij zich in den 
sexueelen strijd om het bestaan         
aanhoudend moet bezighouden4 ,vandaar   
dat wij ons hier uit den aard der zaak  
voornamelijk bij de kleeding der vrouw  
moeten bepalen4  ,het allervoornaamste1 
zoo niet het eenige doel van het        
decoratief vertoon van de kleeding der  
vrouw is3 verhooging der erotische      
bekoring van het vrouwelijk lichaam4 ,de
 vrouw kleedt zich1 niet om bekleed te  
zijn1 maar om te bekoren en te behagen4 
,de rest is bijzaak4  ,tot op zekere    
hoogte is ook bij de mannen de kleeding 
een erotisch probleem1 maar zij is dit  
in veel geringere mate en op geheel     
andere wijze4 ,de man heeft in het      
liefdeleven de oogenschijnlijk actieve  
rol van aanvallende partij2 daarbij kan 
de kleeding1 die zijn stand en zijn     
welstand al of niet overeenkomstig de   
werkelijkheid te kennen geeft1 hem      
behulpzaam zijn in den eersten          
stormloop4 ,en ook streeft de man er bij

 de keuze van kleeding naar1 dat ze hem 
zoo voordeelig mogelijk late uitkomen4  
,maar bij de vrouw is de kleeding het   
groote middel om hare natuurlijke       
sexueele aantrekkingskracht             
onberekenbaar te verhoogen en tot op    
gevorderden leeftijd intact te houden4  
,en dit geldt niet alleen van de        
geraffineerde pronk en van den          
opzettelijken opschik1 maar van elke    
lichaamsbedekking der vrouw in het      
algemeen4  ,men weet thans1 en de       
vergelijkende volkenkunde levert        
daarvoor dag aan dag nieuwe bewijzen1   
dat het een dwaling is1 als men spreekt 
van een den mensch van den beginne af   
aangeboren schaamtegevoel1 dat hem er   
toe zou hebben gedreven zekere deelen   
van het lichaam te bedekken4 ,wij weten 
verder1 dat integendeel elke vorm van   
kleeding oorspronkelijk nooit eenig     
ander doel heeft gehad dan om te        
strekken ter versiering ten behoeve van 
oogmerken1 die in laatste instantie     
bevrediging der zinnelijkheid beoogen4  

,de vrouw is1 en wordt nog om haar      
hartstocht voor kleeding1 waarmee de    
tegenwoordige vrouw als erfelijk is     
belast1 veel gesmaad en bespot4 ,de     
mannen maken zich gaarne vroolijk over  
al die linten en strikken1 al dat kant  
en bont1 al dien blinkenden en kleurigen
 opschik1 die sinds duizenden jaren in  
het leven der schoone sexe een zoo      
voorname rol spelen1 en zij zien er     
minachtend en geringschattend op neer en
 verbeelden zich daarboven verheven te  
zijn4 ,ten onrechte1 want de vrouw neemt
 al die hulpmiddelen te baat1 wijl      
ondervinding haar heeft geleerd en nog  
dagelijks leert1 dat juist die          
hulpmiddelen op den man een             
onweerstaanbare uitwerking hebben4 ,de  
vrouw kleedt en tooit zich en schikt    
zich op1 niet in de eerste plaats1 omdat
 zij zelf daar zoo op gesteld is1 maar  
omdat zij den man daartegen zwak weet4  
,als de man den spot drijft met de zucht
 naar opschik der vrouw1 bespot hij     
eenvoudig zijn eigen voorliefde voor de 

opgeschikte vrouw4  ,gewoonlijk         
beschouwt men het geheimzinnige hulsel1 
waarin de vrouw hare natuurlijke        
bekoorlijkheden verbergt1 als een lustig
 spel der grillige phantasie1 waaraan de
 vrouwelijke ijdelheid zich te buiten   
gaat4 ,evenwel is hier allerminst sprake
 van een spel4 ,de kleeding is voor de  
vrouw de oorlogsrusting in haar         
lijdelijk offensief in den strijd der   
liefde4 ,van de doelmatigheid dier      
wapenrusting hangt haar overwinning af4 
,zich opschikken is het zwak der vrouwen
 dat haar sterk maakt--het is voor haar 
een erotisch machtsmiddel4  ,dat het    
erotisch probleem der kleeding op zoo   
uiteenloopende wijze is opgelost1 is te 
verklaren als volgt4 ,bij het versieren 
van het lichaam gaat de mensch1 op      
welken trap van beschaving hij zich ook 
bevindt--zoowel op den hoogsten als op  
den laagsten trap--steeds er naar uit1  
de speciale eigenschappen van het ras1  
die natuurlijk als voordeelen boven     
andere rassen worden aangemerkt1 zoo    

scherp en zoo gunstig mogelijk te laten 
uitkomen4 ,voor een zoo volmaakt        
mogelijk exemplaar van zijn ras te      
worden aangezien1 daarnaar streeft      
onwillekeurig ieder mensch4 ,de meest in
 't oog springende ras-eigenschappen der
 ,europeanen1 speciaal der ,europeesche 
vrouwen1 zijn3 betrekkelijk lange       
beenen1 een natuurlijke taillevorming   
met merkbare insnoering van den middel1 
verder een breed bekken1 ronde heupen en
 stevige borsten1 als halve bollen op de
 borstkas staande4 ,deze speciale       
eigenschappen der ,europeesche rassen   
hebben de richting bepaald1 waarin de   
kleeding zich in dit werelddeel heeft   
ontwikkeld4 ,uit het streven om de      
lengte der beenen te laten uitkomen1    
ontstond de rok1 die het mogelijk maakt 
met een oogopslag de verhouding daarvan 
tot het bovenlichaam op te nemen4       
,evenzoo danken gordels en ceinturen hun
 ontstaan aan de zucht om er de aandacht
 op te vestigen1 dat men in             
taillevorming niet achterstond4 ,toen de

 kleeding zich zoover had ontwikkeld1   
dat ze zich gesplitst had in een geheel 
afzonderlijke onder- en bovenkleeding1  
werden ten behoeve van ditzelfde oogmerk
 de achtereenvolgende vormen van het    
corset uitgedacht1 als een hulpmiddel om
 de verdere vrouwelijke eigenschappen   
van het blanke ras--breed bekken en     
staande borsten--aan het geheel bekleede
 lichaam toch nog te kunnen             
tentoonstellen4 ,dat dit geen hypothese 
is1 leert een vergelijking met een      
menigte andere rassen1 bij welke een    
breed bekken1 taille-insnoering en een  
opgerichte boezem niet tot de speciale  
raskenmerken behooren4 ,bij zulke       
rassen1 het ,chineesche bijvoorbeeld1 is
 in de kleeding geen spoor te ontdekken 
van een streven om de taille in te      
snoeren of den boezem kunstmatig omhoog 
te persen4  ,het corset is dus een      
hulpmiddel in dienst der erotische      
instincten der vrouwen van het blanke   
ras1 en dit verklaart1 waarom men deze  
vrouwen er tot dusver nog niet toe heeft

 kunnen krijgen1 en er wellicht nimmer  
toe zal krijgen1 van het corset afstand 
te doen1 en waarom zelfs eenmaal van dit
 folterwerktuig bekeerde dames het onder
 een andere benaming al of niet onder   
eenigszins gewijzigden vorm1 al spoedig 
weer binnen smokkelen4  ,in het algemeen
 is de kleeding ontstaan uit de         
ervaring1 dat het verhulde lichaam meer 
en langduriger bekoort dan het naakte   
lichaam4 ,hierover is al nader uitgewijd
 in het hoofdstuk dat handelt over den  
invloed der zintuigen in het liefdeleven
 en in dat over de schaamte4  ,een      
natuurlijk gevolg van de zucht om de    
bijzondere raseigenschappen te laten    
uitkomen en voor een volmaakt           
vertegenwoordigster van het ras te      
kunnen doorgaan1 is gelijk van zelf     
spreekt3 overdrijving4 ,wie een         
verlangde eigenschap in den hoogsten    
graad bezit of schijnt te bezitten1 valt
 het eerst en het meest in het oog4     
,zoodoende zoekt de kleeding gewoonlijk 
een bijzondere ontwikkeling van de      

bovengenoemde raseigenschappen voor te  
wenden4 ,daarbij wordt in den regel     
weinig of geen rekening gehouden met de 
natuurlijke harmonie1 grondslag en      
eerste eisch van elke ware schoonheid4  
,maar1 esthetische overwegingen komen   
bij de kleeding zoo goed als niet aan   
het woord4 ,met de kleeding toch worden 
geen esthetische1 maar                  
practisch-erotische oogmerken beoogd4   
,en nu moge het waar zijn1 dat          
hoogstzelden vrouwen met de breedste    
heupen1 den weelderigsten boezem en de  
omvangrijkste callipygische             
bekoorlijkheden als werkelijke          
schoonheden en esthetische idealen      
worden aangemerkt1 toch leert de        
ondervinding maar al te duidelijk1 dat  
in werkelijkheid toch diegenen de       
voorkeur genieten1 bij wie deze         
raseigenschappen het krachtigst         
ontwikkeld zijn4 ,de vrouw wil niet in  
de eerste plaats schoon genoemd zijn1   
maar zij wil bovenal gezocht en begeerd 
zijn1 en zoo strekt de kleeding niet om 

de schoonheid der vrouw te verhoogen1   
maar om hare zinnelijke                 
aantrekkingskracht te verhoogen4  ,de   
passieve rol van de vrouw in het        
geslachtsleven dwingt haar1 als zij in  
haar passiviteit toch actief wil        
optreden--d4w4z4 als zij schijnbaar     
lijdelijk wil blijven en toch erotische 
actie wil voeren--de kleeding als       
bondgenoote te aanvaarden4  ,deze       
bondgenoote toch stelt haar meer dan    
iets anders in staat1 verdekt offensief 
op te treden4 ,zij mag er met zekerheid 
meer effect van verwachten dan zelfs van
 de meest verleidelijke coquetterie1 het
 andere groote actieve middel der vrouw2
 deze wordt tot een nauw verstaanbaar   
gefluister1 vergeleken bij de beeldrijke
 lofrede1 die de vrouw door haar        
kleeding op zich kan laten houden tot   
den man4 ,de kleeding is1 kort gezegd1  
de hoogste troef in het spel der        
verlokking4 ,door de pracht in haar     
kleeding en door steeds up to date      
daarmee te zijn1 kan de vrouw bovendien 

haar welstand ten toon spreiden4 ,door  
daarbij een goede keuze en eenigen smaak
 aan den dag te leggen kan zij tenslotte
 met haar kleeding zelfs hooggespannen  
verwachtingen wekken omtrent hare       
geestelijke kwaliteiten4 ,zoo is de     
kleeding voor de vrouw een              
onuitputtelijk arsenaal en haar         
operatiebasis in den sexueelen strijd om
 het bestaan4  ,het zou der vrouw       
geringe moeite kosten al datgene1 wat   
zij met haar kleeding vermag1 op de     
edelste en meest esthetische manier te  
doen1 en haar natuurlijk schoon met     
behulp der kleeding eenige malen te     
verdubbelen4 ,in plaats daarvan is als  
regel de bekleeding der vrouw1 met      
esthetisch oog bezien1 een toonbeeld    
hetzij van leelijkheid1 hetzij van      
dwaasheid4 ,de kleeding1 die zou kunnen 
dienen het vrouwenschoon te verhoogen1  
doet eigenlijk niet anders dan dat      
schoon onkenbaar maken4 ,wat de         
bestaande schoonheid kon versterken en  
vermeerderen1 verwoest haar4 ,de        

natuurlijke schoonheid wordt bedekt met 
leelijkheid2 om mooi te zijn1 maakt men 
zich leelijk6  ,de oplossing van deze   
tegenstrijdigheid is eenvoudig4  ,de    
kleeding is voor de vrouw geen doel1    
maar middel4 ,het doel is niet schoon te
 zijn1 maar begeerd te worden4 ,niet de 
roem der schoonheid is het doel in den  
sexueelen wedstrijd1 maar de verovering 
van den man4 ,en daarbij staan de kansen
 niet het gunstigst voor het schoone en 
harmonische1 maar voor het opzichtige en
 buitensporige4 ,de vrouw moet in de    
eerste plaats den bruidssluier machtig  
worden4 ,daartoe is het niet voldoende  
schoon te zijn4 ,integendeel1 het       
welslagen is zeer weinig gewaarborgd1   
als de oplossing van dit vraagstuk wordt
 gezocht in de richting van het         
esthetisch zuiver schoone2 zekerheid    
bijna van slagen daarentegen is er1 als 
men de kunst verstaat de aandacht op    
zich te vestigen1 en door iets          
opvallends boven de eindelooze massa van
 mededingsters weet uit te steken4 ,het 

zwakste punt van de te veroveren        
vesting1 den man1 is diens              
zinnelijkheid4 ,op dit punt moet hij dus
 bij voorkeur worden aangetast4         
,aanvallen in dezen zin1 zoo1 dat de    
schijn van lijdelijkheid blijft bewaard1
 kan de vrouw het best met haar         
kleeding4 ,daarin dus zoekt zij zonder  
te spreken de verleidelijkste zinnelijke
 beloften te doen4 ,het slagen is zeker 
voor wie daarin slaagt4 ,ieder costuum  
moet aan de mannenwereld de verzekering 
geven3 ik ben datgene1 of ik ben nog    
datgene1 wat de vrouw in de eerste      
plaats zijn moet--instrument der        
zinnelijkheid4 ,alles moet daarbij voor 
de brute logica van der vrouwen strijd  
om het bestaan wijken4  ,geen der       
schijnbare dwaasheden in de             
vrouwenkleeding is dan ook dwaasheid4   
,integendeel1 alles is daarbij altijd   
verwonderlijk doelmatig ingericht op het
 verlangde effect4  ,de leiding heeft   
daarbij de mode6  ,de mode is het1 die  
het bovengeschetste probleem op telkens 

