,handboekjes ,elck 't ,beste            
,onder leiding van ,l4 ,simons          
,uitgegeven door de        ,maatschappij
 voor ,goede en ,goedkoope ,lectuur     
,amsterdam                              
,goethe's ,faust                        
,studie door                   ,dr4 ,j4 
,d4 ,bierens de ,haan                   
,gedrukt ter drukkerij ,de ,degel1      
,amsterdam4              ,,woord        
,,vooraf      ,goethe heeft in de twee  
gedeelten van den ,faust aan zijn lezers
 het  beeld voor oogen gesteld van den  
mensch en zijn hoogste streven4 ,niet   
een historisch bepaalden persoon1 gelijk
 in menig drama1 noch een  zielkundig   
merkwaardig wezen1 als genie of         
,uebermensch heeft  hij geschilderd2    
maar den mensch1 die wij allen zijn4 ,al
 het  fantastisch eigenaardige van het  
,faust-gedicht is dichterlijke          
verbeeldingswijze4 ,het zal ons1 die    
over de ,faust-figuur gaan  filosofeeren
 te doen zijn1 om het menschelijke in   
dezen mensch1  en om niets anders4      

,b4 de ,h4    ,aerdenhout1 ,oktober     
#aiad4                    ,i ,,de       
,,klacht ,,van ,,faust        #a4 ,de   
famulus ,wagner1 de begrensde mensch4   
,nauwelijks verschijnt ons de figuur van
 ,faust of wij vernemen zijn  klacht1   
een klacht zoo zeer uit de geheele      
persoonlijkheid opgeweld1  dat wij      
,faust niet kennen1 zoolang wij de      
klacht niet verstaan4 ,en  door in haar 
te verwijlen1 zoodat de snaren onzer    
ziel meetrillen1  verstaan wij haar4    
,niet slechts muziek of roman willen    
genoten worden  door medeleving1 maar   
ook de wijsheid1 en ook datgene wat aan 
de  wijsheid voorafgaat4    ,terwijl wij
 nu de klacht van ,faust zullen         
uitspreken1 en bepeinzen wat  zij       
inhoudt--zie daar ontmoeten wij een     
mensch in ,faust's omgeving en  met wien
 hij elken dag verkeert3 zijn eigen     
famulus1 den helper bij  zijn           
natuurkundige proeven1 ,wagner4 ,hij is 
een mensch 7of zeggen wij3  hij is de   
mensch7 die de klacht van ,faust niet   

kent en haar niet  begrijpt en die te   
dezen opzichte het niet verder brengt   
dan tot een  schamele verzuchting4 ,het 
is langs den famulus ,wagner1 dat wij   
tot  ,faust naderen2 het is door        
tegenstelling dat wij de beteekenis van 
,faust's klacht duidelijk maken4        
,reeds weet ik veel doch gaarne wist ik 
alles 7,zwar weiss ich viel1  doch mcht 
ich alles wissen74 ,met deze woorden    
treedt de famulus  ,wagner uit ,faust's 
studeercel af2 zij zijn kort en wel de  
prachtigste  karakteristiek van een     
benepen mensch4 ,de man wien deze       
woorden in  den mond gelegd zijn1 is    
voorgoed belachelijk en met hem het     
heele  ras der zijnen2 de kordate       
weetvastheid van zoo'n schepsel1 zijn   
beslist voornemen om de weterij van dag 
tot dag te vermeerderen1 en de  volkomen
 argeloosheid van zulk gemoed zijn zoo  
heerlijk bijeengebracht  in dat ne      
volzinnetje1 dat wij ,goethe den        
oprechten dank onzer  harten schuldig   
zijn1 die zoo treffend de heele bent van

 weetwijzen  heeft gekarakteriseerd4    
,deze menschen hebben en eerbied1 en die
 is groot1 voor degenen die  nog meer   
weten dan zij2 zij hebben n verlangen en
 dat is groot3 hun  medewetenden voorbij
 te streven of althans in te halen2 hoe 
gaarne  zouden ze twee honderd jaren oud
 worden1 wanneer dat hun hielp om  alles
 te weten4 ,zij zijn het die de         
opstapeling der leervakken hebben       
uitgevonden en de vergelijkende examens4
    ,wagner is de begrensde mensch4     
,maar waarin bestaat dan wel zijn       
begrensdheid1 terwijl toch zijn         
verlangen zo ver reikt8 ,tevreden met   
halve maatregelen vinden wij hem niet en
 de hoeveelheid weten1 door hem         
verzameld1 is hem nooit genoeg1 daar hij
 immers tot de al-wetendheid  toe zou   
willen voortwerken4 ,respektabel is de  
kennis der ,wagners1 en  zij gelijken in
 hoeveelheid van opgezamelde wetenschap 
op musea4 ,hun  vatbaarheid schijnt     
onbegrensd4 ,zijn zij niettegenstaande  
dit een  begrensd type van menschen1    

waarin ligt deze begrensdheid dan8      
,zij ligt in een eigenschap huns geestes
 waardoor zij den zin en  beteekenis van
 hun eigen weten misverstaan4 ,in een   
misverstand ligt  hun begrensdheid2 en  
het misverstand is van dien aard1 dat   
hij die het  opeens inziet1 tot de      
klacht van ,faust vervalt4 ,maar ook van
 dien aard  is het misverstand dat men  
slechts krachtens geestelijke           
beperktheid  daarbij blijven kan en dat 
de ware1 ruime en diepe geest niet      
anders  kan dan het misverstand         
ontsluieren en dus komen moet tot de    
klacht  van ,faust4 ,en deze klacht     
verwoest de vorige vreugde en spreekt   
het  vonnis uit over de schoone illusie 
van voorheen4    ,wat de famulus ,wagner
 niet verstaat is3 dat al deze kennis   
een nadering  is tot het ,onbegrepene4  
,ja3 de diepere waarheid der kennis ligt
  hierin--een waarheid die vooralsnog   
verbijstert en verblindt1 zooals ze  aan
 ,faust doet1 maar die later wordt      
verstaan1 wanneer het ,onbegrepene  niet

 zonder meer on-begrepen blijft4 ,de    
,wagners echter verstaan niets  van     
dezen geestelijken zin en wonderbare    
waarde der menschelijke  kennis3 hun is 
het te doen om de verzameling der       
weetzaken4 ,zij  kloppen begeerig aan de
 deur van ,faust's denkvertrek om met   
hem te  treden in geleerde overweging1  
maar niet om wijsheid4 ,de vrees1 die   
hen een enkelen maal bij hun wetenschap 
overvalt1 is niet de vrees  of ook al   
het weten de toenadering is tot een     
ontzaglijk geheim1  te groot voor       
menschenhart4 ,maar hun vrees is dat het
 korte leven  niet genoeg zij om de     
hoeveelheid der weetbaarheden te        
verzamelen3  de kunst is lang en kort   
het leven eer de halve weg is afgelegd  
moet  een arme drommel misschien        
sterven4 ,de kwantiteit van het weetbare
  verontrust hen soms2 en zoo ze ooit   
over de begrensdheid onzer kennis       
hebben nagedacht1 dan is het om deze    
grenzen verkeerd te stellen3  de        
begrensdheid onzer zintuigen en van ons 

geheugen en der werktuigen  die wij     
aanwenden1 de kwantitatieve             
onvolmaaktheid van het menschelijk      
verstand is de eenige grens1 die zij    
zich indenken3 maar dat mogelijk  het   
verstand zelf 7ook het ver-reikendste7  
niet levert wat wij ons  inbeelden1 dat 
het verstand zelf voert tot het         
onbegrepene2 dat aldus  het verstand    
eindigt niet bij het doel1 waarvoor wij 
't inspanden1  maar bij de ontkenning   
des doels--dt te verstaan is verre      
buiten het  vermogen der famuli ,wagner4
 ,zoo verstaan zij ook niet wat wl de   
zin  der verstandswerking mag zijn4 ,in 
hun mond past de volgende lofspraak3    
,wij hebben met nauwlettendheid de      
bewegingen van gemoed en verstand       
gadegeslagen1 geklassificeerd en        
ingedeeld onder psychische wet4 ,wij    
hebben de bronnen der historie van      
volken en geslachten geopend  en        
bestudeerd4 ,wij hebben de aarde        
opgegraven en daar de archieven         
aangetroffen voor de prae-historische   

geschiedenis der menschheid2 wij  hebben
 door geologische onderzoekingen den    
ouderdom van onze aardsche  woonplaats  
berekend en een algemeene voorstelling  
harer wordingsfazen  verkregen2 de      
afstanden vastgesteld in het stelsel der
 planeten2 onze  blik reikt tot         
eindlooze verten heen2 de richting is   
aangewezen waarin  het menschelijk      
verstand nog jaren en jaren zijn        
onderzoekingswerk  kan voortzetten3 zwar
 weiss ich viel1 doch mcht ich alles    
wissen6    ,oefent de verrukking der    
,wagners niet zekere verlokking uit en  
zou  men haar uitspraak niet liever     
aanhooren dan de klacht van ,faust1  de 
bittere en doodelijke klacht3 ,ik zie   
dat wij niets kunnen weten  7ich sehe   
dass wir nichts wissen knnen78    ,nu   
heb ik1 ach1 filosofie1 rechtswetenschap
 en medicijnen1 en  ook helaas theologie
 met vurigen ijver bestudeerd4 ,daar sta
 ik nu1  een arme dwaas en ben zoo wijs 
als bij 't begin4 ,ik heet ,magister1   
,doctor zelfs en trek nu al een tiental 

jaren1 omhoog omlaag en scheef  en krom 
scholieren bij hun neuzen rond en zie   
dat wij niets weten  kunnen3 dat brandt 
mijn hart met felle pijnen4    ,aldus   
luidt de klacht1 waarme ,fausts         
nachtelijke alleenspraak in de          
studeercel aanvangt en waarvan geen     
famulus ,wagner iets verstaat4    ,voor 
dezen is wetenschap nog niets anders dan
 lofwaardige geleerdheid1  streelend    
voor het menschelijk gevoel van         
eigenwaarde4 ,dat wereld  en leven      
raadsel zijn vermoedt hij niet4         
,tegenover de klacht van  ,faust klinkt 
zijn tevredenheid als onbewuste         
bespotting van zichzelf3  het is een    
groot genot zich in den geest der tijden
 te verplaatsen1  toeziende hoe voorheen
 een wijs man heeft gedacht1 hoe        
heerlijk ver  ten laatste wij gekomen   
zijn4        #b4 ,wetenschap is         
herleiding tot het ,onbegrepene4        
,de klacht van ,faust betreft niet de   
kwantiteit van het weten3 het  te weinig
 aan kennis4 ,deze kwaal ware wellicht  

door den arbeid van  duizend jaren te   
verhelpen1 waarna de klacht kon worden  
te boek  gesteld als bewijs van het te  
kort in een voorafgaand stadium der     
menschelijke ontwikkeling4    ,de klacht
 van ,faust houdt in dat de kennis een  
nadering is tot het  ,onbegrepene4 ,dit 
is het wat hem kwelt3 hoemeer deze      
schipper zijn  vaart bespoedigt1 zoo    
dichter nabij den kolk wordt hij        
gedreven1  waarin elk vaartuig vergaat4 
,juist het tegenovergestelde van wat    
hij wenscht bereikt hij2 het licht      
waarnaar hij versmacht blijkt           
duisternis4 ,tevoren1 toen hij als      
onwetende door het leven liep1 was  hij 
niet ongelukkig2 zijn behoefte aan      
kennis hield nog de belofte  in eener   
toekomstige vervulling4 ,thans echter is
 hij de kennis  deelachtig en ziet3 het 
kennen drijft hem ijlings in de ellende3
  het ,onbegrepene is voor zijn oog     
verrezen4 ,het is alsof nevels den      
horizont onzichtbaar maken zoodat wie   
kunnen leven zonder horizont1  tevreden 

zijn met het beperkte bestaan hun       
gegund4 ,maar zij1 wie  de beperktheid  
het leven benauwt1 doorwaden de nevelen 
en wat zien  zij8 ,monsters die het     
bestaan bedreigen4    ,wij willen uit   
het begrip der wetenschap1 de wetenschap
 van natuur  en zielsleven1 nagaan      
waardoor ,faust tot zijn klacht gedreven
 is4    ,faust heeft op alle gebied van 
het menschelijk weten zijn kennis       
uitgebreid3 wat wil het zeggen3 de      
uitbreiding der kennis8 ,het wil  zeggen
 dat de waargenomen stof1 die eerst een 
voorwerp was voor  de tuchtlooze        
fantasie1 al meer onder algemeene       
gezichtspunten des  verstands gebracht  
wordt3 de zonnekar met de vurige rossen 
en den  kloeken menner1 die eertijds de 
fantastische behoefte der jeugdige      
volken bevredigde1 heeft de plaats      
geruimd voor een mechanische wet van    
beweging naar de eischen van het        
tucht-lievend verstand4 ,nu zijn wij    
verstandiger en wij zijn vooruit gegaan2
 wij hebben voldaan aan den  eisch onzer

 eigen bewustheid4 ,maar begrijpen wij  
nu8 ,het voorbarig  ja als antwoord op  
deze vraag past in den mond der famuli  
,wagner4    ,ons verstand leert ons de  
bizondere gevallen begrijpen uit het    
algemeene2 den val van een steen        
begrijpen we uit de algemeene wet der   
aantrekking2 het ontkiemen van een zaad 
begrijpen wij uit de algemeene  wet der 
organische ontwikkeling4 ,in zoover kan 
men zeggen dat wij door  het verstand   
iets begrijpen4 ,maar zal dit begrijpen 
volledig zijn en  niet een verwijzing   
naar het onbegrijpbare1 dan moeten wij  
ook het  ,algemeene begrijpen--en dat   
kunnen wij niet4 ,zoo is er dan deze    
reden1  om welke ons verstand niet in   
staat is tot wezenlijk begrijpen3 dat   
het  verstand de waargenomen wereld der 
bizondere gevallen 7verschijnselen1     
gebeurtenissen7 herleidt tot het        
,algemeene 7algemeene wetten7 en het    
,algemeene is voor hem onbegrijpelijk4  
,voorbeeldig in ijver werkt het verstand
 voort aan zijn matelooze  taak1 om de  

veelvormige en veelvervige stof der     
waarneming te brengen  onder de tucht   
van het ,algemeene4 ,maar bij nadere    
bepeinzing wordt  ons duidelijk dat wij 
niet vermogen raadsels op te lossen1    
doch  te klassificeeren4 ,wij herleiden 
de raadseltjes tot raadsels2  de        
bizondere raadseltjes tot algemeene     
raadsels2 het bizondere  raadseltje van 
het vallen eener steen tot het algemeene
 raadsel der  aantrekkingskracht4 ,ons  
verstand is de ondernemer van een       
dierentuin1  die zijn kooien in         
regelmatige orde bouwt naast elkaar en  
geleidelijk  den toeschouwer door de    
opklimmende rang-orde der dierenwereld  
voortleidt2 elke kooi draagt een        
welgeschilderd opschrift1 waar  geslacht
 en soort van het vertoonde schepsel te 
lezen staat4 ,maar  het wezen zelf dat  
als representant der soort zich hier    
voordoet1 is  een onoplosbaar raadsel4  
,hier is de tijger1 felis tigris1       
gevaarlijk  roofdier1 exemplaar der     
katten-familie2 orde3 roofdieren        

7carnivora72  onderklasse3 eigenlijke   
zoogdieren 7monodelphia72 klasse der    
zoogdieren  7mammalia7 en behoorend tot 
de eerste type van het dierenrijk3 de   
gewervelde 7animalia vertebrata47 ,maar 
ik vraag u3 wat loert in dat  oog8 ,zoo 
gij mij dat dier wilt vertoonen1 bij de 
goden leg mij uit  wat de natuur is1 dat
 zij zulke wezens schiep en wat de zin  
der  schepping is1 waarin dit dier zijn 
plaats heeft en3 wat beteekent de       
tijger in de rangorde der wezens die gij
 mij zoo keurig benaamdet8 ,of  zie dien
 dommen papegaai1 bij welken de uil     
waard is vogel van ,athene  te zijn3 wat
 wil de natuur dat zij dezen papegaai in
 haar bosschen  laat4 ,zonder raadsels  
kwam ik in uw dierentuin1 waarin ge mij 
de wereld  zoudt vertoonen              
gekatalogiseerd3 ik zou uitgaan als een 
begrijpende2  maar gij hebt mij alleen  
vertoond geklassificeerde raadselen4    
,ons verstand is de ondernemer van dien 
dierentuin4 ,het heeft een  tweeledigen 
arbeid3 vooreerst de klassifikatie      

7schematisatie7  der waargenomen        
voorwerpen naar hun eigenschappen4      
,wanneer wij een  slak1 een olifant en  
een nijlpaard beschouwen1 blijkt al     
dadelijk1  dat de eigenschappen der     
laatste twee meer onderling             
overeenstemmend  zijn dan der eerste    
twee4 ,zoo ontstaat een indeeling der   
waargenomen  wereld in verscheidene     
rangen3 de anorganische wereld2 de      
organische  7plantenrijk71 de bewuste   
wereld 7dierenrijk7 en de wereld der    
redelijke wezens4 ,de tweede taak van   
het verstand is3 het leven  der         
voorwerpen van elke klasse na te sporen2
 herleidend het verschil  der           
eigenschappen tot verschil van          
levensfunktie3 in de anorganische       
wereld is dit leven tweerlei3 chemische 
verbinding en ontbinding  der stoffen n 
mechanische beweging2 in de organische  
wereld is dit  leven3 groei 7voeding1   
procreatie1 sterven72 in de bewuste     
wereld3  bewust-zijn2 in de redelijke   
wereld3 denken en wil4    ,en wanneer   

wij nu de gekompliceerde verschijnselen1
 die zich overal  voordoen1 herleid     
hebben tot de enkelvoudige algemeene    
gevallen  7wetten7 van het leven eener  
toebehoorende klasse1 dan mag ons       
verstand  even voldaan zijn als de      
famulus ,wagner4    ,maar nu begint de  
klacht van ,faust3 want1 het algemeene  
geval der  aantrekkingskracht of van den
 groei of van het bewust-zijn of van    
den wil3 dat is juist het onbegrepene4  
,in het eerste zijn wij voldaan4        
,zoolang wij de waarnemingswereld voor  
oogen hebben zijn wij voldaan met de    
wetenschap1 dat de veelvuldige          
werkingen1 elk met hun eigen aanschijn1 
berusten op een zelfde  algemeenheid2 de
 groei van deze lelie gaat evenzoo als  
de groei van  honderd andere planten1   
die gij reeds kent2 bevruchting en      
voeding  hier geschieden gelijk als     
daar4 ,herkennen wij in het aanschouwde 
natuurverschijnsel een algemeene wet1   
dan bevinden wij ons in  een aangename  
situatie daar tegenover2 wij zijn niet  

verbijsterd  als tegenover het ongewone2
 wij weten heel wel het verschijnsel te 
plaatsen4 ,te zijnen opzichte zijn wij  
voldaan als ,wagner4444 ,totdat we  gaan
 peinzen over dat ,algemeene6 ,over den 
groei zelf2 over ontstaan en            
bevruchting en voeding en sterven4 ,en  
nu niet meer over een bepaald  geval    
ervan1 maar over deze dingen zelf2 hier 
helpt geen analogie  noch verwijzing    
naar iets anders1 tenzij naar een hooger
 ,algemeene1  dat alsdan aan uw         
verbijsterd oog zich vertoont4 ,staat ge
 nu niet  met uw aangezicht voor het    
,onbegrepene8 ,een steen valt4444       
ziedaar  de bizondere verschijning van  
het algemeen geval3 de 7wet der7        
aantrekking4 ,ge noemt het algemeene3 de
 aantrekkingskracht4 ,kracht  beteekent 
mysterie4    ,wilt ge u verwonderen8    
,aanschouw gindsche pompoenstruik2 voor 
drie  maanden ging een nietig zaad in de
 aarde4 ,thans staat daar een  plant van
 vollen en schoonen vorm2 de groene     
hoekige stengels dragen  fraaie en      

breede bladeren1 sierlijk generfd en    
zacht-behaard2 oranje  bloemkelken      
pronken tusschen het groen en reeds     
begint zich een geel  en groen gevlekte 
vrucht te ronden4 ,bedenk nu niet de    
analogie met  andere gevallen van       
gelijken aard3 bedenk het               
,algemeene1--den groei2  de             
verbandstelling tusschen het nietig     
ovaalvormig zaadje1 dat gij  nederwierpt
 n deze schoone volle plant2 er is niet 
n overeenkomst2  het is even wonderlijk 
als dat een krokodil een eikeboom werd  
of  een paddestoel veranderde in een    
mensch4 ,wij zijn er aan gewoon2  maar  
het gewone is even groot wonder als het 
ongewone2 het ,algemeene  is puur       
mysterie en ondoordringbaar voor ons    
wetenschappelijk verstand4    ,in het   
,algemeene 7de algemeene wet7 is niets  
geschied dan de  vereenvoudiging van het
 bizondere2 het verwarde beeld1 dat door
 de  aanschouwing voor onze oogen komt1 
is er tot zijn enkelvoudigen vorm1  d4  
i4 tot denkbeeld1 gereinigd4 ,het       

