,,de ,,wereld                           
,v,r ,,de ,,schepping ,,van ,,den       
,,mensch4                               
,,naar ,,flammarion                     
,,voor ,,nederland ,,bewerkt            
,,door                                  
,,dr4 ,b4 ,c4 ,,goudsmit4               
,leeraar aan de ,h4 ,b4 ,s4 en het      
,gymnasium te ,zutphen4                 
,,met ,,meer ,,dan #cjj ,,gravures ,,en 
,,gekleurde ,,platen4                   
,,zutphen4--,w4 ,j4 ,,thieme  ,cie4     
snelpersdruk van ,h4 ,c4 ,a4 ,,thieme1  
te ,nijmegen4        ,,inhoud4          
,inleiding4   #a    ,,eerste ,,boek4    
,de geboorte der aarde4   #bb           
,,tweede ,,boek4  ,het azosche tijdperk4
       ,,hoofdstuk ,i4                  
,bloedverwantschap en afstamming4 ,begin
 van het leven4 ,de eerste              
organismen4   #da      ,,hoofdstuk ,,ii4
      ,ontwikkeling van het leven4   #gg
      ,,hoofdstuk ,,iii4      ,eerste   
planten en eerste dieren4   #abf        
,,derde ,,boek4  ,het primaire tijdperk4

       ,,hoofdstuk ,i4      ,de         
tijdperken in de schepping4 ,de         
formaties1 hare verdeeling4   #aga      
,,hoofdstuk ,,ii4      ,de veranderingen
 van den bodem in onzen tijd4   #aij    
,,hoofdstuk ,,iii4      ,de devonische  
periode4   #bdi      ,,hoofdstuk ,,iv4  
,de steenkoolperiode4   #bfi            
,,hoofdstuk ,v4      ,de ,permische     
periode4   #cab    ,,vierde ,,boek4     
,het secundaire tijdperk4               
,,hoofdstuk ,i4      ,de triasperiode4  
#cbg      ,,hoofdstuk ,,ii4      ,de    
,juraperiode4   #cfi      ,,hoofdstuk   
,,iii4      ,de krijtperiode4   #dde    
,,vijfde ,,boek4  ,het tertiaire        
tijdperk4       ,,hoofdstuk ,i4      ,de
 ,eocene periode4   #dhd                
,,hoofdstuk ,,ii4      ,de ,miocene     
periode4   #ebi      ,,hoofdstuk ,,iii4 
,de ,pliocene periode4   #eef    ,,zesde
 ,,boek4  ,het quaternaire tijdperk4    
,,hoofdstuk ,i4      ,het vierde        
tijdperk van het leven op aarde en de   
eerste dagen van     het tegenwoordige  

tijdperk4   #ega      ,,hoofdstuk ,,ii4 
,de schepping van den mensch4   #eii    
,,gekleurde ,,platen4       ,,plaat ,i4 
,de eerste eeuwen der menschheid4       
,titelplaat4      ,,plaat ,,ii4         
,een bosch uit de steenkoolperiode4     
,tegenover4 #bgb      ,,plaat ,,iii4    
,tooneel uit de secundaire periode4     
,tegenover4 #cfe      ,,plaat ,,iv4     
,europeesch landschap der tertiaire     
periode4   ,tegenover4 #dhi             
,,de ,,wereld ,v,r ,,de ,,schepping     
,,van ,,den ,,mensch4    ,,inleiding4   
,de eerste dagen der aarde4   ,er was   
een tijd1 dat de menschheid nog niet    
bestond4 ,de aarde bood toen eenen      
aanblik aan1 die geheel afweek van dien1
 welken zij thans aanbiedt4 ,in de      
plaats van het verstandige1 nijvere en  
werkzame leven1 dat thans op hare       
oppervlakte heerscht2 in de plaats van  
die bevolkte steden1 dorpen en woningen1
 van die bebouwde akkers1 die           
wijngaarden en tuinen1 van die wegen1   
die spoorbanen1 schepen1 fabrieken en   

werkplaatsen2 van die paleizen1 tempels 
en monumenten2 in de plaats van die     
voortdurende werkzaamheid1 die          
tegenwoordig alle natuurkrachten aan    
zich dienstbaar maakt1 in de diepten der
 aarde doordringt1 de raadselen des     
hemels ontsluiert1 de wonderen van het  
heelal bestudeert en de geheele         
geschiedenis der schepping in zich      
schijnt te vereenigen3 bestonden er     
slechts woeste en ondoordringbare       
wouden1 rivieren1 die in de doodsche    
stilte stroomden tusschen eenzame       
oevers1 nooit beklommen bergen1 valleien
 zonder hutten1 avonden zonder droomen1 
sterrenrijke nachten zonder waarnemers4 
,er bestond geen wetenschap en geene    
letterkunde2 geene schoone kunsten en   
geene nijverheid2 geene politiek en     
geene geschiedenis2 geen taal1 geen     
verstand1 geene gedachte4 ,in dien tijd 
waren de treur- en kluchtspelen van het 
menschelijk leven op aarde onbekend4    
,genegenheid en haat1 liefde en nijd1   
deugd en boosheid1 zelfopoffering1      

geestdrift en toewijding1 in n woord    
alle hartstochten1 die het stramien van 
het weefsel des menschelijken levens    
vormen1 bestonden nog niet4 ,de bewoners
 der aarde bestonden zonder het te weten
 en arbeidden zonder doel4 ,hier was het
 de logge mastodon1 die onder zijne     
voetstappen de bloemen vertrad1 die     
reeds te voorschijn gekomen waren1 of   
het ontzaglijke megatherium1 dat met    
zijnen snuit de wortelen der boomen     
opdolf1 of de mylodon robustus1 die     
knaagde aan de lage takken der cederen1 
of het ,dinotherium ,giganteum1 het     
grootste van de zoogdieren1 die ooit    
bestaan hebben1 dat zijne lange         
slagtanden in de diepe wateren          
onderdompelde om er de bezonken planten 
uit te voorschijn te halen2 daar waren  
het de voorwereldlijke apen1 die hunne  
kromme sprongen maakten op de heuvelen  
van het voorwereldlijke ,griekenland en 
hun geslacht voortplantten op de hoogten
 van het ,parthenon4  ,in die vervlogen 
tijden sluimerde ,nederland nog in eene 

onbekende toekomst4 ,een oud bosch had  
zijnen donkeren mantel over ,frankrijk1 
,belgi en ,duitschland uitgestrekt2     
visschen1 die thans niet meer bestaan1  
vervolgden elkander in de breede        
wateren2 thans uitgestorven vogels      
zongen in de eilanden2 voorwereldlijke  
kruipende dieren bewogen zich over de   
rotsen4 ,andere planten en dieren waren 
over het aardrijk verspreid1 er         
heerschte eene andere temperatuur1 een  
ander klimaat1 eene geheel andere       
wereld4  ,gaan wij nog verder terug in  
de geschiedenis der aarde1 dan komen wij
 op een tijdstip1 waarop de oppervlakte 
van ,europa nog veel meer afweek van    
hare tegenwoordige gedaante1 een        
tijdstip1 waarop planten en dieren zzeer
 van de tegenwoordige verschilden1 dat  
misschien de bewoners van ,venus of     
,mars meer met ons overeenkomen dan     
deze4 ,reusachtige vleugelvingerigen met
 breede vleugels sprongen door de lucht1
 en die vliegende draken1 die           
ontzaglijke vleermuizen1 waren toen de  

vorsten van den dampkring4 ,de          
,dimorphodon ,macronyx1 de              
,ramphorynchus1 en andere dieren1 nog   
barbaarscher dan hunne namen1 zetten    
zich op de boomen neder en klommen met  
handen en voeten tot boven op de rotsen1
 wierpen zich in de lucht1 terwijl zij  
hunne vliezige valschermen openden1 en  
wierpen zich als amphibin in de wateren4
 ,in dien tijd ook1 leverden de         
reusachtige vischhagedissen1 de         
,ichthyosaurus en ,plesiosaurus slag in 
de bewogen wateren1 de lucht vervullende
 met hun woest gebrul1 breedkoppige     
monsters met ontzaglijke kaken1 van tien
 tot twaalf meters lengte1 en somtijds  
met tweeduizend tanden in hunnen bek4   
,de ,iguanosaurus en de ,megalosaurus   
bewoonden de wouden1 waarin reusachtige 
boomen1 varens en duizenden             
kegeldragende boomen hunne pyramidale   
toppen verhieven4 ,de ,iguanodon1 een   
monster1 dat op onzen ,kanguro gelijkt1 
had eene lengte van veertien meters3 met
 de pooten tegen onze tegenwoordige     

huizen staande1 zou hij tot boven de    
bovenste verdieping reiken4 ,wat        
verbazende massa's1 vergeleken met die  
van onzen tijd6 ,wel overtreffen die    
fantastische wezens die1 welke de       
menschelijke verbeelding heeft          
uitgevonden1 zooals de ,centaur1 de     
,chimaera1 de ,draak1 de ,griffioen1 de 
,cerberus1 de ,vampyr3 en zij hebben    
werkelijk geleefd in de oorspronkelijke 
wouden2 zij hebben de ,alpen en de      
,pyrenen zien oprijzen uit de zee en    
zich tot boven de wolken zien verheffen 
en daaruit zien nederdalen4  ,grootsche 
landschappen van vervlogen eeuwen6 geen 
menschenblik heeft u aanschouwd1 geen   
oor heeft uwe harmonin begrepen1 uwe    
tooverachtige panorama's hebben geene   
enkele gedachte opgewekt4 ,des daags    
verlichtte de zon alleen de gevechten en
 spelen van het dierlijk leven2 des     
nachts bescheen de maan den slaap der   
zich onbewuste natuur4  ,sedert de      
geboorte der aarde1 sedert het tijdstip1
 waarop zij1 losgerukt van de           

zonnenevelvlek1 als planeet een         
zelfstandig bestaan verkreeg1 en zich   
tot eenen bol verdichtte1 afkoelde1 vast
 en bewoonbaar werd1 zijn zvele         
millioenen jaren voorbijgegaan1 dat de  
geheele geschiedenis der menschheid bij 
dien ontzaglijken tijdkring in het niet 
verzinkt4 ,de vijftien- tot             
twintigduizend jaren geschiedenis der   
menschheid zijn zelfs slechts een klein 
gedeelte van de tegenwoordige           
geologische periode4 ,indien wij slechts
 honderdduizend jaren rekenen 7en dit is
 matig berekend7 voor den duur der      
tegenwoordige periode1 het quaternaire  
tijdstip genaamd1 de vierde sedert het  
ontstaan der aarde1 dan moet de         
tertiaire periode driehonderdduizend    
jaren geduurd hebben1 de secundaire     
periode twaalfhonderdduizend en de      
primaire periode meer dan drie millioen 
jaren4 ,dit is dus te zamen viermillioen
 zevenhonderdduizend jaren sedert den   
oorsprong van betrekkelijk reeds        
ontwikkelde planten en dieren4 ,doch die

 perioden waren reeds voorafgegaan door 
eene azosche periode1 waarin het        
ontstaande leven alleen wordt           
voorgesteld door lagere soorten van     
zeewier1 schaaldieren1 weekdieren1      
ongewervelde dieren of koplooze         
gewervelde dieren1 en die azosche       
periode schijnt #ec honderdsten van de  
dikte der geologische formaties uit te  
maken1 en dus alleen reeds meer dan     
vijfmillioen jaren geduurd te hebben6   
,die tienmillioen jaren stellen dus den 
ouderdom van het leven op aarde voor4   
,maar de voorbereiding tot die          
wordingsgeschiedenis heeft nog heel wat 
langer geduurd4 ,de periode1 vrdat eenig
 levend wezen op onze planeet verscheen1
 overtreft in duur verreweg de periode1 
waarin zich de verschillende soorten    
hebben opgevolgd4 ,met zorg en          
oordeelkundig gedane proefnemingen      
hebben het waarschijnlijk gemaakt1 dat  
onze aarde minstens driehonderdvijftig  
millioen jaren noodig had1 om van       
tweeduizend tot tweehonderd graden af te

 koelen4  ,hoe belangrijk is de         
geschiedenis eener wereld6 ,hoe         
loffelijk is de eerzucht1 om ingewijd te
 worden in de belangrijke geheimen der  
natuur1 om te willen doordringen tot den
 raad der oude goden1 die het bestuur   
van het heelal onder elkander verdeeld  
hadden4 ,en moet men geen belang stellen
 in die schitterende veroveringen der   
moderne wetenschap1 die de graven der   
aarde opdelvende1 onze verdwenen        
voorouders heeft weten te doen herleven8
 ,op de roepstem van het menschelijke   
genie hebben die voorwereldlijke        
monsters gesidderd in hunne donkere     
graven1 en vooral sedert eene halve eeuw
 zijn zij n voor n uit hunne graven     
verrezen1 te voorschijn getreden uit de 
steengroeven1 de mijnen en de tunnels1  
om weder het daglicht te aanschouwen4   
,van alle zijden hebben die oude lijken1
 die reeds in den tijd van den zondvloed
 versteend waren1 en die tot stukken    
waren verbrijzeld1 de kop hier1 andere  
deelen ginds1 het bazuingeschal gehoord 

van het gericht1 het gericht der        
wetenschap1 en zijn zij uit den doode   
opgestaan1 en hebben zij zich verbonden 
als een leger1 samengesteld uit vreemde 
legioenen van alle landen en alle       
eeuwen1 en trekken zij in gelederen voor
 ons voorbij1 vreemdsoortig1 wonderlijk1
 links1 onhandig1 monsterachtig1 als    
kwamen zij uit eene andere wereld1 maar 
daarbij krachtig1 sterk1 zelfvoldaan1   
alsof zij zich van hunne waarde bewust  
waren1 en ons wilden toeroepen3 ,hier   
zijn wij1 wij1 uwe voorouders1 wij1 die 
u het aanzijn geschonken hebben4 ,ziet  
ons aan en zoekt in ons den oorsprong   
van uw bestaan4 ,uwe oogen1 waarmede gij
 het oneindig groote peilt en het       
oneindig kleine uitmeet1 gij vindt ze   
bij ons in wording en nederig1 maar toch
 belangrijk1 want indien die eerste     
pogingen bij ons niet gelukt waren1     
zoudt gij blind zijn4 ,ziet naar uwe    
handen1 zoo sierlijk en zoo knap1 en    
aanschouwt dan onze klauwen1 waarvan zij
 de volmaking zijn2 lacht niet te zeer  

over onze klauwen1 indien gij uwe handen
 nuttig en aangenaam vindt4 ,uw mond1   
uwe tong1 uwe tanden1 dat alles is fijn1
 sierlijk1 lief1 maar het zijn onze     
muilen1 onze snuiten1 onze bekken1 die  
uw mond geworden zijn4 ,uwe harten slaan
 zacht1 geheimzinnig1 en die kloppingen 
van het menschenhart1 die wij niet      
kennen1 verschaffen u1 zooals men zegt1 
zulke diepe aandoeningen1 dat gij       
somtijds de geheele wereld zoudt willen 
geven1 om aan de nietigste dier         
aandoeningen te kunnen voldoen2 welnu1  
ziet hier1 hoe de bloedsomloop begonnen 
is1 ziet hier het eerste hart1 dat      
geklopt heeft6 ,en in uwe hersens       
bewondert gij den zetel der ziel en der 
gedachte1 en zzeer waardeert gij hunne  
onvergelijkelijke gevoeligheid1 dat gij 
nauwelijks hunnen fijnen bouw durft     
doorgronden2 maar bedenkt1 dat uwe      
hersenen ons ruggemerg is1 het merg     
onzer wervelen1 dat zich ontwikkeld1    
volmaakt1 gezuiverd heeft1 en bedenkt1  
dat zonder ons de natuurkundige1 de     

geoloog1 de astronoom1 de wijsgeer1 de  
dichter niet zouden bestaan4 ,ja1 hier  
zijn wij1 begroet in ons uwe voorouders6
  ,zoo zouden die versteende wezens1 de 
apen1 de halfapen1 de buideldieren1 de  
vogels1 de kruipende dieren1 de slangen1
 de amphibin1 de visschen1 de weekdieren
 spreken1 en terecht1 want de mensch is 
de hoogste tak van den stamboom der     
natuur1 zijne wortels zijn vastgehecht  
aan den gemeenschappelijken bodem1 en de
 boom1 welke die schoone vrucht draagt1 
is gevormd uit al die soorten1 die in   
schijn zoo verschillend zijn1 maar in   
werkelijkheid zoo nauw verwant4--,zij   
zijn uit den doode opgestaan1 en de     
beoefenaar der natuur rangschikt ze4    
,en welk denkend en belangstellend      
wezen1 welke denker1 ja zelfs welk      
eenvoudig lezer van mengelwerk en       
romans1 zou niet boven onvruchtbare     
lectuur het groote boek der natuur      
verkiezen1 dat voor een ieder geopend   
is1 en dat door zijne openbaringen zoo  
belangrijk1 door zijne verrassingen zoo 

boeiend en zoo verheven is boven alle   
verdichtselen en sproken8 ,wie zou niet 
willen ingewijd worden in het groote    
geheim van den oorsprong van den mensch1
 van de geboorte der aarde en de wieg   
van het heelal8 ,is er n onderwerp1 dat 
ons meer van nabij raakt1 en onze       
belangstelling meer kan opwekken8  ,de  
geschiedenis der aarde bestudeeren1     
beteekent eveneens het heelal en den    
mensch bestudeeren1 want de aarde is    
eene ster in het heelal1 en de mensch is
 het voortbrengsel van aardsche         
krachten4 ,hij is niet de vrucht van een
 wonder1 hij is het kind der natuur4    
,de dieren zijn niet plotseling op de   
roepstem van den ,schepper geheel       
gevormd en volwassen voortgekomen en    
paarsgewijze1 van den olifant tot de    
vloo en tot de mikroskopische mikroben2 
het eerste paard is niet plotseling van 
eenen heuvel afgesprongen2 de eerste eik
 is niet als een honderdjarige          
geschapen4 ,neen1 de thans bestaande    
dieren zijn voorafgegaan door           

oorspronkelijke1 zeer verschillende     
soorten2 iedereen weet1 dat onze aarde  
zeer oud is1 en dat hare geologische    
lagen de versteeningen bevatten van     
vervlogen tijden2 iedereen weet1 dat uit
 een anatomisch oogpunt het lichaam van 
den mensch hetzelfde is als dat der     
zoogdieren2 iedereen weet1 dat wij nog  
sporen van organen bezitten1 die ons tot
 niets dienen1 en die de sporen zijn van
 die1 welke nog bestonden bij onze      
voorouders2 iedereen weet1 dat wij vr de
 geboorte1 in de eerste maanden na de   
bevruchting in den moederschoot2        
weekdier1 visch1 kruipend dier1         
viervoetig dier geweest zijn1 daar de   
natuur in het klein haren grooten arbeid
 der oude tijden samenvat2 iedereen weet
 eindelijk1 dat alle levende soorten aan
 elkander verbonden zijn als de schakels
 van eenen zelfden keten1 die onmerkbaar
 in elkander overgaan2 dat het leven op 
aarde begonnen is met de eenvoudigste   
wezens1 met planten1 die noch bladeren1 
noch bloemen1 noch vruchten hadden en   

nauwelijks den naam van planten konden  
dragen1 met dieren1 die noch kop1 noch  
zintuigen1 noch spieren1 noch maag1 noch
 bewegingsorganen hadden1 en dus        
nauwelijks tot het dierenrijk konden    
gerekend worden1 en dat de wezens       
langzaam1 ja zelfs onmerkbaar1          
trapsgewijze1 in overeenstemming met den
 toestand van den dampkring en het      
water1 de temperatuur1 de omgeving en de
 voeding1 meer levend1 gevoeliger1      
karakteristieker1 volmaakter geworden   
zijn1 om eindelijk uit te loopen op die 
schitterende en welriekende bloemen1 die
 het sieraad onzer velden zijn1 op de   
vogels1 die in de bosschen zingen 444 op
 den mensch eindelijk1 die het hoogst   
van allen staat in de rei der levende   
wezens4  ,meen echter niet1 dat de      
mensch1 de koning der schepping1 zoo    
afgescheiden en zoo los is van zijne    
voorouders1 en ook zoo hoog ontwikkeld  
als hij wel schijnt4 ,op de             
veertienhonderd millioen menschelijke   
wezens1 die op aarde bestaan1 zijn er   

zoovelen1 die nooit eenig bewijs van    
verstandelijke ontwikkeling geven1 en   
dat niet alleen bij de stammen van      
,centraal-,afrika1 de ,samojeden of de  
bewoners van ,vuurland1 maar zelfs bij  
de beschaafde natin3 menschen1 die niet 
denken1 die zich nooit rekenschap       
gegeven hebben van hunne bestemming1 die
 hoegenaamd geen belang stellen in hun  
eigen levensdoel1 in de geschiedenis der
 menschheid1 in die onzer planeet1 die  
niet weten1 waar zij zijn1 en er zich   
ook niet om bekommeren1 in n woord1 die 
geheel als redelooze dieren leven4 ,zij1
 die werkelijk denken en een            
geestesleven leiden1 vormen de          
minderheid onder de menschheid4 ,toch   
neemt hun aantal van dag tot dag toe en 
ontwaakt en ontwikkelt zich het gevoel  
van belangstelling4 ,de vooruitgang1 die
 zich langzaam geopenbaard heeft in de  
volmaking der zintuigen en der hersenen 
van het dierenrijk1 gaat gestadig voort1
 en wij zien dien aan het werk bij onze 
eigen soort1 die eertijds ruw1 grof1    

onbeschaafd1 en thans gevoeliger1 fijner
 en verstandiger is4 ,de mensch         
verandert1 en waarschijnlijk sneller dan
 eenige andere soort4 ,indien iemand    
over honderdduizend jaren op aarde kon  
terugkeeren1 zoude hij de menschheid    
niet meer herkennen4  ,indien wij den   
toestand van het menschdom vergelijken  
met dien uit het steenen tijdperk1 dan  
bespeuren wij reeds eenen merkbaren     
vooruitgang1 niet alleen moreel1 maar   
ook lichamelijk4 ,het zijn dezelfde     
menschen niet meer4 ,de fijnheid van    
vernuft en van vormen is toegenomen4 ,de
 spieren zijn minder krachtig1 de       
zenuwen zijn meer ontwikkeld4 ,de       
moderne man is minder log en ruw2       
onmerkbaar hebben de hersenen de        
overhand verkregen4 ,de moderne vrouw is
 fijner en heeft meer kunstgevoel2 zij  
is blanker1 haar haar is langer en meer 
zijdeachtig1 haar blik is helderder en  
hare hand is kleiner4 ,somtijds schijnt 
de ontwikkeling stil te staan in tijden 
van omwentelingen en beroeringen1 als de

 hartstochten ontketend zijn4 ,doch die 
stilstand is slechts schijnbaar4 ,het   
geheel wordt medegesleept in het        
onbewuste zoeken naar het hoogere1 in   
het streven naar het ideaal4 ,men zoekt 
en tast en streeft1 en dat streven voert
 de menschheid1 die nooit bevredigd is1 
steeds vooruit naar eenen hoogeren trap 
van geestesontwikkeling4 ,de schedel    
modelleert de hersenen2 het lichaam     
modelleert den geest4  ,de oefening der 
ledematen ontwikkelt juist die1 welke   
het meest gebruikt worden1 terwijl die1 
welke weinig geoefend worden1           
verminderen1 om eindelijk weg te        
sterven4 ,men kan daarom over de zeden  
van eene bepaalde periode oordeelen uit 
den lichaamsbouw der individuen4 ,hoewel
 men ook in onzen tijd nog dikwijls     
ziet1 dat macht boven recht gaat1 toch  
is men thans overtuigd1 dat dit een     
valsch beginsel is4 ,de dag zal         
aanbreken1 waarop de mensch zich er over
 schamen zal1 dat er nog oorlogen       
gevoerd worden1 en waarop hij zich het  

oorlogsbudget1 dien mantel van dwaasheid
 en laagheid1 van de schouders zal      
werpen4  ,neen1 hij1 die over           
honderdduizend jaren op aarde zou       
terugkeeren1 zou het menschdom niet meer
 herkennen4 ,geen onzer talen zal meer  
gesproken worden4 ,geene onzer natin zal
 meer bestaan4 ,eene schitterende       
beschaving zal ,centraal-,afrika        
verlicht hebben4 ,de dampkring zal      
doorploegd zijn met luchtschepen4       
,nieuwe natuurkrachten zullen bedwongen 
zijn 444 en misschien zal de een of     
andere photophonische telegraaf ons doen
 spreken met de bewoners der naburige   
planeten4  ,de aarde verandert          
onophoudelijk4 ,hier knaagt de zee aan  
de sterke kusten en dringt zij tot in   
het binnenland door2 ginds daarentegen  
dragen de zeen zand aan1 vormen zij     
delta's en baaien2 regen en wind doen de
 bergen afdalen naar de stroomen en den 
,oceaan2 onderaardsche krachten heffen  
andere bergen op2 vulkanen verwoesten en
 bouwen op2 zeestroomingen en           

stroomingen in den dampkring wijzigen   
het klimaat2 de jaargetijden veranderen 
periodiek2 de planten wijzigen haren    
vorm1 niet alleen door kweeking1 maar   
ook door verandering der omstandigheden2
 steden ontstaan1 komen tot bloei en    
sterven2 alles beweegt zich met         
duizelingwekkende vaart voorwaarts2 in  
de natuur is nooit rust1 steeds een     
harmonische1 eeuwigdurende arbeid2 de   
aarde moge onbewegelijk schijnen3 zij   
voert ons in de ruimte voort met eene   
snelheid van #ajfjjj kilometers in het  
uur2 de sterren schijnen ons toe vast te
 zijn3 ieder van deze vliegt vooruit met
 eene duizelingwekkende snelheid2 de    
stroom aan onze voeten moge kalm        
schijnen als een spiegel3 hij stroomt   
steeds voort en voert onophoudelijk het 
regenwater in den ,oceaan1 dat steeds   
neervalt uit de wolken1 welke zich      
steeds vormen uit de dampen van den     
,oceaan1 die zich altijd verheffen2 het 
gras1 waarop wij gezeten zijn1 schijnt  
slechts een levenloos tapijt te zijn3   

het groeit en neemt toe1 en dag en      
nacht1 zonder een oogenblik van         
verpoozing bestrijden elkander of       
verbinden zich2 de moleculen waterstof1 
zuurstof en koolzuur in voortdurende    
werkzaamheid2 en wij zelf1 die droomende
 dat groote schouwspel der natuur       
aanschouwen1 wij wanen ons in rust en   
verbeelden ons1 dat de natuur in ons    
gedurende onzen slaap eveneens slaapt1  
doch dit is eene dwaling3 ons hart      
klopt1 en zendt bij iederen slag het    
bloed door onze slagaderen2 onze longen 
werken1 en hernieuwen onophoudelijk onze
 levenskracht1 de moleculen1 waaruit    
ieder deel van ons lichaam is           
samengesteld1 legeren zich naast        
elkander1 vereenigen zich1 verjagen     
elkander1 treden onophoudelijk in       
elkanders plaats1 en1 indien wij onder  
den mikroskoop de weefsels onzer        
organen1 onzer spieren1 onzer zenuwen1  
van ons bloed1 ons ruggemerg konden     
bestudeeren1 en voornamelijk de gisting 
in onze hersens1 dan zouden wij eene    

voortdurende inwendige werking bijwonen1
 die ieder deel van ons lichaam dag en  
nacht doet trillen1 van het oogenblik   
af1 dat wij verwekt zijn1 tot onzen     
laatsten ademtocht--en nog daarna2      
immers na onzen dood keert ons lichaam  
weder molecule voor molecule in den     
kringloop der natuur terug1 om deel uit 
te maken van de planten1 de dieren en de
 menschen1 die na ons komen3 niets gaat 
verloren of wordt nieuw geschapen1 wij  
bestaan uit het stof onzer voorouders1  
onze kleinkinderen zullen uit ons stof  
samengesteld worden4  ,alles verandert  
en neemt eene andere gedaante aan4 ,men 
wane niet1 dat tegenwoordig de schepping
 tot rust is gekomen4 ,de natuur is     
eeuwig en oneindig en steeds in wording4
 ,nog thans ontbranden werelden in      
wording aan den hemel en worden andere  
uitgedoofd4 ,zwervende kometen1 zich van
 stelsel tot stelsel bewegend1 zaaien op
 haren weg de vallende sterren1 de asch 
van verwoeste werelden1 en de koolstof1 
de kiem van de toekomstige organismen4  

,iedere planeet heeft hare jeugd1 haren 
rijpen leeftijd1 haren ouderdom1 haren  
doodstrijd4 ,de dag zal komen1 waarop de
 reiziger te vergeefs zal zoeken naar de
 plaats1 waar ,amsterdam1 ,londen1      
,parijs1 ,rome1 ,new-,york gedurende    
zoovele eeuwen geschitterd hebben als de
 hoofdplaatsen van bloeiende natin1     
evenals de oudheidkenner thans de plaats
 zoekt1 waar ,ninive1 ,babylon1 ,tyrus1 
,sidon en ,memphis schitterden te midden
 der werkzaamheid en der weelde4 ,zoo   
zal ook de dag aanbreken1 waarop de     
menschheid na het zenith harer          
ontwikkeling bereikt te hebben1 zal     
uitdooven tegelijk met de laatste       
levenselementen der planeet1 en den     
doodslaap zal intreden op eene voortaan 
verlaten en woeste aarde1 waarop de     
vogel niet meer zal zingen1 de bloem    
niet meer zal bloeien1 het water niet   
meer zal stroomen1 de wind niet meer zal
 waaien1 waarop de witte lijkwade van   
sneeuw en ijs zich zal uitstrekken van  
de polen tot den evenaar4 ,en z zal ook 

de zon zelf worden uitgedoofd te midden 
van haar stelsel4  ,de wet van den      
,vooruitgang beheerscht alles4 ,hoewel  
wij er ons geen rekenschap van geven1   
toch gaan wij met snelheid vooruit1 en  
wij hebben geen reden1 ontevreden te    
zijn over den afgelegden weg4 ,wat is   
twee1 drie eeuwen in vergelijking met   
den tijd van het bestaan van het        
menschdom4 ,en in dien tijd is toch de  
vrijheid van geweten voor goed voor den 
vooruitgang veroverd4  ,ja1 de wereld   
beweegt zich voortdurend naar een hooger
 ideaal2 de zeden verliezen hare        
ruwheid1 de geest wordt verlicht1 de    
menschheid gaat in haar geheel en in    
hare onderdeelen vooruit4  ,de          
geschiedenis der aarde levert de        
schoonste en welsprekendste getuigenis  
voor de wet van den vooruitgang4 ,zij is
 als het ware de vooruitgang zelf1      
belichaamd in het leven1 van het erts af
 tot den mensch toe4 ,onze planeet is   
begonnen als eene vormelooze nevelvlek1 
die zich langzamerhand tot eenen bol    

verdicht heeft4 ,die gasvormige         
nevelvlek1 veel ijler dan de lucht die  
wij inademen1 was gevormd uit een gas1  
veel lichter dan waterstof4 ,de         
wederzijdsche aantrekking van alle      
moleculen naar het middelpunt1 de       
verdichting1 die daarvan het gevolg was1
 de wrijving en de omzetting van die    
beweging naar het middelpunt in warmte2 
de eerste scheikundige verbindingen1 die
 ontstonden uit die warmteontwikkeling1 
de invloed der electriciteit1 de        
veelzijdige werking der natuurkrachten1 
die als het ware uit elkander           
voortvloeiden1 vormden de eerste        
elementen1 waterstof1 zuurstof1         
koolstof1 stikstof1 natrium1 ijzer1     
calcium1 silicium1 aluminium1 magnesium 
en de verschillende overige mineralen1  
die alle in bepaalde meetkundige vormen 
gegoten schijnen1 alsof zij veelvouden  
zijn van de oorspronkelijke grondstof1  
die het eerst tot waterstof verdicht    
schijnt te zijn4  ,diezelfde stoffen1   
die onze oorspronkelijke planeet        

uitmaakten1 toen zij als nevelachtige   
ster schitterde2 die zuurstof1 die      
waterstof1 dat natrium1 toen in gloeiing
 verkeerend1 zooals die stoffen nu nog  
gloeien in de zon1 hebben zich op geheel
 andere wijze verbonden1 nadat de aarde 
als ster is uitgedoofd4 ,het vuur is    
water geworden4 ,uit een natuurkundig   
oogpunt zijn vuur en water uitersten1   
uit een scheikundig oogpunt zijn zij    
dezelfde4 ,de oceaan1 die nog thans     
zijne golven doet rollen rondom de      
aarde1 bestaat uit waterstof1 zuurstof  
en natrium4  ,een waarnemer1 buiten de  
aarde geplaatst1 zoude onze aarde eerst 
hebben kunnen zien schijnen als eene    
bleeke nevelvlek1 daarop zien schitteren
 als eene zon1 dan eene roode1 daarna   
eene donkere en eindelijk eene          
veranderlijke ster zien worden met      
telkens anderen glans1 om ten slotte    
haar licht en hare warmte te verliezen  
en in eenen dergelijken toestand te     
komen1 als waarin wij thans ,jupiter    
zien4  ,reeds toen wentelde de aarde om 

eene as en om de zon4 ,toen de          
oorspronkelijke temperatuur was         
afgenomen1 toen de dampen in de         
atmosfeer zich verdichtten en de        
oorspronkelijke zee zich over de geheele
 aarde uitstrekte1 vormden zich te      
midden der vulkanische schokken der nog 
jonge aarde1 onder bliksemschichten en  
donderslagen1 in het lauwe en vruchtbare
 water1 de eerste planten en dieren uit 
koolstofverbindingen1 half vast1 half   
vloeibaar1 slijmig1 kneedbaar1          
bewegelijk en veranderlijk4 ,die eerste 
wezens zijn niets anders dan cellen of  
groepen van cellen1 wier1 zeegras1      
ringwormen1 geleiachtige lichamen1      
weekdieren3 het zijn nog evenzeer       
mineralen als planten en dieren1 het    
zijn plantdieren1 koralen1 sponzen1     
sterkoralen1 schaaldieren4 ,de eerste   
dieren zijn niets anders dan planten    
zonder wortels4 ,door de langzame       
verbetering der levensvoorwaarden op de 
planeet1 door de trapsgewijze           
ontwikkeling van enkele organen in      

wording1 verbetert1 verrijkt en volmaakt
 zich het leven4 ,gedurende het azosche 
tijdvak ziet men slechts ongewervelde   
dieren1 drijvende in de nog lauwe       
wateren der oorspronkelijke zeen4 ,op   
het einde dier periode1 gedurende het   
silurische tijdvak1 ziet men de eerste  
visschen verschijnen1 maar dan nog      
slechts de kraakbeenachtige2 de andere  
visschen komen eerst veel later4        
,gedurende de primaire periode ontstaan 
de grove amphibin1 de logge kruipende   
dieren1 de langzame schaaldieren4       
,eilanden heffen zich uit de wateren op 
en worden met een schitterend           
plantenkleed bedekt4 ,maar het          
dierenrijk is nog uiterst arm4          
,gedurende millioenen jaren zijn alle   
bewoners der aarde doofstom geweest2 de 
eerste op aarde verschenen dieren1 zij1 
die thans beneden op de rei staan1      
missen stemorganen2 de stem ontstaat    
eerst in het midden der secundaire      
periode1 en het oor ontstaat nog veel   
later4 ,ook zijn gedurende millioenen   

jaren planten en dieren geslachtloos    
geweest4 ,doch trapsgewijze gaat het    
leven vooruit4 ,spoedig splitst zich het
 dierenrijk in afzonderlijke en talrijke
 soorten4 ,de kruipende dieren          
ontwikkelen zich2 de vleugel voert den  
vogel hemelwaarts2 de eerste zoogdieren1
 de buideldieren1 bewonen de wouden4    
,gedurende de tertiaire periode scheiden
 de slangen zich af van de kruipende    
dieren en verliezen zij hare pooten     
7waarvan de oorspronkelijke             
aanhechtingen nog thans merkbaar zijn72 
de archeopteryx1 half kruipend dier1    
half vogel1 verdwijnt1 de voorouders der
 apen ontwikkelen zich op het vaste     
land1 tegelijk met de krachtige         
diersoorten4 ,maar de mensch bestaat nog
 niet4 ,deze komt eindelijk te          
voorschijn1 wat zijn' bouw betreft1     
gelijkende op het dier1 maar hooger     
staande op den trap van den vooruitgang 
en bestemd om de wereld te beheerschen  
door de grootte van zijnen geest4  ,de  
verschillende geologische lagen der     

aarde1 die wij in onzen tijd kunnen     
omslaan als de bladen van een boek1     
toonen ons duidelijk de opvolging der   
begraven versteende soorten4 ,die       
soorten zijn elkander opgevolgd1 terwijl
 zij zich stap voor stap ontwikkelden   
als de takken van eenzelfden boom4 ,zij 
zijn uit dezelfde bron voortgekomen en  
behooren tot eene zelfde orde van zaken4
  ,maar laat ons niet vooruitloopen op  
de tooneelen1 die zich voor onze oogen  
zullen ontrollen4 ,nu wij eenen         
voorloopigen blik geslagen hebben in die
 grootsche vraagstukken1 moeten wij     
dadelijk in het hart der vraag          
binnendringen4 ,in de ,wonderen des     
,hemels #a hebben wij over het ontstaan 
der werelden in het algemeen gehandeld1 
terwijl wij daar1 zoowel als in het     
,rijk der ,sterren #b over de           
verschillende typen van werelden        
uitvoerig gesproken hebben4 ,wij achten 
het dus overbodig1 hierop terug te      
komen4 ,wij zullen dan ook dadelijk ons 
onderzoek aanvangen met de beschouwing  

der aarde1 van het oogenblik af1 dat zij
 hare moeder1 de zonnenevelvlek had     
verlaten4       ,,eerste ,,boek4  ,de   
geboorte der ,aarde4   ,de              
zonnenevelvlek verspreidde aan den      
donkeren oneindigen hemel een flauw     
licht1 en terwijl zij zich gestadig naar
 haar middelpunt verdichtte1 gaf de     
aardsche nevelvlek1 uit haar            
voortgekomen1 een even flauw licht1     
terwijl zij in den tijd van een jaar om 
de zon heenwentelde4 ,onze planeet was  
toen geheel gasvormig1 zij had toen nog 
geene vaste kern of geene vloeistoflaag2
 zij bestond toen als het ware alleen   
uit eenen dampkring1 die veel lichter   
was dan de lucht1 die wij inademen4     
,hare oorspronkelijke temperatuur was   
even hoog als die van den zonnegordel1  
waaruit zij was voortgekomen4 ,die      
temperatuur nam nog toe door hare eigen 
verdichting4 ,gehoor gevend aan de      
wetten der zwaartekracht1 verdichtten de
 moleculen zich nog sterker naar het    
middelpunt toe4 ,hare bolvormige        

gedaante werd hoe langer hoe duidelijker
 zichtbaar4 ,eindelijk werd de nevelvlek
 zon en verspreidde zij een schitterend 
licht4  ,de mechanische warmteleer leert
 ons1 dat alleen de verdichting onzer   
nevelvlek tot bol eene verwarming moet  
hebben veroorzaakt van #hihh graden     
7,celsius74 ,in dien tijd schitterde dus
 de aarde in de ruimte als eene zon1    
door eenen flauwen nevel omgeven4 ,een  
waarnemer1 toen in het heelal geplaatst1
 zou eene dubbelster gezien hebben1     
bestaande uit twee sterren van          
verschillende grootte2 de grootste was  
onze eigen zon1 de kleinste was onze    
aarde4 ,ongetwijfeld was dit stelsel    
veelvoudig1 daar verscheidene andere    
planeten tegelijkertijd met de aarde    
zonnen waren4 ,doch waarschijnlijk waren
 ,mercurius en ,venus nog nevelvlekken1 
toen de aarde reeds tot zon verdicht    
was1 zoodat tusschen de aarde en de zon 
geene andere ster meer gezien werd4     
,eeuwen lang schitterde de aarde als    
eene glinsterende zon1 als het brandpunt

 van krachtige scheikundige werkingen1  
en gaf zij het aanzijn aan vlekken en   
reusachtige uitbarstingen1              
overeenkomende met die1 welke wij thans 
op de oppervlakte der zon waarnemen4    
,naar alle waarschijnlijkheid was zij   
toen niet zoo groot als thans de zon is2
 doch zeker was zij veel grooter dan nu1
 en strekte zij zich uit tot voorbij de 
loopbaan der maan2 zij was toen niet    
alleen geheel gasvormig1 doch ook       
uiterst ijl4 ,maar de ruimte1 waarin    
zich de werelden bewegen1 is koud en    
donker4 ,hare normale temperatuur ligt  
op #bgc onder nul4 ,die temperatuur is z
 laag1 dat de luchtsteenen die          
temperatuur inwendig behouden1          
niettegenstaande zij aan hunne          
oppervlakte sterk verhit worden bij     
hunne snelle beweging door onzen        
dampkring2 indien men ze na hunnen val  
opneemt1 brandt men zich de vingers1    
indien men ze aanraakt1 maar als men ze 
doorslaat1 zijn zij van binnen z koud1  
dat men zich daaraan nog heviger brandt 

dan aan de buitenzijde4 7,dit is onder  
anderen opgemerkt bij den meteoor van   
,dhurmsalla1 den #ad;den ,juli #ahfj74  
,bij die koude straalde de aarde hare   
warmte langzamerhand geheel uit2 noch de
 voortgaande verdichting1 noch de       
scheikundige verbindingen1 noch de val  
van kosmische stof1 die op haar neerkwam
 van de zonnenevelvlek en van de        
verschillende deelen der ruimte1 waren  
voldoende om te herstellen1 wat zij door
 die uitstraling verloor4 ,de aarde werd
 van gasvormig vloeibaar1 wel nog       
gloeiend1 maar nog steeds minder        
lichtgevend4 ,in stede van wit en       
schitterend werd zij eerst goudgeel1    
daarna oranjekleurig1 rossig en         
donkerrood4 ,een dikke1 zware1 in       
beroering zijnde dampkring omgaf haar4  
,eindelijk doofde zij uit4 ,als zon had 
zij uitgediend1 maar om zich te         
koesteren aan den morgenstond van het   
leven4  ,in deze periode ontstond de    
maan1 dochter der aardsche nevelvlek1   
evenals de aarde was voortgekomen uit   

den moederschoot der zon4 ,de maan      
behoort bij de aarde1 zooals de aarde   
bij de zon behoort4 ,zij draait om ons  
heen in #bg #a_/c dag1 zooals wij om de 
zon draaien in #cfe #a_/d dag2 als een  
trouwe wachter vergezelt zij ons op onze
 reis om de zon2 zij wentelt om ons heen
 in dezelfde richting als waarin wij ons
 bewegen1 d4i4 van het westen naar het  
oosten en bijna in het vlak der aardbaan
 7de helling bedraagt #e72 hare         
geboorteakte draagt zij bij hare        
beweging met zich1 en haar aardsche     
oorsprong treedt in al hare             
karaktertrekken voor den dag2 zij is    
tachtigmaal lichter en vijftigmaal      
kleiner dan de aarde1 zoodat hare       
dichtheid #f_/aj van die der aarde is4  
,zij heeft zich van de zonnenevelvlek   
losgemaakt op een tijdstip1 waarop de   
beweging der aarde om hare as veel      
sneller was dan thans het geval is2 de  
maan toch is z dicht bij ons1 en hare   
aantrekking is z aanzienlijk1 dat zij   
aanzienlijke vloeden teweegbrengt2 deze 

vloeden werkten de beweging der aarde om
 hare as tegen1 zooals zij dit thans nog
 doen1 maar toen in veel sterkere mate4 
,nauwkeurige berekeningen1 door den zoon
 van den grooten ,darwin gedaan1        
schijnen tot de gevolgtrekking te       
leiden1 dat de maan ongeveer vijftig    
millioen jaren geleden van de aarde is  
losgerukt1 in eenen tijd1 waarin de     
aarde zich in drie uren om eene as      
bewoog4 ,reeds vr de geboorte van de    
maan ondervond de aarde vloeden1 die het
 gevolg waren van de aantrekking der zon
 en die onze aardnevelvlek deden zwellen
 in het vlak van den equator4 ,bovendien
 veroorzaakte de snelle beweging onzer  
planeet om eene as in het vlak van den  
evenaar eene krachtige                  
middelpuntvliedende kracht1 zoodat de   
minste kracht voldoende was1 om een     
betrekkelijk groot gedeelte van de      
nevelvlek los te rukken4 ,die kracht    
ging uit van de zon4 ,een krachtige     
vloed1 zijnen invloed voegende bij de   
middelpuntvliedende kracht1 heeft een   

gedeelte van de aarde vrijgemaakt van de
 aantrekking2 de aarde heeft haren      
bolvorm hernomen en de losgerukte massa 
heeft zich verzameld tot ne massa1 die  
op hare beurt weder aantrekking         
uitoefende op hare samenstellende       
deelen1 terwijl de losgerukte gordel    
zijne oorspronkelijke beweging behield  
en om de aarde bleef wentelen4  ,z      
ontstond de maan4 ,in de eerste tijden  
nadat zij gevormd was1 was zij in de    
onmiddellijke nabijheid der aarde en    
wentelde zij om haar heen in eene       
periode van drie uren4 ,onze vloedgolven
 zijn slechts een flauw overblijfsel van
 wat zij in den eersten tijd na de      
vorming der maan waren4 ,in de eerste   
plaats was de wachter veel dichter bij  
de planeet1 en men weet1 dat de         
aantrekking toeneemt in de reden van het
 vierkant van den afstand1 zoodat op den
 dubbelen afstand de aantrekking        
viermaal zwakker1 op den drievoudigen   
afstand negenmaal zwakker wordt4 ,in de 
tweede plaats was de aarde niet zooals  

thans verdeeld in land en zee1 maar was 
zij geheel vloeibaar2 de vloed werkte   
dus op de geheele massa en deed eenen   
kring van water om haar heen draaien4   
,thans1 nu onze onbeduidende vloedgolven
 in tegengestelde richting loopen van de
 omwentelingsrichting der aarde en alzoo
 die beweging tegenhouden1 verlengt zij 
den dag met #bb secunden in eene eeuw4  
,in dien tijd daarentegen werkten de    
reusachtige vloeden1 die de geheele     
aarde tweemaal daags doorliepen1 de     
beweging der aarde veel krachtiger      
tegen1 zoodat de tijd harer omwenteling 
van drie tot vier1 vijf1 twaalf en      
eindelijk tot vier en twintig uren      
toenam4 ,de vertraging in de beweging   
der aarde gaat gepaard met die der maan1
 en daardoor ook met eene langzame      
verwijdering van onzen wachter4  ,de    
vloed1 door de aarde op de maan         
uitgeoefend1 was heel wat heviger1 dan  
die door de maan op de aarde            
uitgeoefend2 de planeet immers is #hj   
maal zwaarder dan de wachter4 ,hij heeft

 z lang gewerkt1 totdat hij de maan om  
hare as deed wentelen in denzelfden     
tijd1 waarin zij zich om de aarde       
beweegt1 zoodat zij thans steeds        
dezelfde helft naar ons toekeert4       
,bovendien is zij niet volkomen         
bolvormig1 maar een weinig gerekt in de 
richting der aarde4 ,er zijn thans geen 
getijden meer op de maan2 zelfs indien  
de maan nog met water bedekt was1 zou   
dit toch niet het geval zijn1 nu de maan
 steeds hare zelfde zijde naar de aarde 
toekeert4  ,sedert hare geboorte heeft  
zich dus de maan langzaam van de aarde  
verwijderd1 al langzamer en langzamer   
rondwentelend2 evenzoo is ook           
wederkeerig de omwentelingssnelheid der 
aarde afgenomen4 ,nog steeds doen de    
getijden hunne remmende werking op de   
aarde gevoelen4 ,waarschijnlijk zal eens
 de dag aanbreken1 waarop ook de maan de
 beweging der aarde om hare as zzeer zal
 vertraagd hebben1 dat deze even lang   
zal duren als de beweging der maan om de
 aarde1 zoodat dan ook de aarde steeds  

hare zelfde zijde naar de maan zal      
keeren4 ,indien de zeen op aarde z lang 
zullen blijven bestaan1 dat de getijden 
een zoodanig gevolg zullen hebben1 zal  
de maan in #eh dagen om ons heen        
wentelen1 en zouden wij slechts #f dagen
 in het jaar hebben1 ieder van #adjj    
uren4 ,welken invloed zou dit niet      
moeten uitoefenen op onze zeden en      
gewoonten6  ,er zijn in het zonnestelsel
 twee planeten1 die ons een beeld kunnen
 geven van die lang vervlogen tijden2   
hoewel zij immers lang vr de aarde      
geboren zijn en dus veel ouder zijn dan 
zij1 hebben zij zich veel langzamer     
verdicht1 en zijn zij dus betrekkelijk  
jonger dan thans onze aarde is4 ,wij    
bedoelen de grootste lichamen van het   
zonnestelsel1 ,jupiter en ,saturnus4 ,de
 manen van ,saturnus zijn nog in de     
onmiddellijke nabijheid van de planeet  
gelegen1 waaruit zij zijn voortgekomen2 
zij zijn dan ook betrekkelijk nog eerst 
kort geleden ontstaan4 ,bovendien       
bestaan de ringen1 die om ,saturnus     

heenwentelen1 uit kleine lichamen1 tot  
een kring verbonden1 terwijl de         
deeltjes1 waaruit die ringen bestaan1 en
 die met groote snelheid om de planeet  
heenwentelen1 in bepaalde richtingen    
opgehoopt zijn tot dichte banden1 en in 
andere richtingen verspreid en verdund  
zijn4 ,men vindt zelfs eene volkomen    
ledige strook1 die de ringen in twee    
afzonderlijke deelen scheidt4 ,men mag  
aannemen1 dat die vreemdsoortige ringen 
de kiemen zijn van twee toekomstige     
wachters1 waardoor het aantal gezellen  
van ,saturnus tot tien zou stijgen4     
,waarschijnlijk is het1 dat de maan1    
evenals de wachters der overige         
planeten1 gevormd is uit eenen gordel1  
die van de planeet is losgeraakt1 en die
 door de aantrekking harer              
samenstellende deelen langzamerhand in  
eenen bol is overgegaan4  ,de duur van  
de periode1 waarin zich eene planeet    
heeft gevormd1 hangt af van de          
hoeveelheid stof1 waaruit zij bestaat1  
terwijl de tijd1 waarin zij is          

afgekoeld1 afhangt van de temperatuur   
van den oorspronkelijken bol1 van zijn  
volume en zijne oppervlakte2 hierbij    
moet nog gevoegd worden de aard van de  
stoffen1 waaruit de planeet bestaat1 en 
de aard van den dampkring2 de laatste   
toch zal1 naarmate hij de warmtestralen 
meer of minder tegenhoudt1 in meerdere  
of mindere mate de planeet tegen        
afkoeling beschermen4 ,eene planeet     
koelt natuurlijk aan de                 
buitenoppervlakte af1 en daar het volume
 der aarde #di maal grooter is dan dat  
der maan1 maar hare oppervlakte slechts 
dertienmaal grooter is1 zoo is het      
afkoelend vermogen der maan bijna       
viermaal grooter dan dat der aarde1 en  
inderdaad is zij ook sneller dan de     
aarde verkoeld4  ,onze planeet moet1    
zooals uit de wijze van haar ontstaan   
volgt1 eene temperatuur gehad hebben1   
overeenkomende met die der zon2         
langzamerhand moet zij begonnen zijn af 
te koelen1 terwijl zij zich nog steeds  
verdichtte2 daarop is zij van gasvormig 

vloeibaar geworden1 en moet het tijdstip
 zijn aangebroken1 waarop hare          
oppervlakte begon vast te worden4 ,de   
aarde koelde dus van eeuw tot eeuw af   
van de buitenzijde naar binnen4  ,is die
 afkoeling thans geindigd1 of is er nog 
inwendige warmte verborgen in den schoot
 der aarde8 ,is zij niet van binnen     
ijskoud geworden1 nu zij zich eeuwen    
lang heeft voortbewogen in eene ruimte  
van #bgc onder het nulpunt8 ,wat is     
thans de inwendige temperatuur der      
aarde8 ,deze vraag is van het hoogste   
gewicht1 en daarom zullen wij deze in   
bijzonderheden bestudeeren en daaraan   
een afzonderlijk hoofdstuk wijden1      
waarin wij alle gegevens zullen         
mededeelen1 die door de wetenschap zijn 
verzameld omtrent den inwendigen        
toestand der aarde1 omtrent de          
temperaturen in mijnen1 tunnels1 warme  
bronnen1 vulkanen1 enz4 enz4            
waargenomen4 ,maar de geschiedenis der  
aarde houdt ons thans bezig1 en wij zijn
 thans genaderd tot n der beslissende   

overgangen in haar bestaan4  ,een ieder 
weet1 dat de drie toestanden1 waarin de 
stof kan voorkomen1 de vaste1 vloeibare 
en gasvormige toestand1 alleen het      
gevolg zijn van temperatuursverschillen4
 ,indien b4v4 een blok ijs gebracht     
wordt tot de temperatuur van het        
smeltpunt 7#j ,celsius71 houdt het op   
vast te zijn en gaat het in den         
vloeibaren toestand over2 de moleculen  
zullen zich op andere wijze schikken en 
zich rangschikken1 zooals dit onder den 
invloed der zwaartekracht noodzakelijk  
is4 ,wordt dit water verhit tot het     
kookpunt 7#ajj ,celsius7 dan gaat het in
 damp over4 ,in alle drie toestanden is 
het water scheikundig niet veranderd2   
het is nog steeds water2 maar het       
natuurkundig voorkomen is geheel        
gewijzigd2 in het eerste geval is het   
eene vaste stof1 in het tweede geval    
eene vloeistof1 in het derde geval een  
gas1 dat snel onzichtbaar wordt4 ,zoo   
zal een stuk ijzer bij #aejj smelten1   
een stuk zink bij #dgj1 terwijl het bij 