nieuwe wijze oplost4 ,deze voert de     
vrouwen1 die haar uniform aannemen1 naar
 een vrijwel zekere overwinning4 ,in    
dienst der mode bereiken de vrouwen     
bijna zeker haar doel--zij het verminkt4
  ,de mode is tegelijk de machtigste    
vriendin en de boosaardigste vijandin   
van de vrouw en de bekendste en daarom  
de meest en het luidst gesmade          
misdadigster tegen de heerlijke         
schoonheid der vrouw4 ,het is volstrekt 
geen phrase als men zegt1 dat de meeste 
modes meer vrouwen te gronde richten dan
 eenige oorlog mannen het leven gekost  
heeft4 ,wel vergiet de mode geen bloed1 
zij doodt niet direct1 maar des te meer 
gewonden en verminkten vallen er op hare
 slagvelden4 ,maar juist daarom is de   
mode barbaarscher nog dan de oorlog4    
,want de nakomelingen1 die uit de       
verminkte en verzwakte slachtoffers der 
mode geboren worden1 moeten mede boeten4
 ,aan tienduizenden onschuldigen worden 
door een vergald leven de zonden der    
ouders gewroken4 ,en het schijnbaar     

zonderlingste daarbij is1 dat er        
waarschijnlijk nog nimmer een mode      
geweest is1 die niet1 behalve tegen de  
gezondheid1 tevens tegen de schoonheid  
zondigde4 ,de mode is doorgaans met alle
 begrippen van schoonheid volkomen in   
strijd en heden ten dage is de naar de  
regelen der mode bekleede vrouw zoover  
als maar mogelijk schijnt van eenig     
natuurlijk schoonheidsideaal verwijderd4
 ,woorden als chique vervangen bij de   
aangekleede vrouw het begrip schoon2 een
 chique vrouw1 ontkleed1 is niet zelden 
de meest afschrikkende tegenstelling van
 het vrouwen-schoonheidsideaal1 zooals  
ons dat in de ,aphrodite's der oudheid  
nog altijd op het heerlijkst belichaamd 
is4 ,en een evenbeeld eener ,aphrodite1 
naar de regelen van welke mode ook      
aangekleed1 volkomen onherkenbaar zijn4 
,het schijnt ten allen tijde de         
opzettelijke bedoeling van de mode te   
zijn geweest1 alles wat de natuur aan   
vrouwenschoon laat ontstaan1 te         
misvormen en te vernielen4 ,en ook heeft

 de mode de vrouw verlaagd4 ,iedere mode
 toch streeft er alleen naar1 de vrouw  
als geslachtswezen kunstmatig meer      
presentabel te maken4 ,zij vestigt      
daarom als met schreeuwende reclame de  
aandacht op alles wat de vrouw tot vrouw
 maakt4 ,niet de innerlijke en          
uiterlijke harmonie1 het psychische en  
geestelijke wezen in de vrouw komt in de
 kleeding tot uiting1 maar wel beijvert 
de mode zich de intieme lichamelijke    
bekoorlijkheden der vrouw aan te prijzen
 en te laten uitkomen1 zoo1 dat ieders  
aandacht er dadelijk bij wordt bepaald1 
dat zij lichamelijk over de middelen    
beschikt1 die haar als geslachtswezen   
bruikbaar maken4 ,de mode verlaagt de   
vrouw door dit alles tot een levende    
reclamezuil der zinnelijkheid4  ,en     
doordat de mode om haar doel te bereiken
 gedurig moet zoeken naar iets nieuws   
dat opzien verwekt1 maakt zij de vrouw  
van tijd tot tijd tot een afzichtelijk  
monster1 dat eer schrik aanjaagt dan    
bekoring uitoefent4  ,de mode heeft de  

vrouw nooit anders dan misvormd en      
daarvan ook in ruime mate blijvende     
sporen nagelaten4 ,iedere modegril is   
een nieuwe zonde tegen de natuurlijke   
schoonheid4 ,altijd zoekt de mode het in
 het abnormale1 dwaze en onredelijke4   
,dit geldt zoowel van de constante      
plaatselijke of nationale               
modedrachten--met eenige weinige        
uitzonderingen--als van de zeer         
veranderlijke grootsteedsche en mondaine
 modes4 ,wat de mode dicteert is als    
regel onnatuurlijk en in zijn zotte     
onzinnigheid belachelijk4  ,niets       
bijvoorbeeld is schooner en heerlijker  
dan de blos der gezondheid1 het frissche
 bloeiende rood der wangen4 ,de mode    
veracht die natuurlijke schoonheid1 en  
verklaart haar voor ordinair1 boersch1  
de eerste de beste boerin ziet er immers
 ook zoo uit6 ,en bovendien1 de dame1   
die in de wereld verkeert1 zich         
angstvallig wacht voor elke inspanning1 
in de salons haar leven slijt en meer   
kunstlicht dan daglicht ziet1 kan       

onmogelijk anders dan vale1 bleeke      
wangen hebben4 ,de mode weet echter     
raad1 zij verklaart de bleeke1 vale     
tint1 waarmee boudoir1 salon en balzaal 
het aangezicht kenteekenen1 voor        
voornaam1 deftig en interessant4 ,zoo   
wordt het ziekteverschijnsel tot        
schoonheidsregel verheven en de kleur   
der gezondheid wordt veracht1 geschuwd1 
zelfs kunstmatig verwijderd en vervangen
 door de doodsch-vale modekleur4        
,bleekheid wordt interessant en pikant1 
zij schijnt te spreken van smachtend    
verlangen en aan de liefde gewijde      
nachten4 ,en als de bleekheid niet      
vanzelf wil komen1 dan wordt zij        
kunstmatig op het aangezicht gebracht4  
,op dezelfde wijze heeft de mode bij elk
 deel van het vrouwelijk lichaam als met
 voorbedachten rade gestreefd naar      
ontaarding en misvorming4 ,van den      
schedel tot aan de voeten heeft zij de  
vrouw verminkt1 van haar natuurlijk     
schoon beroofd en voor het geroofde     
ergerlijke reclame-achtige surrogaten in

 de plaats gesteld4  ,bepalen wij ons   
een oogenblik bij den voet4 ,de voet is 
een der meest delicate schoonheden van  
het vrouwelijk lichaam4 ,de heerlijke   
volmaaktheid van dit lichaamsdeel maakt 
het tot een klein scheppingswonder op   
zichzelf4 ,de voet is echter niet       
uitsluitend sieraad1 hij heeft een      
functie1 en deze is1 het geheele lichaam
 een bevallige en vlugge bewegelijkheid 
te verleenen--zonder krachtigen voet    
geen gracieusen en zekeren gang4 ,nu    
geldt terecht een kleine voet als       
schoon4 ,maar de mode1 wier wezen       
bestaat in karikatuur-achtige           
overdrijving1 is niet tevreden met      
klein2 schoonheid moet niet             
twijfelachtig zijn1 maar zich duidelijk 
manifesteeren4 ,de voet moet derhalve   
niet slechts klein zijn1 maar zeer      
klein1 abnormaal1 wanstaltig klein4 ,zoo
 luidt de wet der mode voor alle vrouwen
 en naar het schijnt voor alle tijden4  
,en negen tienden der vrouwen wringen   
haar leven lang haar voeten in te kleine

 schoenen1 waarin de voeten zoo         
onnatuurlijk worden samengeperst1 dat   
het eenvoudig onmogelijk is behoorlijk  
rechtop te staan1 om maar niet te       
spreken van een paar uur flink loopen4  
,zoo verandert de sierlijke rythmus van 
het gaan in een onbeholpen1 erbarmelijk 
gewaggel in eendachtige lompheid4 ,en   
deze inbreuk op de harmonische          
schoonheid is nog het geringste nadeel1 
want de onmogelijkheid1 behoorlijk te   
kunnen loopen1 is vrij wat ernstiger4   
,maar1 zoo fluistert de verdwaasde mode1
 waarom behoeft een dame eigenlijk te   
loopen8 ,en zij troost haar verminkte   
slachtoffers met de dwaasheid1 dat      
toeren te voet voor een dame ongepast en
 onbetamelijk zijn4 ,er zijn zelfs      
tijden geweest1 dat loopen voor een     
vrouw ronduit onfatsoenlijk werd        
genoemd4 ,abnormaal kleine voeten       
getuigen er tevens van1 dat de bezitster
 zich de weelde heeft kunnen verlooven  
zich van het vermogen van het gaan te   
berooven--daarom zijn zulke verminkte   

voeten tevens het symbool geworden van  
maatschappelijke voornaamheid1 waardoor 
men zich nog met des te vuriger ijver   
aan deze zelfverminking overgeeft4  ,zoo
 zijn er nog tallooze mode-dwaasheden1  
waardoor het vrouwenschoon voor altijd  
wordt vernietigd4 ,het lichaam van      
iedere vrouw1 die bij voortduring       
concessies doet aan de ,draconische     
wetten der mode1 vertoont onuitwischbare
 sporen van de aangerichte              
verwoesting--ze is in den volsten zin   
des woords voor haar gansche leven      
geteekend4 ,aan de voeten liggen de     
teenen niet meer regelmatig naast       
elkander1 maar ze zijn tot een          
afzichtelijk kluwen over elkaar         
gewrongen4 ,en dan de taille-snoering6  
,deze vult dag aan dag de ziekenkamers  
en de zalen der vrouwenklinieken met een
 talloos leger van slachtoffers1 die    
allen met de afschuwelijke insnoering   
van het corset1 het ,kansteeken der     
mode1 zijn gestriemd4  ,hierbij schijnt 
het inderdaad1 of een booze geest een   

afschuwelijk spel van dwaasheden drijft 
met de vrouw4 ,de grootste trots en het 
schoonste sieraad van het opgroeiend    
meisje zijn hare borsten4 ,honderden    
hoogstaande vrouwen hebben ons dit      
geheime welgevallen geschetst4 ,vol     
schuchterheid ontwaart zij de eerste    
ronding1 met onschuldig welbehagen volgt
 zij den langzamen aanwas1 en met       
klimmende verrukking ziet zij de beide  
halfronden van vrouwelijke heerlijkheid 
zich verheffen in maagdelijke volheid4  
,ze weet instinctief1 dat dit het       
verhevenste sieraad is van de jonge     
vrouw1 dat het haar dagelijks           
begeerlijker maakt voor den geliefde4   
,en hoewel ze dit alles gevoelt en weet1
 toch snoert zij zich in en perst zich  
ineen1 dag aan dag1 week aan week4 ,het 
onvermijdelijk gevolg blijft niet uit en
 doet zich weldra gevoelen4 ,zij voelt  
de vastheid en elasticiteit van den     
mishandelden jongen boezem verminderen  
en verdwijnen1 nog vr hij zich in       
volrijpe schoonheid heeft kunnen        

ontplooien4 ,maar zij gaat door met zich
 in te snoeren--de mode gebiedt het4 ,en
 zij troost zich met de drogreden1 dat  
men het immers toch niet ziet4 ,de      
ergerlijke1 ja misdadige zotternij van  
de mode springt hier wel het duidelijkst
 in het oog3 om den schijn van          
schoonheid van een jongen boezem te     
fingeeren1 wordt de werkelijk bestaande 
schoonheid verwoest4 ,dit staat         
inderdaad gelijk met den leugen te      
verkiezen boven de waarheid1 uit louter 
lust tot liegen4 ,het is de             
werkelijkheid prijsgeven en opofferen   
voor iets wat diezelfde werkelijkheid   
verzwakt nabootst4  ,zoo is de mode de  
boosaardigste vijandin1 die de          
vrouwenwereld heeft en tevens de meest  
bedriegelijke schijnvriendin4  ,maar in 
weerwil van dat alles schijnt de        
heerschappij van de mode nog ongeschokt1
 neen1 zich nog altijd hechter te       
vestigen4  ,de reden daarvan is1 dat zij
 de vindingrijkste en meest succesvolle 
bondgenoote is van de vrouw in haar     

strijd om het bestaan4 ,daardoor kan de 
mode de gansche vrouwenwereld slaafsch  
aan zich onderwerpen en oppermachtig    
over haar heerschen als een despotieke  
gebiedster1 die geenerlei inbreuk op    
haar tiranieke wetten duldt4  ,het      
hoofddoel der kleeding is voor de vrouw 
zinnelijk begeerlijk te zijn4 ,zinnelijk
 nu werken op den gezonden doorsnee-man 
van nature die vormen1 die getuigen van 
bijzondere geschiktheid voor de functie1
 die aan de vrouw is toebedeeld3 een    
breed bekken en weelderige borsten4 ,een
 breed bekken verzekert een krachtige   
ontwikkeling van het wordende kind1 en  
een goed-ontwikkelde boezem belooft voor
 dat kind een overvloedige voedselbron  
te zijn4 ,de kleeding moet de vrouw     
daarbij te hulp komen1 zij moet de      
vormen in de gewenschte richting        
corrigeeren4 ,om die reden is de        
vrouwenkleeding in hoofdzaak een        
erotisch probleem1 dat de mode ten koste
 desnoods van alles1 helpt oplossen4    
,de mode streeft volstrekt niet1 wij    

zeiden het reeds1 naar schoonheid2 zij  
streeft alleen naar het telkens weer op 
nieuwe manier versterken der zinnelijke 
bekoring van de vrouw4 ,het is een      
dwaling te meenen1 dat de mode dwaas is2
 zij doet alleen dwaas voor zoover dit  
ter bereiking harer oogmerken noodig is4
 ,hare dwaasheid is berekend4 ,hare     
buitensporigheden zijn wel overwogen4   
,er heerscht in het rijk der mode       
allerminst willekeur1 niet de caprice   
roept modes in het leven1 maar de eisch 
der strengste doelmatigheid4 ,de mode is
 dwaas uit overleg1 en met volmaakte    
kennis van de zwakke punten van den     
tegenstander4 ,de dwaasheden der mode   
blameeren minder de vrouw1 dan den man2 
zij getuigen niet van voorliefde voor   
het dwaze bij de vrouw1 maar bij den    
man4 ,want de mode kleedt de vrouw      
alleen hierom dwaas1 wijl dit het       
welslagen van het beoogde doel          
verzekert4  ,in de mode heerscht niet   
het toeval1 evenmin de gril van het     
oogenblik2 alles in de mode is nuchteren

