,,jan ,,amos ,,komensk4 7,,johano ,,amos ,,comenius47 ,,boheme ,,verkis ,,prof4 ,,dro4 ,,jan ,,nov,k4 ,,tradukis ,,rondeto ,,de ,,esperantistinoj ,,en ,,praha4 #a #i #b #a4 ,,eldonis ,,rondeto ,,de ,,esperantistinoj8 ,,en ,,praha4 ,,anta,,parolo4 ,estas afero konata1 ke la malgrandaj nacioj tre atas esti fieraj pro siaj grandaj homoj kaj ke ili tre volonte atentigas la internacian publikon pri la fakto1 ke la penso ekbruliginta korojn kaj kapojn de homaro devenis de filo de ilia tero kaj ilia nacio4 ,la instruo pri la internacia solidareco1 estu i disvastiinta kiom ajn1 neniam forpelos el homaj koroj la sanktan flamon de speciala amo al homoj naskiintaj en la sama regiono kaj lernintaj de la patrino la saman idiomon1 amon de la propra nacio4 ar la kazo de tiu i amo estas la plej esenca kvalito de homaro3 i estas kredo je forto de la homa penso1 je povo per la homecaj ideoj regi la sorton de si mem kaj sorton de la tuta homaro4 ,kaj la plej altaj1 la plej idealaj kaj sekve la plej efikaj ideoj progresigi la homaron estas tiuj de mi1 simpla1 senpova kaj sensignifa membro de sia nacio1 sed forta tiam1 se koroj de iuj miaj samnacianoj ekbatas por la samaj savontaj ideoj4 ,kaj kun ojega miro mi adas1 ke1 kio estis idealo kaj savonta vorto por mi1 estas same idealo kaj devizo de la ceteraj samnacianoj2 e ke la ideoj de la ceteraj estas pli klaraj kaj ke la ilia koro batas pro ili ankora pli brue ol la mia2 kaj ke ekzistas inter la samnacianoj homoj1 kiuj scias diri miajn idealojn per tiaj vortoj kaj montri al ili tiel ireblajn vojojn1 ke la kapo flarante poveblecon realigi idealojn pensitajn nerealigeblaj svenas pro feliego4 ,tio estas la tasko de la grandaj animoj4 u do oni ne devas fierii pro nacia parenceco kun la granda spirita korifeo8 u estas honto tia fiero8 ,jen la argumento1 kial la eoslovaka nacio fierias pro ,jan ,amos ,komensk 7,comenius7 kaj kial ni eldonas en esperanta traduko brouron priskribantan liajn vivon kaj laboron4 ,jan ,amos ,komensk estas speciale kara al koro de iu eoslovako1 ar li estas unu de la tri homoj1 kiuj plej esence reprezentas internan ideon de la eoslovaka nacio1 sencon de ia historio1 kiun dum la lastaj jardekoj tre kurae esploradis niaj filozofoj kaj historiistoj precipe ,t4 ,g4 ,masaryk 7nuna prezidanto de la respubliko74 ,lia teorio trovis multan aprobon kaj multenombrajn kredantojn4 ,jen ia esenco4 ,senco kaj celo de ekzisto de la eoslovaka nacio1 la interna ideo de ia evoluo1 estas montrita en ia historio4 ,el i sekvas1 ke la nacio estis en la plej fruktodona evoluo de siaj kapablecoj tiam1 kiam i luktis ekskluzive por celoj abstraktaj1 spiritaj1 idealaj1 kiuj ne povis efiki je lia materia situacio4 ,tio estis dum epoko de ,hus 7bruligita en j4 #adae7 kaj de ,husanoj4 ,la parolo de ,hus ,seru la veron kaj restu en la konita vero68 kiu estis de ,masaryk montrita kiel la precipa instigilo de la ,husa celado kaj fariis devizo de la progresema movado1 estas mallongigo de la plej arde dezirata idealo nacia3 povi klopodi por koni la veron kaj por efektivigi postulojn kaj ordonojn de la vero en la praktika vivo4 ,kio e tio estas speciale substrekinda estas la efektivigo de la vero en la praktiko1 penado1 ke la iutaga1 nefestena1 laborplena vivo fariu enkorpio1 realio1 efektivio de la verecaj idealoj4 ,la konkretaj faroj povas esti e kontraaj1 sed tiu i pensmaniero estas komuna al iuj grandaj aperaoj de la spirita vivo eoslovaka4 ,la dua fiero de nia historio estas ,petr ,chelick1 samtempulo de ,hus kaj de la ,husanoj4 ,la ,husanoj decidis batali por sia vero1 por sia vero de ,dio1 ili entuziasmigis por la ,dia milito8 la plimulton de la nacio1 ili jam en jaro #adbj ricevis gravan venkon kontra la nelea reo ,zigmundo4 ,sed tiam ,chelick havas kuraon kontrastari la eneralan humoron de la tempo kaj ekpredikas opinion elpensitan en silento de la sudbohemaj kampoj3 ia ajn milito estas malpermesita al ,kristano per la unusenca ordono ,dia3 ,nemortigu6 ,neniam decas al ,kristano uzi la perforton84 ,kaj kiam la efurbo plena de esperoj je militaj venkoj kaj venkaj profitoj ne havis orelon por askulti lin1 li revenis en sian kamparon1 ne por verki simple novajn librojn--sed por organizi homojn1 kiuj ekkredinte liajn verojn estis kapablaj vivi la ili4 ,kaj li efektivigis tion kun tiela sukceso1 ke fondiis multaj komunumoj de homoj vivantaj la la principoj de la origina kristaneco1 kiel in ,chelick predikis4 ,ili neniam uzis perforton1 amis sin reciproke1 laboris honeste ne sole por sia propra profito sed por bonfarto de iuj komunumanoj4 ,ilia nomo estis eaj ,fratoj8 kaj la influo de organiza laboro de revulo8 ,chelick daris tri jarcentojn6 ,dum tiel longa epoko kreskis kaj floris komunumoj de eaj ,fratoj kiel modeloj de la bona mastrumado kaj dokumento1 ke e utopioj estas realigeblaj4 ,jan ,amos ,komensk estis la lasta episkopo de la eaj ,fratoj4 ,sed lia vero estis jam alia vero4 ,la mezepokaj formoj estas e li jam tute plenigitaj per la moderna enhavo de renesanca kulturo1 la du polusoj de la homara celado3 idealo materia kaj idealo spirita1 la bezono agi kaj la uo mediti1 estas e li en harmonia kunsento4 ,li estas efektive kredanta membro de la eklezio de la eaj ,fratoj1 li malbenas kaj kondamnas militon1 sed anta io li scias1 ke lia propra nacio devas esti libera por povi plenumi taskojn de ,dio donatajn4 ,samtempe kun li vivis la glora filozofo franca ,descartes4 ,lia pens- kaj agadmaniero estis tute kontraa al tiu de ,komensk4 ,descartes dum la tuta vivo sidis en salono sur kusenoj malforta1 malsaneta viro1 kaj la tutan vivon meditis1 u li ekzistas a ne4 ,al ,komensk e ne venis penseto1 ke li povus ne ekzisti1 ar iam aferoj gravegaj estis farotaj4 ,li1 politika ekzilito el sia patrujo1 iam sciis1 ke anta io la maljusta kaj malbona uzurpatoro de la rea trono estas forigota4 ,kaj li tial vagadis tra la tuta ,eropo1 serante monon1 soldatojn1 asociojn1 kiuj povebligus forigi la malhonestulon ,habsburgan1 la despoton1 la kontrareformaciulon4 ,e kun ,turkoj li estus estinta asociinta por ekmiliti la ,habsburgojn4 ,kaj kiam io montriis vana1 li ne malesperis sed iujn siajn laborkapablojn li dediis al la reformo de pedagogio al la organizado de pli bonaj lernejoj ol nun4 ar se la junaj homoj eliros el lernejoj pli bone instruitaj pri la homecaj virtoj1 tiam neniam estos poveble1 ke ekzistu tiomaj maljustecoj1 tiom da faroj kontra la leo de ,dio1 kiom li vidis kaj travivis4 ,tia konkreta1 praktika laboro por la ideala vero1 por la morala postulo1 por sistemo de ,dio1 tio estas la plej karakteriza kvalito de la eoslovaka menso4 ,tial komprenu1 fremdnaciaj legantoj de nia libreto1 kial ni kun tia fervoro propagandas la scion pri ,jan ,amos ,komensk1 kaj helpu nin propagandante kun ni4 ,,bratislava1 #ac4 marton #aiba4 ,dr4 ,stan4 ,kamaryt4 ,,jan ,,amos ,,komensk1 ,,instruisto ,,de ,,la ,,nacioj1 ,,fondinto ,,de ,,la ,,novoepoka ,,instruado4 ,anka mi kredas al ,dio1 ke is pasos la uragano de la kolero pro niaj pekoj sendita sur niajn kapojn1 la regado de viaj aferoj al vi revenos1 ho1 popolo bohema68 ,per tiuj i vortoj1 ofte nun ripetataj1 inaguraciis la unua prezidanto de la eoslovaka respubliko ,tom ,g4 ,masaryk sian unuan komunikon al la ,nacia ,kunveno4 ,kaj la profeto ,jan ,amos ,komensk1 kies plumo ilin la unuan fojon skribis1 tiam ilin skribis1 kiam montriis vantaj la lastaj esperoj de bohemaj ekzilitoj je politika helpo1 post ratifikacio de la interkonsentoj de paco ,westfala en ,nrenberg 7komencon de la jaro #afej7 kaj kiam la turmentata eropa popolo denove libere ekspiris post la longa suferado pro la plej kruela eklezia milito4 ,por li kaj liaj samreligianoj tiu trankvilo bedarinde ne ekzistis1 al ili estis destinite darigi la vagadon tra la negastema fremdlando1 kaj trovi tie e la finan ripozon4 ,kaj tamen ,komensk1 la lasta efpastro de la ,frata ,unuio 7,jednota bratrsk71 nia plej nacia eklezio1 senlace laboris preska duonon da jarcento por la bono de la homaro dediante la amon al sia patrujo1 kiam li devis in forlasi en ao da #ce jaroj1 penante is sia lasta spiro helpi al i el la morala mizero per disvastio de la klereco en iujn klasojn kaj per la konvinkado pri bezono de la paco4 #a4 ,ria je sciaoj li revenis el fremdlando1 por dedii iujn siajn fortojn al la servo de la ,frata ,eklezio2 sed jam kiel studento li ekkurais konatigi al siaj samlandanoj elpensaojn de la samtempaj natursciencoj kaj per helpo de la detala eolatina vortaro ebligi al ili la scion de la sciencoj4 ,sed bedarinde lia trankvila laboro por la utilo de liaj eklezianoj estis interrompita per eksplodo de ribelo1 finiinta per venko de la reo ,ferdinando ,i,ia super la bohema nacio la #h;an novembron #afbj4 ,en tiu tempo estis anka verkita lia fama ,labirinto de la mondo kaj paradizo de la koro8 7#afbc71 kiun libron oni ankora hodia vicigas inter la