verstand1 tot zijn grens genaderd1      
heeft principieel en duidelijk het      
onkenbare voor den dag gebracht1 dat    
zich bij de onoverwogen aanschouwing der
 dingen alsnog verborgen hield4         
,wetenschap is een herleiding tot het   
,onbegrepene4 ,vandaar de klacht van    
,faust3 ,zij die van haar de openbaring 
der waarheid verwacht hadden en         
teleurgesteld uitkwamen1 hebben         
gesproken van haar bankroet4 ,volkomen  
ten onrechte2 wat zij ondervonden hebben
 is het bankroet hunner  verwachting4   
,het positivisme heeft zijn belofte niet
 gehouden waar het  de wetenschap tot   
een religie maakte4 ,maar de menschheid1
 van welke  ,faust lid is1 behoeft de   
verheldering van het innerlijk en deze  
is  het die zij op den moeilijken weg   
der wetenschap heeft gezocht4    ,konden
 nu maar de ,fausten inzien dat het     
,algemeene een poort is1 wel  gesloten1 
maar aan den ingang van het rijk der    
,waarheid gebouwd1 dan  zouden zij1 op  
den weg van hun nadenken voortgeschreden

 hun klacht  uiten met berusting1 maar  
nu ten einde raad1 klagen zij dat wij   
niets kunnen weten4    ,de scepticus    
houdt bij dit inzicht halt1 en acht het 
wijsheid4 ,zijn  karakter brengt den    
eisch van intellektueele zekerheid niet 
voort2 het  negatieve besluit is hem te 
meer welkom1 omdat hij nu met handhaving
  zijner verstandelijke reputatie het   
deel des gemaks kan kiezen in het       
leven4 ,en zeker3 de klacht van ,faust  
klinkt als wijsheid tegenover de        
wetenswaan der ,wagners2 maar toch is   
zij op die wijze niet bedoeld4 ,in  den 
mond der kleinere geesten is ,faust's   
klacht de uitspraak van het             
zelftevreden intellekt1 dat nu met zijne
 wetenschap van het niet-weten  een     
eindpunt heeft bereikt4 ,que sais-je    
vraagt ,montaigne en wordt  door zijn   
onwetendheid niet verontrust4 ,hij was  
een verstandig mensch  en een elegante  
geest1 niet zonder bekoring2 maar hij   
was geen ,faust4    ,ook de groote      
zoekers van ons geslacht1 ,socrates     

zoowel als ,paulus1  hebben beleden dat 
de kennis waarop een menigte van        
halfwetenden zich  verhoovaardigt1 voor 
den drschouwer een oorzaak der          
vertwijfeling  zou zijn1 zoo hij niet   
tot nog hooger gezichtspunt klom4 ,van  
,paulus  is de uitspraak3 zoo iemand    
meent iets te weten1 die heeft nog      
niets gekend gelijk men behoort te      
kennen4 ,en ,socrates zegt3 ik1  daar ik
 niets weet1 zoo meen ik ook niet te    
weten4 ,doch de ,god is  wel in waarheid
 wijs en meent dat de menschelijke      
wetenschap weinig  waard is1 als zeide  
hij3 ,deze o menschen is de wijste van  
u1 die1  gelijk ,socrates heeft         
ingezien1 dat hij niets waard is in     
wetenschap4    ,faust is geen scepticus1
 geen twijfelaar tevreden met zijn      
twijfelkunst4 ,het hoogere gezichtspunt1
 waarin de waarheid opengaat1  is hem   
alsnog gesluierd4 ,zijn klacht klinkt   
tegen het gewelf van zijn  studeercel in
 deze nacht van onderzoek en            
versmachting4 ,hoe zal deze  man aan    

zijn klacht ontkomen8        ,een weg   
der ontkoming is er en die niet maar de 
vlucht is van een  moedelooze4 ,de tot  
twijfel en vertwijfeling vervallene kan 
vluchten  in den schoot der moederkerk2 
maar een echte ontkoming ware dat niet3 
veeleer een insluimering1 het moede     
hoofd op zijden kussen neergelegd1      
terwijl de groote klokken der           
beschermende kathedraal de gedachten    
bedwelmen en het gelijkmatig rythme den 
slaap begeleidt4 ,maar de  vlucht is    
voor ,faust de weg der ontkoming niet4  
,hij zal niet ontkomen1  maar te boven  
komen4    ,de weg1 dien men niet        
aanstonds vindt is deze3 het leven zelf 
samenvatten en verheffen tot zedelijke  
daad en op die wijze van  binnen uit met
 nieuwe energie het denken sterken4 ,het
 denken1 door  de zedelijke daad des    
levens tot redelijkheid verdiept1 heeft 
het  richtsnoer der waarheid in zich4   
,is de beschouwing over de wereld1      
natuur1 en historie uitgeloopen in de   
klacht der onwetendheid1 dan  zal nu de 

aandacht1 van deze buiten-wereld        
afgeleid1 zich tot den  denkenden mensch
 zelf bepalen en binnen-in-zich zal men 
werkelijkheid  vinden en een geestelijke
 levensbeschouwing wordt gewonnen4 ,de  
wereld  blijft dan het kleurig gordijn1 
waarvoor zich het leven afspeelt4 ,in   
eigen boezem wordt werkelijkheid wat    
daarbuiten tot tastlooze  onzekerheid   
versplinterd is3 gij hebt haar verwoest 
de schoone wereld1  in eigen boezem bouw
 haar op4 ,zoo komt de geest zijn       
twijfel te boven  en vestigt zijne      
zekerheid2 hij komend tot de            
innerlijkheid des levens1  komt tot de  
redelijkheid van het denken en de klacht
 wordt omgezet  in gejuich4 ,er is      
noodig een omzetting des levens1 die    
niet in en  moment1 maar in een         
innerlijke geschiedenis zich voltrekt4  
,niet een  bekeering maar een verdieping
 en bevinding onzer innerlijke waarde4  
#c4 ,faust zoekt ontkoming bij de       
magische fantasie4      ,maar zoover is 
,faust nog niet1 en juist de pogingen om

 tot waarheid  te geraken er hij zich in
 het leven werpt1 zoekend naar zijne    
daad--juist zijn voorafgaande pogingen  
hebben een enorme bekoring4 ,want       
daarin komen groote en zinvolle         
vermoedens van het menschenhart tot     
uitspraak4 ,de waarheid1 door het       
verstand niet bereikt1 wordt misschien  
bereikt door4444 de fantasie8 ,en       
ziehier de gedachte vleugelen  aandoen  
om fantastisch in de geestelijke        
waarheid der wereld op te  stijgen4     
,mogelijk wordt het mysterie der natuur 
aldus geopend8 ,mogelijk  heeft de      
fantasie den gouden sleutel der poort1  
waarvan 't verstand  niet anders vermag 
dan de konstruktie te bestudeeren4      
,de vooruitgang der kennis is geweest   
een gaan van de fantasie  tot het       
verstand4 ,de oude mythologische        
verbeelding verklaart de                
natuurverschijnselen door goden en      
nimfen1 terwijl het latere verstand  de 
natuurverschijnselen verklaart door het 
algemeene 7de algemeene  natuurwetten74 

,het in de aarde geworpen zaad ontkiemt 
volgens een  algemeene wet van          
organischen groei1 zoo leert het        
verstand2 maar de  mythologische        
fantasie houdt het daarvoor1 dat een fee
 des nachts  met haar tooverstaf de     
zaden aanroert en het leven eruit       
opwekt1  zoodat ze ontkiemen4 ,wanneer  
dan de mensch1 ten einde des verstands  
en  uitgekomen bij de klacht der        
onwetendheid1 eens vn het verstand tt   
de fantasie terugkeerde8 ,of neen niet  
terugkeerde1 maar vrtging3  een nieuwe  
mythologie1 een natuurfilosofische      
mythologie uitvond1  waarin de          
resultaten der wetenschap omgewerkt     
werden in mythologischen  zin8 ,het     
algemeene des verstands omgezet in het  
persoons-beeld der  fantasie8 ,de       
algemeene werkingen der natuur          
toegeschreven aan de  energie van       
geesten84444    ,ziehier een weg1 die   
schijnt een weg der ontkoming aan de    
klacht4    ,het onpersoonlijk-,algemeene
 was de troostelooze uitkomst van het   

overdenken der natuur2 tegenover het    
,algemeene staat de mensch als          
tegenover het steenen aangezicht der    
,sfinx4 ,maar deze uitkomst wordt       
blij-eindig omgezet1 indien het         
,algemeene niet meer het troostelooze   
einde onzer gedachten is1 doch daarin   
een verwantschap aan onzen  eigen geest 
wordt vermoed4    ,heeft ook ,schiller  
niet in zijn gedicht ,die ,gtter        
,griechenlands  met weemoed deze orde   
der fantasie verheerlijkt en            
uitgeroepen3  ,schoone wereld1 waar zijt
 ,gij8 ,keer terug o bloeiende jeugd der
  natuur6 ,ach slechts in het feenland  
der dichtkunst is uw fabelachtig  spoor 
thans te herkennen4 ,uitgestorven treurt
 het zaadveld en aan  mijn blik vertoont
 zich geen godheid meer 4444wanneer zich
 nu wl  in het zaadveld een god         
vertoonde en de wereldkrachten          
geestelijke  machten waren1 die mijn    
voetspoor omringden4444    ,gij weet wat
 het is4444 magie8 ,zij is niet         
hetzelfde als de  mythologische fantasie

 en wanneer misschien aan den           
,faustischen mensch  de dichterlijke en 
mythologische fantasie een oogenblik het
 brein  doorkruist1 dan wijst hij haar  
toch af voor die andere3 de magische1   
zooveel zinvoller dan haar zuster4 ,de  
mythologische fantasie zingt1  maar de  
magische fluistert2 de dichterlijke     
fantasie speelt1 maar de  magische      
werkt4 ,zij verheft zich1 belooft1      
bezweert en dreigt4 ,zij  is vol angst  
en vol belofte1 geheimzinnig als de     
slaap en majestueus  als de dood4       
,verzeker dat de aantrekkingskracht     
liefde is1 en noem de electriciteit     
ijver2 blijf niet bij deze verklaringen 
in het algemeen1 maar vat  alle         
natuurwerking op als streven van        
geestelijke oer-wezens4 ,zeg  dat de    
liefde een liefde is van                
elementen-geesten en dat een            
geheimzinnig huwelijk de tegengestelde  
krachten verbindt4444 ,zeg  deze        
inzichten tot uzelf in het half-duister 
van den maannacht1 in uw  studeercel4   

,zeg ze tot uzelf1 o ,faust1 te midden  
der oude perkamenten1  retorten en      
instrumenten1 terwijl ge onrustig in    
vergeten geschriften  bladert4444 en    
bevind dan de uitwerking uwer gedachten1
 terwijl de  smeulende lamp knettert en 
de nachtwind door het geopende hooge    
venster  steunt4 ,om u heen bewegen de  
ritselingen van opgeroepen geesten4     
,het is de ,neo-,platonische en         
-,pythagoreische mystiek1 die aldus het 
geheim der natuur wilde lezen4 ,in de   
eerste eeuwen onzer jaartelling1  toen  
de menschelijke gedachte een            
bewegelijkheid had als nooit  tevoren en
 op alle wegen uitging om waarheid te   
zoeken1 vond ook  de magie grooten      
aanhang4 ,jamblichus 7 #cjj7 had een    
beroemden naam  als filosoof1 maar ook  
als wonderdoener en bezweerder der      
geesten en  van hem vertelde men1 dat   
hij ,eros en ,anteros1 geesten van      
liefde en  wederliefde1 in levende      
gestalten uit twee bronnen van zijn     
syrisch  vaderland te voorschijn riep4  

,in den tijd der ,renaissance1 toen het 
kerkelijk systeem was losgemaakt en het 
denken ongehinderd op vrije  wegen ging1
 was ook aanstonds de geesten-theorie   
gevonden als middel  tot doorgronding   
van het bestaande4 ,heel de natuur is   
een werk van  geestelijke machten welke 
men kan leeren kennen en op welke men   
kan  invloed oefenen door de magie4 ,de 
naam ,paracelsus zegt genoeg3 maar  er  
is een andere naam1 die in verband met  
,faust meer zegt3 ,agrippa  von         
,nettesheim 7 #aece71 want deze man is  
niet slechts een belijder  der          
natuurmystiek1 maar is ertoe gekomen    
langs den weg van ,faust4 ,en  terwijl  
zijn eene geschrift den titel draagt3   
over de onzekerheid  en ijdelheid der   
wetenschappen heet het andere okkulte   
filosofie2  de weg dr het verstand tot  
de klacht ik zie dat ik niets weet  en  
vn de klacht tot de fantasie4    ,nu is 
voor ,faust de wereld veranderd en de   
kennis geen herleiding meer  tot het    
,onbegrepene4 ,ons eigen streven        

begrijpen wij3 tenminste is het  feit   
onzer eigen strevende natuur ons z      
vertrouwd1 dat wij hier geen  geheimenis
 achter zoeken1 dan welke wij           
rechtstreeks verstaan4 ,hetgeen  aan ons
 streven verwant is en tot vorm van     
streven kan herleid worden1  achten wij 
ook begrijpelijk4 ,welke nieuwe         
zienswijs1 wanneer op eens  de geheele  
natuur met haar werkingen wordt         
voorgesteld als aan ons  streven        
verwant6    ,wanneer de natuur u        
onderwijst1 dan gaat de zielenkracht    
voor  u open en verstaat ge hoe de eene 
geest tot den andere spreekt2  de       
geestenwereld is niet toegesloten2 uw   
verstand is toe en dood  uw hart4 ,rijs 
op leerling6 ,en baad onbezwaard uw     
aardsche borst in  het                  
geestes-morgenrood4 ,bij de aanschouwing
 der magische teekens1  waardoor de     
beschouwer in rechtstreeksche aanraking 
komt met de  aangeduide geestelijke     
kracht1 vloeit zaligheid door alle      
zintuigen1  een jong en vernieuwd       

levensgeluk stroomt nieuwgloeiend door  
,faust's  zenuwen4 ,is het een ,god die 
in het magisch teeken die macht heeft   
neergelegd8 ,is hij1 ,faust1 zelf een   
godheid8 ,hem wordt het tot licht  van  
binnen en de werkende natuur ligt voor  
zijn ziel geopend6        #d4 ,faust's  
klacht herhaald 7verschijning van den   
,aardegeest74      ,deze toenadering tot
 het wezen der natuur1 en waarbij de    
magir  niet slechts de natuur bedoelt1  
maar het hart der wereld en der         
werkelijkheid zelve1 heeft het kenmerk  
der voorbarigheid4 ,wat ,faust van  het 
daglicht der wetenschap verzekert1 kan  
ook van het nachtlicht der  magie       
gelden3 ,de geheimenvolle natuur laat in
 het licht des daags  zich van haar     
sluier niet ontdoen en wat zij niet     
verkiest aan uw  geest te openbaren1 dat
 ontwringt gij haar niet met hevels en  
met  schroeven4 ,ook voor de magische   
fantasie opent zij haar geheim niet4    
,de geestesverrukking van ,faust1 als   
hij uitroept o welke weelde welt  in    

dezen aanblik is begrijpelijk4 ,welke   
weelde vloeit door al mijn  zinnen6 ,ik 
gevoel jong en heilig levensgeluk       
gloeiend door zenuwen en  aderen        
stroomen4 ,was het een ,god1 die deze   
teekens schreef1 die mijn  innerlijke   
bruising bedaren1 mijn arme hart        
vervullen met vreugde1 en  met          
geheimzinnigen drang de krachten der    
natuur rondom ontsluieren8 ,ben  ik een 
,god8 ik gevoel mij zoo licht6 ,de      
geestesverrukking van  ,faust is        
begrijpelijk1 omdat zij de opstijging   
der ziel is uit de  neerslachtigheid tot
 de hoop4 ,terwijl plotseling de klacht 
staakt  en een nieuw vergezicht geopend 
wordt1 trilt de aandoening door alle    
zenuwen en wordt de gang der gedachten  
rythmisch2 de ziel is alreeds  door het 
nieuwe licht omstraald--zoolang de      
opwekking duurt4 ,weldra  zal de weg der
 fantasie een pad van vergissing        
blijken1 wanneer het  spiedend oog ook  
daar de richting kwijt raakt4 ,de denker
 ,faust zal  ontwaren1 dat deze wereld  

niet de gelijke is van den menschegeest 
en  dat het ,onbegrepene ook hier mensch
 en wereld uit elkaar scheidt4 ,de      
droomen der magie voeren eerst recht het
 ,onbegrepene tot vlak nabij  en        
ontstellen den geest1 die waarheid      
zoekt4    ,het was de vraag om wereld en
 natuur te begrijpen uit verwantschap   
met  den menschengeest3 dan zou hun zin 
ontsluierd zijn en het geheim der       
dingen openbaar4 ,maar het spreekt      
vanzelf1 dat deze verwantschap1  al     
bestaat ze ook1 dieper ligt dan ons     
bewustzijn4 ,maar zou  er sprake zijn om
 wereld en natuur te begrijpen uit      
verwantschap  met den menschengeest1 dan
 zou deze verwantschap bestaan moeten   
juist met ons bewuste zieleleven4 ,wat  
hielp het1 zoo de natuur  verwantschap  
aanwees met de onbewuste gronden van ons
 menschelijk  wezen8 ,maar zie3 het     
kleine gebied van ons innerlijk leven1  
dat met  onze eigen lantaren wordt      
toegelicht1 is niet meer dan een        
oppervlakte3  afgronden liggen in ons en

 berghoogten verrijzen1 waarvan nu en   
dan  een vermoeden en zelfs een         
innerlijke ervaring in ons ontwaakt4    
,wij  die onszelf niet kennen1 ontberen 
die zelfkennis1 waarbij het heelal      
wordt toegelicht1 en waardoor ,god1     
wereld en natuur voor ons kenbaar  zijn4
 ,uit verwantschap met onzen onbewusten 
en diepen geest zou  de groote wereld   
door ons begrepen worden4444 zoo wij    
niet beperkt  waren tot het kleine land 
van ons eigen bewustzijn4 ,hier blijkt  
de  magie met haar verbeelding van      
mensch-gelijke krachten in de natuur1   
een fantasie van kinderlijke dwazen en  
gevaarlijk misbruik onzer  krachten4 ,de
 volledige zelfkenner zou de ware ,magir
 zijn1 die alsdan  de magie zou         
verachten en in de spiegel zijns eigenen
 geestes de  eeuwige wereld kennen zou  
zonder toovermiddel4 ,maar deze         
zelfkenner  is onder de menschen niet te
 vinden1 en met de groote teleurstelling
  staat ,faust voor het ,onbegrepene4   
,hoe voel ik mij u nabij durft ,faust   

den ,aardegeest toeroepen1 die het      
leven en den zin der historie van aarde 
en menschheid in zijn werking  samenvat4
 ,uw gelijke ben ik6--maar deze moed is 
overmoed1 of het  is de moed der wanhoop
 die op dit ne oogenblik alles te winnen
 of  alles te verliezen heeft4 ,het     
antwoord is verpletterend gij gelijkt   
den geest dien gij begrijpt1 niet       
mij4444 en de geest verdwijnt4    ,zoo  
eindigt de eerste weg van ,faust1 waar  
hij begon1 hij eindigt  bij de klacht2  
en het einde is smartelijker dan het    
begin2 de tweede  klacht overtreft de   
eerste2 zij is roerender en dieper2 zij 
heeft geen  melancholie en geen         
droefheidshumor2 zij heeft alleen       
verschrikking3  ,ik gelijk niet u8 ,wien
 dan8 ,ik1 evenbeeld der ,godheid4444 ik
 gelijk  niet eens op u6        ,in     
diepe neerslachtigheid blijft ,faust    
achter1 wanneer de  geest der aarde1    
door zijne magische fantasie opgeroepen1
 hem  verlaat4444 o gelukkig wie nog    
hopen kan aan deze zee van dwaling  te  

ontkomen4 ,wat men niet weet1 dat juist 
kan men ontberen1 en wat  men weet is   
overbodig4--,zoo spreekt hij tot zijn   
famulus ,wagner1  die tot geen hooger   
gezichtspunt stijgt dan van het         
interessante4 ,de  onbewust-komische    
kracht van deze ,wagners is een troost1 
waaraan de  ,fausten zich laven een     
kortstondig oogenblik4            ,,ii  
,,faust ,,en ,,mefistofeles        #a4  
,het eeuwige in den mensch 7de proloog  
in den ,hemel74      ,de denker ,faust  
wil een kennis van het absolute4 ,met   
niets minder  is hij voldaan1 want wat  
in hem leeft en beweegt is de oneindige 
drang4 ,faust is eeuwigheidsmensch4 ,de 
oneindige drang is het wezen  zijner    
menschelijkheid4    ,hiermede is ,faust 
niet ,uebermensch maar mensch4 ,hij is1 
zoo ge  wilt1 de geniale mensch4 ,maar  
het genie is niet een menschensoort1    
die1 buiten de kondities van het        
menschelijke bestaan levend1 een  eigene
 roeping vervult en eigen karakter      
heeft4 ,het genie is de  mensch in zijn 