 berekening1 vooral hare vermeende      
onbestendigheid4 ,in die onbestendigheid
 toch ligt voor een belangrijk gedeelte 
het geheim van haar succes4 ,de mode    
immers bedoelt aandacht te trekken4 ,het
 meest trekt de aandacht het nieuwe4    
,daarom1 ieder oogenblik wat nieuws1    
ieder seizoen nieuwe vormen1 om het der 
vrouw mogelijk te maken in steeds nieuwe
 combinaties al hare bekoorlijkheden en 
al hare lichamelijke1 geestelijke en    
materieele eigenschappen en bezittingen 
ten toon te spreiden4 ,zoo is de mode   
veranderlijk niet uit grilligheid1 maar 
uit berekening4 ,als de zinnelijke      
bekoring eener modedracht begint te     
verminderen1 dan heeft de mode al weer  
een nieuwe gereed1 ,zoo vult zij de     
beschaafde wereld aanhoudend met nieuwe 
vrouwen1 die er geheel anders uitzien   
dan die van gisteren1 en waarvan weer   
opnieuw het maximum van zinnelijke      
lokking uitgaat4  ,hoe ten volle mode en
 kleeding in directen dienst staan der  
zinnelijkheid blijkt allereerst uit het 

antwoord op de vraag1 waar de modes     
eigenlijk vandaan komen4 ,hieromtrent   
worden wij voldoende ingelicht door de  
zedemeesters van alle tijden4 ,steeds   
hooren wij dezen in alle toonaarden     
jammeren en met de grootste zedelijke   
verontwaardiging ontsteld verzekeren1   
dat de meeste en succesvolste           
scheppingen der mode door de            
beroepspriesteressen van ,venus zijn    
uitgedacht4 ,deze bewering is volkomen  
juist1 het bewijs er voor is zonder     
eenige moeite te leveren4 ,maar in het  
feit zelf ligt niets verwonderlijks1 het
 is een zeer natuurlijk en volkomen     
logisch gevolg van het bovengeschetste  
doel van de kleeding4 ,het is de        
dagelijks en ieder uur beoefende taak   
der bedoelde priesteressen van ,venus3  
geslachtswerktuig en niets anders dan   
dat te zijn2 om goede zaken te maken    
zijn zij gedwongen op het geraffineerdst
 te werk te gaan4 ,omdat haar geest zich
 daar voortdurend bij moet bepalen1     
vinden zij natuurlijk de beste          

oplossingen van de vraag3 hoe met de    
kleeding de krachtigste bekoring uit te 
oefenen en zij zijn steeds de eersten om
 de uitwerking van nieuwe vindingen te  
beproeven4 ,het succes dat deze klasse  
van vrouwen daarmee heeft1 blijft bij de
 rest niet onopgemerkt en ook der op    
eerbaarheid gestelde vrouw blijft niets 
over dan het voorbeeld te volgen1 willen
 zij niet riskeeren in de niets         
ontziende concurrentie ten onder te     
gaan1 d4 w4 z4 over het hoofd gezien en 
terzijde geschoven te worden4  ,het is  
de taak der mode1 haar eenige taak      
eigenlijk1 de geslachtsverschillen te   
laten uitkomen1 op hunne aanwezigheid   
opmerkzaam te maken1 alle lijnen1 die   
sexeverschillen markeeren1 als te       
onderstreepen en zoo noodig te          
corrigeeren4  ,voor het blanke          
menschenras is de boezem het voornaamste
 uiterlijke geslachtskenmerk der vrouw4 
,daarvan gaat naar den man de           
krachtigste bekoring uit4 ,stratz merkt 
terecht hieromtrent op3 ,bijzonder sterk

 en eigenaardig is de bekoring1 die de  
vrouwelijke borsten op ons uitoefenen4  
,terwijl de natuurvolken daarvoor ten   
eenenmale onverschillig zijn en zelfs   
bij de ,japanners en ,chineezen1 die    
toch ook geheel bekleed gaan1 de boezem 
geen zinnelijke beteekenis schijnt te   
hebben1 zijn de borsten bij de op       
hoogeren trap staande volken van het    
,kaukasische ras het zinnebeeld der     
vrouwelijke aantrekkingskracht geworden 
en zij gelden1 als zij goed zijn        
ontwikkeld1 als het hoogste sieraad van 
het vrouwelijk lichaam4  ,naar een      
teekening van ,hans ,holbein den        
,jongere 7#adig-aedc71 ,museum1 ,bazel4 
,natuurlijk is dit de mode niet         
onbekend4 ,zij maakt integendeel het    
meeste werk van den boezem4 ,hare       
vernuftigste en meest geraffineerde     
scheppingen gelden altijd den boezem4   
,zij doet de middelen aan de hand om    
deze al of niet voorhanden schoonheid op
 het duidelijkst te laten uitkomen1 en  
waar ze geheel ontbreekt1 ze voor te    

wenden4 ,dit begint al bij het jonge    
meisje1 want een vroege krachtige       
ontwikkeling van de buste heeft ten alle
 tijde gegolden voor een                
benijdenswaardig geschenk der natuur4   
,het tot puberteit komende meisje       
vestigt met haar kleeding dan ook het   
eerst de aandacht op haar boezem2       
daarmee opent zij haar lijdelijk        
offensief tegen de mannenwereld2 met den
 boezem begint het tentoonstellen der   
vrouwelijkheid4 ,en van dat oogenblik   
blijft steeds de boezem de stelling van 
waar uit de erotische strijd wordt      
gevoerd1 het geheele leven door1 tot in 
den ouderdom toe4 ,nog altijd een mooien
 gevulden1 weelderigen boezem te hebben1
 dat is de grootste triumf der volrijpe 
vrouw4 ,en wijl het de mode nooit te    
doen is om werkelijkheid1 maar alleen om
 schijn1 en zij met de werkelijkheid    
zelfs geen rekening wenscht te houden1  
verwoest zij1 naar we boven zagen1 eerst
 de werkelijkheid1 om vervolgens met    
schijn het door haar vernielde weer aan 

te vullen4 ,zij handelt als een         
berekenend speculant1 die kunstmatig    
gebrek schept om zich een vlotter       
afzetgebied te verzekeren4 ,alle mode is
 voor de ontwerpers trouwens niets dan  
koopmanschap4  ,vandaar is dus het      
verlokkend presenteeren van den boezem  
ten allen tijde het voornaamste probleem
 geweest1 dat de mode zich ter oplossing
 zag voorgelegd4 ,en zij heeft dat      
probleem in den loop der tijden op      
honderden verschillende manieren weten  
op te lossen4 ,het liefst1 wijl het     
meeste effect verzekerend1 bedient zij  
zich daarbij van gedeeltelijke          
ontblooting1 de decolletage4 ,het       
decollet bedoelt niets anders1 dan      
bekoring uit te oefenen op den man4 ,wel
 oefent het bekleede lichaam krachtiger 
erotische aantrekking uit dan het naakte
 lichaam4 ,maar bij het decolleteeren   
staat men voor een dier gecompliceerde  
gevallen1 die aan toepassing der        
homeopathie doen denken4 ,zoo blijft er 
voor den leugenaar als laatste middel   

over om te misleiden3 de waarheid te    
zeggen1 wijl niemand die dan van hem    
gelooft4 ,langs een gelijksoortigen     
omweg gaat de erotische bekoring met    
behulp van decollet4 ,het bekleede      
lichaam werkt op den ,europeeschen      
mensch veel zinnelijker1 dan het naakte 
lichaam4 ,door de bekleeding is in de   
plaats van de onverschilligheid der     
wilden voor het alledaagsche naakte een 
brandende nieuwsgierigheid gekomen voor 
het zich in kleederen verbergende       
lichaam4 ,treffend zou dit blijken als  
een vrouw in neglig1 maar geheel        
bekleed1 zich op straat zou begeven in  
gezelschap van een andere met ontbloote 
armen1 beenen enz4--aller blikken zouden
 zich wenden naar het neglig1 de slechts
 gedeeltelijk bekleede gezellin zou     
ternauwernood worden opgemerkt4  ,het   
bekleede lichaam prikkelt de phantasie1 
die1 eenmaal aan het werk1 zich het     
verborgene en onbekende in de           
gloeiendste en heerlijkste kleuren      
afmaait4 ,de steeds weer opnieuw        

opgewekte nieuwsgierigheid en de steeds 
opnieuw in werking gebrachte verbeelding
 verschaffen het bekleede lichaam een   
nimmer verzwakkende zinnelijke bekoring4
 ,het decolleteeren nu schijnt een      
tegemoetkoming aan deze                 
nieuwsgierigheid4 ,niet echter om die   
nieuwsgierigheid te bevredigen--daarmee 
ware niets gewonnen--maar integendeel om
 haar nog sterker te prikkelen4  ,zoo   
blijkt uit het decollet hoe diep en hoe 
grondig de mode zich in het haar ter    
oplossing gegeven thema heeft ingedacht4
 ,zij maakt met de strategie van een    
wereldveroverend veldheer geniaal       
gebruik van elke voor de hand liggende  
en meer nog van elke niet voor de hand  
liggende gunstige omstandigheid4 ,met de
 decolletage benut zij het feit1 dat    
gedeeltelijke en beperkte tegemoetkoming
 niet leidt tot bevrediging der         
nieuwsgierigheid1 maar tot nog grootere 
nieuwsgierigheid3 zij exploiteert met de
 ten deele ontbloote boezems met        
weergalooze handigheid het verschijnsel1

 dat een enkel woord van een geheim de  
nieuwsgierigheid om alles te weten      
opvoert tot de uiterste grens van       
spanning4  ,dat het decolleteeren geen  
ander dan het hier geschetste doel      
beoogt1 en dat men dit ten allen tijde  
ook zeer goed geweten heeft1 valt direct
 te bewijzen met tal van                
verbodsbepalingen dienaangaande4 ,zoo   
waren er in tijden1 waarin het decollet 
niet alleen binnenshuis maar ook        
daarbuiten mode was1 veelal allerlei    
voorschriften1 hetzij wettelijke        
verordeningen1 hetzij decreeten van den 
goeden toon1 die de aanwending van dit  
lokmiddel aan zekere regelen            
onderwierpen4 ,herhaaldelijk komt men   
daarbij voorschriften tegen die aan     
ongehuwde vrouwen een lager decollet    
toestaan dan aan getrouwde vrouwen4     
,weduwen worden dan in dit opzicht als  
gehuwd aangemerkt totdat de wettelijke  
termijn1 binnen welke zij geen nieuw    
huwelijk mochten aangaan1 verstreken    
was4 ,daarna mochten zij zich weer      

decolleteeren als jonge meisjes4 ,met   
deze regeling werd natuurlijk zonder    
meer erkend1 dat het decollet           
mannenvangst beoogde1 en dat dit recht  
eigenlijk alleen aan ongehuwde vrouwen  
toekwam4  ,de bedoeling van het decollet
 is ontegenzeggelijk alleen deze1 den   
boezem prijs te geven aan de blikken der
 mannen teneinde zinnelijke bekoring uit
 te oefenen4 ,of daarbij precies        
doelbewust dan wel werktuigelijk en uit 
navolgingssleur wordt gehandeld1 is     
natuurlijk vrijwel om het even4  ,nu    
laat de zinnelijkheid zich het          
allerminst bekoren door openlijk        
vertoon1 zonder meer4 ,er is een vorm   
van decollet1 die slechts weinig bekoort
 en waarbij de bekorende kracht in elk  
geval slechts van korten duur is3 het   
toonen van den boezem in zijn eenvoudige
 naaktheid1 zooals men het gezicht en de
 handen bloot laat4 ,er zijn tijden     
geweest1 waarin dit de mode was4 ,en    
steeds bleek dan1 dat er in een ommezien
 van tijd ook van dit1 als kostbaarste  

sieraad der vrouw en als het heerlijkst 
erotisch wonder der schepping zoo vaak  
bezongen uitgangspunt van zinnelijke    
aantrekkingskracht1 niet meer bekoring  
uitging1 dan van gezicht of handen4     
,naaktheid heeft geen blijvende         
bekoorlijkheid4 ,deze vorm van decollet 
beantwoordde dan ook allerminst aan het 
gestelde doel en is dan ook             
waarschijnlijk zelden of nooit als      
direct middel ter bekoring bedoeld4     
,daarvoor zijn een menigte andere       
manieren van ontblooting                
uitgedacht--gedeeltelijke ontblooting1  
waarbij het zichtbaar gedeelte de       
nieuwsgierigheid naar de rest had te    
prikkelen2 en de bedekte ontblooting1   
waarbij het kleed los den boezem bedekte
 en op elk gewenscht oogenblik          
opengeworpen kon worden1 evenals de rok 
kan worden opgenomen om het been te     
toonen4  ,zoo heeft het decollet zoolang
 de mode de vrouwenkleeding beheerscht1 
regelmatig heen en weer geschommeld     
tusschen een minimale en een maximale   

ontblooting4 ,bij dat maximum werd het  
kleed zoover opengelegd1 dat vrijwel de 
geheele voorkant van het bovenlichaam   
aan de blikken werd prijsgegeven4       
,koningin ,isabella van ,beieren bracht 
in de #af;e eeuw een mode in zwang1     
waarbij het kleed van den hals tot aan  
den middel openhing1 en aan haar hof    
moet deze mode onmiddellijk met een     
waren hartstocht zijn aangenomen4 ,in de
 #af;e eeuw heerschte deze mode         
herhaaldelijk en er werden toen nog     
allerlei middelen bedacht1 om het       
erotisch effect nog te verhoogen3 rondom
 de borsten werden schitterende         
versierselen gelegd2 ook werden wel     
beide tepels verbonden door met         
diamanten bezette borstketens4  ,van    
langen duur zijn zulke modes echter     
nimmer geweest4 ,tegen een zoo ver en   
zoo consequent doorgevoerden zin voor   
openbaarheid staken steeds onmiddellijk 
zware stormen van oppositie op4 ,en wel 
uit de vrouwenwereld zelf4 ,misschien   
uit mededoogen met de bedreigde         

zedelijkheid4 ,vermoedelijk en          
waarschijnlijk echter om nog een andere 
reden1 die dan tevens de eigenlijke     
reden was4 ,een zoo ver gaand decollet  
konden natuurlijk slechts de zeer       
weinige zeer ruim met boezemschoon      
bedeelde vrouwen zich veroorloven4 ,zij 
die op dit punt niet bijzonder op de    
vrijgevigheid der natuur hadden te      
roemen of die reeds tot meer            
respectabelen dan bekoorlijken leeftijd 
waren geklommen1 gevoelden jegens zulke 
modes heel gauw onoverkomelijke         
gemoedsbezwaren1 die zich dan lucht     
gaven in een categorisch non possumus4  
,deze categorie van vrouwen nu maakt ten
 allen tijde de groote meerderheid uit  
en door haar aantal reeds weten zij dan 
weldra een haar zoozeer ongunstige en   
dus onwelgevallige mode in miscrediet te
 brengen4  ,de allereerste eisch voor   
een mode om wat haar hoofdlijnen betreft
 langen tijd te kunnen heerschen is1 dat
 zij alle vrouwen in staat stelt        
erotische aantrekking uit te oefenen4   