popularajn librojn de la pli malnova ea literaturo4 #b4 ,sed anka pri la estonteco de la patrujo zorgis ,komensk dum i tiuj suferoplenaj jaroj4 ,li estis plene konvinkita1 ke ne estas malproksima la tempo1 kiam finos la suferado pro la kredo kaj ekestos la nova regno1 pri kiu iutage preas ,kristanoj per vortoj de la preo ,patro nia4 ,venu regno ,via86 ,zorgante tiel1 ke lia nacio ne estu surprizita per la subita renverso1 li preparis por i proponon de la nova reguligo de la eklezio kaj samtempe la verkon1 kiu garantiis lian gloron por la tuta estonteco4 ,la verkon li nomis ,didaktiko18 t4 e4 arto de la arta instruado8 kaj en i li montris pli frue al la samlandanoj1 pli poste en la latina traduko de la verko al la tuta homaro1 kiamaniere eduki la junularon al la noblaj moroj kaj pieco kaj instrui al i utilajn sciojn4 ,en la libro oni postulas dedii por la perfekta eduko plenajn #bd jarojn de la juneca ao1 kiun oni dividu je kvar periodoj2 la infanao1 knabao1 ao de la maturiado kaj junulao4 ,por iu ao li volis starigi apartan lernejon1 preparante por iu specialajn librojn4 ,al la infana ao li dediis la faman ,informatorio de la patrina lernejo81 kiu fariis evangelio de la instruistaro ne nur de lia propra nacio1 sed anka de iuj kleraj nacioj same kiel la ,didaktiko84 ,bedarinde i tiujn signifoplenajn fruktojn de lia spirito povis utiligi pli frue la fremdlando1 liaj samlandanoj ekuzis ilin nur post la nacia renaskio4 #c4 ,en ekzilon en la urbon ,leszno foriris ,komensk je komenco de la jaro #afbh kaj tie li komencis instrui lernantojn de la latina lernejo4 ,li verkis por ili negrandan lernolibron de la latina lingvo nomata ,janua linguarum reserata8 7#afca71 kiu disvastiis dum kelkaj jaroj en la tuta ,eropo kaj konatigis la nomon de ,komensk e en la plej malproksimaj landoj de ,azio4 ia praktika arano ekinteresis la tutan instruitan mondon4 ,komensk deziris per tiu i lernosistemo ne sole forigi malfacilaojn de la lernado de la lingvo latina1 sed li celis samtempe doni al la junularo konon de la plej gravaj aferoj en la mondo4 ,tial li konstruis en #ajj alineoj 7#ajjj frazoj7 tabelon de enhavo de la tuta mondo1 komencante de ia kreo kaj finante per la lastaj aferoj de la homo2 en tio iu objekto devis esti signita per sia origina nomo4 ,la praktika signifo de tia libro estis al iu evidenta kaj tial i estis en la tuta ,eropo en diversajn lingvojn tradukata4 ,la verkinto mem ekmiris pri la sukceso kaj aprobo de sia libro4 ,la provo faris lin tuj mondkonata inter iuj tiamaj kleruloj4 ,sed tamen en sia fervora penado helpi al la homaro1 skuianta pro la malpaco kaj maltrankvilo1 li konsideris tion kvaza signon de la ,providenco1 ke li provu ion pli signifan4 ,li rimarkis1 ke kazo de iuj malfacilaoj sur la mondo estas celado al aferoj supraaj sen atento de ilia interno kaj enhavo kaj la homa facilkredemeco4 ,anta nelonge estis atendata savo de la klasikismo1 la reveno al beleco de la malnovaj formoj literaturaj1 sed la penado haltis e senenhavaj formoj1 ar al la efektiva kono1 ne alkondukis la junularon e la legado de la malnovaj verkistoj4 ,kaj tamen estis en la lernejoj1 tiom da tempo kaj zorgoj dediita al la latina lingvo sole por ke la lernantoj sciu verki leterojn kaj versojn la la malnovaj modeloj4 u estas utila por la vivo1 demandas ,komensk1 labori pri tiaj aferoj1 kiam us dume atentigas pri sia rajto nove prosperantaj natursciencoj precipe fiziko1 emio kaj astronomio8 ,tial opinias ,komensk1 ke estas necese arani denove la instruadon la novaj metodoj kaj principoj1 kiel oni faris e lingvo latina4 ,estas jam por la komparo de iuj objektoj necese tiujn principojn trovi4 ,ke estas eble fari tion1 konkludas ,komensk la vortoj de ,sankta ,skribo 7,saeco #aa1 #ba71 ke ,dio ion ordigis la la nombro1 mezuro kaj pezo4 ,se iuj vortoj de iu lingvo havas sian analogion1 ke oni povas ilin ordigi en nemultaj reguloj1 sammaniere klasifiki oni povas la objektojn kaj difini la iom da principoj4 ,estus sole nur necese konstrui ,pordegon de la objektoj81 memkompreneble tiel konstruitan1 ke la junularo sen malfacilaoj eniru en la templon de la sciencoj4 ,kaj se estus tiel poveble de la juneco iujn homojn enkonduki en la veran konon1 malaperus certe per si mem iuj iniciatoj de la malkonsento kaj malpaco kaj anstata malamikeco ekregus en la mondo agrabla paco4 ,kaj pri paco klopodis ,komensk des pli multe kun aliaj same pensantaj viroj1 ju pli