volheid1 en bestaat in een zuiverder    
uitdrukking van  het mensch-zijn4 ,het  
genie is zich op dieper wijze van het   
algemeen  en waar menschelijke bewust4  
,zoo ook ,faust3 hij is zich bewust van 
den oneindigen drang1 die ongeweten ook 
in ,wagner werkt4 ,hij is zich  bewust  
van de eeuwigheid in hem en daardoor    
streeft zijn denkerschap  naar het      
allerhoogste4    ,in dit opzicht zijn   
wij aan ,faust verwant4 ,waarlijk1 noch 
,faust1  noch zijn streven zouden ons   
belang inboezemen1 zoo wij ons niet aan 
hem verwant wisten en zoo niet in zijn  
lot een beeld van het onze  geschilderd 
was1 hoewel in blinkender kleuren4 ,het 
loutere verhaal  boeit slechts kinderen2
 de geschiedenis van iemands            
worstelingen zonder  meer houdt ons     
eenige uren bezig2 maar wat in het      
,faust-gedicht een  eeuw lang de lezende
 en denkende menschheid geboeid en      
verwonderd  heeft1 is de aanschouwing   
van haar eigen streven en haar eigen    
levensdrang in dichterlijk beeld4 ,zoo  

is de oneindige drang het wezen  ook    
onzer menschlijkheid4    ,tot het       
begrijpen van de ,faustfiguur dalen wij 
af naar de gronden  onzer               
menschelijkheid2 de dichter zelf heeft  
ons dezen weg gewezen  door aan het     
optreden van zijn figuur een proloog in 
den hemel  te doen voorafgaan4    ,hier 
zien wij ,god op den hemelschen troon   
gezeten en door engelen  omringd4 ,wij  
hooren het gezang der aartsengelen1     
verheerlijkend de  werken der natuur1   
den omloop der zon1 die instemt in den  
reizang der  planeten en haar dagreis   
met donderslag voltooit4 ,de engelen    
ontvangen  sterkte uit dezen aanblik en 
de onbegrijpelijk verhevene werken ,gods
  zijn heerlijk als op den eersten      
scheppingsdag4 ,ook de aarde wentelt  in
 de ruimte met haar pracht in snelle    
beweging om en de helderheid  als van   
het paradijs wisselt af met diepe       
huiveringwekkende nacht2  de zee schuimt
 met haar breede vloeden2 rots en zee   
bewegen mede  in de omwenteling der     

planeet1 en stormen bruisen1 een verband
 van  ingrijpende werkingen uitoefenend 
en bliksemende verwoesting vlamt        
vooruit op het pad des donders4 ,maar   
,gods boden verheerlijken het  zachte   
wandelen van den dag4    ,terwijl aldus 
de ,aartsengelen als wereldmachten de   
kosmische  werkzaamheid ,gods           
verkondigen1 verschijnt ,mefistofeles   
met zijn  ironisch beklag over den      
mensch4 ,hij kent ze de menschen1 wezens
 die  zich aftobben1 bedeeld met de     
rede1 die een valsche schijn is van  het
 hemelsche licht en waarvan ze niet     
anders kunnen dan misbruik  maken4 ,een 
hunner is de doctor ,faust1 die in zijn 
onbevredigd zoeken  de schoonste ster   
van den hemel vordert en de hoogste lust
 van de  aarde4 ,al het verhevene1 dat  
,god in dien mensch ziet1 is niet anders
  dan dwaze waan3 zoo ,mefistofeles hem 
maar eens mocht meenemen op  zjne wegen1
 zou hij volgaarne afstand doen van zijn
 dusgewaande  hoogere natuur4           
,welaan6 zoo spreekt de goddelijke      

wijsheid over dezen mensch3 hij zij     
overgegeven aan ,mefistofeles om van    
zijn oorsprong te worden afgerukt2  hij 
worde omlaag gevoerd op ,mefistofeles'  
weg3 eindelijk zal de  verleider        
beschaamd staan wanneer hij moet        
erkennen3 een goede mensch  blijft in   
het duistere gedrang zich van den       
rechten weg welbewust4    ,en hieraan   
voegt de goddelijke wijsheid toe3 al te 
licht verslapt des  menschen werkkracht 
en bemint hij de onbepaalde rust2 daarom
 geef ik  hem den medgezel1 die         
aanspoort en drijft en die als duivel   
zijn moet  in gestadige werking4    ,in 
dezen proloog in den hemel wordt dus    
,faust genoemd in  een ander verband dan
 van zijn studeercel4 ,eerst worden ons 
het  kosmisch leven en de groote        
werkingen der wereldmachten voor oogen  
gevoerd en aanstonds daarna wordt de    
mensch herdacht als lid in dit          
wereldgeheel4 ,het is ,god zelf1 die na 
het gezang der aartsengelen  den naam   
van ,faust uitspreekt4 ,in de groote    

werkingen des heelals is  hij ingedacht2
 hij heet onafscheidbaar van zijn       
eeuwigen oorsprong  en treedt ons dus   
voor oogen als eeuwigheidswezen4 ,niet  
maar een  vergankelijk deel der aardsche
 verschijning is hij1 maar een door     
,god met hoogeren inhoud toegeruste2 en 
terwijl ,mefistofeles hem  vatbaar waant
 voor verderf en ondergang1 weet ,god1  
dat in hem een  kracht woont1 door geen 
verderf aantastbaar4 ,in den mensch is  
het  oneindige2 krachtens den           
onuitputtelijken1 oneindigen drang is   
hij  mensch4 ,in iederen mensch is het  
bovenpersoonlijke1 algemeene  en        
kosmische4 ,het wereldgeheel is in hem  
vertegenwoordigd1 zooals de  val van een
 voorwerp de aantrekkingskracht in het  
algemeen beduidt1  en zooals in een     
enkele plant de geheele natuur werkzaam 
is4        #b4 ,de verstorende macht4   
,faust dan is vergezeld door            
,mefistofeles4 ,reeds in den proloog is 
deze figuur toegelicht2 te duidelijker  
blijkt zijn wezen waar hij  zich aan    

,faust onthult in de studeercel en in   
den omgang1 dien hij  met zijn geleider 
pleegt4    ,de inkleeding der           
,mefisto-gedachte is evenals het ,gods- 
en hemelbegrip  in den proloog aan de   
,middeleeuwsche voorstelling ontleend2  
maar de  gedachte zelf is mijlen ver van
 het ,middeleeuwsche geloof verwijderd4 
,het ,middeleeuwsche geeft hier zijn    
magisch-dichterlijken glans af3  de     
booze geest in een zwarten poedel       
genkarneerd1 loopt op ,faust1  die met  
,wagner langs de velden wandelt1 in al  
nauwer kring toe1 een  vuurspoor        
achterlatend4 ,daarna in de studeercel  
van ,faust meegekomen  en door magische 
spreuken gedwongen1 onthult hij zich als
 ,mefistofeles  in de gedaante van een  
reizend scholier1 zooals de             
,middeleeuwen ze bij  menigte telde en  
aan wier reputatie vaak een geheimzinnig
 verdachte  bijsmaak was4    ,welke nu  
is de beteekenis van ,mefistofeles in   
het ,faustgedicht8 ,want  deze figuur   
heeft een zeer bepaalde beteekenis voor 

,faust4 ,de dichter  heeft in het       
,middeleeuwsche beeld de ,middeleeuwsche
 gedachte verlaten1  niet bedoeld een   
persoonlijken duivel1 boozen geest of   
zelfstandig  wezen1 maar een faktor van 
,faust's menschelijkheid zelf1 een      
element  in den menschegeest4 ,geen     
wezen naast ,faust maar een wezen in    
,faust4    ,in ,faust vindt1 gelijk     
ieder mensch1 de goddelijke geest 7die  
het  menschelijk wezen zelf is in zijn  
hoogere ,algemeenheid7 eene             
belichaming1 en ,faust is zich hiervan  
als van een oneindigen drang  bewust4   
,dit hoogere en algemeene wezen is in   
ons een aanleg1 die  zich moet          
verwerkelijken4 ,niet in eens zijn wij  
die wij zijn4 ,de  majesteit van ons    
wezen is nog omhuld4 ,het is nog niet   
openbaar  wat wij zijn zullen1 zegt de  
apostel ,paulus4 ,dit beteekent dat de  
bepaalde persoonlijkheid1 die wij zijn1 
een grond en diepte verbergt1  die eerst
 in de voltooiing des levens tot volle  
verschijning komt4    ,deze oneindige   

drang nu verwerkelijkt zich door eerst  
zijn tegendeel  te stellen en in zich   
zijn tegendeel te overwinnen4 ,is niet  
de  mannelijke wijsheid veroverd op de  
dwaasheid der jeugd en wordt niet  de   
innerlijke vrijheid gewonnen na het     
bewustzijn van benauwing en  onmacht1   
zoodat alle schoonheid en waarheid onzes
 geestes tot stand  komen door een      
overwicht over het leelijke en over de  
leugen8 ,het  licht schept de           
duisternis1 die niet anders is dan een  
tegenstelling  des lichts1 maar daarna  
zal het licht de duisternis overwinnen4 
,daar  nu de mensch een kosmisch wezen  
is1 doorleeft hij dezen wereldstrijd  in
 zichzelf2 zijn oneindige drang1 een    
werkende en scheppende macht1  roept    
zijn eigen tegendeel1 het begrenzend en 
verstorend element  te voorschijn4 ,in  
de triomf over dit zal de oneindige     
natuur zich  verwerkelijken4 ,faust     
brengt zijn ,mefistofeles voort om over 
hem te  triomfeeren4 ,bij de onthulling 
in de studeercel verklaart ,mefisto1    

dat hij is een deel van die kracht1 die 
steeds het booze wil en het  goede      
voortbrengt4 ,hij is het ,faustisch deel
 van deze2 de kracht zelve  is het      
duister element dat de ,goddelijke      
scheppingsdrang voortbrengt  uit        
zichzelf1 afscheidt en overwint2 deze   
wil ten kwade wordt tot  het goede      
aangewend4 ,in de menschelijkheid van   
,faust heeft hetzelfde  plaats4 ,faust's
 titanisch wezen1 werpt een duistere    
schaduw van zich  af1 gelijk iedere     
mensch zijn schaduw heeft4 ,en gelijk   
een schaduw  met ons is totdat ze       
verbleekt1 zoo is ,mefisto de reisgezel 
van  ,faust4 ,mefisto is de negatieve   
zijde van ,faust's wezen4    ,ook het   
denken van ,faust is een kamp tegen     
,mefistofeles4 ,en hier is  ,mefisto de 
ontkenner van de waarheid4 ,tegenover   
den wil tot waarheid1  stelt hij de     
ironie en den twijfel4 ,de twijfel is   
zijn beginsel  omdat daarin de oneindige
 waarheidsdrang is verloochend en om den
  waarheidsdrang te fnuiken leert hij   

tevens een pedante voldaanheid  met het 
beetje ordinaire wetenschap1 alreeds    
verzameld4444 bij welke  voldaanheid het
 hooggestemd gemoed zal inslapen en ten 
gronde gaan4    ,de verstandsheld is met
 zijn wetenschap tevreden en bemerkt    
niet eens1  dat het denken zijn grenzen 
heeft4 ,de famulus ,wagner met zijn     
beperkten  geestesaard is nog steeds aan
 het verzamelen van feiten4 ,de grazende
  koeien zijn zich niet bewust1 dat de  
natuur1 die hen van gras voorziet1      
mysteries in haar schoot omvat4 ,wie    
chemische formules toepast op de  stof  
vindt werk en bemerkt van geen grond des
 geheims in deze formules  zelf         
omsloten4 ,maar de eeuwigheidsmensch die
 ook den lust kent van  het nijvere     
weten1 en de verleiding om zich daaraan 
te vergasten1  onbekommerd over diepte1 
hoogte en mysterie--de eeuwigheidsmensch
  heeft toch verkozen de klacht over de 
onkenbaarheid der wereld en wil         
worstelend naar de verborgen waarheid   
zoeken4 ,voldaanheid met minder  dan het

 volstrekte zou voor hem een ontkenning 
van de waarheid  zijn1 een verderving   
van zijn hoogste verlangen1 een         
,mefistofelische  leugen4 ,zijn eigen   
hoogere wezen ware daardoor getroffen en
 te gronde  gericht4 ,de titanische     
natuur van ,faust verlangt geen         
gemakkelijke  voldaanheid1 maar streven4
    ,de onvoldaanheid van ,faust1 die   
een bewustzijn is van onze              
oneindigheid1 wie heeft haar niet op    
eigen wijze nagevoeld8 ,zelfs  de       
famulus ,wagner zuchtte eens3 ach ,god1 
de kunst is lang en kort  is ons leven1 
ook hij besefte de ons opgelegde taak te
 groot voor  verwerkelijking4 ,als wij  
teleurgesteld zijn om het onbereikbare1 
of  mismoedigd ons werktuig neerleggen1 
over het werk ontevreden1 dat wij  toch 
niet opgeven2 als onze hoop met vreeze  
is vervuld4444 telkens  weder schrijnt  
de onvoldaanheid onze worstelende       
natuur4 ,zooals een  laat-zomer-avond   
ons met zijn melancholie overvalt1 zoo  
stort het  leven een droefheid om het   

oneindige in ons uit4 ,ons bepalen bij  
de genoegens en voldoeningen1 die het   
menschelijk bestaan meebrengt  kunnen   
wij niet4 ,zoo wij onszelven toestonden 
voldaan te zijn1 het  ware een          
onderwerping aan ,mefistofeles4         
,mefistofeles is een verleider1 die ons 
poogt af te leiden van  onze hooge      
menscheroeping2 maar zijn oogmerk ligt  
verder dan een  verleiding zonder meer2 
de verleiding is niet meer dan middel en
  het doel1 waarheen hij streeft is     
verstoring4 ,hij wil verderven1  te niet
 doen4 ,hij wil den waren levensdrang   
vernietigen4    ,ik ben de geest die    
steeds ontkent roept hij tot ,faust4    
,wel is waar  is het onmogelijk om      
louter ontkennend te zijn en niet anders
 dan  ontkennend en verstorend te       
werken2 want de ontkenning staat in     
dienst  van een erkenning 7nl4 de       
erkenning van het                       
tegenovergestelde7--maar  dit is bewijs 
te meer1 dat ,mefisto niet als          
zelfstandige grootheid  bedoeld is1 maar

 als een deel van ,faust's              
persoonlijkheid4 ,van  zijn standpunt   
uit is alles wat bestaat waard om te    
gronde te  gaan4 ,immers al wat bestaat1
 bestaat krachtens een drang van leven1 
en deze drang zelf wordt door ,mefisto  
verstoord4 ,hij1 die in allen           
menschelijken arbeid het teeken ziet van
 den drang ten leven1 acht het  beter   
dat niets ontstond2 en daar het booze de
 verwoesting is van het  levensgeluk1   
noemt hij het booze zijn eigenlijke     
element4 ,let wel3 niet  om het kwaad   
als zoodanig1 maar om de verstorende    
uitwerking daarvan4    ,met plechtiger  
gebaar dan men van dezen ironischen     
verwoester  verwachten zou1 redeneert   
hij tot ,faust3 ,ik ben een deel des    
deels1  dat in den aanvang het al was3  
een deel der duisternis1 waaruit het    
licht geboren werd1 het trotsche licht1 
dat nu aan zijn moeder de nacht  den    
ouden rang en plaats misgunt4 ,ja1      
,mefistofeles is het tegendeel  der     
goddelijke scheppingskracht1 en waar    

deze uit den chaos het licht  als       
levenskracht doet verrijzen1 daar zal   
eens1 gelijk hij hoopt1  het licht tot  
den duisteren chaos terugkeeren en alle 
schepping des  lichts zal zijn vergaan4 
#c4 ,mefistofeles3 ontkenning en ironie4
      ,wij komen hier nog eenmaal terug 
op onze bewering1 dat ,mefistofeles  een
 deel is van ,faust zelf4 ,de oneindige 
levensdrang stelt zijn  tegendeel om in 
de overwinning hierover zichzelf te     
bevestigen1 en  aldus het oneindige en  
eeuwige in ons te verwerkelijken4 ,de   
zin tot  hoogste waarheid moet eerst den
 twijfel doorleven en deze komt niet van
  elders1 maar is een voortbrengsel van 
ons eigen wezen4 ,worstelend met  haar  
eigen negatie komt onze diepe           
menschelijkheid tot de overwinning4     
,is het raadselachtig1 dat ,faust-zelf  
zijn ,mefistofeles  voortbrengt8 ,zeker 
niet1 wanneer wij bedenken dat in de    
wereld  tegenstrijdige beginselen       
noodwendiglijk met elkaar verbonden     
zijn1  en dat het eene de ontkenning is 

van het andere4 ,de oneindigheid is  ons
 wezen en wij leven onder eindige       
voorwaarden3 zoo moeten deze  laatste   
zich tegen ons keeren4 ,wij bestaan uit 
eindige faktoren1  al onze daden zijn   
pogingen1 onze liefde is maar           
betrekkelijk en ons  kunnen is begrensd2
 geen kunstenaar die in eigen werk meer 
ziet dan de  halfgeslaagde uitdrukking  
zijner idee4 ,het werk keert zich tegen 
hem en  al onze pogingen verschijnen ons
 als een ontkenning onzer oneindigheid4 
,op hoeveel hooger trap onze            
levensuitingen bedoeld zijn1 zooveel te 
meer zijn ze mislukt3 is er n           
godsdienstige vorm1 die niet jammerlijk 
achterblijft bij de religieuze idee8    
,zoo ooit dan treft ons hier de         
,mefistofelische ironie1 die onze       
hoogste bedoelingen verstoort4 ,de      
menschegeest is een oceaan1 die moet    
omvat worden in een vijver3 de          
eindigheid onzer levensvoering keert    
zich als een verstorend geweld  tegen   
ons hooger ik4    ,dat in onze          

levensvoering een ontkenning schuilt    
tegenover ons hoogere  wezen1 is voor   
iedereen ondervindbaar1 die niet1 als de
 heron1 alle  verleiding te boven is4   
,maar wij menschen pogen het eindige met
 het  oneindige te verzoenen2 wij       
regelen voorloopig onzen wil naar ons   
vermogen1 aldus den oneindigen          
levensdrang niet ontkennend1 maar  hem  
tijd gevende en een toekomst belovend1  
om zijn vollen aanleg te                
verwerkelijken4 ,daarbij komt1 dat de   
geestelijke verrichtingen1 die  het     
meest dien drang aanzetten1             
natuurbewondering1 kunst1 wijsbegeerte1 
godsdienst1 dezelfde zijn1 die hem      
bevredigen1 zoodat een geleidelijk  te  
vervullen taak1 die zich tot in verre   
verschieten verlengt1 de  gelukkige     
afleiding is voor een al te hevig       
innerlijk konflikt4    ,maar toch blijft
 de tegenstelling bestaan en zoo ons    
eeuwige wezen  zich bedreigd weet door  
de ,mefistofelische verleiding1 rijst   
het  op en keert zich tegen             