,een mode1 die de volle werkelijkheid   
onthult1 voldoet wel het minst aan dien 
eisch4 ,haar bestaan is daarom altijd   
van korten duur4 ,en de mode is daar om 
alle vrouwen in den strijd om het       
sexueel bestaan een kans te geven4 ,om  
die reden schommelde het decollet       
meestal tusschen grenzen1 waarbij de    
mannelijke nieuwsgierigheid in voldoende
 mate geprikkeld werd1 zonder dat       
omtrent de werkelijkheid iets bepaalds  
viel waar te nemen1 en die elke         
mogelijkheid openlieten om de natuur te 
corrigeeren en aan te vullen naar den   
eisch van het schoonheidsideaal van den 
dag4  ,de mode heeft het van tijd tot   
tijd ook wenschelijk en voor haar doel  
nuttig geacht heel niet te              
decolleteeren1 tenminste in het         
openbaar4 ,zoo is het geweest in        
ongeveer de geheele #ai;e eeuw4 ,maar   
nooit werd daarmee dan tevens het werken
 met de erotische bekoring van den      
boezem prijsgegeven4 ,integendeel1 het  
probleem werd dan in tegenovergestelde  

richting even bevredigend opgelost4 ,wat
 getoond moest worden bleef angstvallig 
bedekt1 maar daarbij werd even          
angstvallig zorg gedragen1 dat het      
verborgene zijn aanwezigheid even       
duidelijk verried als wanneer het       
onbedekt ware gelaten4 ,het beginsel1   
waardoor de mode zich bij het oplossen  
van dit ingewikkelde vraagstuk liet     
leiden1 was dit3 de vrouw moet geheel   
bekleed zijn en toch het effect maken   
van niet bekleed te zijn4 ,hoe          
weergaloos geniaal dit schijnbaar       
absurde probleem is opgelost1 daarvan   
getuigen heele reeksen van modes uit den
 modernen tijd4 ,het meerendeel der     
moderne vrouwenmodes1 waarbij letterlijk
 niets onbedekt wordt gelaten1 maakt    
niettemin een veel zinnelijker effect   
dan vele openlijk losbandige modes uit  
vroegere tijden met al hare verregaande 
ontblootingen1 en zij zijn samen te     
vatten in de formule3 in kleederen      
naakt4  ,niet minder merkwaardig is het 
spel1 dat de mode in den loop des tijds 

heeft gedreven met de bekleeding van het
 onderlichaam1 den rok4 ,bij dit        
kleedingstuk1 dat een heele reeks       
bekoorlijkheden drastisch moet          
demonstreeren1 komt in alle tijden nog  
duidelijker uit1 dat het hoofddoel der  
vrouwelijke kleeding is3 zinnelijke     
bekoring uit te oefenen op de andere    
sexe en der vrouw de jacht op den man te
 vergemakkelijken4 ,het pronken met den 
boezem laat nog plaats voor andere      
opvattingen2 de boezem der vrouw is van 
majestueuse schoonheid1 zijn aanblik kan
 verheven gedachten wekken1 waaraan     
zinnelijkheid vreemd is4 ,maar de       
bekoorlijkheden waar de rok de aandacht 
der andere sexe bij heeft te bepalen1   
zijn van geheel anderen1 van direct en  
uitsluitend zinnelijken aard4 ,de rok   
heeft der mode ten allen tijde groote   
moeilijkheden bereid4 ,met eenvoudige   
niet-bedekking kon hier gevoegelijk niet
 worden gewerkt4 ,daarom zocht men het  
steeds in het opzichtige en             
buitensporige1 en de meeste en          

allerergste modedwaasheden betreffen dan
 ook den rok4  ,de meest in het oog     
springende dwaasheden1 die met den      
vrouwenrok alzoo zijn begaan1 bestaan in
 zijn buitensporige verlenging1 zijn    
buitensporige verwijding en zijn        
buitensporige vernauwing4 ,buitensporige
 verkorting is daarentegen ondoelmatig  
gebleken4  ,het zoeken van de mode1 om  
het erotisch probleem van den rok op te 
lossen in diens lengte1 heeft als       
uiterste opgeleverd den rok met sleep4  
,de sleep is telkens1 als de mode hem   
invoerde1 langen tijd in zwang gebleven4
 ,hij beantwoordde niet alleen aan de   
eerste eischen1 die de mode stelt aan   
ieder kleedingstuk van de vrouw1 maar   
hij bleek tevens uitermate geschikt om  
hem te laten getuigen van den welstand  
der draagster4 ,de sleep toch belet elke
 vrije beweging4 ,alleen rijke en       
voorname vrouwen kunnen zich de weelde  
veroorloven kleederen te dragen die     
dwingen tot nietsdoen1 en als met geweld
 tot welke bezigheid ook1 ongeschikt    

maken4 ,een sleep met zich mee te voeren
 gaf dus rijkdom1 macht1 aanzien te     
kennen4 ,zoo was de sleep het symbool   
van voornaamheid en deftigheid4 ,en hij 
beantwoordde tevens bij uitstek aan het 
hoofddoel1 dat met elk kleedingstuk der 
vrouw in de eerste plaats wordt beoogd4 
,hoe langer de rok is1 des te vaker ziet
 de vrouw zich gedwongen hem op te      
nemen1 en des te hooger ook moet hij    
worden opgenomen4 ,er is geen beter     
voorwendsel om op ongezocht schijnende  
wijze de beenen te toonen1 dan te lange 
rokken te dragen4 ,bij den sleeprok     
heeft de vindingrijke mode dus de       
omgekeerde methode te baat genomen als  
bij den boezem3 zij ontbloot niet1 maar 
geeft te veel1 en schept daardoor de    
noodzakelijkheid dat te veel ieder      
oogenblik buiten werking te stellen4 ,of
 en wanneer die noodzakelijkheid zich   
voordoet1 daarover beslist de draagster1
 en natuurlijk valt dan die             
noodzakelijkheid telkens zeer           
opmerkelijk samen met de directe        

utiliteit dier manoeuvre4  ,uit een en  
ander valt zonder veel moeite de        
conclusie te trekken1 dat het           
stelselmatig en overdreven angstvallig  
verbergen der beenen door de            
vrouwenkleeding niet geschiedt ter wille
 der schaamachtigheid1 die delicate     
intimiteiten aan het gezicht zoekt te   
onttrekken1 maar juist ter wille van het
 tegendeel4 ,men bedekt overdreven om   
voorwendsels aan de hand te doen tot    
onthulling en dat juist dan te doen als 
daarvan effect mag worden verwacht4     
,vandaar is de korte1 voetvrije rok als 
erotisch lokmiddel veel minder bruikbaar
 dan de te lange rok1 want hij biedt    
geen gelegenheid tot doeltreffend       
manoeuvreeren4  ,de oplossing van het   
probleem door een buitensporig verwijden
 rok schiep nog meer mogelijkheden om de
 beenen--niet te bedekken4 ,deze vorm   
van rokken is vooral in de #ah;e en     
#ai;e eeuw onder de benamingen hoepel-1 
baleinrok en crinoline in de mode       
geweest4 ,deze rokken komen ons heden   

verregaand afschuwelijk voor4 ,zij      
maakten de vrouwen tot wangedrochten4   
,maar dat zij zoo lang in de mode bleven
 bewijst op zichzelf reeds1 dat zij     
niettemin volkomen beantwoordden aan hun
 doel4  ,zooals van zoovele             
buitensporigheden der mode1 wordt de    
uitvinding van den wijduitstaande rok   
toegeschreven aan een vorstelijke       
minnares1 en wel aan mevr4 de           
,montespan4 ,als bewijs daarvoor beroept
 men zich op een brief van hertogin     
,elisabeth ,charlotte van #bb ,juli     
#agah1 waarin het heet3 ,madame de      
,montespan heeft den hoepelrok          
uitgevonden om te verbergen dat zij     
zwanger was 7de ,montespan stierf in    
#agjg74 ,want telkens als zij dien rok  
aanhad was het alsof op haar voorhoofd  
stond geschreven dat zij weer zwanger   
was2 ten hove zeide men dan tegen       
elkander3 ,madame de ,montespan draagt  
haar hoepelrok1 ze is dus weer zwanger4 
,ik geloof echter1 dat zij zich maar zoo
 hield in de hoop weer wat meer         

consideratie te ondervinden4  ,dat de   
wijde rok niet is uitgevonden door      
,mevr4 de ,montespan blijkt evenwel ten 
duidelijkste hieruit1 dat zulke rokken  
veel vroeger reeds in ,engeland gedragen
 werden4 ,daarentegen is het niet       
onwaarschijnlijk1 dat er datgene mee    
werd beoogd1 wat in bovenaangehaald     
citaat aan de minnares van ,lodewijk    
,,xiv werd toegedicht3 zwangerschap te  
verbergen4 ,reeds hierom is dit         
waarschijnlijk wijl in dien dartelen    
tijd ongeveer elke dame zich dagelijks  
aan het gevaar eener buitenechtelijke   
zwangerschap blootstelde1 terwijl       
zwangerschap1 zooals gewoonlijk in      
tijden van zinnelijke ontaarding1 als   
iets belachelijks1 als iets doms en     
bespottelijks gold4 ,zoodoende was er de
 dames alles aan gelegen haar fataal    
malheur op het gladde ijs der galanterie
 zoo lang mogelijk te verbergen4 ,hierop
 zullen wij later ruimschoots           
gelegenheid hebben uitvoeriger terug te 
komen4  ,in elk geval valt hiermee      

moeilijk te verklaren1 dat deze rok1 in 
weerwil van zijn tallooze ongemakken en 
zijn verregaande leelijkheid1 toch tot  
driemaal toe geruimen tijd in de mode is
 herrezen4 ,daarvoor moeten nog andere  
redenen zijn geweest4 ,en het is niet   
moeilijk die te ontdekken4 ,de wijd     
uitstaande stijve rok was een vorm van  
bedekking1 die de vrouwen tot           
veelvuldige en telkens langdurige en    
verstgaande onthulling van wat zij niet 
wenschte te verbergen niet slechts      
verleidde1 maar direct noodzaakte4 ,de  
hoepelrok-dragende dame moest bij het   
gaan1 door de vele hindernissen die zich
 daarbij noodzakelijk moesten voordoen1 
eenige dozijnen keeren per uur zich op  
de meest drastisch werkende wijze ten   
toon stellen4 ,dit beteekende1 dat zij  
even zooveel malen zich de vurig        
begeerde gelegenheid ongezocht zag      
geboden om met hare meest intieme       
bekoorlijkheden op het verleidelijkst te
 pronken4 ,de constructie dezer rokken  
was zoo1 dat zij als het ware van zelf  

een zich openend en weer sluitend       
decollet van onderen naar boven deden   
ontstaan4  ,de voorliefde der           
vrouwenwereld voor deze gedrochtelijke  
rokken berustte dus eenvoudig op hunne  
erotische doelmatigheid4 ,voor een      
kleedingstuk1 dat haar steeds een als   
betooverd gevolg van exemplaren der     
andere sexe garandeert1 trotseert de    
vrouw met vreugde en heroeke            
zelfopoffering alle ongemakken1 iederen 
last4 ,en de mode heeft nog geen        
zekerder werkend toestel kunnen vinden  
dan deze soort rokken4 ,zijn zonderlinge
 vorm moest elk oogenblik onvermijdelijk
 even zonderlinge ontblootingen1 d4w4z4 
gelegenheden daartoe1 veroorzaken4 ,en  
de noodzakelijke voorwaarde1 dat die    
ontblootingen steeds konden doorgaan    
voor onopzettelijk1 ongewild en         
ongezocht1 was daarbij in ruime mate    
aanwezig4 ,al die opzettelijke          
ongelukjes hadden het extra verlokkende 
en verleidelijke van het toevallige en  
momenteele4 ,en welke ongehoorde        

perspectieven de wijduitstaande rok elk 
oogenblik beloofde1 bijvoorbeeld bij het
 opgaan der trappen1 bij het instappen  
in een rijtuig en bij tallooze andere   
gelegenheden1 kan men zich heden ten    
dage eerst duidelijk voorstellen als men
 weet dat in dien tijd van een dessous  
nog eigenlijk geen sprake was4 ,onder de
 baleinrok werd slechts een zeer kort   
onderrokje gedragen en een pantalon was 
in de geheele #ag;e en #ah;e eeuw een   
diep veracht kleedingstuk4 ,het gold    
voor de vrouw als iets zeer             
onbetamelijks en schandelijks1 een      
pantalon te dragen1 deze werd alleen    
welvoegelijk geacht voor oude vrouwen4  
,alleen bij het rijden droegen de dames 
een pantalon4 ,door dit alles schonk de 
hoepel- of baleinrok de vrouw de        
zekerheid1 dat ten allen tijde vurige   
blikken in hoopvolle verwachting op haar
 waren gevestigd1 blikken1 die in       
spanning het oogenblik verbeidden1 dat  
een gelukkig toeval1 of een ondeugende  
streek van den wind de zoozeer begeerde 