profunde influis la ean landon1 lian patrujon1 kaj preska la tutan ,eropon la malfeliaj sekvoj de la religiaj malpacoj4 ,se la vera scio disvastius inter iuj homoj1 u ne proksimius la plenumo de la vortoj de ,kristo1 ke estos unu afejo kaj unu patisto8 #e4 ,ke oni iam sukcesos verki tian libron1 ,komensk ne dubis4 ,anka ustan nomon li el libroj samtempaj por i trovis3 ,pansofio84 ,kompreneble por ke iuj frazoj en in akceptitaj estu vere fidindaj konitaoj1 oni devus trastudi tutan sciencan materialon kaj per spertoj kaj esplorado pruvi la verecon de iu ia frazo4 ,sed tio estus granda kaj malfacila laboro1 ke sole senlaca kaj diligenta laboro de unuopulo sukcesus in venki4 #f4 ,la ideojn1 en i koncize donitajn1 pritraktis ,komensk detale en la letero1 kiun li sendis al sia amiko ,samuel ,hartlib en ,london1 en la duono de tridekaj jaroj de la ,,xvii4 jarcento4 ,al ,hartlib io i tre plais1 ar anka la fama angla filozofo lordo ,francis ,bacon1 anta ne longe mortinta 7#afbh71 predikis la bezonon de nova metodo de ia esplorado sur la principo de indukcio1 pri kiu tiam klopodis la natursciencoj4 ,estas tiel klarigeble1 ke ,hartlib sen permeso de ,komensk sendis la leteron al la ,oxforda universitato por bontrovo kaj kun ia konsento li in e prese eldonis kiel ,conatuum ,comenianorum praeludia8 7,antaludo de entreprenoj de ,komensk74 ,komensk estis vere surprizita ricevinte subite el ,londono anstata respondo presitajn ekzemplerojn de sia letero4 ,memkompreneble1 ke ne tute konvenis al ,komensk anta la mondo entrepreni ion1 kion li atus labori kae en sia laborejo1 sed kuraigis lin denove la konsento kun lia propono de la tuta scienca mondo4 ,balda estis proponite al li ne nur la materiala helpo por lia laboro1 sed anka la scienculoj de diversaj fakoj proponis sian helpon kiel kunlaborantoj1 por ke la verko estu pli frue preta4 #g4 ,unuan materialan helpon proponis al ,komensk la juna posedanto de ,leszno ,grafo ,bohuslav ,leszczynski1 kiu volis anka liajn helpantojn vivteni4 ,tio okazis en la jaro #afdj1 post granda sukceso de la lerneja teatrao ,pri ,diogenes el ,kynike81 kiun li atingis estante rektoro de la leszna lernejo4 ,la grafo eestis kun siaj amikoj la prezentadon4 ,al li do ,komensk prezentis unuan detalan proponon1 kiel estus eble pansofion sistemi kaj kiuj helpaj verkoj estas bezonaj4 i estis precipe ,panhistorio81 historio de scienca esplorado kaj serado de la veroj kaj la ,pandogmatio81 resumo de iuj opinioj kaj skismoj per kiuj la homaro iradis al la scio4 #h4 ,sed pli frue ol i tiu propono estis decidita1 ricevis ,komensk de ,hartlib 7somero #afda7 inviton1 ke li venu ,anglion por signifoplena laboro1 gloranta kaj honoranta ,dion4 ,alveninte ,londonon ,komensk nur tiam eksciis de la amikoj1 ke li estis invitita de la parlamento mem1 por fondi pansofian kolegion1 en kiu li kun #ab scienculoj laborus je la progreso de la sciencoj4 ,tiun sukceson atingis ,hartlib helpe de potencaj amikoj e la nove kunvokitaj parlamentanoj1 e kiuj tiam aperis forte la emo1 ne nur plibonigi ekzistantajn malordojn en la regno1 sed anka subteni la progresemajn ideojn1 kiuj tiam estis sennombraj4 ,bedarinde1 la ribelo de katolikaj ,irlandanoj kontra ,angloj prokrastis la tujan efektivigon de la grandioza propono de ,hartlib4 #i4 ,komensk uzis liberan tempon en ,londono dum vintro #afda-b preparante detalan planon nomitan ,via ,lucis8 7,vojo de la lumo7 por la intencita kolegio4 ,li montras en i kiamaniere penis la homaro liberii el la mallumo de la erardoktrinoj1 en kiuj i kvaza droniis post perdo de la kredo je la vera ,dio4 ,lastaj kaj plej efikaj rimedoj1 la opinio de ,komensk1 estas la arto de libropresado kaj vojaado trans maroj4 ,sed anka i tio ne sufias por ke la homaro retrovu la lumon4 ,por atingi in oni efe bezonas disvastigi la klerecon per tagaj rimedoj4 ,tiuj rimedoj povas esti elementaj lernejoj por la tuta homaro1 en kiuj i akiradus la konon el universalaj libroj1 verkitaj de scienca kolegio4 ,anka universalan lingvon povus iam tiuj i viroj krei4 ,havante sian centron en ,londono1 kvaza foirejo de la tuta mondo komerca1 ili povus atente observi la evoluon de la tutmonda kulturo1 informi sin reciproke pri novaj eltrovoj de monda signifo kaj esti samtempe internaciaj juantoj en aferoj politikaj4 ,al ilia juorajto estus anka la reoj submetataj kaj kiu kontrastarus ilin1 tiu povus esti forigita per la komuna interveno de iuj aliaj4 ,tiamaniere estus garantiita la senesa progresado de la homaro kaj la eterna paco en la tuta mondo4 #aj4 ,bedarinde1 la grandioza projekto ne efektiviis1 la politika paco ne ekestis en ,anglio e dum la sekvintaj jaroj kaj la ribelo kontra la malnovaj ordoj ekkulminaciis per forigo de la reeco kaj enkonduko de protektorato de ,cromwell4 ,anka religia radikala partio sukcesis valori en la politiko4 ,komensk povis tiam nenion alian fari ol forlasi konfuzitan ,anglion kaj akcepti novan proponon el ,svedio1 ke li organizu por ,svedoj la librojn por lernado de latina lingvo kaj kompense ke li ricevos helpon por la preparata pansofio4 #aa4 ,el simpla ,janua linguarum reserata8 evoluis dum kelke da jaroj triparta metodo de latinaj lernolibroj1 kiuj estis sukcese enkondukataj en tiamajn lernejojn4 ,krom la ,janua linguarum8 estis ankora ,antapordejo8 7,vestibulum7 kaj ambro8 7,atrium7 al iu grado de la gramatiko kaj vortaro4 ,komensk nevolonte forlasis atatajn jam ideojn pansofiajn1 en kiuj li vidis sian propran vivocelon1 precipe1 kiam liaj anglaj amikoj lin pro tio riprois1 sed li esperis balda fini la laboron en ,svedio kaj komenci tiun1 kiu plej multe lin allogis4 ,anka pro politikaj kazoj li volis plenumi deziron de ,svedoj1 kiuj kiel la plej potencaj kontraloj de ,habsburgoj penis helpi liajn samlandanojn kaj samkredanojn kaj ebligi la revenon en ,bohemion4 #ab4 ,trans ,holandio1 kie li anka renkontiis kun la fama filozofo ,descartes1 ,germanio kaj ,danio li rapidis ,svedion1 por prezenti sin al la malavara subtenanto de subpremataj homoj1 al holanda grandkomercisto ,ludoviko de ,geer1 militistara sveda liveranto1 de kiu la propono devenis4 ,tiu1 volante havi sian intencon aprobitan de la politika potenco1 sendis lin en ,stockholmon al regna grandkanceliero ,axel ,oxenstern4 ,la kanceliero1 jam de longe konscianta bezonon de la reformo de la instruado1 askultis la konkludojn de ,komensk kun granda intereso1 li e proponis al li superan inspekton de reformo de la tuta instruado en ,svedio4 ,ne malpli ojigadis lin1 kiam ,komensk argumentis al li el la ,sankta ,skribo la proksimecon de la regno de ,kristo kun la pligrandigo de komuna kulturo4 ,nur post la kvartaga interparolado foriris ,komensk1 promesinte1 ke li pli frue1 kiel aferon pli uran1 prilaboros librojn lingvajn1 kaj poste komencos solvadi la pansofion 7ioscion74 ,anka al reino ,kristino estis tiam ,komensk de kanceliero prezentita4 ,kiel lolokon por la komencotaj laboroj1 rekomendis al li la kanceliero trankvilan1 tolereman urbon ,elbing1 apud frea limano de la rivero ,vistulo1 en la orienta ,prusio4 ,tie anka eklois ,komensk kun sia familio1 en atuno de la jaro #afdb1 havante kelkajn junajn helpantojn el ,frata ,unuio1 kun kiuj li esperis sukcese plenumi la tutan taskon dum kelke da monatoj4 #ac4 ,sed denove prilabori tutan sistemon de lernolibroj kaj samtempe meti ilin en perfektan harmonion1 postulis multon da laboro kaj pacienco precipe1 kiam ,komensk1 dezirante perfekte koni la tutan problemon1 ree trastudis iujn samtempajn lingvajn instrumetodojn kaj e analitike relaboris tutan instruan teorion entute1 kaj nur sur i tiu fundamento li traktis1 la lia opinio1 multsignifan por la tuta klero teorion de usta instruado de lingvoj en enkonduka verko al la lernolibroj nomita ,linguarum methodus novissima8 7,plej nova lingva metodo1 eld4 en jaro #afdi74 #ad4 ,sed malgra tiuj i tiom uraj laboroj1 li ne forgesadis sian pansofion1 eldoninte tuj en la jaro #afdc ,planon de pansofio8 7,pansophiae diatyposis7 kaj #b jarojn pli poste li komencis esplori la penson de komuna universala reformo de iu homa gento per sistemo de la libroj1 inter kiuj anka lia pansofio estus nur unusola verko4 ,li intencis plej frue prezenti la proponon al ,eropa klerularo por prikonsidero kaj li nomis in enerala interkonsilo pri la reformo de la aferoj homaj8 7,de rerum humanarum emendatione consultatio catholica74 ,la efektivio de tiu i intenco ne okazis1 ar ,ludoviko de ,geer senese insistis je la finlaborado de la prenita tasko kaj li ne kais e sian malplaon1 se ,komensk deflankiis for la laboro al tiu1 kiu lin pli allogis1 a se li ie reprezentis sian eklezion1 kaj fine li e rifuzadis promesitan subtenon1 kiam la libroj ne estis balda preparitaj por preso4 ,kaj tiel ni trovas e ,komensk us en tiuj jaroj #afdb-dh ofte hezitadon1 senkulpiadon kaj reustiadon kaj denove skuetadon per la katenoj de devoj