#acjj gasvormig wordt4  ,de             
verschillende stoffen1 waaruit de aarde 
bestaat1 zijn eerst vloeibaar en vast   
geworden1 toen zij voldoende waren      
afgekoeld4 ,de scheikundige             
verbindingen1 waaruit de samengestelde  
lichamen gevormd zijn1 konden eerst     
ontstaan nadat de oorspronkelijke       
temperatuur aanmerkelijk was afgekoeld4 
,de dampen in den dampkring begonnen als
 regens neer te vallen4 ,bij #cej begon 
de kwikregen1 de waterregen was eerst   
mogelijk bij #ajj4 ,wanneer vielen de   
overige stoffen neder1 zoowel de        
enkelvoudige als de samengestelde8      
,welke waren te midden van die          
ongelijksoortige bestanddeelen de       
scheikundige werkingen in dat           
uitgestrekte laboratorium1 aan den      
evenaar1 de polen en de tusschenliggende
 plaatsen8 ,langzamerhand werd de       
oppervlakte van de aarde door afkoeling 
vast en dik genoeg1 om tot bekken te    
dienen voor de wateren en vloeistoffen1 
die voor goed den dampkring verlieten1  

om de zeen te vormen4 ,deze vloeibare   
neerslag werkte evenals de dampkring    
zelf op de brandbare of zoutvormende    
stoffen van het vaste gedeelte4 ,door   
voortgezette afkoeling van de kern en   
door hare inkrimping1 brak de omringende
 korst1 die om eene te nauwe kern sloot1
 op verschillende tijdstippen door1     
welke doorbraken zeldzamer werden1 nadat
 de korst dikker en steviger werd4      
,niet alle gasvormige bestanddeelen     
onzer planeet gingen gedurende die      
langzame afkoeling in vloeistoffen of   
vaste stoffen over4 ,om den bol bleef   
een uitgestrekt gasvormig omhulsel over1
 bestaande uit een mengsel van zuurstof 
en stikstof4 ,dit is de lucht1 die wij  
inademen4 ,de dampkring1 die zich       
eertijds tot aan de maan uitstrekte 7die
 toen trouwens niet zoo ver als thans   
van ons verwijderd was71 en die         
bezwangerd was met verbazende           
hoeveelheden waterdamp1 die zich later  
tot oceanen en zeen verdichtten1 en     
bovendien met dampen en gassen van      

toekomstige mineralen1 is van eeuw tot  
eeuw veranderd en gezuiverd1 en z hebben
 wij thans het voorrecht1 die           
doorschijnende lucht te kunnen inademen1
 die ons het prachtige blauw des hemels 
verschaft1 ons de schoonheden van het   
luchtperspectief doet bewonderen1 het   
daglicht tempert1 de planten en dieren  
voedt1 en wier sluier1 dicht genoeg om  
de volkomen afkoeling in den nacht en   
den winter te beletten1 ijl genoeg is om
 ons de sterren te doen zien en het     
heelal te doen bestudeeren4 ,wij geven  
er ons niet voldoende rekenschap van1   
dat indien de dampkring slechts weinig  
anders ware1 wij door eenen             
eeuwigdurenden nevel zouden omgeven     
zijn1 en dat zulk een ondoorschijnend   
omhulsel van enkele kilometers voldoende
 zoude zijn1 om ons van het overige deel
 van het heelal af te zonderen4  ,de    
oppervlakte der aarde moet toen vuurrood
 geweest zijn4 ,de atmosfeer van dampen1
 die op haar drukte1 was de zetel van   
uitwasemingen1 van opstijgende stroomen1

 van diluviaansche regens en nieuwe     
verdampingen1 die eeuwen lang van onze  
aarde eene reusachtige scheikundige     
werkplaats maakten1 waar alle elementen 
oorspronkelijk door elkander gemengd    
waren4 ,de ontzaglijke electrische      
ontladingen1 die het gevolg waren van   
die omzettingen van warmte en beweging1 
vervulden den dampkring met hare        
bliksemschichten en donderslagen4       
,misschien was in dien tijd de maan     
bewoond1 misschien zijn hare bewoners   
zelfs getuigen geweest van die          
titanische worsteling der elementen1 die
 met elkander wedijverden om de         
heerschappij over eene nieuwe wereld te 
veroveren4  ,maar de maan1 dichter bij  
de aarde gelegen dan thans1 veroorzaakte
 door hare machtige aantrekking         
verbazende getijden1 die hooger waren1  
naarmate1 bij afwezigheid van vast land1
 de vloeibare of weeke bodem geheel     
gehoorzaamde aan den gezamenlijken      
invloed van zon en maan4 ,de ontzaglijke
 vloedgolf liep van het westen naar het 

oosten om de geheele aarde1 terwijl de  
zware dampkring zelf nog geweldiger     
getijden ondervond4 ,het was nog geen   
wereld1 maar een oceaan van vuur1       
vlammen1 rook1 dampen1 stormen en       
onweders4  ,doch door zich voort te     
bewegen in de ijskoude ruimte1 koelde de
 planeet zelf langzamerhand af4 ,de dag 
brak aan1 waarop de oppervlakte van dien
 vloeibaren en nog brandenden bol begon 
vast te worden2 dit geschiedde het eerst
 aan de polen1 waar de getijden het     
minst heftig waren en het spoedigst     
ophielden1 waar de dagelijksche beweging
 en de middelpuntvliedende kracht1 die  
daarvan het uitvloeisel is1 het zwakst  
zijn1 waar dus eene betrekkelijke kalmte
 de natuur in staat stelde1 te          
herademen4 ,de polen hadden toen        
dezelfde temperatuur als de evenaar4 ,de
 warmte der aarde overtrof verre die1   
welke zij van de zon verkreeg2 zij      
bedroeg eenige honderden graden1 en was 
voor alle deelen der aarde dezelfde4 ,er
 waren toen noch klimaten1 noch         

jaargetijden1 hoewel de stand der aarde 
met betrekking tot de zon en hare       
helling niet veel verschilden met die   
van onze dagen4 ,maar de oven kookte in 
zijne eigen warmte4  ,de eerste vaste   
lagen1 die in de poolstreken ontstonden1
 konden reeds eenigen tijd duren4 ,maar 
die1 welke in de andere streken der     
aarde gevormd werden1 en vooral die in  
de tropen en aan den evenaar1 werden    
langen tijd door de getijden opgeheven  
en verbroken4 ,zij vormden slakken1 op  
de vuurzee drijvende1 die beurtelings   
afnamen1 smolten en weder gevormd       
werden4 ,toch werd de oppervlakte tot op
 eene bepaalde diepte brijachtig2 zij   
was niet meer vloeibaar als water1 maar 
kreeg eene zekere vastheid1 zooals pek  
of zooals het ijzer1 dat uit den oven   
komt4 ,na verloop van eeuwen namen die  
drijvende slakken in aantal toe1        
groeiden zij aan elkander1 namen zij in 
uitgebreidheid toe en werd de eerste    
vaste bodem gevormd4  ,doch niet voor   
langen tijd4 ,nauwelijks gevormd1 werd  

de bodem weder verbroken en gescheurd   
door de dampen en gassen1 die zich in   
den inwendigen oven ontwikkelden1       
terwijl de getijden den bodem onder de  
oppervlakte in golvende beweging        
brachten4 ,hoe zoude die eerste korst   
weerstand hebben kunnen bieden aan de   
golven van die vuurzee8 ,wie kan zich   
eene voorstelling maken van de          
vreeselijke verwoestingen1              
overstroomingen en beroeringen in die   
eerste tijden8 ,in den vurigen          
hellegloed bestreden elkander           
reusachtige titanen1 tot waanzin        
gedreven door den gloeienden dampkring4 
,de vloeibare stroomen1 die zich eenen  
uitweg baanden door de eerste breuken in
 de oorspronkelijke korst en daarbuiten 
vast werden1 waren stroomen van graniet4
 ,zoo ontstonden de eerste bergen4      
,toen de afkoeling zver gevorderd was1  
dat water in vloeibaren toestand kon    
bestaan1 begonnen de dampen te          
verdichten en vielen de eerste          
waterdruppels neder4 ,maar bij die      

temperatuur 7welke door de grootere     
dampkringsdrukking #ajj overtrof7       
verdampte de nauwelijks neergevallen    
regen weder4 ,er was toen eene          
langdurige periode van regen van kokend 
water4 ,de verdamping bracht het water  
weder in dampvormigen toestand in de    
hoogere lagen van den dampkring1 waar de
 temperatuur veel lager was door        
uitstraling in de ijskoude ruimte1 en   
daar werd het weder tot wolken verdicht1
 om weder als regen neder te vallen en  
alzoo dien eeuwigdurenden kringloop     
voort te zetten4 ,die strijd van water  
en vuur duurde eeuwen en eeuwen te      
midden van electrische ontladingen1     
stormen1 donder en bliksem4 ,daardoor   
werd ook de afkoeling verhaast4 ,z brak 
de dag aan1 waarop eene waterlaag van   
verscheidene kilometers dikte zich over 
de geheele aardoppervlakte uitstrekte1  
nadat het grootste gedeelte der dampen  
verdicht was4  ,de eerste vaste         
aardkorst1 die den bodem der eerste     
wereldzee vormde1 en die door hare      

opheffingen het aanzijn schonk aan de   
eerste eilanden en de eerste bergen1    
bestond uit graniet4 ,dit gesteente     
heeft zijnen naam ontleend aan zijne    
korrelige structuur 7van het            
,italiaansche grano1 korrel74 ,het      
bestaat uit veldspaat1 kwarts en        
glimmer4 ,het water1 zoowel koud als    
warm1 en het koolzuur der lucht1        
ontleden gemakkelijk het veldspaat1 dat 
uit een kiezelzuur zout bestaat1 waarin 
aluminium1 kalium en natrium voorkomen4 
,die kiezelzure zouten verweren         
gemakkelijk onder den scheikundigen en  
mechanischen invloed van het in beweging
 zijnde water1 en zoo werd de bodem der 
zee bedekt met zand en klei1 dat zich in
 oorspronkelijk horizontale lagen       
uitstrekte4 ,het graniet en het gneiss1 
de oorspronkelijke gesteenten1 werden   
dus op deze wijze voor het eerst        
gewijzigd4  ,de invloed der warmte op   
die eerste lagen is duidelijk zichtbaar4
 ,de zoo afgezette klei kreeg onder den 
invloed der warmte eene bladerige       

structuur1 en bestond toen uit          
gemakkelijk te scheiden horizontale     
lagen1 evenals de leisteen4 ,die eerste 
afzettingen liggen onmiddellijk boven de
 terreinen van vulkanischen oorsprong4  
,in die eerste periode van haar bestaan 
was onze aarde overal bedekt met eene   
laag lauw en modderig water1 waarin zich
 die producten der verwering van het    
graniet neerzetten4 ,de eerste          
opheffingen deden het graniet als       
eenzame eilanden boven den waterspiegel 
uitsteken1 terwijl dit graniet verweerde
 onder den invloed van regen1 wind en   
onweder4  ,die oorspronkelijke bodem1   
dien men onder alle geologische lagen   
vindt1 bestaat gewoonlijk uit vier op   
elkander liggende lagen3 geheel beneden 
het graniet2 daarboven gneiss1 dat      
slechts eene wijziging van het graniet  
is1 waarin glimmer de overhand heeft2   
daarna het micaschiefer2 en daarboven   
eene opeenvolging van lagen4 ,in die    
lagen heeft men nooit eenige            
versteening1 of schelp of plant         

gevonden4 ,het leven bestond nog niet op
 de oppervlakte der aarde4  ,door de    
spleten en de scheuren1 die in deze     
periode gevormd zijn1 hebben zich       
metalen1 onder den invloed der inwendige
 warmte gesmolten1 in dikkere of dunnere
 lagen eenen weg gebaand4 ,men vindt    
daarin ijzer1 goud1 zilver1 koper1 tin  
en edelgesteenten1 zooals granaat en    
robijn4 ,waarschijnlijk bevinden zich   
onder het graniet in het inwendige der  
aarde onmetelijke hoeveelheden ijzer en 
zeer dichte metalen4  ,de onderste      
lagen1 die onmiddellijk op het graniet  
rusten1 zijn blauw1 en die welke zich   
later op de eerste afzetten1 zijn groen 
7leisteen74 ,die lagen hebben zich      
natuurlijk horizontaal op den bodem der 
wateren afgezet4 ,als men hellende lagen
 vindt1 dan moeten zij f door           
onderaardsche krachten opgeheven zijn1 f
 wel zij zijn door haar eigen gewicht   
neergestort1 toen zich door afkoeling en
 samentrekking ledige ruimten in het    
inwendige der aarde gevormd hadden4 ,zoo

 dikwijls men bij het doen boren van    
eene rij hellende lagen op het graniet  
komt1 is men even zeker1 de oppervlakte 
van dat laatste gesteente in dezelfde   
richting hellend te vinden1 als men uit 
het feit1 dat alle meubels eener kamer  
hellen1 het besluit mag trekken1 dat de 
vloer in dezelfde richting helt4 ,ja    
zelfs1 de lagen1 die men boven het      
graniet van eenen berg vindt1 duiden het
 tijdperk zijner opheffing aan4 ,indien 
men bij voorbeeld alleen blauwe lagen   
vindt zonder het groene leisteen1 dan is
 dit een bewijs1 dat de opheffing van   
het graniet heeft plaats gevonden       
onmiddellijk na de eerste bezinking en  
vr de tweede4 ,indien zich leisteenlagen
 boven de blauwe lagen bevinden1 dan    
heeft de opheffing later plaats gehad4  
,het onderzoek der ,alpen en der        
,pyrenen bewijst1 dat die bergen        
verscheidene rijzingen en dalingen      
hebben ondergaan4 ,somtijds zijn het    
niet de vorige lagen1 die met het       
graniet in aanraking zijn1 maar         

bezinksels van veel latere dagteekening4
 ,indien een granieteiland zich uit de  
oorspronkelijke zee heeft opgeheven vr  
de vorming der lagen1 waarover wij      
gesproken hebben1 en het daarna weder   
gezonken is 7die afwisselende bewegingen
 zijn in den ,griekschen ,archipel en in
 ,itali niet zeldzaam71 dan is het      
granieteiland alleen bedekt met         
bezinksels van lateren tijd4  ,men vindt
 de blauwe lagen1 waarvan wij zooeven   
spraken1 in sommige gedeelten van       
,frankrijk 7,finistre1 ,vende72 dit zijn
 de oudste gronden van ,europa en       
waarschijnlijk van de geheele aarde4    
,men vindt ze ook in ,cumberland in     
,engeland4 ,de groene lei vindt men niet
 in ,bretagne1 maar wel in ,wales en in 
,noord-,amerika4 ,gneiss en             
glimmerschiefer vindt men bij ,lyon1    
,limoges1 de ,cevennes1 ,auvergne1      
,bretagne1 de ,vende4 ,die terreinen    
leveren weinig op voor den landbouwer1  
maar zijn daarentegen vruchtbaar voor   
den mijnwerker4  ,de periode1 wier      

geschiedenis wij in groote trekken      
geschetst hebben1 strekt zich over      
millioenen jaren uit4 ,de gedenkboeken  
der aarde zijn kostbaar en welsprekend4 
,de scherpzinnige onderzoekingen der    
geologen hebben zelfs versteende        
afdrukken van regendruppels voor den dag
 gebracht1 zooals fig4 #ad aanwijst4    
,die droppels waren op zand gevallen1   
dat tot zandsteen verhard is4 ,men vindt
 in ,chalindrey 7,haute-,marne7 eene    
steengroeve1 waarin men over eene groote
 oppervlakte de sporen vindt van eene   
golvende beweging van het water 7fig4   
#ae74 ,dergelijke versteeningen zijn bij
 ,boulogne-sur-,mer gevonden4           
,gedurende al de eeuwen dier eerste     
periode zijn wij op eene planeet1 die   
uit een astronomisch en geologisch      
oogpunt belangrijk is1 maar op eene     
planeet zonder leven4 ,geen dier1 geen  
plant6 ,slechts eene woestenij1 water of
 rotsen4 ,geen mos op die rotsen4 ,geen 
weekdier in die wateren4 ,is het de     
aarde wel8 ,tevergeefs zou men de       

gedaante1 die haar thans kenmerkt1      
willen terugvinden4 ,noch ,amerika1 noch
 ,europa1 noch ,azi1 noch ,afrika4      
,alleen de zee1 overal de zee met enkele
 granieteilanden4 ,een onmetelijke      
vloedgolf beweegt zich tweemalen daags  
om de aarde4 ,bijna overal1 bijna altijd
 is de lucht bedekt4 ,de regen valt1 de 
donder rolt1 bliksemschichten           
doorklieven de wolken1 de wind blaast en
 de storm beweegt de wateren4 ,maar de  
levenselementen zijn in wording4 ,in de 
uren van rust zou een helderziend       
profeet reeds in de diepte der lauwe    
wateren enkele sporen van eene          
vruchtbare gelei ontdekken1 die reeds   
niet meer geheel levenloos is4          
,,tweede ,,boek4  ,het azosche tijdperk4
      ,,eerste ,,hoofdstuk4             
,bloedverwantschap en afstamming4 ,begin
 van het leven4 ,de eerste              
organismen4   ,te midden der oneindige  
eenzaamheid schijnt de natuur hare      
krachten te verzamelen voor de schepping
 van het leven4 ,nog is er geen enkel   

levend wezen op de oppervlakte der      
aarde3 noch menschen1 noch dieren1 noch 
planten4 ,overal en altijd water4  ,in  
zijnen schoot zal het leven ontkiemen4  
,onder de wereldzee zijn de mineralen   
gestold tot eene dunne laag1 die        
voortdurend opgeheven wordt en weder    
nederdaalt onder den invloed der        
getijden1 eene laag1 beweeglijk1        
veerkrachtig1 van verschillende         
dichtheid1 die reeds gedurig gespleten  
en weder vast geworden is en de eerste  
uitbarstingen van graniet1 de eerste    
eilanden heeft doorgelaten4 ,die laag is
 nog steeds een drijvend vlot op de     
vloeibare aarde4 ,maar van eeuw tot eeuw
 neemt hare vastheid toe4 ,de afkoeling 
doet hare dikte toenemen4 ,de           
oorspronkelijke eilanden ondergaan nu   
ook den invloed van dampkring1 wind1    
regen1 afwisseling van dag en nacht1 en 
terwijl zij langzaam verweren1 doen zij 
op den bodem der zee de eerste          
bezinksels ontstaan4 ,de temperatuur is 
nog zeer hoog4 ,nog nauwelijks kan men  

verschil in temperatuur waarnemen       
tusschen zomer en winter1 dag en nacht4 
,langzamerhand echter beginnen de       
jaargetijden en openbaart zich het      
verschil tusschen dag en nacht4 ,de zon 
is nog steeds omsluierd door den        
dampkring1 die met dampen1 wolken en    
regen bezwangerd is2 zij zelf is nog    
niet in die periode gekomen1 waarin hare
 schijf scherp begrensd is2 nog steeds  
is zij omgeven door eenen               
neveldampkring1 die een gedeelte harer  
stralen opslorpt1 en daarenboven strekt 
zij zich waarschijnlijk uit tot voorbij 
de baan van ,venus1 en heeft zij dus    
eene tweehonderd maal grootere          
middellijn dan thans4 ,maar onmerkbaar  
nadert zij van eeuw tot eeuw tot den    
toestand van lichtende ster1 van        
brandpunt der planeten1 van steun van   
het wereldstelsel4 ,de dampkring der    
aarde wordt zuiverder en in eene nog    
verwijderde toekomst zal het hemelsblauw
 te voorschijn treden4  ,de wereld was  
toen zeer verschillend van wat zij nu   

is4 ,geen menschenoog was nog in staat  
haar te aanschouwen2 geen wezen kon hare
 geheimen doorgronden4 ,de eilanden1 uit
 de golven te voorschijn getreden1 waren
 dor en naakt3 geen boom1 geen struik1  
geen grassprietjes1 geen zeemos4 ,grijze
 rotsen1 uit het water uitstekende1     
weerkaatsten het licht1 en ontvingen de 
regenvlagen en de bliksemschichten1 die 
haar des nachts verlichtten1 en die wel 
troffen1 maar niets konden dooden1      
terwijl de onmetelijke maan1 die nog    
geene schijngestalten had1 maar haar    
eigen licht afgaf1 op de golven hare    
vaalroode stralen verspreidde4  ,wat is 
het leven8 ,hoe zijn de ontelbare       
diersoorten en plantensoorten op de     
aarde verschenen8 ,hoe lang bestaan zij 
reeds8 ,zijn zij aan elkander verwant en
 afgeleid uit enkele oorspronkelijke    
vormen8 ,men meende vroeger1 dat de     
soorten alle van elkander verschilden en
 onveranderlijk waren1 doch dit is eene 
dwaling4 ,niet alleen is de soort geen  
hoofdfactor bij de inrichting van het   

leven op aarde1 maar zelfs kan men      
zeggen1 dat er geene soorten bestaan4   
,in de natuur kent men slechts          
individuen2 deze individuen veranderen  
naar gelang van de levensvoorwaarden1   
waaraan zij onderworpen zijn1 en die    
veranderingen zetten zich van geslacht  
tot geslacht voort1 en worden erfelijk4 
,het dieren- en het plantenrijk hangt   
met elkander samen door hunnen          
gemeenschappelijken oorsprong en vormen 
ieder ne enkele nheid4 ,dit is de groote
 waarheid1 reeds voor tweeduizend jaren 
door ,aristoteles vermoed1 en vele      
eeuwen lang bestreden1 totdat ,lamarck  
haar in het begin onzer eeuw in eenen   
wetenschappelijken vorm goot1 terwijl   
zij later door ,darwin1 ,wallace en     
anderen op vaste grondslagen gevestigd  
werd4  ,onze verdeeling van het planten-
 en dierenrijk is noodzakelijk voor de  
studie1 maar is volkomen kunstmatig en  
bestaat niet in de natuur zelf4 ,zij    
komt ons slechts daarom onveranderlijk  
voor1 omdat wij slechts n oogenblik     

kennen in den onmetelijken duur der     
eeuwen4 ,indien het menschelijke leven1 
zoo zeide reeds ,lamarck1 zich slechts  
ne secunde uitstrekte1 dan zoude ieder  
individu onzer soort1 de wijzers van een
 uurwerk beschouwende1 deze niet van    
plaats zien veranderen4 ,de waarnemingen
 van dertig geslachten zou nog weinig   
leeren omtrent de verplaatsing dier     
wijzers1 want deze is in eene halve     
minuut nog niet noemenswaard1 en indien 
oudere waarnemingen ons leerden1 dat die
 wijzer werkelijk van plaats veranderd  
is1 dan zouden wij het niet gelooven en 
aan eene vergissing denken1 daar ieder  
die wijzers steeds op dezelfde plaats   
van de wijzerplaat gezien heeft4  ,als  
wij met een oppervlakkig oog de zoo     
ongelijksoortige levens beschouwen1 die 
onze planeet bewonen1 dan schijnt het   
alsof zij elkander en ons volkomen      
vreemd zijn4 ,indien wij de             
voorwereldlijke dieren beschouwen1 die  
den mensen zijn voorafgegaan en die     
thans uit hunne graven verrijzen1       

schijnen zij ons monsters toe2 en toch  
zijn zij aan ons verbonden door banden1 
die in onzen tijd hoe langer zoo meer   
aan het licht komen1 nu men den invloed 
weet1 door de omgeving uitgeoefend op   
den vorm en den bouw der wezens4 ,de    
invloed van het water1 de lucht1 het    
licht en de warmte op de bewerktuiging  
der dieren en planten1 is niet te       
loochenen4 ,doch indien de omgeving de  
ontwikkeling van bepaalde organen       
bepaalt1 die in volume toenemen door    
aanhoudend gebruik1 en van geslacht tot 
geslacht steeds volmaakter worden1 niet 
minder waar is het1 dat diezelfde       
organen in volume afnemen1 wegsterven of
 geheel verdwijnen1 indien door         
wijziging der omstandigheden het orgaan 
niet meer gebruikt wordt4  ,de          
plantkundigen hadden reeds vr de zologen
 het groote gewicht dier rudimentaire   
organen begrepen4 ,reeds de ,candolle   
wijdde in zijne elementaire theorie der 
plantkunde een afzonderlijk hoofdstuk   
aan de mislukking der organen4 ,de      

dorens der boomen en heesters zijn      
mislukte takken4 ,onder den invloed van 
eenen slechten bodem1 van droogte of van
 de nabijheid van eenen overvloed van   
andere planten1 blijven zij kort1 hard  
en puntig4 ,breng den doornachtigen     
pruimeboom eener haag naar eenen tuin   
over1 bemest hem en kweek hem1 en gij   
zult zien1 dat de dorens langer worden  
en den vorm van gebladerde takjes       
aannemen1 terwijl er geene nieuwe dorens
 meer ontstaan4  ,elke jonge tak eener  
sering eindigt in drie knopjes2 maar    
steeds ontwikkelen zich de twee         
zijdelingsche knoppen1 terwijl de       
middelste1 die tusschen de beide andere 
ingesloten is1 niet aangroeit1 zoodat de
 tak zich slechts in twee1 niet in drie 
takken verdeelt4  ,bij de dieren komen  
de redenen van wegsterving veel         
duidelijker aan het licht dan bij de    
planten1 daar is het eenvoudig het      
gebrek aan oefening van een orgaan1 het 
gevolg van gewijzigde                   
levensomstandigheden van het dier4      

,niets is uit dit oogpunt leerzamer dan 
de invloed van het licht op het         
gezichtsorgaan4 ,een dier1 dat steeds in
 de duisternis verkeert1 beweegt zich   
niet langer met behulp van zijne oogen1 
maar op het gevoel2 de oogen nemen dan  
in grootte af1 gaan dieper in de kassen 
liggen1 worden door de huid bedekt en   
eindigen met weg te sterven en te       
verdwijnen4 ,dit is erfelijk van de     
ouders op hun kroost1 en men ziet       
diersoorten die van oogen voorzien zijn 
zoolang zij in het licht leven1 blind   
worden1 als zij later in de duisternis  
komen4  ,wat wij van het oog gezegd     
hebben1 geldt van alle organen1 wat ook 
de aard hunner verrichtingen wezen moge1
 zij worden door oefening ontwikkeld1 en
 gebrek aan oefening doet ze wegsterven1
 terwijl die wijzigingen erfelijk zijn4 
,wij gebruiken gewoonlijk den linkerarm 
veel minder dan den rechterarm2 daardoor
 is de laatste dan ook zwaarder en zijne
 beenderen1 spieren1 aderen en zenuwen  
zijn dan ook krachtiger dan die van den 

linkerarm2 die verschillen bestaan reeds
 bij den jonggeborene4 ,bij de          
struisvogels1 dieren die te zwaar zijn1 
om zich in de lucht te verheffen1 zijn  
de pooten krachtiger en langer1 de      
vleugels daarentegen korter geworden2   
deze laatste doen alleen dienst als     
zeilen1 als de vogel in de richting van 
den wind loopt4 ,bij den casuaris zijn  
de vleugels teruggebracht tot een onnut 
deel1 dat onder de veeren verborgen     
ligt1 omdat het dier niet langer vliegt1
 maar loopt4  ,zoo heeft men bij        
watervogels1 zooals de vetganzen1       
gezien1 dat de vleugels in vinnen       
veranderd zijn1 en omgekeerd bij de     
vliegende visschen1 dat de borstvinnen z
 wijd zijn1 dat de dieren zich eenigen  
tijd in de lucht in evenwicht kunnen    
houden4 ,daarentegen ziet men bij de    
alen en de lampreien1 wier langwerpig   
lichaam zich gemakkelijk in het water   
beweegt1 dat de borst- en buikvinnen    
verdwijnen1 daar de staartvinnen voor   
het zwemmen volkomen voldoende zijn4    

,bij vele insecten bestaan de vleugels  
alleen bij het mannetje1 terwijl zij bij
 het wijfje onvolkomen of mislukt zijn4 
,uit al deze feiten blijkt1 waarom de   
zoloog1 zoo hij zich nauwkeurig wil     
uitdrukken1 altijd zegt3 de vogels      
vliegen1 omdat zij vleugels hebben1 en  
niet3 de vogels hebben vleugels om te   
vliegen4 ,de eerste uitdrukking drukt   
een eenvoudig1 duidelijk en             
onwederlegbaar feit uit2 de tweede      
uitdrukking daarentegen onderstelt eene 
voorbeschikking van een bepaald dier tot
 eene bepaalde levenswijze4 ,de         
levensomstandigheden bepalen de         
ontwikkeling of het wegsterven der      
organen2 zij zijn werkzaam of buiten    
werking naar gelang van de              
omstandigheden en levensvoorwaarden van 
het dier4 ,eene algemeene wet van       
vooruitgang1 ontwikkeling1 volmaking1   
opklimming1 van verandering der         
levenlooze stof in levende en denkende  
organismen1 is gegrift in het karakter  
der geheele natuur2 aan die wet zijn de 

wezens onderworpen1 hun bestaan brengt  
reeds hunne wijziging en ontwikkeling   
mede4  ,doch zetten wij ons onderzoek   
voort4 ,bij de kruipende dieren         
verdwijnen de pooten4 ,de krokodillen en
 de hagedissen hebben er vier2 bij      
enkele zijn deze zeer kort1 andere      
hebben alleen vr- of achterpooten1 bij  
nog andere vindt men alleen sporen van  
achterste ledematen4 ,bij enkele slangen
 vindt men sporen van bekkenbeenderen1  
wat aan het begin van den staart door de
 aanwezigheid van een paar hoornachtige 
punten merkbaar is4 ,lamarck verklaart  
het verdwijnen der ledematen uit de     
gewoonte van het kruipen1 die reeds bij 
de hagedissen bestaat1 hij merkt op1 dat
 een lichaam1 z uitgerekt als dat van   
eene slang niet voldoend ondersteund    
zoude zijn door vier pooten1 welk aantal
 bij geen der gewervelde dieren         
overtroffen wordt4 ,eene slang kruipt   
door middel van hare ribben voort4 ,de  
bovenmatige verlenging van het lichaam  
heeft de vermindering van n der longen  

te voorschijn geroepen1 terwijl de      
andere zich tot in den buik voortzet4   
,zelfs bij de zoogdieren zijn mislukte  
en onnutte organen niet zeldzaam2 z     
hebben de meeste zoogdieren de drie     
typen van tanden1 namelijk snijtanden1  
hoektanden en kiezen4 ,reeds vroeger had
 men opgemerkt1 dat bij de walvisch1    
waar de tanden vervangen zijn door      
baleinen1 de sporen der mislukte tanden 
bij de ongeboren vrucht aanwezig zijn2  
evenzoo bij de vogels4 ,de herkauwende  
dieren hebben in de plaats van de       
bovenste snijtanden eenen eeltvormigen  
ring1 maar in de ongeboren vrucht komen 
de sporen dier tanden voor4 ,de         
zeekoeien hebben in het geheel geen     
snijtanden2 daar zij zich alleen met    
zeeplanten voedden1 gebruikten zij ze   
niet1 en daardoor zijn deze             
langzamerhand verdwenen4  ,de mislukte  
organen1 die de mensch bezit1 en waarvan
 hij dagelijks het nuttelooze kan       
inzien1 werden eertijds beschouwd als   
een bewijs voor de eenheid van het      

scheppingsplan4 ,evenals1 zoo meende    
men1 een bouwmeester op symmetrie       
gesteld1 valsche ramen aanbrengt1 of op 
de zijvleugels van een gebouw het       
gronddenkbeeld van den hoofdgevel doet  
uitkomen1 zoo ontsluiert ons de         
,schepper in die organen het plan1 dat  
hij met de schepping heeft gevolgd4 ,de 
aanwezigheid echter van die sporen van  
organen bij den mensch1 voor wien zij   
geheel nutteloos zijn1 bewijst alleen1  
dat zijn bouw nauw verbonden is met dien
 van het dierenrijk1 waarvan hij het    
volmaaktste uitvloeisel is4 ,aan de     
zijden van den hals hebben wij eene niet
 volkomen ontwikkelde huidspier2 bij de 
paarden doet die spier de huid trillen1 
wanneer zij de vliegen willen verjagen2 
bij ons maken de kleederen1 bij de      
wilden de huiden1 of het vet1 waarmede  
zij zich besmeren1 die spier overbodig2 
zij is dan ook z dun geworden1 dat zij  
aan de huid niet de minste beweging     
geven kan4 ,hetzelfde is het geval met  
de spieren1 die de ooren van het paard1 

den hond en andere dieren bewegen2 ook  
wij bezitten ze1 maar zij dienen ons tot
 niets4 ,zoo merkt men aan den          
binnenhoek van ons oog eene kleine plooi
 op2 deze is het overblijfsel van het   
derde ooglid der roofvogels1 waardoor   
zij1 zonder hunne oogen te sluiten1 in  
de richting der zon kunnen zien4  ,het  
is zelfs mogelijk1 dat rudimentaire     
organen niet alleen nutteloos1 maar     
zelfs schadelijk zijn4 ,de kuit wordt   
gevormd door krachtige spieren1 die door
 de ,achillespees aan den hiel verbonden
 zijn2 daarnaast bevindt zich eene      
lange1 dunne spier1 ongeschikt tot      
eenigen krachtigen arbeid1 de           
voetzoolspier4 ,die spier gelijkt op    
eenen dunnen katoendraad vastgehecht aan
 een dik kabeltouw2 als zij scheurt1    
hetgeen geschieden kan bij het springen 
of iets dergelijks1 is eene langdurige  
rust voor de genezing noodig4 ,bij de   
kat1 den tijger1 den panter1 den        
luipaard en verwante geslachten1 is die 
spier even sterk als de beide overige1  

en stelt zij die dieren in staat1 hunne 
verbazende sprongen te volvoeren4 ,zoo  
bezitten de plantenetende dieren1 het   
paard1 de koe en enkele knaagdieren een 
toevoegsel bij den grooten darm1 dat den
 naam draagt van coecum3 blinde darm2   
dit toevoegsel hangt samen met de       
plantaardige voeding dier dieren2 bij   
den mensch1 wiens voeding niet zuiver   
plantaardig is1 bestaat die blinde darm 
alleen uit een klein cilindervormig     
lichaam1 waarvan de opening zeer nauw   
is4 ,hij is voor de spijsvertering van  
geene waarde1 daar het voedsel er niet  
in binnen kan dringen2 hij kan zelfs    
gevaarlijk worden1 indien een hard      
lichaam1 zooals eene pit of eene        
vischgraat er bij ongeluk in geraakt2   
daardoor wordt ontsteking veroorzaakt1  
en somtijds doorboring van het          
darmkanaal1 waarvan dikwijls            
buikvliesontsteking het gevolg is4      
,deze voorbeelden zijn voldoende1 om de 
beteekenis van afgestorven organen aan  
te toonen4 ,bij den mensch en de hoogere

 zoogdieren zijn die rudimentaire       
organen herinneringen aan dieren1 lager 
op de ladder geplaatst2 maar bij de     
lagere gewervelde dieren zijn zij       
somtijds eene aanwijzing voor           
toekomstige volmaking4  ,in n woord1 het
 geheele dierenrijk1 zoowel het levende 
als het fossiele1 doet ons dezelfde     
verschijnselen zien1 als de ontwikkeling
 der vrucht1 die1 beginnende uit de cel1
 zich trapsgewijze verheft tot aan de   
sport1 waarop de beide wezens staan1 die
 haar het aanzijn geschonken hebben4    
,diezelfde ontwikkeling openbaart zich  
in de rij der dieren1 waarvan de        
geologische lagen ons de overblijfselen 
bewaard hebben4 ,de onderste lagen      
bevatten slechts ongewervelde dieren en 
visschen2 daarop volgen de kruipende    
dieren1 de vogels en de zoogdieren1     
terwijl de mensch die opklimmende reeks 
sluit4 ,de fabelleer van alle tijden en 
van alle natin heeft de voortzetting der
 reeks voorzien1 door engelen te        
scheppen1 wezens volmaakter dan de      

mensch1 staande tusschen dezen en zijnen
 ,schepper4  ,in meesterlijke           
bewoordingen heeft reeds ,goethe        
hetzelfde betoogd4  ,hij zegt ongeveer  
het volgende3 ,de dieren zijn gevormd   
naar eeuwige wetten1 en iedere vorm     
verbergt het oorspronkelijke type in    
zich4 ,de bouw van het dier bepaalt     
zijne gewoonten1 en de levenswijze werkt
 weer terug op de vormen4  ,aan al die  
organismen ligt een gemeenschappelijke  
oorsprong ten grondslag1 terwijl het    
verschil in vormen het gevolg is van de 
betrekking der organismen tot de        
buitenwereld4 ,wij mogen beweren1 dat de
 volmaaktste vormen der organische      
natuur1 zooals de visschen1 de amphibin1
 de vogels1 de zoogdieren1 en boven     
allen de mensch1 gevormd zijn naar een  
oorspronkelijk type1 waarvan de         
schijnbaar onveranderlijke deelen       
slechts binnen enge grenzen veranderen1 
en dat die vormen zich nog dagelijks    
ontwikkelen en zich bij hunne           
voortplanting wijzigen4  ,indien men de 

planten en dieren beschouwt1 die beneden
 op de ladder der organismen geplaatst  
zijn1 dan kan men ze nauwelijks van     
elkander onderscheiden2 wij mogen dus   
zeggen1 dat de wezens1 die              
oorspronkelijk z nauw aan elkander      
verwant waren1 dat zij niet van elkander
 onderscheiden konden worden1           
langzamerhand planten en dieren geworden
 zijn1 terwijl zij zich in twee         
tegengestelde richtingen volmaakten1 de 
eerste om te eindigen in den            
onbewegelijken boom1 de tweede in den   
mensch1 die het type is van den hoogsten
 graad van bewegelijkheid en vrijheid4  
,darwin heeft de leer van de langzame   
verandering der soorten en hare         
afstamming van eenen gemeenschappelijken
 oorsprong uitgewerkt1 en den naam van  
natuurlijke teeltkeus gegeven aan de    
wijze1 waarop de natuur daarbij te werk 
gaat4 ,in zijn ,origin of species 7de   
oorsprong der soorten7 heeft hij de     
algemeene en onwederlegbare wet van de  
verwantschap aller wezens samengevat4   

,de verschillende vormen der wezens zijn
 het resultaat van uiterst langzame     
wijzigingen4 ,het is in het groot       
hetzelfde1 wat in het klein geschiedt   
met het uiterlijk en de gewoonten van de
 menschen naar gelang van hunne         
levenswijze en hunne bijzondere         
vermogens4 ,een denker1 een geleerde1   
een dichter1 een kunstenaar1 een        
ambtenaar1 een koopman1 een militair1   
een werkman1 een monnik1 een losbol1 een
 speler1 een dief1 een boosdoener1      
dragen allen op hun gelaat en in hunne  
wijze van zijn1 de ondubbelzinnige      
uitdrukking van hunne plaats in de      
maatschappij4 ,dikwijls vindt men in de 
maatschappij wezens1 wier hersenen      
afgestorven schijnen4 ,de denker draagt 
het hoofd gewoonlijk iets               
voorovergebogen1 als het ware iets      
zoekende2 hij wiens hersenkas ledig is1 
draagt het hoofd rechtop en neemt eene  
kunstmatige houding aan1 als een pauw4  
,de werkman heeft spieren1 de dichter en
 de musicus zenuwen1 de waarnemer oogen1

 en op ieders gelaat spiegelt zich de   
ziel in hare openbaringen af4 ,laten die
 kleine schakeeringen zich eeuwen lang  
overerven en ontwikkelen1 en gij hebt   
een beeld van de verandering der        
soorten4  ,het onderzoek der            
versteeningen1 die de verschillende     
lagen der geologische terreinen         
karakteriseeren1 toont aan1 dat de      
bewerktuigde wezens eenvoudiger van     
maaksel zijn1 naarmate men dieper       
afdaalt en men oudere lagen vindt4 ,wel 
is waar zijn nog niet alle vormen van   
versteeningen gevonden4 ,de opdelvingen 
uit de aardkorst zijn als het ware      
medailles uit verschillende eeuwen2 men 
heeft er enkele gevonden1 maar er       
ontbreken een groot aantal4 ,toch zijn  
zij voldoende1 om den loop der          
ontwikkeling weder terug te vinden1 en  
iedere nieuwe vinding vindt hare plaats 
tusschen de ledige ruimten die nog      
overgebleven zijn1 en dient tot         
verbindende schakel tusschen twee       
soorten1 die te ver van elkander        

verwijderd schenen4 ,en indien men      
afdaalt tot de oorspronkelijke lagen1   
dan vindt men geene versteeningen van   
planten of dieren1 die gelijken op thans
 bestaande soorten1 maar wel hoogst     
eenvoudige typen1 laag staande op de    
ladder1 en die als het ware slechts     
verzamelingen van niet georganiseerde   
cellen voorstellen4  ,de verschillende  
soorten vormen eene aaneengesloten      
keten4 ,niet alleen dat men van de ne   
soort naar de andere kan overgaan1      
zoowel bij planten als bij dieren1      
zonder ooit groote sprongen behoeven te 
maken1 men kan ook aanwijzen1 hoe de    
meest volmaakte soorten verbonden zijn  
met de eenvoudigste1 evenals men van de 
uiteinden der takken van eenen          
reusachtigen boom afdaalt tot de lagere 
takken1 waaraan de andere hunnen        
oorsprong ontleenen4 ,doch er is meer4  
,indien men afdaalt tot de meest        
eenvoudige dieren en planten1 dan ziet  
men1 dat deze onderling niet z ver van  
elkander liggen als de hoogere dieren   

van de hoogere planten verwijderd zijn1 
en dat zij daarentegen zzeer tot        
elkander naderen1 dat men niet meer     
weet1 of men ze dieren of planten moet  
noemen4 ,het zijn tusschenvormen1 die   
noch tot het dierenrijk noch tot het    
plantenrijk behooren1 maar zelfs tot de 
delfstoffen naderen4 ,wij wijzen slechts
 op de koralen1 de sponsen1 en een groot
 aantal zophyten4  ,men ziet dus1 hoe   
alles ons op de eenheid van den         
geslachtsboom van het leven wijst1 en op
 de natuurlijke schakels1 die zelfs de  
aardwormen met den mensch verbinden4 ,de
 embryologie1 die ons den mensch leert  
kennen1 zooals hij zich ontwikkeld heeft
 uit een ei1 in overgangen1 die         
overeenkomen met de diervormen1 waaruit 
zijne voorouders zijn voortgekomen2 de  
vergelijkende ontleedkunde1 die         
aantoont1 dat zijn geraamte overeenkomt 
met dat der hoogere gewervelde dieren2  
de physiologie1 die ons in de hersens de
 gestadige ontwikkeling uit het         
ruggemerg doet kennen1 en in ieder      

orgaan de vrucht van de oefening van    
steeds aangroeiende vermogens2 de       
natuurlijke geschiedenis in hare volle  
uitgebreidheid1 die ons bij planten en  
dieren de verandering der organen doet  
zien1 veroorzaakt door wijziging der    
omgeving1 der voeding1 der ademhaling1  
van licht1 temperatuur enz42 de         
paleontologie1 die ons de versteeningen 
leert kennen1 die zich van tijdperk tot 
tijdperk opvolgen1 van de eenvoudigste  
tot de meer samengestelde1 en eenen     
langzamen en voortdurenden vooruitgang  
in de ontwikkeling der soorten aanwijst2
 de delfstofkunde1 die ons de           
overeenstemming doet zien tusschen de   
perioden en de soorten1 die toen        
bestonden3 dat alles is voor ons het    
bewijs van die grootsche eenheid1 die   
algemeene verbroedering4  ,de leer van  
de verandering der soorten niet te      
willen aannemen1 staat gelijk met de    
oogen te sluiten voor het licht4 ,indien
 gij in onzen tijd iemand de            
verwantschap tusschen mensch en aap en  

de overige diersoorten hoort belachelijk
 maken1 wees dan overtuigd1 dat gij een 
weetniet voor u hebt1 of iemand1 die ter
 kwader trouw is1 of eenen              
bevooroordeelde1 en neem u de moeite    
niet1 hem te willen overtuigen4         
,zoodanige personen zoeken den adel1    
waar hij niet is1 en wel in den         
achteruitgang van een min of meer       
volmaakt oorspronkelijk type1 in plaats 
van dien te erkennen1 te bewonderen en  
te begroeten in den ,vooruitgang4  ,zoo 
zijn wij dan genaderd tot eene          
hoogstbelangrijke vraag4 ,wij mogen na  
al het voorgaande aannemen1 dat de      
geslachtsboomen van planten en dieren   
dezelfde wortels hebben2 maar gaan wij  
steeds verder en verder terug in de     
afkomst der georganiseerde wezens1 dan  
komen wij eindelijk tot een tijdstip1   
waarop het leven moet begonnen zijn4    
,het leven kon niet bestaan1 zelfs niet 
in kiem1 toen de aarde nog zon was1 en  
licht gaf in de eenzame ruimte4 ,er     
konden toen noch kiemen van planten of  

van dieren bestaan1 noch moleculen      
organische stof4 ,zelfs konden er toen  
geene scheikundige verbindingen gevormd 
worden4 ,vrdat onze planeet zon was1 was
 zij in gasvormigen toestand en maakte  
zij deel uit van de zonnenevelvlek4 ,nog
 verder teruggaande1 komen wij tot een  
tijdstip1 waarop de stof1 waaruit de    
aarde later zou bestaan1 zzeer verdund  
was1 dat het meest volkomen luchtledig  
van onze luchtpompen in vergelijking    
daarmede als lood zoude zijn4 ,in die   
omstandigheden is het onmogelijk1 zich  
kiemen van het leven voor te stellen1   
tenzij men aanneme1 dat de              
oorspronkelijke kiemen van het leven    
bijzondere1 levende atomen zijn4 ,men   
neemt in de scheikunde aan1 dat de      
atomen niet vernietigd kunnen worden4   
,is dit zoo1 dan mag men evenzeer       
aannemen1 dat zij eeuwig bestaan hebben4
 ,indien de oorsprong van het leven     
gelegen is in de eigenschap van het     
levende atoom1 om andere atomen aan te  
trekken en daaruit organische moleculen 

te vormen1 dan zou de eerste organische 
cel gevormd zijn1 zoodra de voorwaarden 
voor die vorming aanwezig waren4  ,maar 
deze onderstelling is zeer              
onwaarschijnlijk4 ,hoogst waarschijnlijk
 bestaan er geene atomen waterstof1     
zuurstof1 koolstof1 ijzer1 maar alleen  
moleculen dier lichamen1 d4w4z4 bepaalde
 groepeeringen van oorspronkelijke      
atomen1 die zelf noch waterstof1 noch   
zuurstof1 noch ijzer zijn4 ,de lichamen1
 in de scheikunde enkelvoudig genoemd1  
zijn waarschijnlijk samengesteld uit    
groepen van grondatomen4 ,is dit waar1  
dan zoude er slechts ne soort van       
oorspronkelijke atomen bestaan4  ,de    
oorspronkelijke kosmische stof moet     
bestaan uit gelijkslachtige atomen4 ,de 
lichamen1 die wij enkelvoudig noemen1   
moeten bestaan uit groepen van atomen1  
uit moleculen1 die onderling verschillen
 in volume1 vorm en gewicht4 ,eene      
molecule waterstof weegt #h maal minder 
dan eene molecule zuurstof1 #ad maal    
minder dan stikstof1 #ajj maal minder   

dan kwik4 ,maar dit zijn waarschijnlijk 
moleculen en geen atomen1 en hun        
verschil in eigenschappen komt voort uit
 verschil in atomistischen bouw4 ,die   
moleculen vormen weder deeltjes van     
lichamen1 die vroeger als enkelvoudig   
beschouwd werden en waarvan men thans   
weet1 dat zij samengesteld zijn4 ,twee  
volumina waterstof1 verbonden met n     
volume waterstof1 vormen water1 #ba     
deelen zuurstof1 vermengd met #gi deelen
 stikstof1 vormen de lucht4 ,alle       
lichamen1 die ons omgeven1 hetzij       
organisch1 hetzij anorganisch1 zijn     
samengesteld1 en bestaan uit moleculen  
gevormd uit de stoffen1 die men in de   
scheikunde enkelvoudige stoffen noemt4  
,overal en altijd klimt de natuur van   
het enkelvoudige tot het samengestelde  
op4 ,wij moeten dus bij ons onderzoek   
naar den oorsprong der dingen tot den   
meest eenvoudigen toestand afdalen4     
,bij den oorsprong van het zonnestelsel 
bestond de kosmische stof uit           
gelijkslachtige atomen2 de tegenwoordige

 toestand van het heelal is een gevolg  
van de latere schikking dier atomen     
onderling4  ,wij nemen verder aan1 dat  
de moleculen der lichamen1 die wij thans
 nog enkelvoudig noemen1 uit atomen     
bestaan1 en dat de verschillen in de    
lichamen het gevolg zijn van de         
rangschikking dier atomen tot moleculen4
  ,die rangschikking is niet            
willekeurig1 maar het gevolg van de     
natuurkrachten1 zooals de               
aantrekkingskracht der stof 7wat die ook
 wezen moge71 de warmte1 het licht1 de  
electriciteit1 het magnetisme en de     
andere vormen van beweging der atomen4  
,het is dus niet te verwonderen1 dat    
dezelfde combinaties van atomen         
voorkomen op verschillende              
wereldstelsels1 en dat de               
spectraalanalyse de aanwezigheid van    
ijzer1 waterstof1 natrium1 magnesium1   
zuurstof en koolstof1 en van andere op  
aarde voorkomende elementen heeft       
aangewezen op de zon1 de sterren1 de    
planeten en de kometen4 ,de wetten der  

natuur zijn overal dezelfde1 al zijn ook
 de omstandigheden1 waaronder zij       
optreden1 verschillend4 ,doch diezelfde 
oorspronkelijke atomen kunnen zich tot  
andere soorten van moleculen verbonden  
hebben1 die op aarde niet bestaan4 ,zoo 
wijst ons de spectroskoop in ,saturnus1 
in ,uranus en in enkele nevelvlekken1 op
 lichamen1 die op aarde niet voorkomen4 
,in het zonnespectrum toonen de strepen 
van het helium aan1 dat er op de zon    
lichamen zijn1 welke niet overeenkomen  
met die1 welke wij op aarde kennen4  ,de
 meetkundige groepeering van atomen     
heeft het aanzijn geschonken aan de     
oorspronkelijke moleculen der organische
 stoffen1 zooals waterstof1 zuurstof1   
stikstof1 koolstof1 ijzer1 zwavel1      
phosphorus1 arsenicum1 zilver1 goud1    
lood1 zink1 enz4  ,de vereeniging der   
moleculen1 waartoe in de eerste plaats  
de koolstof1 het water en de lucht      
behooren1 heeft de eerste organische    
stof gevormd4 ,de kracht1 die           
oorspronkelijk in de beweging der       

elementaire atomen zuiver mechanisch is1
 wordt verwantschap1 physisch-chemische 
kracht in de verbinding der moleculen1  
levenskracht in den bouw der planten- en
 dierenorganismen1 en later denkkracht  
bij de dieren en menschen4 ,er bestaat  
ongetwijfeld slechts ne kracht1 zooals  
er slechts ne soort van atomen bestaat4 
,maar die kracht openbaart zich op      
verschillende wijzen1 en die            
verschillende uitingen kunnen van de ne 
in de andere overgaan1 zonder dat het   
arbeidsvermogen der stof vernietigd     
wordt4  ,het scheikundig onderzoek der  
plantaardige en dierlijke weefsels      
bewijst1 dat zij uit anorganische       
moleculen bestaan4 ,alle levende wezens 
bestaan uit anorganische moleculen1     
waaronder de waterstof1 de zuurstof1 de 
koolstof en de stikstof de overhand     
hebben4  ,indien men nu die weefsels    
nauwkeuriger onderzoekt1 dan blijkt het1
 dat zij bestaan uit aan elkander       
verbonden slijmige bolletjes4 ,deze     
eiwitachtige bolletjes1 cellen genaamd1 

zijn mikroskopische eitjes1 waarin men  
alles onderscheiden kan1 wat ieder ei   
kenmerkt3 een omhulsel1 eene vloeistof  
en eene kern4 ,dit is het materiaal1    
waaruit alle levende wezens zijn        
opgebouwd1 zoowel planten als dieren4   
,allen 7de mensch evenzeer7 ontstaan nog
 thans uit een mikroskopisch eitje1 eene
 cel4  ,wij worden er dus van zelf toe  
gebracht1 aan te nemen1 dat het leven op
 aarde begonnen is uit elementaire      
cellen4 ,maar hoe en waaruit zijn die   
cellen gevormd8  ,deze vraag is van     
zveel belang1 dat zij steeds allen heeft
 beziggehouden1 die belangstellen in de 
kennis der waarheid4 ,men heeft de      
oplossing dikwijls zeer ver gezocht4    
,zoo heeft ,sir ,william ,thomson de    
onderstelling geuit1 dat de eerste      
kiemen van het leven op onze planeet    
konden gebracht zijn door de vallende   
sterren en de meteoren4 ,de stelling is 
zeer oorspronkelijk doch niet           
waarschijnlijk1 hoewel het niet         
onmogelijk is1 dat een stuk van eene    

doode planeet uit den hemel valt en ons 
eene nog niet onvruchtbaar geworden kiem
 brengt4 ,maar de voorwaarden van       
bewoonbaarheid der verschillende        
werelden verschillen onderling zoozeer1 
dat zelfs indien zoo iets plaats vond1  
het nog niet gezegd is1 dat de plek in  
zee of op het vaste land1 waar een      
zoodanige steen zou neerkomen1 daarom   
geschikt zou zijn1 om de bovenaardsche  
kiem te doen ontkiemen4 ,doch eene      
zoodanige onderstelling verplaatst      
bovendien slechts de moeilijkheid4      
,immers indien het leven zijnen         
oorsprong had op eene andere wereld1 dan
 zou nog altijd de vraag overblijven1   
hoe dat leven op die andere wereld      
ontstaan is1 en z zoude men eindeloos   
voort kunnen gaan4  ,doch komen wij op  
de vraag zelf terug2 om haar op te      
lossen hebben wij de volgende gegevens3 
ten eerste het onderzoek der            
versteeningen1 tot de oudste lagen      
behoorende2 dan den stamboom der plant- 
en diersoorten1 en bovendien het        

onderzoek van den tegenwoordigen bouw   
der bewerktuigde wezens en van de       
stoffen1 waaruit zij gevormd zijn4  n   
der merkwaardigste resultaten der       
moderne wetenschap is1 zooals wij       
zooeven opmerkten1 dat er geene         
afzonderlijke organische stof bestaat1  
omdat planten en dieren uit bekende     
anorganische elementen zijn             
samengesteld1 waarvan de belangrijkste  
zijn3 koolstof1 waterstof1 zuurstof1    
stikstof1 kalk1 kiezel1 phosphorus1     
zwavel4 ,alle levende wezens1 van den   
mensch tot de meest eenvoudige plant1   
bestaan uit anorganische bouwstoffen4   
,wat hen van de delfstoffen             
onderscheidt1 is niet de samenstelling1 
de stof1 maar de wijze van              
rangschikking1 die er noch vaste1 noch  
vloeistoffen1 noch gassen van maakt1    
zooals bij de anorganische lichamen1    
maar half vaste1 half vloeibare stoffen2
 die bijzondere toestand is voornamelijk
 toe te schrijven aan het water1 dat in 
groote hoeveelheid in alle bewerktuigde 

lichamen aanwezig is1 en dat door zijne 
verbinding met de hoofdelementen der    
stof de voornaamste rol speelt in de    
verklaring der verschijnselen van het   
leven4  ,dit is een zeer belangrijk feit
 voor de oplossing van het groote       
vraagstuk4 ,een tweede1 niet minder     
belangrijk feit is1 dat die wezens zich 
voortplanten4 ,maar men moet dit        
vermogen kunnen verklaren1 en zich niet 
door den schijn laten verblinden4  ,men 
gelooft gewoonlijk1 dat alle levende    
wezens1 menschen1 dieren1 planten1      
tegenwoordig geboren worden uit eenen   
vader en eene moeder1 en men ziet daarin
 een onoverkomelijk bezwaar tegen de    
vorming van het eerste levende wezen4   
,dit is eene dwaling4 ,alleen de hoogere
 wezens planten zich langs sexueelen weg
 voort4 ,de lagere wezens planten zich  
door deeling voort4 ,nemen wij b4 v4 de 
moneren1 de zophyten1 de amoeben1 de    
polypen en andere4 ,wat zien wij bij een
 groot aantal van deze8 ,eenvoudig dit3 
het lichaam verdeelt zich in twee       

gelijke helften1 zoodra het door groei  
een zeker volume gekregen heeft2 daarna 
groeit ieder der twee helften aan en    
wordt weder een volledig wezen4         
,dezelfde wijze van voortplanting       
ontmoet men bij sommige gelede dieren4  
,dit is dan ook de gewone toedracht bij 
de cel1 het grondlichaam der            
bewerktuigde wezens4 ,oorspronkelijk    
waren er noch delfstoffen1 noch dieren1 
maar alleen cellen1 of misschien nog    
minder1 de moneren van ,haeckel4  ,de   
moneren zijn de eenvoudigste lichamen1  
die tot nu toe zijn waargenomen4 ,zij   
zijn in #ahfd in de ,middellandsche zee 
ontdekt1 in de prachtige baai van       
,villafranca bij ,nizza1 en wel door    
,haeckel1 hoogleeraar in de dierkunde   
aan de hoogeschool te ,jena2 het zijn   
kleine slijmachtige bolletjes1 met het  
bloote oog onzichtbaar of zeer klein1   
7zelden grooter dan #a millimeter in    
middellijn74 ,zij bestaan uit eene      
eiwitachtige koolstofverbinding en zijn 
aan elkander verbonden als de moleculen 