openbaring zou bewerken4 ,iets pikanters
 valt trouwens nauwelijks te bedenken4  
,niet in den roes der overgave1 maar in 
de meest onschuldige en onverwachte     
situaties en op de meest ongezocht      
schijnende manieren konden met behulp   
van dezen rok de intiemste              
bekoorlijkheden voor een ondeelbaar     
oogenblik aan de nieuwsgierigen blikken 
worden prijsgegeven4 ,en deze openbaring
 van een oogenblik was1 naar de ervaring
 dag aan dag leerde1 voldoende om den   
blik der mannen in den geest ook verder 
te doen doordringen en hun verbeelding  
heen te leiden naar het laatste4 ,het   
was de tot de uiterste grens opgevoerde 
tegemoetkoming der vrouw aan de wenschen
 van den man1 de echt vrouwelijk        
gemaskeerde toenadering1 waarbij niets  
werd nagelaten en toch niets kon worden 
bewezen en de schijn nog in ten volle   
bevredigende mate gehandhaafd bleef4 ,de
 hoepelrok1 hoe monsterachtig en hoe    
wanstaltig ook1 hulde de vrouw in een   
wolk van erotische bekoring met         

onweerstaanbaar aantrekkend vermogen4   
,aan den eersten en hoogsten eisch1 aan 
welk kleedingstuk der vrouw ook gesteld1
 werd door dezen rok op bijna1 ideel    
volmaakte wijze voldaan4 ,en daarom was 
hij voor de vrouw een inderdaad ideel   
kleedingstuk1 een der doelmatigste en   
dus schoonste geschenken der mode aan de
 vrouw4  ,de nauwe rok heeft hetzelfde  
probleem in tegenovergestelde richting1 
maar niet minder bevredigend1 opgelost4 
,de mode wijzigt zich naar de algemeene 
inzichten en opvattingen van het        
oogenblik4 ,in den eenen tijd worden    
groteske middelen vereischt1 in den     
anderen tijd kan de mode met meer       
natuurlijke volstaan4 ,met den nauwen   
rok wordt niets onthuld en alles        
getoond4 ,de vormen blijven bedekt1 maar
 het oog kan al hun lijnen volgen1 ook  
de intiemste en meest delicate1 niets   
wordt werkelijk gezien1 maar alles valt 
te raden2 men ziet de werkelijkheid1    
maar nog gehuld in den sluier der       
illusie4  ,kortgeleden heeft de mode een

 vergeefsche poging gewaagd1 nog een    
stap verder te gaan1 en de vrouwen een  
kleedingstuk te geven1 dat het midden   
hield tusschen rok en pantalon4 ,de     
erotische bekoring1 zooals de vrouw die 
wenscht1 bleek van dat kleedingstuk     
echter gering4 ,ondanks de grootste     
reclame is het de mode niet mogen       
gelukken het ingang te doen vinden4  ,op
 precies dezelfde manier als de         
bekleeding met bovenkleeding slechts een
 middel is om de nieuwsgierigheid naar  
het verborgene te prikkelen1 en die     
nieuwsgierigheid nog te versterken door 
gedeeltelijke of momenteele             
onthullingen--op precies dezelfde manier
 woekert de mode in de kleeding der     
vrouw met elk ander kleedingstuk4 ,ook  
het schijnbaar geringste en meest       
ondergeschikte heeft zijn hooge         
erotische beteekenis en zijn bepaalde   
erotische functie--van den hoogen hak   
der schoen 7die zelfs een sterk         
geprononceerde erotische beteekenis     
heeft1 wijl hij het lichaam een stand   

geeft1 waarbij de boezem naar voren en  
de callipygische heerlijkheden naar     
achteren zich scherper afteekenen7 tot  
de versierselen van het hoofdhaar1 alles
 staat bij de vrouw in directen en      
regelrechten dienst der passieve        
verlokking1 alles heeft dit eene doel3  
de andere sexe toe te roepen3           
vergeet-mij-niet4 ,daartegenover staat1 
dat de vrouw1 zoodra zij er zich van    
bewust wordt dat zij in sexueel opzicht 
heeft afgedaan1 dikwijls volkomen       
onverschillig wordt voor kleeding en    
voor allen opschik1 en dan niet zelden  
aan de verzorging harer uiterlijke      
verschijning evenveel te weinig zorg    
besteedt als vroeger te veel4 ,dit ligt 
trouwens in den aard der vrouw1 die     
overhelt tot uitersten4  ,ongeveer      
altijd kiest de mode een bepaald centrum
 van bekoorlijkheden van het vrouwelijk 
lichaam uit1 om daarop allermeest de    
attentie te doen vallen4 ,en heeft zij  
eenmaal een keus gedaan1 dan ontziet zij
 verder geen middel om haar doel zoo    

volkomen mogelijk te bereiken4 ,dat is  
een kwarteeuw geleden gebleken1 toen het
 een tijdlang de mode was inzonderheid  
te pronken met callipygische            
bekoorlijkheden4 ,met behulp van den cul
 de ,paris of de tournure was toen      
eensklaps elke vrouw uiterlijk          
herschapen in een ,venus ,kallipygos4   
,deze mode viel ook daarom zoo in den   
smaak1 wijl zij onmiddellijk zoozeer in 
de gunst viel ook der oudere dames4 ,het
 onthaal dat een nieuwe mode vindt1 de  
opgang1 dien zij maakt1 en de           
levensduur1 die haar is beschoren1      
hangen in niet geringe mate af van de   
dames van middelbaren leeftijd2 deze    
toch hebben het vrijwel in haar macht1  
een mode die haar niet aanstaat1 in     
korten tijd in miscrediet te brengen4   
,en een nieuwe mode staat deze dames het
 best aan1 als zij ook haar eenige      
gelegenheid biedt om nog eenige laatste 
triumfen te vieren4 ,en de mode der     
tournure was haar bijzonder gunstig4    
,alle schoonheden zijn vergankelijk1    

enkele der heerlijkste schoonheden      
bloeien alleen in de jeugd1 andere zijn 
duurzamer1 het duurzaamste zijn de      
bekoorlijkheden van ,venus ,kallipygos2 
de volheid dier bekoorlijkheden is op   
den leeftijd der rijpheid zelfs het     
grootst4 ,vandaar de geestdrift waarmee 
deze mode door de in leeftijd reeds     
ietwat gevorderde dames geaccepteerd en 
met alle argumenten--behalve de         
ware--verdedigd werd4  ,deze mode was   
zooveel als een omkeering der           
decolletage4 ,de rol1 die anders de     
borsten speelden1 werd nu door haar     
tegenvoeters vervuld2 het               
uitstralingscentrum van erotische       
aantrekking was van de noordpool        
verplaatst naar de zuidpool4  ,wat bij  
deze wel doeltreffende maar weinig      
delicate mode eenigszins zou kunnen     
verwonderen1 is dit1 dat zij viel midden
 in een periode van zeer hooggestemde   
fatsoensbegrippen1 waarvan wij in het   
hoofdstuk over de ,sexueele moraal      
7volgend deel7 nader komen te spreken4  

,en in werkelijkheid was de             
callipygische mode bij het schaamtelooze
 af indecent2 in tweerlei opzicht zocht 
zij het lager bij den grond dan de      
modes1 die bij uitnemendheid als        
onkiesch en onbetamelijk gelden1 die    
namelijk1 welke de vrouwen met den      
ontblooten boezem laten pronken4        
,weliswaar kan men in het algemeen      
zeggen1 dat het lichaam geen enkele     
bekoorlijkheid bezit1 die op zichzelf   
verachtelijk of van lagere orde is4     
,voor callipygische schoonheden behoeft 
de bezitster zich evenmin te schamen als
 voor welke andere natuurlijke          
schoonheid4 ,maar zoo zeker als dit is1 
even zeker is het1 dat de aard der      
effecten van alle schoonheden in het    
minst niet gelijk staat4 ,het effect van
 den vrouwelijken boezem kan rein zijn4 
,de boezem is niet slechts het          
heerlijkst erotisch wonder aan de vrouw1
 maar tevens het verhevenste erotisch   
wonder4 ,hij vertegenwoordigt niet      
louter het genot1 maar hij is ook het   

symbool van de verheven bestemming der  
vrouw4 ,hij getuigt meer nog dan van de 
heerlijkheid der vrouw1 van de glorin   
van het moederschap4 ,de equatoriale    
bekoorlijkheden daarentegen zijn direct 
en uitsluitend zinnelijk2 zij zijn      
provoceerend erotisch1 zij voeren de    
phantasie zonder omwegen regelrecht heen
 naar het laatste en vestigen de        
aandacht zonder meer op de              
geslachtsgemeenschap4 ,en onder die     
bekoorlijkheden van lager orde zijn de  
callipygische ontegenzeggelijk de       
brutaalste en grofste4 ,daarmee te      
pronken is wel de duidelijkste en meest 
directe provocatie van den erotischen   
stormloop der mannen1 en het minst      
delicate erotisch gastmaal1 dat de mode 
aan de zinnelijke mannenoogen ooit heeft
 voorgezet4  ,een der jongste vindingen 
der altijd met weer nieuwe vindingen    
verrassende mode is de blouse4 ,deze    
heeft weer de algemeene taak z te       
verbergen1 dat niets verborgen blijft4  
,ook de blouse beantwoordt volkomen aan 

dezen eisch4 ,en wel op zeer bijzondere 
en zeer geraffineerde wijze4 ,zij       
verraadt niet1 zooals de bovenkleeding  
in het algemeen1 den plastischen vorm1  
maar die velerlei kleine verborgenheden 
en heimelijkheden waarnaar de man zoo   
nieuwsgierig is en die zijn             
nieuwsgierigheid1 hoe ook bevredigd1    
altijd weer sterker prikkelen4 ,in de   
eerste plaats veroorlooft de blouse     
effectvol te woekeren met de pikante    
linnen- en kantwonderen1 daaronder als  
in hinderlaag opgesteld4 ,gelijk het    
retrouss in staat stelt de met kant     
afgezette jupon1 en van tijd tot tijd   
zelfs de dartele volants van nog        
intiemer kleedingstuk hun werk te laten 
doen1 evenzoo is de blouse bestemd met  
de niet minder pikante ondertaille en   
verdere chemiserien te manoeuvreeren4   
,de blouse is gedurende haar            
betrekkelijk kort maar glorierijk       
bestaan al herhaaldelijk verbeterd en   
daardoor voor haar edel doel telkens    
geschikter gemaakt4 ,de laatste vinding 

is geweest haar laag uit te snijden en  
de uitsnijding weer te vullen met  jour 
entredeux1 die alles lieten zien wat zij
 verborgen4 ,daarmee was met de blouse  
alles bereikt1 wat met haar te bereiken 
viel4 ,de man kon op zijn gemak alle    
voor hem zoo interessante en voor de    
vrouw zoo vleiende waarnemingen         
ongehinderd doen4 ,het was als een naar 
alle regelen der kunst opgemaakte       
etalage4 ,en waar de draagster het van  
pas oordeelde eenige toenadering te     
toonen1 daar behoefde zij zich slechts  
ongezocht een weinig voorover te buigen1
 om den begunstigde nog meer zekerheid  
te verschaffen omtrent de hem           
interesseerende punten4 ,en zulks kon   
geschieden zonder iets te riskeeren1    
verdere tegemoetkoming was ook bij den  
besten wil niet meer doenlijk1 want deze
 blouses hadden en hebben steeds        
rugsluiting4 ,dit is echter een voordeel
 te meer van deze etalageblouse4 ,de    
heerlijkheden1 die de beschouwer te zien
 krijgt1 maken hem door hun             

onbereikbaarheid nog begeeriger en      
hongeriger en wekken tenslotte ook den  
kooplust4  ,de mode1 die de             
vrouwenwereld tallooze diensten bewijst1
 is niettemin de boosaardigste en       
wreedaardigste vijandin van de vrouw1   
gelijk wij boven al hebben uiteengezet4 
,met haar voortoovering van schijnschoon
 heeft zij in ontelbare gevallen        
wezenlijk schoon voor altijd verwoest4  
,doch alle strijd tegen de mode is tot  
dusver nutteloos en doelloos gebleken1  
en haar almacht over de vrouw is nog    
altijd ongeschokt1 zij is voor iederen  
strijder een onvatbare vijandin4 ,op n  
punt verslagen1 herrijst zij als een    
onsterfelijke fenix onmiddellijk weer   
uit haar asch4 ,ook heden nog dient de  
kleeding in de allereerste plaats       
erotische doeleinden4 ,elk vrouwenkleed 
is er op berekend om den man er toe te  
brengen in gedachten de draagster te    
ontkleeden en te genieten4 ,met haar    
kleeding wil de groote meerderheid der  
vrouwen eenvoudig de begeerte der andere

 sexe wekken1 bewust of onbewust 7maar  
meestal bewust71 direct gevolg van de   
wet der passiviteit1 die haar een       
afwachtende houding heeft opgelegd1     
welke wet zij tegelijkertijd naleeft en 
overtreedt4 ,het is pikant en streelend 
voor de vrouwelijke eigenliefde1 zich   
ten alle tijde door velen bewonderd en  
in den geest genoten te weten1 en dit   
genot verzekert haar alleen de mode1 die
 daarbij nog de kansen verhoogt op meer 
tastbare successen4    ,de vrijheid om  
met de kleeding erotisch te             
manoeuvreeren is ten allen tijde        
aangemerkt als een standsvoorrecht4 ,in 
vroegere tijden werd aan de vrouwen uit 
het volk eenvoudig verboden zich te     
kleeden1 zooals de vrouwen der hoogere  
standen4 ,er zijn tallooze              
verbodsbepalingen uitgevaardigd1 die aan
 gewone vrouwen het dragen van een of   
ander erotisch zeer effectvol           
kleedingstuk ontzegden4 ,nimmer         
daarentegen is ergens aan de vrouwen het
 dragen verboden van kleeding die haar  