,mefistofeles en zijn arglistige        
ontkenning1  ja keert zich tegen alle   
zinnelijke voldaanheid1 als waarin zich 
,mefistofeles met de bedoeling om het   
oneindige te belagen1 vermomd  heeft4   
,de ,indische leer der begoocheling1 die
 de geheele zichtbare  wereld als onware
 schijnwerkelijkheid verwerpt2 de       
,neo-platonische  leer1 dat de ziel zich
 in deze wereld bevindt als in een      
gevangenschap2  het christelijke        
ascetisme1 dat alle zingenot verwerpt2  
de mystische  versmachting van een      
heilige ,theresia2 het                  
oneindigheidsverlangen  der duitsche    
,romantiek en niet het minst de         
wijsgeerige benadering  van het         
,absolute1 waarbij de menschegeest zich 
van de eindigheid  der ervaarbare wereld
 bevrijdt--zij alle zijn de poging van  
den  oneindigheidsdrang om de aardsche  
begrenzing omver te stooten4 ,zij zijn  
een tebovenstijging boven de aardsche   
voldaanheid1 door ,mefistofeles         
aangepraat en waarme hij ons innerlijke 

wezen verstoren wil4 ,de  hooggestegen  
geesteskracht getuigt alsdan tegen      
maatschappij1  bestaanden               
godsdienstvorm1 overlevering1 zede1     
instelling1 kerk1  eigendom1 huisgezin1 
zinnenschoon4 ,alle voorwaarden der     
gewone  levensvreugd moeten het         
ontgelden1 omdat ,mefistofeles zich in  
hen  heeft vermomd als vijand onzer     
oneindigheid4 ,de oneindigheidsdrang    
zegeviert2 verscheurt de begoocheling1  
bevrijdt de ziel en verzaakt de  wereld1
 met alle historisch gegroeide en       
betrekkelijke werkelijkheid in  botsing4
 ,het absolute bevestigt zich door het  
nietige en betrekkelijke  te verstoren4 
,zoo overwint de oneindigheid in ons den
 ,mefistofeles4    ,maar voorloopig is  
de verhouding nog andersom en kant zich 
,mefisto met  verstorende bedoeling     
tegen ,faust1 ,meesterlijk hanteert hij 
de ironie1  dit ideele middel om de     
waarheid omver te loopen2 de ironie rukt
 alles  uit zijn hooge verband en brengt
 het verhevene tot het alledaagsche     

terug4 ,zij is het vuur van den         
wereldbrand1 de verwoestende vlam1      
dienaresse van het ,niet4 ,mefisto zegt1
 na zijn uitspraak dat uit  alle        
wereldelementen het leven ontspringt3   
had ik mij niet de  vlam voorbehouden1  
er ware niets eigens voor mij           
overgebleven4 ,dat  echter de ironie    
wondt1 maar niet kan dooden wat leeft1  
dat zij geen  macht is1 maar een        
onmacht1 is niet aan ,mefistofeles1 maar
 wel aan  ,faust bekend4 ,op juiste     
wijze karakteriseert ,faust het         
vergeefsche  werk van zijn tegenstander3
 ,zoo heft gij tegen de eeuwig werkzame 
heilzaam-scheppende macht de koude      
duivelsvuist op1 die gij boosaardig     
balt1 doch vergeefs4        #d4 ,de     
weddenschap van ,faust en ,mefistofeles4
      ,maar ,faust zal eerst gaan op den
 weg van ,mefistofeles1 alvorens hij    
zijn tegenstander overwint4 ,hij die in 
het zoeken naar de absolute  kennis is  
teleurgesteld en geschokt is in het     
bewustzijn van zijn  oneindige          

menschewaarde1 is te meer vatbaar voor  
de ,mefistofelische  verleiding4        
,mefisto acht dat ,faust op dit         
oogenblik gaarne een  weinig zinnenroes 
als surrogaat voor zijn                 
oneindigheidsverlangen  zal aanvaarden  
en dat dan de oneindigheidsdrang wel    
bezwijken  zal4 ,inderdaad is ,faust1   
ook al zal hij met ,mefisto meegaan1    
zich  van de onverstoorbaarheid zijner  
hoogere natuur bewust1 zooals in den    
proloog verklaard werd3 een goede mensch
 is in het duistere gedrang  toch zich  
van den rechten weg bewust4 ,nooit zal  
,faust bevredigd bij  den zinnenlust1   
die de negatie zijns wezens is1         
verwijlen4 ,nooit zal  hij de           
oneindigheid vergeten4 ,werd hij        
inderdaad bevredigd1 dan zou  hij       
verzinken in de macht van het onwezen1  
dat tot hem sprak3 al wat  ontstaat is  
waard om te gronde te gaan4    ,hier    
ligt de beteekenis der weddenschap      
tusschen ,faust en ,mefisto4 ,uit       
,mefisto's oogpunt schijnt het mogelijk 

den levensdrang van ,faust in de        
ontkenning te doen ondergaan4 ,immers   
zoodra hij met bevrediging in het       
betrekkelijke en in den zinnenlust      
verwijlt1 doet ,faust afstand van  zijn 
ware menschelijkheid4 ,mefisto1 de      
negatieve1 acht dit mogelijk1  daar hij 
den inhoud van het menschelijk wezen    
niet begrijpt4 ,indien  maar ,faust's   
geest zich een weinig beperken wil1     
meent hij1 is het  geen reuzenwerk hem  
te voeren tot die zelfvoldaanheid       
waarmee hij ten  ondergaat4 ,met        
verleidende woorden poogt ,mefisto den  
oneindigen drang  te binden4 ,wat gij   
wilt1 zoo spreekt hij tot ,faust1 het   
al-tegelijk1  dat is slechts voor een   
,god gemaakt4 ,gij zijt tenslotte4444   
wat gij  zijt1 ook al zet ge u een pruik
 van millioen lokken op het hoofd en    
zet uw voet op hakken van meters hoog4  
,faust daarentegen ontkent bij zichzelf 
de mogelijkheid van  vernietiging2 hij  
weet dat de oceaan niet in een          
drinkbeker kan  geledigd worden en dat  

het oneindige bewustzijn niet bevredigd 
wordt  in een oogenblik van zinnenlust4 
,daarom durft hij zonder aarzeling  de  
weddenschap met ,mefisto aan3 wanneer ik
 ooit bevredigd mij op  het bed der     
traagheid neerleg1 zoo zij het met mij  
gedaan2 kunt gij  mij door vleierij     
beliegen en mij bedriegen door het      
genot1 zoodat  ik mijzelf behaag1 dan   
zij mijn laatste dag aangebroken4       
,wanneer ik  tot het oogenblik zeg3     
blijf1 want gij waart schoon genoeg1 sla
 mij  dan in boeien1 want dan mag ik te 
gronde gaan4 ,deze weddenschap ga  ik   
aan met u6    ,de zinnelijkheid1        
eensdeels het uitingsmiddel onzer       
geestelijke  natuur1 is anderzijds een  
ontkenning onzer hoogste waarde4 ,de    
mensch  als geestelijk wezen is zich van
 de ontoereikendheid en onmacht der     
zinnelijke natuur bewust4 ,krachtens dit
 hooge besef durft ,faust de            
weddenschap met ,mefistofeles aan4      
,,iii ,,faust ,,in ,,de ,,wildernis     
#a4 ,zelfverlies in den zinnenlust      

,faust heeft door zijn klacht om het    
hoogere weten het geloof betoond  aan   
zijn oneindige wezenheid4 ,en toen zelfs
 de magie hem niet tot  het inzicht der 
waarheid leidde1 heeft hij waarheid     
gezocht bij  den dood4 ,faust wil       
sterven opdat de dood hem wijs make3 hij
 wil  dat duister ingaan1 dat bij het   
binnendringen misschien zich als het    
geopenbaarde geheim onthullen zal4 ,door
 den dood heen grijpen naar het         
absolute4 ,vandaar dat hij plotseling in
 jubel uitbreekt3 de aardgeest  heeft   
hem verbijsterd1 maar                   
desniettegenstaande heeft hij zelf den  
weg der waarheid gevonden4 ,en waarlijk 
niet in wanhoop1 maar in den  triomf    
begroet hij den giftbeker3 ik groet u   
gij kristallen schaal1  die ik nu met   
eerbied aanvat2 in u vereer ik          
menschelijk vernuft en  kunst4 ,gij     
samenvatting der zoete sluimersappen1   
uittreksel aller  doodelijke krachten1  
bewijs thans uw gunst aan den meester6  
,ik zie  u1 de smart verzacht2 ik vat u 

aan3 ik voel mijn jacht verminderen2  de
 vloed des geestes gaat over in eb en   
wijst mij naar de volle zee  henen2 het 
spiegelende water glanst aan mijne      
voeten en tot nieuwe  oevers lokt een   
nieuwe dag4444 bereid gevoel ik mij op  
nieuwe baan  het luchtruim te           
doordringen naar sferen van nieuwe      
werkzaamheid4 ,o  hooge leven1 o        
godenweelde6 ,te voren nog een worm en  
nu reeds verdien  ik deze4 ,keer        
vastbesloten den rug toe aan de aardsche
 zon2 vermeet  u slechts de poort te    
openen langs welke ieder mensch het     
liefst  voorbijsluipt6 ,hier is het     
oogenblik gekomen om door daden te      
bewijzen1  dat mannenwaarde niet voor   
godenhoogte terugwijkt6    ,nochtans    
bezwijkt dit doodsenthousiasme voor den 
zang des levens1 die  stroomend van de  
,paaschklokken in ,faust's studeercel   
binnendringt4 ,de  weg door den dood tot
 het mysterie is op eens versperd4 ,een 
andere  weg moet zich openen4 ,deze ligt
 van de studeercel in de menschelijke   

samenleving4 ,de oneindige drang1 welke 
,faust's natuur is1 zal hier  niet      
ondergaan1 slechts anders gericht       
worden4 ,in het leven waar hij  nu      
ingaat1 geldt zijn weddenschap met      
,mefistofeles4    ,in de menschenwereld1
 waarin ,faust door ,mefisto geleid     
wordt1 had  zijn oneindigheidsdrang zich
 kunnen voordoen als een ,napoleontische
  heerschzucht of als de zucht naar     
apotheose1 zooals der ,romeinsche       
,caesaren2 zelfs had hij naar het       
wonderbaarlijke kunnen streven  gelijk  
,apollonius en ,cagliostro4 ,immers op  
deze wijze kon ,mefisto  gepoogd hebben 
aan zijn hevige verlangen te gemoet te  
komen4 ,maar  de oneindigheidsdrang     
onder ,mefisto's leiding openbaart zich 
in een  onstuimige zinnelijkheid3 de    
draad van het denken is doorgebroken2   
van alle wetenschap walg ik3 laat ons in
 de diepte der zinlijkheid  gloeiende   
hartstochten stillen6 ,storten wij ons  
in den roes des  tijds en in de         
wenteling der gebeurtenissen6 ,meen     

echter niet dat  ,faust in deze razernij
 een voldoening zoekt en zich aan       
,mefistofeles  zal gevangen geven4      
,veeleer zal hij als een stormwind alle 
geluk en  geluksvoorwerp uiteen blazen  
en eerste stort hij zich in het niets   
dan zich te vleien met begoocheling4    
,vandaar ook zijn schrikwekkend  woord3 
ik vervloek alles wat de ziel omspant   
met lokwerk van  begoocheling6 vervloekt
 zij de hooge illusie van den           
menschelijken  geest1 vervloekt de      
verblindende schijn2 vervloekt de       
bedriegelijke  droom van roem en bezit1 
van vrouw en kind en knecht en heer2    
vervloekt  het balsemsap der druiven en 
vervloekt de zaligheid der min2 vloek   
over de hoop en over het geloof en vloek
 voor alles over het geduld6    ,de     
zinnenbegeerte van ,faust is geheel     
anders dan ,mefistofeles  bedoelt4 ,zij 
stamt uit den oneindigen drang naar     
zielsverzadiging  en kenmerkt zich door 
voorbijstreving van haar doel4 ,zij wil 
niet  genieten1 maar zich verliezen4    

,tevoren was ,faust's leven ontbering2  
nu wil hij niet-ontberen en zijn        
geweldig streven tot het uiterste der   
gevoels-spanning voortzetten en in      
zielsverrukking sterven4 ,zalig wien  de
 dood in den glans der overwinning de   
bloedige lauwers om de slapen  windt2   
zalig wien hij na de razernij van den   
dans in de armen van een  meisje        
aantreft4 ,of anders verkiest hij een   
snerpende ontgoocheling1  die met zijn  
geestesaard beter overeenstemt dan de   
voldoening welke  ,mefisto belooft3     
,hebt gij spijs die niet verzadigt1 rood
 goud dat  als kwikzilver mij in de hand
 ontloopt2 een spel waarbij men nimmer  
wint2 een meisje dat aan mijn borst     
gelegen1 zich reeds met het wenken  der 
oogen aan mijn nabuur verbindt2 de      
godenlust der eer die als een  meteoor  
verdwijnt--geef ze mij6 ,toon mij de    
vrucht die verrot eer men  haar plukt6  
,faust wijdt zich aan de dronkenheid en 
het genot dat met  smarten zegent1 aan  
den haat der liefde1 aan het verdriet1  

dat de ziel  verkwikt4 ,voor geen smart 
gesloten1 wil hij genieten wat          
toebedeeld is  aan de gansche           
menschheid1 haar vreugd n jammer2 zijn  
eigen zelf tot  het zelf der menschheid 
verbreeden1 en met haar wil hij ten     
onder gaan4    ,ziehier de              
zinnenbegeerte van dezen titanischen    
mensch4 ,het is geen  genot dat hij     
zoekt4 ,gij hoort toch3 om vreugd is het
 mij niet te  doen4 ,het is             
zelf-verlies2 gelijk hij door een teug  
uit den giftbeker  zichzelven           
gewelddadig wou inslingeren in het      
mysterie des doods1  zoo werpt hij zich 
thans in de zinnelijkheid met de        
onstuimigheid van  zijn rusteloos       
gemoed4 ,hoe zou het mogelijk zijn dat  
,mefistofeles  dezen stormenman in zijne
 bedwelming ving6 ,onder de leiding     
echter  van zijn verstorende macht is   
het voor ,faust niet anders mogelijk    
dan te vertoeven in een wildernis4      
,het omslaan uit den weetdrang naar den 
zinnenlust heeft vele lezers  van       

,goethe's gedicht verwonderd2 het kwam  
hun voor dat de ,faust van  den eersten 
monoloog1 de uitspreker van de klacht1 n
 de ,faust1 die  ,gretchen verleidt niet
 meer gemeen hebben dan den naam1 en dat
 wij in  waarheid een geheel ander      
karakter voor oogen hebben hier en daar4
 ,bij  deze beoordeeling vergeet men    
echter dat de ,faust geen psychologisch 
persoonsdrama is1 gelijk in de school   
der ,fransche klassieke gegeven  werd2  
maar een symbolisch gedicht4 ,racine had
 zeker van den ,faust niets  begrepen en
 hem uit een oogpunt van dramatische    
kompositie dubbel  en dwars afgekeurd4  
,de eenheid van gedrag des hoofdpersoons
 is ver  te zoeken4 ,faust is geen      
bepaalde persoon2 maar hij is de mensch 
en de mensch in verscheidene fasen van  
het oneindigheidsbewustzijn2  de        
tafereelen van het dichtstuk hangen niet
 samen als voorvallen uit  het leven    
eener bepaalde menschenfiguur4 ,het     
geestelijk leven kan  zich verjeugdigen4
 ,het kan zijn dat een grijsaard voller 

idealist is  dan een jonkman1 die zijn  
levenslust verloor2 men kan eerst oud   
zijn  naar den geest en daarna jong4    
,zoo verschijnt ,faust in het begin als 
bejaard man en in de ,gretchen-episode  
als een jeugdig kavalier4 ,hier  zijn   
geestelijke fasen in beeld gebracht4 ,de
 verjongingsdrank1 dien de  dichter aan 
zijn held in de heksenkeuken te genieten
 geeft1 is niet  anders dan de          
aanwijzing van overgang tot nieuwe      
geestesfase4 ,moge  hierdoor het        
,faust-drama een onwaarschijnlijkheid   
hebben en verwarring  stichten voor een 
uitwendigen verstaander1 de inwendige   
toedracht is  zoo geheel waar en de     
inwendige eenheid des poeems zoo        
onbestrijdbaar1  dat de verbazing over  
verschillende gestalten van ,faust allen
 grond  verliest4        #b4 ,de onmacht
 van ,mefistofeles 7,faust in ,mefisto's
 leiding7      ,de wildernis waarin     
,mefistofeles ,faust vergezelt heeft    
verschillende  gebieden2 ,faust vertoeft
 tusschen de drinkende boeren in        

,auerbachs wijnkelder1 bezoekt de       
heksenkeuken1 verwijlt in de  zoete     
vreugde van ,gretchens liefde en komt te
 gast met de heksen  in ,walpurgisnacht4
 ,alleenlijk het verkeer met ,gretchen  
oefent een  schoone verleiding uit en   
daarin schijnt het soms als zal ,faust  
de  weddenschap verliezen door tot het  
oogenblik te zeggen3 houd stand1  want  
gij zijt schoon genoeg4 ,voor ,gretchen 
misschien zal hij den                   
oneindigheidsdrang verloochenen4 ,is zij
 niet het toonbeeld der lieve  onschuld 
van het aardsche geluk8 ,in haar is de  
wereld op haar schoonst1  gelijk in den 
bloei der vruchtboomen op een zonnigen  
,meimorgen4 ,zoo er  onbetwist geluk is 
en zijn mag1 en zoo wij met de wereld en
 het leven  ons verzoenen1 en de vraag  
naar het oneindige met reden tot zwijgen
  gebracht wordt--het is bij de         
aanschouwing eener zoo landelijke en    
vredige lieflijkheid1 als wij in hare   
verschijning belichaamd zien4    ,maar  
ach1 nu ,faust's oneindigheidsdrang in  

,mefistofeles' leiding tot  een         
verstorend geweld werd en nu zijn       
begeerte zoo hevig brandt als  te voren 
zijn drang naar kennis1 nu kan het niet 
anders of het geheele  geluk van ,faust 
en van ,gretchen moet als tot een       
wildernis vergaan4    ,het meisje1 wier 
leven door den storm van ,faust's       
hartstocht  verwoest wordt1 staat niet  
als een vreemdeling buiten ,faust1 maar 
houdt verband met de aardsch-nederige en
 tevredene zijde van ,faust's  eigen    
karakter4 ,het levensproces eens        
menschen is een proces in de  ziel en de
 dichter stelt het in beelden voor en   
laat het dus buiten  den mensch         
voorvallen4 ,maar in deze beelden ligt  
de aanduiding van de  worstelingen des  
karakters4 ,faust's karakter heeft de   
lieflijke1 humane  zijde evenzeer als de
 titanische1 maar zij is geen           
hoofdeigenschap  en zal dus door den    
oneindigen drang worden aangestormd4 ,de
 behoefte  aan levensgeluk is hem gelijk
 allen menschen eigen4 ,hoe vrij heeft  

hij geademd in de voorjaarsnatuur van   
den ,paaschmorgen1 terwijl de  vroolijke
 menigte de wegen vult4 ,te midden van  
deze heeft hij zich  mensch gevoeld en  
zijn recht op het leven erkend4 ,in de  
liefde voor  ,gretchen eindelijk werden 
de teerste snaren van het menschelijk   
gemoed aangeslagen4 ,het konflikt       
tusschen den oneindigen drang en  den   
aardschen vrede1 is een konflikt1       
waarmede wel de bestaande orde  der     
maatschappij wordt aangetast1 maar dat  
ten slotte in de ziel  van dien         
titanischen mensch zelf wordt           
uitgestreden4 ,de woede der  titanische 
zinnelijkheid komt aldus ,faust1 in het 
beeld van ,gretchen1  op een ondergang  
van alle aardsche vreugd te staan2 hij  
verstoort  zijn aardsche bestaan door   
den drang der oneindigheid en eindigt   
hier met nog heviger klacht1 dan welke  
hij ophief na de verschijning  van den  
aardgeest2 een klacht welke ditmaal een 
aanklacht is tegen  de macht der        
verstoring3 ,hond1 afschuwelijk ondier1 

word o slang  veranderd in de           
hondgestalte waarin gij mij verscheent2 
verander in  uw lievelingsbeeld en kruip
 op den buik in het stof1 en ik trap u  
met  den voet1 verworpeling4 ,ellende1  
door geen menschenziel te vatten1  dat  
meer dan en ziel in de diepte van zulken
 jammer verzinken  moest4444 ,o ware ik 
nimmer geboren4    ,het einde van dezen 
weg in de wildernis van het leven       
bereikt  ,faust in zijn wilden dans met 
de heksen op den ,blocksberg in         
,walpurgisnacht4 ,alleenlijk deze       
fantastische spookwereld blijft  nog    
over1 nu ,faust in ,gretchens omgang het
 verlangde oogenblik der  voldaanheid   
niet heeft beleefd4 ,mefisto zal hier   
hem tot het laagste  punt des levens    
heenvoeren4 ,mogelijk dat het walgelijke
 aan zijn  titanischen drang voldoet1 nu
 hij het bekoorlijke verwierp4 ,aan den 
heksendans is tenminste een diabolisch  
genot te beleven1 en daar  niets anders 
overblijft zal misschien ,faust zich    
hier gewonnen  geven4 ,bereidwillig laat

 hij zich meevoeren4 ,door een          
dwaallicht  geleid1 schrijden ,faust en 
,mefisto de tooversfeer binnen1 de      
rotsen  hebben menschen-neuzen1         
spookvogel1 kievit en ekster zijn wakker
  gebleven en de hagedissen kruipen met 
de muizen door het struikenbosch1       
terwijl boomwortels uit den bodem steken
 en glimwormen een verwarrend  geleide  
geven4 ,onderwijl draait het geheele    
landschap en is het alsof  rots en      
boomen gezichten trekken2 vuurgloed en  
lichtstrepen maken  de wereld           
geheimzinnig2 vonken storten zich uit   
als fonteinstralen  en de geheele       
rotswand is verlicht4 ,onderwijl steekt 
de storm op en  schudden de denneboomen1
 wier takken afbreken al krakend2       
gegier1  gesis en geraas doorblaast de  
lucht en langs den geheelen berg stroomt
  woedend een tooverzang4 ,een menigte  
van heksen nadert door de lucht         
varende1 zoodat ,mefisto voor ,faust    
ruimte moet maken opdat hij niet  worde 
omvergeworpen4 ,zij wijken ter zijde en 

terwijl bij uitgegloeide  kolen een     
klein gezelschap van oude heeren zitten1
 vinden zij weldra  twee heksen1 een    
oude en een jonge2 en terwijl ,mefisto  
de oude grijpt  voor den dans dwingt hij
 ,faust om met de jonge om te springen4 
,dit oogenblik is het dieptepunt der    
leidingen van ,mefistofeles4 ,hij  meene
 echter niet1 dat de ,faustische geest  
hier iets anders zal  beseffen dan      
afkeer4 ,reeds zoovele malen is         
,mefisto's onmacht gebleken  om ,faust  
te verderven4 ,elke periode zijner      
werking eindigt met een  zelfbevrijding4
 ,in den wijnkelder van ,auerbach1 heeft
 ,faust het gansche  schouwspel met     
onverschilligheid bijgewoond1 en wanneer
 ten slotte  de lustige drinkers        
uitroepen wij voelen ons heelemaal      
kanibalisch  lekker gelijk aan          
vijfhonderd varkens heeft hij nog       
slechts en  wensch te uiten3 ik verlang 
nu heen te gaan4 ,in de heksenkeuken    
wordt  ,faust geboeid door het in den   
spiegel aanschouwde beeld van ,helena3  

een nieuw verlangen wordt in hem levend1
 maar voor het overige vindt  hij in al 
het gedoe dezer onsympathieke wezens    
niets dan smakeloos  bedrog4 ,daarop    
volgt de ,gretchen-episode4 ,ongekende  
gevoelens van  teedere bekoring stillen 
de machtige levensdorst van ,faust2 en  
misschien zou hij hier het gevaarlijk   
oogenblik bereiken1 zoo niet  een       
geheimzinnige aantrekkingskracht hem uit
 de oase naar de woestijn  terugtrok4   
,deze vreugde moet eindigen in wanhoop2 
ook terwijl ,gretchen  zijn gemoed en   
zinnen bevredigt1 verkeert ,faust in de 
wildernis1 die  weldra zich in groot    
onheil openbaren zal4 ,de scala der     
aandoeningen  van ,gretchens gemoed     
teekent deze afzinking naar het jammer1 
waarin  ,faust aan ,mefisto ontkomt2    
terwijl de genotsbevrediging hem aan    
,mefisto  zou hebben overgeleverd4      
,bezorgdheid is de grondtoon van haar   
liefde1  sedert haar ontboezeming mijn  
rust is henen1 mijn hart is bezwaard  en
 het klagende lied voor het beeld der   