kiuj lin tiom premis4 #ae4 ,cetere1 lia maltrankvilo grandiis ju pli proksimiis la decido de militaj interkonsentoj1 kio signifis anka decidon pri la sorto de eaj ekzilitoj kaj tamen verdire ,komensk sole por eoj laboris1 akceptinte la taskon por li tiom sendankeman4 ,sed la traktado estis prokrastata1 la esperoj malaperadis kaj ju pli necedema montriis la imperiestro ,ferdinando ,i,i,ia rilate la demandon de la religia unueco en bohemaj landoj1 des pli volonte permesadis en ,germanio la aprobon de evangeliaj eklezioj4 ,jam anta la ratifikacio de pacaj interkonsentoj en la jaro #afdh petas ,komensk la reinon kaj svedajn kancelieron1 ke ili protektu kompatindajn bohemajn ekzilitojn kaj ne submetu tiom da senkulpe suferantaj homoj kaj iliaj eklezioj al la certa ruinigo4 ,sed io estis vana4 ,superiis la politikaj konsideroj1 ar iuj militantaj partioj estis jam lacaj1 elerpitaj kaj eoj estis tamen oferdonitaj4 ,kaj al ,komensk ne restis ol ankora senkulpigadi sin pro sia insistado4 #af4 ,la saman jaron li forlasas ,elbingon por administri sian eklezion1 de kiu li estis elektita kiel episkopo--juanto4 ,en ,lezsno li poste presigis du librojn1 kiujn li dum antaaj jaroj verkis por ,svedoj1 nome la ,metodon de lingvoj8 kaj ,didaktikon81 sian plej gravan verkon4 #ag4 ,anka i tie li ne restis longe4 ,jam la duan jaron post sia transloio en ,lesznon li ricevis honoran inviton de princoj ,rkczi1 ke li en arysk ,potok super ,bodrogo1 en loko de ilia somerloado aranu lernejon la siaj pansofiaj planoj4 ,anta sia forveturo en ,hungarion1 kien lin sekvis lia eklezio en printempo de la j4 #afej1 li ankora verkis1 por ojigi la korpremitajn fratojn tie loantajn1 ,testamenton de la mortanta patrino de la ,frata ,unuio18 verketon de alegoria karaktero1 en kiu lia eklezio adiaas sur la mortlito kun siaj filoj kaj postlasas al ili siajn trezorojn4 ,el i devenas anka nia enkonduka sentenco1 kiu sonas al ni kvaza profetao4 ,sed anka alimaniere ni komprenas la emocion de la filantropo1 kiu ne povas rezigni je la espero en finan venkon de bono1 kvankam la plej proksiman estontecon kovras netraigeblaj nuboj4 #ah4 ,en ,slovakio 7,uhersk ,skalice7 li estis je pasko de tiu jaro tre oje bonveninta2 el ,uhersk ,skalice li vizitis anka aliajn ekleziojn fratajn pli malproksimen4 ,iom hezitante1 li poste iris orienton kaj en ,potok plenestime akceptis lin precipe la grafo ,zikmundo ,rkczi4 ,sed por pli longa restado li eklois tie en atuno de la sama jaro1 post longa traktado kun la eklezio1 kiu hezitis en tiu kritika tempo lasi foriri sian efpastron4 ,fine la politikaj konsideroj decidis4 #ai4 ,en sia nova agadloko ,komensk tuj prezentis al la princo planon de la sepklasa lernejo1 kies #c elementaj klasoj estus lingvaj1 #d superaj klasoj objektaj 7filozofiaj74 ,la malsuperaj klasoj estis balda malfermitaj kaj ,komensk relaboris por ili anka siajn lingvajn librojn je tria fojo1 sed la superaj klasoj ne efektiviis pro la tro frua morto de princo ,zikmundo 7#d4_/;,,ii4 #afeb474 ,komensk volis nome transmeti la taskon liberigi eajn ekzilitojn al ,zikmundo1 ar tiu i edziis kun ,eliso1 filino de la iama reo ,frederiko el ,pfalz1 kiun vere felian geedzion ,komensk mem benis4 ,tial li anka laboris kun tia komplezemo por la lernejo1 kiun la juna princo tiom atis4 ,bedarinde1 e tie estis ,komensk balda seniluziita1 ar la situacio ne estis ankora matura por liaj projektoj kaj la rimedoj1 per kiuj li intencis ion rebonigi1 ne kondukis al la celo4 ,tial li fine ellaboris la enhavon de nova ,janua linguarum8 en ok lernejaj teatraoj je ,studo-ludo81 7,schola ludus871 en kiu trovis efektivan plaon nur la nobela junularo de la lernejo4 ,post la laboro1 darinta #c kaj #a_/b da jaro revenis ,komensk alte estimata al sia eklezio en somero de la jaro #afed4 #bj4 ,lian ustan kaj praktikan opinion pri la realeco1 pruvas anka #b libroj aperintaj en ,hungario3 ,tio estas precipe lia fama ,orbis pictus81 7,mondo en bildoj71 en kiu la konciza enhavo de la ,janua linguarum8 estas klarigata per multaj bildoj1 kiuj estas tie e la efa temo4 ,la ilustraoj anstataas tie empirian apercipon1 kiun oni ne povis ie akiri1 kiel ekzemple en ,hungario por diversaj metioj4 ,poste1 forirante el ,hungario1 donacis ,komensk al la princo ,georgo ,,ii41 frato de ,zikmundo1 verketon de ekonomia enhavo1 nomitan ,gentis felicitas8 7,felio de nacio71 en kiu ,komensk montras1 sur kio bazas la usta signifo de