verleelijkten en ontsierden4 ,gelijk de 
economische machtsmiddelen in het       
algemeen beschouwd werden als een       
uitsluitend voor de hoogere standen     
bestemde gave der natuur1 zoo zijn ten  
allen tijde de erotische machtsmiddelen 
aangemerkt als het speciale voorrecht   
van de beter gesitueerde vrouw4  ,met de
 komst der burgerlijke gelijkheid voor  
de wet was dit voorrecht niet meer in   
stand te houden met wettelijke          
maatregelen4 ,maar het streven om het te
 handhaven bestaat nog evenzeer als     
voorheen en met andere middelen wordt   
het dan ook nog evenzeer gehandhaafd als
 vroeger4 ,het voornaamste middel       
daartoe is de kostbaarheid der          
materialen4 ,door deze op te voeren tot 
een zekere hoogte wordt een groot deel  
der vrouwenwereld van het deelnemen aan 
den erotischen kruistocht tegen de      
mannenwereld automatisch uitgesloten4   
,een tweede middel is de snelle         
wisseling der mode4 ,door beide middelen
 vereenigd beschikt de rijkste steeds   

over de verst-dragende en nieuwste      
wapens in den sexueelen strijd4  ,een   
derde middel is nog de zorgvuldige      
benvloeding der kleedingzeden in de     
richting van het standsvoorrecht4 ,bij  
het toepassen van dit middel komt vooral
 ook de kerk te hulp4 ,de toepassing van
 het middel ligt opgesloten in de       
machtspreuk1 dat het de meid niet past  
evenzoo gekleed te gaan als mevrouw4 ,in
 die formule uit zich niet in de eerste 
plaats de vrees voor uitwissching der   
standsgrenzen1 maar het bedreigde       
voorrecht van in erotische kleeding den 
boventoon te voeren4 ,angst voor        
geslachtelijk de mindere te zijn van de 
maatschappelijk mindere1 is er in aan   
het woord4  ,in den jongsten tijd is    
b4v4 het gedecolleteerde balkleed       
beschouwd als de uitrusting1 waarop     
uitsluitend de hoogere standen recht    
hebben4 ,het zou de hevigste            
verontwaardiging wekken1 als het        
dienstmeisje gedecolleteerd naar bals   
zou gaan1 terwijl men het heel          

natuurlijk vindt dat zelfs jonge meisjes
 uit eigen kring zich in de meest       
schaamtelooze drachten voor de mannen te
 pronk stellen4 ,george ,hirth schrijft 
hieromtrent in zijn werk3 ,wege zur     
,kunst3 ,de kunst1 jonge meisjes in     
gedachten te ontkleeden en te genieten1 
leert men het best op hof- of dergelijke
 bals1 waarbij voor de vrouwen          
ontblooting van een groot deel van het  
bovenlichaam obligatoir is4 ,en het is  
verbazend1 hoe gauw jonge vrouwen der   
hoogste standen zich met deze voor ons  
mannen zoo prikkelende tepronkstelling  
verzoenen4 ,niettemin zouden diezelfde  
vrouwen met verachting den neus ophalen1
 als op bals van het mindere volk de    
vrouwen een even diepen blik lieten     
slaan in haar erotische verborgenheden4 
,dat bij de minder welgestelde klassen  
het decollet en zoovele andere erotische
 manoeuvres met de kleeding bijna niet  
voorkomen1 heeft natuurlijk een andere  
oorzaak1 dan dat zij het uitsluitend    
recht der bemiddelden op het toepassen  

van deze erotische kunstmiddelen zouden 
erkennen4 ,de ware oorzaak is1 dat deze 
modes een zeer hoog minimum van luxe in 
de kleeding vereischen1 een luxe die    
verre boven haar pecunaire draagkracht  
gaat4 ,de mode is echter een industrie1 
en als elke industrie streeft zij er    
voortdurend naar1 haar afzetgebied te   
vergrooten en uit te breiden4 ,en       
weinige industrien hebben het zoozeer in
 haar macht1 haar afzetgebied zoo       
oneindig en nog altijd meer uit te      
breiden1 als de mode4 ,zoo zij hare     
wonderproducten slechts financieel      
binnen het bereik brengt der massa1 dan 
is die massa onmiddellijk bereid die    
producten te koopen4 ,veel heeft de mode
 al in die richting gedaan4 ,met een    
variant op een stelling van een vermaard
 philosoof kan men zeggen1 dat met de   
goedkoopte van de scheppingen der mode  
alle ,chineesche muren van              
standsverschil1 voor het uiterlijk      
tenminste1 zijn weggevallen4 ,sinds het 
meisje uit het volk zich goedkoop naar  

de mode kan kleeden1 is zij een even    
gedwee slavin dezer tiranieke           
heerscheres gebleken1 als haar beter met
 geldelijke middelen toegeruste         
sexegenooten4 ,haar offervaardigheid    
jegens dezen afgod is zelfs nog grooter1
 want veelal moet zij zich in diens     
dienst verder nagenoeg alles ontzeggen4 
,gewillig offert zij hem haar eersten en
 laatsten stuiver4    ,de kleeding als  
uiterlijk kenmerk der sexe is reeds     
vroeg een onderwerp geweest1 waarmee ook
 de wetgever zich inliet4 ,en daarbij   
doet zich het eigenaardig verschijnsel  
voor1 dat de wetten zich meer inlieten  
met den aard der kleeding1 dan met het  
gekleed-zijn zelf4 ,blijkbaar heeft zich
 maar hoogstzelden de noodzakelijkheid  
voorgedaan--en dan nog slechts in enkele
 alleenstaande gevallen--dat een        
gemeenschap haar leden de verplichting  
moest opleggen zich te kleeden4 ,de     
voordeelen der kleeding in sexueel      
zoowel als in ander opzicht1 zijn ten   
allen tijde zoo ten volle begrepen1 dat 

alleen dwepers1 krankzinnigen en andere 
geestelijk-abnormalen de voorkeur hebben
 gegeven aan naakt loopen4 ,anders      
schijnt het echter gesteld met de       
kleederdracht1 die voor de eigen sexe de
 algemeen gebruikelijke was4 ,ten alle  
tijde schijnt het noodig te zijn        
geweest1 den mannen te verbieden zich te
 verkleeden als vrouw1 en omgekeerd4    
,reeds ,mozes vaardigde een dusdanig    
verbod uit3 ,het kleed eens mans zal    
niet zijn aan eene vrouw1 en een man zal
 geen vrouwenkleed aantrekken2 want al  
wie zulks doet1 is den ,heere uwen ,god 
een gruwel 7,deut4 #bb3 #e74      ,,ix4 
,,kuischheid4   ,kan de mensch de       
zinnelijkheid onder bedwang brengen van 
zijn wil8 ,de zinnelijkheid is nevens de
 begeerte naar voedsel de krachtigste   
neiging door de natuur in ieder individu
 gelegd4 ,wijl de zinnelijkheid een     
natuurdrift is1 kan zij op zichzelf niet
 onzedelijk zijn4 ,de aandrang der      
zinnelijkheid volgen op de wijze door de
 natuur gewild en aangewezen1 staat in  

zedelijk opzicht niet hooger of lager   
dan honger stillen en dorst lesschen4   
,in weerwil van het voor de hand        
liggende dezer eenvoudige waarheid1 zijn
 er ten allen tijde personen geweest1   
die krachtens een of ander beginsel zich
 van de zinnelijkheid trachtten te      
ontdoen en die haar met alle kracht in  
zich zochten te keer te gaan en te      
dooden4  ,als men zoodanig streven      
eenvoudig beoordeelt naar de            
natuurwetten1 dan is zulk pogen om de   
zinnelijkheid in zich uit te roeien niet
 verdienstelijker dan het zijn zou den  
drang naar voedsel te onderdrukken4 ,de 
consequentie van het streven de         
zinnelijkheid te dooden zou zijn3       
uitsterving van het menschelijk         
geslacht1 iets wat de natuur juist met  
alle middelen zoekt te voorkomen4  ,op  
verstandsargumenten steunt deze strijd  
tegen den sterkste aller menschelijke   
hartstochten dan ook zelden4 ,meestal   
zijn het gevoelsredenen1 die tot dezen  
kamp tegen de natuur leiden4 ,voor het  

overige zijn deze redenen van even      
uiteenloopenden als dikwijls            
zonderlingen aard en daardoor vormt deze
 strijd tegen de zinnelijkheid een der  
interessantste hoofdstukken in de       
geschiedenis der sexueele zeden4  ,er   
zijn ten allen tijde zedemeesters en    
zelfs levensbeschouwingen geweest1 en   
zij bestaan heden ten dage misschien in 
ruimer mate dan ooit te voren1 die het  
geslachtsleven en inzonderheid zijn     
vleeschelijke zijde eenvoudig voor      
onzedelijk verklaarden en het           
voorstelden als iets minderwaardigs1    
verachtelijks en verlagends voor den    
mensch4 ,de katholieke kerk bijvoorbeeld
 legt haar geheele geestelijkheid het   
celibaat op4 ,hoewel het huwelijk een   
der heilige sacramenten is1 wordt toch  
het geslachtsleven door deze kerk als   
iets onreins beschouwd4 ,de onthouding  
van het huwelijksleven wordt door de    
katholieke kerk gewoonlijk aangemerkt   
als een apostolische verordening en in  
elk geval neemt men aan1 dat de         

onthoudingsstaat1 de maagdelijke        
toestand1 meer bij de hooge roeping van 
den geestelijke past dan de             
huwelijksstaat--een maagdelijk          
priesterschap alleen mag de geheimen    
vieren van den ,zoon1 die geboren werd  
uit een ,maagd4 ,zoover gaat weliswaar  
geen der andere variaties van het       
,christendom1 maar opvattingen die het  
geslachtsleven als onrein en van lager  
orde aanmerken1 vindt men overal terug1 
ook in andere religies en in tallooze   
andere ethische wereldbeschouwingen4    
,ook individueel is de meening vrij     
algemeen verbreid dat het sexueele leven
 in wezen minderwaardig is en er zijn   
menschen1 bij wie dit gevoel zoo sterk  
leeft1 dat het leiden kan tot           
geslachtelijke impontentie4  ,uit de    
heidensche ,oudheid zijn zoodanige      
opvattingen evenzeer bekend4 ,de dochter
 van ,zeus' zuster ,hestia of ,vesta1   
werd1 omdat zij een eed zwoer van       
ongehuwd en altijd maagd te willen      
blijven1 door den oppergod verheven tot 

godin van den huiselijken haard4 ,ter   
harer eere werden in vele steden door   
maagden1 die gelofte van kuischheid     
hadden gedaan1 altijd-brandende vuren   
onderhouden4 ,in haar groot heiligdom te
 ,rome werd door zes priesteressen1 de  
,vestaalsche maagden1 een eeuwig vuur   
gebrand4 ,deze ,vestaalsche maagden     
stonden als reine wezens in hoog        
aanzien4 ,als meisjes van ten hoogste   
#aj jaar werden zij voor den            
,vestadienst uitgekozen en zij moesten  
#cj jaren in rein-maagdelijken staat de 
kuische godin dienen4 ,op inbreuk op de 
gelofte van kuischheid stond de         
doodstraf4 ,ook hier dus een bijzondere 
beteekenis gehecht aan de vrijwillige   
sexueele onthouding4  ,wanneer men in   
het zinnelijke en dus in het            
geslachtsverkeer iets minderwaardigs    
ziet1 het beschouwt als zonde1 dan treft
 deze opvatting in den regel allermeest1
 zoo niet uitsluitend1 de vrouw4 ,in    
zulke voorstellingen wordt de vrouw als 
vanzelf de verleidster van den          

onschuldigen man2 zij is de eenige      
oorsprong van het kwaad1 een            
voortbrengsel der hel1 de bondgenoote in
 menschengedaante van den satan1 enz4   
,dat de strijd tegen de zinnelijkheid   
zich vooral aan het gevoel van den man  
voordoet als verdienstelijk en van hooge
 zedelijke waarde1 is een bewijs te meer
 voor de grootere zinnelijkheid van den 
man4 ,in de voorstelling van den door   
zinnelijkheid als verteerden en         
voortgezweepten man moet het bestrijden 
van dien fellen en hevigen hartstocht   
zich als vanzelf als iets bijzonder     
verdienstelijks voordoen en in het      
bewustzijn der minder zinnelijke vrouw  
moet die verdienste ook evenveel minder 
worden gevoeld--ook in de wereld der    
ideen hangt de waarde af van de         
inspanning die het verkrijgen kost4     
,strijd tegen de zinnelijkheid1 met het 
doel die volkomen te dooden1 gaat in    
alle godsdiensten die dien strijd tot   
een verdienstelijke zaak verheffen1     
gepaard met een principiele             

onreinverklaring van de vrouw4 ,het     
sterkst komt dit uit in den             
christelijken godsdienst4 ,reeds in de  
leer van de erfzonde wordt de vrouw     
kortweg tot de bron van alle zedelijke  
onreinheid verklaard4 ,door de vrouw is 
de zonde in de wereld gekomen1 de vrouw 
is het symbool aller onreinheid1 zoo    
ongeveer luiden de grondstellingen van  
het ,christendom betreffende de vrouw4  
,de kerkvaders hebben dit thema in den  
loop der tijden uitgewerkt1 daarbij     
geleid door hun individueele neiging tot
 ascese4 ,met zulke opvattingen tot     
uitgangspunt is het maar een stap om te 
komen tot de overtuiging1 dat de schoot 
der vrouw ongeveer de poort is van de   
hel4  ,met de opvatting1 dat de vrouw de
 verpersoonlijking is van de zonde in de
 wereld1 verbond zich nog een andere    
voorstelling4 ,de man1 willooze slaaf   
zijner zinnelijkheid1 die hem de vrouw  
ten allen tijde in zijn verbeelding doet
 rondspoken1 zoekt de oorzaak van zijn  
onmacht tegenover de bekoring1 die van  