van een blad1 men vindt ze in den vorm  
van kleine geleiachtige lichamen op de  
rotsen en in de zee4 ,het is een wezen  
zonder organen1 kop1 leden1 maag1 hart1 
zenuwstelsel of spieren4 ,het is stof   
zonder bouw1 gelijkslachtig en          
eenvoudig1 zoowel plant als dier4 ,het  
heeft eene ongeloofelijke               
levensvatbaarheid1 en men heeft het     
gevonden tot op #hjjj ,meters onder de  
oppervlakte der zee4 ,het is bolvormig  
en bewegelijk4 ,als het zich gaat       
bewegen1 vormen zich op de oppervlakte  
vingervormige uitsteeksels1 die het in  
staat stellen zich te verplaatsen4 ,het 
voedt zich zonder mond1 zonder          
darmkanaal door endosmose1 evenals de   
planten2 het voedsel1 dat moet worden   
opgenomen1 dringt dus door aanraking    
binnen in het lichaam4 ,het plant zich  
voort1 door verdeeling in twee deelen1  
die zich door insnoering vormen1 zooals 
men kan waarnemen door het beschouwen   
der vorige figuur4  ,deze wijze van     
voortplanting is niets anders dan een   

overmaat van groei van het organisme1   
dat zijne normale grootte overtreft4 ,de
 voortplanting door deeling is eigenlijk
 de meest verspreide wijze van          
voortplanting2 op deze wijze toch       
planten zich de cellen voort1 uit wier  
opeenhooping de meeste organismen1 en   
ook het menschelijke lichaam gevormd is4
 ,beschouwen wij bijvoorbeeld een eitje 
van een zoogdier4 ,het is niets dan eene
 enkele cel4 ,de buitenste omtrek is een
 vlies1 dat de geleiachtige massa       
omgeeft1 waarin men eene kleine kern of 
een kiemblaasje opmerkt4  ,in het eerste
 tijdperk der vorming van het levende   
wezen verdeelt zich dat kiemblaasje in  
twee kernen en volgt de celstof1 de     
dooier van het ei1 de beweging 7fig4    
#be1 ,a74 ,zoo verdeelen de twee cellen 
zich weder in vier 7,b71 deze in acht   
7,c71 in zestien enz41 en eindelijk komt
 daaruit voort een bolvormige hoop1 op  
eene framboos gelijkend 7,d74 ,zoo      
begint nog thans ieder levend wezen1 ook
 de mensch4  ,deze zelfde wijze van     

voortplanting kan ook bij eene groote   
menigte afgietseldiertjes worden        
waargenomen1 zooals fig4 #bf aantoont4  
,in den tijd van eenige dagen ziet men  
in een glas zeewater millioenen wezens  
ontstaan1 langs dezen eenvoudigen weg   
voortgebracht4  ,in nauw verband met de 
voortplanting door verdeeling staat de  
voortplanting door knopvorming1 die zeer
 verspreid is in het plantenrijk en in  
enkele lagere klassen van het           
dierenrijk1 zooals bij wormen1 polypen  
en andere4 ,maar terwijl in het eerste  
geval de twee wezens1 ontstaan uit de   
splitsing der oorspronkelijke cel1 aan  
elkander gelijk zijn1 is bij de         
voortplanting door knopvorming het      
tweede wezen een product van het eerste2
 het is kleiner1 en moet eerst nog      
groeien1 vrdat het aan het eerste gelijk
 wordt4  ,z was het begin van het leven4
 ,de lagere organismen1 zoowel planten  
als dieren1 zijn geslachtloos4          
,gedurende millioenen jaren plantten zij
 zich voort door deeling1 door          

knopvorming en vervolgens door kiemen4  
,het bestaan van geslachten en de       
scheiding in twee verschillende wezens  
is eerst van veel latere dagteekening4  
,de tweeslachtigheid bestond lang vr de 
scheiding der geslachten2 zij bestaat   
nog bij de meeste planten en enkele     
lagere dieren 7de slak1 de pier en      
verscheidene andere wormen74            
,daarentegen bestaat de scheiding der   
geslachten bij de hoogere planten1 de   
mimosen1 de orchiden1 de wilgen1 de     
peppels1 de kastanjes en andere4 ,de    
voortplanting zonder geslacht grenst    
trouwens aan de geslachtsvoortplanting1 
en de tweede komt uit de eerste voort1  
langs den weg der afwisselende          
voortplanting4 ,de parthenogenesis      
bestaat bij een groot aantal volkomen   
insecten 7iedereen kent de bladluizen74 
,zoo brengen bij de bijen1 de eieren der
 koningin mannelijke wezens voort1 als  
zij niet bevrucht zijn1 en vrouwelijke  
zoo dit wel het geval is geweest4       
,hieruit volgt1 dat de oude bedenking1  

gegrond op het denkbeeld1 dat alle      
levende wezens voortkomen uit           
voortbrengende ouders1 geene            
wetenschappelijke waarde heeft1 omdat   
gedurende eene lange rij van eeuwen de  
oorspronkelijke bewoners der aarde      
zonder ouders geboren zijn4 ,de         
moeilijkheid1 om de vorming van         
organische cellen aan te nemen1 is niet 
meer z groot1 als toen men de wereld in 
eenen te nauwen kring insloot4 ,die     
vorming schijnt nauwelijks              
ingewikkelder1 dan die der mineralen1   
die in prachtige1 meetkunstige vormen   
kristalliseeren1 of die der scheikundige
 voortbrengselen1 die onder bepaalde    
voorwaarden van verzadiging en          
temperatuur1 het aanzijn geven aan die  
prachtige rangschikking van moleculen1  
waarvan de mikroskoop ons de schoonheid 
en harmonie heeft leeren kennen4  ,de   
moneren van ,haeckel zijn de            
eenvoudigste organismen1 die men ooit   
heeft waargenomen4 ,men kan hier nog aan
 toevoegen de mikroskopische wezens1 die

 men eerst als schimmel heeft beschouwd1
 doch welke langs scheikundigen weg de  
opgeloste suiker omzetten1 om de        
azijnmoer te vormen1 in n woord3 om de  
organische stoffen te doen gisten4 ,die 
organische korrelingen dragen den naam  
van micrococcus4 ,zij zijn niet grooter 
dan duizendsten van millimeters4 ,de    
aard van die organismen staat nog niet  
volkomen vast1 maar hetzij zij het      
onvernietigbare leven in zich dragen1   
zooals door sommigen beweerd wordt1     
hetzij zij alleen dienen voor den bouw  
der wezens1 zij moesten hier1 al is het 
slechts oppervlakkig1 aangestipt worden4
  ,maar moneren1 cellen1 micrococci1 zij
 alle zijn uit iets gevormd4 ,dat iets  
bezit eene zekere werkzaamheid1 dat de  
delfstoffen missen4 ,welnu6 dat is de   
eerste levende stof1 en de eenvoudigste3
 zij draagt den naam van protoplasma1 de
 physiologen toonen aan1 dat dit aan    
alle weefsels1 hetzij dierlijke hetzij  
plantaardige ten grondslag ligt4  ,het  
protoplasma is eene stof1 die behoort   

tot de groep der eiwitverbindingen1 dat 
wil zeggen1 het is samengesteld uit     
koolstof1 waterstof1 stikstof en        
zuurstof4 ,daarbij komen nog dikwijls in
 veranderlijke hoeveelheid zwavel1 ijzer
 en phosphorus4 ,dat protoplasma leeft1 
wordt geboren1 groeit aan1 plant zich   
voort1 sterft1 is gevoelig1 beweegt zich
 en reageert tegen prikkels4 ,de stof   
dient1 terwijl zij zich op verschillende
 wijzen wijzigt1 tot opbouwing der      
weefsels en der organen van alle levende
 wezens4 ,als de levende wezens sterven1
 dan ontleedt het protoplasma1 en keert 
het terug tot de anorganische wereld1   
waaraan het ontleend was4  ,de          
gevoeligheid is het uitgangspunt van het
 leven geweest4 ,planten1 zoowel als    
dieren1 zijn gevoelig2 het protoplasma  
is gevoelig1 en dit is juist het groote 
verschil tusschen die stof en de        
anorganische stoffen1 die het meest er  
op gelijken4  ,de moneren1 die nog thans
 het zoute water bewonen1 bestaan alleen
 uit eene klont protoplasma4 ,het zijn  

de eenvoudigste wezens1 die wij kennen4 
,het leven is begonnen in eenen tijd1   
toen de aardbol geheel omringd was door 
het lauwe water van den oorspronkelijken
 oceaan4 ,de eerste levende wezens1 die 
zeer waarschijnlijk overeenkwamen met de
 tegenwoordige moneren1 waren bewoners  
der zee4 ,daaruit zijn de land- en      
waterplanten voortgekomen1 de wezens1   
die thans alleen slechts kunnen leven in
 het zoetwater van meren1 rivieren en   
stroomen1 en de geheele planten- en     
dierenwereld1 die thans het vaste land  
versiert en leven schenkt4 ,nog thans   
bestaan alle wezens voornamelijk uit    
water4  ,de studie der natuur geeft dus 
een antwoord op de zooeven gestelde     
vraag4 ,wij weten1 dat de eerste        
organismen gevormd zijn in het lauwe    
water der oorspronkelijke zee en slechts
 geleiachtige1 vormlooze lichamen       
geweest zijn zonder structuur1          
scheikundige lichamen1 waarin de        
bijzondere eigenschappen der koolstof1  
en vooral de halfvloeibaarheid en de    

onbegrensde buigzaamheid der            
eiwitbestanddeelen1 eene splitsing      
hebben doen ontstaan met de uitsluitend 
minerale lichamen en de verschijnselen  
van het leven hebben voortgebracht4     
,hunne nog weifelende vormen zijn als   
het ware het beeld der weifelende       
schreden van het juist ontstane leven4  
,bij hen bestaat zelfs de cel nog niet  
met hare kern en haar vlies4 ,de        
protoplasmastof1 weifelend en vormloos1 
geeft ons nauwelijks een denkbeeld van  
werkelijke wezens4  ,toen men den       
eersten kabel in den ,atlantischen      
oceaan legde1 vond men vermengd met het 
grijze slib1 op den bodem gelegen1 eene 
vormlooze geleiachtige massa1 die       
kalklichaampjes bevatte4 ,die gelei werd
 in alcohol bewaard4 ,huxley herkende   
daarin het vormlooze protoplasma1 de    
laagst staande monere1 den ,bathybius   
,haeckelii4  ,de merkwaardige           
onderzoekingen in #ahfh en #ahfi door   
,thompson en ,carpenter gedaan op de    
schepen ,lightning en ,porcupine1 die al

 de vroeger algemeen aangenomen         
denkbeelden omverwierpen omtrent de     
afwezigheid van het leven in de diepte  
der zee1 deden op eene diepte van drie- 
tot vier duizend meters op den bodem der
 zee dat protoplasma kennen1 dat uit    
eene groote hoeveelheid geleiachtige1   
organische stof bestond1 en dat in z    
groote hoeveelheid voorkwam1 dat het aan
 het slib eene zekere kleverigheid      
mededeelde4 ,indien men dit slib met    
verdunden wijngeest schudt1 zetten zich 
zeer fijne vlokken af1 die het voorkomen
 hebben van eene slijmerige eiwitstof4  
,indien men een weinig van dat slib in  
eenen druppel zeewater onder den        
mikroskoop brengt1 dan ziet men         
gewoonlijk na eenigen tijd een          
onregelmatig net van eiwitachtige stof  
met scherp begrensde omtrekken1 dat zich
 niet met het water vermengt2 men kan   
zien1 hoe die stof langzamerhand van    
gedaante verandert1 en hoe de op zich   
zelf staande korreltjes en de vreemde   
lichamen onderling van plaats           

veranderen4 ,die stof is dus in staat   
zich eenigszins te bewegen1 en het is   
niet twijfelachtig1 of zij vertoont     
verschijnselen van eenen nog weinig     
ontwikkelden vorm van het leven 7,fig4  
#bg74  ,langen tijd bleef men twijfelen 
aan de juistheid der hier medegedeelde  
resultaten4 ,daar de scheikundigen      
hadden aangetoond1 dat alcohol1 in      
zeewater gestort1 een slijmerig neerslag
 gaf1 meende men1 dat de zooeven        
genoemde stof eenzelfde neerslag was4   
,doch in #ahge werden dezelfde          
waarnemingen herhaald door den          
,duitschen natuuronderzoeker ,bossels   
bij eene ,noordpool-expeditie1 op eene  
diepte van #ib vademen4 ,de toen        
gevonden stof was werkelijk protoplasma1
 waarin toevallig enkele kalklichaampjes
 voorkwamen4  ,de moneren zijn niet     
anders dan protoplasma4 ,een klonter    
gelei is het eenige1 wat onze           
krachtigste mikroskopen ons doen zien2  
maar die gelei leeft1 men ziet haar     
ieder oogenblik van vorm veranderen1    

zich meester maken van andere           
infusiediertjes1 ze oplossen en ze      
opnemen in haar eigen stof4 ,in de      
omringende vloeistof gelijken zij op die
 dunne strepen1 die in een glas water   
ontstaan boven een stukje suiker1 dat   
oplost4 ,de moneren zijn kleine         
bolletjes4 ,moeten zij zich verplaatsen1
 dan groeien er stralen aan1 die als    
pooten dienst doen4 ,men kent reeds     
verschillende soorten4 ,zij hebben1     
zooals wij zeiden1 trilharen1 die als   
pooten dienst doen1 doch kort en        
onregelmatig zijn1 in alle richtingen   
uitspringen1 zich inkorten en naar      
binnen treden1 als het wezen ze niet    
meer noodig heeft4 ,de beweging is als  
het ware eene soort van kruipen1 hetwelk
 geschiedt door het uitrekken van een   
trilhaar1 dat met zijn uiteinde een     
steunpunt zoekt1 zich daarna inkort en z
 het geheele lichaam medetrekt1 dat zich
 beweegt als een oliedroppel1 dat op een
 stukje glas voortgeblazen wordt4 ,als  
een zonnestraal het vat treft1 dat n    

dier wezens bevat1 dan beweegt het zich 
steeds naar het licht toe4 ,de          
veerkracht van het levende protoplasma1 
zijne uitzetting en samentrekking onder 
den invloed der warmte1 zijn voldoende  
om rekenschap te geven van de wijze van 
beweging4  ,wij noemen ten slotte onder 
de moneren het myxodictyum sociale 7fig4
 #bh74 ,daar bestaat het protoplasma uit
 afzonderlijke wezens1 kleine min of    
meer bolvormige klonters1 die van alle  
zijden omgeven zijn van vertakte en     
straalvormige trilharen en zich door    
deeling voortplanten1 maar toch in      
kolonin vereenigd blijven door hunne    
vezels4  ,dit zijn de oorspronkelijke   
wezens4 ,het organische komt uit het    
anorganische voort4 ,de levenskracht is 
uit de physisch-chemische kracht        
ontstaan4  ,de electriciteit is         
waarschijnlijk niet vreemd geweest aan  
dien vooruitgang der stof2 in den       
toestand1 door de warmte1 de drukking   
van het water1 en andere factoren       
voorbereid1 heeft zij nog ingewerkt door

 aan de moleculen inwendige bewegingen  
mede te deelen4 ,nog thans speelt zij   
eene belangrijke1 nog niet genoeg       
doorgronde rol in de hoogere            
levensverschijnselen4  ,de bevruchting  
der planeet is echter geen gewoon       
scheikundig proces1 evenmin als eene    
scheikundige verbinding een gewoon      
mechanisch proces is1 het is iets meer4 
,het leven is een nieuwe vorm van       
beweging2 het is eene nieuwe schepping1 
voortgebracht door de scheikundige      
verhoudingen1 die het bepaald hebben4   
,door de voortdurende veranderingen in  
samenstelling1 door de bewegingen1      
waarvan het de zetel is1 door zijn      
vermogen om zich te voeden1 zich in     
afzonderlijke wezens te verdeelen1 en   
zich voort te planten1 onderscheidt zich
 het protoplasma van alle scheikundige  
stoffen en vormt het eene klasse van    
lichamen op zich zelf4 ,de afstand      
tusschen de levende stof en de          
scheikundige verbindingen is groot1 maar
 toch weet men thans1 dat het leven met 

al zijne kenmerken in eene soort stof   
aanwezig is1 die even eenvoudig van bouw
 is als de scheikundige verbindingen4   
,voor den denker1 die de geheimen der   
natuur tracht te ontwarren1 is het niet 
vreemder1 de koolstofverbindingen het   
aanzijn te zien schenken aan            
geleiachtige lichaampjes1 dan de        
kristallen uit eene zoutoplossing te    
zien aangroeien naarmate het water      
verdampt1 of den loodboom te zien       
aangroeien1 die ontstaat1 indien men    
eene zinkstaaf in eene oplossing van    
azijnzuur lood hangt1 of den waterdamp  
heesters te zien teekenen op de glazen  
van een bevroren venster1 of de         
sneeuwkristallen te zien vormen in de   
lucht1 of den zwavel te zien            
kristalliseeren1 of het bismuth1 het    
goud en het koper4 ,het verschil        
tusschen de organische en de            
anorganische stoffen bestaat niet in    
hare samenstelling1 want de levende     
wezens zijn alle samengesteld uit       
dezelfde elementen als de anorganische  

stoffen2 het verschil bestaat alleen in 
de lenigheid der weefsels1 in haar      
vermogen1 om de omringende middenstof te
 kunnen opnemen en van binnen aan te    
groeien1 terwijl de kristallen          
aangroeien door uitwendige aanzetting1  
en in haar vermogen1 om zich te         
verlengen1 te verkorten en te bewegen4  
,het kenmerkend onderscheid schuilt     
voornamelijk in het vermogen van        
voortplanting1 maar zooals wij zeiden1  
oorspronkelijk openbaarde zich dat      
vermogen door eenvoudige verdeeling van 
het aangegroeide voorwerp4 ,men kan een 
organisch lichaampje1 dat z weinig      
ontwikkeld is als een protoplasmakorrel1
 noch onder de dieren1 noch onder de    
planten rangschikken1 maar toch         
verschilt het in wezen van de overige   
scheikundige voortbrengselen en is het  
de kiem van het leven1 dat zich later   
over de oppervlakte der aarde verspreid 
heeft4  ,voor de natuur bestaat er geene
 scheikunde of natuurkunde1 of          
werktuigkunde1 of sterrenkunde1 of      

plant- en dierkunde1 evenmin als er     
zuivere soorten van planten1 dieren of  
delfstoffen bestaan4 ,dit zijn          
verdeelingen1 door de menschen          
uitgedacht om de studie te              
vergemakkelijken en de voorwerpen van   
studie te kunnen splitsen4 ,hoewel een  
groot aantal geleerden zich illusin     
scheppen en hunne eigene vindingen als  
feiten aannemen1 is het wenschelijk1    
niet het slachtoffer te worden van eene 
dwaling1 die voor onzen geest den       
prachtigen eenvoud der natuur zou       
verwoesten4 ,voor haar is het           
bewerktuigde wezen1 evenals de          
onbewerktuigde wereld de ontwikkeling   
van een zelfde wezen2 de geheele wereld 
wordt door eene onmetelijke nheid       
beheerscht4  ,het heelal bestond langen 
tijd in eenen zuiveren mechanischen     
toestand1 als in werking zijnde         
nevelvlek1 als eene verzameling van     
bewegende atomen1 als onderworpen aan de
 algemeene aantrekkingskracht4 ,de      
warmte1 het licht1 de electriciteit1 de 

vorming der moleculen1 hebben het       
aanzijn geschonken aan den              
natuurkundigen toestand1 tijdens welken 
de planeet haar karakter als nevelvlek  
verloor4 ,de verbindingen1 de           
verwantschap der stoffen hebben den     
scheikundigen toestand doen geboren     
worden2 de voorwaarden voor het leven   
werden gunstig4 ,op die drie tijdperken1
 die uit elkander voortvloeiden1 is de  
organische toestand gevolgd1 die weer   
het noodzakelijk gevolg was van het     
vorige tijdperk4  ,van den dag af1      
waarop de voorwaarden van het leven alle
 aanwezig waren1 moest zich het         
protoplasma even zeker vormen als eene  
scheikundige verbinding het gevolg is   
van de voorwaarden1 die haar bepalen4   
,en van den dag af1 waarop het leven    
verschenen is met zijne karakteristieke 
eigenschap van eeuwigdurende            
voortplanting1 moest het zich uitbreiden
 en vermenigvuldigen over de geheele    
oppervlakte der aarde4 ,evenals het     
licht1 de warmte1 de verwantschap1 de   

moleculaire beweging1 zoo ook werkt het 
leven onophoudelijk voort en wordt het  
nooit meer uitgedoofd4 ,tot aan den     
laatsten dag van het bestaan der aarde  
zal het de natuur bezielen1 steeds van  
vorm veranderen en nooit vernietigd     
worden4 ,welke onweerstaanbare kracht6  
,zoodra een organisme tot den volwassen 
leeftijd gekomen is1 dan gevoelt het    
oogenblikken van wellust1 zonder welken 
de stroom des levens in zijnen loop     
zoude gestuit worden4 ,het is niet      
genoeg te leven1 het leven moet worden  
voortgeplant4  ,van dit tijdstip af is  
onze planeet van vorm veranderd4 ,tot nu
 toe behoorde zij tot het rijk der      
delfstoffen1 doof1 blind1 zich zelf niet
 bewust2 van nu af aan draagt zij het   
leven1 en het eerste flauwe begrip van  
persoonlijk bestaan1 dat zich bij de    
vorming der eerste wezens openbaart1    
ontwikkelt zich en neemt toe1 totdat het
 eindelijk den trap bereikt1 waarop     
verstand en zedelijkheidsbegrippen haar 
beheerschen4  ,in de zee is het leven   

begonnen2 en daar is het steeds het     
vruchtbaarst geweest4 ,de wateren       
bezitten veel meer bewoners dan het     
vasteland4 ,overal zijn de zeen bewoond2
 overal1 tot op den bodem van den       
afgrond1 bewegen zich schepselen1 die   
met elkander in harmonie zijn2 overal   
vindt de natuuronderzoeker stof tot     
leering en de wijsgeer stof tot         
nadenken4 ,de diepten van den oceaan1   
zijne bergen en dalen1 zijne valleien en
 duisternissen1 zelfs zijne puinhoopen  
zijn bezield en versierd met ontelbare  
bewerktuigde wezens4 ,het zijn eenzame  
of samenlevende planten1 zich tot weiden
 uitstrekkend of tot onmetelijke        
bosschen verbindend4 ,die planten       
beschermen en voeden duizenden dieren1  
die kruipen1 loopen1 zwemmen1 vliegen1  
zich bedelven in het zand1 zich aan     
rotsen vasthechten1 in ravijnen wonen1  
elkander zoeken en ontvluchten1         
bestrijden of vervolgen1 elkander       
minnend liefkoozen of meedoogenloos     
verscheuren4 ,onze wouden op het vaste  

land bevatten lang niet zooveel dieren  
als die der zee4 ,de oceaan1 waarin de  
mensch het leven niet kan behouden1 is  
voor duizenden dieren de bron van leven 
en gezondheid4  ,op groote diepten is de
 temperatuur van het water op alle      
breedten ongeveer dezelfde 7#j7 van den 
aequator tot aan de polen4 ,de meeste   
beroeringen harer oppervlakte dringen   
niet dieper door dan #be meters1 waarvan
 het gevolg is1 dat de planten en       
dieren1 door meer of minder diep af te  
dalen1 steeds eene omgeving kunnen      
vinden1 die hun past4  ,de monsters1 die
 men in de zee vindt1 de walvisch1 de   
potvisch1 de dolfijn1 de haai1 maken    
niet het belangrijkste deel uit van de  
bevolking der zee4 ,de oceaan is bevolkt
 met ontelbare1 oneindig kleine wezens1 
mikroskopische afgietseldiertjes1 z     
klein1 dat een droppel vloeistof er     
millioenen bevat4 ,alle wateren zijn er 
vol van1 zoowel het rivier- als het     
zeewater1 bij hooge en bij lage         
temperatuur4 ,de groote stroomen voeren 

steeds oneindige hoeveelheden naar zee4 
,alleen reeds de ,ganges voert in een   
jaar tijds eene hoeveelheid naar zee1   
die zes- tot achtmaal grooter is1 dan de
 massa der hoogste pyramide van ,egypte4
  ,in de nabijheid der polen1 waar      
groote organismen niet zouden kunnen    
bestaan1 vindt men nog duizenden        
infusiediertjes4 ,zelfs in de           
overblijfselen van het gesmolten ijs1   
dat op #gj breedte drijft1 heeft men    
meer dan vijftig verschillende soorten  
gevonden4  ,op plaatsen der zee1 dieper 
gelegen dan de hoogte der hoogste bergen
 bedraagt1 leven in iedere waterlaag    
ontelbare scharen van bijna onzichtbare 
bewoners4  ,daar is de bakermat van het 
leven1 en daar zijn de eerste levende   
wezens geweest4 ,de oceaan is hun wieg  
geweest1 en de geleiachtige stof1       
waaruit de afgietseldiertjes bestaan1 is
 de vruchtbare stof geweest1 waaruit    
zich het levend organisme heeft         
ontwikkeld4 ,nog thans zijn de          
infusiediertjes de talrijkste dieren der

 natuur1 en die wier levenskracht het   
grootst is4 ,letten wij b4v4 op de      
amoeben 7fig4 #ca74 ,stelt u voor een   
droppel1 half-vaste1                    
half-doorschijnende1 half-geleiachtige1 
gelijkslachtige stof1 tot willekeurige  
beweging in staat4 ,zij beweegt zich in 
verschillende richtingen1 zet zich uit  
of krimp weer in1 en neemt de meest     
onregelmatige1 meest onverwachte        
gedaanten aan4 ,als men het diertje     
plaatst op het voorwerpglaasje van eenen
 mikroskoop1 glijdt het voort als een   
oliedroppel en verandert het telkens van
 gedaante4 ,als een ware ,proteus is het
 nu eens rond1 dan weer langwerpig1 of  
gesterd1 of gelobd4  ,al die            
infusiediertjes zijn van trilharen      
voorzien1 die hun voor alles dienen1    
zoowel voor de beweging1 als voor de    
voeding en de ademhaling4  ,deze wezens 
hebben als het ware het leven in ieder  
hunner deelen4 ,men kan somtijds een    
zoodanig diertje zich zien oplossen in  
deelen1 die voortzwemmen als ware er    

niets geschied4 ,nadert men het water1  
waarin zij zwemmen1 met een' penneveer  
in ammoniak gedompeld1 dan staat het    
diertje stil1 maar blijft het de        
trilharen bewegen4 ,plotseling ontstaat 
er eene insnijding op een punt van den  
omtrek2 deze wordt langzamerhand        
grooter1 totdat het geheele dier als het
 ware opgelost is4 ,voegt men hier eenen
 droppel zuiver water bij1 dan houdt de 
ontleding plotseling op1 en wat er van  
het dier nog over is1 begint zich weer  
te bewegen en te zwemmen1 als ware er   
niets geschied4  ,er zijn van die       
organismen1 die na gedurende jaren op   
eenen zolder vergeten en verdroogd te   
zijn1 na bevochtiging weder herleven4   
,al die kleine wezens kunnen tot de     
oudste der planeet gerekend worden4 ,op 
alle breedten en op iedere diepte vindt 
men in onmetelijke banken versteende    
foraminiferen4 ,de steengroeven van     
,gentilly bevatten er wel #bj milliard  
op eenen cubieken meter6 ,indien wij een
 huis voorbijgaan1 dat afgebroken1 of   

een gebouw1 dat opgetrokken wordt1 dan  
ademen wij in de stofwolk1 die ons      
tegemoet waait1 duizenden van die       
diertjes in4 ,die oneindig kleine wezens
 hebben eilanden en bergen gebouwd1 en  
eene meer belangrijke rol gespeeld bij  
de vorming der aarde dan de grootste en 
schijnbaar belangrijkste dieren4 ,die   
kleine wezens zullen ons in het volgende
 hoofdstuk onderrichten over de         
geschiedenis van het leven op onze      
planeet2 thans was het ons slechts te   
doen1 den oorsprong van het leven vast  
te stellen4  ,geven wij dus in korte    
trekken het vorige weer3 ,wij kennen    
thans den oorsprong van het leven op    
aarde2 wij weten1 dat alle levende      
wezens1 en ook de mensch1 met elkander  
verwant zijn en aan dien oorsprong hun  
bestaan ontleenen2 wij weten ook1 dat   
die oorsprong eene nederige organische  
stof is1 het gevolg van de              
physisch-chemische omstandigheden1 die  
haar het aanzijn geschonken hebben2 wij 
weten ten slotte1 dat de wet van den    

vooruitgang de geheele schepping        
beheerscht4      ,,tweede ,,hoofdstuk   
,ontwikkeling van het leven4   ,ten     
gevolge van den reusachtigen arbeid der 
laatste tijden zijn wij door verbinding 
en vergelijking van al de               
wetenschappelijke veroveringen1 die     
elkander aanvullen1 zver gekomen1 dat   
wij eenen tip van den sluier kunnen     
opheffen1 die het geheim verborg1 dat   
zoovele eeuwen bedolven was onder de    
menigte schijnbaar ondoordringbare      
raadselen der natuur2 wij hebben een    
blik geslagen in de vorming der eerste  
organische stoffen1 die weder uit de    
verbinding van vroegere stoffen zijn    
afgeleid1 welke zelf weer ontstaan waren
 uit de verschillende groepeeringen der 
moleculen2 wij hebben in gedachte de    
trapsgewijze gedaanteverwisseling der   
aardnevelvlek gevolgd1 van den          
gasvormigen1 als het ware onweegbaren   
toestand af tot aan den bouw van de     
moleculen der als enkelvoudig beschouwde
 lichamen1 en tot aan de verschillende  

verbindingen1 de omzettingen van kracht 
en stof1 de bakermat van het leven en de
 eerste bewerktuigde wezens1 planten en 
dieren4  ,die oorspronkelijke organische
 stof blijft na hare vorming niet       
onvruchtbaar4 ,gehoorzamende aan de wet 
van den vooruitgang1 ondergaat zij zelf 
vervormingen1 die de trapsgewijze       
ontwikkeling van het leven1 de          
verscheidenheid in organismen1 de       
volmaking der wezens ten gevolge heeft4 
,mogen al sommige geleerden beweerd     
hebben1 dat de hoeveelheid leven op     
aarde standvastig is1 dit is eene       
dwaling4 ,bij den oorsprong van het     
leven was er niet de minste             
verscheidenheid en geen verschil in     
soorten4 ,het aantal soorten is van eeuw
 tot eeuw toegenomen door splitsing in  
de vorming der bewerktuigde wezens1 en  
ook het aantal levende wezens is van    
geslacht tot geslacht toegenomen4       
,sedert de eerste vorming van het       
protoplasma is de hoeveelheid leven1 het
 aantal en de verscheidenheid der       

levende wezens1 steeds toegenomen4  ,van
 den dag af1 waarop zich de eerste      
hoeveelheid protoplasma gevormd heeft1  
heeft het leven iets aan de aarde       
toegevoegd1 iets onweegbaars1 maar toch 
eenen nieuwen vorm van werkzaamheid1    
iets wat de planeet voorheen niet bezat3
 het leven1 het gevoel1 en later de     
gedachte4 ,de volmaking van het leven   
heeft voortdurend iets aan de natuur    
toegevoegd4 ,de invloed van het licht en
 de vorming van de gezichtszenuw2 de    
invloed van het geluid en de vorming van
 de gehoorzenuw2 de langzame            
ontwikkeling der vijf zintuigen1 de     
vorming en de ontwikkeling van het      
zenuwstelsel1 het ontstaan der eerste   
indrukken1 het zelfbewustzijn1 eerst nog
 duister en onbepaald1 langzamerhand    
beter ontwikkeld1 de gedachte1 het      
geheugen1 ziedaar langzame veroveringen 
der levende wezens4 ,niets hiervan      
bestond op onze planeet vr het ontstaan 
van het leven4 ,het is dus inderdaad de 
geschiedenis eener doorloopende         

schepping1 welke wij hier beschrijven4  
,de geleerden1 die op het voorbeeld van 
,haeckel meenen1 dat het leven slechts  
eene mechanische functie is1 een        
bepaalde vorm van beweging1 behoorende  
tot het gebied der natuur- en           
scheikunde1 tasten mis4 ,de ontwikkeling
 van het ei1 dat een zoogdier1 een'     
vogel of een' visch zal voortbrengen1   
behoort niet uitsluitend tot het gebied 
dier wetenschappen4 ,de werkzaamheid van
 plant of dier1 dat in zich de          
luchtmoleculen opneemt1 of water1       
koolstof en andere stoffen aan de       
omgeving onttrekken1 waardoor het       
organisme in zijne kracht en schoonheid 
onderhouden wordt1 behoort niet         
uitsluitend tot het gebied der natuur-  
en scheikunde1 hoewel de                
levensverschijnselen er door beheerscht 
worden4 ,er is nog iets meer4  ,de      
kracht1 die de plant1 het dier1 den     
mensch doet leven1 is eene omzetting der
 natuurkrachten1 die in de anorganische 
wereld werkzaam zijn4 ,sedert ,lavoisier

 is de oude vergelijking van het leven  
met eene brandende vlam werkelijkheid   
geworden4 ,dezelfde scheikundige        
processen1 die het vuur in de           
onbewerktuigde natuur onderhouden1      
onderhouden het leven in de organische  
natuur2 de zuurstof oefent daarbij hare 
werking uit4 ,maar evenmin als het zuur 
in het galvanisch element1 of het zink  
en het koper1 het electrisch uurwerk de 
uren doet aanwijzen1 evenmin brengt de  
stof de verschijnselen voort1 die zich  
in het leven openbaren1 de stof is      
slechts de draagster van het leven4  ,de
 scheikundige verbindingen en de        
verwantschap der moleculen zijn ontstaan
 na de zuiver mechanische periode van de
 geboorte der aarde1 en zijn het gevolg 
van den toestand1 waarin kracht en stof 
toen verkeerden4 ,ook zij hadden reeds  
iets nieuws toegevoegd aan den chaos der
 azosche periode4 ,de eerste vorming van
 het protoplasma1 ontstaan uit de       
vroegere scheikundige verbindingen1 was 
tevens het begin van het leven4 ,er was 

toen noch ziel1 noch gedachte4 ,de      
gedachte is bij de lagere dieren1 de    
insecten1 en de eerste gewervelde       
dieren3 visschen en kruipende dieren1   
ongetwijfeld het uitvloeisel geweest van
 de ontwikkeling der zintuigen4 ,het    
leven is begonnen met eene eenvoudig    
samengestelde stof1 die nauwelijks de   
eigenschappen bezat1 die wij thans als  
uitingen van het leven kennen1 en de    
kiem1 de voortbrengster dier            
oorspronkelijke organismen1 is niets    
anders geweest1 dan eene gelukkige      
vereeniging van elementen1 waardoor die 
nieuwe vorm van werkzaamheid in het werk
 der schepping bepaald is4 ,evenals de  
electriciteit te voorschijn treedt uit  
eene daartoe geschikt gemaakte batterij1
 zoo is ook de levenskracht voortgekomen
 uit de groote werkplaats der natuur4   
,het protoplasma ondervindt op zijne    
beurt den invloed1 waardoor het zich    
langzamerhand boven zijnen nederigen    
oorsprong verheft4 ,door zijn vermogen1 
om zich te voeden1 ontwikkelt het zich  

en verdeelt het zich3 dit is de eerste  
wijze van voortplanting geweest4 ,wel is
 het nog geene plant1 maar het leeft1   
hernieuwt zijn weefsel en plant zich    
voort4  ,die eiwitstof1 die geleiachtige
 verbinding van koolstof1 stikstof en   
zuurstof1 zal weldra andere stoffen1    
zooals zwavel1 phosphorus1 ijzer1       
zouten1 in zich opnemen1 en van vorm en 
eigenschappen veranderen4 ,zoo zal het  
protoplasma1 na zich verdeeld te hebben 
in verschillende lichamen1 die in       
eigenschappen verschillen1 het aanzijn  
schenken aan de moneren1 de             
foraminiferen1 de eerste cryptogamen1 de
 myxomyceten1 de sponsen1 het wier1 enz4
  ,wij hebben reeds kennis gemaakt met  
de verschillende moneren en gezien1 dat 
er een aantal verschillende soorten     
bestaan1 die zich bijna alle            
voortplanten door verdeeling van hun    
lichaam in twee gelijke deelen4 ,er zijn
 er echter enkele1 zooals de protomonas1
 de vampyrilla en de protomyxa1 die zich
 op eene andere wijze voortplanten4 ,op 

een bepaald tijdstip van hun leven      
trekken zij hunne kleine trilharen in1  
die hun voor de beweging en als         
grijporganen dienen1 en veranderen zij  
in bolletjes4 ,de buitenste laag dier   
bolletjes wordt taaier dan die van het  
protoplasma en vormt eene soort van     
omhulsel1 waarbinnen het protoplasma    
zich verdeelt in een groot aantal kleine
 bolvormige massa's4 ,daarna breekt het 
omhulsel en komen de nieuw gevormde     
lichamen naar buiten4 ,zoo vormen zich  
de zosporen4  ,de microben1 waarvan men 
vooral in de laatste jaren zooveel      
spreekt1 schijnen ook niets anders dan  
moneren te zijn4 ,men heeft gewoonlijk  
geen denkbeeld1 hoe groot het aantal    
wezens is1 dat overal in de lucht en in 
het water krioelt4 ,gemiddeld bevat een 
cubieke meter lucht in eene volkrijke   
stad van drie- tot vierduizend4 ,maar   
deze zijn eerst van jongeren datum1 daar
 zij als parasieten bij samenhoopingen  
van menschen gevonden worden en in volle
 zee en op de bergen verdwijnen4 ,hunne 

levensvatbaarheid is verbazend1 evenals 
die van de meeste afgietseldiertjes4    
,eene enkele bacterie kan in #bd uren   
meer dan #ae millioen bacterin          
voortbrengen6 ,sommige afgietseldiertjes
 kunnen als het ware niet sterven4      
,spallanzani heeft door bevochtiging    
rotiferen doen herleven1 die dertig     
jaren lang uitgedroogd waren4 #c   ,de  
stamboom van het dierenrijk heeft zich  
evenmin als die van het plantenrijk1    
gemakkelijk en spoedig ontwikkeld4 ,er  
was eene verbazende ontwikkeling noodig1
 eer bepaalde moneren1 die hun geheele  
leven het omhulsel behielden1 dat het   
protoplasma van enkele hunner tijdelijk 
beschermt1 in staat geworden waren1 om  
onmiddellijk van het water en de lucht1 
die meer of min met minerale stoffen    
bezwangerd waren1 de grondstoffen voor  
hunnen bouw te verkrijgen4 ,van dien dag
 af is het plantenrijk op de aarde      
verschenen langen tijd waren de moneren 
de eenige bewoners der aarde1 en daaruit
 zijn langzamerhand naast elkander te   

voorschijn getreden de wezens1 die later
 de aarde zouden bedekken met haar groen
 kleed of aan de weiden en de bosschen  
hunne tallooze bewoners zouden          
verschaffen4  ,de planten zijn niet de  
voorouders der dieren4 ,het zijn twee   
verschillende werelden1 die alleen      
denzelfden oorsprong hebben4 ,het zou   
mogelijk geweest zijn1 dat alleen dieren
 bestonden1 hetgeen het geval zou       
geweest zijn1 als geen der              
oorspronkelijke organismen zich aan den 
bodem had vastgehecht4 ,ook zou het     
mogelijk geweest zijn1 dat alleen       
planten gevormd waren1 hetgeen het geval
 geweest ware1 indien alle              
oorspronkelijke organismen uit den bodem
 gevormd waren1 hetzij in de vrije      
lucht1 hetzij in de diepte der wateren4 
,ook had het kunnen zijn1 dat het       
dierenrijk evenals het plantenrijk zich 
geheel anders had ontwikkeld1 dan het   
geval geweest is2 daartoe hadden slechts
 de omstandigheden1 zooals de elementen1
 de warmte1 de zwaartekracht1 de        

dichtheid1 het licht en andere moeten   
verschillen van die1 waaronder de       
organismen thans gevormd zijn4 ,de      
vormen1 waaronder het leven op de       
overige werelden optreedt1 moeten geheel
 verschillend zijn van die op aarde4    
,hoe moeten wij ons deze echter denken8 
,zouden wij ons boomen1 vruchten en     
bloemen kunnen voorstellen1 indien er   
geen plantenwereld op onze planeet      
bestond8  ,wat ons het meeste treffen   
moet bij onze studie der eerste         
bewerktuigde wezens op aarde1 zijn hunne
 bijzonder kleine afmetingen3 de meeste 
zijn mikroskopisch klein4 ,de eerste    
uiting der levenskracht was hoogst      
bescheiden1 alsof de natuur eerst hare  
krachten beproeven wilde1 vrdat zij zich
 te ver van het onbewerktuigde rijk     
verwijderde4 ,minerva is niet in volle  
wapenrusting uit het hoofd van ,jupiter 
te voorschijn getreden4 ,maar al zijn   
die wezens klein1 zij zijn ontelbaar in 
aantal4 ,enkele terreinen bestaan       
uitsluitend uit mikroskopische          

versteeningen van die oude wezens1      
waarvan een groot aantal soorten nog in 
onzen tijd voorkomen4 ,ehrenberg heeft  
in nen cubieken centimeter krijt        
vijfhonderdduizend versteende           
foraminiferen gevonden2 ,max-,schultze  
schatte het aantal van die skeletten in 
#cj grammen zand van de haven van ,gaeta
 op #a #a_/b millioen4 ,zij vormen      
dikwijls geheele bergen4 ,geheele       
eilanden1 zooals ,barbados1 bestaan     
uitsluitend daaruit4 ,het krijt bestaat 
uit de overblijfselen van mikroskopische
 dieren en planten2 geen stamper is fijn
 genoeg om de kleine wezens te          
verbrijzelen4 ,fig4 #dj is een deel van 
het oppervlak van een geglaceerd        
visitekaartje1 tweehonderd malen        
vergroot1 zooals dit door ,ehrenberg    
reeds in #ahdb is waargenomen4          
,foraminiferen1 diatomen en andere      
lagere diertjes zijn bij duizenden      
opgehoopt in de krijt- en kiezelrijke   
terreinen2 volgens ,ehrenberg kan een   
cubieke duim #dj millioen diertjes      

bevatten4 ,ook hier zijn de moleculen   
meetkundig gerangschikt4  ,de           
foraminiferen1 zoo genoemd omdat hunne  
schaal van kiezel tallooze gaatjes      
bevat2 de rhizopoden 7wortelpootigen71  
die stralen1 stekels1 haartjes om zich  
heen hebben1 bestaan evenals de moneren 
alleen uit protoplasma1 en hun skelet   
bestaat uit kiezel evenals het          
bergkristal4 ,de organische draden van  
deze dieren houden reeds door hunne     
aanraking de afgietseldiertjes of de    
kleine schaaldieren tegen1 die om hen   
heen drijven2 zij grijpen ze vast1      
omringen ze met hun slijmerig net1      
lossen ze op en voeden zich er mede4 ,de
 foraminiferen zijn mikroskopische      
diertjes2 de rhizopoden kunnen somtijds 
de grootte van eenen speldeknop         
bereiken4 ,de eerste onttrekken het     
kiezel aan het omringende water2 de     
tweede scheiden koolzure kalk af4 ,beide
 leven nog steeds in de diepte der zee4 
,deze oorspronkelijke wezens zijn niet  
uitsluitend uit de anorganische wereld  

voortgekomen4 ,de koolzure kalk         
kristalliseert bij de rhizopoden in     
meetkundige vormen1 die gewijzigd worden
 onder den scheikundigen invloed van het
 eiwitachtige protoplasma1 maar toch in 
meetkundige vormen1 evenals de sneeuw1  
het ijs1 de kristallen enz4 ,beide      
soorten van dieren komen in tallooze    
vormen voor4 ,zij zijn geslachtloos en  
planten zich1 evenals vele planten1 door
 insnoering voort4 ,geene enkele der    
voorwaarden voor vooruitgang is in haar 
aanwezig1 geen strijd om het bestaan of 
wedijver1 want zij hebben eeuwen bestaan
 zonder te veranderen1 en zijn dus niet 
de stamvaders geworden van eene         
volmaakter soort4  ,die kleine wezens   
verdienen reeds den naam van dieren4 ,de
 amoeben1 waarmede wij reeds vroeger    
kennis gemaakt hebben1 die niets anders 
zijn dan protoplasma1 en die zich       
eenvoudig voortplanten door eene        
verdeeling in twee deelen1 verdienden   
evenmin dien naam1 als dien van planten4
 ,een eerste stap voorwaarts was het1   

toen het protoplasma geschikt werd1 om  
een vliezig omhulsel af te scheiden1    
waarbinnen het zich in meer of minder   
deelen verdeelen kon4 ,is het omhulsel  
van eiwitachtigen aard1 dan is het      
wezen1 dat dit omhulsel voortbracht1 van
 dierlijken aard2 is het daarentegen    
celstof1 dan nadert het wezen tot het   
plantenrijk4 ,de eiwitstoffen zijn meer 
of min buigzaam1 de celstof is dit niet2
 hieruit volgt1 dat in het eerste geval 
de bewegingen van het protoplasma zich  
naar buiten kunnen openbaren2 in het    
tweede geval daarentegen niet4 ,daarom  
zijn de dieren in staat zich te bewegen1
 terwijl het grootste aantal planten    
haar geheele leven onbewegelijk zijn4   
,vr dien stap voorwaarts1 waren de      
organismen noch planten1 noch dieren1   
hoewel zij reeds samengestelder waren   
dan de moneren en de amoeben4 ,er       
bestaan nog heden talrijke              
afstammelingen van die wezens1 die een  
ieder kan bestudeeren4 ,de zweepdragende
 afgietseldiertjes1 zoo genoemd1 omdat  

zij gewoonlijk eene soort zweep aan hun 
uiteinde dragen1 behooren tot die       
tusschenvormen1 die protisten1 die noch 
plant noch dier zijn4 ,zij nemen alle   
mogelijke vormen aan4 ,enkele zijn      
eivormig en roodachtig1 andere zijn     
bladvormig plat2 weer andere zijn       
uitgerekt in den vorm van staafjes2 nog 
andere leven in kokers1 die in          
boomvormige kolonin vertakt zijn4 ,die  
organismen zijn dikwijls de oorzaak van 
het roodkleuren van den regen of de     
sneeuw1 welk verschijnsel eertijds door 
het bijgeloof van het angstige volk aan 
bloed werd toegeschreven4  ,tot dezelfde
 klasse van tusschenvormen behoort ook  
de ,magosphaera planula1 in #ahfi door  
,haeckel in de ,noordzee ontdekt4 ,het  
is een lichaam bestaande uit #cb        
pyramiden1 met hare toppen onderling    
verbonden 7fig4 #db n4 #a2 n4 #b is eene
 doorsnede door het middelpunt gaande74 
,met behulp der trilharen zwemt het     
evenals de volvox ronddraaiend voort4   
,op een bepaald oogenblik valt het      

lichaam uiteen1 de vrijgeworden cellen  
gaan weg1 verschillende grootten en     
vormen aannemend 7n4 #c1 #d en #e71     
daarna nemen zij den bolvorm aan en     
gelijken zij op kleine eieren 7n4 #f74  
,die eieren behoeven niet bevrucht te   
worden4 ,ieder van deze verdeelt zich   
weder in #b1 #d1 #h1 #af en #cb cellen  
7n4 #g7 en brengt weder een wezen voort1
 dat overeenkomt met dat1 waaruit het is
 voortgekomen4  ,wij zeiden reeds1 dat  
die organismen geen der karakteristieke 
kenteekenen van het planten- of         
dierenrijk bezitten4 ,tot dezelfde soort
 van wezens behooren ook de myxomyceten1
 die zich des zomers in menigte         
ontwikkelen op de eikenkrullen4 ,het    
zijn slijmachtige1 oranjekleurige       
massa's1 die verlengsels bezitten       
evenals de pseudopoden der amoeben1 en  
die zich kunnen verplaatsen en zich     
voeden door vreemde stoffen op te nemen4
 ,het zijn ongetwijfeld de voorouders   
der paddestoelen1 die reeds tot het     
plantenrijk behooren4  ,de ,noctiluca   

miliaris 7zeevonk7 en het ,peridinium1  
waaraan grootendeels het                
phosphoresceeren der zee moet worden    
toegeschreven1 zijn eveneens            
tusschenvormen4 ,allen1 die een tijd    
lang des zomers aan het strand der zee  
hebben doorgebracht1 kennen dit schoone 
verschijnsel4 ,voornamelijk na warme en 
na stormachtige dagen treedt het zeer   
sterk op4 ,het zeewater bevat somtijds  
#bejjj van die wezens in #cj cub4       
centimeters water4 ,de zee schijnt dan  
verlicht1 alsof eene ,najade over de    
golven glijdt en het phosphoresceerende 
licht ontsteekt4 ,die protist is als het
 ware slechts een bolletje doorschijnend
 gelei4  ,indien men het water beweegt1 
spatten er duizenden vonken uit3 als men
 de armen dompelt in eenen emmer        
zeewater1 dan ziet men het vuur langs de
 huid opkruipen4  ,dit zijn de ware     
zophyten1 plantdieren1 de eerste        
pogingen der natuur1 om aan het leven   
vorm te geven4  ,verder ontwikkeld dan  
de vorige organismen zijn de sponsen1   

die nog op de grens gelegen zijn van    
beide rijken2 zij zijn aan den grond    
bevestigd als planten1 maar voeden zich 
op de wijze der dieren4 ,de spons is    
eene verzameling van amoeben en         
zweepdragende afgietseldiertjes1 die    
hunne persoonlijkheid verliezen1 om op  
te gaan in de gemeenschappelijke massa4 
,deze massa leeft1 ondervindt indrukken1
 kan zich samentrekken of uitzetten1    
ontvangt het water1 dat haar voedt1 doet
 het door haar lichaam stroomen en      
verjaagt het weer4 ,het plant zich zelf 
voort1 schenkt het aanzijn aan          
amoebencellen1 die in het water drijven 
en zich vasthechten aan oneffenheden van
 den bodem1 om eene nieuwe spons te     
vormen4 ,er is echter nog geene         
geslachtsvoortplanting1 en dus nog geene
 vaststaande soortkenmerken4  ,die      
kenmerken komen eerst voor den dag bij  
de hydra's4 #d ,hier treedt de          
persoonlijkheid veel sterker op den     
voorgrond dan bij de vorige organismen4 
,de hydra's of zoetwaterpolypen worden  

in poelen gevonden4 ,het voedsel treedt 
weer uit dezelfde opening1 waardoor het 
is binnengetreden4 ,om zich te          
verplaatsen buigt het dier zijn lichaam 
in eenen boog1 hecht het den mond vast  
tegen het voorwerp1 waartegen het       
steunt1 maakt den voet los1 trekt dien  
weer naar den mond1 plaatst den mond    
weer wat verder en zoo vervolgens4      
,gewoonlijk volbrengen zij die          
bewegingen1 om in het licht te komen1   
hoewel zij geene oogen bezitten1        
somtijds ook om hunne prooi te zoeken4  
,en toch1 wat vreemde wezens6 ,men kan  
ze in stukken snijden1 zonder ze te     
dooden2 integendeel3 uit ne enkele hydra
 kan men er twee1 drie1 ja zelfs tien   
maken4 ,men kan ze ook als een          
handschoen omkeeren1 zonder dat dit     
invloed heeft op hare spijsvertering3 de
 buitenoppervlakte wordt dadelijk maag4 
,men kan ze aan elkander vastmaken1 ze  
enten als boomtakken enz4  ,is eene     
hydra overlangs in twee helften         
gesneden1 dan zal iedere helft in minder

 dan vier-en twintig uren zich weer     
sluiten en zoo eene nieuwe hydra vormen1
 in staat eene prooi te grijpen4 ,indien
 men haar overdwars doorsnijdt1 dan zal 
de voorste helft in twee dagen weder    
eenen voet verkrijgen1 en de achterste  
helft weer nieuwe armen4 ,indien men    
eene hydra eerst overlangs doorsnijdt1  
en daarna elk der helften overdwars1 dan
 heeft men na verloop van acht dagen    
vier hydra's4 ,zoo heeft ,trembley uit  
ne hydra vijftig nieuwe wezens gevormd4 
,men kan ook1 zoools wij zooeven        
opmerkten1 dat vreemde dier omkeeren4   
,terwijl bij de sponsen1 het endoderm   
7de binnenste cellaag7 zeer veel van het
 ectoderm 7de buitenoppervlakte7        
verschilt1 komen beide bij de hydra's   
bijna geheel overeen4 ,men kan van het  
ectoderm naar willekeur endoderm maken  
en omgekeerd4 ,daarvoor behoeft men de  
polyp slechts om te keeren4 ,dan moet de
 vroegere buitenoppervlakte het voedsel 
kunnen verteren1 en de vroegere         
binnenoppervlakte het beschermende en   

gevoelige deel van het lichaam worden4  
,toch heeft dat omkeeren niet de minste 
schadelijke uitwerking4 ,eenige uren    
lang schijnt het dier minder op zijn    
gemak en doet het pogingen1 7die        
dikwijls gelukken71 om in zijnen        
vroegeren toestand terug te keeren4     
,maar gelukt dit niet1 dan weet het zich
 in zijnen nieuwen toestand te schikken1
 en ziet men het de armen uitstrekken om
 een ruim maal te doen en den verloren  
tijd in te halen4 ,indien men eene hydra
 omkeert en dan door eene andere laat   
inslikken1 dan raken de beide           
binnenoppervlakten elkander aan1 en     
zullen deze zich zdanig aan elkander    
vasthechten1 dat de twee dieren na      
verloop van enkele dagen n wezen vormen6
 ,men ziet1 hoe die weefsels zich       
schikken in de verandering hunner       
omgeving1 en veranderen4 ,hunne         
physiologische eigenschappen1 hunne     
scheikundige samenstelling worden meer  
of minder gewijzigd1 en dit is dan ook n
 der vruchtbaarste bronnen voor de      

splitsing van het dierenrijk4  ,de      
hydra's planten zich voort door         
knopvorming2 eene kleine hydra groeit op
 bet lichaam der eerste en ontwikkelt   
daar2 na eenigen tijd geraakt zij los en
 leeft zij afzonderlijk4 ,somtijds      
dragen zij tot vijf jongen op           
verschillende trappen van ontwikkeling4 
,er zijn nog geene geslachten3 de jongen
 groeien naarmate van het voedsel1 dat  
de polyp heeft opgenomen1 en de         
temperatuur4 ,maar reeds openbaart zich 
de neiging tot geslachtsvoortplanting4  
,in het laatst van den zomer ziet men   
dikwijls bij de ,cordylophora eene wijze
 van voortplanting1 die van de vorige   
verschilt4 ,de jeugdige polypen         
veranderen1 in stede van zich tot       
individuen te ontwikkelen1 in bolronde  
zakjes1 waarvan sommige eitjes en andere
 mannelijke organen bevatten4 ,dit is   
een nieuwe stap der natuur op het gebied
 der uitingen van het leven4  ,die stap 
tot de vorming der geslachten vormt den 
overgang tusschen de polypen en de      

medusen1 die vreemdsoortige schijven    
gelei1 die iedereen dikwijls aan het    
strand gezien heeft1 of in den vorm van 
halve bollen in het water heeft zien    
drijven4 ,langen tijd hebben de         
beoefenaars der dierkunde gezocht naar  
de wijze van ontstaan van die wezens2   
men had ze zorgvuldig van de polypen    
onderscheiden1 terwijl zij inderdaad    
dochters daarvan zijn4 ,zij ontstaan uit
 bepaalde polypen1 ,scyphistomen1 langs 
een rij van vreemdsoortige overgangen1  
die men aldus kan samenvatten3 de       
scyphistoma1 die zeer veel op de andere 
zoetwaterhydra's gelijkt1 verandert in  
eene geheel andere polyp1 ,strobila     
genaamd2 deze verandert in eene reeks   
segmenten1 die men niet beter           
vergelijken kan dan met eenen stapel    
borden1 die n voor n losraken en nieuwe 
medusen worden4 ,deze worden grooter1   
haar scherm neemt toe1 krijgt           
insnijdingen en vangarmen4 ,volwassen   
geworden1 verkrijgen zij eieren en      
mannelijke organen1 en die eieren geven 

weder het aanzijn aan waterpolypen1     
waaruit nieuwe medusen ontstaan4 ,dit   
zijn geene gedaanteverwisselingen als   
bij de insecten 7die toen trouwens nog  
niet bestonden71 het zijn merkwaardige  
voortbrengselen van wisselende          
voortplanting4 ,wat zijn de oorzaken    
dier wisselingen8 ,de hydra's ontstaan  
uit bevruchte eieren1 de medusen uit    
hydra's zonder voorafgaande bevruchting1
 door eenvoudige verdeeling van het     
lichaam1 door knopvorming en loslating4 
,niet alle medusen gelijken op elkander4
 ,er zijn een aantal verschillende      
vormen1 en hoewel alle door hare        
geboorte aan de hydra's verwant zijn1   
ontstaan zij niet op dezelfde wijze4 ,de
 kleine klokvormige medusen ontstaan    
niet als de groote paddestoelvormige    
medusen door deeling uit eene strobila2 
zij groeien als bloemen op hydra's1 die 
in boomvormige kolonin leven2 andere    
ontstaan in den vorm van trossen of     
kraagjes1 en raken los en drijven in het
 water4 ,zij gelijken volkomen op       

zeeplanten1 takken1 knoppen en vruchten4
 ,de medusa verhoudt zich tot de hydra  
als de bloem tot den tak2 haar scherm is
 als het ware eene bloemkroon4 ,evenals 
de bloem gevormd is uit gewijzigde      
bladeren1 die zich straalsgewijze       
gerangschikt hebben om de as1 die ze    
draagt1 zoo is ook de medusa gevormd uit
 gewijzigde waterpolypen1 die zich      
straalsgewijze gerangschikt hebben door 
verkorting van den oorspronkelijken     
afstand4 ,toch hebben de polypen1 in    
fig4 #dh afgebeeld1 geene andere        
overeenkomst met de planten1 dan dat zij
 aan een vast punt zijn vastgehecht1 op 
de wijze der koralen4  ,die plantdieren1
 wier vorm en wezen zoozeer verschillen 
naar gelang der voeding1 der temperatuur
 en andere omstandigheden1 zijn eene    
belangrijke les der natuur4 ,de         
zoetwaterhydra1 die gewoonlijk eenzaam  
is1 sticht kolonin1 als men haar plaatst
 in eene omgeving van eene hooge        
temperatuur en rijk aan voedingsstoffen4
 ,is dit niet een krachtig bewijs voor  

de veranderlijkheid der soorten8 ,de    
waterpolypen maken ons duidelijk1 hoe   
een eenvoudig organisme de meest        
verschillende vormen kan aannemen1 de   
ladder der bewerktuiging kan afdalen en 
opklimmen2 zij doen ons nog heden stap  
voor stap die wonderlijke               
gedaanteverwisseling volgen4            
,denzelfden naam van plantdier kan men  
geven aan de koraalpolypen1 die in de   
zee gebouwen van schitterende bloemen   
optrekken en bouwmateriaal afscheiden1  
zoodat geheele eilanden uitsluitend     
daaruit gevormd zijn4 ,het zijn meer of 
minder talrijke kolonin1 waarvan ieder  
inwoner zijn eigen huis bouwt en        
bewoont4 ,die ontelbare koraaltakken    
waren langen tijd een raadsel voor de   
wetenschap1 en de schoonheid hunner     
kleuren heeft de schoonste              
beschrijvingen in het leven geroepen4   
,thans weet men1 dat het polypenkolonin 
zijn1 wier verscheidenheid in vorm en   
wier organische eigenschappen niet      
minder welsprekend zijn dan die der     

vorige wezens4 ,evenals zij bestaan zij 
uit eene buis1 wier uiteinde beschouwd  
kan worden als een mond en waarvan de   
binnenzijde als de maag kan worden      
aangemerkt4 ,een aantal vangarmen zijn  
aanwezig2 de kop ontbreekt nog4 ,gehoor-
 en gezichtsorganen worden nog gemist4  
,van de vijf zintuigen bestaat nog      
slechts alleen de tastzin2 dat van den  
smaak begint eerst4 ,enkele spieren     
worden gevonden2 de zenuwen verkeeren   
nog in rudimentairen toestand1 en zijn  
weinig gevoelig4 ,iedere kleine polyp   
leeft afzonderlijk1 maar haar leven     
smelt ineen met het doodsche bestaan van
 de kolonie1 waarvan zij deel uitmaakt1 
,evenals bij de medusen heeft de        
voortplanting plaats door middel van    
eieren en kleine bevruchtende lichamen1 
hetgeen het begin der                   
geslachtsvoortplanting is1 doch slechts 
in sluimerenden toestand4 ,die wezens   
zijn tweeslachtig1 doch onbewust4       
,gevoelen zij zelfs iets van het leven8 
,zeker is het1 dat zij er geheel        

onverschillig voor schijnen4 ,somtijds  
slorpt de ne polyp de andere op zonder  
dat deze den minsten tegenstand biedt4  
,somtijds sterft de polyp in hare woning
 en wordt zij dadelijk weder vervangen  
door eene andere1 door die woning zelf  
voortgebracht3 de woning zelf brengt    
hare eigene bewoners voort4  ,alsof de  
natuur langzamerhand hare krachten      
beproefde bij de ontwikkeling van het   
leven1 staan naast de vorige wezens1    
doch iets hooger in ontwikkeling1 de    
tunicata 7manteldieren1 huidzakdieren71 
wier omhulsel evenals bij de planten uit
 cellulose bestaat1 wier                
spijsverteringskanaal twee openingen    
heeft1 ne voor het intreden van het     
voedingswater1 de andere voor het       
uitstroomen1 en die behalve de          
spijsverterings- en                     
voortplantingsorganen een begin van een 
hart en van bloedsomloop bezitten4 ,die 
kleine weekdieren zijn als het ware     
niets anders dan levende zakken1 maar   
hun leven is reeds iets ontwikkelder dan

 dat der vorige4 ,het vreemdste is1 dat 
in dit beginsel van een hart1 zonder    
kleppen1 zonder hartkamers1 het bloed   
nog geene bepaalde richting volgt3 het  
hart slaat een tijdlang in de ne        
richting1 staat stil1 slaat dan in      
tegengestelde richting1 zoodat de       
bloedvaten1 die in het eerste geval de  
rol van slagaderen vervulden1 in het    
tweede geval als aderen dienst doen4    
,het dier ademt en zijne                
ademhalingswerktuigen 7kieuwen7 zijn    
gevormd ten koste van het voorste       
gedeelte van de spijsverteringsorganen4 
,het schijnt1 dat deze van alle         
ongewervelde dieren het dichtst aan de  
gewervelde dieren grenzen1 en hunne     
stamvaders zijn4 ,nog altijd zijn het de
 trilharen1 die het water1 dat de       
voedingsstoffen bevat1 naar den mond    
voeren4 ,hunne gedaante en afmetingen   
bieden de grootste verscheidenheid aan4 
,verschillende soorten zijn             
mikroskopisch2 enkele scheiden kleine   
schelpen af2 andere1 zooals de ,pyrosoma