la nacia felio kaj kiel malproksime de i estas la hungaraj loantoj1 kaj kiamaniere al i proksimii4 ,tio certe estis la plej bela danko por la favoro de ,rkczi4 #ba4 ,la cirkonstancoj1 kiam ,komensk la trian fojon alvenis en ,lesznon1 estis tre kritikaj1 ar estis atendita la svedo-pola milito1 kiu anka vere la sekvantan jaron furioze eksplodis4 ,pri i ni scias pli detale el la romano de ,sienkiewicz ,la inundo48 ,la svedan enmaron konvene komparas la poeto kun la inundo1 ar la malamika militistaro alproksimiis is al ,krakow1 ke e la reo ,jan ,kazimir mem estis devigata forkuri fremdlandon4 ,leszno akceptis la svedan kavalerian garnizonon4 ,la fremduloj1 en la urbo loantaj1 la religio skismuloj1 estis amataj nek de la popolo el la irkaao1 nek de la nobelaro4 ,kiam do1 en unuopaj lokoj de la regno leviis ribelo kontra la fremda regado1 venis anka vico je ,leszno1 eble anka la sopiro je abunda rabao en la ria komerca urbo tiam decidis4 ,en aprilo de la jaro #afef la kampara popolo1 gvidata de la nobelaro1 forte atakis la urbon1 kiu post la foriro de la sveda garnizono estis prirabita kaj ekbruligita4 ,komensk restis malgra iu minacanta danero e sia paroo kaj foriris el la urbo nur en lasta momento1 etinte parton de siaj manuskriptoj en la kaejon sub sia studoambro4 ,tie ili estis anka trovitaj kaj redonitaj al li dek tagojn post la brulego4 ,bedarinde1 tio estis sole la malgranda restao de lia multjara senlaca laboro4 ,krom tio perdis ,komensk sian tutan havaon1 la materialon pansofian kaj precipe grandan eolatinan vortaron jam por la preso preparitan4 ,la perdon de tiu i vortara trezoro ,komensk plej multe bedaris kaj tio estas anka la plej granda perdo1 kiu trafis nian nacion je ia spirita posedao de la pli malnova tempo4 ,pri la valoro de la verko atestas ia negranda restao ,linguae ,bohemicae thesaurus8 de ,v4 ,jan ,rosa1 kiun ofte uzadis ,josef ,jungmann1 verkante sian vortaron4 #bb4 ,la malfelia sorto de la urbo profunde tuis koron precipe de la samtempa evangelia mondo1 same kiel la perdoj de la fama pansofisto liajn multnombrajn amikojn4 ,li volis kun sia familio plej frue transloii en ,frankfurton a4 ,m41 sed volonte li akceptis inviton de ,laurente de ,geer1 filo de ,ludoviko1 transloii al li en ,amsterodamon kaj tie en trankvilo dedii sin al la preferata pansofio4 ,loantaro de la urbo bonvenigis lin plej estime1 kiel mondfaman personon kaj estis anka al li proponita helpo por diskonigo de liaj verkoj4 #bc4 ,li akceptis in plej unue por la eldono de la kolektitaj verkoj pedagogiaj ,opera didactica omnia8 7#afeg71 kiujn li aranis la la tempo de ilia deveno 7en ,leszno1 ,elbing kaj en ,potok7 en tri grandaj volumoj kaj aldonis al ili kvaran parton de interparoloj1 verkitan en ,amsterodamo4 ,tiuj verkoj ekmirigis la tutan instruitan mondon2 ajnis1 ke iuj misteroj de la usta instruado estas malkovritaj kaj nur de tiu unusola viro4 ,la aprobo de la urbo1 en kiu ,komensk lois kaj al kiu estis tuta verko dediita1 estis precipe grava4 #bd4 ,kontrae la eldono de la latina traduko de politikaj profetaoj devenantaj de tri viziuloj1 kun kiuj ,komensk persone interrilatis1 vekis kontra li atentindan opozicion kaj maltrankviligis liajn lastajn jarojn4 ,kaj tamen anka per tiu i libro1 nomita ,lux in tenebris8 7,lumo en mallumoj7 volis ,komensk utili al sia nacio1 kaj denove vaste pritrakti la demandon de ekzilitoj kaj atentigi pri la maljustaoj faritaj al lia nacio4 ,kion profetis liaj profetoj ,kotter kaj ,k4 ,poatovska pri la unuaj tempoj de la tridek-jara milito estis ja post la finio de la bataloj plejparte decidite4 ,krom tio ne esis instigi ,komensk-on lia iama kunlernanto kaj malbonfama profeto el ,lednice ,nikolao ,drabk al novaj kaj novaj politikaj deklaroj1 kvankam liaj vizioj estis nur senese ripetianta atakado je la ,habsburga familio1 je ,astrio kaj je papismo1 de kiuj ruinion en la plej proksima tempo li profetis4 ,la malfelia rezultato de la militista interveno en ,polio1 kiun provis princo ,georgo ,i,ia ,rkczi je fino de la svedo-pola milito1 estis certe unu el kazoj de konstanta insistado de ,drabk4 ,komensk estis tiam anka peranto de la diplomataj sciigoj de la princa korto kun la fremdlando4 ,sian personan honoron kaj sian neriproeblecon li defendis per eldono de la profetaoj ,lux e tenebris8 7,lumo el la malumo1 #affe71 kiujn li sendis pere de speciala kuriero al korto de ,ludoviko ,,xiv4 esperante je komencianta