,mater ,dolorosa is zo van  leed        
vervuld1 dat wij hier het ergste        
voorzien3 help en red mij  van smaad en 
dood6 ach buig gij smartenrijke genadig 
uw aangezicht  tot mijn ellende neer6   
,het leed van ,gretchen zal het leed van
 ,faust  blijken2 het is niet anders dan
 de afspiegeling van zijn titanische    
natuur1 die alle aardsche verhoudingen  
verbreekt en wiens geluk  vanzelf in    
ongeluk omslaat4 ,wanneer dan ,gretchens
 broeder ,valentin  in een tweegevecht  
met ,faust is omgekomen1 nadat ook haar 
moeder1  niet zonder schuld der         
gelieven1 gestorven is en bij den       
lijkdienst  in de domkerk het dreunend  
orgel den donkeren choorzang begeleidt1 
den zang van het goddelijk oordeel--dan 
is niets meer te wachten van  levenslust
 of liefdevreugd en aan ,mefistofeles   
zal zeker de macht over  ,faust ontgaan3
 in dze wildernis des gemoeds weet geen 
,mefisto den weg4    ,maar nu de        
,walpurgisnacht op den ,blocksberg3     
terwijl ,faust zijn  tijdelijke laagten 

doorwaadt in vergetelheid van ,gretchens
 liefde  en haar ongeluk1 wordt hij     
plotseling door de gedachte aan haar    
opgeschrikt4 ,weelde en wanhoop         
doorkruisen zijn gemoed en terwijl  hij 
van de bepeinzing niet scheiden kan     
doorflikkert de gedachte aan  dood en   
straf zijn overdenking4 ,een in lange   
niet gevoelde afschuw1  de gansche      
ellende der menschheid grijpt mij aan4  
,hier toeft zij  achter vochtige muren1 
roept hij uit1 staande voor de          
gevangenis1  waarin zij om den in       
waanzin gepleegden moord op haar kind   
geworpen is2  haar misdaad was het      
verkeeren in zoeten waan4 ,gij aarzelt  
tot haar  te gaan8 ,gij vreest haar     
weder te zien6 ,voort6 uw talmen brengt 
haar  dood naderbij6    ,zoo verscheurt 
,faust het net dat ,mefisto over hem    
heenwerpt4 ,het  woord uit den proloog  
in den hemel wordt bewaarheid3 de goede 
mensch  blijft in het duister gedrang   
zich van den rechten weg bewust4 ,bij   
alle omdwaling in de wildernis blijft   

,faust de ware richting des  levens     
beseffen en zijn verheven               
menschelijkheid gaat niet ten onder4    
,,iv ,,de ,,weg ,,van ,,faust        #a4
 ,de nacht van uitrusten voor den       
nieuwen morgen      ,zoo ,goethe aan    
zijn ,faust-drama den ondertitel een    
tragedie  heeft toegevoegd1 is deze     
benaming toch niet in eigenlijken zin   
aangewend4 ,de onmogelijkheid om dit    
gedicht bij een der bestaande           
dichtsoorten in te deelen1              
verontschuldigt de halftoepasselijke    
aanwijzing4 ,in een tragedie traden van 
oudsher figuren op van  grootscher bouw 
dan die van het dagelijksch leven2 de   
beweegkrachten  en ondervindingen waren 
eer heroisch dan gewoon en het levenslot
 dier  helden was het lot der enkelen   
die naar het uiterste streefden4 ,in    
zoover kan ,faust een tragische figuur  
heeten4 ,maar in de tragedie is  de held
 tot den ondergang geroepen3 zijn       
grootsche aanleg1 grootsch  in deugd of 
ondeugd1 bestemt hem tot een lijden1 dat

 zich niet meer  te zijnen gunste wenden
 laat4 ,van den beginne af hangt over   
zijn  leven het noodlot4 ,in dit opzicht
 waarin juist het tragische der         
tragedie bestaat1 kon het ,faust-drama  
niet bij deze dichtsoort worden         
gerekend2 wat niet voor den tragischen  
lijder1 maar wel voor ,faust  bestaat   
is3 de weg der ontkoming aan de         
wildernis4 ,evenmin als om de  helsche  
ondervindingen van ,dante de ,divina    
,commedia een tragedie is1  evenmin is  
,faust zulks om het eerste deel des     
gedichts2 en het tweede  deel1 dat den  
weg van ,faust bezingt1 is niet maar een
 toevoegsel1  waarin de oorspronkelijke 
opzet van het poeem verloochend wordt1  
maar een van den aanvang af bedoelde    
voortzetting en de uitwerking  der      
grondgedachte waarmee het gedicht opent3
 een goed mensch blijft in  het duister 
gedrang zich van den rechten weg bewust4
 ,de kontinuteit  der beide gedeelten is
 onmiskenbaar4    ,toch is het verschil 
tusschen den tweeden ,faust en den      

eerste op vele  manieren groot3 een     
andere toon wordt vernomen1 een andere  
omgeving  geschapen1 andere figuren     
treden op4 ,een veel meer bedachte      
kompositie1  een verstandelijker        
konstruktie kenmerkt het tweede gedeelte
 tegenover  het eerste4 ,terwijl de     
eerste ,faust den indruk maakt van een  
gedicht  uit des levens bloeitijd1      
schijnt de tweede een gedicht van den   
ouderdom4 ,is het ook niet begrijpelijk1
 dat ouder wijsheid den weg  vindt1     
terwijl de jeugd avontuurt in de        
wildernis8 ,faust ,,ii heeft            
kunstmatigheid waar het eerste gedicht  
vrijheid heeft4        ,faust ,,ii is   
een heden na het gisteren van ,faust ,i4
 ,tusschen beide  gedeelten van het     
,faust-poeem ligt een nacht1 een nacht  
van  vergetelheid en diepen slaap4 ,het 
geheele ,eerste ,deel kan beschouwd     
worden als een avondgebeurtenis na een  
voorafgeganen dag van zware  inspanning 
en overladen werk4 ,de monoloog1        
waarmede het eerste  ,faustgedicht      

aanvangt1 geeft aanstonds een blik op   
dezen voltooiden  en vermoeienden       
werkdag3 nu heb ik ach1 filosofie1      
rechtswetenschap  en medicijnen en      
helaas ook theologie grondig bestudeerd 
met vurigen  ijver4 ,ziehier de al te   
zware dagtaak1 welke ,faust achter zich 
heeft1  wanneer wij met hem kennismaken4
 ,op dit oogenblik gaat zijn geest  den 
avond in1 den avond met zijn            
geheimzinnige aanspraak tot het         
menschelijk gemoed1 een avond reeds     
aangekondigd in den proloog  met de     
schildering van de zon1 die haar        
voorgeschreven dagreis met  donderslag  
voltooit4 ,in dien zielsavond neigt hij 
tot de wereld  der geesten met hun      
duistere wetenschap en verlangt hij naar
 den  dood1 die een hooger licht dan het
 aardsche daglicht over hem zal         
uitgieten4 ,de dood wenkt hem verlokkend
 toe uit kristallen schaal4 ,de         
magische heksenkeuken1 het spiegelbeeld 
van ,helena zijn verschrikkende  en     
verteederende avondfantasien4 ,de zucht 

naar weelde en genot  herleeft3 de      
zinlijkheid bekoort met haar            
schaduwzwarte diepten2  ,faust verlangt 
het al der wereld te doorleven en zijn  
ziel daarin te  laten vervloeien4       
,gretchens liefde is zijn avondweelde en
 avondtroost  en in haar nabijheid      
verdoezelt zich zijn godsdienstig gevoel
 tot  panthesme1 avondgodsdienst zonder 
omtrekken1 welks leuze is3 naam is      
klank en rook2 wees in gevoelens zalig  
en noem het zooals gij wilt3  geluk1    
hart1 liefde1 ,god4 ,de zachte stemming 
n vreemde fantasie zijn  de terugwerking
 op een dag van vruchtelooze moraliteit 
des werks4 ,de  vergeefsche inspanning  
van den harden werker verkeert zich tot 
deze  maatlooze zieletoestanden4        
,maar het einde des avonds1 en waar hij 
tot nacht wordt is zwaar  en van jammer 
vol4 ,het is de wilde spooknacht der    
wroeging en der  radeloosheid1 die met  
waanzin dreigt4 ,de hevigste onrust als 
van een  heksendans op den ,blocksberg  
is het laatste loon van dezen langen    

dagtijd vol ondervinding4    ,het       
zestiend'eeuwsche ,faust-gedicht laat   
,faust ter helle varen2  de hel is het  
hopelooze en onherstelbare1 en het      
schijnt wel of  na ,faust's             
ondervindingen geen anderen uitweg      
bestaat4 ,immers1 wat  is er te         
herstellen voor een man1 die zoowel in  
het denken als in  het verkeer1 in het  
waarheidsverlangen als in de liefde op  
ellende  uitkwam8 ,nu staat de strever  
naar het hoogste voor het ,niet1 het    
ledige ,duister der sterrenlooze        
middernacht4    ,maar na de middernacht 
breekt de na-nacht aan1 en de na-nacht  
zal  ,faust's rusttijd zijn4 ,nu is het 
spookuur voorbij en hoogere geesten     
onder leiding van ,aril1 den geest der  
lucht1 hebben den vermoeiden  lijder    
opgenomen en op een bloemenrijken       
grasgrond uitgestrekt2  zij zingen hem  
in slaap en zweven om hem heen1 terwijl 
zij de rust  in zijn gemoed herstellen3 
,nu is de nacht neergezonken en heilig  
verbindt ster aan sterre zich2 groote   

lichten1 en kleine glinsteren  nabij en 
ter verte1 glinsteren weerspiegeld in   
het meer1 glanzen in  de heldere hoogten
 des nachts4 ,het geluk van diepe rust  
wordt door  de volle pracht der maan    
bezegeld4 ,onder deze zegening slaapt   
,faust  een slaap1 die tijden duurt2 hij
 doorslaapt het tijdperk der nacht2  het
 is de periode der uitrusting uit welke 
men niet met wroeging of  ellende       
ontwaken zal4 ,de zwevende geesten      
verteederen zijn afgepijnd  hart1       
genezen de wonden van het zelfverwijt en
 reinigen zijn innerlijk  bestaan van   
het doorleefde tumult4        ,nu kan de
 nieuwe ,morgen komen en hij zal geen   
morgen van nieuwe  zorgen zijn4 ,met    
welk morgenlied ook vangt het tweede    
deel van het  ,faust-gedicht aan6 ,het  
eerste deel was met den zang der        
aartsengelen  ingeluid4 ,zij zongen het 
avondlied van de zon1 die haar dagreis  
voleindigt1 en van de aarde in wier     
wenteling paradijsglans plaats  maakt   
voor diepen nacht--maar de geesten1 die 

het tweede gedicht  openen1 zingen het  
lied van de juichende ontwaking des     
,lichts3  ,schouw1 zoo roepen zij tot   
den slapenden ,faust1 naar den glans1   
die ginds verschijnt6 ,slechts          
lichtelijk zijt gij met slaap omvangen3 
slaap is als een schaal1 werp haar af2  
verzuim niet u te verkloeken1  terwijl  
de menigte talmend aarzelt3 alles vermag
 de edele mensch1 die  verstaat en snel 
handelt4 ,en bij dit woord verkondigt   
een geweldig  gedruis de nadering der   
zon3 hoort o hoort naar het aanstormen  
der  ,horen2 voor geestes-ooren blinkend
 wordt geboren de nieuwe dag4    ,met   
dezen aanroep is ,faust ontwaakt4       
#b4 ,de nieuwe zedelijkheid 7zedelijk   
streven en zelfbevrijding74      ,en    
hiermede begint zijn nieuwe weg4 ,de    
inhoud van het tweede  ,faust-poem bevat
 meer dan de vertooning en verbeelding  
van dezen weg2  geheel het denken van   
,goethe's tijd en vooral de             
natuurfilosofie  voeren er het          
dichterlijke woord2 maar wij laten dit  

ter zijde  en zoeken te bepalen den weg 
dien ,faust ging4 ,in het eerste deel   
hebben wij ,faust1 teleurgesteld in zijn
 oneindige verlangst naar  kennis1 zich 
zien storten in het levensgenot3 door de
 oneindigheid1  die hij in zich beseft1 
heeft eerst zijn natuurweten schipbreuk 
geleden4 ,daarna in het leven gekomen1  
leed zijn genieten dezelfde  schipbreuk 
op de onvoldaanheid zijner hoogere      
natuur4 ,faust heeft  den oneindigen    
eisch gesteld en daarop is zoowel zijn  
kennis als zijn  levensvreugd gestrand4 
,niets was bestand tegen dezen drang    
naar het  absolute1 die tegen alle      
beperktheid stoot en voor welks         
aangezicht  alle levens-vrede tot       
verwoesting keert4    ,de vraag1 welke  
wij thans stellen1 is3 welke weg blijft 
voor ,faust  over na dit twee-ledig     
bankroet8 ,er is een mogelijkheid van   
klein te  eindigen1 nadat men groot     
begonnen is4 ,de aanstichter van een    
nieuwe  wereldbeweging kan mislukken in 
zijn grootschen toeleg en--na eenige    

jaren teruggevonden worden als vreedzaam
 burger van een klein dorp  bij de      
grenzen2 na het eerste hoofdstuk van den
 nieuwen bijbel der  menschheid         
geschreven te hebben1 is de vlaag der   
genialiteit gedoofd1  en men biedt1 na  
wat verpoozens1 litteratuur van derden  
rang4 ,indien  ,mefistofeles den ,faust 
geschreven had1 ware er geen ironischer 
vervolg van het eerste boek geweest dan 
den held te laten optreden  als gevierd 
middelpunt van een dorpskring1 bemind op
 sociteit  en letterkundigen krans4 ,de 
overmacht van de negatie had zich dan   
bewezen in de uitsterving van dien      
oneindigen drang1 die ,faust's wezen    
uitmaakt4 ,zoo er echter een weg voor   
,faust is1 moet het een weg zijn1       
waarop hij zijn wezen bewaart en tegen  
,mefistofeles de geheele diepte  van    
zijn menschelijk karakter volhoudt4 ,de 
weddenschap blijft gelden3  zoodra      
,faust het mindere aanvaardt als        
voldoend en zijn oneindigen  drang      
ontkent1 is hij verloren2 maar dus ook3 

zoolang hij wezenlijke  mensch blijft en
 zijn eeuwigheidsnatuur door eenig      
voorloopig resultaat  van zijn streven  
niet wordt vervuld--zoolang is zijn     
streven zelf  zijn levensweg4 ,het      
oneindig streven is de weg van ,faust4  
,deze uitspraak gelijkt op rhetoriek1   
maar zij bevat een diepen inhoud  en is 
vol wijsheid4 ,in haar is de nieuwe     
zedelijkheid uitgedrukt in              
tegenstelling met de oude4        ,met  
oude zedelijkheid bedoel ik de          
levensopvatting der ,zeventiende  ,eeuw2
 met nieuwe zedelijkheid het begrip van 
persoonlijkheid en  leven1 dat in de    
,negentiende ,eeuw is gangbaar geworden4
 ,faust is geen  zeventiend' eeuwsche1  
maar een moderne mensch4 ,de oude       
zedelijkheid  is ,isralitisch           
gestempeld1 en door ontkoming aan het   
,isralitisme  is ,faust een mensch van  
den nieuwen tijd4 ,de tegenstelling1 die
 hier  geldt is een andere dan de vaak  
genoemde tusschen de twee geestelijke   
standpunten3 ,isral en ,hellas4 ,de     

,israliet is vooral zedelijke mensch1   
doch in dezen bizonderen zin van te     
staan onder de zedewet1 waarbij het     
schuldgevoel des menschen tegenover de  
heiligheid ,gods de grondtoon  der      
geheele gezindheid bepaalt4 ,deze mensch
 weet niet dat in hem een  goddelijk    
licht brandt3 hij kent zich als zondaar 
en ontleent uit een  geschreven         
wetgeving den maatstaf der              
zelfbeoordeeling4 ,de ,helleen          
daarentegen is aesthetische mensch1 die 
geen onvoorwaardelijkheid kent  op      
zedelijk gebied1 geen zedelijk gebod1   
maar een zedelijke intutie2  in schoonen
 arbeid geniet hij het geluk zijns      
levens4    ,deze tegenstelling nu kan   
niet rechtstreeks op die tusschen oude  
en  nieuwe zedelijkheid worden          
overgedragen1 al is er overeenkomst3 de 
oude 7zeventiend' eeuwsche7 zedelijkheid
 is ,isralitisch gestempeld2  de nieuwe 
is aan ,hellas verwant doordat zij het  
recht der vrije  persoonlijkheid erkent4
    ,in den oud-,germaanschen           

vrijheidszin is de nieuwe zedelijkheid  
voorgeschaduwd4 ,reeds ,parzival1 de    
,germaansche held1 wordt uit zijn       
verwildering gered1 doordat in hem een  
vaste zin was en onversaagde            
mannenmoed1 die niet gebroken werd door 
harden druk4 ,zijn zedelijkheid  was de 
vastberadenheid van een streven1 dat de 
vertwijfeling  overwon4 ,faust is een   
tweede ,parzival1 de vernieuwer dezer   
,germaansche  zelfbevrijding4 ,aan het  
einde van zijn levensloop wordt over hem
  gesproken3 wie altijd strevend        
werkzaam is1 dien kunnen wij verlossen  
7wer immer strebend sich bemht1 den     
knnen wir erlsen74    ,het onderscheid  
van oude moraliteit en nieuwe bestaat   
hierin1 dat  de oude moraal het         
zwaartepunt der deugd buiten den mensch 
legt1  de nieuwe moraliteit stelt het in
 ons2 d4 i4 in de menschelijke          
persoonlijkheid1 genomen in den vollen  
en diepen zin van dit begrip4 ,de       
,zeventiende ,eeuw is1 binnen de nieuwe 
,geschiedenis gelijk wij zeiden1  de    

vertegenwoordigster der oude            
zedelijkheid1 hoewel juist toen een der 
groote scheppers der nieuwe leer geleefd
 heeft3 ,spinoza4 ,de oude moraal  stelt
 de zedelijkheid in deugden1 plichten1  
werken1 die als meer of  min afgepaste  
en aangewezen geestelijke grootheden    
door een zedelijke  wetgeving zijn      
afgekondigd en gekodificeerd4 ,dat alle 
deugden1 plichten  en werken de         
openbaring zijn van en innerlijk        
levensbeginsel1 en dat  er dus geen     
zedelijkheid is dan als een             
verwerkelijking van dit2 dat            
zedelijkheid de verwerkelijking is van  
het eeuwige zelf des menschen1  vermoedt
 zij niet4 ,de oude zedelijkheid is     
gedrag volgens de zedewet1  en deze     
zedewet is een goddelijke instelling1   
geen opwelling uit  het menschenhart    
zelf4    ,de ,zeventiende ,eeuw heeft   
het mechanisch denken tot overwinning   
gevoerd2 zij stelde de mechanika vast   
als methode der natuurleer1  en bestreed
 de ,middeleeuwsche opvatting1 volgens  

welke de natuur  met verborgen          
eigenschappen en geestelijke krachten   
werkte4 ,het  mechanische denken rekent 
met uitwendige oorzaken alleen en       
behandelt  alle gebeurtenissen in de    
natuur als toepassingen van algemeene   
wetten1  die wiskunstig moeten berekend 
worden4 ,de astronomie is het zuiverste 
voorbeeld van mechanische               
natuurwetenschap4 ,huyghens1 ,harvey en 
zoovele natuurkundige ontdekkers der    
#ag;de en #ah;de eeuw hebben door de    
mechanische methode de natuurwetenschap 
tot haar hoogte gebracht4 ,de  wiskunde 
is het hart der mechanika en ,cartesius 
had de wiskundige  methode van denken   
ook op de geestelijke wetenschappen van 
toepassing  verklaard4 ,zoo is dan ook  
de opvatting dat zedelijkheid een gedrag
 is  volgens de ingestelde zedewet1 de  
vrucht van een mechanisch denken3 de    
zedewet werd evenals de natuurwet geacht
 door den schepper der wereld  te zijn  
ingesteld4 ,aan deze voor de levensleer 
noodlottige opvatting  beantwoordde het 