 7vuurlichaam71 zijn phosphoresceerend1 
en verspreiden zelfs1 indien zij hunne  
volle levenskracht hebben1 een helder1  
rood licht2 sommige zijn geheel vrij en 
brengen hun leven zwemmende door2 andere
 hechten zich aan de rotsen vast op het 
oeverzand3 het zijn de ,ascidin1 die in 
grooten getale op onze kusten voorkomen 
en somtijds de grootte van kippeneieren 
bereiken2 zij hechten zich onder de     
steenen vast als stukken gelei1 en      
indien men den steen omkeert1 werpen zij
 water om zich heen4  ,bij die wezens is
 de voortplanting even onregelmatig1 en 
als het ware nog even weifelend als de  
bloedsomloop4 ,zij zijn tweeslachtig1   
geven het aanzijn aan eieren1 die zij   
bevruchten1 en uit het ei komt niet de  
zoon1 maar de kleinzoon voort van het   
dier1 dat het heeft voortgebracht1 daar 
de zoon in het ei alleen ontstaat om    
zich daarin voort te planten en dadelijk
 te sterven6 ,het ei brengt een wezen   
voort1 dat nooit het daglicht zal zien1 
het omhulsel van dat ei is              

tegelijkertijd de wieg en het graf van  
een wezen1 dat zich daarbinnen          
voortplant als ongeboren vrucht1 en     
waarvan de overblijfselen tot voedsel   
dienen voor het nieuwe geslacht1 dat het
 eenige is dat bestemd is1 naar buiten  
te treden4 ,dit merkwaardige en vreemde 
feit is van groot gewicht voor de       
ontwikkelingsleer4 ,het toont ons aan1  
dat die wezens behooren tot die periode 
in de geschiedenis der natuur1 waarin de
 levenskracht na duizenden pogingen en  
aarzelingen de grens had overschreden1  
die de weekdieren onderscheidt van de   
dieren1 door een geraamte gesteund1 de  
ongewervelde van de gewervelde dieren4  
,reeds heeft de natuur eenen langen weg 
doorloopen in de ontwikkeling der       
bewerktuigde wezens4 ,toch hebben wij   
tot nu toe nog slechts vormelooze wezens
 beschouwd1 die leven in de diepten der 
zee4 ,sommige zijn kleine geleiachtige  
bolletjes1 die door middel van hunne    
trilharen1 die hun voor alles dienen1   
voortzwemmen2 andere zijn tot kolonin   

verbonden en vormen als het ware levende
 boomen4 ,wel hebben zij een            
spijsverteringsorgaan1                  
voortplantingsorganen en organen voor   
den bloedsomloop1 zenuwen en spieren1   
maar geen spoor van symmetrie4          
,overbodig is het1 hierbij te voegen1   
dat zij nog geen hoofd hebben4 ,tot nu  
toe zijn al die wezens blind1 doof en   
stom4  ,een begin van een kop en een    
begin van symmetrie openbaart zich bij  
de wormen1 wier voorouders in het slijk 
van zeen en rivieren woonden4 ,die      
weekdieren onderscheiden zich van de    
vorige door twee eigenschappen3 zij zijn
 gerekt en zij verplaatsen zich4        
,beschouwen wij b4v4 den eenvoudigen    
aardworm4 ,het feit reeds1 dat hij      
kruipt1 geeft hem meerdere              
voortreffelijkheid4 ,hij bestaat uit    
gelijke ringen en zijne toename in      
lengte wordt alleen verkregen door eene 
toename in het aantal dier ringen1      
waarvan elke zoowel kop als staart kan  
worden4 ,maar het feit alleen1 dat de   

voorste ring tot taak heeft het eerst   
het voedsel op te nemen1 dat den        
geheelen worm moet doorloopen1 plaatst  
dien ring in zoodanige omstandigheden1  
dat zijn bevattingsvermogen gedurig     
werkzaam is en zich ontwikkelen moet4   
,het is een mond1 die zich vooruit      
beweegt1 die eene zekere                
verantwoordelijkheid draagt tegenover de
 geheele kolonie1 die altijd vooraan    
moet staan in het gelid1 om het beste   
uit den grond te zoeken1 en reeds       
daardoor veroorzaakt1 dat in dat dier   
eene buikzijde1 eene rugzijde1 een      
voorste gedeelte1 een links en een      
rechts bestaat4  ,de kop krijgt eene    
afzonderlijke taak4 ,hij zal            
hindernissen ontmoeten1 zal van tijd tot
 tijd geroepen worden tot den strijd en 
somtijds aan groote gevaren zijn        
blootgesteld4 ,zijne kracht en zijn     
weerstandsvermogen zullen langzamerhand 
toenemen4 ,toch is dat orgaan nog niet  
van zoo groot gewicht1 of het kan1      
indien het verminkt is1 van zelf weer   

aangroeien4 ,indien men van eenen worm  
den kop afsnijdt1 dan groeit hij weder  
aan2 snijdt men eenen worm in tween1 dan
 worden beide deelen weder aangevuld    
7ook het achterste deel1 dat weder      
organen voor den bloedsomloop en        
hersenen moet verkrijgen74 ,er bestaan  
zelfs ringwormen1 die men in zoovele    
deelen kan snijden als men verkiest1 en 
waarbij dan ieder deel weer eenen kop en
 eenen staart zal krijgen en een dier   
zal worden1 dat volkomen levensvatbaar  
is4  ,sommige ringwormen kunnen eene    
lengte van #a #a_/b meter tegen eene    
dikte van #c centimeter bereiken1 en    
bestaan uit honderden ringen4 ,men vindt
 in zee dikwijls ringwormen1 die z lang 
zijn1 dat de staart als het ware niet   
meer in betrekking staat tot den kop1   
zoodat zij zich kunnen bijten1 zonder   
het zelf te gevoelen4 ,enkele soorten1  
zooals de ,nadinen1 planten zich door   
knopvorming voort2 veertig tot zestig   
ringen groeien na elkander aan1 en      
daarna verdeelt het dier zich van zelf  

in twee deelen1 terwijl aan het voorste 
deel van het nieuwe wezen een kop       
groeit2 maar merkwaardig is het1 dat in 
den herfst die wijze van voortplanting  
plaats maakt voor                       
geslachtsvoortplanting4 ,sommige        
,nereden zijn nog merkwaardiger3 zij    
bestaan uit twee wezens1 met hunne      
uiteinden aan elkander gehecht1 het ne  
van geslachtsdeelen voorzien1 het andere
 niet4 ,hetzelfde is het geval bij de   
,sylliden 7fig4 #ea74 ,het is1 alsof de 
natuur niet gemakkelijk eene keuze heeft
 kunnen doen tusschen de verschillende  
wijzen van voortplanting4  ,later1 bij  
de insecten1 zal de voortplanting alleen
 geschieden bij het volmaakte wezen1 de 
kapel uit de pop voortgekomen1 terwijl  
de larven zich niet kunnen voortplanten4
 ,hier echter planten de larven zich wel
 voort4 ,de onderlinge onafhankelijkheid
 der ringen is somtijds z groot1 dat bij
 eenzelfde dier enkele ringen mannelijk1
 andere vrouwelijk1 weer andere van     
geslachtsdeelen voorzien zijn1 andere   

niet4 7,spirorben1 ,autoliten74  ,de kop
 vormt zich onmerkbaar4 ,het beginsel   
der hersenen is gelegen in den eersten  
ring bij de ringwormen1 in den derden1  
somtijds in den vierden1 bij de regen   
wormen2 bij de ringwormen ligt de mond  
aan den tweeden ring4 ,de trilharen zijn
 voelhorens1 grijporganen1 geworden4 ,de
 oogen1 nog in rudimentairen toestand1  
komen voor den dag2 het zijn zenuwen1   
gevoelig voor het licht1 die zich       
beginnen te ontwikkelen1 en dat wel aan 
de beide uiteinden1 aan de uiterste     
ringen4 ,de ,nematoneres contorta1 de   
,oria armandi1 de ,fabricia hebben      
gewoonlijk twee oogen op het            
achtergedeelte2 de ,amphicorina1 de     
,myxicola hebben er vier1 de ,amphiglena
 mediterranea zes of acht4 ,de          
lintwormen1 parasieten1 die zich aan een
 ander organisme vasthechten1 en die dus
 hun voedsel nooit behoeven te zoeken1  
dat zij van zelf binnen hun bereik      
hebben1 hebben in het geheel geen kop1  
maar alleen een soort zuiggat1 waaruit  

het lichaam van het dier zich ontwikkelt
 door de vorming van nieuwe ringen4 ,ook
 de gehoorwerktuigen beginnen voor den  
dag te komen1 nu eens op den eersten    
ring1 dan weder op een volgenden4 ,doch 
langzamerhand beginnen zich de          
verschillende zintuigen te beperken tot 
het voorste gedeelte van het lichaam4   
,zoo wonen wij van stap tot stap de     
ontwikkeling en den vooruitgang van het 
leven bij1 terwijl iedere bijzonderheid 
van de vorming van nieuwe organismen    
zich aan onze blikken vertoont als eene 
openbaring van den oorsprong1 waaruit   
alle thans levende schepselen zijn      
voortgekomen4 ,als wij aan de insecten  
komen1 dan zien wij ook daar denzelfden 
oorspronkelijken bouw3 meer of minder   
met elkander verbonden ringen4 ,de      
duizendpooten hebben gewoonlijk bij hun 
uittreden uit het ei slechts negen      
ringen2 de overige ringen groeien na    
elkander aan het achterdeel van het     
lichaam2 maar deze insecten treden reeds
 meer als afzonderlijke individuen op3  

wel kunnen de twee helften eener        
,scolopendra1 die dwars doorgesneden is1
 eenigen tijd blijven leven en zich     
bewegen1 maar zij eindigen toch met     
beide te sterven zonder te zijn         
aangegroeid4 ,de geslachtsvoortplanting 
treedt meer op den voorgrond4  ,bij alle
 insecten bestaat het lichaam uit drie  
kenmerkende deelen3 kop1 borststuk en   
achterlijf2 de kop bestaat uit aan      
elkander gehechte ringen1 het borststuk 
uit drie en het achterlijf uit zes tot  
twaalf ringen4 ,bij de spinnen zijn de  
ringen alleen waar te nemen in de       
vrucht4 ,doch de eenheid van oorsprong  
der gelede dieren is duidelijk aan te   
toonen4  ,maar wij moeten niet te snel  
vooruitgaan1 opdat wij met oordeel den  
gang van zaken kunnen volgen bij die    
langzame en grootsche ontwikkeling van  
het leven4 ,even laag op de trap der    
organische wezens staan de ,echinodermen
 of stekelhuidigen1 crinoden1 zeegels1  
holothurin1 enz4 ,zij hebben nog beide  
soorten van voortplanting1 dat wil      

zeggen1 zij hebben eensdeels eieren en  
anderdeels vermenigvuldigen zij zich    
door knopvorming4 ,visschers1 die       
dikwijls lastig gevallen worden door    
zeesterren1 snijden ze in stukken1      
indien zij zich vasthechten aan hunne   
netten1 doch vergeten1 dat zij zoodoende
 vier of vijf voor ne in de plaats      
krijgen4 ,zij kunnen zich door middel   
van hunne kleine voelhorens langzaam    
bewegen4 ,de zeesterren en zeegels      
hebben rudimentaire oogen3 het zijn     
roode vlekken1 gelegen aan de           
benedenzijde der stralen1 vlak onder de 
uiterste voelhorens4 ,het licht wordt   
sterk daarin gebroken4 ,zij verdienen   
nauwelijks den naam van oogen1 maar toch
 zijn zij het reeds4  ,de zeesterren    
zijn oorspronkelijk polypen1 met den kop
 vastgehecht aan het midden van de ster4
 ,de arm eener ster1 losgemaakt van de  
middenschijf1 groeit weder tot een      
geheel lichaam aan4 ,de vijf armen 7bij 
sommige soorten zelfs meer7 groeien     
eveneens weder aan4 ,iedere arm leeft en

 kan op zijne beurt het leven schenken  
aan een' knop1 die weder middenschijf   
wordt en zich zoo tot eene zeester      
vormt4 ,er is nog geen kop en evenmin   
zijn er ademhalingswerktuigen4  ,de     
weekdieren in engeren zin1 de           
,cephalopoden1 koppootigen1 die op hun' 
kop loopen1 de ,gasteropoden1           
buikpootigen1 die op den buik voortgaan1
 schelpslakken en andere1 de ,acephalen1
 koploozen1 oesters1 mossels enz4       
schijnen af te stammen van de           
ringwormen4 ,volgens ,perrier toch      
bewegen zich al die weekdieren op een   
aanhangsel van hunnen kop en zouden de  
armen van de cephalopoden1 de afgeplatte
 voet der gasteropoden en de tongvormige
 voet der acephalen aanhangsels zijn van
 het weekdier2 hunne vormen zouden      
alleen de vrucht zijn van de omgeving1  
waarin zij moesten leven4 ,de weekdieren
 en de cephalobranchiaten 7kopkieuwigen7
 zouden beide afstammelingen zijn van   
wezens1 die in kokers wonen1 en die in  
geene betrekking tot de buitenwereld    

staan dan door de openingen in die      
kokers en voornamelijk door de voorste  
opening4 ,de koploozen zouden ontaarde  
buikpootigen zijn1 bij wie de kop       
geatrophieerd is1 toen hij geene taak   
meer te verrichten had4 ,de brachiopoden
 7armpootigen71 die evenals de          
koploozen1 in eene tweekleppige schelp  
zijn opgesloten1 maar van de eerste uit 
een anatomisch oogpunt zeer verschillen1
 zouden van de ringwormen langs eenen   
anderen tak afstammen1 en het dichtst   
bij den gemeenschappelijken oorsprong   
gebleven zijn4  ,bij de weekdieren is   
het zenuw- en spierstelsel nog slecht   
ontwikkeld4 ,het zenuwstelsel bestaat   
uit knoopen en strengen1 en deze        
centrale deelen zijn onder het          
darmkanaal gelegen4 ne der bijzondere   
eigenschappen van het bekleedsel der    
weekdieren is1 dat het vaste stoffen    
afscheidt1 die de zoo verschillende     
schelpen vormen1 en die voor hen        
steunsels vormen1 onafhankelijk van het 
spierstelsel4 ,de zintuigen beginnen    

zich sterk te ontwikkelen4 ,de tastzin  
is reeds ver gevorderd4 ,de reuk        
onderscheidt zich langzamerhand van den 
smaak4 ,het gehoor heeft tot zintuig    
blaasjes1 waarin reeds gehoorsteentjes  
gevonden worden4 ,het oog bezit een     
netvlies1 eene kristallens1 een         
regenboogvlies1 eenen oogrok en         
glasachtig vocht4 ,het gedeelte van het 
lichaam1 waarop de oogen gevonden       
worden1 is gewoonlijk de                
aanhechtingsplaats der voelhorens2      
dikwijls zijn zij aan de uiteinden      
gelegen4 ,zij hebben alle een hart of   
een orgaan voor den bloedsomloop1 dat de
 plaats daarvan inneemt4 ,zij zijn van  
geslachtsorganen voorzien en planten    
zich door eieren voort1 maar de         
geslachten zijn niet altijd gescheiden  
in twee individuen3 bij de koppootigen  
zijn de geslachten gescheiden1 de       
buikpootigen zijn bijna alle            
tweeslachtig4 ,de slakken zijn          
tweeslachtig1 dat wil zeggen3 ieder     
individu bezit beide organen1 maar de   

innige vereeniging van twee wezens is   
voor de voortplanting noodig1 daar ieder
 tegelijkertijd als mannetje en wijfje  
optreedt4  ,op de grens der gewervelde  
en ongewervelde dieren ontmoet men den  
,amphyoxus1 lancetvischje1 den          
eerwaardigen amphyoxus1 zooals ,haeckel 
hem begroet1 die nog meer van de        
visschen verschilt1 dan de visschen van 
den mensen4 ,het is een gewerveld dier  
zonder kop4 ,de amphyoxus leeft op de   
zandige oevers der zee1 gedeeltelijk in 
het zand begraven1 men vindt hem aan de 
,noordzee1 aan de kusten van ,engeland1 
die der ,middellandsche zee1 in         
,brazili1 ,peru1 ,borneo1 ,china1 bijna 
overal4 ,het geraamte bestaat uit eene  
kraakbeenige ruggestreng2 een           
cilindervormige buis vormt de as van het
 lichaam1 daarin ligt het centrale      
zenuwstelsel4 ,een kleine vlek aan het  
uiteinde van de ruggestreng is het begin
 van een oog1 ook het reukorgaan komt in
 primitieven toestand voor1 het gehoor  
bestaat nog niet2 hersens zijn nog niet 

te ontdekken4 ,de anatomische           
eigenschappen wijzen er op1 dat hij de  
waarschijnlijke stamvader is van de     
gewervelde dieren1 de laatste           
afstammeling van het oude ras der       
koplooze gewervelde dieren1 de          
verbindingsschakel tusschen de          
gewervelde en de ongewervelde dieren4   
,onmiddellijk achter dezen stamvader    
kunnen de ,cyclostomen 7rondbekken7     
gerangschikt worden1 waartoe de prik of 
lamprei behoort4 ,hun lichaam is        
wormvormig1 zonder ledematen2 hun bek   
bevat geene tanden1 hunne huid is naakt 
en zonder schubben4 ,zij missen een     
beenig skelet1 maar hebben reeds een    
begin van kieuwen en van hersenen4      
,naarmate wij in ons onderzoek          
vooruitgaan1 zullen wij het leven meer  
beperkt zien tot bepaalde organen1 en de
 bestanddeelen1 waaruit de dieren       
bestaan1 hunne oorspronkelijke          
eigenschappen zien verliezen1 om zich   
over te geven aan de leiding van het met
 hersenen voorziene wezen4 ,de          

gewervelde dieren1 zooals de zoogdieren1
 vogels1 kruipende dieren1 visschen1    
bestaan in hoofdzaak uit een gebouw van 
wervels1 dat het ruggemerg beschermt1 en
 eindigt in eenen schedel1 die zelf uit 
gewijzigde wervels bestaat1 en de       
hersenen bevat1 die niets anders zijn   
dan de oorsprong van het ruggemerg4     
,geboren uit de ongewervelde dieren1 en 
ongetwijfeld voortgekomen uit de laagste
 dezer dieren1 de ringwormen1 wier      
anatomische bouw de meeste overeenkomst 
heeft met de lagere gewervelde dieren1  
vertoonen zij zich aan ons als de meest 
volmaakte ontwikkeling van het leven op 
onze planeet4 ,het is hieruit1 dat men  
zich niet alleen den vorm der wezens kan
 verklaren1 maar ook de schikking van   
ieder orgaan in het lichaam4 ,het hoofd1
 de zoo fijne organen van het gezicht en
 het gehoor1 het hart1 de longen1 de    
nieren hebben zich langzaam gevormd4 ,de
 vorm van ieder wezen1 zoowel in- als   
uitwendig1 is de vrucht van zijne       
levenswijze en die zijner voorouders4   

,wij zagen1 dat gedurende eene reeks van
 eeuwen de organismen zich hebben       
voortgeplant door knopvorming en        
verdeeling4 ,daarna hebben wij bij      
wezens1 die zich nog steeds op die wijze
 voortplantten1 organen zien ontstaan1  
die het aanzijn schonken aan kleine     
eieren of aan klieren4 ,van toen af     
begon de geslachtsvoortplanting1 bij    
dezelfde wezens met de vorige wijze van 
voortplanting afwisselende1 en die      
optrad bij dieren1 die beide            
geslachtsorganen bezaten en tweeslachtig
 waren4 ,daarna treedt de voortplanting 
op door de verbinding van twee          
verschillende wezens1 die1 om het       
voortbestaan der soort te verzekeren1   
tot elkander moeten naderen en zich     
tijdelijk tot n lichaam moeten          
vereenigen1 en juist door deze wijze van
 voortplanting splitsen zich de wezens  
tot verschillende soorten4 ,de ligging  
der voortplantingsorganen in de         
nabijheid van de organen1 die dienen tot
 de afscheiding van stoffen1 die geen   

nut meer hebben voor het organisme1 is  
niet zeer gelukkig1 zij is het gevolg   
van den bouw der aardwormen1 bij welke  
de oorspronkelijke organen voor de      
voortplanting verbonden zijn met de     
organen tot afscheiding4 ,bij de        
ringwormen vinden de eitjes1 die zich in
 alle kanalen van het lichaam vormen1 in
 die afscheidingskanalen eenen doorgang 
naar buiten4 ,de langzame volmaking van 
het dierenrijk heeft dien oorsprong nog 
niet uitgewischt4  ,de voortplanting    
door eieren heeft voortgeduurd tot den  
dag1 waarop levende jongen werden       
voortgebracht4 ,ieder levend wezen kwam 
van toen af voort uit een bevrucht ei1  
en heeft eenen vader en eene moeder4    
,deze behoeven elkander echter daarom   
niet te kennen4 ,de visschen leggen hare
 eieren in het water2 op den eenen of   
anderen tijd worden die eieren bevrucht1
 zonder dat de visch1 die zich daartoe  
leent1 ooit de moeder dier eieren gekend
 heeft4 ,hierop maken de roggen en      
andere eene uitzondering2 deze liggen   

tusschen de levend barenden en de eieren
 leggende dieren in1 daar het ei        
uitgebroed wordt in den moederschoot4   
,in andere gevallen1 zooals bij de      
kikvorschen1 de watersalamanders en     
andere dieren1 naderen de ouders tot    
elkander zonder elkander aan te raken1  
en toch worden de eieren bevrucht vrdat 
zij gelegd zijn1 of op het oogenblik van
 het leggen4 ,de innige vereeniging van 
twee wezens1 het huwelijk1 hetzij       
tijdelijk1 hetzij duurzaam1 is de vrucht
 van den vooruitgang4 ,die teedere band1
 reeds opmerkelijk bij een groot aantal 
vogels1 is begonnen bij de eierleggende 
dieren1 waaronder men een groot aantal  
viervoetige dieren vindt4 ,de           
schildpadden1 de krokodillen1 de        
kikvorschen1 de slangen1 de vogels      
leggen eieren4 ,men kan de ontwikkeling 
der voortplanting door eieren volgen van
 de laagste insecten tot aan de         
zoogdieren4 ,deze brengen wel levende   
jongen voort1 maar iedereen weet1 dat   
ook daar in den moederschoot ieder      

levend wezen als ei begonnen is4 ,het   
baren van levende jongen is de tot      
volkomenheid gebrachte voortplanting    
door eieren2 de eerste wijze van        
voortplanting is zelfs nog weifelend bij
 de eerste zoogdieren1 de buideldieren1 
die hare jongen dragen in eenen         
uitwendigen zak1 en vooral bij de       
vogelbekdieren 7ornithorhynchus         
paradoxus74 ,van welk oogpunt wij dus   
ook de zaak beschouwen1 wij zien in het 
leven op aarde steeds de ontwikkeling   
uit nen zelfden stamboom4  ,de          
eierleggende viervoetige dieren vormen  
den overgang tusschen de voortplanting  
door eieren en door het baren van       
levende jongen2 men weet zelfs nu nog   
niet1 of de ornithorhynchus altijd      
eieren legt of somtijds ook levende     
jongen voortbrengt4 ,de buideldieren1   
zooals de kangoeroe's en andere1        
schijnen met de vogelbekdieren de oudste
 zoogdieren der wereld te zijn4  ,die   
wezens1 die in de ontwikkeling van het  
leven zijn blijven stilstaan1 brengen   

jongen voort1 die zich eerst ontwikkelen
 na hunne geboorte4 ,de moeder grijpt   
met de lippen hare jongen1 die op zich  
zelf nog niet levensvatbaar zijn1 en    
legt ze in den zak1 dien zij vr haren   
buik draagt4 ,daar hechten zij zich     
vast1 ieder aan eenen tepel1 en blijven 
daaraan vast1 totdat hunne ledematen en 
organen voldoende ontwikkeld zijn4 ,die 
buidelzak is als het ware eene tweede   
baarmoeder1 waarin de ontwikkeling der  
vrucht ten einde gebracht wordt4 ,indien
 de jongen alleen kunnen loopen1        
vergeten zij toch dat nest niet en      
vluchten zij daarin bij het eerste      
alarm2 zij brengen daarin een groot     
gedeelte van hunne kindsheid door4 ,men 
ziet1 hoe wij geleidelijk de            
ontwikkeling van alle organen bijwonen4 
,men kan stap voor stap de vorming van  
den boezem volgen1 te beginnen met de   
vogelbekdieren tot aan de schitterende  
,venus van ,milo2 de volmaking van den  
kop1 van den eenvoudigen worm tot dien  
van ,apollo of ,antinos1 en zoo verder  

van het geheele lichaam en van ieder    
orgaan1 hand1 oog1 oor enz4 ,stap voor  
stap begint elk orgaan1 ontwikkelt het  
zich en wordt het volmaakter4  ,de      
levenskracht1 eerst in het geheele      
organisme verspreid1 beperkt zich       
langzamerhand in enkele organen4 ,wij   
zagen reeds1 dat men eenen ringworm in  
zooveel deelen kan snijden als men wil1 
zonder dat het dier zijn leven verliest4
 ,men kan toch het dier beschouwen als  
eene verzameling van kleine deelen1 die 
ieder hunne eigene levensvatbaarheid    
bezitten3 de rugstukken eener nadine    
vormen eenvoudig dertig dieren2 elk deel
 verkrijgt eenen kop1 eenen staart en   
nieuwe ringen4 ,zoo ook zagen wij1 dat  
enkele lange ringwormen zich in hunnen  
eigen staart bijten zonder dat zij het  
zelf bemerken2 dat men eene hydra in    
stukken kan snijden1 kan omkeeren1 twee 
hydra's op elkander kan enten1 enz4 ,de 
aardworm heeft niet meer die verbazende 
levensvatbaarheid in ieder zijner       
deelen2 toch groeit de kop weer aan1 als

 deze afgesneden is4 ,charles ,bonnet   
verhaalt1 hoe hij van eenen zelfden worm
 twaalf malen den kop heeft afgesneden1 
en hoe deze twaalf malen weder          
aangroeide4 ,iedere straal van eene     
zeester vormt weder eene nieuwe zeester4
 ,naarmate wij verder komen in ons      
onderzoek naar de ontwikkeling der      
wezens1 beperkt zich de levenskracht    
meer en meer4 ,bij de salamanders       
groeien zoowel de pooten als de staart  
weer aan en zelfs ook de oogen en een   
deel van den kop4  ,onder de insecten   
bezitten de sprinkhanen eene verbazende 
levensvatbaarheid4 ,van #ca onthoofde   
sprinkhanen leefden alle nog na twee    
dagen en waren zij nog even vlug als vr 
de operatie1 #bi leefden drie dagen1 #bc
 vier dagen1 #aj vijf dagen1 #d zes     
dagen1 #b zeven dagen4 ,de laatste      
leefde nog vijftien dagen na de         
onthoofding4 ,die zelfde dieren kunnen  
in het leven blijven1 als alle organen  
er uit genomen zijn1 7en zelfs ook als  
zij daarna opgevuld worden73 leeggemaakt

 vijf dagen1 leeggemaakt en onthoofd    
vier dagen4 ,de enkele kop leeft nog    
vier en twintig uren4 ,de kop met den   
eersten ring kan #cj uren leven4 ,de kop
 met de twee eerste ringen drie dagen4  
,de eerste ring1 van den kop en het     
lichaam gescheiden1 leeft nog           
verscheidene uren4 ,de derde ring met   
het achterdeel van het lichaam sterft   
dadelijk4 ,het blijkt dus1 dat de       
levenscentra in den kop en de twee      
eerste ringen gelegen zijn4 ,opmerkelijk
 is het1 dat die dieren niet de minste  
stuiptrekkende beweging openbaren als   
men ze den kop afsnijdt1 of de          
ingewanden uitneemt4 ,een sprinkhaan1   
wien de kop is afgesneden1 merkt daar   
waarschijnlijk niets van4  ,zoo ziet men
 ook1 dat de twee helften van eenen     
doorgesneden kikvorsch niet dadelijk    
sterven3 de voorste helft1 de kop en de 
twee voorpooten1 loopt weg1 terwijl de  
achterste helft hare gevoeligheid       
behoudt2 niet zelden kan men in een     
laboratorium eenen onthoofden kikvorsch 

met den poot de tang zien wegduwen1 die 
hem doet lijden4 ,ook ziet men dikwijls 
een onthoofd hoen wegvliegen1 een spoor 
van bloed op zijnen weg achterlatend4   
,een gevilde en in stukken gesneden     
paling beweegt zich nog langen tijd4    
,het hart van eene schildpad1 uit het   
lichaam verwijderd1 blijft nog eenige   
uren kloppen4 ,vroeger hebben wij reeds 
gezien1 dat men bij de lagere dieren de 
hersenen kan wegnemen1 en dat deze weder
 aangroeien2 diezelfde proef kan ook bij
 duiven genomen worden4 ,indien men bij 
eene duif de hersenen wegneemt1 verliest
 het dier onmiddellijk het gebruik      
zijner zintuigen en het vermogen1 om    
zijn voedsel te zoeken4 ,doch indien men
 het dier voedsel ingiet1 kan het       
blijven leven1 omdat de voedingsfuncties
 ongestoord blijven1 als men de daarmede
 samenhangende zenuwcentra niet         
geschonden heeft4 ,langzamerhand groeien
 de hersenen weder aan1 en naarmate die 
aangroeiing voortgaat1 ziet men het     
gebruik der zintuigen1 het bewustzijn en

 het instinct van het dier weder        
terugkeeren4  ,indien de lezer ons wel  
heeft willen volgen in ons onderzoek    
over de ontwikkeling en den vooruitgang 
van het leven1 dan zal hij doordrongen  
zijn van het denkbeeld1 dat er een nauw 
verband bestaat tusschen de             
verschillende onderdeelen der natuur1   
van de gesteenten tot aan den mensch2   
wij herhalen het1 van de gesteenten af4 
,zoo zal een stuk gebroken kristal weer 
evenzeer aangroeien1 alsof het een      
plantaardig of dierlijk weefsel ware4   
,pasteur heeft aangetoond1 dat indien   
men een gebroken kristal in de vloeistof
 plaatst1 waaruit het gekristalliseerd  
is1 men het kristal in alle richtingen  
ziet aangroeien door een afzetsel van   
kristallijne deeltjes1 maar dat men     
tevens eene sterke werking waarneemt aan
 het gebroken gedeelte1 zoodat het      
verminkte deel na verloop van enkele    
uren weer zijne regelmatige gedaante    
heeft herwonnen4  ,in die onafgebroken  
reeks openbaringen der scheppende       

natuur1 heeft er van de mechanische1    
physische en chemische periode vr het   
leven1 tot aan onzen tijd1 zoo rijk aan 
de vruchten van verstand en gedachte1   
geene verbreking plaats gehad in den    
samenhang1 geene enkele gaping1 geene   
verandering van plan1 geen              
onoverkomelijke afgrond1 geene spontane 
schepping4 ,de geheele natuur op aarde  
is naar een zelfde plan gebouwd en      
vertoont overal de uitdrukking van      
eenzelfde gronddenkbeeld4 ,komt men     
eindelijk tot den mensen1 dan staat men 
niet meer tegenover eenen               
onoverkomelijken afgrond4 ,de mensen is 
het kind der natuur1 evenals alle       
voorgaande voortbrengselen4 ,hij is door
 onverbreekbare banden verbonden aan de 
wezens1 die hem zijn voorgegaan1 aan de 
gesteenten1 de planten en de dieren4    
,later zullen wij onderzoeken1 wie zijn 
onmiddellijke stamvader geweest is4     
,maar terwijl wij dit onderzoek sluiten1
 moeten wij duidelijk die verwantschap  
van den mensch met de geheele natuur der

 aarde verstaan4  ,de geest zoowel als  
het lichaam zijn de producten van de    
levenskracht1 zooals zij langzamerhand  
ontwikkeld is4 ,wel beperkt zich het    
leven meer en meer in het hart en in de 
hersenen1 wel beperkt zich het          
bewustzijn meer en meer in de hersenen1 
maar daarom is dit nog geene nieuwe     
wereld1 het is slechts de voortzetting  
en ontwikkeling van oude vormen4  ,wij  
merkten zooeven op1 dat het hart van    
eene schildpad nog blijft kloppen1 nadat
 het uit het lichaam van het dier       
verwijderd is2 hezelfde is met het hart 
van den mensch het geval4 ,indien men   
het hart van eenen ter dood gebrachte   
enkele minuten na de terechtstelling    
uitneemt1 kan men de kloppingen1 ten    
getale van #dj tot #de in de minuut1 nog
 wel een uur lang waarnemen1 zelfs      
indien de lever1 de maag1 de ingewanden 
verwijderd zijn4 ,eenige jaren geleden  
zag een betrouwbaar en bekwaam          
ooggetuige bij eene terechtstelling in  
,japan1 hoe de oogen van het hoofd van  

den onthoofde1 nadat het op het zand    
gevallen was1 hem strak aanstaarden1 en 
hem #ae tot #bj seconden lang bij zijne 
bewegingen volgden4 ,men houde in het   
oog1 dat het hoofd met de               
scheidingsvlakte dadelijk op het zand   
was neergekomen1 zoodat er bijna geen   
bloedverlies had plaats gegrepen4  ,de  
ledematen1 de organen van den mensch    
hernieuwen zich niet1 zooals dit met de 
lagere dieren het geval was2 de weefsels
 echter herstellen zich weer vanzelf1   
wonden heelen1 het vleesch sluit zich   
weder2 door aanhechting van andere      
weefsels heeft men enkele deelen van    
organen weder kunnen herstellen1 en     
bekend is het1 hoe de transfusie van    
bloed reeds in vele gevallen het leven  
gered heeft4 ,naarmate de centralisatie 
duidelijker uitkomt1 worden een aantal  
bewegingen onwillekeurig verricht4 ,het 
hart klopt1 de longen ademen1 de maag   
verteert het voedsel1 zonder dat de wil 
zich openbaart4 ,langzamerhand heeft de 
gedachte zich tot de hersenen beperkt1  

langzamerhand verkrijgt het individu het
 bewustzijn zijner persoonlijkheid4     
,die persoonlijkheid1 dat bewustzijn is 
reeds begonnen op de laagste trappen van
 het dierenrijk #e4 ,de weekdieren1 de  
visschen1 de kruipende dieren1 zij allen
 weten1 dat zij bestaan1 zij allen      
verdedigen hun leven en brengen de      
geheele wereld in verband met hunne     
persoonlijkheid4 ,zij beginnen reeds te 
denken4 ,de gedachte ontwikkelt zich met
 het zelfbewustzijn4 ,niemand trekt     
tegenwoordig het verstand der dieren    
meer in twijfel4 ,de waarneming der     
gewoonten1 de ontleding der willekeurige
 handelingen en van de gevoelsuitingen  
der apen1 der honden1 mieren1 katten1   
olifanten1 bijen enz4 toonen            
onwederlegbaar aan1 dat naast en boven  
het erfelijk instinkt de ziel der dieren
 begaafd is met al de eigenschappen1    
waarop zich de menschelijke ziel        
verhoovaardigt1 hoewel dan ook          
gewoonlijk in mindere mate4 ,wij zeggen 
gewoonlijk1 omdat het niet zelden       

voorkomt1 zelfs bij beschaafde volken1  
dat de ouders door hunne daden toonen1  
dat hunne liefde en offervaardigheid    
voor hunne kinderen verre beneden die   
der katten1 leeuwen en tijgers staat4   
,niet zelden ontmoeten wij menschen1    
minder verstandig dan mieren1 minder    
goedaardig dan honden1 minder slim dan  
apen4  ,de ,bosjesmannen1 ,hottentotten 
en ,papoea's staan op eenen z lagen trap
 van ontwikkeling1 dat men zoude meenen1
 dat zij in het geheel niet denken4 ,een
 groot aantal van die stammen hebben    
geen woord voor het begrip dier1 plant1 
geluid1 kleur1 terwijl zij wel          
uitdrukkingen hebben1 om ieder dier1    
iedere plant1 iederen toon1 iedere kleur
 te onderscheiden4 ,zij missen volkomen 
het vermogen om te abstraheeren4 ,zij   
kunnen tot vijf tellen2 verder dan vijf 
hebben zij geene voorstelling meer van  
een getal4 ,andere wilde volken kunnen  
tot tien tellen1 of tot twintig3 sommige
 dieren hebben het wel verder gebracht4 
,men vindt in ,zuid-,azi en             

,oost-,afrika stammen1 die evenals de   
apen slechts tijdelijke vereenigingen   
vormen1 zonder dat zij nog een begrip   
hebben van familieleven of huwelijk1 de 
grondslagen der menschelijke beschaving4
 ,de halfaapachtige negers1 die in de   
hoogere ,nijlstreken leven1 zijn volgens
 de berichten van vele zendelingen niet 
vatbaar voor eenig begrip2 niet alleen  
dat zij niet kunnen nadenken1 zij hebben
 zelfs geen begrip van dankbaarheid en  
staan dus in dat opzicht beneden de     
honden4 ,men behoeft slechts de verhalen
 na te lezen van reizigers1 die deze    
primitieve volksstammen hebben          
gadegeslagen1 om een oordeel te kunnen  
vellen over den lagen trap van hunne    
zedelijke en verstandelijke             
ontwikkeling4  ,indien wij de           
zielkundige processen bestudeeren1 door 
de dieren in toepassing gebracht bij het
 openbaren van hunnen wil en hun gevoel1
 dan zien wij1 dat zij evenals wij langs
 inductieven en deductieven weg         
besluiten trekken4 ,het is slechts een  

verschil in hoeveelheid1 niet in aard4  
,ook het kind gaat slechts uiterst      
langzaam vooruit in het overwegen1 en   
zijne eerste redeneeringen berusten     
eveneens slechts op vergelijking4 ,een  
kind van een jaar is uit dat oogpunt    
beschouwd nog een klein dier2 zijne     
verstandelijke vermogens zijn nog in    
kiem en zullen zich eerst trapsgewijze  
ontwikkelen4 ,in het eerst zal het als  
een jonge aap alles willen nabootsen1 en
 dit is de eerste stap tot vooruitgang4 
,daarna eerst begint het te oordeelen   
over oorzaken en gevolgen1 en gewoonlijk
 zal dat oordeel zeer juist zijn4 ,eerst
 later wordt het door onze valsche      
maatschappelijke opvoeding met dwalingen
 en vooroordeelen omgeven en daardoor   
verhinderd1 op den weg van den          
vooruitgang voort te schrijden4  ,even  
zeker als de eerste scheikundige        
verbindingen ontstaan zijn uit de       
samenvoeging der moleculen onderling1 en
 even zeker als de scheikundige         
verwantschap afgeleid is uit de         

verbindingen1 en de oorspronkelijke     
organismen met hunne levenskracht uit   
die verwantschap geboren zijn1 even     
zeker is de menschelijke ziel eene      
volmaking van die van het dier4  ,toch  
zoude geen enkele onzer lezers voldaan  
zijn1 indien wij dit hoofdstuk over de  
ontwikkeling en den vooruitgang van het 
leven1 dat ons stap voor stap van het   
protoplasma tot den mensch voerde1      
hiermede eindigden4 ,en waarom8 omdat   
ieder onzer gevoelt1 dat hij nog iets   
anders is dan een dier1 evenzeer als het
 dier geene plantaardige stof1 of de    
plant iets anders is dan een voorwerp   
uit het delfstoffenrijk4  ,reeds bij het
 dier1 en vooral bij het hoogere dier1  
is de ziel eene leidende kracht en niet 
eene eigenschap4 ,de stof1 die het      
lichaam vormt1 heeft scheikundige en    
natuurkundige eigenschappen1 en die     
eigenschappen zijn voortdurend in het   
organisme werkzaam4 ,een levend wezen is
 evenals alle lichamen onderworpen aan  
de zwaartekracht1 en de wetten der      

mechanica zijn evenzeer van toepassing  
bij de beweging van de spier1 die den   
arm opheft1 als bij de beweging van het 
voedsel van den mond naar de maag4 ,maar
 die eigenschappen der stof geven een   
levend wezen niet zijnen vorm1 zijne    
levenskracht1 zijne persoonlijkheid4    
,men moet de eigenschappen der stof1 zoo
 schreef ,claude ,bernard1 niet         
verwarren met de functies1 die verricht 
worden4 ,zoude men het niet ongerijmd   
vinden1 als men hoorde zeggen1 dat de   
stembanden de eigenschap hebben van te  
spreken en te zingen1 of het middelrif  
de eigenschap heeft van te ademen8 ,zoo 
is het ook met de hersencellen3 men kan 
niet zeggen1 dat zij de eigenschap      
hebben van te gevoelen1 te denken of te 
willen6  ,het leven heeft de gedachte   
voortgebracht4 ,ook de gedachte bestaat2
 het is eene kracht1 die zelfbewust is1 
die gevoelt1 wil en handelt4 ,zij is    
geen stof4 ,het lichaam en de beweging  
zijn zuiver verschijnselen3 het eerste  
is het beeld der stof1 het tweede het   

beeld der handeling2 maar beide zijn de 
gevolgen der kracht4 ,op den bodem van  
ons onderzoek is de kracht gelegen4 ,wij
 hebben haar zien ontstaan1 nederig1    
zwak1 onbewust in het protoplasma4 ,wij 
hebben haar langzaam zien toenemen1 zich
 bevestigen en heerschen bij de         
ontwikkeling van het dierenrijk4 ,wij   
zien haar op haar toppunt bij den       
mensch4 ,de menschelijke gedachte is het
 eindresultaat van alle natuurkrachten1 
omdat zij die alle in zich heeft        
opgenomen4  ,het wezen der kracht is ons
 onbekend4 ,wij houden eenen steen in de
 hand3 hij valt2 waar is de onzichtbare 
band1 die hem naar de aarde heeft       
toegetrokken4 ,onze planeet draait met  
groote snelheid om de zon3 waar is de   
slinger1 die haar aan het draaien       
gebracht heeft8 ,hier is een regelmatig 
veelvlak1 eene ster van sneeuw1 eene    
ijsbloem1 waar is de hand1 die de       
moleculen in bepaalde vormen rangschikt8
 ,hier zijn twee zaadkorrels2 uit een   
natuur- en scheikundig oogpunt zijn zij 

gelijk2 de n zal echter het aanzijn     
schenken aan een plantje1 dat in den    
herfst niet meer zal leven1 de andere   
aan eenen reusachtigen boom1 die jaren  
en eeuwen zal voortbestaan3 waarin ligt 
het verschil der beide kiemen8 in eene  
onzichtbare kracht1 die de ontwikkeling 
der plant van hare geboorte tot aan     
haren dood beheerscht4 ,het wezen der   
dingen is dus niet de stof1 maar de     
kracht4  ,de wetenschap veroordeelt dus 
niet ons gevoel1 onze hoop1 onze        
neigingen4 ,haar doel is integendeel1 ze
 te verklaren en te rechtvaardigen4 ,de 
wetenschap is nog zoo jong1 en laat dus 
nog zoovele raadselen onopgelost4 ,maar 
naarmate zij meer vooruitgaat1 zal zij  
ons meer licht verschaffen4 ,de         
wetenschap is echter niet de slavin van 
eene secte of van een stelsel2 zij      
brengt ons voortdurend nader tot het    
ideaal1 om ons in de natuur wetten en   
krachten te doen bewonderen1 waarvan het
 wezen ons verborgen is en tot het      
gebied van het onzichtbare en oneindige 

behoort4      ,,derde ,,hoofdstuk4      
,eerste planten en eerste dieren4       
,de oudste versteeningen4 ,laurentische1
 ,cambrische en     ,silurische         
tijdperken4   ,wij moeten1 nadat wij in 
groote trekken de ontwikkeling van het  
leven op aarde besproken hebben1 thans  
hare geologische geschiedenis           
bestudeeren4 ,wij hebben den oorsprong1 
de langzame ontwikkeling en de          
schitterende vorderingen van het leven  
bijgewoond1 van het nederige protoplasma
 tot aan de menschelijke ziel4 ,wij     
zullen in de versteeningen1 die bij     
iedere laag behooren1 de onwraakbare    
getuigenis vinden van den vooruitgang   
van het leven1 van de oudste tijden af  
tot op onzen tijd4  ,reeds zagen wij1   
dat de aardbol1 die zich uit de         
zonnevlek verdicht heeft1 eeuwen lang in
 gloeienden toestand geweest is1        
langzaam is afgekoeld en aan de         
oppervlakte hard is geworden2 in dien   
tijd was er geen leven op de aarde      
mogelijk4 ,doch toen de dampkring1 die  

de aarde omringde1 zich verdicht had1   
toen de afgekoelde dampen vloeibaar     
geworden waren1 en de zoo ontstane      
wateren de zeen gevormd hadden1 toen de 
temperatuur van het water tot #fj was   
afgekoeld1 toen gaven de                
koolstofverbindingen en de stoffen die  
in dat water dreven1 het aanzijn aan de 
eerste organismen4 ,die eiwitrijke1     
geleiachtige organismen konden niet     
versteenen en dus niet bewaard blijven  
tot leering voor toekomstige eeuwen4 ,de
 eerste fossielen zijn die van wezens1  
die op den bodem der zee onttrokken     
waren aan den vernielenden invloed van  
de destijds levende dieren1 het water en
 de lucht1 en die zich in eenen         
zoodanigen grond bevinden1 dat zij      
daarin konden versteenen4 ,in eenen     
doordringbaren grond1 zooals van zand of
 zandsteen1 heeft de versteening1 die   
hand aan hand gaat met de verharding van
 den grond1 niet op dezelfde wijze      
plaats als in ondoordringbare lagen1    
zooals klei4 ,somtijds ontstaat er      

alleen een getrouwe afdruk van het dier2
 in andere gevallen maakt ieder der     
moleculen plaats voor eene              
delfstofmolecule1 door de laag geleverd1
 die op het lijk1 het geraamte1 de      
schelp drukt4 ,somtijds ook worden de   
schelpen tegelijkertijd omgeven en      
doordrongen met kalk2 ook geschiedt het 
wel1 dat er als het ware eene           
aantrekking van zwavelijzer rondom of in
 de versteening plaats grijpt4 ,steeds  
dus ondergaan de lichamen meer of minder
 belangrijke wijzigingen4 ,indien het   
beschermende afzetsel volkomen          
ondoordringbaar ware1 dan zouden zij    
eeuwen en eeuwen ongeschonden bewaard   
kunnen blijven4 ,dit is het geval met   
het steeds bevroren slijk van ,siberi1  
waar geheele lijken van mammouths geheel
 onveranderd zijn teruggevonden1 zonder 
dat het vleesch of de haren iets van    
hunne frischheid verloren hadden2 ook   
ziet men dit bij de insecten1 die in de 
hars en het barnsteen zijn opgesloten4  
,hoe hebben zich de lagen gevormd8  ,de 

oorspronkelijke aardbol bestaat         
ongetwijfeld voornamelijk uit ijzer4 ,de
 dichtheid der planeet 7#e1e maal zoo   
groot als water7 bewijst1 dat zij       
bestaat uit elementen1 die zwaarder     
zijn1 dan die welke in de korst         
voorkomen4 ,het graniet weegt tusschen  
#b1f en #b1g2 zoo ook gneiss1 kwarts en 
schiefer4 ,de dichtheid van lei is van  
#b1f tot #b1i1 van bazalt van #b1h tot  
#c1a1 van zandsteen #b1b1 van marmer    
#b1f tot #b1h1 van gips #b1b4 ,deze     
getallen zijn veel kleiner dan de       
gemiddelde dichtheid der aarde1 en      
indien onze planeet hoofdzakelijk       
bestond uit graniet1 zou zij nauwelijks 
driemaal zooveel wegen als een even     
groote bol water1 terwijl zij thans #e1e
 maal zooveel weegt4 ,dit zoude eene    
reeks van merkwaardige gevolgen hebben4 
,wij zelf zouden minder wegen2 met      
dezelfde spierkracht zouden wij lichter 
zijn1 de maan zoude langzamer om ons    
heen draaien1 de maanden zouden dus     
langer zijn enz4  ,de groote            

hoeveelheden ongemengd ijzer1 somtijds  
7zooals in ,siberi7 uit de diepten der  
aarde naar de oppervlakte gebracht1 de  
verschijnselen van het aardmagnetisme1  
de samenstelling der meteoorsteenen1    
zijn even zoovele getuigenissen1 die    
gevoegd bij het feit1 dat de dichtheid  
der aarde zoo aanzienlijk is1 ons er toe
 leiden aan te nemen1 dat het ijzer n   
der hoofdbestanddeelen onzer aarde is4  
,zijne dichtheid 7#g1b7 is juist zoo    
groot1 dat wij voor het soortelijk      
gewicht der geheele aarde #e1e vinden4  
,laten wij nog even terugkeeren tot den 
tijd1 toen de aarde1 na haar licht en   
hare warmte verloren te hebben1 hare    
eigenschappen als zon verloren had1 en  
in den toestand van planeet overging1   
nog steeds vloeibaar1 maar afkoelende4  
,de lichtste gedeelten der gesmolten    
massa1 die door hun gering soortelijk   
gewicht tot de oppervlakte moesten      
naderen1 waren tevens samengesteld uit  
de moeilijkst smeltbare stoffen1 en     
indien enkele lichte metalen daarmede   