aluzeco inter ,habsburgoj kaj franca rea dinastio4 #be4 ,sed malgra la peno por la bono de la subpremitaj samlandanoj ,komensk is la lastaj momentoj ne forgesis1 kion li promesis al la mondo1 la pansofion4 ,el promesitaj ,interkonsiloj universalaj pri la reformo de la homaj aferoj8 li eldonis nur du enkondukajn volumojn3 enerala vekio8--7,panegersio7 kaj enerala klerigo8--7,panaugiio #affb71 sed li sendis detalan alvokon al iuj eropaj scienculoj1 volante instigi klerularon al fervora agado por la levio de la kulturo1 sen kiu ajnis al li la homa felio neebla4 ,krom tio li senese primeditadis1 kiamaniere fari la sciencojn alireblajn por iuj klasoj4 ,tion pruvas la plano de ,i,i,ia parto de la ,pansofio konservita bone en lia postlasao1 kiun li fine volis disvolvi en #ajj dialogoj4 ,el la pluaj verkoj ni konas precipe la nomojn3 parto ,i,va ,pampaedia81 enerala kulturo81 kiu estis enhavonta iujn efajn ideojn de la instruado1 parto ,va3 ,panglottia82 ,universala kulturado de la lingvoj81 enhavonta krom la efaj lingvaj reguloj anka ideojn pri la nova perfekta lingvo por kulturado de la scienco1 parto ,v,ia3 ,panorthosia18 ,universala plibonio81 en kiu li volis priskribi la staton de la homaro1 kiam io estos ladezire plenumita1 parto ,v,i,ia3 ,pannuthesia18 ,universala admono8 estis instigonta la homaron1 ke i vere pri io i klopodu4 ,krom tio ,komensk senese aliformadis ,trairejon al la objektoj8 por la junularo kaj li finis la verkon en lasta jaro de sia vivo1 kiel maljunulo preska okdekjara4 ,al ,trairejo al la objektoj8 li aldonis kiel praktikan konsekvencon ,triertium catholicum8 7,universala triarto71 en kiu li absolute teorie provis solvi la grandan problemon pri korespondo de la pensado1 parolado kaj agado4 ,tiun verkon li finskribis komence de la oktobro en #afgj1 #f semajnojn anta sia morto4 #bf4 ,anka por la restaoj de lia eklezio estas la amsterodama tempo plena je fruktodona laboro3 ,komensk ree eldonis tie la efajn verkojn klerigajn1 sed krom tio anka aliajn1 ankora nepresitajn1 kiel ,manualon8 7mallongigita ,sankta ,skribo71 kantaron1 kateismon kaj la konfesion4 #bg4 ,kaj kiam li eldonis en la jaro #affh al la mondo ateston pri sia vivoagado ,unum necessarium8 7,unu necesa71 li povis kontentiinta argumenti1 ke li felie trapasis iujn labirintojn1 tra kiuj lin lia kortua vivo kondukis4 ,li ne sole malgra multaj tentoj konservis la nefuitan kredon de la antauloj hereditan1 li ne sole dediis grandan parton de sia spirita energio al sia mallevianta eklezio1 sed li donis al la tuta mondo kaj precipe al sia nacio brilan ekzemplon1 kiamaniere kaj e dum la plej malojaj cirkonstancoj1 kiam ajne io la homon konstrastaras1 oni povas krei la verkon de senmorta signifo por la tuta estonteco4 ,pli ol #aej verkojn de ,komensk oni kalkulas1 el kiuj ni tie tuis nur kelkajn la pli signifajn1 sed iuj pruvas la nerompeblan intelektecon de la menso1 senlacan klopodon klarigi ion simple kaj klare4 ,malmulte de tiel pensantaj kapoj ni trovas inter la scienculoj de iuj epokoj kaj gentoj4 #bh4 ,komensk estas nomata anka instruisto de la nacioj1 ar per sia ,didaktiko8 li montris novajn vojojn de la tuta instruado kaj krom tio1 li mem1 persone partoprenis je la nova reformo de la lernejoj de kelkaj fremdaj nacioj1 kiel de ,poloj1 ,germanoj1 ,svedoj1 ,hungaroj kaj ,holandanoj4 ,kaj tamen ,komensk mem aldonas1 ke ion i tion li volis entrepreni nur por la bono de sia patrujo ,bohemio1 kiun li amis per la amo1 kiun ne malgrandigis e la longjara ekzilo kaj al kiu li volis helpi is la lasta spiro de sia vivo4 #bi4 ,el la aoso de tiama tempo aperas al ni is nun la majesta staturo de viro de deziro 7vir desiderii7 staturo de la profeto de la pli bona estonteco de la homaro1 kiam iu ekkonos sian bonon kaj ekkomprenos1 ke la rajtoj ekzistas ne sole por li kaj lia nacio1 provizita per nombra potenco kaj militista forto sed por la tuta homaro1 kaj ke por iu nacio1 u granda1 u malgranda same valoras privilegio ,nihil de nobis sine nobis8 7,nenio por ni sen ni74 ,kaj ,komensk deziris1 ke heroldo de tiu i devizo estu iu klerulo1 sed precipe la instruisto4 ,anka la paca ligo de la nacioj sub inspekto de la plej grandaj scienculoj1 de veraj amikoj de la homaro1 estis ideo de ,komensk4 ,sed la kulturo ne estu privilegio de iu klaso4 ,komensk deziris disvastigi in el ia eropa lulilo en la plej malproksimajn landojn de la tero1 por ke iam iuj eksentu ian benon4