de vrouw tot hem uitgaat1 niet in eigen 
zinnelijkheid1 maar hij geeft er de     
voorkeur aan zulks toe te schrijven aan 
een geheime macht1 die de vrouw zou     
bezitten1 waardoor zij in den sexueelen 
strijd steeds de meerdere blijft4 ,zoo  
ontstond de voorstelling1 die omschreven
 wordt door de formule3 de vrouw is een 
raadsel4 ,en door dat raadselachtige    
neemt de vrouw in de opvatting van den  
man als vanzelf de gedaante aan van een 
demon1 welke te bestrijden een          
verdienstelijke zaak moet zijn1 die     
opvoert tot hoogere zedelijke           
volkomenheid4  ,in de meeste            
godsdiensten1 die voortgekomen zijn uit 
het ,jodendom1 is de eerste zonde en    
daarmee de oorzaak van alle zonden het  
geslachtsverkeer van het eerste         
menschenpaar1 ,adam en ,eva4 ,dit       
verhaal is in het eerste bijbelboek van 
,mozes gehuld in het dichterlijk kleed  
van den zondenval in het ,paradijs1 het 
eten van de verboden vrucht4 ,en het is 
de vrouw1 die daarin optreedt als de    

verleidster van den man4 ,nadat de zonde
 gepleegd was zagen zij hunne naaktheid 
en schaamden zich4  ,in dit verhaal     
wordt en passant het onmiddellijk       
verband tusschen zinnelijkheid en       
schaamte erkend4 ,inderdaad1 zonder     
zinnelijkheid geen schaamte4 ,en        
omgekeerd1 waar schaamte is1 daar is    
zinnelijkheid4  ,het gronddenkbeeld van 
het dooden der zinnelijkheid ligt voor  
de hand4 ,als alle heil gelegen is in   
het hiernamaals1 dus in de geestelijke  
wereld1 dan vloeit daar rechtstreeks uit
 voort1 dat al wat daarbuiten ligt1 al  
het aardsche1 onheilig moet zijn1 en    
inzonderheid datgene1 wat zich het      
krachtigst doet gelden3 de              
zinnelijkheid1 het vleeschelijke4       
,vandaar moet dat vleeschelijke het     
allereerst gedood worden4  ,de grondslag
 der ascese is derhalve een eenzijdige  
overschatting van het dusgenaamd        
geestelijke4 ,het dooden van het        
vleeschelijke1 om geheel te kunnen leven
 voor het geestelijke1 doet zich aan elk

 hartstochtelijk-godsdienstig gemoed    
voor als het hoogste en het eerst       
noodige4 ,men vindt dan ook de ascese in
 een of anderen vorm bij ongeveer alle  
godsdiensten terug en zelfs in vele     
wijsgeerige stelsels van den jongsten   
tijd4 ,de profeten bij uitnemendheid der
 moderne ascese zijn ,schopenhauer en   
,tolstoi4 ,beiden1 zij het op geheel    
verschillende gronden1 ontkennen alle   
zedelijkheid der sexualiteit4  ,de      
ascese heeft echter een keerzijde4 ,door
 den voortdurenden strijd tegen de      
zinnelijkheid en de sexueele verzoeking 
wordt de phantasie juist bovenmate      
geprikkeld1 en op oogenblikken1 dat de  
wilskracht onder den opstand van het    
vleesch bezwijkt1 wreekt zich de        
mishandelde natuur en drijft den vromen 
asceet dan niet zelden tot de           
ongehoordste natuurlijke en             
onnatuurlijke uitspattingen4  ,toch is  
aan te nemen1 dat het dooden der        
zinnelijkheid naar het ideaal der ascese
 mogelijk is4 ,zoo worden1 zegt         

,hammond1 in de verschillende religies1 
waarin de sexueele geheelonthouding als 
een verdienstelijke zaak geldt1 de      
priesters1 die het celibaat hebben      
aanvaard1 met den tijd volkomen vrij van
 elke zinnelijke aanvechting en allengs 
impotent4 ,hetzelfde geldt voor heele   
secten1 wier godsdienstleer sexueele    
geheelonthouding voorschrijft4 ,maar    
alvorens de zinnelijkheid ten volle is  
gedood1 de geslachtsdrift is opgeheven1 
is er een lang tijdperk van de hevigste 
kwellingen te doorworstelen1 gelijk     
blijkt uit het leven van tal van vrome  
kerkvaders1 inzonderheid van den        
heiligen ,antonius1 wien de volkomen    
vrijmaking van elk geslachtsinstinct een
 ,gode welgevallig werk toescheen4  ,ook
 verschillende wijsgeeren der ,oudheid1 
,seneca en anderen1 hebben nu en dan tot
 sexueele onthouding en vooral tot      
oefening in zelfbedwang in zinnelijke   
dingen1 aangemaand4 ,zij gingen bij dit 
laatste uit van zuiver verstandelijke   
overwegingen en voor zoover zij zich    

wisten te onthouden van overdrijving1   
hebben hunne vermaningen hooge zedelijke
 waarde4 ,veel invloed op de sexueele   
zeden van hun tijd hebben zij echter    
niet kunnen uitoefenen1 daarvoor waren  
hunne leeringen te bloot verstandelijk  
en richtten zij zich te weinig tot het  
gevoel1 dat ten slotte de machtigste    
factor is om uit de bespiegeling te     
komen tot een daad4  ,de ,oudheid had   
ook haar personificatie der kuischheid3 
,puditia1 die te ,rome in een           
afzonderlijk heiligdom werd vereerd1    
doch haar eeredienst was nooit zeer     
algemeen1 en ontaardde weldra en        
verdween spoedig geheel4  ,het is een   
eigenaardig kenmerk van tal van         
godsdiensten dat zij een sterke neiging 
bezitten om de kuischheid1 in het       
bijzonder de levensgelofte van          
kuischheid1 te verheerlijken als een    
daad van zeer bijzondere beteekenis voor
 het aardsche leven zoowel als voor het 
hemelsche4 ,en natuurlijk vloeit daar   
als vanzelf uit voort1 dat het gehoor   

geven aan de stem der natuur als iets   
van lager orde wordt beschouwd1 dat1    
hoewel niet bepaaldelijk te veroordeelen
 en tot op zekere hoogte geoorloofd1    
niettemin blijk geeft van zedelijke     
minderwaardigheid en onvolkomenheid4    
,naarmate men de kuischheid vereert1    
moet men noodzakelijkerwijze de         
niet-kuischheid--het zwichten voor den  
drang der vleeschelijke                 
zinnelijkheid--zien als iets            
minderwaardigs1 dat van de bovenaardsche
 dingen afleidt en daarmee eigenlijk    
onvereenigbaar is4  ,men heeft het      
celibaat der priesters1 monniken en     
nonnen in de ,katholieke kerk een       
verdwazing en een idiotisme van den     
menschelijken geest genoemd1 een vorm   
van krankzinnigheid1 waarbij de andere  
sexe het verafschuwde idee fixe was4    
,deze verklaring van een zoo ingrijpend 
en tevens zoo massaal opgetreden        
verschijnsel1 voorzeker een der         
merkwaardigste in de geheele            
geschiedenis der sexueele zeden1 is     

misschien wel de eenvoudigste1 maar in  
geenen deele de meest aannemelijke4 ,een
 instelling1 die zoovele eeuwen lang    
zich vrijwel ongeschokt heeft kunnen    
handhaven1 moet andere redenen van      
bestaan hebben4 ,en in dit geval laten  
die redenen zich ook wel aanwijzen4  ,de
 twee groote drijfveren1 die in de      
menschheid en in ieder mensch           
individueel werken en alle handelingen  
in eerste instantie beheerschen en      
besturen1 zijn de stoffelijke belangen  
en de zinnelijkheid4 ,tezamen doen deze 
beide drijfveren1 door de natuur als    
machtige neigingen in den mensch gelegd1
 hem streven naar instandhouding van    
zijn individueel bestaan en naar        
instandhouding van de soort4 ,het eene  
zoowel als het andere is dan ook        
genoegzaam daardoor gewaarborgd4  ,al 's
 menschen handelingen zijn uit deze twee
 neigingen1 hetzij rechtstreeks te      
verklaren1 hetzij er sterk door         
benvloed4 ,en hoe algemeener en         
gelijkmatiger een verschijnsel in de    

menschheid optreedt1 met des te meer    
zekerheid kan men het als een           
uitvloeisel van een dezer of van beide  
neigingen beschouwen4 ,de individueele  
mensch toch wordt bij zijn handelingen  
ook nog gedreven door verschillende     
andere neigingen1 die zijn bijzondere   
eigenaardigheden uitmaken4 ,hoe         
algemeener daarom een verschijnsel zich 
voordoet1 des te grooter wordt de       
waarschijnlijkheid1 dat de oorzaak      
daarvan niet in bijzondere neigingen1   
maar in de beide genoemde algemeene     
neigingen is te zoeken4  ,het celibaat  
nu is geen verschijnsel dat zich bepaalt
 tot eenige weinige individuen4         
,millioenen en millioenen mannen en     
vrouwen hebben in den loop der eeuwen   
zich door de kuischheidsgelofte tot het 
celibaat verbonden4 ,de oorzaak mag op  
boven aangegeven gronden dus veilig in  
de beide voornaamste neigingen1 die 's  
menschen handelingen regeeren1 worden   
gezocht4 ,waar de eene1 de              
zinnelijkheid1 hier uit den aard der    

zaak als zoodanig niet in aanmerking kan
 komen1 daar het celibaat daar juist    
rechtstreeks tegen gekeerd is1 blijft   
als vermoedelijke oorzaak slechts de    
andere over1 die van het stoffelijk     
levensonderhoud4  ,ongetwijfeld heeft de
 instelling van het celibaat een        
economischen ondergrond4 ,de voorliefde 
voor den ongehuwden staat1 het streven  
naar emancipatie van de zinnelijkheid   
bewijst niet1 dat de kloosterbewoners   
krankzinnigen of idioten waren1 maar    
alleen1 dat onder bepaalde              
omstandigheden de economische belangen1 
het materieele zijn1 voor den mensch    
sterker kunnen wezen dan de             
zinnelijkheid2 en dat als noodwendig een
 van beide natuurlijke neigingen moet   
wijken1 de zinnelijkheid het onderspit  
delft4  ,de eerste kloosters1 zooals het
 ,christendom ze heeft voortgebracht1   
waren niets anders dan gemeenschappen   
van zeer arme lieden1 die zich          
vereenigden om zich te zamen beter door 
het leven te kunnen slaan1 dan zulks    

voor ieder afzonderlijk mogelijk was4   
,reeds in de allereerste kloosters der  
,christenheid werden dan ook allerlei   
beroepen uitgeoefend en de              
gemeenschappelijke arbeid van allen was 
het middel van bestaan van het geheel4  
,het was een vorm van communisme1 waar  
ieder inbracht naar vermogen en ontving 
naar behoefte4 ,alleen op deze wijze    
zagen in de eerste tijden van het       
,christendom de ,christenen een         
mogelijkheid1 zich economisch tegen het 
,heidendom1 dat hen vijandig gezind was 
en hen uitsloot en vermeed1 te          
handhaven4 ,de aard dezer               
kloosterinstellingen vereischte         
gemeenschappelijk bezit zoowel van de   
middelen van voortbrenging als van de   
voortbrengselen1 want bij een           
gemeenschappelijke huishouding is       
private eigendom onbestaanbaar1 gelijk  
de geschiedenis aller communistische    
stichtingen bewijst4 ,vandaar leefde men
 in de kloosters noodgedwongen          
communistisch1 deed afstand van allen   

privaten eigendom4 ,om dezelfde reden   
moest men ook afstand doen van het      
huwelijk in een tijd1 waarin het        
eigendoms- en het erfrecht zich reeds   
volkomen hadden ontwikkeld4 ,om het     
voortbestaan der kloostergemeenschap1   
die alle leden het stoffelijk bestaan   
waarborgde1 te verzekeren1 mochten er   
geen banden des bloeds ontstaan4        
,terecht vreesde men1 dat die sterker   
zouden blijken1 dan de kunstmatige      
kloosterinstellingen4 ,aan het verzekerd
 stoffelijk bestaan dat 't              
gemeenschapsleven bood1 moest           
noodzakelijk het familieleven worden    
opgeofferd4  ,de kloosters en het       
celibaat zijn dus volstrekt niet        
ontstaan uit godsdienstig idiotisme1    
maar eenvoudig uit den drang der        
economische omstandigheden4 ,het        
afzweren van het huwelijk1 al of niet   
gepaard met sexueele onthouding1 had    
echter oorspronkelijk met kuischheid    
niets uitstaande4 ,het beteekende       
aanvankelijk niet in de eerste plaats   

afstand doen van geslachtelijk verkeer1 
maar alleen van den toenmaals algemeen  
gebruikelijken en geijkten vorm van     
geslachtelijk verkeer4 ,van de eerste   
monniken reeds namen duizenden hun      
toevlucht tot andere manieren van       
bevrediging der geslachtelijke behoefte4
 ,dat niettemin de strengste kuischheid 
van begin af aan zoo krachtig mogelijk  
werd gepropageerd1 was in geenen deele  
uitsluitend en ook niet voornamelijk om 
de kuischheid zelf1 maar om andere      
redenen1 die allen het voortbestaan van 
de kloostergemeenschap en het ongerept  
behoud van haar goeden naam en haar     
waardigheid op het oog hadden4  ,als men
 het kloosterleven in dit licht         
beschouwt1 dan wordt het ook duidelijk1 
hoe deze instelling zoo heeft kunnen    
ontaarden4 ,naarmate de economische     
omstandigheden veranderden1 sloeg het   
klooster om in zijn tegendeel--van een  
factor van ontwikkeling werd het een rem
 voor de ontwikkeling1 om ten slotte1   
hoewel schijnbaar nog levend en         