,calvinisme1 deze algemeen geldige      
geestelijke richting  des tijds4 ,het   
,calvinisme is een herleving van den    
,isralitischen geest  in het            
,christendom1 gekeerd tegen de idee der 
vrije individualiteit  volgens ,grieksch
 en tegen die der zelfberaden           
persoonlijkheid volgens  ,germaansch    
begrip4 ,het ,calvinisme immers hield de
 zedelijkheid  voor een gehoorzaming aan
 een zedewet1 van bovenaf aan de        
menschen  gedekreteerd op het           
ontoegankelijkste rotsgebergte1 de      
,sinai1 alsof  de zedewet van ergens    
anders stamde dan van onze              
menschelijkheid zelf6    ,de            
,zeventiende ,eeuw is theologisch3 het  
aanvangspunt van denken is  er de       
tegenstelling tusschen ,god en mensch4  
,spinoza1 die haar niet  erkende1 werd  
voor athest gescholden4 ,in deze        
tegenstelling komt de  mensch ontledigd 
tegenover ,god te staan1 waarbij een    
negatief begrip1  het zonde-begrip1 het 
uitgangspunt der levensbeschouwing      

wordt4 ,het  dwars-verkeerde dezer      
beschouwing is niet meer goed te maken4 
,zij  berooft den mensch van de waarheid
 zijns wezens4 ,de heilsleer der        
,zeventiende ,eeuw is hetero-soterisch2 
d4 i4 de krachten die het  leven tot    
heil brengen werken van buiten af4      
,calvinisme1 ,pitisme1  ,lutheranisme   
zijn in dit opzicht gelijk4 ,deze       
hoofdstroomingen der  ,zeventiend'      
,eeuwsche levensleer mogen onderling    
verschillen als meer                    
intellektualistisch of meer empiristisch
 gekleurd--in de levensleer  is aller   
opvatting op het door ons genoemde punt 
gelijk4 ,inzonderheid  het ,pitisme1 dat
 aan ,lutheranisme en aan ,calvinisme de
 gemoedswarmte  gaf en een religieuze   
ervaringsleer kan heeten1 heeft in zijn 
heilige boek ,bunyans ,pilgrims         
,progress een uiting geleverd1  die de  
zedelijk-religieuze opvatting des tijds 
op het duidelijkst  uitsprak4 ,het      
,engelsche ,pitisme dat in dit boek tot 
uiting komt1  heet gewoonlijk           

,methodisme4 ,bunyans ,christenreize    
naar de ,eeuwigheid  is het ,zeventiend'
 ,eeuwsche heilsboek2 het heeft zijn    
verdienste in  groote menschenkennis en 
is het tegendeel van ,faust4 ,geen boek 
ter  wereld is zoozeer in tegenspraak   
met de moderne levensopvatting4 ,de     
mensch is er ongeniaal1 uit zichzelf    
voelt hij alleen onmacht en  ellende4   
,uit een boek1 dat hem van elders in de 
handen komt1 leest  hij den beteren     
levensweg2 andere wezens leiden hem2    
alles komt van  buiten behalve de zonde2
 in zichzelf is hij negatief4 ,hij is   
geen  persoonlijkheid1 hij is alleen    
maar behoefte4 ,het ,pitisme is de leer 
eener reeks van gevoelservaringen1 die  
doorloopen moeten worden1  en die niet  
uiting zijn van eigen geestelijk        
streven1 maar waar de  mensch1 de       
lijdelijke1 wordt doorheen-geleid4 ,het 
geestelijk leven  als stroomend uit den 
eigen innerlijken bronwel en zijn       
rijkdommen  uit zichzelf                
voortbrengend--dit nieuwer levensbegrip 

is er onbekend4    ,dat zedelijkheid    
niet is een gehoorzaamheid aan een wil  
die van buiten  af beveelt1 maar des    
menschen eigen aspiratie1 wordt door    
deze oude  leer niet bevroed4    ,maar  
ziehier juist de kern der nieuwe        
levensgedachte4 ,spinoza  reeds had de  
stelling uitgesproken1 dat des menschen 
streven om in  eigen zijn te volharden  
het eenige fondament der deugd is4 ,in  
deze  uitspraak klinken de bazuinen der 
nieuwe levensleer4 ,de mensch1 aan      
banden eener ingestelde zedewet         
vastgelegd1 zal opnieuw ontwaren1 dat   
zijn eigen wezen de zedewet inhoudt4    
,dat beteekent3 de geestelijke  natuur  
van den mensch zelf is de grond aller   
deugd1 en er is geen  andere deugd dan  
deze3 onze geestelijke natuur           
verwerkelijken2  zich-zelf-zijn4        
,voorheen gold de zedewet door          
bedreiging en  belofte1 als door        
dwangmiddelen2 des menschen vrijheid    
beteekende  de vrijwilligheid1 waarme   
hij dezen band verdroeg of niet         

verdroeg3  nu geldt de gedachte         
andersom3 er is geen ander beginsel van 
zedelijk  leven1 dan de idealiteit onzes
 wezens3 de zedewet niet heerschappij   
voerend over den mensch1 maar de mensch 
als voortbrenger van de  zedewet4 ,deze 
moraal is die der vrije persoonlijkheid1
 die de zedewet  niet boven zich1 maar  
in zich heeft4    ,de levensopvatting1  
hier geldig is niet de mechanische1 maar
 de  organische4 ,terwijl de steenen op 
elkaar gezet worden en uitwendig  door  
de kalk saamgebonden tot een muur1      
volgens het plan van den  metselaar1 die
 ze behandelt--groeit het zaad tot een  
plant niet  door uitwendige toevoeging1 
maar krachtens een innerlijk beginsel en
  volgens een wet1 die in het leven en  
den groei des zaads is vervat4 ,het     
geestelijk leven als de oprichting van  
dezen muur te begrijpen is  de          
mechanische opvatting der oude          
moraliteit3 maar dat het zedelijke  aan 
een innerlijke levenswet1 veeleer op den
 groei der plant gelijkt1  organisch1 is

 de ,negentiend' ,eeuwsche gedachte4    
,het ,nieuwe ,testament heeft menige    
uitspraak in deze richting2 de          
middel-eeuwsche mystieken en ,luther    
hebben dergelijke tonen van  hun        
instrument doen klinken2 in geen        
tijdperk der ,christelijke              
kultuur-geschiedenis heeft de stem der  
zedelijke vrijheid geheel  gezwegen3    
maar de andere opvatting heeft deze     
nieuwere telkens  overstemd en de oude  
zedelijkheid heeft zich als de          
kettermeester  der nieuwe gedragen4     
,goethe's ,faust vertoont deze          
levensleer op de meest klare wijze in   
het dichterlijke beeld4 ,de ,faust is   
een kultuurboek1 waarin niet  slechts de
 geest van ,goethe1 maar vooral de geest
 der aangevangen  ,negentiende ,eeuw    
zich spiegelt4    ,de dichter van ,faust
 heeft den overgang tot den nieuwen tijd
 in zich  meegeleefd en de groote       
revolutie gadegeslagen4 ,nu is zijn     
gedicht  breed geworden1 encyclopaedisch
 van opzet1 daar het den nieuwen  mensch

 vertoont in zijn zedelijk streven en   
dit streven naar alle  zijden           
ontwikkelt3 de nieuwe zedelijkheid heeft
 haar verhouding tot  staat en          
maatschappij1 kunst1 natuur en          
godsdienst4        #c4 ,het besluit tot 
daden4      ,in den beginne was de      
,daad1 zoo heeft reeds in zijn          
studeercel ,faust  gefilosofeerd4 ,er   
staat geschreven3 in den beginne was het
 ,woord1  maar het woord kon hij zoo    
hoogelijk niet vereeren2 evenmin de     
rede1  ook niet de kracht4    ,het      
zedelijk streven1 waarin hij ,mefisto   
zal te boven komen1 zal voor  ,faust    
bestaan in het uitoefenen van de levende
 daad4    ,in het eerste ,faust-gedicht 
overheerscht de negatie1  ,mefistofeles4
 ,faust wordt er door ,mefisto geleid en
 geeft zich aan zijn  inspraken over2   
alleenlijk bewaart hij zichzelf tegen   
dien leidsman1  zoodat hij nooit ten    
onder gaat4 ,zijn leven is nog bewogen  
door den  levensnood2 de passie         
overheerscht1 de levensgang is          

verwilderd4 ,dit  is de noodwendige     
aanvang van elk zedelijk leven3 het     
leven begint in  laagtestand en gaat    
door het heilsgemis naar het heilsbezit1
 evenals in  ,carlyle's ,sartor         
,resartus ,professor ,teufelsdrkh door  
het ,everlasting  ,no heen moet om het  
,everlasting ,yea te bereiken4 ,maar    
hiermee is  het leven niet verloren3    
zijn de negatieve wateren doorkliefd1   
dan  komt het schip in positieven       
stroom4 ,mefisto heeft zich aan ,faust  
onmachtig gemaakt1 doordat ,faust in de 
volgzaamheid aan zijn leidsman1         
zichzelf tegen hem heeft vastgehouden1  
de weddenschap op geene wijze           
verliezende4    ,eindelijk is het       
positief beginsel in ,fausts natuur     
voldoende tot  eigen kracht van daden   
gerijpt1 zoodat ,mefisto niet meer den  
weg  behoeft aan te wijzen1 doch alleen 
als ,faust's dienaar kan blijven        
geduld4 ,in het tweede poem is ,faust   
zijn eigen meester en betreedt  door    
eigen streven den weg van het           

levensheil4    ,faust's moraliteit is   
dus3 zichzelf te zijn1 en het aktueel   
beginsel  van zijn streven is het       
besluit tot de levende daad4 ,de daad is
  uiting der inwendige aktiviteit2 in   
haar betoont de mensch zichzelf2  zij is
 niet wat de oude moraliteit bedoelt3   
een gedraging of werk  volgens de       
zedewet2 geen werk der dankbaarheid of  
wat ook1 waarbij  een handeling         
uitgevoerd wordt1 die reeds tevoren was 
voorgeschreven in  een kodex van        
deugdwerken2 neen maar de daad als      
getuigenis4 ,de daden  waartoe ,faust   
besluit1 zijn pure uitingen van         
inwendigen drang2 zij  zijn niet te     
voren bij eenige zedelijke wetgeving    
bepaald2 zij zijn de  betooningen van   
den zedelijken mensch die zijn moreele  
persoonlijkheid  doet gelden3 dit       
aardegebied verschaft nog ruimte tot    
groote daden2  tot het doen van koene en
 verbazingwekkende werken voel ik de    
kracht4    ,misschien acht menigeen     
zulke ideele moraliteit geen degelijke  

zedelijkheid te zijn4 ,het schijnt of   
het ,faust-poem het lied is van  den    
aesthetischen mensch ,goethe1 die       
zichzelf bezingt4 ,men wil een meer     
geikte deugd4 ,het besluit tot daden1   
niet eens tot bepaalde en als  zedelijk 
goed voorgeschrevene1 maar het besluit  
tot zelf-uiting in de  daad schijnt den 
menschen1 die aan konventioneeler deugd 
gewend zijn1  nevelig en onbestemd4 ,zij
 begrijpen niet dat er geen vruchten    
zijn dan  uit de groeikracht van den    
boom en dat er evenmin deugden1         
plichten1  werken1 zedelijke handelingen
 zijn dan als levensopwelling van een   
menschenhart zelf4 ,er is misschien voor
 een dogmatisch verstand geen  houvast  
aan een zedelijkheid1 die van binnen    
stamt1 gelijk er een zeer  gemakkelijk  
houvast is aan zedelijkheid1 die een    
bestaande wetgeving  opvolgt4 ,de       
,muzelman heeft aan zijn trias van      
aalmoes doen1 bidden1  vasten1 een      
algemeen begrijpelijker deugdsysteem1   
dan de ,germaansche  strever aan zijn   

besluit tot de loutere daad4 ,dit       
verhindert niet  dat de zedelijkheid in 
laatstgenoemden vorm de ware is4    ,aan
 ,faust's besluit tot daad 7het positief
 moreel princiep7 gaat  vooraf het      
berouw4 ,het berouw is de reaktie na het
 verblijf in de  wildernis4 ,als de     
negatie is doorgemaakt1 blijft een      
nijpend gevoel  van leegheid over2 de   
mensch beseft de laagte1 waarin hij     
heeft geleefd  en klaagt zichzelf aan om
 zijn verblindheid4 ,deze negatieve     
moraliteit  volgt op het negatieve      
levensgedrag en is de weerslag op       
,mefistofeles'  leiding1 de terugschrik 
na de zelfherkenning4 ,het ,pitisme zou 
dit  zedelijk moment1 het berouw van    
,faust1 hebben doen aanzwellen tot      
hoofdbelang2 in litteratuur kon het in  
't breede gexploiteerd worden  als      
tijdperk van zelfverwijt en             
zelfontreddering2 de ,zeventiend'       
,eeuwsche moraal althans had met        
voorliefde op deze negatieve zijde  van 
het zedelijk leven de schrilste lichten 

geworpen--,goethe is te  zeer           
menschkundig om het berouw te ontkennen 
in zijn heilzame werking1  te schoon van
 geest1 dan dat hij er zwaarder gewicht 
aan gaf dan als  overgang uit lager tot 
hooger levensstand4 ,het berouw van     
,faust wordt  ondervonden in de diepte  
van het naar binnen gekeerde bewustzijn1
  aanvaard als krisis des inwendigen    
levens4 ,zoo volstaat ,goethe ook  met  
een fijnvoelige vingerwijzing1 die den  
begrijpers genoeg is3  in den aanvang   
van het tweede ,deel spreekt ,aril tot  
de geesten3  brengt den grimmigen strijd
 zijns harten tot rust1 verwijdert  de  
scherpe pijlen van zijn zelfverwijt2 en 
reinigt zijn innerlijk  van doorleefden 
schrik4 ,hier is het geestelijk herstel 
van ,faust  geteekend4 ,en als hiermee  
de negatieve faze zijns levens 7de      
wildernis7  voorbij is1 zie6 daar       
ontwaakt een krachtig besluit om        
volhardend  naar den hoogsten           
levensstaat te streven4        #d4 ,de  
klassieke beschaving als                

leerschool4--geestelijke vorming4--de   
idee der schoonheid4      ,faust heeft  
dan besloten tot de zedelijke daad1 d4  
i4 tot de betooning  zijns innerlijken  
wezens4 ,en waarin deze ook besta--een  
streven  rechtstreeks naar het absolute1
 gelijk hem eenmaal vervulde1 is niet   
meer te wachten3 hij getuigt dat het    
geestenlicht hem heeft verblind1  en    
roept nu uit3 den waterval1 die het     
rotsrif doorbruist1 beschouw  ik met    
toenemende vreugd2 in duizend en meer   
dan duizend stroomen giet  hij zich uit 
al nederstortende1 zijn schuim in de    
lucht spattend4 ,die  spiegelt het      
menschelijke streven af2 overpeins hem  
en begrijp dat  wij het leven hebben in 
den kleurigen weerglans der zon4 ,de    
waterval  werpt zich in de aardsche     
wereld1 en weerkaatst in zijn stralen   
het  zonlicht1 zonder het licht te      
gemoet te streven3 zoo zal ,faust doen2 
hij zal zijn drang naar het absolute    
verwerkelijken in de lichtende  daden   
van zijn hart4 ,ziehier zijn weg4       

,faust zoekt op dien weg te komen2 maar 
hoe8 ,wij vinden hem aan het  keizerlijk
 hof genoodigd wegens den roem zijner   
geleerdheid4 ,het  keizerlijk aanzoek   
heeft hij opgevolgd in de hoop aldaar   
gelegenheid  te vinden tot heilzame     
daden4 ,maar het is niet in deze        
omgeving dat  hij slagen zal4 ,de       
toestand van het ,keizerrijk is verre   
van fraai2  uiterlijk vol glans is het  
rijk innerlijk krachteloos en vervallen2
  de keizer zelf leeft voor het genot in
 de grootste verkwisting en de          
schatkist is tot den bodem geleegd4     
,faust1 die nog naar zijn weg zoekt1    
moet in deze omgeving tot  inzicht      
komen1 dat de zedelijke daad des        
menschen vrij is tegenover  alle        
bestaande ordening4 ,voor den ,jood uit 
,jezus' tijd is het  godsdienstig       
volks-instituut de sfeer1 die het       
zedelijke bepaalt2  voor den oud-,indir 
de kaste2 voor den ,griek het           
staatsverband1  zoodat hij zedelijk     
mensch is in dit opzicht1 dat hij zijn  

arbeid doet  voor het staatsgeheel4 ,de 
,middel-,eeuwer1 over 't algemeen       
genomen1  acht zich zedelijk handelend  
volgens voorschrift van en in dienst    
aan de kerk4 ,zijn barmhartigheid1      
eedstrouw en gerechtigheid zijn een     
verplichting1 die de kerk hem oplegt4   
,voor ,faust echter zal al zulke        
instelling wegvallen4 ,geen bestaande   
ordening zal als verplichtende  macht   
zich aan hem voordoen3 in de sfeer van  
het keizerrijk valt  voor hem niets van 
zedelijke beteekenis uit te richten4    
,tegelijk  blijkt hem1 dat deze         
keizerlijke staatsordening 7en daarmee  
alle  instituut7 de echte nooden der    
gemeenschap niet lenigt1 en een  van    
boven opgelegde figuur is1 die met het  
ware leven der volkeren  in geen verband
 staat4 ,wie zedelijk werken wil1 doe   
het niet ten  dienste aan eenige        
instelling of organisatie1 maar doe het 
voor de  menschelijke schare1 dat is    
voor het gemoed der menigte1 want dit   
is voor zedelijke weldaden ontvankelijk4