vermengd waren1 dan waren het metalen1  
die gemakkelijk zuurstof opnamen en zich
 ook gemakkelijk met kiezel en aluminium
 konden verbinden4 ,naarmate dus het    
warmteverlies door uitstraling toenam1  
begon die soort kiezelschuim            
gedeeltelijk vast te worden4 ,daar de   
gesteenten bij het vast worden in het   
algemeen een grooter soortelijk gewicht 
verkrijgen1 begonnen de eerste vaste    
stukken eerst te zinken1 maar niet zeer 
diep2 daar immers de stoffen in         
gesmolten toestand op elkander lagen in 
de volgorde harer dichtheid1 vond ieder 
stuk spoedig eene gesmolten laag om zich
 heen van dezelfde dichtheid4 ,de       
stukken begonnen toen geheel of         
gedeeltelijk weder opnieuw te smelten1  
maar ten koste van de warmte der        
omringende stoffen4 ,dit verschijnsel1  
zich tegelijkertijd op de geheele       
aardoppervlakte herhalend1 had ten      
gevolge1 dat er eene bolvormige korst   
ontstond1 bestaande uit een mengsel van 
de lichtste stoffen en andere1 die      

behoorden tot iets zwaardere lagen4 ,het
 gesmolten graniet werd vast1 toen de   
temperatuur der aardoppervlakte tot     
#aejj gedaald was4  ,vrdat die korst    
vast geworden was1 was al het water     
onzer zeen in dampvormigen toestand in  
den oorspronkelijken dampkring1 wiens   
drukking #bej tot #cjj maal grooter was 
dan thans1 zoodat ook deze eenen grooten
 invloed uitoefende op de wijze van vast
 worden van de kiezelmassa4 ,met den    
waterdamp vermengd vond men             
verschillende vluchtige                 
zelfstandigheden1 die thans in den      
oceaan of in de aardschors gebonden     
zijn1 voornamelijk alcalische chloor- en
 fluorium-verbindingen4  ,nauwelijks was
 de korst gevormd1 of de vluchtige      
stoffen1 van nu af aan afgesloten van de
 warmtebron1 die ze in gasvormigen      
toestand hield1 begonnen te verdichten4 
,men kan zich gemakkelijk voorstellen1  
hoe verbazend de kracht was1 waarmede in
 dien eersten oceaan1 die bijna de      
temperatuur van het kookpunt had1 de    

stoffen kristalliseerden4 ,vandaar dus  
eene zoowel scheikundige als mechanische
 vervorming der stoffen1 waaruit de     
nauwelijks vast geworden aardschors     
bestond4 ,bovendien konden de mineralen 
der schors1 die eene soort van kleverig 
deeg vormden1 zich niet onttrekken aan  
de verschijnselen van moleculaire       
samentrekking1 die steeds optreden in   
alle ongelijkslachtige stoffen1 die niet
 volkomen onbewegelijk zijn4 ,het is dus
 mogelijk1 dat er op die wijze eene meer
 of minder volkomen scheiding heeft     
plaats gevonden van de verschillende    
elementen1 en dat wel bij voorkeur in   
den vorm van lensvormige in horizontalen
 zin gerekte strooken4 ,daar eindelijk  
die eerste korst in het begin weinig    
weerstand kon bieden aan uitwendige     
krachten1 zoo moesten de stoffen1 die   
daaronder in vloeibaren of weeken       
toestand gelegen waren1 zich als aderen 
of als massieve stukken daar door heen  
verspreiden en zoo door hare aanraking  
de omringende deelen wijzigen4  ,zoo    

kunnen wij ons de omstandigheden denken1
 waaronder zich die schors moet gevormd 
hebben1 die als voetstuk moest dienen   
voor de sedimentlagen4 #f  ,die         
aardkorst1 die oorspronkelijke formatie1
 bestaat1 zooals wij reeds vroeger      
zagen1 uit graniet1 gneiss1 micaschiefer
 en gesteenten1 waarin kwarts1 veldspaat
 en mica de hoofdrol vervullen          
7,plutonische formatie74 ,men vindt die 
oorspronkelijke formatie overal1 op alle
 breedten terug1 als grondslag voor de  
sedimentlagen1 die zich later in het    
water hebben gevormd en op die          
oorspronkelijke formatie hebben afgezet4
 ,terwijl die sedimentlagen zeer        
verschillend zijn en niet overal        
gevonden worden1 bestaat de             
oorspronkelijke formatie overal in de   
diepten van den bodem4 ,die formatie is 
dus zonder twijfel de oppervlakte onzer 
planeet1 op het tijdstip toen de wateren
 zich verdichtten4  ,op die             
oorspronkelijke gesteenten1 wier        
oppervlakte zeer gewijzigd is door      

uitwendige verschijnselen1 zooals de    
drukking van het water1 de zuurstof der 
lucht en andere1 op dat voetstuk1 dat   
reeds bestond vrdat er nog leven op     
aarde was1 hebben zich de formaties     
afgezet1 die gelijktijdig bestonden met 
het leven4  ,de oorsprong van die       
sedimentlagen verschilt ten eenenmale   
van dien der vorige4 ,het zijn          
bezinksels en stoffen1 die van andere   
plaatsen zijn aangebracht en die        
onafhankelijk zijn van de inwendige     
samenstelling der planeet4 ,regen1 wind1
 zonnestralen1 koude1 ontleden          
langzamerhand alles wat daaraan is      
blootgesteld4 ,nauwelijks waren de      
eerste rotsachtige eilanden1 die nog    
elken plantengroei misten1 uit de       
wereldzee opgestegen1 nauwelijks waren  
de eerste graniet- of gneissrotsen uit  
het water te voorschijn getreden1       
nauwelijks verhieven zich de eerste     
bergen in de lucht1 of die verwering nam
 een aanvang4 ,de regen gaf het aanzijn 
aan bronnen1 de bronnen aan beken1 de   

beken aan stroomen1 en later aan de     
groote rivieren4 ,de wateren            
verbrijzelden de steenen1 en veranderden
 ze in keien en in zand4 ,de zee1 die   
aan de kusten knaagde1 de vloed en de   
eb1 veranderden tweemalen daags de      
grenzen en de vormen der kusten4        
,daardoor hebben de elementen der       
aardoppervlakte1 meer of minder         
verdeeld1 zich neergezet op den bodem   
van den oceaan1 van de stroomen en de   
meren1 alle overblijfselen met zich mede
 voerende1 waarmede zij vermengd waren4 
,wij zeiden reeds1 dat de verschillende 
sedimentformaties onderling zeer        
verschillen4 ,enkele zijn gevormd uit   
zeer fijn zand1 dat zweefde in de kalme 
wateren1 en dat zich zeer langzaam      
neerzette op eenen horizontalen bodem4  
,andere1 als het zandsteen1 zijn de     
vrucht van het samenkleven van zand met 
de ne of andere bindende stof3 men      
onderscheidt kwartszandsteen1           
ijzerzandsteen1 leemzandsteen1          
kalkzandsteen enz4 ,nog andere1 en deze 

worden bijna overal gevonden1 zijn      
bezonken opeenhoopingen van keisteenen1 
kiezel1 ijzeroxyde enz4 door het water  
medegevoerd4 ,weer andere zijn          
kleiachtige afzetsels1 of kalkformaties1
 bestaande uit koolzure kalk1 en die    
zeer dikwijls uitsluitend ontstaan uit  
opeengehoopte schelpen4 ,daartoe behoort
 het krijt1 een broos gesteente1 dat    
bestaat uit eene verzameling van        
protozon3 men vindt daarin stukken van  
foraminiferen1 met overblijfselen van   
polypen1 stekelhuidigen1 weekdieren1    
verbonden met kiezelrijke overblijfselen
 van straaldieren1 sponsen en diatomen4 
,sommige kalkformaties bestaan geheel en
 al uit eene opeenhooping van kleine    
schilden van zoetwaterschaaldieren4 ,de 
kristallisatie der kalksteenen brengt   
het marmer voort4 ,tripelaarde bestaat  
geheel uit diatomen1 mikroskopisch      
kleine kiezelrijke wieren1 bacillen enz4
 ,de steenkool is eene sedimentformatie1
 bestaande uit overblijfselen van dicht 
opeengehoopte planten1 onder eene       

verbazende drukking begraven4  ,die     
lagen hebben zich in volgorde op        
elkander gerangschikt4 ,de              
overblijfselen van dieren en planten1   
die men er ontmoet1 behoorden tot       
wezens1 die leefden op de tijdstippen1  
waarop die lagen gevormd zijn1 en die   
behoudens enkele uitzonderingen niet ver
 van de plaatsen leefden1 waar men ze   
vindt2 want groote verplaatsingen kunnen
 zij niet zonder nadeel weerstaan4      
,meesttijds is het lichaam bewaard      
gebleven door in de plaatstreding van   
andere moleculen1 zoodat het geheel     
versteend is1 en van de stof zelf niets 
is overgebleven1 maar de vorm1 zoowel   
in- als uitwendig1 geheel is behouden   
gebleven4 ,de bezinking groeit van boven
 aan1 zoodat zij ouder is1 naarmate zij 
dieper ligt4  ,terecht noemt men de     
oorspronkelijke gesteenten1 graniet1    
gneiss1 micaschiefer1 die de            
kristallijnen stoffen voorstellen van de
 kern der aarde1 toen deze nog gloeiend 
was en het leven ontbrak1 azosch 7zonder

 leven71 en de eerste sedimentformaties1
 die ontstaan zijn na de verdichting van
 het water1 paleozosch 7oudste leven74  
,de wetenschap der fossielen is nog     
jong4 ,eeuwen lang heeft men gestreden  
tegen de meening1 als zouden die        
overblijfselen van dieren en planten    
werkelijk aan levende wezens behoord    
hebben4 ,men zeide1 dat het spelingen   
der natuur waren1 ontstaan onder den    
invloed der sterrenbeelden1 de zon1 maan
 en planeten1 door eene geheimzinnige   
kracht1 aan de aarde eigen4 ,eerst in de
 eerste helft der zestiende eeuw        
begonnen de geologische verschijnselen  
de aandacht te trekken4 ,toen ontbrandde
 een hevige strijd in ,itali over den   
waren aard en den oorsprong der         
zeeschelpen en andere bewerktuigde      
versteeningen1 die men in menigte in de 
formaties van dat land vindt4 ,de       
beroemde schilder ,leonardo de ,vinci1  
die in zijne jeugd de plannen had       
gemaakt voor verscheidene bevaarbare    
kanalen in het noorden van ,itali1 die  

door hem werden uitgevoerd1 was n der   
eersten1 die op gezonde en logische     
wijze over dit onderwerp oordeelde4 ,het
 slijk der rivieren1 zoo sprak hij1     
heeft de fossiele schelpen bedekt en is 
daar in binnengedrongen1 toen zij nabij 
de kusten op den bodem der zee lagen4   
,men beweert1 dat die schelpen gevormd  
zijn op de heuvels1 onder den invloed   
der sterren1 maar dan vraag ik1 of men  
thans nog de sterren op de heuvels      
schelpen ziet vormen van verschillende  
tijden en soorten4 ,hoe zouden          
daarenboven de sterren den oorsprong van
 het grint kunnen verklaren1 dat men op 
verschillende hoogten vindt1 en dat     
bestaat uit keisteenen1 die door de     
beweging van het stroomende water       
afgerond schijnen8 ,hoe eindelijk is op 
deze wijze op die heuvels de versteening
 te verklaren van de bladeren1 de       
planten en de zeekrabben8 ,de           
opgravingen1 in #aeag gedaan ten behoeve
 van de herstellingswerken van ,verona1 
brachten een aantal merkwaardige        

versteeningen aan het licht en leverden 
aan verschillende schrijvers stof op    
voor bespiegelingen4 ,zoo zeide o4a4    
,frascatoro1 dat de fossiele schelpen   
alle aan wezens hadden behoord1 die     
moesten geleefd hebben op de plaatsen1  
waar men hunne overblijfselen gevonden  
had4 ,hij toonde aan1 hoe dwaas het was1
 zijne toevlucht te nemen tot de        
plastische kracht der natuur1 die het   
vermogen zoude gehad hebben1 om         
organische vormen aan de steenen te     
geven1 en bewees met tal van on         
wederlegbare bewijzen1 dat het          
bespottelijk was1 om de ligging der     
schelpen toe te schrijven aan den       
zondvloed1 zooals sommigen volhielden4  
,doch deze verstandige denkbeelden      
werden niet begrepen1 en drie eeuwen    
lang duurde de strijd voort1 of de      
fossiele overblijfselen eertijds hadden 
toebehoord aan levende wezens1 en of1   
als dit eenmaal vaststond1 alle         
verschijnselen niet konden verklaard    
worden uit den zondvloed4 ,tot dien tijd

 toch meende men algemeen1 dat sedert de
 schepping de zondvloed de eenige       
oorzaak was1 dat eene belangrijke       
verandering op de oppervlakte der aarde 
had plaats gegrepen4 ,men vindt dan ook 
in de bespiegelingen der oude geologen  
overal toespelingen op den invloed van  
den zondvloed en op de spoedige nadering
 van den ondergang der wereld1 die eerst
 reeds tegen het jaar #ajjj voorspeld   
was4 ,wat den ouderdom der aarde betrof1
 bleef de meening der geleerden eeuwen  
lang ongewijzigd4 ,de eerste poging1 om 
door middel van natuurkundige bewijzen  
een zoo algemeen verspreid              
geloofsartikel af te breken1 verwekte   
eene verbazende opschudding2 maar door  
de verdraagzaamheid der ,italiaansche   
geestelijkheid was het veroorloofd dat  
onderwerp volkomen vrij te bespreken4   
,zelfs de priesters namen deel aan het  
twistgeding en namen daarbij zelfs niet 
allen hetzelfde standpunt in4  ,te      
betreuren is het1 dat dergelijke        
vraagpunten niet werden gesteld met het 

doel om de waarheid te zoeken1 maar     
voornamelijk om de handigheid der       
stellers in het debat te doen uitkomen4 
,elke theorie1 hoe dwaas ook1 vond      
aanhangers1 zoodra zij op het groote    
publiek indruk kon maken4 ,zoo          
verdedigde ,mattioli1 een uitnemend     
plantkundige1 de stelling1 dat eene     
vette zelfstandigheid1 in gisting       
gebracht door de warmte1 het aanzijn    
schonk aan fossiele organische vormen4  
,en toch hadden hem zijne eigene        
waarnemingen geleerd1 dat poreuze       
lichamen1 zooals beenderen en schelpen1 
in steenen konden veranderen1 daar zij  
doordringbaar waren voor wat hij het    
versteenende sap noemde4 ,zoo beweerde  
,faloppio1 van ,padua1 dat versteende   
schelpen door gisting ontstonden op de  
plaatsen waar men ze vindt1 of dat zij  
in bepaalde gevallen hare vormen        
verkregen hadden door de beroeringen van
 aardsche uitwasemingen4 ,hoewel zelf   
een verdienstelijk hoogleeraar in de    
ontleedkunde1 beweerde hij toch1 dat    

sommige slagtanden van olifanten1 in    
zijnen tijd opgegraven1 niets anders    
waren dan verhardingen der aarde4 ,zoo  
beweerde men zelfs1 dat de muntschelpen 
7nummuliten71 in ,egypte gevonden1      
linzen waren1 door de ,pharao's         
opgehoopt tot voedsel voor de slaven1   
die gebruikt werden voor den bouw der   
pyramiden6  ,eindelijk echter brak de   
waarheid door4 ,een eenvoudig           
pottenbakker1 ,bernard ,palissy1 neemt  
de natuur zelf waar en heeft den moed te
 ,parijs te verkondigen1 ten aanhoore   
van alle doctoren1 dat de fossiele      
schelpen niets anders waren clan gewone 
schelpen1 eertijds door de zee          
neergelegd op de plaatsen1 waar zij     
gevonden werden1 dat dieren1 en vooral  
visschen aan de steenen hunne           
verschillende vormen gegeven hadden1 en 
hij tartte de geheele ,aristotelische   
school1 zijne bewijzen te weerleggen4   
,en al vindt men steenen1 met schelpen  
gevuld op de toppen der hoogste bergen1 
zoo sprak hij1 daarom meene men niet1   

dat de schelpen gevormd zijn op         
zoodanige vreemde wijze1 als sommigen   
meenen4 ,geen enkele steen kan den vorm 
van eene schelp of van een dier         
aannemen1 als niet het dier zelf dien   
vorm gebouwd heeft4 ,vrdat dus die      
schelpen versteend waren1 leefden de    
visschen1 die ze gevormd hebben1 in het 
water1 en de visschen en het water zijn 
gelijktijdig versteend4  ,toch bleef men
 twijfelen4 ,hoewel reeds ,steno in     
#affi eene verklaring gegeven had van de
 sedimentformaties en de fossielen1     
twijfelen ,fontenelle1 ,buffon en       
anderen nog aan den aard der fossielen1 
en hebben zij geen denkbeeld van de     
wijze van ontstaan der                  
sedimentformaties4 ,doch langzamerhand  
trekt het geheimzinnig waas weg1 dat    
altijd de fossielen bedekt had4 ,de     
onderzoekingen van ,steno1 ,pallas1     
,saussure1 ,werner1 ,deluc1 ,hutton1    
,playfair1 ,smith1 ,humboldt1 ,cuvier1  
,lyell1 ,elie de ,beaumont en anderen   
verhieven de leer der fossielen tot de  

positieve wetenschap1 die een belangrijk
 onderdeel der aardkunde uitmaakt4      
,cuvier was in waarheid de schepper der 
paleontologie4 ,na hem durfde niemand   
meer te twijfelen aan het wezen der     
fossielen1 en moest iedereen erkennen1  
dat zij de overblijfselen waren van     
dieren en planten1 die geleefd hadden in
 eenen tijd1 toen de mensch nog niet op 
aarde verschenen was1 en die bewaard    
gebleven waren in de sedimentformaties1 
die zich achtereenvolgens hadden        
afgezet4 ,toch had reeds ,ovidius       
geschreven3        ,vidi1 ego1 quod     
fuerat quondam solidissima tellus       
,esse fretum2 vidi factas ex quore      
terras2     ,et procul a pelago conch   
jacuere marin     ,et vetus inventa est 
in montibus anchora summis4 #g    ,maar 
de waarheid breekt eerst langzamerhand  
baan2 het oog gewent eerst geleidelijk  
aan het licht4  ,naar aanleiding van dit
 overzicht is het niet van belang       
ontbloot1 op te merken1 hoe groote      
geesten eenen eigenaardigen luister     

geven aan ieder onderwerp1 door hen     
behandeld4 ,somtijds wel breiden zij    
hunnen horizon zzeer uit1 dat zij het   
doel nooit bereiken1 maar op hunnen weg 
vinden zij eenen z ruimen oogst1 dat die
 oogst1 oorspronkelijk bijzaak1 z       
belangrijk is1 dat deze hoofdzaak wordt4
 ,zoo werd aan ,leibnitz in #afhj door  
hertog ,ernst ,august van ,brunswijk    
opgedragen1 de geschiedenis van het huis
 van ,hannover en het hertogdom         
,brunswijk te schrijven1 en hij wilde   
die geschiedenis beginnen met die van   
den bodem zelf2 zoo kwam hij tot dien   
van den geheelen aardbodem4 ,aldus      
ontstond zijn geschrift over de         
vormingen en omwentelingen van den      
aardbodem1 als inleiding tot de         
geschiedenis van ,hannover4444 en kwam  
hij zelfs niet tot aan den zondvloed4   
,toch is dit boekje onvergelijkelijk    
belangrijker dan de geschiedenis eener  
dynastie van hertogen1 of keizers1 en   
zoo was ,leibnitz zijnen tijd twee      
eeuwen vooruit4 ,doch keeren wij tot ons

 onderwerp terug4  ,de oudste           
sedimentformaties zijn die1 welke op de 
oorspronkelijke gesteenten rusten4 ,zij 
zijn de bezinkingen in de azosche       
periode en kunnen in drie lagen verdeeld
 worden4 ,zij hebben haren              
oorspronkelijken horizontalen vorm niet 
behouden1 maar zijn door verschillende  
oorzaken telkens veel vervormd geworden4
 ,de doorsnede van den aardbol in figuur
 #fj is dan ook meer theoretisch1 dan   
dat zij in werkelijkheid zoo bestaat4   
,de diepste formatie heet de            
,laurentische4 ,zij is haren naam       
verschuldigd aan de opgravingen oan de  
,sint-,laurensrivier in ,canada2 de     
tweede formatie1 de ,cambrische1 heet   
naar ,wales 7,cambria7 in ,engeland1    
waar die lagen bijzonder bestudeerd     
zijn2 de derde1 de ,silurische1 heet    
naar de ,celtische volksstam de         
,silurirs1 die in ,shropshire woonden   
tijdens den inval der ,romeinen in      
,engeland1 waar die sedimentformaties   
zeer verspreid zijn4  ,de betrekkelijke 

dikte dier drie lagen kan een denkbeeld 
geven van de verhouding van den duur der
 perioden1 waarin zij gevormd zijn4 ,de 
,laurentische formatie is negen         
kilometers dik1 de ,cambrische zes      
kilometers1 de ,silurische acht         
kilometers1 te zamen dus #bc kilometers1
 geheel gevormd door de bezinking in de 
zee4 ,alle nieuwere formaties1 op de    
andere gelegen1 en behoorende tot de    
volgende perioden1 de primaire1         
secundaire1 tertiaire en quaternaire    
periode1 zijn slechts #bj kilometers    
dik4 ,hieruit volgt reeds1 dat de       
azosche periode langer geduurd heeft dan
 de vier nieuwere perioden te zamen4    
,uit de waarnemingen van den tijd1 dien 
regen en wind noodig hebben om de boven 
het water uitstekende deelen der aarde  
te verweren1 van den tijd1 waarin de    
stroomen en rivieren de ontlede stoffen 
naar zee voeren1 en waarin de in het    
water zwevende stoffen bezinken1 kan men
 zich bij benadering een denkbeeld      
vormen van den duur dier praehistorische

 tijden4 ,ons leven is z kort1 de       
geschiedenis der volken gaat z snel     
voort1 dat wij steeds de neiging hebben1
 de werken der natuur terug te brengen  
tot de schaal van onzen mikrokosmos1 en 
daar ne eeuw ons zeer lang toeschijnt1  
meenen wij ook1 dat dit werkelijk ook   
voor de natuur eene lange periode is4   
,maar de studie van het heelal en zijne 
bewegingen en vervormingen leert ons1   
dat in de geschiedenis van het heelal de
 eeuwen minder zijn dan secunden in ons 
leven4 ,toch nemen wij als grondslag    
voor onze redeneering eene nauwe doch   
voor ons te bevatten grens aan4 ,onze   
historische herinnering is z kort1 dat  
indien wij voor het quaternaire         
tijdperk1 het tijdperk1 waarin de mensch
 leefde1 honderdduizend jaren nemen1 wij
 vreezen te overdrijven1 en toch is het 
zeker1 dat dit cijfer beneden de        
werkelijkheid is4 ,de menschheid heeft  
reeds onmetelijke tijden bestaan1 vrdat 
de geschiedenis begon1 vrdat zij kon    
spreken en schrijven1 vrdat zij zich    

vereenigde tot volken4 ,doch nemen wij  
als grondslag voor de tegenwoordige     
periode sedert den oorsprong der        
menschheid honderdduizend jaren aan4 ,in
 dat geval heeft de tertiaire periode   
#dfj #jjj jaren1 de secundaire #b #cjj  
#jjj jaren1 de primaire periode #f  #dbj
 #jjj jaren1 de azosche periode #aj #gbj
 #jjj jaren geduurd1 zooals blijkt uit  
de volgende tabel3   ,verhouding van de 
dichtheid der lagen en minimumduur der  
perioden3                               
,dikte4  ,verhouding4 ,duur4            
7#ajj #jjj                              
jaren voor de                           
quaternaire                             
periode                                 
gerekend74  ,azosche periode4    #bc    
#jjj ,meters   #ec1f       #aj #gbj #jjj
 jaren4 ,primaire periode4    #ad #jjj  
,meters   #cb1a        #f #dbj #jjj     
jaren4 ,secundaire periode4   #e #jjj   
,meters   #aa1e        #b #cjj #jjj     
jaren4 ,tertiaire periode4    #a #jjj   
,meters    #b1c          #dfj #jjj      

jaren4 ,quaternaire periode4    #bjj    
,meters    #j1e          #ajb #jjj      
jaren4                       #dc #bjj   
,meters    #ajj       #bj #jjb #jjj     
jaren4 #h   ,wij hebben als grondslag   
voor deze getallen de gegevens van      
,haeckel omtrent de dikte der formaties 
genomen4 ,de cijfers1 door verschillende
 geologen gegeven1 wijken in enkele     
opzichten af1 maar het eindresultaat    
blijft ongeveer hetzelfde4  ,laat ons   
thans de azosche periode wat nader      
beschouwen en de sporen van planten en  
dieren onderzoeken1 die men daarin      
aantreft4  ,de azosche periode wordt in 
de aardkunde vertegenwoordigd door drie 
formaties1 die in de volgorde harer     
vorming op elkander liggen en de        
volgende betrekkelijke dikte hebben3    
,formaties4    ,dikte4      ,azosche    
periode    laurentisch   #i #jjj        
,meters1                                
cambrisch     #f #jjj ,meters1          
silurisch     #h #jjj ,meters4   ,in de 
laurentische formatie heeft men tot nu  

toe niets met volkomen zekerheid        
gevonden4 ,verscheidene geologen1 vooral
 ,dawson en ,carpenter1 meenden1 dat die
 lagen in ,canada bestonden uit         
organische overblijfselen2 men heeft aan
 die gesteenten den naam gegeven van    
,eozon ,canadense 7organisme van den    
dageraad74 ,men meent diezelfde         
organismen ook gevonden te hebben in    
,ierland1 ,zweden1 ,boheme en ,beieren4 
,hoewel nu het bestaan van die          
organismen niet volkomen zeker is1 zoo  
staat het toch vast1 dat de eerste      
organismen in die periode gevormd zijn4 
,wij mogen dus aannemen1 dat wij op den 
drempel staan van het gebouw des levens4
  ,daar de geologische onderzoekingen   
zich nog nauwelijks uitstrekken over het
 duizendste deel van de oppervlakte der 
aarde1 zoo is het niet vreemd1 dat men  
zoo weinig fossielen gevonden heeft1    
behoorende tot de eerste tijden van het 
leven op aarde2 daarenboven zijn die    
oorspronkelijke formaties zzeer verhit  
en zzeer gewijzigd door de inwendige    

warmte der aarde1 dat de groote         
meerderheid van de overblijfselen van   
levende wezens onder die omstandigheden 
verwoest zijn4 ,toch behoeft men niet te
 wanhopen1 dat er meer bewijsstukken    
voor den dag zullen komen1 naarmate de  
geologen hun onderzoek verder zullen    
uitstrekken1 en dat zij met zekerheid   
zullen aantoonen1 dat het leven begonnen
 is in de ,laurentische periode4  ,het  
is niet overbodig1 hierbij op te merken1
 dat de eerste geleiachtige organismen  
nog niet genoeg vastheid bezaten1 om te 
versteenen2 hunne omzetting en bewaring 
zouden ten minste moeten plaats gegrepen
 hebben onder zeer moeilijk te          
verwezenlijken omstandigheden1 zoodat   
het niet vreemd is1 dat de bewijsstukken
 voor het bestaan van organische        
lichamen zeldzamer worden1 naarmate de  
lagen ouder zijn4  ,die laurentische    
laag vertegenwoordigt eene langdurige   
periode van bezinking op den bodem der  
wateren2 zij is immers negen kilometers 
dik4 ,de laagste schatting geeft voor   

die periode eenen duur van verscheidene 
millioenen jaren4 ,die rekening kan niet
 volkomen nauwkeurig zijn1 daar die     
bezinking sneller of langzamer plaats   
vindt naar gelang van den afstand tot de
 kusten1 van de diepte van het water en 
van de rijzingen en de dalingen van den 
bodem4 ,in de aardkunde is men lang niet
 op zulk een bekend terrein als in de   
sterrenkunde4  ,de eerste zekere sporen 
van organische wezens zijn in de        
cambrische lagen gevonden1 hoofdzakelijk
 in ,engeland en ,zweden4 ,het zijn     
afdruksels van zeer laag staande        
zeeplanten en zeedieren1 wieren1        
ringwormen1 weekdieren1 sponsen1        
polypen1 zeegels4 ,bij het aanschouwen  
van die eerste afdruksels aarzelt men te
 beslissen1 of het wieren of buizen van 
ringwormen zijn1 ja zelfs of het        
misschien strepen zijn van zuiver       
levenlooze voorwerpen1 door de golven   
voortbewogen langs den slibbigen bodem4 
,alles schijnt geheimzinnig1 en toch    
gevoelt men1 dat men die niet te        

ontcijferen teekens niet aan het toeval 
kan toeschrijven1 en dat men daar de    
sporen van de eerste planten en de      
eerste dieren vr zich heeft4  ,de       
raadselachtige wezens der oude zeen1 de 
bilobieten1 de gyrolithen1 de vexillen1 
die men versteend in de oudste          
formaties1 voornamelijk in de silurische
 vindt1 en waarin enkele geologen en    
natuurkundigen slechts versteende sporen
 zien van voetstappen van dieren1 zijn  
naar de uitstekende onderzoekingen van  
den markies de ,saporta werkelijke      
organismen1 die wel zeer laag staan1    
doch het karakter vertoonen van planten 
en de voorouders zijn der wieren4 ,men  
mag aannemen1 dat die eerste zeeplanten1
 hetzij plat liggende1 hetzij schuin    
geplaatst tegen den bodem der zee1 op   
het slijk elkander kruisende hoopen     
vormden1 als het ware om elkander       
kruipende kolonin4 ,evenals men het     
meest vaatcryptogamen vindt onder de    
eerste planten op aarde2 evenals men de 
kraakbeenige visschen ziet optreden vr  

de andere2 evenals men kan nagaan1 dat  
de kruipende dieren de overige          
gewervelde dieren1 door longen ademend1 
zijn voorafgegaan1 en de buideldieren de
 overige levend barende gewervelde      
dieren1 zoo moeten op den bodem der oude
 zeen de ncellige wieren als oudste     
plantenvormen zijn voorgekomen4  ,de    
wieren worden reeds spoedig z talrijk1  
dat men somtijds de azosche periode het 
wierentijdperk noemt4 ,zijn het planten8
 ,zij zijn nog weinig ontwikkeld4       
,enkele draden gaan uit van een centraal
 punt 7fig4 #fh74 ,zoodra verscheidene  
van die planten zich vereenigen1 vormt  
zich eene soort van weefsel1 eene soort 
van kleverig slijk1 dat                 
half-doorschijnend is en onder den      
mikroskoop gezien zich verdeelt in eene 
menigte voor het bloote oog onzichtbare 
draden4 ,het zeegras1 dat de zee nog    
thans in groote hoeveelheid bevat1 is   
veel steviger4 ,nog altijd zijn het     
aaneengestrengelde1 wortellooze cellen1 
maar die door hare opeenhooping in zee  

een z dicht weefsel vormen1 dat een     
schip somtijds moeite heeft er door heen
 te komen4  ,die eerste planten zijn    
bijzonder eenvoudig4 ,het zijn als het  
ware niets anders dan platte buizen1    
zonder bladeren1 zonder bloemen en      
zonder vruchten4 ,zij leefden en        
ontwikkelden zich in het lauwe water der
 oorspronkelijke zeen4 ,er was nog geen 
vast land2 nauwelijks begonnen enkele   
eilanden te voorschijn te treden uit de 
wateren4 ,er waren toen noch seizoenen1 
noch klimaten1 daar de aardschors nog   
warmer was dan de temperatuur1 die zij  
van de zon kon verkrijgen2 de           
levensvoorwaarden waren aan de pool     
dezelfde als aan den evenaar4 ,zelfs    
gaven de getijden1 die het sterkst waren
 in de richting van zon en maan1 aan de 
streken1 die wij thans de tropen noemen1
 eene beweging1 die naar de polen afnam4
 ,de poolstreken waren dus uit dat      
oogpunt meer bevoorrecht dan de         
keerkringen1 te meer waar diezelfde     
aantrekking van zon en maan1 die met    

meer kracht werkte op de vloeibare kern 
aan den evenaar dan aan de poolstreken1 
de aardschors aan den evenaar minder    
vastheid gaf4 ,de eerste levende        
organismen moeten zich dus gevormd      
hebben in de rustige poolstreken1 die   
toen door eene reusachtige zon verlicht 
werden4 ,het is zelfs hoogst            
waarschijnlijk1 dat de zon zich         
gedurende de laurentische periode1      
waarin het leven zijne intrede op aarde 
gedaan heeft1 nog niet ver binnen de    
loopbaan van ,venus verdicht had4 ,het  
is te verwachten1 dat men de eerste     
organismen1 hetzij planten1 hetzij      
dieren1 nog niet gevonden heeft1 en dat 
men die vinden zal in de nog niet       
onderzochte laurentische lagen4  ,de    
eerste dieren zijn eveneens zeedieren4  
,men heeft in de cambrische gesteenten  
ringwormen gevonden1 die evenzeer       
gelijken op voortbrengselen van het     
plantenrijk als van het dierenrijk3 het 
zijn niets anders dan gelede buizen1 die
 in het water drijven4 ,ook vindt men in

 grooten getale graptolithen1 eenvoudige
 polypen1 bestaande uit getande en      
samengerolde buizen1 monograpten1       
rastriten1 phyllograpten4 ,het zijn     
eenvoudige protozon1 verzamelingen van  
aan elkander vastgehechte vakken4 ,zij  
zijn het begin der polypen1 en men      
verbaast er zich over1 dat het leven zoo
 vreemdsoortige vormen heeft kunnen     
aannemen4 ,dezelfde lagen bevatten ook  
kleine schelpen1 waaraan men den naam   
van lingulae gegeven heeft 7de eerste   
armpootige weekdieren7 en mosdieren1    
opgesloten in cellen4  ,reeds hebben de 
cambrische lagen een vijftigtal soorten 
van planten en dieren opgeleverd1       
waaronder in de eerste plaats voorkomen 
ncellige wieren1 ringwormen1            
armpootigen1 sponsen en polypen4 ,in de 
silurische lagen vormen de graptolithen 
en trilobieten de meerderheid4  ,eene   
menigte nieuwe wezens treedt immers op  
en verspreidt zich wijd en zijd3 het    
zijn schaaldieren1 bekend onder den naam
 van trilobieten1 en die reeds sedert   

langen tijd zijn uitgestorven3 zij zijn 
verdwenen in de steenkoolperiode1       
millioenen jaren geleden4 ,de           
trilobieten kwamen in menigte voor in de
 oorspronkelijke zeen1 en men vindt ze  
gemakkelijk1 indien men er eenige uren  
naar zoekt op klippen of in bergtunnels 
in de terreinen1 die ze bevatten4 ,zij  
zijn zeer verspreid in ,maine-et-,loire1
 en in de silurische lagen van de       
mijngroeven van ,trlaz bij ,angers4     
,uit dezen tijd dagteekent ook de       
koraalpolyp1 die zulk eene belangrijke  
rol gespeeld heeft bij de vorming der   
aarde1 en wier eeuwenoude kolonin groote
 eilanden hebben gevormd4 ,onder de     
plantdieren vindt men de peervormige    
hemicosmiten1 stekelhuidigen1           
zeekomkommers 7holothurin74 ,nauwelijks 
verdienen die wezens den naam van       
dieren4 ,verscheidene hebben nog geen   
kop en kunnen zich niet bewegen1 evenals
 de oesters1 wier voorvaderen men       
daaronder vindt2 andere hebben eene     
soort van kop en een begin van een      

spijsverteringskanaal2 maar het voedsel 
wordt door dezelfde opening ingebracht  
en verwijderd1 evenals bij de           
stekelhuidigen2 nog andere1 zooals de   
wormen1 hebben een begin van            
bewerktuiging1 hoewel de meeste         
zintuigen nog afwezig zijn en zij zich  
alleen kruipend kunnen voortbewegen1    
door hunne ringen beurtelings in te     
trekken en uit te rekken4  ,deze azosche
 periode heeft1 zooals wij zagen1       
millioenen jaren geduurd4 ,gedurende    
dien langen tijd vertoonden de eerste   
diersoorten1 hoe laag zij ook stonden1  
reeds sporen van vooruitgang4 ,wel is er
 nog geen enkel gewerveld dier en       
bestonden er zelfs nog geene insecten1  
visschen1 kruipende dieren1 vogels of   
zoogdieren4 ,maar onder de ongewervelde 
dieren is er vooruitgang4 ,wij hebben   
niet meer alleen het oorspronkelijke    
protoplasma en de platen gelei1 die in  
het water drijven1 en de eenvoudige     
cellengroepen1 de wieren en de          
ringwormen4 ,de trilobieten hebben reeds

 eenen kop1 eenen staart en             
waarschijnlijk pooten1 de laatste echter
 tenger en dun1 want zij zijn niet      
versteend2 op den kop vindt men de      
sporen van oogen4 ,het zijn de eerste   
oogen1 die op onze aarde bestaan hebben1
 nog niet ontwikkeld en nauwelijks waard
 dien naam te dragen1 maar reeds vinden 
wij oogzenuw en netvlies4 ,die          
oorspronkelijke arthropoden1 7gelede    
dieren7 veel lager staande dan onze     
krabben en kreeften1 nemen de           
voornaamste plaats in onder de zeedieren
 der silurische periode2 het aantal     
soorten en families neemt eerst         
verbazend toe1 doch plotseling          
verdwijnen zij tijdens de               
steenkoolperiode1 en thans worden zij   
nauwelijks vertegenwoordigd door den    
limulus4 ,men heeft nog twee andere     
schaaldieren gevonden1 die betrekkelijk 
even hoog staan op den trap der         
ontwikkeling1 den pterygotus bilobus1 en
 den eurypterus remipes2 ook deze hadden
 eenen kop1 waarin oogen aanwezig waren1

 en misschien waren zij de eerste       
zoetwaterdieren4 ,het zoetwater1 uit den
 regen ontstaan1 ontstond tegelijk met  
de bergen1 de bronnen en de eerste      
rivieren4  ,in de silurische periode    
werden de schaaldieren nog door andere  
soorten vertegenwoordigd4 ,behalve alle 
soorten van trilobieten vond men de     
dalmaniten1 den trinucleus enz42 behalve
 den pterygotus en den eurypterus1 zou  
men nog den peltocaris1 den             
ceratiocaris1 de aristozo1 de beyrichia 
e4a4 kunnen noemen4 ,maar wij schrijven 
geen leerboek over paleontologie en     
mogen dus de hoofdtrekken van de        
geschiedenis der aarde niet vergeten1   
door in de bijzonderheden te verdwalen4 
,toch moeten wij nog opmerken1 dat in   
het tweede gedeelte dezer periode de    
koppootigen eene verbazende uitbreiding 
verkrijgen3 men vindt meer dan #afjj    
soorten dier dieren1 waaronder de       
,nautiliden belangrijk zijn4 ,enkele    
dezer 7o4a4 orthoceras7 zijn tot twee   
meters lang4 ,de vinpootigen1           

7pteropoda7 buikpootigen en armpootigen 
zijn zeer talrijk1 wij geven in         
nevensgaande teekening enkele typen     
7fig4 #gh74 ,ook vindt men polypen1     
sponsen en medusen4 ,de stekelhuidigen  
worden vertegenwoordigd door de         
crinoden1 7zeelelin7 merkwaardige       
wezens1 waarvan de meeste door eenen    
buigzamen1 rechten steel aan den grond  
verbonden zijn4 ,die steel bestaat uit  
een groot aantal op elkander gestapelde 
schijven en hoewel oorspronkelijk kort1 
heeft hij tijdens de juraperiode eene   
groote ontwikkeling verkregen4 ,fig4 #gi
 geeft twee merkwaardige typen1 den     
ichthyocrinus uit de silurische periode 
en den apiocrinus uit de juraperiode4   
,de versteende zeelelin alleen vormen   
somtijds reeds uitgebreide steenlagen2  
in de oorspronkelijke zeen waren zij    
buitengewoon talrijk en bekleedden zij  
den bodem der zee met prachtige levende 
weilanden4 ,bijna alle zeelelin uit dien
 tijd waren aan den bodem vastgehecht3  
een lange1 buigzame1 gelede steel droeg 

eenen bundel eveneens gelede            
aanhangsels1 die dikwijls nog tot in het
 oneindige vertakt waren en die zich    
boven den steel uitspreidden als de     
bladeren van enkele palmen1 of die tegen
 elkander sloten en ineengerold waren   
als de bloembladeren van eene slapende  
bloem4 ,enkele zeelelin waren meer dan  
een meter lang2 de steel van sommige    
,pentacrinen was meer dan vijftig voet  
lang4  ,de geschiedenis der zeelelin    
begint tegelijk met de geschiedenis der 
aarde4 ,de eerste rudimentaire vormen   
zijn verwant met die1 waaruit de        
holothurin1 de encriniden en de         
zeesterren ontstaan zijn4  ,nadat zij   
gedurende de secundaire periode een     
tijdperk van buitengewonen bloei gehad  
hadden1 zijn de zeelelin in de volgende 
perioden langzaam achteruitgegaan2 toch 
vindt men thans nog enkele soorten1     
zooals de comatuliden1 de pentacriniden1
 de bathycriniden e4a4  ,de zeelelin    
leven op groote diepten3 de ,pentacrinus
 ,caput ,medusae op #djj tot #ejj       

,meters onder den waterspiegel1 de      
,rhyzocrinus ,lafotensis op #afj tot    
#aejj ,meters1 de ,bathycrinus gracilis 
op #djjj ,meters4 ,op die diepten1 waar 
de storm niet meer woedt1 waar de       
veranderingen in temperatuur niet meer  
gevoeld worden1 waar de zon nauwelijks  
hare stralen werpen kan1 waar alleen    
phosphoresceerende wezens eenen flauwen 
lichtschijn verspreiden1 is het leven   
niet meer onderworpen aan de zoo        
veranderlijke omstandigheden1 die daarop
 aan de oppervlakte van invloed zijn4   
,het is dan ook in de diepte der        
wateren1 dat de wezens zijn blijven     
voortleven onder die omstandigheden1    
waaronder zij oorspronkelijk optraden4  
,de moeilijkheid om de bewoners dier    
donkere afgronden te bereiken heeft ze  
langen tijd aan onze nasporing          
onttrokken1 doch thans weet men1 dank   
zij vooral de onderzoekingen van        
,agassiz en zijne leerlingen1 dat zij   
zeer talrijk zijn1 en dat de            
pentacriniden den bodem der zee bedekken

 met eene nieuwe soort van leven4 ,zij  
zijn in de millioenen jaren van hun     
bestaan weinig veranderd1 omdat de      
voorwaarden van het leven op die diepte 
weinig gewijzigd zijn4 ,alleen die      
wezens1 die in de nabijheid der kusten  
of de oppervlakte langzamerhand zijn    
gaan leven in eene andere middenstof1 en
 van waterdieren landdieren geworden    
zijn1 kunnen zich wijzigen4 ,konden zij 
zich niet in de gewijzigde              
levensvoorwaarden schikken1 dan zijn zij
 verdwenen4  ,gelijktijdig met de       
stekelhuidigen komen in de silurische   
periode de weekdieren en de schaaldieren
 in grooten getale voor4 ,de trilobieten
 en de nautiliden met eenen reeds       
gevormden en tamelijk volkomen kop      
hebben de overhand4 ,de vooruitgang     
neemt steeds toe4 ,de eerste visschen   
verschijnen in het water op het einde   
dier periode1 bij den overgang tot de   
devonische periode1 en op de uit de zee 
verrezen eilanden1 die reeds met        
planten1 voornamelijk met wolfsklauwen  

bedekt zijn1 zullen gelijktijdig de     
eerste dieren1 in de lucht ademend1     
verschijnen1 in de gedaante van         
schorpioenen4  ,door opheffingen van de 
aardschors zijn de cambrische en        
silurische lagen op verschillende punten
 van ,europa bloot geraakt en daardoor  
het voorwerp geworden van belangrijke   
onderzoekingen4 ,in ,engeland is de     
cambrische laag meer dan #fjjj ,meters  
dik en de silurische #hjjj ,meters4 ,in 
,zweden daarentegen is de silurische    
laag slechts #fjj ,meters dik4 ,in      
,bohemen daarentegen is zij gelegen     
tusschen eruptiefgesteenten4            
,opmerkelijk is het1 dat dezelfde       
levende wezens1 thans versteend1        
gelijktijdig verschenen zijn in alle    
silurische formaties4 ,dezelfde soorten 
worden gevonden in ,zweden1 ,engeland1  
,boheme1 de ,vereenigde ,staten1 de     
,kaap de ,goede ,hoop en in             
,barrowstraat en ,melville-eiland op #gf
 noorderbreedte2 enkele soorten1 zooals 
graptolithus ,murchisonii e4a4 komen    

voor op plaatsen1 die aan verschillende 
uiteinden van de middellijn der aarde   
gelegen zijn4 ,overal heerschte dezelfde
 temperatuur4  ,zelden zijn de          
silurische lagen horizontaal4 ,zij      
hebben alle rijzingen en dalingen       
medegemaakt1 die in de aardschors sedert
 dien tijd hebben plaats gevonden2 men  
heeft hare fossielen in de ,andes in    
,amerika gevonden op #ejjj ,meters      
hoogte4 ,gedurende die langdurige       
azosche periode strekken de zeen zich   
bijna over de geheele aarde uit4 ,bijna 
geheel ,europa b4v4 van ,spanje tot aan 
het ,ural-gebergte lag onder water4 ,een
 deel van ,bretagne stak boven water    
uit1 zoo ook ,auvergne1 de ,alpen1 de   
,jura en enkele eilanden in de ,pyrenen2
 maar de plaatsen1 waar ,parijs1        
,rouaan1 ,havre1 ,orleans1 ,bordeaux1   
,marseille1 ,nizza1 ,turin1 ,genve1     
,brussel gelegen zijn1 lagen toen nog   
onder de golven der silurische zee4     
,brest1 ,nantes1 ,autun waren reeds uit 
de wateren te voorschijn getreden4      

,i,jsland1 gevormd uit                  
eruptiefgesteenten der azosche periode1 
,lapland1 ,finland1 een deel van ,zweden
 en ,noorwegen1 een deel van ,schotland 
en ,ierland1 van ,spanje1 ,zwitserland1 
,corsica1 ,sardini1 ,boheme1 ,turkije1  
staken boven de zee uit2 maar ,londen1  
,amsterdam1 ,parijs1 ,madrid1           
,petersburg lagen op den bodem van den  
,oceaan1 en daarboven bewogen zich in de
 wateren onze plantaardige en dierlijke 
voorouders der silurische periode1 die  
het vruchtbare werk van het toekomstige 
leven voorbereidden4  ,hoe welsprekend  
is dit schouwpel voor hem1 die het kan  
bevatten6 ,op den eersten oogopslag doet
 het ons den betrekkelijken ouderdom der
 bergen kennen4 ,de ,alpen zijn ouder   
dan de ,pyrenen4 ,toen de ,mont-,blanc1 
de ,sint-,gothard1 de ,jungfrau reeds   
hunne kruinen boven de wolken verhieven1
 rustten de ,pyrenen nog op den bodem   
van het water2 zij zijn de dochters der 
secundaire periode en millioenen jaren  
jonger dan de ,alpen4 ,toen verhieven   

zich slechts enkele toppen der ,pyrenen 
als kleine eilanden1 boven de golven2   
maar het water stroomde vrij door den   
archipel1 en ,spanje was nog evenmin    
scherp begrensd als ,frankrijk4 ,de     
,middellandsche zee bestond evenmin als 
de ,caspische1 de ,zwarte zee1 de       
,baltische zee of het ,kanaal3 ne enkele
 wereldzee strekte zich over den aardbol
 uit4 ,de ,alpen waren waarschijnlijk   
veel hooger dan nu2 zij schijnen ten    
minste weder gezakt te zijn1 en zelfs   
verscheidene malen te zijn gestegen en  
gedaald4  ,in die zeen heerschten de    
phalangieten 7bastaardspinnen7 en       
tallooze trilobieten4 ,gewapend met zijn
 drielobbig schild1 was dit het eerste  
schaaldier1 dat zich vrij durfde        
bewegen1 andere plaatsen durfde opzoeken
 en nieuwe kusten tot woonplaats durfde 
te kiezen4  ,het was ook het eerste     
dier1 dat oogen had1 geschikt om te     
zien4 ,vr dien tijd werd ieder wezen    
blind geboren en bleef het blind1 alsof 
de vormelooze natuur zich schaamde voor 

hare omgeving4 ,tot nu toe konden de    
dieren alleen licht en duisternis1 dag  
en nacht onderscheiden1 zij konden de   
plaats1 die zij innamen1 alleen voelen  
en niet zien4 ,doch nu treedt de        
trilobiet op2 hij heeft een werkelijk   
gezichtsorgaan1 niet langer in          
rudimentairen toestand4 ,en wat zag dat 
eerste oog1 met bulten overdekt8 ,kleine
 drijvende weekdieren1 nog geen         
visschen1 of kruipende of gewervelde    
dieren1 maar tallooze plantdieren1      
koralen1 zeelelin1 zeesterren4 ,om zijne
 vijanden te ontkomen1 rolde hij zich   
tot eenen bal samen en liet hij zich    
door den ,oceaan medevoeren4  ,hij zal  
lang genoeg leven1 om eindelijk het     
bijna volkomen gevormde oog der         
koppootige weekdieren te aanschouwen2   
het geheele gezichtsorgaan heeft zich   
ontwikkeld en geleidelijk volmaakt1 van 
de gekleurde stip der zontharin tot aan 
de groote oogen der ammonieten en       
belemnieten4 ,de levende natuur is niet 
langer blind4  ,de trilobiet1 de        

voorvader der schaaldieren1 was ook een 
der eerste wezens1 die van de zich      
ontwikkelende aarde verdwenen4 ,zijn    
schild met drie lobben heeft hem niet   
kunnen beschermen tegen den tand des    
tijds2 hij verkondigt de                
veranderlijkheid der vormen1 die zich   
evenals de aarde voortdurend wijzigen2  
hij verkondigt1 hoe niet alleen         
individuen1 maar ook soorten en         
geslachten sterven4  ,geen schepsel     
heeft zich nog buiten de lauwe wateren  
gewaagd2 hier en daar werpen de stormen 
eene ontwortelde wier1 eene tweekleppige
 schelp op de kust1 doch deze worden    
weder door de golven medegevoerd en aan 
den ,oceaan teruggegeven4 ,geen wezen   
heeft nog gepoogd op het vaste land te  
leven2 geen enkele getuige heeft nog het
 hoofd boven de zee durven uitsteken en 
het heelal durven aanschouwen3 alleen de
 wateren zijn bewoond4  ,verheffend     
denkbeeld6 ,de menschen1 die ons zijn   
voorgegaan1 kenden slechts de           
bewerktuigde wezens van hunnen tijd1    

zonder te vermoeden1 dat er ooit andere 
bestaan hebben4 ,hun horizon beperkte   
zich tot de tegenwoordige natuur4 ,zij  
vermoedden niet1 dat er eene zichtbare1 
versteende eeuwigheid achter hen lag4   
,of indien zij vermoedden1 dat ooit     
andere vormen op de aarde bestaan       
hadden1 waren het voor hen chimaeren1   
centauren en dergelijke monsters1 door  
de verbeelding gewrocht4 ,de            
sterrenkunde deed ons de ruimte1 de     
aardkunde1 den tijd kennen4  ,doch zie6 
,daar leeren wij een nieuw heelal       
kennen4 ,voor ons opent zich een        
onmetelijk verleden1 bewoond met        
schepselen1 waarvan wij geen denkbeeld  
hadden4 ,de visioenen der dichters en   
profeten zijn door de werkelijkheid     
overtroffen4 ,zij nemen voor ons een'   
vorm aan en heeten pterodactylen        
7vleugelvingerigen71 plesiosauren1      
dinotheriums enz4  ,welk eenen invloed1 
zegt ,edgard ,quinet1 moeten dergelijke 
veranderingen in onze beschouwingen1 een
 zoodanige rijkdom1 bij den reeds       

aanwezigen rijkdom gevoegd1 de gift van 
eene geheel nieuwe natuur1 in den dood  
bewaard1 uitgeoefend hebben op onze     
voorstellingen van leven en dood1 van   
het heden en de toekomst1 van onze      
plaats aan de spits der bewerktuigde    
schepselen6 ,indien de kruipende dieren 
in het secundaire tijdperk hadden kunnen
 spreken1 dan zouden zij gezegd hebben3 
,wij zijn de koningen der schepping4    
,geen wezen staat boven ons1 niemand dan
 wij is in staat te kruipen4 ,tevergeefs
 tracht een troep lagere wezens1        
straaldieren1 weekdieren1 visschen zich 
met ons te meten4 ,het kruipende dier is
 het uitverkoren schepsel1 de goddelijke
 vorm2 met hem eindigt de wereld haren  
vooruitgang en hij is de kroon der      
schepping4  ,indien de groote zoogdieren
 van het tertraire tijdperk hunne stem  
hadden doen hooren1 dan zouden zij      
gezegd hebben3 ,het heelal heeft eenen  
stap voorwaarts gedaan1 wij staan op de 
hoogste trede der ontwikkeling4 ,hoe is 
het mogelijk1 dat de kruipende dieren   

ooit hebben kunnen gelooven1 dat met hen
 de wereld voltooid was4 ,zij zijn in   
staat op den buik voor te gaan2 maar wij
 hebben het hoofd opgeheven4 ,wij zijn  
de wettige heerschers1 hoe kunnen er nog
 hooger bewerktuigde wezens bestaan8 ,al
 die overgangsvormen1 die zich oefenden 
tot het leven1 ontwikkelden zich        
geleidelijk tot onze gedaante4 ,maar wij
 hebben het eindpunt bereikt1 zonder    
vrees1 dat ooit eenig ander wezen ons   
van onzen troon verjaagt2 wij kunnen van
 eeuw tot eeuw rustig de aarde afweiden 
en ons onderling verscheuren4  ,doch    
zie6 ,daar begint het quaternaire       
tijdstip2 de mensch verschijnt en zegt3 
,tot nu toe heeft iedereen zich vergist1
 wij alleen niet4 ,de kruipende dieren  
geloofden aan de goddelijke heerschappij
 der kruipende dieren1 de zoogdieren aan
 die der zoogdieren4 ,dwaling1          
vermetelheid van het lagere volk der    
schepping4 ,ik alleen ben de wettige    
heerscher4 ,om voor mij plaats te maken1
 zijn al die koningen van nen dag ter   

aarde gestort1 van de trilobieten en de 
koninklijke ammonieten tot de groote    
gewervelde dieren4 ,ik alleen ben de    
heerscher1 in wien het leven zijnen     
volmaaktsten vorm heeft verkregen2 of   
juister gezegd1 er is geene enkele      
schakel tusschen de vroegere vormen en  
den mijnen4 ,het heelal is voltooid1 de 
tijden zijn vervuld4 ,in mij heeft ,god 
zich uitgeput1 ik ben de laatste zoon   
van zijnen ouderdom4  ,dat gezichtspunt 
is dagelijks moeilijker vol te houden2  
zoo talrijke organische dynastin moeten 
den mensch eindelijk overtuigen1 dat hij
 zelf eene soort van ne dag is1 en dat  
het oogenblik komen zal1 waarop ook hij 
zal worden onttroond4  ,wanneer ik dien 
langzamen vooruitgang zie1 van den      
trilobiet1 den eersten verbaasden       
getuige van de wordende wereld tot aan  
het menschengeslacht1 dan is het mij    
onmogelijk1 te gelooven1 dat de         
opklimming bij mij eindigt en dat die   
oneindige arbeid zich niet verder       
uitstrekt dan tot den horizon1 dien ik  