levenskrachtig in ontbinding over te    
gaan en de geheele ,christenheid met    
zijn bederf te vergiftigen4 ,wijl       
namelijk deze communistische vorm van   
samenleving belangrijke economische     
voordeden bood in vergelijking met het  
gewone gezinsleven1 zoodat er veel meer 
kon worden voortgebracht dan er voor de 
gemeenschappelijke behoefte noodig was1 
kwam het oorspronkelijk doel van het    
klooster weldra te vervallen4 ,de       
kloosters werden rijker en rijker en    
daarmee steeds machtiger4 ,rijkdom en   
macht beteekenen1 dat men beschikken kan
 over den arbeid van anderen4 ,de       
kloosters zagen zich1 rijk en machtig   
geworden1 ontheven van de               
noodzakelijkheid om van eigen arbeid te 
leven2 de mogelijkheid was hun geopend1 
van anderer arbeid te leven1 en zij     
maakten van die mogelijkheid natuurlijk 
gebruik4 ,met al de gevolgen1 die       
hieruit noodwendig moeten voortvloeien4 
,deze gevolgen zijn gewoonlijk van      
tweerlei aard--eenerzijds verfijning van

 het leven1 door de gelegenheid zich te 
kunnen wijden aan wetenschap en kunst1  
anderzijds ontaarding1 door het         
voortleven in weelderige doelloosheid4  
,beide gevolgen hebben zich in de rijk  
en machtig geworden kloosters           
voorgedaan4 ,toen de kloosterbewoners   
niet meer werden gekweld door           
stoffelijke zorgen1 begonnen zij zich te
 wijden aan de beoefening van kunsten en
 wetenschappen en daardoor zijn de      
kloosters in de middeleeuwen de brand-  
en uitgangspunten geweest van alle      
hoogere beschaving4 ,maar hoe meer de   
rijkdommen1 zonder inspanning verkregen1
 aanzwollen1 ontstond in vele kloosters 
in diezelfde mate het tweede der beide  
bovengenoemde gevolgen van in weelde    
niets-doen1 de minder edele en verheven 
vormen van genieten3 luiheid1 eten en   
drinken en wellust4 ,zoo werd het       
klooster van een hefboom der            
ontwikkeling een nuttelooze1 niets      
inbrengende en veel verbruikende        
parasiet4  ,precies zooals het gegaan is

 met de kloosters1 is het ook gegaan met
 de geheele kerkelijke hierarchie4  ,te 
midden der grootste ontaarding bleef het
 celibaat ongeschokt gehandhaafd4 ,de   
belofte van kuischheid bleef de opperste
 deugd4 ,maar met kuischheid had het    
kloostercelibaat reeds in de vroege     
middeleeuwen weinig meer uitstaande4    
,het celibaat werd integendeel een      
vrijbrief voor de meest ongehoorde      
uitspattingen4 ,een en ander blijkt     
daarvan uit de middeleeuwsche           
aflaattarieven4 ,zoo moest in ,itali een
 geestelijke voor het houden van een    
concubine #g grossi betalen2 wie        
jaarlijks deze som stortte had het recht
 er voortdurend een bedgenoote op na te 
houden4 ,wie zich in de kerk met een    
vrouw afgaf1 moest de absolutie daarvoor
 betalen met #f grossi4 ,en hoe de kerk 
zich in deze dingen verdiepte1 hoezeer  
zij in zinnelijke dingen wist te        
nuanceeren1 blijkt nog uit dezen post   
uit dezen interessantste aller          
prijscouranten3 wie een vrouw of meisje 

verkrachtte onderweg uit de kerk naar   
haar woning1 moest meer betalen dan in  
gewone gevallen1 want dan was zij rein4 
,wel is er van tijd tot tijd ernstig    
naar gestreefd1 de losbandigheid der    
door kuischheidsgeloften gebondenen te  
beteugelen4 ,maar het bloed en de natuur
 zijn sterker dan willekeurige          
verordeningen4 ,de strengste straffen   
zelfs bleven vruchteloos4 ,waar         
natuurlijke bevrediging der zinnelijke  
behoefte onmogelijk of te gevaarlijk    
werd1 daar gaf men zich over aan        
gelijkgeslachtelijke en onnatuurlijke   
zinnelijkheid4 ,te bewijzen is dit      
alweer uit de maatregelen die de kerk   
zelf daartegen van tijd tot tijd heeft  
genomen4 ,zoo werd op een concilie te   
,parijs verboden1 dat nonnen bij        
elkander sliepen1 dat kloosterbroeders  
bij elkander sliepen1 enz4 enz4         
,natuurlijk hielp dit niets1 want al    
deze maatregelen richtten zich tegen de 
gevolgen1 maar lieten de oorzaken       
onaangetast4 ,wijl dit telkens en       

opnieuw bleek1 moest men steeds grootere
 concessies doen4 ,en voorwendsels      
daarvoor1 die alle partijen bevredigden1
 waren gemakkelijk te vinden1 daar het  
celibaat reeds oorspronkelijk volstrekt 
niet de beoefening van de kuischheid    
betrof1 maar alleen onthouding van het  
huwelijk4 ,in het celibaat bezat de kerk
 het middel om haar vermogen voor       
versnippering te behoeden en zoodoende  
haar macht te behouden en steeds uit te 
breiden4 ,vandaar heeft zij nooit willen
 toestemmen in opheffing van het        
celibaat1 hetwelk haar macht aan het    
wankelen zou brengen 7gelijk zulks wel  
voldoende gebleken is bij het           
protestantisme1 dat het celibaat        
verwierp74 ,maar om de geestelijkheid   
tegemoet te komen1 werd nu eens         
zijdelings1 dan weer rechtstreeks1 het  
houden van concubines toegestaan4 ,de   
kerk heeft zich daaruit zelfs een nieuwe
 bron van inkomsten weten te scheppen1  
waarvan boven aangehaalde berekening uit
 een aflaattarief een der vele          

voorbeelden is4 ,de grootste dogmatici  
der kerk hebben aan dit punt al hun     
scherpzinnigheid gewijd1 teneinde       
geschikte en aannemelijke formules te   
vinden4 ,toen in de #af;e eeuw de strijd
 om het recht der priesters op het      
huwelijk opnieuw ontbrandde1 en vele    
priesters zelf dit recht opeischten1    
verdedigde de beroemde en invloedrijke  
,fransche prelaat ,gerson het liederlijk
 leven van het meerendeel der priesters 
en monniken als volgt3 ,schendt een     
priester zijn gelofte van kuischheid1   
als hij ontucht bedrijft8 ,neen4 ,want  
door de gelofte van kuischheid doet hij 
alleen afstand van het huwelijk4 ,een   
priester1 die zich aan de zwaarste      
vergrijpen tegen de zedelijkheid        
schuldig maakt1 breekt zijn gelofte van 
kuischheid niet1 zij zou alleen worden  
verbroken1 wanneer de priester huwde4   
,hij maakte alleen dit voorbehoud1 dat  
alle opspraak moest worden vermeden1 en 
geslachtelijke omgang niet op ,zondag   
mocht plaats hebben1 niet aan heilige   

plaatsen en uitsluitend met ongehuwden4 
,op deze en dergelijke manieren werd de 
celibaatskwestie in den geest der kerk  
en tevens overeenkomstig de pecunaire   
belangen der kerk opgelost--den priester
 werd de ongehuwde staat vergemakkelijkt
 en verlicht1 en het vermogen der kerk  
bleef in de doode hand en kon gestadig  
aangroeien2 tevens bracht de zaak ook   
rechtstreeks baten op1 want de in       
concubinaat levende priester moest      
daarvoor een cijns opbrengen4 ,deze     
cijns is tallooze malen geregeld4  ,voor
 zoover voor het celibaat verlichting   
werd gezocht door geslachtelijk         
samenleven buiten huwelijk1 valt tegen  
dezen vorm van geslachtelijk verkeer    
weinig aan te voeren4 ,te veroordeelen  
valt daarbij eigenlijk alleen de        
atmosfeer van leugen en huichelarij1 die
 deze oplossing van de zaak schept      
rondom den door belofte van kuischheid  
gebondene4 ,buitenechtelijke            
samenleving1 beoordeeld naar zedelijke  
begrippen die vrij zijn van vooroordeel1

 kan reiner zijn en hooger staan dan het
 naar alle regelen van gewoonte en      
gebruik tot stand gekomen huwelijk4     
,elke sexueele verhouding1 die op vrije 
keuze en vrije neiging van beide        
partijen berust1 is zedelijk1 en elke   
sexueele verhouding1 die andere motieven
 heeft1 is onzedelijk4  ,maar in de     
kloosters werkten alle omstandigheden de
 grofste geslachtelijke ontaarding in de
 hand4 ,en zoo zijn uit tallooze        
bronnen1 oorkonden1 kronieken enz4 de   
onomstootelijke bewijzen aan te voeren1 
dat in de oude kloosters liederlijkheid 
en uitspattingen regel waren4           
,geslachtelijke bandeloosheid kent geen 
grenzen en geen teugel4 ,haar wezen is  
sexueele overdaad en behoefte aan steeds
 snellere afwisseling2 en bij de spoedig
 intredende oververzadiging grijpt zij  
naar elken denkbaren vorm van           
onnatuurlijke en tegennatuurlijke       
bevrediging4 ,zoo werden duizenden      
kloosters broeinesten van ontucht en    
geslachtelijke buitensporigheid4 ,er    

zijn tijden geweest dat ,priapus en     
,venus nergens1 zelfs niet in de gewone 
bordeelen1 zoo vurig werden vereerd als 
in de kloosters4 ,hier herleefde ten    
laatsten male de gastvrije prostitutie4 
,in vele streken toch waren de          
vrouwenkloosters de geliefkoosde        
nachtverblijven der ridderschap1 waar   
zij dezelfde genoegens vonden als in het
 bordeel1 met dit verschil1 dat zij     
niets kosten--men betaalde met zijn     
potentie4 ,de kloosters waren de        
plaatsen1 waar de meest woeste          
geslachtelijke orgin werden gevierd1 en 
ook de meest buitensporige begeerten    
onbeteugeld konden worden bevredigd4 ,en
 het was in die tijden algemeen bekend  
dat de kloostermuren meer van           
kindergeschrei dan van psalmgezang      
weergalmden4  ,opmerkelijk zijn daarbij 
vooral ook de maatregelen1 waarmee de   
monniken de concurrentie van de leeken  
in den omgang met de nonnen zochten te  
weren4 ,meestal zocht men dit doel te   
bereiken1 door de voorstelling te       

wekken1 dat zondigen met gewijde        
personen een minder groot kwaad was dan 
zondigen met leeken4 ,een document1     
waaruit zulks kan blijken1 is de        
volgende verklaring van ,magister       
,hendricus van de ,mendicanterorde te   
,straatsburg1 uit het jaar #abfa3       
,aangezien een non1 die door den        
aandrang des vleesches en door          
menschelijke zwakheid overweldigd1 haar 
kuischheid schendt1 minder schuldig is  
en meer verschooning verdient als zij   
zulks doet met een geestelijke1 dan met 
een leek1 enz4  ,de natuur geweld       
aandoen moet steeds onvermijdelijk      
leiden tot ontaarding4 ,en de eene      
ontaarding leidt weer onvermijdelijk tot
 de andere4 ,de gelofte van kuischheid  
leidde tot de ergste uitspattingen1 en  
de noodzakelijkheid1 om dit voor de     
geloovige menigte verborgen te houden   
dwong tot de ergste gruwelen2           
vruchtafdrijving en kindermoord waren in
 de nonnenkloosters aan de orde van den 
dag1 en vele kloosters waren            

besmettingshaarden van de               
afschuwelijkste geslachtsziekten4 ,zoo  
werd het onnatuurlijk middel tot        
reiniging der zeden de bron van de      
afschuwelijkste zedenverwildering4  ,ook
 het ascetisch leven der kluizenaars    
levert tallooze bewijzen op voor de     
stelling1 dat overdreven onthouding     
lichtelijk overslaat in overdreven      
uitspattingen4 ,onderwijl de eerste     
kerkvaders en propagandisten van het    
,christendom de oude godsdiensten       
bestreden en steeds het antieke         
zedenbederf als een donkeren achtergrond
 bezigden1 waartegen de vlekkelooze     
reinheid van het ,christendom op het    
scherpst moest uitkomen1 schoot om hen  
heen1 onder hun eigen volgelingen1      
datzelfde zedenbederf1 met hetzelfde    
program van uitspattingen1 de gewijde en
 de gastvrije prostitutie inbegrepen1 al
 weer allerwege wortel met de weelderige
 groeikracht van onuitroeibaar onkruid4 
,waar ooit een leer of een denkbeeld    
uitroeing der zinnelijkheid heeft       

geischt1 heeft dit altijd geleid1 niet  
tot kuische reinheid1 maar tot          
geslachtelijke verwildering4 ,zulks     
leert vooral het ,christendom4 ,zoo     
moest de ,h4 ,cyprianus reeds in de     
derde eeuw n4 ,chr4 getuigen1 dat er    
geen vroomheid meer was onder de        
,christenen1 dat de vrouwen zich        
poederden1 en dat men ,jezus ,christus' 
lichaam prostitueerde aan de ,heidenen4 
,ten opzichte van de sexueele zeden was 
het ,christendom weinig meer dan een    
herrijzenis van het antieke             
,heidendom--de eeuwige eerediensten van 
,venus1 ,bacchus en ,priapus bleven     
onder andere vormen ook in het          
,christendom voortleven4  ,de           
zinnelijkheid in den mensch laat zich   
niet dooden4 ,waar zulks beproefd wordt 
barst zij te eeniger tijd los met       
vulcanisch geweld4 ,de zinnelijkheid is 
alleen te veredelen en te verfijnen en  
dat alleen door de liefde4