        ,maar om tot machtige daden     
bekwaam te zijn moet ,faust een scholing
  doorloopen4 ,het strevend in werking  
zijn 7strebend sich bemhen7  moet       
voortkomen uit een welgeordenden en     
evenredigen geest1 want anders  is het  
werk chaotisch1 vormeloos4 ,faust moet  
nu niet in een wildernis  rondwaden1    
maar zich een weg banen in het leven1 en
 de dichter van  ,faust acht1 dat       
hiertoe geen betere scholing is dan het 
verkeer  met de klassieke ,grieksche    
kultuur en hare schoonheid4 ,door deze  
zal  ,faust de mateloosheid van zijn    
strevenden drang te boven komen en dien 
louteren4 ,immers1 zooals het moderne1  
,germaansche1 romantische streven  zich 
uitleeft1 zoo wil het ,grieksche zich   
inhouden4 ,werther is de  romantische   
mensch1 subjektief en onbegrensd in zijn
 aandoeningen2  maar hij zou in de      
,grieksche zelfbepaling tot             
vruchtbaarheid zijn  gekomen1 terwijl   
hij zonder deze kwam tot ondergang4     
,faust zal niet  als ,werther lijden1   

maar hijzelf weet welke leerschool hij  
behoeft4    ,het verkeer van ,faust aan 
het keizerlijk hof wordt bekroond met   
een maskerade1 waarin de krachten en    
faktoren van het menschelijk  leven en  
der maatschappij in symbolische         
gestalten worden vertoond3  een         
schouwspel1 waarin ,faust een           
tegengestelde houding aanneemt1 dan  die
 hij in het leven wil voeren3 hij is er 
werklooze toeschouwer4 ,de  keizer ziet 
de fraaiheid van de vertooning1 maar de 
aldus gesymboleerde  werkelijkheid heeft
 veel onschoons en op 't einde gaat de  
geheele  maskerade in vlammen op4 ,de   
keizer1 wiens lust naar schoone         
vertooning  aldus ontstoken is1 wil zich
 nog meer vermaken en wenscht het meest 
uitgezochte voorbeeld van menschenschoon
 te zien vertoond3 ,paris en  ,helena   
uit het doodenrijk te voorschijn        
geroepen1 moeten voor zijn  oogen       
verschijnen6    ,deze vertooning is voor
 hem niet meer dan een lichtzinnig      
amusement4 ,maar in ,faust heeft de     

gedachte aan de klassieke schoonheid1   
in ,helena vertegenwoordigd1 een        
horizont van inzicht geopend4 ,hijzelf  
zal naar de diepte der wereld afdalen en
 door de macht zijns geestes  de        
,helena-gestalte te voorschijn roepen4  
,waarheen zal hij afdalen8 ,men  daalt  
slechts in zichzelven af en deze        
afdaling heet de bezinning1  maar de    
bezinning brengt den bezinner tot de    
algemeene gronden waar  het leven1 waar 
elk geestesleven1 ontspringt4 ,in de    
dichterlijke  voorstelling heeten deze  
gronden3 de ,moeders en van hen wordt   
met plechtig geluid verzekerd3 godinnen 
tronen verheven in hun  eenzaamheid2    
rondom hen is alle ,ruimte opgeheven1   
geen ,tijd is daar2  over hen kan niet  
gesproken worden3 de ,moeders zijn zij4 
,welke weg  leidt tot hen8 geen weg6 ,de
 weg tot hen gaat in het onbetreden en  
niet  te betreden gebied2 door geen     
navraag vindbaar3 zijt gij bereid8 geen 
sloten en geen grendels behoeven        
weggeschoven2 door eenzaamheden  wordt  

gij heen gedreven3 hebt gij begrip van  
het verlatene en van de  eenzaamheid8   
,het is ,mefistofeles1 die deze         
aanwijzing geeft1 en zij  is gegeven uit
 zijn zienswijs3 de levensdiepte geldt  
voor hem niet2  maar met kloeke         
verzekerdheid antwoordt ,faust3 in uw   
,niets hoop  ik het ,al te vinden4      
,wanneer het aan ,faust gelukt om uit de
 diepe  bezinning op het leven de idee  
der schoonheid op te roepen1 staat hij  
aan den aanvang zijner geestelijke      
scholing4 ,wat hij gedaan heeft is  bij 
zichzelf de noodzaak en onmisbaarheid   
der leerschool vaststellen1  die hij    
doorloopen moet4    ,uit de diepe       
gronden zijns levens brengt hij de idee 
der schoonheid  te voorschijn1 maar de  
enthousiaste omhelzing daarvan werpt    
alsnog  de idee zelve in verbrijzeling4 
,faust verliest ,helena terwijl hij     
haar aangrijpt4    ,niet als bloote     
gedachte lichtend voor hem uit1 doch als
 duurzame  levenservaring moet de       
schoonheid aan zijn bestaan deelnemen3  

daartoe  neme ,faust de klassieke       
beschaving in zich op3 het huwelijk met 
,helena zal hem tot de zedelijke daad   
bekwamen4    ,maar de klassieke         
beschaving moet recht begrepen worden4  
,ook zij  heeft haar excessen en        
verwarringen4 ,geen kultuur is feitelijk
  volmaakt1 en het is niet meer dan de  
geest en de idee der klassieke          
beschaving1 welke ,faust zich eigen     
make4 ,hij moet zich beschermen  tegen  
de spookgestalten1 die ook hier zich    
voordoen2 in de ,klassieke              
,walpurgisnacht moet hij tot het inzicht
 komen1 dat niet overal  waar           
,griekenland is ,helena woont4 ,niet de 
spookachtige fantasie1  die griffioenen1
 sfinxen1 sirenen1 centauren1 pygmaen en
 wat  half-dierlijks er meer zij1       
voortbracht--maar de klare en zuivere   
geest1 die de gestalte van ,helena      
opriep1 is de ware geest der  ,grieksche
 beschaving4 ,om ,faust rond te leiden  
in de spokenwereld1  daartoe is         
,homunculus1 een kunstmatig menschje1 in

 chemische retorten  bewerkt1 voldoende3
 voor zijn huwelijk met ,helena drage   
hij zelf zorg4        #e4 ,het huwelijk 
van ,faust en ,helena4 ,harmonie en     
maat4      ,de schoonheidszin is van het
 geestesleven een integreerend deel4    
,geen  geestesleven is gaaf zonder deze4
 ,aan de oude zedelijkheid heeft  de    
schoonheidszin ontbroken2 de ,calvinist 
heeft nooit beseft dat  er verband is   
tusschen het goede en het schoone4 ,de  
theologische1  mechanische aanleg van   
het ,zeventiend' ,eeuwsche denken1 sluit
 den  schoonheidszin eer buiten dan in  
zich4    ,het ,pitisme is vaak vijandig 
gestemd tegenover hem1 daar het  de     
wereld verwerpt2 zelfs ,spinoza heeft   
zich zeventiende-eeuwer  betoond door   
van hem niet te gewagen4 ,onze groote   
schilderkunst heeft  geen verband       
gehouden met het zedelijk bewustzijn des
 volks1 en het  zedelijk bewustzijn     
heeft zich niet geopend voor de kunst   
noch voor de  aesthetische ontroering4  
,eerst het geslacht1 waartoe ,goethe    

behoorde1  begreep het verband tusschen 
schoonheid en levensbestemming4 ,faust  
treedt in het huwelijk met ,helena1 en  
dit huwelijk is een noodzaak  tot zijn  
volmaking4    ,het is hier niet te doen 
om een aesthetische beschaving in de    
plaats  der ethische1 een oppervlakkig  
schoonheidsbehagen1 dat met de diepe    
gronden des levens zich niet afgeeft4   
,zulk aestheticisme1 dat de  kunst tot  
zijn godsdienst heeft1 is in de         
,negentiende ,eeuw opgekomen2  maar het 
huwelijk van ,faust en ,helena heeft    
diepere waarde3 het is  de scholing in  
de klassieke kultuur1 de vorming van den
 zedelijken  mensch door harmonie1      
klaarheid en innerlijke orde4 ,faust    
heeft  aanraking met den geest der      
,grieksche beschaving4    ,het huwelijk 
met ,helena is voor den zedelijken      
mensch noodig1  omdat hij1 naar de      
nieuwe opvatting1 de wet zijns eigenen  
wezens te  vervullen heeft4 ,moet de    
mensch zichzelf verwerkelijken1 dan     
loopt  hij daarbij het gevaar eener     

redelooze emancipatie en afzondering uit
  het geheel4 ,zoo hij de nieuwe moraal 
als een wil tot macht opvat en  meent1  
dat aan zijn eigen wil alles geoorloofd 
is1 ware het beter dat  hij nog onder   
het toezicht der oude wetgeving stond4  
,met dergelijke  ,nietzschiaansche op de
 spits drijving zijner individualiteit  
is de  wonderbare harmonie des bestaans 
verbroken4 ,wie slechts eigen macht     
erkent is tyran en tyranniseert de      
wereldorde1 in welke wij omvat zijn  en 
waarin ons leven redelijkheid bezit4    
,juist daar de wereld-orde  in ons      
bewustzijn inwoont zijn wij onszelf ten 
wet4 ,zoo behoort  de mensch der nieuwe 
moraliteit van de idee der orde en      
harmonie  doordrongen te zijn4 ,geen    
wild-romantieke vrij-machtigheid besture
  zijn daden4 ,de student1 die in       
,faust's studeercel kwam verkondigen1   
dat hij persoonlijk het superieure      
subjekt der wereld was1 en dat het  op- 
en ondergaan der zon van zijn denken    
afhing1 vertoont de nieuwe  moraliteit  

als karikatuur4 ,maar ,faust zal        
innerlijk rijpen en zich  van de idee   
van orde en wet doordringen1 opdat zijn 
streven niet  romantisch zij4    ,het   
altijd-durende streven gaat verloren1   
zoo daaraan de rust der                 
zelfbeheersching ontbreekt2 de fantasie 
vindt willekeurige slingerwegen  maar   
niet den weg tot het doel4 ,zoo moet het
 streven zich scholen  door de          
schoonheid1 die niet anders is dan de   
evenredigheid en  algemeene orde der    
wereld4 ,griekenland heeft de wereld als
 kosmos  opgevat4 ,de schoonheidszin is 
uit ,griekenland geboren4 ,overal liggen
  zijne voorteekenen verspreid3 ,indi1  
,egypte1 ,assyri1 ,babel1 ,isral1       
,phoenici1 ,germani zijn vol            
voorteekenen die de geboorte van den    
schoonheidszin aanzeggen2 maar eerst    
,hellas heeft de schoonheid  geweten en 
het vormelooze verworpen voor de        
erkenning van harmonie  en maat4 ,eerst 
,hellas heeft dit inzicht tot beginsel  
eener geheele  kultuur gemaakt4    ,dit 

is dus de vrucht van ,faust's scholing  
door de klassieke kultuur1  dat hij     
leert innerlijk maatvol zijn1 en dat    
zijn strevende  werkzaamheid daardoor   
planmatig en doelmatig wordt4           
,maar het huwelijk met ,helena is       
leerschool en niet meer4 ,evenmin  als  
een leerschool is het tot bestendigheid 
beschikt4 ,zal ,faust tot  uitvoering   
der zedelijke daad komen1 dan moet dit  
huwelijk achter  hem liggen1 al is ook  
de leering1 daarin ondergaan1 van       
blijvende  beteekenis4 ,zoo zien wij    
,helena aan ,faust's armen ontzinken4   
,wat  zij hem verwekt heeft is de pozie4
 ,immers deze is niet anders  dan       
maatvolle gedachte en ,goethe noemt haar
 ,euforion4 ,voor hem  was de pozie niet
 een kunstvol spel1 maar een innerlijk  
vermogen1  om het leven en de           
werkelijkheid als een kunstwerk te zien 
en te  beleven2 zij was hem een         
scheppende macht1 die zich uitte in     
denken  en doen4 ,zal ,faust tot        
zedelijken werker worden1 dan moet hij  

door  de pozie bezield zijn tot dienst  
aan de wereldorde en door haar tot      
maatvolle wijsheid zijn bekwaamd4 ,deze 
vrucht zal blijken1 wanneer  de         
huwelijkstijd met ,helena voorbij is2   
tijdens het huwelijk zal zij  hem       
verschijnen als lichtende beeld4 ,de    
lichtende gestalte ,euforion1  in het   
huwelijk van ,faust en ,helena verwekt1 
blinkt voor beider  verwonderde oogen1  
maar gaat als een meteoor voorbij1      
waarna ook  ,helena's oogenblik van     
verscheiden is gekomen4 ,wanneer zij aan
 ,faust  ontzinkt1 blijven als          
aandenken1 kleed1 mantel en lier achter4
 ,dit  beteekent dat de nieuwe          
zedelijkheid de sporen bewaart van hare 
scholing in de klassieke kultuur1 maar  
dat zij toch een andere is1             
zelfstandig1 en uit haar leerschool is  
verrezen als een vrije macht1           
stichtster harer eigen beschaving4      
#f4 ,stichting eener vrije wereld4      
,waarde en ontoereikendheid der         
zedelijke daad4      ,het oneindig      

streven1 ,germaansch van oorsprong maar 
geadeld in de  leerschool der klassieke 
beschaving2 de zedelijke zelfbetooning1 
door  het besef van maatvolle orde      
verhelderd--ziehier den weg van ,faust3 
op deze wijze zal hij zijn ,mefistofeles
 te boven komen4    ,maar waarin bestaat
 het dat ,faust ,mefisto te boven komt8 
,indien hij in  het zedelijk streven1   
dat toch ook naar bepaalde doeleinden   
uitgaat  bevredigd wordt1 is dan de     
oneindige drang1 deze richting naar het 
,absolute1 niet tch verloochend8 en wie 
heeft dan overwonnen3 ,faust1  die      
beweerde met niets te zullen bevredigd  
zijn1 of ,mefisto die daar  al te       
gemakkelijken raad op wist8    ,ziehier 
de vraag1 die de ontknooping van het    
,faust-drama beheerscht4    ,de         
zedelijke daad1 die ,faust uitvoert is  
grootsch1 bovenal zoo zij in  haar      
symbolische beteekenis doorzien wordt4  
,mijn oog was gericht1  zoo spreekt     
,faust1 naar de hooge zee2 zij zwol op  
om in zichzelve  omhoog te streven--dan 

zonk zij in en schudde haar golven om   
daarmede  de breedte der vlakke oevers  
te bestormen4 ,en dat verdroot mij1     
gelijk de overmoed door zijn            
hartstochtelijk opgezweepten zin den    
vrijen geest1 die slechts het recht     
waardeert1 ergert4    ,ik achtte het    
toeval1 scherpte mijn oog3 de golf stond
 op en rolde dan  terug1 trok weg van   
het trotsch bereikte doel2 het oogenblik
 komt en  hij herhaalt zijn spel4 ,dan  
sluipt hij weer aan op duizend plaatsen1
  de onvruchtbare1 om overal            
onvruchtbaarheid uit te strooien4 ,het  
is een zwellen en toenemen en uitstorten
 over het woeste gebied1  en dan weder  
terugtrekken en er is niets volvoerd4   
,mij beangstigt  dit schouwspel tot     
vertwijfeling2 doellooze kracht van     
bandelooze  elementen6 ,hier waagt mijn 
geest het boven zijn macht te streven3  
hier wil ik strijden en hier wil ik     
overwinnen6 ,en dit is mogelijk3  zoo   
vloedend als zij is1 golft de zee langs 
elken heuvel heen2 al  beweegt zij zich 

nog zoo overmoedig3 een geringe         
opgeworpen hoogte  weerstaat haar trots 
en een geringe diepte trekt haar machtig
 tot  zich neer4 ,toen heb ik snel in   
mijn geest het plan gevormd3 verwerf    
het kostelijk genot om de               
heerschzuchtige zee van den oever af te 
sluiten1 het gebied dier vloeiende massa
 in te krimpen1 en haar diep            
binnenwaarts terug te dringen in        
haarzelf4 ,van schrede tot schrede  heb 
ik mij het plan voor den geest geroepen3
 dit te volvoeren is mijn  wensch1 waag 
het de uitvoering te bevorderen4        
,faust wil de zee aan banden leggen en  
het onvruchtbaar zeegebied  herscheppen 
tot vruchtbaar land2 daar wil hij een   
door menschen  veroverde woonplaats     
stichten1 een vrijen grond voor een vrij
 volk1  dat zich in vrije werkzaamheid  
oefent4    ,het veld zal vruchtbaar     
zijn1 een land als een paradijs2 laat   
aan  zijn buitenkant de vloed den dijk  
bestormen3 de samenwerking eener  schare
 is haastig bereid om de kleinste scheur

 te versperren4 ,de  symboliek dezer    
,faustische daad is duidelijk3 de zee is
 de negatie  der vruchtbare aarde2      
terwijl deze uit een onbegrensden       
levensdrang  het leven voortbrengt1     
plant1 dier en mensch ontspruiten doet1 
en uit haar schoot de delfstoffen       
opwerpt--doet de zee niets dan          
verzwelgen2 in haar diepte schuilen     
monsters en de kolk van gevaar  blijft  
zij voor ieder1 die zich op haar        
bedriegelijke vlakten  waagt4 ,de zee is
 het verstorend element2 zij is de      
,mefistofeles in  de aardsche schepping2
 van den oer-chaos overgebleven4 ,nu zal
 ,faust  de zee terugdrijven4 ,zinrijke 
daad6 ,ziehier het heilswerk1 in eigen  
geestelijke vrijheid uitgedacht en      
volvoerd1 geheel anders dan de  goede   
werken voorgeschreven door een          
gekodificeerde moraal4 ,deze  daad      
beteekent ,faust's overwinning over     
,mefistofeles4    ,een bekoorlijk       
tafereel schildert het welslagen dezer  
daad van  ,faust3 een vroeger           

schipbreukeling1 eenmaal aan deze kust  
gespoeld  en verpleegd in de hut van    
,philemon en ,baucis zoekt nu1 jaren    
later1  zijn weldoeners op1 en          
aanschouwt van hun in 't duin gelegen   
woonplaats  af1 geen zee maar een       
vruchtbaar land3 hetgeen u grimmig      
mishandeld  heeft1 de zee met haar      
schuimend wilde golven1 ziet gij in een 
tuin herschapen3 een tafereel als een   
paradijs6 ,koene knechten van           
verstandige heeren groeven en dijkten de
 zee in1 verminderden haar  rechtsgebied
 en werden heerscher in hare plaats4    
,zie toch hoe weide  naast weide groent1
 beemd1 tuin1 woud en dorp6 rechts en   
links over  groote uitgestrektheid is   
het gebied dichtbevolkt6        ,maar is
 ,faust nu voldaan8 en heeft in deze    
daad zijn oneindige drang1  d4 i4 zijn  
drang naar het ,oneindige vervulling    
gevonden8 ,indien ja1 dan  is eenerzijds
 ,mefistofeles overwonnen1 omdat niet in
 de verlokkingen  van dezen1 maar in    
,faust's eigen gevonden en geschapen    

taak zijn  drang vervuld is4    ,mefisto
 heeft ,faust in de wildernis gevoerd44 
,nu heeft hij zelf uit  de wilde zee een
 bewoonbaar en vruchtbaar land          
geschapen6    ,anderzijds heeft toch    
,faust een voldoening gevonden beneden  
het  ,oneindige4 ,eenmaal heeft hij het 
wezen der wereld gezocht met het        
denkend intellekt2 de magie is door hem 
te hulp geroepen2 hij heeft  den dood   
gewild om langs dezen weg in de eeuwige 
waarheid in te  dringen2 diep en        
ontroerend was de klacht over zijn      
onvermogen2 in  zijn ongeleschten       
kendorst dreigde hij te zullen          
bezwijken1 en heeft  gezworen dat niets 
hem ooit zou bevredigen3 zal ik ooit    
gerustgesteld  mij neerleggen op het bed
 der ledigheid1 dan zij het tegelijk met
  mij ten einde2 kunt gij mij zoo       
beliegen dat ik mijzelf behaag1  mijn   
laatste dag zij aangebroken2 zal ik tot 
het oogenblik spreken3  blijf toch want 
gij zijt schoon genoeg1 dan wil ik te   
gronde gaan4    ,faust is voldaan4444   

maar zo dat hij het niet is4 ,dat is3   
hij  heeft de daad gedaan die de meest  
zuivere omzetting is van zijn           
oneindigen drang in de aardsche         
omgeving4 ,maar deze daad is op  elk    
oogenblik nog slechts een betrekkelijke 
uitdrukking van zijn  drang1 en om haar 
volledig te denken1 denkt hij haar      
verlengd in het  toekomstige4           
,bovendien3 aan het werk zelf heeft     
,mefistofeles deel en  zoo is het een   
onvolkomen werk4    ,wat dit laatste    
aangaat3 in het werk mengt zich onrecht2
 dus houdt  het een bewijs zijner       
onvolmaaktheid in4 ,de ,faust-dichter   
schildert  deze ongerechtigheid in den  
aanval van ,mefisto met drie gevaarlijke
  gezellen op het huisje van ,philemon  
en ,baucis4 ,faust ergert zich  aan het 
oud-modisch klokgebengel1 waarme deze   
oudjes nog steeds  den verleden tijd    
dienen4 ,hij heeft hun in 't nieuwe     
gebied een  beter woning en welvarender 
landgoed aangeboden2 maar vond slechts  
weigering4 ,mefisto volgt ,faust's wenk 

op eigen manier en4444 de hut  gaat in  
vlammen op1 terwijl de bewoners omkomen4
 ,voor ,faust geeft deze  handeling stof
 tot bepeinzing4 ,ook de werken van     
zedelijke bezieling1  naar bepaalde     
doeleinden uitgaand1 kunnen de          
eeuwigheidswaarde van  den mensch niet  
vervangen2 zij zijn eindige grootheden1 
heilzame  doch begrensde gewrochten en  
zij houden den mensch binnen zijn       
eindige levensvoorwaarden besloten4     
,evenmin als de opstapeling  der        
wetenschappelijke resultaten1 bereikt de
 vermenigvuldiging der  zedelijke daden 
het eeuwige4 ,waar de ,wagners juichen  
zijn de ,fausten  onvoldaan4 ,dat de    
zedelijke handelingen den mensch niet   
vergoddelijken  bewijst het onrecht dat 
ongewild ook daarin binnensluipt4       
,toch heeft ,faust zijn weg gevonden4   
,maar de weg is niet het doel1  doch het
 middel4 ,na de scholing door de oude   
kultuur heeft hij in  een nieuwe        
zedelijkheid zich tot het hoogste       
voorbereid4        ,nog is1 gelijk wij  