overzie4 ,dan kan ik mij niet langer    
tevreden stellen met wat ik ben4 ,dan   
verlang ook ik vleugelen en schep ik mij
 in mijne verbeelding toekomstige1 nu   
nog onbekende rijen van vormen en       
wezens1 die mij in kracht en in licht   
evenveel zullen overtreffen1 als ik     
uitmunt boven het eerste wezen1 in de   
oude wereldzee geschapen4 ,dan kan ik   
mij dat wonder van hoogmoed en          
nederigheid verklaren1 mensch genoemd2  
hoogmoedig tegenover de vroegere wezens1
 die langzaam tot hem opklimmen2 maar   
nederig tegenover de hoogere wezens1    
waarvan hij de kiem in zich omdraagt en 
waarvan hij de hoogere aspiraties in    
zich voelt4 #i  ,langzaam en regelmatig 
groeit en ontwikkelt zich de boom des   
levens4 ,de ontwikkeling van het        
plantenrijk loopt evenwijdig met die van
 het dierenrijk4 ,de oudste planten zijn
 de laagste zeeplanten1 evenals de      
oudste dieren zeedieren waren4          
,opmerkelijk is het1 dat planten- en    
dierenrijk ontwikkeld zijn in de        

volgorde1 door de physiologie           
aangegeven3 dit is een belangrijk en    
tevens onwederlegbaar feit4 ,indien de  
gesteenten1 in de laurentische1         
cambrische en silurische lagen bewaard  
gebleven1 ons hoogere planten1 boomen1  
bloemen of vruchten hadden leeren       
kennen1 aan de onze gelijk1 dan had men 
grond gehad1 de beginselen in dit boek  
neergelegd te bestrijden4 ,maar beide   
rijken hebben nauwkeurig den weg        
gevolgd1 dien onze lezers bij deze      
onderzoekingen hebben leeren kennen4 ,de
 eenvoudigste planten1 de cryptogamen1  
zijn de oudste2 men vindt deze alleen in
 de geologische lagen der azosche       
periode2 de meer volkomen planten1 de   
phanerogamen zijn eerst veel later ten  
tooneele verschenen4 ,de cryptogamen    
zijn in de geschiedenis der planeet     
evenals in de plantenphysiologie1 de    
oorsprong en het uitgangspunt van alle  
planten4  ,aan den oorsprong van alle   
planten ontmoeten wij het vormelooze    
protoplasma1 dat echter reeds de        

kenmerken van het leven bezit4 ,het is  
dezelfde stof1 waaruit ook de eerste    
dieren bestaan1 en in de meest volmaakte
 plant vindt men nog de herinnering aan 
dien toestand terug4 ,binnen de         
plantencellen trekt het protoplasma zich
 samen en ademt het1 zooals de dierlijke
 stof4 ,de vleeschetende planten        
herinneren ons aan dien toestand1       
evenzeer als het kruidje-roer-mij-niet1 
dat den invloed van verdoovende middelen
 ondervindt4 ,de eerste planten1 de     
ncellige wieren1 de paddestoelen1 de    
korstmossen1 zijn slechts opeenhoopingen
 van protoplasmacellen4  ,terecht heeft 
men aan de azosche periode den naam van 
de periode der wieren gegeven1 want     
spoedig hebben zij zich in de           
oorspronkelijke zeen verspreid1 en het  
zijn ook de eerste planten1 die zich aan
 de kusten een weinig gewijzigd hebben1 
om zonder veel water te kunnen leven of 
zelfs in vochtige lucht4 ,die wieren1   
welke op den bodem van het water        
gebleven zijn1 onder ongewijzigde       

omstandigheden1 behoefden zich niet te  
vervormen1 en zooals zij dan ook voor   
millioenen jaren bestonden1 zoo vinden  
wij ze nog heden terug4 ,die eerste     
planten 7protophyten7 vertoonen echter  
op het einde der silurische periode eene
 groote verscheidenheid van vormen en   
afmetingen4 ,bij de vroeger genoemde    
soorten kan men nog voegen de           
crossochorda1 in de lagere silurische   
lagen van ,schotland en ,bagnols        
7dpartement de l',orne7 gevonden1 die   
uit niets anders bestaat dan uit        
dooreengestrengelde buizen2 de          
arthrophycus1 op alle diepten der       
silurische formatie1 de eophyton en     
vooral de belangrijke groep der         
,chondriten1 die beginnende in de       
silurische periode1 in het midden der   
tertiaire periode verdwenen zijn4 ,de   
hoogere wieren1 fucoden1 floriden enz4  
zijn eerst veel later verschenen4 ,wij  
zullen thans niet verder in             
bijzonderheden afdalen4 ,ons doel was   
alleen aan te toonen1 dat het planten-  

en dierenrijk begonnen is met de laagste
 zeeorganismen4 ,de planten in de lucht 
zijn ontstaan uit de waterplanten4      
,verschillende wiersoorten hebben het   
water verlaten om bezit te nemen van den
 grond1 die boven het water uitstak2    
eerst hebben zij zich gelegerd op       
vochtige en dikwijls overstroomde       
plaatsen1 doch later hebben zij zich    
stap voor stap verspreid met die        
wijzigingen1 die de levensvoorwaarden   
medebrachten4 ,onder den invloed van de 
nieuwe omgeving gaven de celweefsels1   
die oorspronkelijk gelijkslachtig waren1
 het aanzijn aan nieuwe bedekkingen4    
,bij gewijzigde voeding werden ook de   
planten voor dat doel gewijzigd4 ,zoo   
ontstonden eensdeels de blad- en        
levermossen1 anderdeels de varens1 de   
paardestaarten en andere4 ,de eerste    
planten waren sporeplanten              
7cryptogamen72 de phanerogamen          
7zaadplanten7 stammen daarvan af4  ,de  
eerste op het land groeiende planten    
komen evenals de eerste in de lucht     

ademende dieren eerst voor op het einde 
van het silurische tijdperk4 ,in het    
leisteen van ,angers heeft men eenen    
schoonen afdruk van eene varen gevonden4
 ,men vindt ook in de silurische lagen  
van ,cincinnati wolfsklauwen en         
sigillaria's4 ,dit zijn de oudste       
planten1 buiten het water levende en    
dagteekenend uit de silurische periode4 
,de reeds zoo ingewikkelde bouw der     
plant bij haar eerste verschijnen op de 
oppervlakte van den bodem1 doet ons     
vermoeden1 dat er eene ons onbekende    
periode moet geweest zijn1 waarin op het
 vasteland eenvoudiger planten bestaan  
hebben dan varens4 ,toen de regens als  
het ware voortdurend op de aarde        
nedervielen en het water der zee door   
zijne hooge temperatuur steeds          
verdampte1 moesten planten van zeer lage
 ontwikkeling den grond bedekken4 ,die  
planten leefden ongetwijfeld op de wijze
 der wieren1 die als het ware gedompeld 
blijven in een onafgebroken bad4 ,eerst 
na eene reeks van eeuwen kunnen zij de  

vormen verkregen hebben1 door de oudste 
afdruksels geopenbaard4 ,in den tijd    
waarin zich de lei-1 de kwarts- en de   
kalkrotsen der laurentische1 cambrische 
en silurische periode vormden1 is de    
lucht gezuiverd1 vielen de regens in    
plaats van voortdurend1 met             
tusschenpoozen1 en vormde de dampkring1 
nevelachtig en warm blijvend1 eene      
tweede zee1 over den ,oceaan hangend4   
,toen verkreeg de plantengroei op aarde 
nieuwe vormen en organen1 passend voor  
de gewijzigde omstandigheden4 ,voor het 
eerst verkregen de planten bladeren1    
schoten zij wortels uit1 en kregen de   
weefsels verschillenden bouw en         
verwierven zij grootere schoonheid en   
symmetrie4  ,het water is eene          
middelstof1 uiterst geschikt voor de    
meeste lagere organismen4 ,geheele      
afdeelingen van planten en dieren1      
zooals wieren1 plantdieren1 de meeste   
weekdieren en alle visschen leven in het
 water1 dat zij niet straffeloos kunnen 
verlaten4 ,niet alleen dient het water  

tot voertuig voor de gassen1 door die   
schepselen ingeademd1 maar het          
doordringt ze ook2 het waterdragend deel
 der weekdieren bevat een geheel stelsel
 van openingen en kanalen4 ,dit is zelfs
 n der duidelijkste karaktertrekken1    
waaruit hunne betrekkelijk lage         
ontwikkeling blijkt4 ,zoowel de wieren  
als de weeke dieren drogen uit1 zoodra  
zij uit het water komen en verliezen dan
 door verdamping het vocht1 dat voor het
 behoud van hun leven noodig is4 ,een   
zeer vochtige dampkring echter kan de   
rol van eene vloeibare middenstof       
vervullen4 ,zoo kunnen blad- en         
korstmossen1 al zijn het landplanten1   
alleen onder den invloed van water      
groeien4 ,zoolang de lucht droog blijft1
 schijnt het leven uitgedoofd1 totdat de
 vochtigheid het leven weder opwekt4    
,de vochtige lucht is dan ook de weg    
geweest1 waarlangs het leven zijne      
voortbrengselen van het water naar de   
oppervlakte der aarde heeft             
overgebracht4 ,de varens1 de oudste der 

bekende landplanten1 tieren het weligst 
in vochtige lucht4 ,het door longen     
ademende weekdier1 bij hetwelk de       
kieuwen vervangen zijn door luchtzakken1
 en dat buiten het water ademt1 is eerst
 na tal van voorzorgen er toe kunnen    
komen1 om op het land voort te kruipen4 
,het zou zich1 met eene bloote en weeke 
huid1 niet over den grond kunnen        
voortbewegen1 zonder het slijm te       
verliezen1 dat uit zijn lichaam druipt  
en zijnen gang vergemakkelijkt4 ,het    
bewoont daarom donkere en vochtige      
plaatsen1 die het alleen des nachts of  
op regendagen verlaat1 terwijl voor     
diegenen welke eene schelp bezitten1 het
 gevaar om zich aan de lucht bloot te   
stellen1 z groot is1 dat zij zich       
hermetisch insluiten1 f door het        
afscheiden van een slijmerig vocht1 f   
door van een deksel gebruik te maken4   
,teruggetrokken in eene nauwe1 doch     
zekere schuilplaats1 blijven weekdieren 
somtijds maanden lang slapend1 totdat   
zij door de vochtigheid ontwaken2 men   

heeft zelfs somtijds dieren uit eene    
schelpenverzameling na jaren uit hunne  
rust zien ontwaken onder den invloed van
 een bad4  ,terwijl echter de planten en
 dieren1 vroeger in het water levend1   
begonnen zijn voor het land geschikt te 
worden door het water te zoeken in den  
bodem en de lucht1 duurde het nog langen
 tijd1 en moest de natuur meer          
ingewikkelde plannen scheppen1 eer zij  
voor goed voor het land geschikt waren4 
,bij de werveldieren moesten daartoe de 
organen voor het ademen door longen     
gevormd worden1 bij de planten een      
aantal organen1 die bij de lagere       
planten f niet bestaan1 f niet          
ontwikkeld zijn1 zooals de wortels1 die 
dienen1 om de sappen op te zuigen en de 
bladeren1 die dienen voor de ademhaling4
  ,tot voor eenige jaren twijfelde men  
nog aan het bestaan van dieren1 die in  
de lucht ademen1 uit het silurische     
tijdvak4 ,in #ahhd werd echter in de    
bovenste silurische lagen van ,gothland 
7,zweden7 een versteende schorpioen     

gevonden4 ,opmerkelijk is het1 dat      
tegelijkertijd de ware aard van eenen   
anderen schorpioen ontdekt werd1 in     
#ahhc in de bovenste silurische lagen   
van ,schotland gevonden4 ,deze beide    
exemplaren van dieren1 die thans alleen 
leven in de warme landen1 zijn gevonden 
op de hooge breedte van ,schotland en   
,zweden1 een bewijs te meer1 dat er toen
 nog geene klimaten bestonden4  ,zoo    
vertoont zich dan het ncellige wezen aan
 den drempel der geheele schepping2     
naarmate de eeuwen bij tienduizenden    
voorbijgaan1 verdeelen zich de wezens in
 soorten1 die zich weder splitsen en    
vertakken2 al meer en meer wijken zij   
van elkander af2 hunne                  
levensverrichtingen worden met hunne    
organen ingewikkelder2 hunne vermogens  
beperken zich tot bepaalde deelen2 hunne
 instincten komen voor den dag2 het     
laatst treedt het verstand op4 ,en z    
nadert het indrukwekkende drama zijne   
ontknooping1 waarbij de mensen optreedt1
 de kroon der schepping1 volkomen bewust

 van de hem toebedeelde rol4            
,,derde ,,boek4  ,het primaire tijdperk4
      ,,eerste ,,hoofdstuk4      ,de    
tijdperken in de schepping4 ,de         
formaties4 ,hare verdeeling4   ,in een  
,arabisch handschrift uit de #ac;de eeuw
 legt de schrijver een denkbeeldig      
persoon de volgende aardige legende in  
den mond3  ,toen ik mij eens in eene    
oude en bevolkte stad bevond1 vroeg ik  
nen der inwoners1 hoe lang geleden die  
stad gesticht was4 ,hij antwoordde3 wij 
weten niet1 sedert wanneer deze groote  
stad bestaat1 en onze voorouders wisten 
het evenmin4  ,vijf eeuwen later kwam ik
 weer op dezelfde plaats en kon ik geen 
spoor der stad meer ontdekken4 ,ik vroeg
 eenen boer1 die op de plaats waar de   
stad gestaan had1 aan het maaien was1   
hoe lang geleden de stad verwoest was4  
,dit is1 antwoordde hij1 eene vreemde   
vraag4 ,deze plek is nooit iets anders  
geweest1 dan zij nu is4--,maar stond er 
dan oudtijds niet eene prachtige        
stad8--,nooit1 was zijn antwoord1 voor  

zooverre wij er tenminste over kunnen   
oordeelen1 en onze vaderen hebben ons   
nooit over het bestaan dier stad        
gesproken4  ,weer vijfhonderd jaren     
later vond ik op dezelfde plek de zee4  
,aan de kust stond een troep visschers1 
die ik vroeg1 sedert hoelang het land   
overstroomd was4 ,hoe kunt gij ons dat  
vragen1 zeiden zij4 ,die plek was       
altijd1 wat zij nog thans is4  ,nog eens
 vijfhonderd jaren later was bij mijne  
terugkomst de zee verdwenen2 ik vroeg   
iemand1 dien ik alleen op die plek vond1
 sedert wanneer de verandering had      
plaats gegrepen1 en hij gaf mij         
hetzelfde antwoord als te voren4        
,eindelijk1 na eene even groote         
tijdsruimte1 kwam ik er voor het laatst1
 en ik vond er eene bloeiende stad1 meer
 bevolkt en rijker in monumenten1 dan de
 eerste1 en toen ik naar haren oorsprong
 vroeg1 antwoordden mij de inwoners3 de 
tijd harer stichting verliest zich in de
 grijze oudheid2 wij weten niet1 hoelang
 zij bestaat1 en onze vaderen wisten er 

evenmin iets van af4  ,ziedaar inderdaad
 het beeld van den korten duur van 's   
menschen herinnering1 en van de         
beperktheid van onzen gezichtskring in  
tijd en in ruimte4 ,wij zijn geneigd te 
gelooven1 dat de aarde altijd geweest is
 wat zij nu is2 slechts met moeite      
kunnen wij ons de veranderingen         
voorstellen1 die zij in de millioenen en
 millioenen jaren1 die het optreden van 
den mensch zijn voorafgegaan1 heeft     
ondergaan2 de lange duur van dien tijd  
verplettert ons1 zooals de              
uitgestrektheid der ruimte ons in de    
sterrenkunde verplettert4  ,in het      
tijdperk1 waartoe wij thans genaderd    
zijn in onze geschiedenis der aarde1 was
 het leven reeds zeer verspreid in de   
wateren1 die nog bijna de geheele aarde 
bedekten4 ,zij bestaat hoofdzakelijk uit
 laag ontwikkelde planten1 uit          
weekdieren en schaaldieren4 ,doch zij   
ontwikkelt zich4 ,de soorten1 die in    
dezelfde levensomstandigheden blijven1  
zooals op den bodem der zee1 blijven    

onveranderd voortbestaan1 een groot     
aantal leeft nog in onzen tijd4 ,de     
soorten1 die zich aan de kusten of op   
het vasteland bevonden1 ondergaan       
wijzigingen in voeding1 temperatuur1    
licht1 ademhaling enz41 zij zullen zich 
schikken naar die gewijzigde            
omstandigheden door te veranderen1 of   
zullen bezwijken1 als de verandering te 
groot of te plotseling plaats heeft4    
,enkele geologen noemen het tijdperk1   
dat wij thans gaan bespreken1           
overgangstijdperk2 doch ten onrechte3   
iedere periode is eene overgangsperiode4
 ,wij zullen dus de geologische benaming
 behouden1 die men er aan gegeven heeft1
 en zullen dus de periode1 die begint   
onmiddellijk na de silurische periode1  
het primaire of devonische tijdperk     
noemen1 omdat men voor het eerst die    
terreinen nauwkeurig bestudeerd heeft in
 ,devonshire 7#ahcg74 ,de formatie zelf 
wordt ook wel bonte zandsteenformatie   
genoemd4  ,maar het is van belang1 dat  
wij ons uit een geologisch standpunt    

rekenschap geven van die opvolging in   
geologische formaties4 ,tot nu toe      
hebben wij voornamelijk de geboorte en  
de ontwikkeling van het leven bestudeerd
 en hebben wij de wezens zien ontstaan1 
die de eerste trede vormden1 welke      
leidde tot het toppunt der schepping1   
den mensch4 ,het is thans van belang na 
te gaan1 hoe de lagen zich op elkander  
hebben gerangschikt1 en den gang te     
volgen der natuur bij het afzetten van  
al die lagen1 waarin men de sporen van  
verdwenen wezens heeft gevonden4  ,laten
 wij dus eerst eene tabel samenstellen  
van de opvolging dier formaties en      
tijdperken1 te beginnen met de oudste1  
dat zijn die1 welke wij reeds in het    
vorige hoofdstuk besproken hebben4      
,tabel der groote perioden van de       
organische geschiedenis der ,aarde4     
,i4 ,azosche periode4      ,periode der 
koplooze dieren en der wieren4          
#a ,oudste azosche periode of           
,laurentische periode4         #b       
,middelste azosche periode of           

,cambrische periode4         #c ,jongste
 azosche periode of ,silurische periode4
       ,,ii4 ,primaire periode4         
,periode der ,visschen en ,varens4      
#d ,oudste primaire periode of          
,devonische periode4         #e         
,middelste primaire periode of          
,steenkool periode4         #f ,jongste 
primaire periode of ,permische periode4 
,,iii4 ,secundaire periode4             
,periode der kruipende dieren en der    
boomen met overblijvende     bladeren4  
#g ,oudste secundaire periode of ,trias 
periode4         #h ,middelste          
secundaire periode of ,jura periode4    
#i ,jongste secundaire periode of ,krijt
 periode4       ,,iv4 ,tertiaire        
periode4      ,periode der zoogdieren en
 der boomen met afvallende bladeren4    
#aj ,oudste tertiaire periode of ,eoceen
 periode4         #aa ,middelste        
tertiaire periode of ,mioceen periode4  
#ab ,jongste tertiaire periode of       
,plioceen periode4       ,v4            
,quaternaire periode4      ,periode der 

menschen1 der gekweekte planten en der  
huisdieren4           #ac ,oudste       
quaternaire periode of ,i,jsperiode4    
#ad ,middelste quaternaire periode of   
,postglaciaire         periode4         
#ae ,jongste quaternaire periode of     
,periode der         beschaving4     ,in
 dezelfde volgorde komen ook de lagen   
voor4 ,ook deze zullen wij geven1 met de
 oudste beneden1 zooals zij ook in de   
geschiedenis der natuur op elkander     
volgen3        ,opvolging en            
chronologische volgorde der             
verschillende lagen4      ,dikte der    
lagen4      #bjj m4  ,quaternair        
,oppervlakte4             ,bovenste     
quaternaire formatie4                   
,middelste quaternaire formatie4        
7,postglaciair74             ,oudste    
quaternaire formatie4 7,glaciair74      
#ajjj m4 ,tertiair                      
,bovenste pliocene formatie4            
,onderste pliocene formatie4            
,bovenste miocene formatie4             
,onderste miocene formatie4 7,molasse74 

,bovenste eocene formatie4 7,gips74     
,middelste eocene formatie4 7,grofkalk74
             ,onderste eocene formatie4 
7,zand en klei74      #ejjj m4          
,secundair              ,bovenste       
krijtformatie4 7,wit krijt74            
,middelste krijtformatie4 7,groenzand74 
,onderste krijtformatie4                
7,wealdvorming74             ,witte     
,juraformatie4 7,lithographische steen7 
,bruine ,juraformatie4 7,portland       
cement74             ,zwarte            
,juraformatie4 7,lias74                 
,bovenste ,triasformatie4 7,keuper1     
mergel74             ,middelste         
,triasformatie4 7,schelpkalk74          
,onderste ,triasformatie4 7,bonte       
zandsteen74      #adjjj m4 ,primair     
,bovenste ,permische formatie4          
7,zechsteen74             ,onderste     
,permische formatie4 7,roode zandsteen74
             ,bovenste                  
steenkoolformatie4 7,zwarte leisteen74  
,onderste steenkoolformatie4            
7,kolenkalk74             ,bovenste     

devonische formatie4 7,roode            
zandsteen74             ,onderste       
devonische formatie4      #bcjjj m4     
,azosch              ,bovenste          
silurische formatie4                    
,onderste silurische formatie4          
,bovenste cambrische formatie4          
,onderste cambrische formatie4          
,bovenste laurentische formatie4        
,onderste cambrische formatie4   ,deze  
formaties liggen op den oorspronkelijken
 bodem der aarde1 het graniet1 enz41    
waarin men geen spoor van leven ontdekt 
heeft4 ,tusschen het graniet en de      
onderste laurentische formaties ligt1   
zooals wij zagen3 gneiss1 micaschiefer  
en glimmer d4i4 waarschijnlijk graniet1 
gewijzigd door de drukking1 de hitte1   
het water1 de zouten1 de uitbarstingen1 
verplaatsingen1 vermengingen1 enz41 in n
 woord door de omwentelingen in de      
oorspronkelijke formatie4  ,fig4 #hd    
geeft eene schematische voorstelling van
 die formaties met hare betrekkelijke   
dichtheid4 ,wel zijn1 zooals wij zagen1 

die lagen in werkelijkheid niet         
horizontaal of evenwijdig1 maar de      
volgorde is steeds dezelfde4  ,iedereen 
weet1 dat onder den bebouwden grond1    
waarop de bosschen1 weiden en bouwlanden
 groeien1 steenachtige lagen gelegen    
zijn van anderen aard1 meer of minder   
harde steenen1 kalksteen1 zand1 krijt1  
klei1 enz4 ,de vruchtbare grond is nooit
 zeer dik2 dikwijls bedraagt de dikte   
slechts enkele decimeters1 en in enkele 
steenachtige streken slechts enkele     
centimeters4 ,de bovenste laag van den  
bodem is het product van de thans nog   
werkzame krachten3 hier is het eene     
humuslaag1 die langzaam de dikte van de 
vruchtbare laag doet toenemen1 daar is  
het de menschelijke industrie1 die      
meststoffen aan den grond toevoegt2 nog 
verder zetten de regens op de lagere    
streken de vruchtbare stoffen af1 van   
hoogere streken toegevoerd2 elders weder
 verspreiden de overstroomde rivieren   
haar slib over de weilanden2 en zoo     
wordt steeds de oppervlakte der aarde   

gewijzigd4  ,onder deze laag vindt men  
de delfstoffen in de volgorde1 waarin   
zij gevormd zijn4 ,daarin vindt men     
bijna overal afwisselend zandsteen1 kalk
 en klei4 ,van den bebouwden grond af   
tot op de grootste diepten bestaat de   
aarde hoofdzakelijk uit kiezel1 koolzure
 kalk en aluminium4 ,het kiezel heeft de
 kwarts1 de bloksteen en de keisteen1   
het zand der oevers en duinen           
voortgebracht2 het aluminium1 de klei en
 de mergel2 de koolzure kalk1 de        
kalksteen1 de steenen uit onze          
steengroeven1 het krijt1 het marmer en  
het zandsteen4 ,dan komen de metalen1   
gewoonlijk in aderen4  ,die lagen zijn  
uiterst langzaam gevormd4 ,hetgeen in   
stilstaand water of aan de oevers der   
zee gedurende eene geheele eeuw bezinkt1
 vormt eene bijna onmerkbare laag4 ,de  
op elkander gelegen lagen hebben zich   
als slib op den bodem der zee afgezet4  
,dat slib is langzamerhand versteend2 na
 een groot aantal rijzingen en dalingen 
hebben die rotsen zich tot bergen       

verheven4 ,alle bergen1 met uitzondering
 van die van graniet en gneiss1 bestaan 
uit rotsen1 die zich oorspronkelijk op  
den bodem der zee gevormd hebben4  ,nog 
thans worden er evenals vroeger stoffen 
afgezet op den bodem van het water4 ,de 
werking van de zuurstof der lucht op de 
hardste rotsen1 de warmte1 die den grond
 uitdroogt en doet barsten1 de          
afwisseling van warmte en koude1 de     
wind1 de bliksem1 de regen1             
overstroomingen1 dat alles ontleedt de  
rotsen1 en verandert de gesteenten in   
zand4 ,noch het graniet1 noch het ijzer1
 noch de hardste metalen kunnen daaraan 
weerstand bieden4 ,alleen reeds de      
werking van den regen en van het        
koolzuurhoudende water is verbazend     
groot4 ,steenen- en marmeren beelden1   
eerst eenige eeuwen geleden vervaardigd1
 zijn daardoor reeds nu bijna onkenbaar 
geworden4 ,kerken van graniet verweren  
aan de zijde1 die aan wind en regen is  
blootgesteld4 ,de steengroeven1 waaruit 
de steenen van de kerk te ,limoges      

afkomstig zijn1 zijn over eene dikte van
 #a1fj meters verweerd4 ,al dat stof1 al
 dat zand wordt door den regen naar zee 
medegevoerd1 waar het zich afzet1       
vermengd met de plantaardige en         
dierlijke overblijfselen1 die het       
medevoert4 ,geheel andere bezinkingen   
hebben thans in den ,oceaan plaats2 de  
peilingen bij het leggen van den        
transatlantischen kabel hebben doen     
zien1 dat eene witte modder1 bestaande  
uit organische lichamen1 overeenkomende 
met die1 welke het krijt vormen1 en die 
men op verschillende diepten in bijna   
geheel ,europa vindt1 thans bezinkt over
 eene uitgestrektheid1 die veel grooter 
is dan geheel ,europa4  ,hoewel de      
betrekkelijke dikte der verschillende   
lagen ons bij benadering den            
betrekkelijken duur der verschillende   
tijdperken doet kennen1 zoo mag men toch
 niet besluiten1 dat eene laag van      
honderd meters overeenkomt met eene     
duizendmaal langere periode dan eene    
laag van n decimeter1 daar de           

voorwaarden voor de vorming der         
verschillende lagen niet dezelfde zijn4 
,met alleen dat een verbazende tijd     
noodig geweest is voor de vorming der   
bezinksels en voor hunne versteening tot
 harde rotsen1 maar het is ook zeker1   
dat voor de opheffingen van bergen1     
zooals de ,alpen1 ,pyrenen1 ,andes en   
,cordillera's1 die van vier- tot        
achtduizend meters boven de oppervlakte 
der zee uitsteken1 onmetelijke          
tijdstippen noodig waren4 ,behalve bij  
vulcanische werkingen en door           
plaatselijke oorzaken1 moeten die       
rijzingen en dalingen uiterst langzaam  
hebben plaats gegrepen4 ,hoe groot de   
onregelmatigheden van de aardoppervlakte
 ons ook toeschijnen1 met betrekking tot
 de grootte der aarde zijn zij hoogst   
onbeduidend4  ,wij herhalen hier nog    
eens met nadruk1 dat al die             
sedimentformaties gevormd zijn ten koste
 der oorspronkelijke aardschors3 zij    
zijn de vrucht van langzame verwering4  
,indien zij #dcjjj meters dik zijn1 van 

de laurentische periode tot op onzen    
tijd1 dan zijn dit #dcjjj meters stap   
voor stap ontnomen aan de oppervlakte   
der boven het water uitstekende rotsen4 
,de aardschors1 ten koste waarvan alle  
sedimentformaties zijn gevormd1 was dus 
reeds zeer dik gedurende dien langen    
geologischen tijd4 ,sedert de azosche   
periode is trouwens de vaste aardschors 
van twee zijden aangegroeid3 beneden1   
door het langzaam vast worden ten       
gevolge der afkoeling2 van boven1 door  
het afzetten der stoffen in de bekkens  
der zee2 die tweede toename in dikte    
moet echter meer beschouwd worden als   
eene gelijkmaking dan als eene          
werkelijke aangroeiing1 daar zij plaats 
heeft ten koste der bergen en van alles1
 wat blootgesteld is aan atmosferische  
invloeden4  ,de hier geteekende         
doorsnede 7fig4 #hf7 geeft ons een      
denkbeeld van het ontstaan dier         
formaties4 ,in een meer of minder diep  
bekken1 hetzij zee of meer1 heeft zich  
het puin van de boven water uitstekende 

rotsen1 dat daaraan ontnomen is door de 
genoemde atmosferische invloeden1       
geleidelijk neergezet4 ,de              
samenstelling1 de dichtheid en de dikte 
van die laag hangen af van den aard der 
gesteenten1 waaruit1 en van de          
omstandigheden1 waaronder zij ontstaan  
is4  ,oorspronkelijk waren die lagen    
horizontaal of flauw hellend4 ,maar wij 
zagen reeds vroeger1 dat de aarde       
oorspronkelijk vloeibaar was1 en hare   
afkoeling begonnen is aan de            
oppervlakte1 daar de omgeving eene      
temperatuur had van #bgj onder nul4 ,het
 eerste vlies1 de eerste granietlaag1 is
 ontstaan door het op elkander stapelen 
en het vasthechten van drijvende stukken
 hard geworden graniet1 en langen tijd  
bleef dat vlies uiterst dun4 ,eeuwen    
lang kon het dus gehoor geven aan de    
lichtste slingeringen van den vloeibaren
 bol en onderging het den invloed van   
getijden1 schommelingen1 rijzingen en   
dalingen4 ,toen het vlies echter dikker 
en steviger werd1 kon het niet meer zoo 

gemakkelijk golven1 maar kon het evenmin
 weerstand bieden aan de inwendige      
schokken1 veroorzaakt door scheikundige 
werkingen1 door veranderingen in het    
evenwicht1 die het gevolg waren der     
verdichting1 door het opgesloten zijn   
van eenen vuurbol in eene schaal van    
klei1 water en lucht4 ,opheffingen1     
gering in betrekking tot de grootte der 
geheele aarde1 veranderden langzamerhand
 de oppervlakte4 ,de oude vulcanische   
rotsen1 nog week of zelfs vloeibaar1    
hieven de vaste korst op1 die daarop    
drukte1 en baanden zich eenen uitweg    
door spleten1 die dikwijls verscheidene 
kilometers breed zijn 7fig4 #hg74 ,zoo  
zijn de ,alpen1 de ,pyrenen1 de ,vogezen
 en andere bergen ontstaan4  ,hieruit   
volgt1 dat sedert het begin van het     
leven1 de geheele aardoppervlakte alle  
mogelijke veranderingen heeft ondergaan4
 ,er is geene enkele plek op aarde1 die 
niet gedurende den loop der tijden      
verscheidene vervormingen heeft         
ondergaan4 ,alle deelen der aarde zijn  

eens of meer met water bedekt geweest4  
,de meeste deelen zijn beurtelings      
gerezen1 gedaald en weder gerezen4 ,men 
vindt hier en daar alle soorten van     
formaties bloot liggen1 zoowel primaire 
als secundaire1 tertiaire en            
quaternaire4 ,de steengroeven doen ons  
de ligging der verschillende formaties  
zien 7fig4 #hh74  ,niet alle plaatsen   
der aardoppervlakte zijn even sterk     
gewijzigd4 ,als regel kan men stellen1  
dat de berglanden gevormd zijn door     
opheffingen der oorspronkelijke         
gesteenten2 dat de heuvelachtige        
terreinen als het ware de schoormuren   
zijn van de berglanden1 en gevormd zijn 
door opheffing der secundaire formaties1
 welke steunen tegen de primaire        
formaties1 die aan de eruptiefgesteenten
 grenzen1 terwijl de vlakten gelegen    
zijn op de tertiaire formaties1 die     
verder van de plaats van opheffing      
verwijderd zijn 7fig4 #ij74  ,ook de    
vlakke terreinen leveren eene groote    
verscheidenheid op4 ,dikwijls hebben    

aanslibbingen1 ontstaande door          
overstroomingen eener naburige rivier1  
die vlakten met eene sliblaag bedekt1   
die even glad is als de waterspiegel4   
,dikwijls daarentegen heeft eene rivier1
 die de vroeger vlakke streek           
doorstroomt1 met hare bijstroomen den   
grond doorwoeld1 en vooral na           
regentijden en stortvloeden de vlakte   
vervormd1 valleien gegraven en zoo het  
geheele terrein gewijzigd4 ,maar de     
lagen1 die den ondergrond van die       
valleien uitmaken1 en die welke de      
heuvels vormen1 die ontstaan zijn door  
de uitgraving der omliggende terreinen1 
zijn horizontaal en regelmatig op       
elkander gerangschikt gebleven4 ,zoo    
rust de vlakte1 waarop ,parijs gebouwd  
is1 op tertiaire formaties1 bestaande   
uit horizontale lagen1 en diezelfde     
lagen zetten zich voort in de heuvels4  
,de groote overstroomingen der ,seine in
 praehistorische tijden hebben het      
terrein1 waarop thans de stad rust1     
uitgebaggerd en zoo van den             

,mont-,valrien en den ,montmartre op    
zich zelf staande heuvels gemaakt4 ,toen
 men in #ahcc de ,artesische put van    
,grenelle wilde boren1 die in #ahdb     
voltooid was1 stelde men zich ten doel1 
door de verschillende formaties heen het
 water te bereiken1 dat uit ,bourgogne  
en de bergvlakte van ,langres afkomstig 
was1 welke streken1 zooals fig4 #ia     
aanwijst1 tot de ,juraformatie behooren4
 ,men moest dus de verschillende        
formaties doorboren1 die in den vorm van
 eene waschkom onder ,parijs doorloopen1
 en verder weer stijgen4 ,op eene diepte
 van #edg meters was men tot die        
formatie doorgedrongen4 ,had men nog    
verder doorgeboord1 dan zoude men door  
de ,jura- en triasformatie gekomen zijn 
in de primaire1 formaties en eindelijk  
de lagen der azosche periode bereikt    
hebben1 die rusten op eenen ondergrond  
van gneiss1 micaschiefer en graniet4    
,zooals men ziet1 is ,parijs in eene    
soort kom gebouwd1 op eene bedding1     
gevormd door de tertiaire lagen1 zooals 

deze zich door de golvingen der         
secundaire lagen hebben moeten          
vervormen4 ,de bovenste laag van de     
secundaire formatie1 de krijtlaag1 komt 
b4 v4 oostwaarts te ,troyes bloot4 ,de  
,juralaag heeft o4 a4 de heuvelen van   
,bourgogne en de bergvlakte van ,langres
 gevormd4 ,fig4 #ia maakt duidelijk1 hoe
 het water der artesische put gevoed    
wordt door het water1 dat stroomt door  
het secundaire zand1 dat de             
,juraformatie van ,langres tot ,parijs  
bedekt4  ,de geschiedenis der menschheid
 hangt ten nauwste samen met den aard   
der formaties1 waarop de mensch leeft4  
,niet alleen dat de oeconomische waarde 
der terreinen1 uit het oogpunt van      
voeding1 van de planten1 die er groeien1
 de dieren1 die er leven1 de            
bouwmaterialen1 en alles wat op de      
levensvoorwaarden van de bewoners       
betrekking heeft1 eenen grooten invloed 
op het karakter der menschen en op de   
lotgevallen van het land heeft          
uitgeoefend1 maar men kan bijna de      

geheele geschiedenis van een volk uit   
den bodem leeren kennen4 ,meermalen is  
de vraag gesteld1 waarom ,parijs de     
hoofdstad van ,frankrijk is geworden4   
,parijs ligt niet in het midden van het 
land3 ,bourges voldoet veel meer aan die
 voorwaarde4 ,zij is evenmin de oudste  
stad3 ,marseille en ,lyon waren         
bloeiende steden in het ,romeinsche     
tijdvak1 toen ,lutetia 7,parijs7 nog    
slechts een visschersdorp was1 en toch  
zijn ,marseille en ,lyon slechts de     
voorloopige standplaatsen der beschaving
 geweest4 ,de politieke rol van ,parijs 
moet noch aan het toeval1 noch aan den  
menschelijken wil worden toegeschreven1 
maar aan de geologische ligging4 ,ile de
 ,france is eene oase1 omgeven door     
streken1 minder bevoorrecht uit het     
oogpunt van den loop der stroomen en den
 plantengroei1 en alsof de natuur alle  
mogelijke voorzorgsmaatregelen wilde    
nemen1 heeft zij daar uitstekende       
bouwmaterialen bijgevoegd4 ,zoo hangt   
alles in de natuur samen1 oorzaken en   

gevolgen staan met elkander in nauw     
verband1 en de mensch met al zijne      
overtreffelijke gaven en zijne          
vrijheidsliefde1 is slechts de slaaf van
 het land1 dat hem heeft voortgebracht4 
,zoo zijn de verschillende formaties    
onder den invloed van atmosferische     
invloeden ontstaan1 zoo droeg iedere    
laag hare eigen planten en dieren1 met  
hare eigen fossielen4 ,de dikte van     
iedere laag hangt af van de voorwaarden1
 waaronder zij ontstaan is1 hier zijn   
zij rijk en dik1 daar arm en dun1 elders
 ontbreken zij door opheffingen en      
verschuivingen geheel en al1 maar wij   
zagen in het vorige hoofdstuk1 dat toch 
de som van alle lagen #dcjjj meters     
bedraagt1 gerekend van de oppervlakte   
tot aan den granietbodem4  ,de          
menschheid woont dus op een kerkhof van 
#dj kilometers dikte2 wij loopen over de
 graven van ontelbare wezens1 die       
gedurende millioenen en millioenen jaren
 daar begraven zijn1 op de schepselen1  
die van de grijze oudheid af daar       

langzaam zijn opgehoopt1 van den        
oorsprong van het leven tot op onzen    
tijd2 het stof van verloopen eeuwen     
vertreden wij met de voeten4  ,de       
geschiedenis der natuur wordt nog steeds
 voortgezet4 ,nog thans beweegt zich    
onze planeet in de ruimte voort1 zooals 
in de voorhistorische tijden2 nog steeds
 wordt in iedere secunde een mensch     
geboren2 de geslachten volgen elkander  
op1 de dooden keeren tot de aarde weder1
 en dienen weder tot de vorming van     
nieuwe wezens1 zoowel menschen als      
planten en dieren2 wie weet1 of n onzer 
niet eene molecule bevat1 die vroeger   
behoord heeft aan ,caesar of ,napoleon2 
de wilg aan den oever der beek ademt de 
zuurstof uit1 die door het kind1 dat te 
midden der bloemen speelt1 wordt        
ingeademd2 de koolzuurmolecule1 door den
 stervenden grijsaard uitgeademd1 kan de
 schoone roos tot voedsel dienen2 van   
het leven tot den dood1 van den dood tot
 het leven1 wordt alles gewijzigd en    
vervormd4  ,de wereld1 door onze        

voorouders uit de vorige tijdperken     
betreden1 was dezelfde als de           
tegenwoordige4 ,geene wonderen zijn     
noodig om de vorming der geologische    
lagen te verklaren4 ,het eerste dunne   
vlies om den gloeienden1 vloeibaren bol 
heeft alle golvingen en trillingen van  
dien bol moeten volgen4 ,doch ook die   
eerste plooien zijn gewijzigd4 ,de aarde
 koelt af en trekt samen4 ,de korst moet
 zich dus weder op eene andere wijze    
plooien1 om op de kern te kunnen blijven
 rusten2 aan de ne zijde daalt zij1 aan 
de andere zijde gaat zij omhoog2 zij    
scheurt1 de eruptiefgesteenten zoeken   
eenen uitweg door de scheuren en komen  
bloot4 ,de wateren verzamelen zich op de
 diepste plaatsen4 ,bergen1 vastland1   
zeebekkens1 dalingen1 rijzingen1        
vulcanische uitbarstingen1 adervormingen
 7fig4 #ib-ig71 het is alles een geopend
 boek voor hem1 die het wil lezen4  ,nog
 steeds herhalen zich die               
verschijnselen2 nog steeds verandert de 
gedaante der aarde2 het ne deel rijst1  

een ander deel daalt1 hier knaagt de zee
 aan de kusten1 daar trekt zij zich     
terug1 hier wordt eene vallei gevuld1   
daar glijdt een heuvel af met al wat hij
 bevat4 ,dit onderwerp1 van het hoogste 
wetenschappelijk en philosophisch       
belang1 zal in ons volgende hoofdstuk   
nader behandeld worden2 het is de       
grondslag der geologie4       ,,tweede  
,,hoofdstuk4  ,de vervormingen van den  
bodem in onzen tijd4      ,verandering  
der kusten4--,mondingen en              
delta's4--,werking van     het          
stroomende water4--,langzame            
schommelingen4--,rijzingen4--           
,dalingen4--,het land en de zee4--,de   
natuur zet haren arbeid     voort4      
,langzamerhand verandert alles om ons   
heen4 ,de grond zelf1 dien wij gewoon   
zijn te beschouwen als het type van wat 
onveranderlijk is1 verandert            
onophoudelijk4 ,het is daarom verkeerd1 
te zeggen1 dat er bepaalde geologische  
perioden zijn1 die de schepping der     
wereld voorstellen1 en dat die schepping

 thans voleindigd is4 ,ook onze periode 
is geologisch1 en zelfs niet minder dan 
de voorafgaande4  ,de oppervlakte der   
aarde1 in haar geheel beschouwd1        
verandert4 ,regen1 vorst1 warmte1 wind1 
onweer1 beken1 bergstroomen1 verweren de
 toppen der bergen1 waarvan de          
bouwstoffen afgerukt1 medegesleept1     
verbrijzeld1 tot zand vermorzeld en door
 de mondingen der rivieren naar zee     
gevoerd worden4 ,ook knaagt de zee      
voortdurend aan de oevers2 daardoor     
worden de kusten steiler en wordt de    
bodem verhoogd door de losgelaten       
bouwstoffen4 ,bovendien eindelijk werken
 nog voortdurend de inwendige krachten  
der aarde3 enkele streken rijzen1       
terwijl andere dalen4 ,laat ons zoo kort
 mogelijk de bewijzen voor die          
veranderingen nagaan1 en die zooveel    
mogelijk op het terrein zelf            
bestudeeren4  ,wij kunnen uitgaan van   
twee algemeene grondbeginselen3 #a4     
,overal1 waar de kust steil is1 wint de 
zee2 #b4 aan de mondingen der rivieren  

wijkt de zee terug4 ,in het eerste geval
 knaagt zij aan de klippen1 die tot     
strandkeien verbrijzeld worden2 in het  
tweede geval draagt de zee zand aan1 dat
 den bodem der zee verheft en haar doet 
wijken4 ,er zijn wel is waar            
uitzonderingen op die regels1 onder     
andere kunnen de zeestroomingen en de   
golven het water een eind binnenwaarts  
voeren of de keisteenen gebruiken om    
nieuwe kustgrenzen te vormen1 maar in   
het algemeen zijn die twee oorzaken     
voldoende1 om de geheele gesteldheid    
onzer planeet te veranderen1            
onafhankelijk van de rijzingen en       
dalingen van den bodem4  ,iedereen b4v4 
kent ,havre4 ,men weet1 dat die stad nog
 geen vier eeuwen oud is en in #aeaf    
door ,frans ,i is gesticht4 ,de geheele 
vlakte1 waarop die belangrijke stad zoo 
snel is opgekomen1 is gevormd door      
aanslibbing van de ,seine en bezinking  
van het zand1 dat bij springvloed door  
de zee is uitgeworpen2 de geheele plek  
was tot aan deze eeuw moeras4 ,de ,seine

 sleept het zand mede1 dat zij langzaam 
neerlegt aan hare monding1 en tot zelfs 
een eind ver in zee4 ,maar bij springtij
 en storm drijft de zee dat bezinksel   
terug en wijzigt zij daardoor           
onophoudelijk den ondergrond4 ,het      
gevolg hiervan is1 dat het gebied der   
zee gedurig afneemt4 ,de rechteroever   
der ,seine wordt voorbij ,havre al      
langer en langer1 de linkeroever        
verandert eveneens1 zoodat het zeestrand
 bij ,trouville al breeder en breeder   
wordt4 ,zoo ziet men1 hoe alles om ons  
heen verandert door nog steeds werkende 
oorzaken1 en dat daartoe volstrekt geene
 groote omwentelingen in de natuur      
noodig zijn4 ,fig4 #ii toont ons aan1   
hoe de zee langzamerhand den voet der   
rotssteilten bij ,kaap la ,hve          
ondermijnt1 en wel vooral bij storm en  
springtij1 en hoe daardoor die banken   
van krijt1 mergel en klei verteerd      
worden2 het gevolg hiervan is1 dat      
vertikale muren van honderd meters hoog 
overhellen1 en dat door het voortdurend 

invreten in den voet der rots de        
eeuwenoude steenlagen worden            
uitgegraven4 ,daardoor levert die kust  
eenen schilderachtigen aanblik op4      
,sedert het begin der elfde eeuw zijn   
reeds #adjj meters door de werking der  
zee ingevreten4  ,oorspronkelijk hadden 
de kusten van alle zeen eene geringe    
helling3 de vertikale muren en de       
rotssteilten zijn het gevolg van het    
invreten der zee2 dat voortdurend       
wegbijten geeft het aanzijn aan de      
keisteenen1 die men op het strand vindt4
 ,men kan zelfs een karakteristiek      
verschil waarnemen tusschen het profiel 
van klippen1 die langzamerhand          
weggebeten worden door eene zee met     
standvastigen waterspiegel1 zooals de   
,middellandsche zee1 waar bijna geene   
getijden zijn1 en de klippen van den    
,atlantischen ,oceaan4 ,in het eerste   
geval vertoonen de klippen1 waartegen de
 golven aanklotsen1 een enkel profiel   
7fig4 #ajj71 in het tweede geval is het 
profiel dubbel3 het ne is geteekend door

 den vloed1 het andere door de ebbe     
7fig4 #aja74  ,behoudens de kleine      
verschillen1 veroorzaakt door de        
aantrekking van het vaste land1 door de 
veranderingen in luchtdruk1 door den    
invloed der getijden1 mag men den       
waterspiegel der zee als bijna          
standvastig beschouwen2 die waterspiegel
 is dan ook het beste merkteeken ter    
vergelijking4 ,indien men van eeuw tot  
eeuw aan eene kust eene verandering van 
de waterhoogte waarneemt1 dan is men    
zeker1 dat niet de zee in hoogte        
veranderd is1 maar de grond4 ,de zee    
houdt steeds dezelfde gemiddelde hoogte1
 omdat de hoeveelheid water1 die in den 
vorm van regen of sneeuw neervalt1      
gelijk is aan die welke door verdamping 
der zee opstijgt2 dit kan trouwens niet 
anders1 daar de wolken gevormd worden   
door verdamping van het water der zee en
 der rivieren4  ,men schat de hoogte van
 den regen1 die ieder jaar op de geheele
 aarde neervalt1 op #a1ej meter4 ,dit is
 dus ook juist het bedrag1 dat verdampt1

 om de wolken te vormen4 ,indien die    
waterdamp buiten de aarde kwam1 zou de  
zee van jaar tot jaar lager worden4     
,maar het water valt in den vorm van    
regen weder in den ,oceaan neer1 of het 
wordt door de rivieren weder naar den   
,oceaan toegevoerd4 ,indien het regent1 
keert een deel van het neervallende     
water onmiddellijk weder door verdamping
 in den dampkring terug2 het            
overblijvende water dringt in den bodem1
 totdat het eene laag ondoordringbare   
klei vindt4 ,het glijdt dan over die    
laag heen1 totdat het eindelijk eene    
bron vormt1 in de nabijheid van de      
oppervlakte der aarde4 ,dit is de       
oorsprong van alle bronnen1 beken en    
rivieren4 ,men vindt bronnen op alle    
hoogten1 van de toppen der bergen af1   
tot op den bodem der zee4 ,die          
verdamping1 die verdichting tot wolken  
boven in de lucht1 en dat neerslaan als 
regen1 maakt van de aarde eenen grooten 
distilleerketel4 ,de zonnewarmte1 die   
noodig is1 om die hoeveelheid water op  

te heffen tot de gemiddelde hoogte der  
wolken1 komt overeen met den arbeid1 die
 verricht zoude worden door #aejj       
milliard paarden1 zeven uren per dag    
werkende6  ,daar het zout niet verdampt1
 is het water der wolken1 van den regen1
 van de bronnen en de stroomen zoet     
water1 door de zon gedistilleerd4 ,het  
normale water1 het zeewater1 is zout1   
daar het bestaat uit waterstof1 zuurstof
 en chloor-natrium 7keukenzout74 ,een   
zeer klein gedeelte van het regenwater  
keert niet tot de zee terug1 omdat het1 
in den grond dringende1 geene volkomen  
ondoordringbare laag vindt4 ,dat        
gedeelte dringt dus diep in het         
inwendige der aarde door1 verzadigt de  
gesteenten1 vormt de minerale wateren1  
daalt af tot in de warme lagen1 waar het
 verdampt en uitbarstingen veroorzaakt1 
maar in ieder geval niet naar de        
oppervlakte terugkeert4 ,de zee         
vermindert dus van eeuw tot eeuw iets2  
maar zelfs in drieduizend jaren is die  
vermindering nog niet merkbaar #aj4     

,iedere rivier1 hetzij zij haren        
oorsprong vindt in de gletschers1 zooals
 de ,rijn1 de ,rhne1 de ,po1 de         
,garonne1 of in de bergstroomen1 zooals 
de ,seine1 de ,loire enz1 volgt eene    
sterke helling1 die haar in den         
regentijd eene groote snelheid geeft1   
zoodat de terreinen1 waardoor zij       
stroomt1 sterk veranderen4 ,zij graaft  
valleien1 maakt gesteenten los1 rolt    
steenen voort1 verbrijzelt die en sleept
 ze mede1 zoodat zij eene groote        
hoeveelheid zand en slijk medevoert4 ,op
 het bovengedeelte van haren loop bijt  
zij den bodem uit2 op het tweede        
gedeelte1 waar de stroom nog krachtig   
genoeg is om de stoffen mede te voeren1 
maar breeder en regelmatiger1 graaft zij
 hare bedding niet meer uit1 doch vult  
zij die evenmin weder aan2 op het derde 
gedeelte1 waar zij tot de zeevlakte     
nadert1 wordt de helling flauw en zet   
zij de medegevoerde stoffen af1 zoodat  
daar aanslibbing plaats vindt4 ,zoo komt
 de ,rhne1 die haren oorsprong op #agfj 

meters hoogte in de ,alpen heeft1 in het
 meer van ,genve met eene gemiddelde    
helling van #g1dj meter per kilometer4  
,bij haar binnentreden in dat meer zet  
zij reeds zveel stoffen af1 dat het meer
 van ,genve sterk in lengte en diepte   
afneemt2 dit is reeds van geslacht tot  
geslacht merkbaar4 ,van ,genve tot ,lyon
 is de helling slechts #a meter per     
kilometer2 van ,lyon tot ,beaucaire is  
zij #j1dj meter1 en van ,beaucaire tot  
,arles #j1ab meter2 van ,arles tot aan  
zee is er slechts eene helling van #a   
meter op de #ej kilometers2 de rivier   
heeft daar op sommige plaatsen eene     
breedte van verscheidene kilometers1    
hare snelheid1 die te ,genve en zelfs te
 ,lyon nog zoo groot was1 is bijna nul  
en al het zand spreidt zich daar uit    
over eene groote uitgestrektheid1 die   
door de golven en de zeestroomingen     
voortdurend gewijzigd wordt4 ,dit is de 
wijze1 waarop iedere rivier de gedaante 
der planeet wijzigt4 ,enkele rivieren1  
zooals de ,seine1 de ,gironde1 de       

,theems1 de ,hudson1 houden eene        
voldoende snelheid en worden door de    
zeestroomingen voldoende uitgeschuurd1  
om hare monding vrij te houden1 en      
daardoor de vestiging van groote        
havenplaatsen1 zooals ,havre1 ,bordeaux1
 ,london1 ,new-,york1 mogelijk te maken2
 andere1 zooals de ,rhne1 de ,po1 de    
,nijl1 de ,donau1 voeren haar zand z    
langzaam weg1 dat langzamerhand de bodem
 verhoogd wordt en de doortocht voor    
schepen onmogelijk wordt4  ,de geheele  
golf van ,lyon1 van de ,pyrenen tot     
,marseille1 levert bewijzen op van de   
veranderingen1 die aan de monding eener 
rivier plaats vinden4 ,voor tweeduizend 
jaren1 vr de ,romeinsche overheersching 
en gedurende dien tijd1 had men eene rij
 van bloeiende steden langs die golf3   
,illiberris1 ,ruscino1 ,narbonne1 ,agde1
 ,aigues-,mortes1 ,st4 ,gilles1         
,heraclea1 ,rhodanusia4 ,vier van die   
bloeiende steden zijn geheel verdwenen1 
en slechts puinhoopen zijn er van       
overgebleven4 ,de overige zijn dood1 en 

haar tegenwoordige toestand is slechts  
de schaduw van hare vroegere grootheid4 
,eertijds waren de mondingen diep en    
bevaarbaar1 en langs de kusten waren    
lagunen1 evenals die van ,veneti1 voor  
de scheepvaart geopend4 ,maar de bedding
 der rivier rijst langzaam en de steden1
 eertijds door hare stroomen gevoed1 en 
als het ware uit de lagunen geboren1    
zijn thans met die lagunen gestorven4   
,de bosschen zijn onverstandig door den 
mensch geveld4 ,de lagunen zijn in      
poelen1 de poelen in koortsverwekkende  
moerassen veranderd4 ,reeds eeuwen lang 
tracht men de grootste oppervlakte dier 
moerassen droog te maken1 maar de grond 
is nog steeds niet vast genoeg voor den 
plantengroei4  ,men begrijpt1 dat de    
rivieren aan hare monding de neiging    
hebben1 aan het vaste land uitbreiding  
te geven ten koste van de zee1 en om de 
stoffen af te zetten1 die aan de bergen 
ontrukt zijn door de bergstroomen en die
 tot poeder verbrijzeld zijn4 ,dit is   
reeds voldoende1 om den vorm der landen 

langzamerhand te wijzigen4 ,de monding  
van de ,po geeft hiervan een merkwaardig
 voorbeeld4 ,fig4 #ajb doet ons reeds   
bij den eersten oogopslag zien1 hoe de  
,adriatische zee is afgenomen door de   
aanslibbing van de ,po4 ,de stad ,adria 
was ten tijde der ,etrusken1 voor       
drieduizend jaren1 aan den oever der zee
 gelegen4 ,zij is thans #bf kilometers  
van het meest nabijzijnde gedeelte der  
zee verwijderd2 de ,adige en de         
verschillende zeearmen van de ,po1      
drijven den oever der zee langzaam      
terug2 de hoofdmonding van de ,po is    
thans #ce kilometers van den meridiaan  
over ,adria verwijderd4 ,de winst van   
het land op de zee bedraagt jaarlijks   
zeventig meters4 ,jaarlijks worden door 
de rivier #db #gfj #jjj cubieke meters  
slib aangebracht1 of #a1cf cub4 meter in
 de secunde4 ,de ,donau voert jaarlijks 
slechts #ce #ejj #jjj cubieke meters    
slib aan4  ,de dijken werden reeds in de
 ,x,i,i,ide eeuw aangelegd2 daardoor is 
het land beveiligd tegen de jaarlijksche

 overstroomingen1 maar de bedding der   
rivier rijst1 zoodat de oppervlakte van 
het water van de ,po iets hooger is dan 
de bodem der omliggende streken2 bij de 
hooge waterstanden van #ahgj en #ahgb   
stond het van twee tot vier meters boven
 den straatweg4 ,als een dijkbreuk      
plaats heeft na den regentijd1 dan      
veroorzaken de overstroomingen overal   
verwoesting en dood4 ,als de dijken niet
 verwoest worden1 worden de bewoonde    
streken eilanden3 uit onze kaart ziet   
men1 dat ,ravenna voor drieduizend jaren
 eene zeehaven was2 dit was zelfs nog   
het geval ten tijde van ,augustus1 die  
de haven uitbreidde2 thans ligt de stad 
op #g kilometers van de zee4  ,dezelfde 
verschijnselen neemt men waar1 als men  
de monding van den ,tiber beschouwt te  
,ostia bij ,rome4 ,ostia beteekent      
monding4 ,die haven is aan de monding   
van den ,tiber gesticht door ,ancus     
,marcius4 ,thans bevinden zich de       
puinhoopen van het oude ,ostia op #djjj 
meters van de monding4 ,de vloot van    

,scipio ,africanus vertrok uit die haven
 naar ,spanje4 ,de bevolking1 die       
vroeger uit #hjjjj inwoners bestond1 is 
thans tot #ej gedaald1 en die #ej       
verlaten de plaats nog des zomers om de 
malaria4 ,het tegenwoordige dorp is in  
#hcj door ,gregorius ,,iv gesticht4 ,in 
#aeif werd aan den oever der zee de     
toren ,san ,michele gebouwd2 deze is    
thans #gjj meters van de zee gelegen4   
,reeds ten tijde der ,romeinsche keizers
 moest men de haven en het kanaal van   
,fiumicino graven1 om de verzande       
monding der rivier te vervangen4 ,sedert
 #affb bedraagt de vooruitschuiving van 
de delta van den ,tiber gemiddeld #c1ij 
meters 's jaars4 ,fig4 #ajc geeft ons   
rekenschap van de verplaatsing der kust4
  ,reeds de ouden kenden die            
veranderingen1 waarvan de aanslibbing   
van den ,nijl in ,egypte een zoo        
merkwaardig voorbeeld oplevert4 ,reeds  
voor #bdjj jaren schreef ,herodotus1 dat
 de ,egyptische priesters hun land      
beschouwden als een geschenk van den    

,nijl4 ,volgens hem zoude de delta eerst
 van jeugdige dagteekening zijn4        
,homerus spreekt van ,thebe1 als ware   
dit de eenige stad in ,egypte1 en maakt 
volstrekt geene melding van ,memphis4   
,eertijds waren de takken van de rivier1
 die zich bij ,canope en ,pelusium in   
zee werpen1 de voornaamste1 en de kust  
strekte zich bijna in eene rechte lijn  
tusschen die beide plaatsen uit1 zooals 
uit de kaarten van ,ptolemaeus blijkt4  
,thans zijn ,canope en ,pelusium nog    
slechts puinhoopen1 en zijn de          
hoofdmondingen der rivier tot elkander  
genaderd1 zoodat zij sedert tweeduizend 
jaren haar water afvoeren in de richting
 van ,rosette en ,damiette1 steden die  
nog geen duizend jaren geleden aan den  
oever der zee gesticht zijn en thans    
reeds acht kilometers daarvan verwijderd
 zijn4 ,de ,nijl zelf heeft aan de delta
 haren vorm gegeven2 de oppervlakte van 
de delta bedraagt thans #bbbgf vierkante
 kilometers4 ,men heeft berekend1 dat   
indien al het slib door de monden van   

den ,nijl aangebracht1 regelmatig over  
de kust verspreid werd1 deze jaarlijks  
vier meters zoude vooruitgaan2 maar die 
vooruitgang is zeer onregelmatig en de  
rivier geeft bijna al haar slib af aan  
de velden1 die aan de oevers liggen1    
waardoor de grond opgehoogd wordt2 ook  
de landbouwers wijzigen merkbaar den    
arbeid der natuur door stoompompen en   
andere werktuigkundige toepassingen #aa4
 ,in fig4 #ajd is op de kaart van de    
monden van den ,nijl de oude kustlijn   
geteekend1 zooals ,ptolemaeus1 die als  
,egyptenaar het terrein kende1 die      
beschrijft4  ,de ,mississipi en de      
,ganges zijn nog merkwaardiger4 ,de     
eerste heeft zijn slib tot op #dj       
kilometers in zee gevoerd2 de ,ganges en
 de ,brahmapoutra storten in de baai van
 ,bengalen jaarlijks #a milliard #acb   
millioen cubieke meters slib6  ,wij     
zouden nog veel meer voorbeelden kunnen 
noemen4 ,wij hebben echter alleen de    
meest sprekende typen gekozen4 ,het is  
natuurlijk1 dat die landaanwinning      

alleen plaats heeft1 als er geene andere
 factoren in het spel zijn2 een aantal  
monden vertoonen juist een              
tegenovergesteld verschijnsel door den  
vorm der rotsen1 door de zeestroomingen 
of de dalingen van den bodem2 het       
resultaat is echter steeds langzame     
vervorming4 ,slechts weinige plekken    
zijn in het geheel niet veranderd1 zelfs
 van de historische tijden gerekend4    
,door dien arbeid van het water worden  
de bergen lager en de bodem der zee     
hooger4 ,de ,rijn voert in zijn water   
#f_/ajjj deelen slib mede1 de ,garonne  
#aj_/ajjj1 de ,indus van #b_/ajjj tot   
#e_/ajjj4 ,het is natuurlijk1 dat dit   
maxima zijn1 die alleen bereikt worden  
bij sterken was4 ,er zijn dagen1 waarop 
de ,donau #abejjjj cubieke meters slib  
naar zee voert4 ,elise ,rclus berekent1 
dat alle stroomen te zamen jaarlijks #aj
 cubieke kilometers slib in zee storten4
 ,indien dit zich regelmatig verspreidde
 over den bodem der zee1 dan zoude dat  
bezinksel in #cda jaren #a centimeter   

dik zijn1 en dus in #cd millioen jaren  
#a kilometer4 ,al het water der rivieren
 en stroomen vormt slechts een klein    
deel van het water der oceanen4 ,nemen  
wij aan1 dat de gemiddelde diepte der   
oceanen vijf kilometers bedraagt1 dan   
zoude de hoeveelheid water1 die in zee  
stroomt1 eerst in #e #a_/b millioen     
jaren gelijk zijn aan al het water1 dat 
de zee bevat4  ,onverbiddelijk moet de  
gedaante der aarde veranderen4 ,indien  
geen enkele oorzaak rijzingen of        
dalingen van den bodem teweegbracht1 dan
 zoude alleen door de werking van het   
water de aarde eindelijk volkomen glad  
worden1 en bedekt met eene laag water   
van eenige honderden meters diepte4     
,maar ook de oppervlakte van den bodem  
wordt gewijzigd4 ,toch is van eeuw tot  
eeuw de invloed der aanslibbing alleen  
duidelijk merkbaar4 ,zoo zal mettertijd 
de ,middellandsche zee eene             
aaneenschakeling van meren worden1 en   
nog later een reusachtige stroom4 ,de   
zee van ,azof verandert langzamerhand   

door de nadering der oevers in eene     
rivier4 ,de golf van ,veneti zal        
mettertijd niets anders zijn dan het    
verlengde van de vallei van de ,po1 en  
de twee groote bekkens der              
,middellandsche zee1 gescheiden door de 
onderzeesche zandbank1 die ,sicili met  
,afrika verbindt1 zullen twee meren     
vormen1 die al nauwer en nauwer zullen  
worden en den grootsten stroom der      
wereld zullen voeden4 ,dan zullen de    
,dnieper1 de ,donau en de ,po slechts   
bijrivieren van dien stroom zijn2       
misschien zelfs dat de ,nijl1 die thans 
reeds zoo weinig beteekent aan zijne    
monding1 al zijn water door verdamping  
zal verliezen1 vrdat hij den breeden    
stroom bereikt4  ,een dergelijke        
toestand is werkelijk reeds op ,mars    
aanwezig1 welke planeet1 ouder dan de   
aarde1 geene wereldzee meer bevat1 maar 
alleen binnenzeen1 stroomen en kanalen4 
,niet alleen1 dat het water             
langzamerhand de gedaante der aarde     
wijzigt1 het speelt tevens eene         

belangrijke rol in de geologische       
samenstelling der verschillende deelen  
en in het bewaren van de overblijfselen 
van levende wezens4  ,in de ,gangesdelta
 en die van de ,brahmapoutra1 eene      
uitgestrektheid van #affdjj vierkante   
kilometers1 waarover de twee stroomen   
hun slib afzetten ter dikte van #fj tot 
#gj centimeters in de eeuw1 vindt men   
verschillende soorten van krokodillen4  
,die dieren komen in grooten getale in  
het brakke water voor over de geheele   
lijn der zandbanken1 waar de delta het  
snelst aangroeit4 ,men vindt ze bij     
honderden bij elkander in de kreken1 of 
zich koesterend in de zon op de         
ondiepten4 ,zij vallen menschen en vee  
aan1 werpen zich op de onvoorzichtigen1 
die in de rivier baden en op de         
huisdieren of wilde dieren1 die daar    
komen drinken4 ,dikwijls kan men daar   
een drijvend lijk zien1 dat door eenen  
krokodil met zulk eene drift wordt      
aangegrepen1 dat het dier1 om zijne     
prooi beter te kunnen vasthouden1 half  

boven water uitsteekt4 ,de gewoonten en 
de verspreiding dier dieren stellen hen 
bloot1 om in de horizontale lagen van   
het fijne slib bedolven te worden1 dat  
jaarlijks in de ,golf van ,bengalen over
 honderden vierkante kilometers wordt   
afgezet4 ,de bewoners van het land1 die 
verdronken zijn in die stroomen1 worden 
de prooi van die gulzige dieren1 en ook 
de overblijfselen der dieren zelf worden
 in de nieuwe formaties begraven4       
,daarbij komt1 dat jaarlijks zoovele    
lijken van arme ,hindoe's in den ,ganges
 geworpen worden1 dat men steeds in het 
vloeibare slib eenige beenderen of      
eenige overblijfselen van hun geraamte  
vindt4  ,die bezinkingen worden         
gesteenten1 en de beenderen1 die zij    
bevatten1 versteenen evenzoo4 ,de aard1 
de dichtheid1 de dikte1 de kleur1 de    
hardheid der lagen hangen af van den    
aard der voortgestuwde stoffen en de    
snelheid van het water4 ,de             
rangschikking in de bezinkselen hangt   
het meest af van de snelheid van het    

stroomende water2 indien dit toch eene  
bepaalde snelheid heeft1 kan het alleen 
deeltjes van bepaalde grootte en bepaald
 gewicht medevoeren4 ,hieruit volgt1 dat
 naarmate de kracht van den stroom      
toeneemt of afneemt1 de afgezette       
stoffen reeds gerangschikt zijn naar    
hare grootte1 haren vorm en haar        
soortelijk gewicht4 ,verschillende      
omstandigheden wijzigen den aard der    
afgezette stoffen4 ,zoo wordt den nen   
tijd van het jaar hout medegevoerd1 den 
anderen tijd slijk4 ,bereikt de stroom  
zijne grootste snelheid dan kan hij     
keisteenan verspreiden over eene        
oppervlakte1 waar bij laag water alleen 
een fijn bezinksel wordt afgezet4  ,maar
 wij mogen ons niet te ver laten        
medevoeren door die bijzonderheden1 daar
 het schade zoude doen aan ons overzicht
 van de verschillende oorzaken1 die den 
bodem hebben gewijzigd4 ,wij komen thans
 tot eene andere oorzaak van wijziging1 
niet minder belangrijk dan de vorige1 de
 rijzingen en dalingen van den bodem4   

,nemen wij bijvoorbeeld de bekende baai 
van ,mont-,saint-,michel op de grenzen  
van ,bretagne en ,normandi4 ,ten tijde  
van de ,romeinsche verovering en in de  
eerste eeuwen na ,christus strekte zich 
een onmetelijk woud over die streken    
uit3 het was het bosch van ,scissey1    
waarin verschillende kloosters gesticht 
werden4 ,mont-,saint-,michel1 toen      
,mont-,tombe genoemd1 lag op #bj        
kilometers van de zee in het midden van 
het bosch4 ,thans ligt het in het midden
 van eene naakte kust1 die tweemalen    
daags bij vloed bedolven wordt onder de 
golven der zee1 die tot aan de dijken   
voortgaat1 tot op twee kilometers       
daarvan af en over eene breedte van #cj 
kilometers4 ,in die geheele streek vindt
 men aan weerszijden van het strand1 dat
 door den vloed bedekt wordt1 reeds op  
geringe diepte alle soorten van         
boomstammen4  ,een handschrift uit de   
#i;de of #aj;de eeuw verhaalt1 dat      
,mont-,saint-,michel reeds lang het     
bosch verloren heeft1 waarmede het      

omringd was1 dat ,god die streek        
veranderd heeft om den dienst van den   
heiligen aartsengel voor te bereiden1 en
 dat de zee alles heeft weggevaagd1 om  
den pelgrims1 die van alle zijden komen 
toestroomen1 eenen goeden weg te        
verschaffen4 ,de eerste abdij1 aan den  
dienst van den heiligen ,michal gewijd1 
was in #gji gesticht1 en reeds toen     
stroomde de zee om den berg2 de oude    
kronieken der abdij leggen immers den   
aartsengel de woorden in pelago 7in de  
zee7 in den mond4  ,in #ahbb1 na eenen  
storm1 die het strand had omgewoeld1    
vond men op tien voet onder het zand    
eenen straatweg1 met platte steenen     
geplaveid1 de sporen dragende van eenen 
ouden ,romeinschen weg1 die door den    
moerassigen bodem van het oude bosch    
gelegd was4  ,wij mogen aannemen1 dat in
 het jaar #gji de hoogste vloed #ab     
meters boven de hoogte bij laagwater    
was4 ,thans bedraagt deze #ae1ej meter4 
,de zee heeft dus in hoogte #c1ej meters
 gewonnen1 dat wil zeggen1 de bodem is  

#c1ej meters gedaald1 of #cc centimeters
 in de eeuw4  ,volgens een verhaal uit  
de zesde eeuw kwamen in de baai op      
denzelfden dag 7#ae ,april #efe7 de twee
 bisschoppen1 ,sint-,patern en          
,sint-,scubilio1 om4 ,den dag vr hunnen 
dood gingen zij elkander te gemoet4 ,het
 was de dag vr nieuwe maan en de vloed  
kwam te zes uren op4 ,zij waren door den
 vloed van elkander gescheiden door eene
 watervlakte van vier kilometers4 ,thans
 heeft de zeearm eene breedte van twaalf
 kilometers4  ,zoo kan men een aantal   
voorbeelden geven van daling van den    
bodem4 ,in de nabijheid van het vorige  
bosch was een ander bosch1 waarin ,dol  
gelegen is4 ,thans strekt zich om ,dol  
eene groote vlakte uit1 die             
langzamerhand daalt en alleen door      
dijken tegen de zee beveiligd kan       
worden4 ,in die moeras vindt men alle   
sporen der bedolven bosschen3 eiken1    
kastanjes1 populieren enz4  ,in de      
twaalfde eeuw was de rivier de ,rance1  
die van ,dinan naar ,st4 ,malo stroomt1 

#gj meters breed 7bij laag water74      
,thans is de breedte 7eveneens bij laag 
water7 #aajj meters4 ,die geheele vallei
 is onder de golven neergedaald4  ,bij  
overlevering weet men1 dat het eiland   
,jersey in de historische tijden met het
 vaste land verbonden was1 en dat ten   
tijde der eerste bisschoppen 7in het    
jaar #djj7 de bewoners van het eiland   
verplicht waren1 den bisschop eene plank
 te brengen1 om bij laag water eene     
rivier over te steken4 ,het onderzoek   
der zeekaarten bevestigt die            
overlevering4 ,men kan in de zee eene   
landengte terugvinden1 waardoor ,jersey 
een tijd lang hare laatste verbinding   
met het vaste land gehouden heeft4 ,in  
die richting kan men over eene lengte   
van #cb kilometers eene onafgebroken    
reeks van onderzeesche steenachtige     
hoogten vinden1 die ons die verbinding  
ten duidelijkste aanwijzen4 ,op ,jersey 
en ,guernsey bedekt thans eene          
watermassa van #ae meters den bodem1    
waarop nog in #acdj bosschen en         

weilanden waren4  ,de zee bijt ook de   
klippen weg langs de kust van ,calvados4
 ,bij ,caen heeft men op zes meters     
onder laag water overblijfselen van     
bootjes uit de ,x,vde eeuw gevonden4    
,bij ,cherbourg vindt men op den bodem  
der zee overblijfselen van een          
uitgestrekt bosch1 bestaande uit thans  
nog bestaande boomsoorten4 ,enkele      
boomstompen staan zelfs nog overeind4   
,in de baai van ,douarnenez 7,finistre7 
bestond eertijds eene beroemde stad1    
,is4 ,die stad was nog bloeiend in de   
eerste eeuwen onzer jaartelling1 hoewel 
zij toen reeds door de zee bedreigd werd
 en door dijken werd beschermd4 ,hare   
verwoesting door de zee dagteekent1     
volgens de overlevering1 van het jaar   
#ddd4 ,men ziet thans nog bij laag water
 oude muren1 die den naam dragen van    
,mogher ,greghi1 muren der ,grieken4    
,de geschiedenis van de verwoesting dier
 stad verdient een     oogenblik onze   
aandacht4 ,de overlevering verhaalt1 dat
 de     stad ,is tegen den ,oceaan      

verdedigd werd door stevige dijken1     
waarvan de sluizen nmaal in iedere maand
 onder toezicht     van den koning      
geopend werden1 om het overtollige water
 af te     voeren4 ,de stad was         
prachtig1 het paleis weelderig          
ingericht1     en het hof zedeloos4 ,de 
dochter des konings1 prinses ,dahut1    
was schoon1 doch zeer behaagziek en     
onzedelijk1 zoodat zij     zich1        
niettegenstaande haar vader een ernstig 
vorst was1     aan de grootste          
bandeloosheid overgaf4 ,koning ,gradlon1
     haar vader1 had beloofd1 een einde 
te zullen maken aan de     losbandige   
handelingen zijner dochter1 maar hij    
liet zich     steeds door zijne         
goedhartigheid medesleepen4 ,de jeugdige
     prinses smeedde een komplot1 om het
 koninklijke gezag te     vermeesteren  
en de oude koning werd in zijn eigen    
paleis     gevangen gehouden4 ,de       
prinses hield nu het toezicht over het  
openen der sluizen1 en vatte het dwaze  
plan op om ze bij     springtij zelf te 

openen6444 ,het was avond2 de koning zag
     ,st4-,guenolus1 den apostel van    
,bretagne komen1 die hem de             
onvoorzichtigheid zijner dochter        
mededeelde3 de zee drong     in de stad 
door1 de storm stuwde het water voort1  
en daar     de geheele stad op het punt 
was te verdwijnen1 bleef hem     niets  
over dan de vlucht4 ,toch wilde de      
koning zijne dochter     nog redden3 hij
 liet haar halen1 plaatste haar vr zich 
op     zijn paard en begaf zich1 gevolgd
 door eenige hovelingen1     naar de    
poorten der stad4 ,toen hij die poorten 
bereikt had1     hoorde hij een akelig  
gebulder2 omziende1 zag hij1 dat waar   
vroeger de stad ,is gestaan had1 zich   
eene onmetelijke baai     uitstrekte1   
waarin de sterren haar licht            
weerkaatsten4 ,en     al meer en meer   
naderden hem de golven4 ,reeds wilden   
zij hem     bereiken en omverwerpen1    
daar hoorde hij eene stem3 ,gradlon1    
indien gij niet wilt omkomen1 laat dan  
den demon los1 dien     gij met u voert4

 ,verschrikt voelde ,dahut1 hoe hare    
krachten     haar verlieten1 een sluier 
bedekte hare oogen1 hare handen1     die
 stuipachtig de borst haars vaders      
omklemden1 verstijfden     en vielen    
langs haar neer3 zij stortte in de      
golven4 ,en zie1     nauwelijks hadden  
de golven haar verzwolgen1 of het water 
bleef stil staan4 ,de koning kwam       
behouden te ,quimper en     vestigde    
daar zijne residentie4   ,zeker is dit  
verhaal eene legende1 maar toch bevat   
het eenen grond van waarheid3 de        
overstrooming eener groote stad in de   
,vde eeuw onzer jaartelling4  ,behalve  
,is zijn ook door de zee verzwolgen3 de 
stad ,herbadilla 7bij ,nantes71 in      
#ehj1--,tolente1 bij ,brest2--,nazado1  
bij ,erquy2--,gardoine1 in de vlakte van
 ,dol1 ten tijde van ,karel den ,groote4
 ,van den mond der ,loire tot ,finistre 
vindt men geen enkel gedeelte1 waar niet
 overstroomde steden gevonden worden1 en
 geen strand1 waar men niet sporen      
vindt1 waaruit blijkt1 dat die plaatsen 

vroeger bewoond waren4  ,op de kust bij 
,duinkerken1 daar waar thans het strand 
door de zee bedekt wordt1 waren eertijds
 bosschen4 ,het strand te ,etaples 7bij 
,montreuil7 bevatte een zoo groot aantal
 in het zand bedolven boomen1 dat de    
staat het recht verpachtte1 om ze uit te
 graven4  ,belgi en ,nederland dalen    
langzaam2 de grond der steden1 in de    
nabijheid der kust gebouwd1 is beneden  
de oppervlakte der zee1 zelfs bij de    
laagste getijden2 op verscheidene       
plaatsen komt de zee bij hoog water     
boven de daken der huizen4 ,indien die  
streken toch bewoond zijn en tot het    
oude land behooren1 dan hebben zij dat  
te danken1 niet aan de natuur1 maar aan 
de door de menschen vervaardigde dijken1
 en dat wel sedert de oudste tijden van 
de geschiedenis van ,nederland4 ,nog    
steeds worden die streken met           
bewonderenswaardige volharding tegen de 
zee beveiligd4  ,wij behoeven slechts   
eenige feiten mede te deelen1 om een    
denkbeeld te verkrijgen van den strijd1 

dien de inwoners van ,nederland tegen   
het water hebben te leveren4       ,in  
de #ab;de en #ac;de eeuw verwoesting der
 kust3 #adj #jjj     slachtoffers4      
,in #abhb1 vorming der ,zuiderzee1 door 
instrooming van het     water in het    
meer ,flevo4      ,in #acba1 #ajj #jjj  
slachtoffers4      ,in #adba1 #gb dorpen
 verzwolgen aan den mond van de ,maas4  
,in #adbg1 #ee dorpen verwoest4      ,in
 #aegj1 doorbraak van de dijken aan den 
mond van de ,maas1     #aj #jjj         
slachtoffers4      ,in #aeca1           
vergrooting van de ,haarlemmermeer4     
,in #agag1 nieuwe overstrooming1 #ab    
#jjj slachtoffers1 de grond     is tien 
meters onder de vloedlijn gedaald4      
,in #agge overstrooming en tal van      
rampen1 enz4   ,de kronieken van        
,nederland bevatten de treurigste       
verhalen van die vreeselijke werking der
 zee op eenen steeds dalenden bodem4 ,in
 de jaren #adba1 #adbg en #addf werden  
meer dan tweehonderd dorpen van         
,friesland en ,zeeland verzwolgen4      

,langen tijd zag men de spitsen der     
torens boven het water uitsteken4 ,het  
eiland der ,batavieren1 reeds tijdens   
,tacitus bewoond1 ligt thans onder de   
laagwaterlijn4 ,bij hevige westerstormen
 staan de golven op de ,hollandsche kust
 #e #a_/b meter boven de straten van    
,amsterdam4  ,de ,zuiderzee1 die eene   
oppervlakte heeft van #aif #fgj hectaren
 en eene diepte heeft van #a tot #h     
meters1 is eerst in de dertiende eeuw   
ontstaan4 ,de tijd is waarschijnlijk    
niet meer ver af1 dat menschenhanden    
haar zullen droog maken en dienstbaar   
zullen maken aan den landbouw1 zooals   
dit ook geschied is met de              
,haarlemmermeer1 die #ba kilometers lang
 en #aj kilometers breed was en #gbd    
millioen cubieke meters water bevatte4  
,ten tijde van ,tacitus was de          
,zuiderzee vast land met enkele meren1  
waarvan het grootste het meer ,flevo    
was4 ,toen stroomde de ,i,jsel daar     
doorheen1 en stortte zich deze1 zijnen  
loop vervolgende1 tusschen ,vlieland en 

,terschelling in zee4  ,dezelfde        
verschijnselen als aan de ,nederlandsche
 kusten neemt men ook waar aan den mond 
der ,gironde4 ,men behoeft slechts de   
kaarten van het jaar #ageb met die van  
#ahdb te vergelijken1 om te zien1 dat de
 zee daar in dien tijd #abjj meters is  
vooruitgegaan4 ,in #aggd was de         
vloedlijn te ,soulac #iej meters van de 
kerk verwijderd1 in #ahfe nog slechts   
#efj meters4  ,de rots van ,cordouan    
maakte eertijds deel uit van het vaste  
land2 in het jaar #aejj was zij er bij  
laag water alleen door eene nauwe en    
doorwaadbare geul van gescheiden4 ,thans
 is zij zeven kilometers van de kust    
verwijderd en men kan alleen bij laag   
water den toren bereiken4 ,zelfs kan men
 wiskundig aantoonen1 hoeveel de        
jaarlijksche daling bedraagt4 ,immers   
door de daling van den bodem heeft men  
den vuurtoren moeten verhoogen1 opdat   
het licht over dezelfde uitgestrektheid 
zichtbaar zoude zijn als eene eeuw      
geleden4 ,de daling bedraagt drie meters

 in de eeuw4 ,hier heeft echter ook het 
inbijten van het zeewater zich met de   
daling van den bodem vereenigd4  ,het   
eiland ,aix1 tegenover ,rochefort1 is in
 het jaar #adjj van ,rochefort          
losgeraakt2 thans ligt het er           
verscheidene kilometers van verwijderd4 
,hetzelfde is het geval met ,arcachon1  
en op de kust van ,landes tot aan       
,spanje4 ,zeer merkbaar is die          
vooruitschuiving der zee te             
,saint-,jean-de-,luz4 ,de stad strekte  
zich eertijds noordwaarts uit3 een      
klooster der ,benedictijnen1 dat daar   
vroeger stond1 is thans onder het water 
bedolven en verwoest1 met uitzondering  
van twee putten1 wier metselwerk        
weerstand heeft geboden aan het water1  
en waaruit men nog zoet water putten    
kan4 ,jaarlijks gaat de zee twee meters 
vooruit4  ,in de ,middellandsche zee1   
aan het uiteinde der ,adriatische zee1  
is ,veneti een voorbeeld van de langzame
 daling van den bodem3 deze bedraagt    
#j1aee meter in de eeuw4 ,het plaveisel 

van het ,marco-plein1 dat reeds eenmaal 
is opgehoogd1 wordt van tijd tot tijd   
overstroomd door het water dat bij      
springvloed doorsijpelt4 ,het is dus    
zeker1 dat de bodem van ,nederland1     
,belgi1 ,normandi1 ,bretagne en een     
gedeelte van de ,fransche kust van den  
,atlantischen ,oceaan daalt4 ,hoeveel   
bedraagt die daling8 ,sommigen schatten 
die op #b meters in de eeuw1 en beweren1
 dat ,normandi en ,bretagne in tien     
eeuwen #bj meters zullen gedaald zijn1  
dat alle havens aan het kanaal en aan   
den ,oceaan zullen verwoest worden1 en  
dat later ,parijs eene zeestad zal      
worden1 om nog later1 over een          
twintigtal eeuwen1 onder het water te   
verdwijnen2 anderen daarentegen zijn van
 meening1 dat dit nog wel zevenmaal     
langer zal duren4 ,het is echter slechts
 eene vraag van tijd4 ,het feit op      
zichzelf is niet betwistbaar4 ,over     
eenige eeuwen zal ,parijs zeehaven      
geworden zijn1 uitsluitend door de      
krachten der natuur1 later zal diezelfde

 streek langzaam onder de zee           
verdwijnen1 tenzij ten minste die daling
 ophoude en er eene rijzing op volgt1   
wat mogelijk is1 maar volstrekt niet    
zeker4  ,de ,seine is te ,parijs slechts
 #bf meters boven den gemiddelden       
waterspiegel der zee gelegen4 ,in       
toekomstige eeuwen zullen het ,pantheon1
 de sterrenwacht1 de ,triomfboog1 de    
toekomstige gebouwen van ,montmartre1   
,pre-,lachaise en ,mont-,valrien boven  
de zee uitsteken als de laatste getuigen
 van vervlogen eeuwen4 ,maar het is     
hoogstwaarschijnlijk1 dat die heerlijke 
stad niet zoolang leven zal1 en dat zij 
over vier- vijf- of zesduizend jaren    
reeds vergeten zal zijn1 als de         
brandpunten der beschaving zich naar    
gene zijde van den ,atlantischen ,oceaan
 zullen hebben verplaatst4  ,wat        
,holland1 de baai ,st4-,michel1 ,veneti1
 ,cordouan en andere betreft1 valt er   
aan het dalen van den bodem niet te     
twijfelen4 ,in andere gevallen komt nog 
bij die daling de verwering der kusten  

door de golven der zee4 ,somtijds ook1  
zooals bij ,kaap la ,hve is de          
uitbreiding van de zee alleen het gevolg
 van het knagen aan de kusten1 zonder   
dat de bodem gedaald is4 ,overal waar de
 rotsen ondermijnd worden door het      
water1 wordt de kust weggebeten4 ,in    
,engeland vindt men daarvan een aantal  
voorbeelden4 ,het eiland ,sheppey in    
,kent1 verliest meer dan eene hectare in
 het jaar1 en als dit zoo voortgaat1 is 
de tijd niet ver meer verwijderd1 dat   
het geheele eiland verdwenen is4 ,verder
 oostwaarts ziet men de kerk van        
,reculver1 die ten tijde van ,hendrik   
,,viii op #afjj meters van de zee       
verwijderd was4 ,in #agha was er nog een
 aanzienlijke afstand tusschen den muur 
van het kerkhof en de klip2 in #ahjd    
werd een deel van het kerkhof bedolven2 
in #ahcd vond ,lyell menschenbeenderen  
en een stuk van eene houten doodkist1   
die uit de ingestorte glooiing uitstak1 
thans blijft de kerk alleen staan door  
eenen kunstmatigen dijk van steenen en  

palen1 die haar beschermt 7fig4 #aaj en 
#aaa74  ,op de kust van ,suffolk is de  
stad ,dunwich1 eertijds de belangrijkste
 haven van die streek1 door het inwerken
 van het water op de rotsen1 waarop zij 
gebouwd was1 geheel verwoest4 ,de       
verwoesting begon in de #aa;de en is in 
de #ah;de eeuw voleindigd4  ,te         
,harwich1 ,folkestone1 ,st4 ,leonard1   
,hastings1 ,new-,haven wordt de kust    
door de zee afgeknaagd1 die op          
verschillende punten meer dan honderd   
meters in de eeuw vooruitgaat4 ,men     
houdt met die afneming der ,engelsche   
kusten op sommige plaatsen zzeer        
rekening1 dat men ze bij koopactes schat
 op #a meter in het jaar4  ,ook in      
,turkije1 b4v4 te ,gallipoli1 knaagt de 
zee aan de rotsen4 ,dikwijls kan de     
mensch die verwoesting der klippen in   
bedwang houden door de golven te        
beletten1 tot den voet der steilte door 
te dringen4 ,niet ver van ,dover verheft
 zich de beroemde klip1 die de          
,engelschen aan ,shakespeare gewijd     

hebben ter herinnering aan de schoone   
beschrijving1 door hem daarvan in ,king 
,lear gegeven4 ,om die historische plek1
 de rotsen en de daarop gebouwde huizen1
 den spoortrein1 te beschermen1 heeft   
men door mijngangen het geheele bovenste
 deel der rots1 wier voet verteerd was1 
laten springen4 ,door middel van #i #jjj
 kilogram kruit heeft men n milliard    
kilogram verbrijzeld en doen nerstorten1
 welke massa eene bank vormt van zeven  
tot acht hectaren1 die door hare        
glooiing in de eerste eeuwen de         
verwoesting der rots belet1 welke reeds 
gedurende achttien eeuwen over eene     
lengte van twee kilometers afgeknaagd   
was4  ,kan men reeds van geslacht tot   
geslacht en zelfs van jaar tot jaar dat 
knagen der zee volgen bij klippen op het
 vasteland gelegen1 des te sterker komt 
dit uit op eilanden4 ,enkele sterk      
glooiende eilanden1 die vroeger eene    
groote uitgestrektheid hadden1 zijn     
bijna geheel verdwenen4 ,zoo kan men in 
de ,noordzee het eiland ,helgoland      

noemen1 dat bestaat uit bonte zandsteen1
 en dat over zijnen geheelen omtrek     
omgeven is door eene rotssteilte van #fj
 meters hoogte4 ,in de elfde eeuw       
strekte het zich uit over eene          
oppervlakte van #ijj vierkante          
kilometers1 was het zeer vruchtbaar1 en 
rijk aan graan1 vee en pluimgedierte4   
,thans is er nog slechts eene bank over 
van #b kilometers lengte en #fjj meters 
breedte1 en vindt men er onvruchtbare   
weilanden en enkele aardappelvelden4    
,zoo zouden wij nog een groot aantal    
voorbeelden kunnen noemen4  ,indien     
eenerzijds de zee aan het vasteland     
knaagt1 kunnen wij anderzijds           
voorbeelden genoeg vinden1 hoe het      
vasteland aanwint ten koste van de zee4 
,wij hebben reeds gesproken over de     
monden der rivieren en zullen thans     
enkele voorbeelden geven van de rijzing 
van den bodem4  ,in ,bretagne vormden   
het vlek ,batz tusschen de ,loire en de 
,vilaine1 le ,croisic en ,pouliguen1    
eertijds een eiland4 ,langzamerhand is  

de ruimte tusschen het eiland en het    
vasteland in eene moeras veranderd4     
,strabo verhaalt1 dat dit eiland bewoond
 werd door ,samnitische priesteressen1  
die daar eenen wreeden en onzinnigen    
godsdienst uitoefenden4 ,de             
zoutmoerassen zijn door de zee verlaten4
  ,te ,carnac wijkt de zee terug1 te    
,hennebont eveneens2 te ,brouage1 niet  
ver van ,rochefort1 is de zee           
teruggeweken en heeft zij plaats gemaakt
 voor zoutpoelen4 ,de vrachtdieren      
worden thans vastgemaakt aan dezelfde   
ringen1 waaraan tijdens het beleg van   
,la ,rochelle 7#afbg7 de schepen van    
,richelieu bevestigd werden4 ,het stadje
 ,brouage1 dat thans om zijne ongezonde 
ligging verlaten is1 krijgt in zijne    
grachten alleen bij springvloed water4  
,in ,rochefort zijn de scheepshellingen1
 die ten tijde van ,lodewijk ,,xiv      
vervaardigd zijn1 thans #a1be meter te  
hoog2 in de zoutpoelen daar ter plaatse 
bemerkt men1 dat van jaar tot jaar de   
bodem rijst1 en moet men1 om het water  

te doen binnenstroomen1 dat het zout    
moet leveren1 meer en meer tot de kust  
naderen1 en de oude verdampingsbekkens  
laten liggen1 die nu eene breede strook 
vormen achter de thans in gebruik zijnde
 bekkens4  ,ten zuiden van den mond der 
,loire vindt men het eiland             
,noirmontiers1 eertijds een op zich zelf
 staand eiland1 thans bij eb aan het    
land verbonden4 ,de gemeente ,bourgneuf 
heeft in honderd jaren #ejj hectaren    
aangewonnen4 ,de baai van ,aiguillon    
schijnt het overblijfsel te zijn van de 
oude golf van ,poitou1 die zich tot     
,niort1 ,luon en ,couron uitstrekte2    
aanslibbingen en misschien ook eene     
rijzing van de kust hebben in           
betrekkelijk korten tijd eene           
landaanwinst van #ejj #jjj hectaren     
geleverd3 men berekent1 dat de zee      
jaarlijks dertig hectaren afstaat2      
blijft dit zoo voortduren1 dan is van de
 geheele golf van ,poitou over honderd  
jaren niets meer over4  ,op de kust der 
,vende1 bij ,aiguillon1 bezaten de      

monniken van ,saint-,michel-en-l',herm  
een onmetelijk terrein met visscherijen 
en paardenstoeterijen1 die              
honderdduizenden guldens jaarlijks      
opbrachten2 daar zij wenschten de       
landaanwinningen voor zich te behouden  
en vreesden1 dat de koning hun die      
vermeerdering zoude betwisten1 luidden  
hunne eigendomstitels3 in het westen tot
 aan ,amerika4 ,men ziet1 dat zij de    
noodige voorzorgsmaatregelen genomen    
hadden4 ,hendrik ,,iv durfde des avonds 
bij stormweder niet over te steken naar 
het eiland ,noirmoutiers1 hoewel die    
overtocht thans bij elk mogelijk weder  
op paarden of ezels geschiedt4  ,bij al 
die oorzaken van verandering der kusten 
moeten wij nog de zandduinen voegen1    
door den zeewind voortgestuwd4 ,op de   
kust van de ,landes in ,gascogne brengt 
de zee jaarlijks #f millioen cubieke    
meters zand aan6 ,dat zand1 door den    
wind voortgedreven1 vormt heuvels1      
somtijds bergen4 ,er zijn er van #hj tot
 #ij meters hoogte4 ,in ,afrika1 op de  

lage zandoevers1 waar de ,oceaan aan de 
,sahara grenst1 bereiken de duinen van  
kaap ,bojador en kaap ,verde dikwijls   
eene hoogte van #abj tot #ahj meters4   
,men heeft van eeuw tot eeuw dorpen zien
 bedelven onder het fijne stof4 ,in     
,gascogne zijn de dorpen ,lislan en     
,llos geheel verdwenen4 ,het dorpje     
,mimizan is nog bijtijds gered door     
palen en beplantingen4 ,sommige duinen  
verplaatsen zich #bj tot #be meters     
jaarlijks4 ,de mensch houdt ze thans    
tegen door beplantingen1 die den wind   
geen vat geven4  ,indien de zeewind en  
de landwind gemiddeld met elkander      
evenwicht maken1 blijven de duinen op   
hunne plaats2 wat zij den nen dag       
winnen1 verliezen zij den volgenden dag4
 ,maar indien de zeewind de overhand    
heeft1 breiden zij zich hoe langer zoo  
verder uit en vormen zij wandelende     
heuvels1 die onverbiddelijk in het land 
binnendringen4 ,zoo bedekken de duinen  
van ,santec in de nabijheid van         
,saint-,pol-de ,leon 7,finistre7 eene   

streek1 die tot in #afaf bewoond en     
vruchtbaar was2 men kon nog in het begin
 dezer eeuw1 de klok van den toren en   
enkele schoorsteenen boven het zand zien
 uitsteken4 ,de duinen gingen jaarlijks 
#ecg meters vooruit6 ,men heeft dien    
voortgang tegengehouden door beplanting4
  ,in ons land heeft men dezelfde       
verschijnselen waargenomen4 ,van #adba  
tot #afbe is het dorp ,petten eenmaal   
geheel vernield en heeft het tweemaal   
zveel verloren1 dat men de huizen       
landwaarts heeft moeten verplaatsen4 ,de
 ,hondsbossche zeedijk was in de        
zeventiende eeuw nog door duinen van    
#cej meters breedte beschermd2 sedert   
dien tijd is dat duin weggeslagen4 ,van 
#affj tot #ahci is de laagwaterlijn #fgj
 meters oostwaarts verplaatst4  ,de voet
 der duinen is langs de kust van        
,noord-,holland van #ahdc tot #ahec     
gemiddeld #bj meters geweken4 ,op       
sommige plaatsen is door aanstuiving het
 weggeslagene weder teruggegeven4  ,van 
,noordwijk-buiten en ,katwijk-buiten is 

herhaaldelijk een deel der huizen door  
stormvloeden weggeslagen4 ,het huis te  
,britten1 waarvan in #afid nog de       
fundamenten gezien zijn1 lag een paar   
duizend meters van het tegenwoordige    
strand4 ,de kerk te ,scheveningen ligt  
op #ahjj meters van de plaats1 waar de  
vorige gestaan heeft4  ,op ,voorne en   
,goeree hebben zich de duinen eveneens  
oostwaarts verplaatst1 z zelfs dat de   
zee gronden heeft vermeesterd1 die      
vroeger aan den binnenkant der duinen   
lagen4  ,men ziet1 dat een aantal       
oorzaken inwerken op den vorm der       
kusten4 ,somtijds worden de brokstukken 
der klippen als keisteenen en zand langs
 de kusten medegevoerd door de          
vloedgolven1 en worden daardoor banken  
gevormd4 ,dit is het geval op de kusten 
van het ,kanaal1 aan den mond van de    
,somme1 op de kusten van ,vlaanderen1   
,holland en het oosten van ,engeland4   
,de zeestroomen1 de windrichting en de  
loop van het zand1 dat naar de monden   
der stroomen gevoerd wordt1 veranderen  

dus op ingewikkelde wijze de gedaante   
der kusten4  ,doch keeren wij tot de    
beweging van den bodem terug4  ,het     
duidelijkst blijkt de langzame doch     
zekere verandering van den bodem in     
,zweden en het geheele ,scandinavische  
schiereiland1 dat aan de ne zijde rijst1
 terwijl het aan de andere zijde daalt4 
,reeds in #agcj had de ,zweedsche       
sterrenkundige ,celsius 7bekend door den
 honderddeeligen thermometer7 uit de    
berichten van boeren en visschers       
afgeleid1 dat de ,bothnische golf van   
jaar tot jaar in diepte en              
uitgestrektheid afneemt2 oudere lieden  
wezen hem verschillende punten van de   
kust aan1 waar de zee in hunne jeugd nog
 kwam2 de namen der plaatsen1 de        
binnenwaartsche ligging van vroegere    
havens1 de overblijfselen van booten1   
ver van de zee gevonden1 de volkszangen1
 konden daaromtrent geenen twijfel      
overlaten4 ,was het hier de zee1 die    
gedaald1 of de grond1 die gerezen was8  
,toen ten tijde was men algemeen van    

gevoelen1 dat de bodem onveranderlijk   
was1 en zoowel ,celsius als de andere   
geleerden van zijnen tijd schreven de   
verandering toe aan eene vermindering   
van het water der ,baltische ,zee4 ,het 
volgende jaar1 in #agca1 trok hij met   
,linnaeus eene merklijn aan den voet van
 eene rots op het eiland ,loeffgrund1 en
 dertien jaren later was het water #j1ah
 meter gezakt4 ,hij werd door de        
theologen van ,stockholm en ,upsala1 die
 beweerden dat de schepping             
onveranderlijk was1 van                 
onrechtzinnigheid beschuldigd1 en zelfs 
werd het ,parlement geroepen1 om het    
vraagstuk door stemming te beslissen4   
,de vertegenwoordigers van het volk en  
den adel hadden zveel gezond verstand1  
dat zij zich onbevoegd verklaarden2 maar
 de geestelijkheid en de burgerij       
verklaarden de nieuwe meening kettersch6
 ,de geschiedenis der kerkelijke        
ijdelheid zal toch steeds merkwaardig   
blijven6  ,doch de uitspraak der        
,zweedsche theologen belette de aarde   

niet te veranderen4 ,sedert ,celsius en 
,linnaeus heeft men de waarnemingen     
voortgezet1 en heeft men duidelijk      
aangetoond1 dat werkelijk de bodem van  
,zweden merkbaar in het noorden rijst en
 in het zuiden daalt4 ,de scheidingslijn
 loopt van de ,zweedsche kust naar die  
van ,sleeswijk-,holstein1 tot voorbij   
,bornholm en ,laaland4 ,volgens de      
laatste opmetingen 7#ahhd7 is de        
noordelijke kust in #aec jaren #b1aj    
meters gestegen4 ,daarentegen daalt het 
zuidelijk uiteinde van het              
,scandinavisch schiereiland en ook      
,jutland langzaam4 ,oude bosschen aan de
 kust der zee zijn verzwolgen en dalen  
nog steeds4 ,enkele straten van         
,trelleborg1 ,istad1 ,malm staan thans  
onder water3 de laatste stad is sedert  
#agca #a1ee meters gedaald4  ,tot op #bg
 meters hoogte vindt men zeeschelpen1   
die overeenkomen met die1 welke thans in
 die zeen gevonden worden4  ,toen men de
 kanalen groef1 die bij ,stockholm het  
,mlarmeer met de zee verbinden1 kwamen  

oude begraven schepen te voorschijn4    
,toen men eenen heuvel afgroef1 vond men
 eene houten woning1 op #ae meters      
diepte onder het zand1 de klei en de    
grint bedolven4  ,ook in ,devonshire en 
in ,cornwall 7,engeland7 vond men onder 
de zee begraven bosschen2 bij laag water
 vindt men een aantal zwart geworden    
stompen van boomen1 en pootaarde1 waarin
 hazelnoten1 takken1 bladeren en        
beenderen gevonden worden4 ,die stompen 
staan alle vertikaal3 de daling moet dus
 langzaam en zonder schokken hebben     
plaats gehad4  ,van ,kessing tot ,cromer
 7,norfolk7 is een bosch van #fd        
kilometers lengte zichtbaar bij laag    
water2 dat bosch bestaat uit            
boomstammen1 die nog met de wortels aan 
den grond bevestigd zijn2 er zijn er    
onder1 die van #fj tot #ij centimeters  
middellijn hebben1 en de kleibedding1   
waarin zij gevonden worden1 bevat eene  
groote hoeveelheid plantaardige stoffen4
 ,zij komen te voorschijn1 zoo dikwijls 
de golven bij laag water het zand en de 

keisteenen hebben weggeruimd1 die ze    
bedekken4  ,ook te ,plumstead1 te       
,dagenham1 en andere gedeelten van de   
,theems1 tusschen ,woolwich en ,erith1  
kan men bij laag water de overblijfselen
 vinden van een bosch1 waarover         
tegenwoordig de ,theems stroomt2 men    
heeft daar onder #f tot #h voet         
aangeslibden grond1 eenen bodem         
gevonden1 bestaande uit takken1         
bladeren1 en sporen van boomen en       
beenderen van dieren uit het            
tegenwoordig tijdperk4 ,die daling is   
van jongen datum1 evenals alle vorige4  
,de stad ,londen is op een oud bosch    
gebouwd1 dat eertijds bewoond werd door 
dierenrassen1 waarvan men de            
overblijfselen heeft weergevonden4  ,die
 dalingen en rijzingen hebben niet      
alleen in het tegenwoordige tijdperk    
plaats gehad2 ook eertijds deed zich    
ditzelfde verschijnsel voor1 en daaruit 
kan de verscheidenheid in de hoogte van 
de aardschors verklaard worden4         
,groenland1 thans overdekt met ijs en   

bezaaid met puinhoopen1 was1 zooals de  
naam aanduidt2 eertijds een vruchtbaar  
land4 ,na de reizen1 in #ihc en #ihf    
door ,erik den ,roode gedaan1 werd het  
land langs de kusten gekoloniseerd4     
,thans bedekt het ijs meer dan de helft 
van de twee milliard vierkante          
kilometers zijner oppervlakte4 ,het is  
na de ijsperiode gerezen1 en die rijzing
 heeft banken van schelpen1             
overeenkomende met die1 welke thans in  
de naburige zee gevonden worden1 tot #ej
 meters opgevoerd4 ,de expeditie van    
#ahgi tot #ahhc op last van de ,deensche
 regeering ondernomen1 heeft eene rune  
gevonden uit de middeleeuwen1 op eene   
klip gelegen1 die zzeer gedaald is1 dat 
de zee den voet aanraakt4 ,de westelijke
 kust daalt langzaam maar zeker4  ,niet 
ver van ,groenland vindt men op de oude 
zeekaarten op #eg ,n4,b4 en #cj ,w4,l4  
het verdronken ,bussland1 waarvan men   
thans geen spoor meer terugvindt4 ,daar 
staat thans #gdh vademen water boven    
eenen onderzeeschen berg1 waaromheen aan

 weerszijden de diepte #abjj vademen    
bedraagt4 ,toch wezen nog in #aggg de   
zeekaarten daar eene klip aan4 ,nog     
verder teruggaande in de geschiedenis   
vindt men in #achj het verhaal van twee 
,venetiaansche edelen1 ,nicola en       
,antonio ,zeni1 die1 door eenen storm   
overvallen1 zijn opgenomen door eene    
,christelijke bevolking1 die een groot  
eiland bewoonde1 waarop honderd steden  
en honderd dorpen gevonden werden4 ,was 
dat eiland ,bussland of een deel van    
,groenland8 ,de geschiedenis zwijgt er  
over4 ,waarschijnlijk is daar een       
verdronken eiland4  ,wij mogen na het   
voorgaande als zeker aannemen1 dat de   
westkust van ,groenland1 het zuidelijk  
uiteinde van ,zweden1 ,pruisen1         
,hannover1 ,holland1 ,belgi1            
,vlaanderen1 ,picardi1 ,normandi1 een   
groot deel van ,bretagne1 7de ,vende1   
,poitou1 ,saintonge schijnen te rijzen71
 de ,landes en ,gascogne tot aan        
,spanje1 de kust der ,adriatische zee1  
de ,nijldelta en de streek van het      

,suezkanaal1 de monden van den ,indus en
 de ,gangesdelta1 dalen4 ,de oostkust   
van ,noord-,amerika tusschen ,florida en
 ,new-,foundland1 en ,brazili van den   
mond der ,amazonenrivier tot aan de     
,pornahyba1 de ,amazonenvallei1 die over
 #ejj kilometers door den ,oceaan bedekt
 is en de ,andes1 waarop ,quito gebouwd 
is1 schijnen langzaam te dalen4         
,daarentegen rijzen ,spitsbergen1 de    
,oostkust van ,siberi1 ,noorwegen en de 
,scandinavische ,alpen1 ,schotland1     
,sardini1 ,tunis1 de beide oevers der   
,roode zee en ,turkestan4  ,oudtijds was
 ,engeland met ,frankrijk verbonden4    
,aan weerszijden van het kanaal is de   
geologische gesteldheid van den bodem   
dezelfde2 men vindt er dezelfde         
formaties1 en de in ,frankrijk          
waargenomen rijzingen zetten zich in    
,engeland1 aan de overzijde van het     
kanaal1 voort4 ,engeland heeft geene    
enkele plant1 geen enkel dier1 dat niet 
van het vasteland afkomstig is4 ,bij het
 nauw van ,calais heeft de vereeniging  

van de wateren van den ,atlantischen    
,oceaan met die der ,noordzee plaats    
gehad3 de afstand van de ,engelsche en  
,fransche kust is daar nog thans slechts
 #bb kilometers en de grootste diepte is
 daar #eg meters4 ,wanneer is het nauw  
van ,calais ontstaan8 ,dit is moeilijk  
uit te maken2 zeker is het1 dat het in  
het tegenwoordig tijdperk1 en misschien 
wel na het optreden van den mensch moet 
geschied zijn4 ,een sterke stormvloed   
kan voldoende geweest zijn1 om den      
doorgang te openen4 ,het nauw van       
,calais wordt steeds dieper4 ,eene      
eerste kaart van den bodem van het      
kanaal van het jaar #agcg geeft #bi     
vademen voor de grootste diepte tusschen
 ,dover en ,calais2 zij wijst bovendien 
eene bank aan over de geheele breedte   
van het nauw1 waarboven slechts #ai     
vademen water stond4 ,in #agcg was dus  
de grootste diepte #dg meters4 ,de      
kaart1 in #ahgf vervaardigd1 naar       
aanleiding van het plan van den         
onderzeeschen tunnel tusschen ,frankrijk

 en ,engeland1 geeft voor dat maximum   
#eg meters4 ,het kanaal zou dus in #aci 
jaren #aj meters dieper geworden zijn4  
,wel kunnen wij op de peilingen van de  
vorige eeuw niet volkomen vertrouwen1   
maar aan de daling van den bodem valt   
toch niet te twijfelen4 ,tusschen       
,folkstone en kaap ,gris-,nez vindt men 
banken1 die slechts vijf of zes meters  
onder water liggen4 ,de landengte van   
,dover-,calais is dus nog zichtbaar4    
,het nauw van ,calais wordt niet alleen 
dieper1 het wordt ook breeder4 ,de      
rotssteilte van kaap ,gris-,nez1 het    
uiteinde van ,frankrijk1 dat het dichtst
 bij ,engeland gelegen is1 wijkt        
jaarlijks #be centimeters terug4        
,ditzelfde is bij ,dover het geval4     
,ook ,ierland is in de tegenwoordige    
geologische periode van ,engeland       
gescheiden4  ,evenals ,engeland eertijds
 aan ,frankrijk verbonden was1 zoo was  
ook ,afrika aan ,europa verbonden4 ,de  
straat van ,gibraltar heeft niet altijd 
bestaan4 ,reeds de ouden hadden1 met het

 oog op den symmetrischen vorm van beide
 kusten1 daarvan een vermoeden3 volgens 
hen had ,hercules den doorgang tusschen 
den ,atlantischen ,oceaan en de         
,middellandsche zee geopend4 ,sallustius
 beschouwt het zelfs als eene           
ongerijmdheid2 dat men ,europa en       
,afrika verschillende namen heeft       
gegeven4 ,evenals het nauw van ,calais1 
zoo wordt ook de straat van ,gibraltar  
wijder onder den invloed der            
verschijnselen in den dampkring1 de     
stormvloeden en de zeestroomingen4 ,uit 
een dierkundig oogpunt kan men het      
oorspronkelijke verband tusschen ,afrika
 en ,europa hieruit afleiden1 dat in het
 noorden van ,afrika geene enkele soort 
van levende weekdieren gevonden wordt1  
die niet ook in het zuiden van ,spanje  
voorkomt4  ,de straat van ,gibraltar1   
oudtijds bekend onder den naam van de   
,zuilen van ,hercules om de reusachtige 
rotsen1 die beide kusten begrenzen1     
wordt van eeuw tot eeuw wijder en       
dieper4 ,plinius1 ,pomponius ,mela1     