zagen1 ,mefistofeles niet geheel        
overwonnen4 ,in  beginsel is zijn macht 
over ,faust gebroken1 hierme dat ,faust 
in de  zedelijke daad zijn ware zelf    
verwerkelijkt4 ,niet meer leider maar   
dienaar van ,faust is hij1 maar ook in  
deze verhouding is hij nog de  medgezel4
 ,weldra doet zich het verstorend       
element zijns persoons  aan ,faust      
gelden2 want reeds in den proloog in den
 hemel is deze  onontkoombare waarheid  
over hen uitgesproken3 de mensch dwaalt 
zoolang  hij streeft4    ,voor den      
strevenden mensch is er geen            
mogelijkheid om de negatie1  de         
verstoring1 het kwaad1 den ,mefistofeles
 te niet te doen--zoolang  hij streeft4 
,maar in beginsel is hij1 zoodra zijn   
strevenden wil  zich verheft1 hem te    
boven4 ,nu nadert tot den oud geworden  
,faust  een gestalte1 die lang afwezig  
is gebleven1 maar toch op hem geloerd   
heeft zoolang ,mefisto met hem ging3 de 
,zorg4    ,is iemand hier8 vraagt       
,faust4 ,de vraag vereischt een ja1     

antwoordt  zij4--,en gij wie zijt gij   
dan8--,ik ben nu hier4--,verwijder      
u6--,ik  ben ter rechter plaats4--,neem 
u in acht6 zegt ,faust1 en spreek geen  
tooverwoord6 ,en zij3 al zou mij geen   
oor vernemen1 toch weerklink  ik in de  
harten2 op wegen1 op de zeetochten ben  
ik de steeds  beangstigende medgezel4   
,steeds gevonden1 nooit gezocht1 ik     
wordt  gevleid en gevloekt4 ,hebt ge    
nooit de zorg gekend8 ,uw macht erken   
ik niet roept ,faust haar toe1 maar zij 
blaast haar adem over hem  uit en ,faust
 wordt blind4    ,hij buigt zich niet   
voor de tegenstandster1 zooals hij zich 
niet  buigt voor ,mefistofeles2 hij is  
zichzelf en handelt uit aansporing van  
zijn eigen wezen1 maar tegelijk vervult 
hem zijn grootsche daad met             
onbevredigdheid4 ,nog heb ik mij niet   
opgeworsteld tot de vrijheid  roept hij 
uit2 en3 de mensch doorreize zijn       
aardschen dag2 als geesten  spoken ga   
hij zijn vrijen gang4 ,in het           
voortschrijden vinde hij smart  en      

geluk1 hij1 onbevredigd elk oogenblik4  
,de beperktheid van zijn kunnen en het  
te-kort van zijn zedelijk  streven wordt
 aan den mensch te ondervinden gegeven  
door de macht1  die zich tegenover hem  
stelt4 ,maar in zichzelf vindt hij zijn 
streven  en de geestelijke kracht1 die  
hem daarbij geleidt4 ,faust wordt door  
de zorg weerstaan1 maar in zichzelf     
beseft hij den aandrang tot             
voortzetting zijner grootsche daad en   
voor zijn innerlijke oogen  spiegelt het
 vizioen der voltooiing4 ,terwijl       
,mefisto's gezellen  bezig zijn het graf
 te delven1 waarin hij ,faust hoopt te  
vangen1  7want vernietiging acht hij het
 einde ook van dit leven71 hoort  de    
blindgeworden strever in het geklank der
 spaden het werk der  arbeiders1 die hij
 geroepen heeft4 ,immers een kanaal     
graven zij om  een moeras af te leiden  
en aldus de gezondheid der streek voor  
haar  bewoners te verhoogen8 ,het volk  
dat hier in vrijheid woont1 zal zich    
uitbreiden4 ,het gevaar kennend en      

afwerend zal jeugd1 manschap en         
grijsheid hier zijn lange leven in      
noeste werkzaamheid volvoeren6    ,deze 
gedachte is het die ,faust vervult en   
als vizioen voor zijn blinde  oogen     
zweeft1 en in het licht daarvan roept   
hij uit3 nu waag ik tot  het oogenblik  
te zeggen3 blijf1 want gij zijt schoon  
genoeg4 ,in aeonen  kan het spoor van   
mijn aardsche dagen niet vergaan4 ,in   
het voorgevoel  van zulk verheven geluk1
 geniet ik thans het hoogste oogenblik4 
,deze woorden zijn de laatste en ,faust 
zinkt stervend op den grond4 ,dat  hij  
de weddenschap met ,mefistofeles slechts
 naar den klank des woords  verloren    
heeft1 is duidelijk4 ,hij zelf1 aan     
,mefisto ontgroeid1 is van  hem         
vrijgekomen4 ,hij heeft zijn oneindig   
wezen tegen den ondergang  bewaard4444  
maar niet verwerkelijkt4 ,het zedelijke 
streven is niet het  hoogste bereik der 
menschelijke persoonlijkheid4 ,wiens    
geest altijd  strevend werkzaam is1 dien
 kunnen wij verlossen zal van ,faust    

gelden3  dat de zedelijke streving zelve
 de voltooiing van het menschelijk      
bestaan inhoudt1 is daarmee niet gezegd6
            ,v ,,faust',s ,,voleindiging
        #a4 ,de liefdemacht4 ,god en    
mensch4 ,overschrijding der             
begrensdheid4      ,god kennen is de    
hoogste deugd leert ,spinoza4 ,dit      
hoogste  noemt hij summa virtus1 hetgeen
 nog iets anders beteekent dan  hoogste 
nl4 toppunt der deugd4 ,het begrip      
hoogste duidt aan  iets betrekkelijks1  
zijnde de uitkomst eener vergelijking2  
het  beteekent niet1 dat het ng-hoogere 
is uitgesloten2 slechts over het        
thans-voorhandene doet het uitspraak4   
,maar toppunt beteekent het  logisch    
uiteinde der opstreving1 waarbij het    
ng-hoogere niet gedacht  kan worden4    
,hier is het streven ten einde in zijn  
bereikte doel4    ,de oude zedelijkheid 
erkende niet dat het geestesleven zijn  
7natuurlijke7 voltooiing had in de      
eenheid met ,god en op deze eenheid  was
 aangelegd4 ,zij geloofde aan de        

tegenstelling tusschen mensch en ,god   
7door de zonde7 en hoopte te eindigen   
bij een verzoening4 ,dit is de  oude    
religie1 die uitgaat van het zondebesef1
 en met alle middelen de  overtuiging   
hunner onwaardigheid bij de menschen    
aankweekt4 ,maar de  ware religie1 die  
zoo oud is als de beschaving1 al bleef  
ze in het  verborgen1 beleed de         
fundamenteele identiteit des menschen   
met ,god  7zooals de zonnestralen       
fundamenteel n zijn met de zon7 en      
erkent dat  in de bewuste eenheid met   
,god het leven tot zijn waarheid is     
gekomen4    ,deze eenheid met ,god is   
een verheffing des bewustzijns1 waarin  
het  betrekkelijke is overwonnen2 zij is
 onze vereeniging1 die door  de         
mystische denkers zelfs vergoding       
7theosis7 is genoemd4 ,de  religieuze   
zielkunde handelt over haar in een      
diepzinnig hoofdstuk  en het is deze    
vergoding als een voleindiging van het  
geestesleven1  welke de ,faust-dichter  
in de slot-scne van het gedicht heeft in

  beeld en klank en woord gebracht4 ,in 
haar is geen ,mefistofeles die  het     
bewustzijn der oneindigheid tracht af te
 leiden of uit te dooven4    ,een       
bergwand rotsachtig met kloven en met   
bosch begroeid2 niet bewoond  dan door  
eenige kluizenaars2 een geest van diepe 
geheimzinnigheid  hangt daar2 de berg is
 in lagere en hoogere gebieden verdeeld2
  geestelijke wezens zweven af en aan1  
en een koor van zalige knapen  beweegt  
zich kringvormig om den hoogsten top2   
engelen van mindere  en van meerdere    
volmaking gaan zingend om1 terwijl      
zwevend de ,mater  gloriosa nadert op   
den aanroep van haar grootsten          
vereerder4 ,zalige  vrouwen onder wie   
eene 7weleer ,gretchen genoemd7         
aanbidden haar1  terwijl het            
onsterfelijk deel van ,faust door       
,engelen wordt opwaarts  gedragen en het
 geheele tafereel met een mystisch koor 
eindigt1  waarin de eeuwigheid als      
voltooiing van den tijd bezongen wordt4 
,dit alles heeft de beteekenis van      

aanwijzing van een hoogere              
werkelijkheid4 ,deze berg is onttrokken 
aan de aardsche natuur en  natuurwet2 de
 wezens1 die er vertoeven1 zijn in      
zwevende beweging  en de geheele berg is
 een heilige schuilplaats der liefde4   
,ook het  streven en de zedelijke strijd
 bestaan hier niet4 ,wat in de wereld   
niet geldt1 geldt hier3 het is de       
almachtige ,liefde die alles vormt  en  
alles koestert4    ,in deze sfeer wordt 
het wonder voltrokken der voleindiging  
van  het geestesleven4 ,de voltooiing   
moge een logisch gevolg zijn van de     
voorafwerkende krachten1 zoodat het     
geestesleven uit zichzelf naar haar     
heenwijst--toch is haar werkelijkheid   
een nieuwe daad4 ,beter nog3  in de     
voltooiing komt aan het licht welke     
kracht in het geestesleven  verborgen   
was3 de liefdekracht van ,god4 ,de      
zedelijke houding van  ,faust was een   
strevende zelfwerkzaamheid1 en het is   
dit streven1  dat hem tot de volmaking  
voert 7wie altijd strevend werkzaam is1 

dien kunnen wij verlossen zingen de     
engelen7--maar nu blijkt dat dit        
menschelijke streven nog een andere     
waarde heeft dan het streven van  een   
mnsch te zijn3 het is de ervaarbare     
keerzijde der ,godskracht3 de  eeuwige  
scheppingshandeling ,gods draagt het    
geheele leven1 gelijk zij  draagt de    
geheele wereld en waar wj van zedelijk  
streven gewagen is  't in waarheid deze 
groote kracht1 die zich in menschen     
openbaart4 ,de  groeikracht1 waarmee de 
plant zich uit den aardbodem opheft1 is 
niet  haar speciale eigendom1 maar is de
 ,natuur zelve in haar werkzaamheid3    
zoo is het niet anders dan de ,kosmische
 ,liefde1 die zich in ,faust  voordeed  
en vermomde als zijn eigen strevende    
wil4 ,zoo lang de mensch  nog in zijn   
streven is bevangen en de ,mefistofeles 
hem begeleidt1  weet hij niet anders of 
het is zijn eigen zedelijke natuur die  
handelt4444 maar dit wordt anders in de 
voleindiging4    ,ja dit is de          
voleindiging dat hij zich bewust is van 

de ,godskracht  als zijn eigen wezen4   
,op eens aanschouwt hij in zich niet    
zijn eigen  persoon1 maar het groote    
,wezen4 ,dit is de ,godskennis waarvan  
,spinoza  zegt dat zij het einde is der 
deugd1 ,god schouwende met een          
helderheid  als waarmee wij te voren van
 ons eigen streven bewust waren4        
,want de mensch leeft in het            
,wereldgeheel en de geheele wereldorde1 
die is de geest van ,god1 woont in hem4 
,deze is de eeuwige ,liefde  die alle   
dingen vormt en in de voleindiging des  
levens hebben wij  niet het partikuliere
 zelfbewustzijn1 maar het bewustzijn van
 ,god1  dat is van de eeuwige ,liefde4  
,wij zjn ons bewust van de ,oneindige   
,tegenwoordigheid4 ,als de ,liefde van  
boven aan ons deelneemt roept de        
heilige schaar ons het welkom toe4 ,de  
,pater ,seraphicus1 langs den  berg     
zwevend1 roept op tot deze ondervinding3
 ,stijgt opwaarts tot  hooger gebied1   
groeit ongemerkt1 want hier versterkt u 
de zuivere  tegenwoordigheid van ,god4  

,dit is het voedsel der geesten1        
regeerend  in het vrije hemelruim2 dit  
is de openbaring der eeuwige ,liefde1   
die zich in ons tot zaligheid ontvouwt4 
,de beteekenis van ,faust's oneindigen  
drang wordt nu verstaan3 wat  hem drong 
is het ,oneindige zelf3 zijn strevende  
natuur is van den  beginne aan niets    
anders geweest dan de oneindige kracht  
,gods in haar  menschelijke keerzij3    
datgene waarvan de ,wagners onbewust    
waren1 werd  door de ,fausten beseft2   
maar met een vrbesef dat zich nu eerst  
tot  levend inzicht voltooit4    ,nu    
eerst4444 ,de mensch streeft zoolang hij
 leeft en zoolang hij  streeft dwaalt   
hij en is door ,mefistofeles vergezeld4 
,faust wordt  voleindigd door den dood  
heen4 ,de ingang in het groote ,mysterie
  is de voorwaarde tot de voleindiging4 
,faust zelf heeft nog in zijn  laatste  
levensstonde verzekerd1 dat het uitzicht
 naar boven hem is  afgesloten en dus de
 kennis van het oneindige1 waarnaar hij 
tevoren  zoo vurig smachtte1 niet       

verkregen is4 ,maar het onbekende is    
niet het  onwerkelijke1 en gelijk hij   
eenmaal den dood heeft willen roepen om 
hem in het mysterie in te wijden1 zoo   
komt nu de dood met het mysterie  en    
wijdt hem in4 ,slechts de dood geeft die
 zuivering waarbij de geest  des        
menschen tot zichzelven komt1 de        
uitwendigheid der wereld aan de         
aandacht ontzinkt4 ,reeds is hij schoon 
en groot van heilig leven  zingt over   
,faust een schare van zalige knapen4    
,het zedelijk streven van den mensch is1
 in zijn grond beschouwd1  niet eigen   
werk1 maar de ,godskracht in hare       
werkzaamheid2 want naar  ons wezen zijn 
wij het ,algemeene1 en de ,geest des    
,geheels heeft  hier zijne inwoning4    
,het streven opwaarts is1 alzoo         
beschouwd1 de  aantrekkingskracht die   
van boven werkt1 en de ,faust-dichter   
noemt deze  aantrekkingskracht3 het     
eeuwig-vrouwelijke4 ,het                
eeuwig-vrouwelijke  trekt ons opwaarts  
luiden de slotwoorden van het           

,faust-gedicht3          ,das           
ewig-weibliche zieht uns hinan4         
,wat is de beteekenis dezer uitspraak8  
,naar ons voorkomt deze3 tot nu  toe    
kenmerkt ,faust zich door de strevende  
werkzaamheid4 ,het streven is  het      
eeuwig-mannelijke2 deze drang tot       
werken1 deze voortschrijdende           
daadkracht is de scheppende macht1      
gewrochten voortbrengend en van  den    
eenen tot den anderen arbeid voortgaand4
 ,maar1 wie immer in  strevende werking 
is dien kunnen wij verlossen2 hetgeen   
beteekent dat  niet deze mannelijke     
gezindheid zelve de verlossing is3 in   
haar wordt  ,mefistofeles geleidelijk   
overwonnen1 maar het eindpunt der       
overwinning  wordt niet bereikt4 ,doch  
in 't einde moet de mensch inzien1 dat  
niet  hijzelf1 dat is niet zijn         
individueele eigen-persoon1 de          
voleindiging  toebereidt1 maar dat hij  
haar verwerft krachtens de ,godheid die 
zijne  werkende macht is4 ,hij1 als     
eigenpersoon1 geeft zich over4 ,hier    

treedt het passieve moment in1 dat de   
aktiviteit bekroont4 ,wat hem  tevoren  
werk toescheen schijnt hem nu rust4     
,daarom is de ,godheid in dit opzicht   
dat zij het geestesleven  voleindigt1   
voor hem niet de werkzame ,man1 maar    
degene in wien het werk  ten einde is en
 bij wien de mannenkracht uitrust3 zijn 
tegendeel3 het  eeuwig-,vrouwelijke4    
,man en ,vrouw1 ,mannelijkheid en       
,vrouwelijkheid zijn  symbolische namen 
en symbolische begrippen om de          
goddelijke werking  aan te duiden4 ,in  
dit opzicht van ten einde zijn des werks
 en van  overgave onzer persoonlijkheid 
aan den ,voleinder is het goddelijke    
vrouwelijk gedacht4 ,hier is een        
innigheid die tusschen man en man  niet 
bestaat4 ,wat de ,middeleeuwen in de    
,maria-dienst1 wat de ,griek  in de     
,aarde-moeder nabij was1 deze aflegging 
van den menschelijken  eigen-wil en van 
het eigen-bewustzijn1 vindt ,faust in   
zijn opstijging1  aangetrokken door het 
eeuwig-,vrouwelijke der goddelijke      

,liefde4 ,hier  is niet bedoeld een     
onderdompeling in het onbewuste onzer   
zinnelijke  natuur1 gelijk men heeft    
verklaard1 maar een opstijging boven het
  bepaalde bewustzijn van ons           
verstandelijk daglicht4        ,het     
menschenleven voleindigt zich door      
inkeer tot zijn grond2 het  eindigt bij 
zijn aanvang4 ,het ,faust-gedicht begint
 in den hemel  d4 i4 in de sfeer van    
,god en vindt er zijn einde4 ,in het    
einde is de  eeuwige ,dag aangelicht4   
,de eerste ,dag van ,faust was het vale1
 voorbijgezwoegde tijdperk zijner       
vergeefsche inspanning1 eindigend in de 
klacht4 ,daarna de avond  met           
mysterieuse diepten en zinnelijkheid en 
eindelijk de voornacht  bespookt door   
wroeging en verwijt4 ,deze eerste ,dag  
is het eerste  ,deel des gedichts4 ,de  
na-nacht brengt kalmte en geeft den     
strever  geestes-rust4 ,nu verschijnt de
 nieuwe ,morgen van arbeid1 de morgen   
van  het groote streven en deze morgen  
geeft zich over aan den ,eeuwigen ,dag4 

,in dien ,nieuwen ,dag der goddelijke   
,tegenwoordigheid is de ,drang naar  het
 ,absolute bevredigd4 #a                
,,inhoud          ,,woord ,,vooraf      
,i ,,de ,,klacht ,,van ,,faust3         
#a4 ,de famulus ,wagner1 de begrensde   
mensch                #b4 ,wetenschap is
 herleiding tot het                     
,onbegrepene              #c4 ,faust    
zoekt ontkoming bij de magische         
fantasie              #d4 ,faust's      
klacht herhaald 7verschijning van       
den ,aardegeest7        ,,ii ,faust en  
,mefistofeles3                #a4 ,het  
eeuwige in den mensch 7de proloog in    
den ,hemel7              #b4 ,de        
verstorende macht4 ,het noodwendige     
,tegendeel in wereld en leven4          
,mefistofeles              #c4          
,mefistofeles3 ontkenning en ironie     
#d4 ,de weddenschap van ,faust en       
,mefistofeles          ,,iii ,,faust    
,,in ,,de ,,wildernis3                  
#a4 ,zelfverlies in den zinnenlust      
#b4 ,de onmacht van ,mefistofeles       

7,faust in                 ,mefisto's   
leiding7        ,,iv ,,de ,,weg ,,van   
,,faust3                #a4 ,de nacht   
van uitrusten voor den nieuwen          
morgen              #b4 ,de nieuwe      
zedelijkheid 7zedelijk streven          
en zelfbevrijding47              #c4    
,het besluit tot daden              #d4 
,de klassieke beschaving als leerschool2
                 geestelijke vorming2 de
 idee der schoonheid              #e4   
,het huwelijk van ,faust en ,helena4    
,harmonie                 en maat       
#f4 ,stichting eener vrije wereld4      
,waarde en                              
ontoereikendheid der zedelijke daad4    
,het                 einde van ,faust's 
streven        ,v ,,faust',s            
,,voleindiging3                #a4      
,overschrijding onzer begrensdheid in   
de religie2 de goddelijke ,liefdemacht2 
de                 overgave             
,,aanteekening      #a ,verg4 ,dr4 ,j4  
,d4 ,bierens de ,haan1 ,dante's         
mystische reis 7,amsterdam1  #aiad71    

,hoofdstuk ,,xiii1 ,het kristallijnen   
bewustzijn en ,idee-studies  7,amsterdam
 #b;de druk #aiac73 ,de geestelijke     
ontroering2 en3 door de  ,rede tot de   
,aanschouwing4