,avienus spreken van boomrijke eilanden1
 die haar doorsneden2 er zou zelfs een  
tempel gestaan hebben ter eere van      
,hercules4 ,volgens ,plinius was de     
kleinste breedte #aj of #aa kilometers1 
de grootste breedte #ad #a_/b kilometer4
 ,thans is de grootste breedte #af      
kilometers4 ,de zee heeft de stad ,belo 
verzwolgen1 op #ab kilometers ten oosten
 van ,tarifa1 en in de baai van         
,gibraltar zelf1 een deel der stad      
,carteya4  ,hoeveel landen zijn sedert  
het optreden der menschheid reeds       
verdwenen6 ,allen1 die de oude letteren 
liefhebben1 hebben in ,plato de schoone 
bladzijden gelezen1 gewijd aan de       
herinnering van ,atlantis1 dat          
geheimzinnige land1 dat eertijds bestond
 tusschen ,europa en ,amerika1 en waarop
 een vroeger menschengeslacht geleefd   
heeft4 ,zeker is het1 dat in de miocene 
periode de planten en dieren van ,europa
 en ,amerika dezelfde waren1 hoezeer zij
 ook thans mogen verschillen4           
,waarschijnlijk was dus in dien tijd het

 verdwenen vasteland1 dat zijnen naam   
gegeven heeft aan den ,atlantischen     
,oceaan1 door eilanden aan ,europa      
zoowel als aan ,amerika verbonden4 ,de  
bewoners der ,canarische eilanden zijn  
zelfs wel eens beschouwd als de         
afstammelingen der oudste menschheid1   
die ,atlantis bewoonde4  ,het eiland    
,madagascar is ongetwijfeld een stuk van
 een vastland1 onder de golven gedaald4 
,hoewel niet zoo ver van ,afrika        
verwijderd1 heeft het toch geheel andere
 plant- en diersoorten2 er komen zelfs  
slangen en apen voor1 die nergens anders
 op de aarde gevonden worden4 ,hetzelfde
 is met het eiland ,ceylon het geval4   
,het behoorde ongetwijfeld met          
,madagascar en de ,seychellen tot een   
oud vastland1 thans in den ,indischen   
,oceaan ondergegaan4  ,de meeste        
,antillen schijnen te behooren tot een  
vastland1 dat niet met ,noord ,amerika  
in betrekking stond4 ,iedereen weet1 dat
 ,nieuw-,zeeland eene geheel op zich    
zelf staande planten- en dierenwereld   

bezit4 ,noch de levende soorten1 noch de
 fossielen komen overeen met die van    
,australi of ,zuid-,amerika4  ,naar de  
zoo merkwaardige versteeningen1 te      
,pikermi gevonden3 hipparion's1         
antilopen1 giraffen1 mastodonten1       
rhinocerossen1 dinotheriums1            
machaerodonten1 te oordeelen1 is        
,griekenland het overblijfsel van een   
oud vastland1 dat uitgestrekte bosschen 
en overvloedige weilanden bezat1 en dat 
zich tot ,afrika uitstrekte over de     
streken1 thans aangewezen door de       
eilanden van den ,griekschen ,archipel  
en de ,zee van ,kandia4  ,alles         
verandert met grootere of kleinere      
snelheid4 ,wie kent niet bij name den   
prachtigen waterval van de ,niagara6    
,deze levert een prachtig voorbeeld van 
de langzame uitholling eener diepe      
vallei in het harde gesteente4 ,de      
rivier stroomt over eene hooge          
bergvlakte1 waarin het bekken van het   
,eriemeer eene uitholling vormt4 ,het   
gedeelte1 waar de rivier uit het meer   

komt1 is meer dan #afjj meters breed en 
ligt meer dan #ajj meters boven het     
,ontariomeer1 dat #dh kilometers daarvan
 verwijderd is4 ,als de ,niagara het    
,eriemeer verlaat1 op de #be eerste     
kilometers van haren loop1 wordt zij    
begrensd door oevers1 die bijna even    
hoog liggen als het aangrenzend land1   
ten westen opper-,canada en ten oosten  
de staat ,new-,york2 de oevers zijn daar
 nergens meer dan #i of #ab meters boven
 de oppervlakte van het land4 ,de       
rivier1 op sommige plaatsen #dhjj meters
 breed1 en op verschillende plaatsen    
doorsneden door lage1 en boomrijke      
eilanden1 vormt eenen helderen en       
rustigen stroom2 het verval bedraagt    
slechts #d1ej meters op eene            
uitgestrektheid van verscheidene        
kilometers2 de rivier gelijkt in dat    
gedeelte van haren loop op eenen arm van
 het ,eriemeer4 ,maar spoedig verandert 
zij van karakter1 en zoodra zij den     
waterval nadert1 loopt zij schuimend    
over eene bedding van steenachtige en   

oneffen kalksteen1 en doorloopt zij zoo 
eenen weg van omstreeks #afjj meters1   
totdat zij eindelijk1 aan den waterval  
gekomen1 vertikaal neervalt van eene    
hoogte van #ej meters4 ,een eiland1 aan 
den rand van den val gelegen1 verdeelt  
de ,niagara in twee watervlakten2 de    
grootste is #ecj1 de kleinste #ahj      
meters breed4 ,nadat het water zich     
gestort heeft in een diep bekken1       
stroomt het met groote snelheid in een  
nauw kanaal met groote helling over eene
 uitgestrektheid van elf kilometers4    
,die bergkloof1 die slechts van #bjj tot
 #djj meters breed is1 en van #fj tot   
#ij meters diep1 eindigt plotseling te  
,queenstown in eene lange rij van       
rotssteilten tegenover den oever van het
 ,ontariomeer4 ,zoodra de ,niagara die  
engte voorbij is1 komt zij in eene      
vlakte1 die z weinig hooger ligt dan het
 ,ontariomeer1 dat de elf kilometers1   
begrepen tusschen ,queenstown en de     
oevers van dat meer1 slechts een verval 
hebben van #ab centimeters4  ,een blik  

op dien waterval wijst reeds op eene    
voortdurende verwoesting2 het gedeelte  
van het bekken1 dat in de laatste #aej  
jaren ontstaan is1 en dat in diepte1    
breedte en aard overeenkomt met het     
overige deel van de engte1 die zich     
beneden uitstrekt over eene lengte van  
elf kilometers1 doet ons besluiten1 dat 
de geheele bergkloof op dezelfde wijze  
gegraven is1 door teruggang van den     
waterval4  ,in het jaar #ahhe heeft     
,wesson nagegaan1 hoeveel de waterval   
teruggaat1 nadat reeds ,bakewell in     
#ahbi en ,lyell in #ahda hetzelfde      
hadden gedaan4 ,fig4 #aad geeft de      
merklijnen van dien teruggang aan1      
volgens de officieele kaart der         
,vereenigde ,staten van ,amerika4 ,die  
teruggang is niet regelmatig2 maar van  
#ahdb tot #ahhc bedraagt hij #gg meters1
 of gemiddeld #a1hh meter 's jaars4     
,naar dien maatstaf zoude de waterval   
eerst voor #fjjj jaren begonnen zijn    
terug te gaan1 te beginnen bij          
,queenstown4 ,lyell had over eene       

kleinere uitgestrektheid voor dien      
teruggang #j1cj meters 's jaars         
gevonden1 hetgeen dus op eenen tijd van 
#cejjj jaren zoude wijzen4 ,eertijds    
stroomde de rivier in eene andere       
bedding1 waarvan men de sporen niet ver 
van de tegenwoordige bedding terugvindt4
  ,deze veranderingen gaan ongemerkt    
voorbij voor den mensch1 waarnemer van  
nen dag1 omdat ons leven te kort is en  
onze tijd in beslag wordt genomen door  
andere1 minder belangrijke onderwerpen4 
,wij zagen zooeven1 dat alle bergen     
langzaam verweren onder den invloed van 
den dampkring4 ,dit blijkt duidelijk1   
zoodra wij oude historische             
herinneringen raadplegen4 ,zoo vraagt   
hij1 die voor het eerst ,rome1 de stad  
der zeven heuvelen bezoekt1 waar de     
zeven heuvelen zijn4 ,zij zijn gedaald1 
hunne overblijfselen hebben de valleien1
 die er tusschen lagen 7vooral het      
,forum7 gevuld1 en het zijn thans       
slechts nietige hoogten4  ,in           
praehistorische tijden was de ,seine    

eene veel breedere rivier dan thans4 ,te
 ,parijs was zij verscheidene kilometers
 breed en #cg meters hooger dan thans4  
,voortdurende verandering6 ,hier graaft 
het water den bodem uit1 daar verhoogt  
het den bodem weder1 door het slib af te
 zetten1 dat bij groote overstroomingen 
is aangevoerd1 of door eene bedding te  
vormen uit de bouwstoffen1 door den     
regen aan de bergen ontnomen4  ,in de   
schoone golf van ,napels1 op dien       
tooverachtigen oever1 waar de           
geschiedkundige herinneringen1 zich     
parend aan de schoonheden der natuur1   
ons zooveel te denken geven1 vindt men  
te midden der puinhoopen van ,pozzuoli  
den ouden tempel van ,jupiter ,serapis1 
een merkwaardig getuigenis van de       
veranderlijkheid van den bodem4 ,die    
tempel1 omstreeks #aje vr ,christus     
gebouwd1 aan de kust der zee1 maar ver  
boven den waterspiegel1 en door         
,septimius ,severus met kostbaar marmer 
versierd tusschen de jaren #aid en #baa 
na ,christus1 later weder door ,severus 

,alexander tusschen #bbb en #bce        
verfraaid1 werd door ,alarik in #daj en 
door ,genserik in #dde verwoest4 ,de    
bodem1 waarop die tempel gebouwd is1 is 
onder den waterspiegel gedaald4 ,de drie
 prachtige marmeren zuilen1 die er nog  
van over zijn1 elk bestaande uit n enkel
 blok van #ab1e meter hoogte1 zijn zver 
gedaald1 dat zij nog slechts #f1cj meter
 hoog zijn4 ,deze daling heeft plaats   
gehad in de middeleeuwen en is geindigd 
in de ,x,vde eeuw2 het bovengedeelte van
 de ondergedompelde zuilen is over eene 
hoogte van #b1gj meter door steenetende 
weekdieren1 die toen evenals thans in   
zee leefden1 aangetast1 zoodat zij      
bezaaid zijn met kleine gaten1 waarin   
men nog thans hunne schelpen vindt4 ,die
 gaatjes zijn z diep1 dat zij wijzen op 
een langdurig verblijf van die diertjes 
in de zuilen1 want naarmate de dieren   
ouder en grooter worden1 vergrooten zij 
hunne woning4 ,het ondergedeelte der    
zuilen is niet aangetast1 omdat dit in  
den bodem der zee was ingedrongen1 en   

tot eene hoogte van #c1fj meters bedekt 
was met modder en vulkanische slakken4  
,op het einde der #ae;de eeuw begon     
diezelfde bodem weder langzaam te       
rijzen4 ,in eene oorkonde van ,october  
#aejc staat geschreven1 dat ,ferdinand  
en ,isabella aan de hoogeschool te      
,pozzuoli een gedeelte afstaan van de   
streek1 waar de zee van terugwijkt2 na  
dien tijd kan men in de oorkonden die   
langzame rijzing volgen4 ,in #agdi was  
de tempel geheel uit het water te       
voorschijn getreden1 en het omringende  
land drooggeworden4 ,in #ahjg zag de    
bouwkundige1 die belast was met de      
herstelling der puinhoopen1 nooit water 
op de straat1 behalve wanneer de        
zuidewind hevig waaide4 ,maar de grond  
begon toch weer te dalen4 ,van #ahbb tot
 #ahch bedroeg die daling #be           
millimeters in de vier jaren1 zoodat men
 in #ahch dagelijks visch ving op       
plaatsen1 waar in #ahjg bij stil weder  
nooit een druppel water stond4 ,in #aheg
 en #aheh vond ,lyell1 dat er #j1fj     

meter water op de straat stond4 ,nog    
steeds daalt de bodem4 ,die merkwaardige
 schommelingen in den bodem1 door den   
tempel van ,serapis zoo duidelijk voor  
den dag komend1 zijn in die geheele     
streek zichtbaar4 ,zoo zijn te ,pozzuoli
 zelf de tempel van ,neptunus en die der
 ,nymfen onder water2 hetzelfde is met  
twee ,romeinsche wegen het geval2 langs 
de kust vindt men overal schelpen1 en   
aan de andere zijde van ,napels1 te     
,sorrente1 heeft men op eene zekere     
diepte onder zee stukken van ,romeinsche
 gebouwen gevonden4 ,op het eiland      
,capri 7het beroemde ,capua der ouden7  
is n der paleizen van ,tiberius door het
 water bedekt4  ,men mag met ,babbage en
 ,lyell aannemen1 dat de warmte op de ne
 of andere wijze de oorzaak is van de   
verschijnselen1 die de verandering in de
 hoogte van den tempel bepalen4 ,de     
warme bron van dien tempel1 de          
onmiddellijke nabijheid van den         
,solfatare en de ,monte-,nuova1 de warme
 bronnen van ,nero1 op de tegenover     

gelegen kust van de golf van ,baja1 de  
kokende bronnen1 de oude vulkanen van   
,ischia en de ,vesuvius1 ziedaar een    
aantal omstandigheden1 die dit vermoeden
 wettigen4 ,vergelijkt men toch de      
dagteekening der voornaamste            
schommelingen met de geschiedenis dezer 
landstreek1 dan is een zeker verband    
niet te miskennen tusschen iedere       
rijzing en eene plaatselijke            
ontwikkeling van vulkanische warmte1    
terwijl iedere periode van daling       
samenvalt met eenen toestand van rust in
 den onderaardschen vuurhaard4 ,z lag   
bij voorbeeld1 vr onze jaartelling1 toen
 de talrijke vulkanen van ,ischia hunne 
uitbarstingen deden gevoelen1 en de     
,phlegresche velden bekend waren wegens 
hun vulkanisch karakter1 de bodem1      
waarop de tempel van ,serapis rust1 hoog
 boven het water4 ,toen werd de         
,vesuvius als een uitgedoofde krater    
beschouwd2 maar toen in de eerste eeuw  
na ,christus die vulkaan weder tot      
uitbarsting kwam1 kon men geene enkele  

uitbarsting meer op het eiland ,ischia  
of in de golf van ,baja aanwijzen4 ,toen
 was de tempel aan het dalen4 ,in de    
vijf eeuwen1 die de groote uitbarsting  
van den ,vesuvius van #afca             
voorafgingen1 was de vulkaan zeer       
rustig1 maar toen had men uitbarstingen 
te ,solfatare in #aaih1 te ,ischia in   
#acjb1 terwijl de ,monte-,nuovo in #aech
 ontstond4 ,in die periode rees de bodem
 van den tempel weder4 ,eindelijk begon 
de ,vesuvius weer te werken1 zooals nog 
steeds het geval is1 en na dien tijd    
daalt de bodem van den tempel weer4     
,deze verschijnselen komen overeen met  
de onderstelling1 dat zoodra er zich bij
 toeneming der inwendige warmte lava    
vormt1 zonder dat deze eenen            
gemakkelijken uitweg vindt1 de          
omringende bodem rijst2 terwijl         
diezelfde bodem daalt1 zoodra de rotsen1
 daaronder gelegen1 afkoelen en zich    
samentrekken1 en de lava langzaam vast  
wordt en in volume afneemt4  ,de        
,monte-,nuovo1 die merkwaardige berg1   

wiens hoogte #acb meters en wiens omtrek
 aan den voet #bdjj meters bedraagt1 en 
die in ne nacht ontstond op de plek van 
het oude ,lucrinische meer1 is uit een  
geologisch oogpunt zeer belangrijk4     
,gedurende #dib jaren was de ,vesuvius  
betrekkelijk rustig geweest 7terwijl de 
,etna juist bijzonder krachtig werkzaam 
was7 en nog bijna honderd jaren daarna  
had er geene uitbarsting plaats4 ,den   
#bisten ,september #aech1 rees1 na twee 
dagen van aanhoudende aardbevingen1 de  
kust zveel1 dat de zee over eenen weg   
van tweehonderd schreden terugging4 ,in 
den namiddag zag men op de plaats1 waar 
thans de ,monte-,nuovo staat1 den grond 
eerst vier meters inzakken en daarna    
rijzen2 na eenige uren opende zich de   
grond en spuwde hij vuur1 asch en       
steenen uit4 ,des avonds braakte de     
grond1 evenals een vulkaan1 met         
gevaarlijk geraas1 groote steenblokken  
uit4 ,de geheele streek werd bedekt     
onder eenen regen van puimsteen en asch4
 ,twee ooggetuigen1 die elkander niet   

kenden1 en wier handschriften eerst veel
 later zijn teruggevonden1 deelen mede1 
dat de nieuwe vulkaan tot op #bdjj      
meters aardmassa's en steenen opwierp   
zoo groot als ossen4 ,den volgenden     
morgen zag men1 dat een hooge berg uit  
den grond was opgerezen4 ,de uitbarsting
 duurde onafgebroken twee dagen en twee 
nachten voort2 toen men na afloop der   
uitbarsting den nieuwen berg besteeg1   
zag men op den top eenen krater van #djj
 meters omtrek2 de steenen1 die daarin  
neergevallen waren1 geleken op blazen1  
die uit kokend water losraken4 ,den     
vierden dag begon de uitbarsting weer1  
en den zevenden dag was zij z hevig1 dat
 verscheidene personen1 die op den berg 
waren1 door de steenen gedood werden of 
door den rook verstikten4 ,merkwaardig  
is het1 dat de krater inwendig tot aan  
den voet van den berg doorloopt3 het    
benedenvlak1 op #abf meters van den top1
 ligt slechts op #e1gj meters van de    
oppervlakte der zee verwijderd4 ,het is 
een krater1 die overeenkomt met die op  

de maan4  ,die geheele streek is van    
vulkanischen aard4 ,daar was1 zooals men
 weet1 volgens ,virgilius de onderwereld
 gelegen 7,phlegresche velden74 ,men    
vindt daar het meer van ,averno1 de     
,solfatare1 de ,sibyllijnsche grot1 enz4
 ,ook vindt men daar de beroemde        
,hondsgrot1 waarin een hond verstikt    
wordt door het onzichtbare koolzuur1 dat
 tot op n voet van den bodem stijgt1    
terwijl de mensen gewone dampkringslucht
 ademt4 ,daar vindt men ook de          
zweetbaden van ,nero1 een gang in den   
berg1 waarvan de temperatuur #ee        
bedraagt3 een jongen gaat naakt met     
eenen leegen emmer en rauwe eieren in de
 gaanderij en komt na drie minuten      
terug1 met den emmer vol warm water1 de 
eieren gekookt1 en het lichaam zoo rood 
als een kreeft4 ,ook de ,solfatare is z 
hol1 dat de grond tot op eenen grooten  
afstand beeft1 als men er met den voet  
op trapt4  ,ten slotte wijzen wij nog op
 de verwoestingen1 door de vulkanen en  
de aardbevingen aangericht2 in het jaar 

#gi1 toen ,pompeji1 ,herculanum en      
,stabia verwoest werden1 en op de       
verwoesting van ,ischia 7#ahhc74  ,bij  
al deze oorzaken van verwoesting moeten 
wij nog de stormen voegen4              
,onophoudelijk werken zij mede tot de   
vernieling der kusten4 ,duidelijk komt  
dit uit aan de kusten van den           
,atlantischen ,oceaan4 ,bij donkeren    
hemel en hevigen wind1 ziet men het heir
 der schuimende golven uit de zee       
opkomen en de rotsen beuken4 ,zij       
storten vooruit1 botsen tegen elkander1 
werpen zich met blinde woede op de      
klippen4 ,alles wat van de klip kan     
losgemaakt worden1 wordt weggespoeld1   
vermorzeld en medegesleurd1 en een naakt
 geraamte met fantastische vormen blijft
 over4 ,de rotsen zelf worden tot       
keisteenen vermalen1 als zij het water  
niet doorlaten4 ,de brokstukken zelf    
worden door de golven gebruikt als      
geschut tegen de muren4 ,als de golven  
onmiddellijk tegen den voet der         
rotssteilte kunnen aanstroomen1 dan     

rammeien zij die rotsen1 zooals eertijds
 de stormrammen de oude vestingmuren    
rammeiden1 en brengen zij den berg zelf 
aan het wankelen4 ,de kracht der golven 
bij eenen storm is verbazend4 ,door de  
klippen en hindernissen geprikkeld1     
stijgen zij dikwijls tot #bj1 #ej of    
#ajj meters tegen de rotsen op als      
schuimend stof1 dat in de lucht weer    
neervalt4 ,men heeft dikwijls drukkingen
 waargenomen van #cejjj kilogram op nen 
vierkanten meter4 ,ontzaglijke          
steenblokken1 als beschutting tegen de  
dijken geplaatst1 die duizenden         
kilogrammen wegen1 worden voortgerold en
 zelfs weggeslingerd ten speelbal van   
den woedenden storm2 te ,cherbourg is   
het zwaarste vestinggeschut verplaatst4 
,tot op #aejj meters afstand kan men met
 gevoelige werktuigen het beven van den 
grond aantoonen4 ,een ieder kent het    
spreekwoord3 ,gutta cavat lapidem1 non  
vi1 sed saepe cadendo1 de waterdruppel  
holt den steen uit1 niet met geweld1    
maar door dikwijls te vallen4 ,het      

regenwater verandert den bodem1 graaft  
afgronden1 veroorzaakt ophoopingen van  
grond en aardschuivingen1 en dat alles  
door zijne weekmakende en oplossende    
werking4  ,te ,lons-le-,saulnier hebben 
aanhoudend1 o4a4 in #agjc1 #agab1 #agch1
 #agib1 #ahad1 #ahcf en #ahdh           
aardstortingen plaats gehad4 ,het       
schijnt1 dat eene soort van             
onderaardsche rivier onder de stad      
doorloopt en langzamerhand de mergel    
ondermijnt4 ,in #agib verdween          
plotseling een molen1 huizen daalden in 
eenen afgrond neer en werden met #ae    
meters water bedekt4 ,toen men den      
afgrond wilde vullen1 teneinde de       
naburige straten te beveiligen1 wierp   
men er #aegaa karrevrachten puin in1    
zonder hem te kunnen vullen4  ,een ander
 merkwaardig voorbeeld van de werking   
van het water is opgemerkt in ,georgia  
bij ,milledgevile4 ,toen ,lyell in #ahdf
 die streek bezocht1 merkte hij op1 dat 
het water in #bj jaren eene bergkloof   
had gegraven van #af meters diepte tegen

 #ed meters breedte en #cjj meters      
lengte1 en dat wel in een terrein1 dat  
eertijds boomrijk1 nooit eenige merkbare
 verandering had ondergaan4 ,toen de    
boomen geveld waren1 ontstonden er      
spleten van negen centimeters in de     
klei1 tengevolge van de zomerwarmte2 in 
den regentijd begon het water de spleet 
te verwijden4 ,z werd langzamerhand die 
breede bergkloof gevormd4 ,een          
nauwkeurig onderzoek1 in het jaar #ahhe 
in de ,vereenigde ,staten gedaan1 heeft 
aangetoond1 dat het regenwater jaarlijks
 #che kilogram per hectare aan de       
berghellingen ontneemt1 om het weg te   
voeren in de valleien1 rivieren en in de
 zee4  ,en wat te zeggen van de         
bergstortingen1 door het water          
veroorzaakt8 ,steile en vooroverhangende
 rotsen1 die boven de velden hingen1    
raken plotseling los en glijden langs de
 hellingen af2 neerstortend doen zij    
stofwolken opstijgen1 die gelijken op de
 asch1 door vulkanen uitgeworpen2 de    
geheele vallei is in duisternis gehuld1 

de grond dreunt onder het botsen en     
stooten der rotsblokken4 ,als de        
duisternis is opgetrokken1 dan ziet men 
puinhoopen en rotsblokken1 dr waar      
eertijds groene weiden en vruchtbare    
akkers gelegen waren2 de bergstroom is  
in eenen modderpoel veranderd1 en de    
muur van rotsen heeft zijnen ouden vorm 
verloren4  ,bekend is de bergstorting1  
waarbij de oude ,romeinsche stad        
,velleja in de #f;de eeuw verzwolgen    
werd2 het groot aantal beenderen1 munten
 en kostbaarheden1 die men in de        
puinhoopen gevonden heeft1 bewijzen1 dat
 de bevolking geenen tijd gehad heeft1  
te vluchten4 ,zoo werd ook het kasteel  
,tauretunum en het naburige dorp1 aan   
den zuidelijken oever van het meer van  
,genve in #efc door eene neerstorting   
van rotsen verwoest2 de golven1 die     
ontstonden door het neerstorten der     
steenen in het meer1 verwoestten zelfs  
aan den anderen oever alle woningen2    
alle steden der kust werden verwoest en 
eerst eene halve eeuw later opgebouwd3  

zelfs ,genve werd gedeeltelijk door het 
water bedekt4 #ab  ,vreeselijk waren de 
gevolgen van het neerstorten van een    
deel van den ,rossberg1 den #b;den      
,september #ahjf4 ,die berg1 ten noorden
 van de ,rigi gelegen1 in het midden van
 het schiereiland1 begrensd door de     
meren van ,zug1 ,egeri en ,lowerz1      
bestaat uit lagen van stevig            
samengepakte stoffen1 op eene           
kleibedding rustend1 die door het water 
ondermijnd wordt4 ,reeds op een onbekend
 tijdstip was het dorp ,rotten door de  
instorting van eenen bergwand verwoest2 
maar in #ahjf was de vernieling nog veel
 ontzettender4 ,het had langen tijd     
geregend1 en de kleilagen waren         
langzamerhand in eene modderachtige     
massa veranderd2 eindelijk begonnen de  
bovenste rotsen1 nu zij haren steun     
misten1 langs de helling af te glijden4 
,plotseling stortte de geheele massa1   
met hare bosschen1 weiden1 hutten en    
bewoners in de vlakte neer2 de tegen    
elkander botsende rotsen sloegen vlammen

 uit2 het water der diepe lagen1        
plotseling in damp veranderd1 spoot uit 
den grond1 en ontzettende massa's steen 
en modder werden als uit den mond van   
eenen vulkaan uitgeworpen4 ,de prachtige
 buitenplaatsen van ,goldau en vier     
dorpen1 door omstreeks duizend menschen 
bewoond1 verdwenen onder de puinhoopen1 
en de woedende golf1 door het storten   
van het puin in het meer van ,lowerz tot
 eene hoogte van twintig meters         
opgeheven1 vaagde alle woningen weg4    
,het gedeelte van den berg1 dat         
ingestort was1 was vier kilometers lang1
 #cbj meters breed en #cb meters hoog1  
d4 i4 #dj millioen cubieke meters4      
,minder hevig was de bergstorting1 die  
in het jaar #ahha de helft van het      
dorpje ,elm in ,zwitserland vernielde4  
,deze ramp was het gevolg van           
onvoorzichtigheid4 ,gedurende eeuwen    
waren leigroeven gegraven1 in eene      
vooruitstekende rots1 zonder dat men    
zich de moeite gaf de rots te schoren4  
,reeds vr de instorting verwachtte men  

het onheil3 er had zich in den grond    
boven de groeve eene spleet gevormd1 die
 jaarlijks breeder en dieper werd4      
,eindelijk brak de grond door3 tien     
millioen cubieke meters steen stortten  
zich uit over het dorp ,unterthal en    
stootten tegen eenen daar tegenover     
gelegen berg aan1 die de ontzettende    
massa steenen weer in de vlakte         
terugkaatste4  ,zoo zien wij1 hoe de    
verschijnselen in den dampkring1 het ijs
 en de bergstroomen de onvermoeibare    
werklieden zijn1 die een geheel net van 
gangen1 engten1 valleien in de bergen   
gevormd hebben4 ,die werklieden verlagen
 nog steeds de hooge toppen der bergen  
en voeren de bouwstoffen1 aan de        
hellingen ontnomen1 naar de vlakten en  
naar zee4  ,ook de temperatuur werkt op 
den bodem2 over dag zetten de stoffen   
uit onder den invloed der zonnewarmte1  
des nachts krimpen zij in door de       
uitstraling1 zoodat de geheele massa    
rijst en daalt2 het bedrag dier         
verandering is dikwijls meetbaar4 ,de   

sterrenwachten te ,armagh1 in ,ierland1 
te ,grenve1 te ,neuchatel staan1        
blijkens de waarnemingen1 daar gedaan1  
niet volkomen stil1 maar schommelen naar
 gelang van het jaargetijde2 die te     
,neuchatel helt bovendien langzamerhand 
naar het westen over door eene          
verschuiving van den grond4 ,indien men 
bij sterrenwachten zoodanige            
schommelingen waarneemt1 dan is dit niet
 het gevolg van mindere stevigheid van  
den grond1 waarop die gebouwen geplaatst
 zijn1 maar eenvoudig van de            
nauwkeurigheid der waarnemingen1 die op 
zoodanige inrichtingen worden volbracht1
 en die den sterrenkundige in staat     
stellen1 de geringste afwijkingen aan te
 toonen4  ,een ander voorbeeld van de   
rijzingen en dalingen van den grond1    
wordt1 voor zoover de bodem der zee     
betreft1 door de koraaleilanden of      
atollen geleverd4 ,die ringvormige      
eilanden werden door koralen gebouwd1   
die alleen op geringe diepte onder den  
waterspiegel kunnen tieren en evenmin   

kunnen leven boven den kam der golven4  
,de hoogte der koralen staat dus in nauw
 verband met die van den waterspiegel4  
,indien een koraaleiland aan het dalen  
is1 groeien de koralen evenals boomen   
aan1 zdanig dat zij steeds gelijk       
blijven met den waterspiegel4 ,fig4 #abj
 maakt dit duidelijk4 ,als het eiland   
daalt1 neemt de diepte van het water    
daarboven toe2 het is alsof de          
waterspiegel rees1 en het koraaleiland  
verkrijgt de hoogten ,a1 ,b1 ,c4 ,in den
 ,stillen ,oceaan en in de ,indische zee
 vindt men koraaleilanden1 die eene     
hoogte hebben van meer dan #ajjj meters4
  ,merkwaardige scheppingen6 ,terwijl de
 golven met hun wit schuim de           
koraalriffen beuken1 zijn de atollen van
 binnen kalm als een meer4 ,door het    
doorschijnende water heen ziet men het  
prachtig gekleurde bosch op den bodem   
van het water bloeien1 bij duizenden en 
tienduizenden vermenigvuldigen de       
koraalbloemen hare schitterende sterren2
 alles is licht en leven in die nieuwe  

tuinen der ,hesperiden2 zelfs het       
veelkleurige mos1 dat de tusschenruimten
 vult1 bestaat uit millioenen           
koraaldiertjes4 ,de kleine bouwlieden   
leven en werken zonder ophouden4 ,al    
rukt de storm de grootste steenblokken  
af1 de bevolking herstelt dag en nacht  
het verlies4 ,geen monster uit het      
dierenrijk1 geene inspanning door       
menschenhanden1 kan ooit iets wrochten1 
dat wedijveren kan met de onmetelijke   
eilanden1 door de nietige koraaldiertjes
 op den bodem der zee opgericht4  ,als  
wij zeiden1 hoe de langzaam voortgaande 
werking van natuurverschijnselen de     
verandering van den aardbol verklaren   
kan1 dan wilden wij daarmede niet       
beweren1 dat alle veranderingen steeds  
langs rustigen en langzamen weg hebben  
plaats gehad4 ,van tijd tot tijd toch   
hebben in de natuur1 niet minder dan in 
de menschheid1 omwentelingen plaats4    
,overstroomingen1 vulkanische           
uitbarstingen1 aardbevingen1 cyclonen1  
stormen1 grondverschuivingen1 het kruien

 van het ijs1 ziedaar een aantal        
verschijnselen1 die zich wel is waar    
beperken tot bepaalde streken1 maar die 
toch eenen grooten invloed hebben op de 
gedaante der aarde4 ,steden zijn        
verwoest door aardbevingen2 ,herculanum1
 ,stabia en ,pompeji zijn onder de asch 
van den ,vesuvius bedolven2 ,lissabon is
 in #agee door eene schrikkelijke       
aardbeving geteisterd2 ,murcia is in    
#ahgi overstroomd2 ,ischia is in #ahhc  
door eene aardbeving verwoest 7#bddc    
dooden72 de uitbarstingen van den       
vulkaan ,krakatau heeft in #ahhc aan    
#djjjj menschen het leven gekost2 de    
aardbevingen van ,spanje 7#ahhd7 aan    
#bejj slachtoffers2 de aardbeving in    
,centraal-,azi1 in de vallei van        
,cashmir aan #bgjj4 ,de uitbarsting van 
den vulkaan ,krakatau is waarschijnlijk 
de grootste geologische omwenteling in  
de geschiedenis der menschheid4 ,die    
vulkaan1 in de ,sunda-straat1 heeft meer
 dan #ahjjj milliard kubieke meters     
puimsteen en water aan de ingewanden der

 aarde ontrukt1 waarvan twee derden     
neergevallen is binnen eenen kring van  
#ae kilometers straal1 en het overige   
derde zich tot zulk eene hoogte in den  
vorm van waterdamp1 fijn stof1 enz4     
verspreid heeft1 dat nog een jaar later 
het avondrood daarvan het gevolg was4   
,het geraas der uitbarsting is tot op   
ontzettende afstanden gehoord2 de       
golvingen in de zee hebben zich tot op  
onze kusten voortgeplant2 de            
evenwichtstoestand in den dampkring is  
zzeer verstoord1 dat die storing zich   
over den omtrek der aarde in #ce uren   
heeft voortgeplant1 en zelfs tweemalen  
den omtrek der aarde heeft doorloopen4  
,de geheele ,sunda-straat is door die   
uitbarsting gewijzigd en nog thans      
7#ahhe7 zet zich die wijziging voort    
door de zeestroomingen4  ,al willen wij 
niet beweren1 dat een ontzettende       
zondvloed de geheele aarde zoude hebben 
veranderd1 en al kan men een groot      
gedeelte van de verplaatsingen en       
bezinkingen verklaren door bergstroomen 

en aanslibbing1 zoo kan men toch de     
overleveringen over den zondvloed niet  
geheel verwerpen4 ,de oude              
overleveringen stemmen te zeer overeen1 
dan dat men kan twijfelen aan eene      
overstrooming1 in vroegeren tijd in de  
nabijheid van den berg ,ararat1 in      
,armeni plaats gegrepen4 ,ongetwijfeld  
hebben de eerste menschenstammen1 die   
daar begonnen te ontwaken in den        
dageraad der beschaving1 eene           
overstrooming beleefd1 veroorzaakt door 
de ,caspische1 de ,zwarte of de         
,middellandsche zee1 of misschien door  
den ,euphraat4 ,zeker is het1 dat       
dergelijke omwentelingen invloed hebben 
gehad op den vorm der aarde4  ,bij al   
die veranderingen van den bodem moet nog
 die van het klimaat gevoegd worden1 die
 alle vorige in belangrijkheid overtreft
 door haren invloed op het planten- en  
dierenrijk4 ,de zeestroomingen1 die zich
 wijzigen met de verandering in hoogte  
der bekkens en oevers1 de doorgraving   
van landengten1 de verbreeding van      

zeestraten1 de verwoesting van kapen1 de
 rijzing van landen1 dat alles wijzigt  
reeds het klimaat der verschillende     
streken4 ,zonder den ,oceaan en den     
golfstroom1 die met zijn lauw water     
langs de kusten van ,frankrijk1         
,engeland1 ,nederland en ,zweden        
stroomt1 zouden onze streken veel kouder
 zijn dan thans het geval is1 en zouden 
wij hier het klimaat hebben van ,poltava
 of de ,donkozakken4 ,zoo ook hangt de  
hoeveelheid water1 die jaarlijks op     
ieder land valt1 van de verdamping der  
zee af1 van de windrichting1 de gedaante
 van den bodem2 en de invloed1 daardoor 
op het leven uitgeoefend1 hangt af van  
de geologische samenstelling van het    
land4 ,bovendien verandert langzaam van 
jaar tot jaar de schuinte der           
zonnestralen door de verandering van de 
helling der ecliptica4 ,zoo zouden wij  
nog kunnen spreken over mogelijke       
veranderingen in breedte1 of over       
veranderingen van den waterspiegel4444  
,maar het voorgaande is genoeg1 om onze 

lezers te overtuigen van den invloed van
 het klimaat op den toestand der aarde4 
,zoo hebben wij dan in dit hoofdstuk    
trachten duidelijk te maken1 dat het    
werk der schepping--dat is de           
voortdurende verandering van wezens en  
zaken--nog steeds voortduurt2 dat zij   
ons door het tegenwoordige over het     
verledene doet oordeelen1 dat zij in    
hetgeen thans geschiedt1 ons de         
verklaring schenkt van wat heeft plaats 
gegrepen sedert het ontstaan der        
aardsche nevelvlek1 sedert de vorming   
van het protoplasma1 sedert het ontstaan
 van de eerste plant en het eerste dier1
 tot aan den tegenwoordigen toestand der
 natuur4 ,ook de toekomst is reeds als  
kiem in het heden aanwezig1 zooals het  
heden in kiem voorkwam in het verledene4
 ,ons doel is bereikt1 zoo wij hebben   
aangetoond1 dat de wereld vr de         
schepping van den mensch is gewijzigd   
door dezelfde oorzaken1 die nog steeds  
onder onze oogen werken4  ,bij de       
levende wezens is die verandering eene  

veredeling1 eene opklimming tot meerdere
 volmaking4 ,de geschiedenis der wereld 
is de stamboom van haren vooruitgang4   
,,derde ,,hoofdstuk  ,de ontwikkeling   
van het leven4      ,de devonische      
periode4--,de geboorte der visschen4    
,de talrijke bewijsstukken1 die wij in  
het vorige hoofdstuk gegeven hebben1 met
 het doel om den arbeid der natuur bij  
de voortdurende gedaantewisseling der   
aarde te begrijpen1 mogen ons niet uit  
het oog doen verliezen1 bij welk        
tijdperk wij geindigd zijn in onze      
beschrijving van de wereld vr den       
mensen4 ,het vorige overzicht heeft ons 
in staat gesteld1 ons rekenschap te     
geven van den weg1 door de natuur       
gevolgd bij de vorming en ontwikkeling  
der aarde4 ,in de werkplaats der natuur 
toegelaten1 ingewijd in hare geheimen1  
kunnen wij den grootschen eenvoud van   
haren arbeid op prijs stellen1 en zien  
wij de langzame opklimming van het      
planten- en dierenrijk tot hooger       
ontwikkelde vormen4  ,reeds de ouden    

zeiden1 dat de aarde de dochter is van  
den ,oceaan1 en terecht4 ,wij zagen in  
de lauwe wateren der azosche periode het
 leven te voorschijn treden1 in den vorm
 van eenvoudige organismen1 klonters    
gelei1 protisten1 afgietseldiertjes1    
diatomeen1 wieren1 bilobieten1          
chondriten1 mosdieren1 plantdieren1     
poliepen1 stekelhuidigen1 armpootigen1  
trilobieten1 enz4 ,de eerste eilanden   
kwamen uit de zee naar boven1 en de     
weekdieren en zeeplanten begonnen zich  
te wagen op de eerste oevers1 nog laag  
en vochtig1 en trachtten zich in te     
passen in die gewijzigde                
levensvoorwaarden4 ,in de vochtige      
lucht1 onder eenen zwaren en lauwen     
dampkring1 verkrijgen de varens hunnen  
rijken bladerendos1 en reeds ziet men op
 den vasten grond ringwormen1           
schaaldieren en spinachtige dieren1     
krabben en schorpioenen4  ,maar in al   
die millioenen jaren der laurentische1  
cambrische en silurische periode bestond
 er op de aarde geen enkel hooger       

bewerktuigd wezen4 ,het plantenrijk was 
alleen vertegenwoordigd door            
sporeplanten1 het dierenrijk door       
ongewervelde dieren4 ,onder al die      
planten geene enkele bloem1 geene enkele
 vrucht1 geen enkele werkelijke boom2   
geene roos1 geene korenbloem1 geene     
klaproos of winde2 geen wilg1 geen eik1 
geen berk of populier2 niets van        
datgene1 wat thans de schoonheid onzer  
landschappen uitmaakt4 ,niets dan mos1  
soms zeer hoog1 maar veeleer geel dan   
groen4 ,en onder de dieren geen enkele  
van die1 welke thans de belangrijkste   
bevolking der aarde uitmaken1 geen      
viervoetig dier1 geen vogel1 geen       
kruipend dier1 zelfs geen visch4        
,vreemde wereld1 die reeds alles1 wat   
thans bestaat1 in kiem bevat6 ,reeds is 
het de ,aarde en dus met andere         
eigenschappen bedeeld dan de maan1      
,venus1 ,jupiter of ,saturnus4 ,de weg  
harer ontwikkeling is gebaand4  ,tot nu 
toe was de natuur doode stof4 ,bij de   
trilobieten begon zij het eerst te zien3

 met deze opende zich het oog voor het  
licht1 en van stap tot stap ontwikkelde 
het zich om te worden het oog van den   
arend1 den hond1 den leeuw1 die         
aanschouwt1 het oog van den man1 die    
denkt of de blik van de vrouw1 die      
bemint4 ,tot nu toe waren ook alle      
levende wezens doof2 de gehoorzenuw     
vormt zich1 trilt voor het eerst1 geeft 
langzamerhand het aanzijn aan het oor2  
het strottenhoofd en de tong zijn       
ontwikkeld genoeg1 zoodat tonen kunnen  
worden voortgebracht1 die eerst nog     
onduidelijk1 langzamerhand meer         
gearticuleerd worden2 het zal gesis     
worden bij de slang1 gebrul bij de      
verscheurende dieren1 gezang bij den    
nachtegaal1 en de spraak bij den mensch1
 de spraak die door haren rijkdom en    
hare bekoring de menschheid op den weg  
der verstandsontwikkeling geleid heeft1 
de geschreven taal heeft geschapen1 de  
geschiedenis heeft gesticht1 dat        
heerlijke erfgoed van vervlogen eeuwen1 
en het menschelijke ras het karakter van

 zijnen adel en zijne grootheid heeft   
geschonken4 ,het oog en het oor1 zien1  
hooren1 en spreken6 ,schitterende       
vooruitgang bij den tijd1 toen de       
natuur1 niettegenstaande de optrekkende 
duisternis en het geluid van wind en    
golven1 zoovele eeuwen blind en doof is 
gebleven6 ,dankbaarheid bezielt den     
natuuronderzoeker en den denker jegens  
de eerste oogen1 thans versteend1 die   
hier op aarde geopend zijn1 jegens de   
eerste wezens1 die gesidderd hebben bij 
het geluid van storm en donder1 en      
getracht hebben te schreeuwen2 want aan 
hen hebben wij onze heerlijke zintuigen 
te danken4  ,de devonische periode1 de  
dochter en erfgename der silurische     
periode1 wijst op eenen verbazenden     
vooruitgang in de organische wereld3 de 
eerste gewervelde dieren verschijnen in 
het water1 evenals hunne ongewervelde   
voorgangers3 het zijn visschen4  ,de    
visschen zijn de laagst ontwikkelde     
gewervelde dieren1 en hunne verschijning
 aan den ingang der devonische periode  

pleit voor de leer van de geleidelijke  
ontwikkeling der levende wezens4  ,hunne
 hersenen zijn klein en weinig          
ontwikkeld2 hun wervelkolom is nog      
rudimentair1 hun zenuwstelsel weinig    
gevormd2 de helft hunner macht zetelt in
 hunnen bek2 de kop is tamelijk         
ontwikkeld1 de reuk is zeer gevoelig1   
het oog ziet goed1 het oor begint1      
verscheidene visschen kunnen zelfs fijne
 geluiden onderscheiden2 de stem echter 
ontbreekt3 de natuur is niet langer     
doof1 doch nog steeds stom en alle      
levende wezens zijn stilzwijgend4 ,de   
geslachten zijn gescheiden1 maar bij die
 koudbloedige dieren brengt die         
scheiding nog niet de zoete wet der     
aanraking mede4 ,die aantrekkingskracht 
is weggelegd voor de kinderen der       
toekomst2 de zoete liefdelust kennen zij
 niet4 ,onbekend met de wellust1 is ook 
kinder- of ouderliefde hun vreemd4 ,welk
 een afstand tusschen visch en vogel6   
,hoeveel treden moet de natuur nog      
stijgen6 ,iedere visch staat op zich    

zelf4 ,eten en gegeten worden3 ziedaar  
zijne bestemming4 ,het wijfje strooit   
duizenden eieren1 waarvan het grootste  
gedeelte voor den arbeid des levens     
verloren gaat2 zij laat ze los als een  
overtollige last en bekommert zich niet 
om de toekomst2 zij worden haar even    
vreemd1 als waren zij uit den hemel     
gevallen4 ,te eeniger tijd zwemt het    
mannetje over die eieren heen en laat   
hij een bevruchtend vocht daarop vallen2
 hij kent ze evenmin1 het zijn niet     
zijne kinderen1 maar die der natuur4    
,treurige liefde6 treurig leven6  ,en   
toch6 hoever zijn de visschen niet      
vooruit bij de weekdieren1 die met      
moeite voortkropen over den bodem van   
het water6 ,hoe vrij bewegen zij zich6  
,gelukkig1 zegt het spreekwoord1 als een
 visch in het water6 ,dat geluk bestaat 
in het gevoel van vrijheid4  ,de eerste 
visschen hadden echter niet den fraaien 
vorm1 die ons thans zoo bekoort4 ,ook   
zij zijn veel vooruitgegaan4 ,de oudste 
versteende visschen1 in de devonische   

formatie #ac gevonden1 zijn van         
beenschilden voorzien1 en heeten        
glansschubbigen 7ganoden72 hun          
beenderstelsel was onvolkomen en hun    
lichaam was door groote platen en       
beenige schubben beveiligd1 die eene    
schitterende kleurenpracht vertoonden4  
,zijn het wel visschen1 of zijn het niet
 familieleden van de schaaldieren8      
,langen tijd is over die vraag getwist1 
totdat in het jaar #ahfc gebleken is1   
dat zij schubben bezitten4 ,het is      
trouwens niet te verwonderen1 dat       
uitstekende natuuronderzoekers die laag 
ontwikkelde visschen tot de ongewervelde
 dieren brachten4 ,immers gewervelde    
dieren moeten wervels bezitten1 en de   
eerste fossiele visschen vertoonen      
evenmin sporen van wervels als de       
amphyoxus uit onze zeen4 ,bij de        
gewervelde dieren zijn de ledematen door
 beenderen aan de wervelkolom verbonden2
 de eerste fossiele visschen vertoonen  
geen spoor van dergelijke beenderen of  
een inwendig been2 zij hebben alleen n  

of meer platen1 die een schild vormen4  
,zoo bevestigt zich ook hier weder de   
leer der langzame ontwikkeling der      
wezens4 ,wij zagen vroeger1 dat de      
amphyoxus1 koploos gewerveld dier1 den  
overgang vormt van de ongewervelden tot 
de gewervelden3 de paleontologie is weer
 in volmaakte overeenstemming met de    
physiologie3 de visschen1 de            
oorspronkelijke glansschubbigen1        
behooren tot het type van den amphyoxus4
 ,fig4 #abc-abd stellen twee visschen   
voor uit die periode2 zij verschillen   
zzeer van alle tegenwoordige soorten1   
dat het moeilijk te beslissen valt1 of  
zij behooren tot de beenige of          
kraakbeenige visschen4 ,zij missen      
wervels en inwendige beenderen4         
,tevergeefs zoude men in hunnen kop de  
inrichting der tegenwoordige visschen   
zoeken3 men ziet een schild1 waarin men 
onmogelijk de verdeelingen van de       
beenderen van den schedel kan           
terugvinden2 zij gelijken in hunnen vorm
 op trilobieten4 ,zoo heeft de          

trilobiet1 de koning der zeen uit de    
azosche periode1 tot opvolger eenen op  
hem gelijkenden visch1 die met hem de   
heerschappij over de primaire wateren   
deelt4  ,de pterichthys 7fig4 #abd7     
heeft eene wervelkolom1 die echter niet 
verhard is2 de buitenste helft van het  
lichaam is ingesloten in een schild1 en 
de pooten schijnen meer gevormd om te   
springen dan om te zwemmen2 de achterste
 helft draagt schubben en vinnen4 ,het  
is alsof het vreemde dier uit twee      
deelen bestond1 een voorste gedeelte1   
waardoor het tot de ongewervelden zou   
behooren1 en een achterste gedeelte1    
waardoor het gewerveld is4  ,men vindt  
ook in de devonische formaties eene meer
 ontwikkelde vischsoort1 den coccosteus4
 ,het achterste gedeelte van het lichaam
 was bloot2 het voorste deel met een    
stevig schild bedekt4 ,gaudry meent1 dat
 die visch het achterste deel van het   
lichaam1 dat geene verdedigingsmiddelen 
bezat1 in den modder verborg1 en wijst  
op den nog thans bestaanden ,pimelodus  

gulio1 eene ,indische visch1 wier       
lichaam naakt is en wier kop eenen      
harden helm draagt2 die visch begraaft  
zich in den modder1 wacht totdat een    
visch over hem heen gaat1 en doodt hem  
dan door eenen stevigen stoot met zijnen
 helm4 ,onder de merkwaardigste visschen
 van die periode behoort ook de         
,holoptychus ,andersonii 7fig4 #abg74   
,belangrijk is het1 de verandering van  
den staart der visschen te vergelijken  
met die van de wervelkolom4 ,in het     
eerste type 7,a7 is de staart           
enkelvoudig en neemt de wervelkolom     
geleidelijk af2 in het tweede type 7,b7 
is de wervelkolom omgebogen en vergroot1
 en is de staart eveneens onregelmatig2 
in het derde type 7,c7 is de wervelkolom
 in twee takken gesplitst2 daaraan      
hebben de tegenwoordige visschen hunne  
vlugheid te danken4 ,hoewel sommige     
soorten van het eerste type in stand    
gebleven zijn tot op onzen tijd 7zooals 
de alen71 zoo heerschten zij toch       
oppermachtig in de primaire periode2 het

 tweede type heerschte in de tweede     
periode2 het derde type kenmerkt de     
latere tijdperken4  ,in het begin van   
dit werk vestigden wij er de aandacht   
op1 dat de embryologie 7de leer der     
ongeboren vrucht7 ons de verwantschap   
der wezens bewijst1 door ons de         
gelijkenis van de menschelijke vrucht   
met die der overige levende wezens voor 
oogen te stellen4 ,de jonge ,agassiz    
heeft aangetoond3 dat de visschen van de
 ongeboren vrucht tot den volwassen     
toestand dezelfde overgangsvormen       
doorloopen1 die zij doorloopen hebben   
van de primaire tijden tot op onzen     
tijd4  ,de devonische periode kenmerkt  
zich dus door eenen beslissenden stap in
 de ontwikkeling1 door het optreden der 
eerste gewervelden1 de visschen4 ,in de 
vorige hoofdstukken hebben wij de       
ongewervelden1 plantdieren1 poliepen1   
stekelhuidigen1 armpootigen1 weekdieren1
 schaaldieren enz4 zien optreden4 ,van  
nu af aan worden de wateren ook bevolkt 
door de visschen1 trapsgewijze          

voortgekomen uit de wormen4 ,weldra     
zullen wij getuige zijn van verdere     
ontwikkeling4 ,de visschen zullen het   
aanzijn schenken aan de tweeslachtige   
dieren1 deze aan de kruipende dieren1 de
 laatste aan de vogels1 en dat alles    
langzaam en geleidelijk4                
,tegelijkertijd1 dat de eerste visschen 
zich in de zee ontwikkelen1 heerschen de
 schaaldieren en vooral de trilobieten  
nog1 zooals zij dit reeds eeuwen lang in
 de silurische periode deden4 ,maar toch
 gevoelen zij reeds1 dat zij hunne      
plaats moeten afstaan aan hunne         
opvolgers4 ,noemen wij den phacops      
latifrons1 die ons doet denken aan de   
calymene 7blz4 #aed74 ,behalve de       
vroeger genoemde trilobieten vindt men  
in de devonische formatie den stylonurus
 7puntstaart71 de slimonia 7naar den    
,schotschen geoloog ,slimon71 den       
xiphosurus 7degenstaart71 de hemiaspis  
limulodes 7fig4 #acj74 ,enkele van die  
schaaldieren en gelede dieren bereikten 
verbazende afmetingen2 in de devonische 

terreinen van ,schotland heeft men eene 
soort pterigotus gevonden1 die #a1hj    
meter lang is en dus de grootste        
kreeften van onzen tijd overtreft4      
,opmerkelijk is het1 hoe de             
kopaanhangsels 7fig4 #aca71 ma41 #a m1  
#b m1 mp de rol van pooten vervullen1   
terwijl het getande grondvlak dier      
pooten de rol van kaken vervult6        
,behalve de oorspronkelijke visschen en 
de groote hoeveelheid schaaldieren waren
 de zeen bevolkt met veel meer          
koppootige weekdieren dan thans4 ,bij de
 typen uit de silurische periode 7blz4  
#aee7 moeten nog gevoegd worden de      
spiriferen1 haplocrinen en calceolae1   
die aan die periode bepaald eigen zijn4 
,wij noemen ook nog de vinpootigen1 de  
nautiliden en de nog zeer verspreide    
zeelelin4  ,de dierenwereld uit het     
devonische tijdperk is dus slechts het  
vervolg van die uit het silurische      
tijdperk1 maar met eene duidelijke      
neiging tot volmaking4 ,sommige soorten 
gaan uit het ne naar het andere tijdperk

 over2 een groot aantal silurische      
soorten worden in het devonische        
tijdperk door nieuwe vormen             
vertegenwoordigd2 verscheidene sterven  
uit1 en die1 welke optreden1 zijn veel  
ingewikkelder van bouw4  ,fig4 #acg     
geeft een overzicht van den tijd1 waarop
 ieder der genoemde diersoorten voor het
 eerst voorkwam en het tijdperk1 waarop 
zij verdwenen4 ,wij zien1 dat de        
graptolithen in het cambrische tijdperk 
ontstonden en na het silurische weder   
uitgestorven waren1 en dat de           
trilobieten de permische periode niet   
hebben overleefd4  ,de insecten zijn in 
dienzelfden tijd verschenen1 maar zij   
hebben1 zooals men licht begrijpt1 geene
 versteeningen achtergelaten4 ,men heeft
 vleugels van netvleugeligen 7haften7 in
 de devonische formatie van ,canada     
gevonden4 n dier voorouders1            
platephemera genaamd1 was met           
uitgestrekte vleugels meer dan #bj      
centimeter lang1 een andere scheen      
tusschen de haften en waterjuffers in te

 liggen1 en zoo vindt men nog enkele    
soorten meer4 ,merkwaardig is het1 dat  
het tegelijkertijd water- en            
luchtinsecten zijn4 ,uit het feit dat in
 de devonische periode netvleugelige    
insecten voorkomen1 volgt reeds1 dat zij
 minder volmaakte voorgangers moeten    
gehad hebben4 #ad ,de sierlijke         
waternymf is niet uit eene zonnestraal  
geboren2 zij heeft grovere voorouders   
gehad4 ,men kan er niet aan twijfelen1  
of de verschillende soorten van insecten
 hebben zich uit elkander ontwikkeld4   
,niet alleen hunne overeenstemming1 maar
 ook het aantal reeds bekende soorten   
duidt dit aan4 #cgfjjj verschillende    
soorten zouden anders paarsgewijze      
moeten geschapen zijn4  ,zoo zijn dan de
 insecten verschenen1 waarschijnlijk    
afstammende van de ringwormen uit de    
azosche periode4 ,zij nemen eene snelle 
vlucht en zullen zich in de volgende    
periode krachtig ontwikkelen1 tegelijk  
met de plantenwereld4 ,reeds beginnen de
 planten zich buiten het water te       

gewennen in moerassen en op lage        
eilanden4 ,het vasteland neemt trouwens 
langzaam toe door langzame rijzing uit  
het water1 en wordt met planten bedekt4 
,het zijn nu niet alleen meer wieren of 
laag ontwikkelde planten1 maar reeds    
verschijnen de varens1 de wolfsklauwen1 
de sigillaria's1 de paardestaarten4 ,nog
 altijd echter beperkt zich de          
plantenwereld tot de sporeplanten3 dezen
 zijn de alleenheerscheressen in de     
wateren en op de eilanden1 en geen      
profeet zoude nog kunnen voorspellen1   
welke rijkdommen voor de toekomstige    
plantenwereld zijn weggelegd4  ,in de   
lagere devonische formatie1 boven de    
silurische formatie1 waarin wij de      
wieren1 bilobieten enz4 gevonden hebben1
 vindt men den psylophiton1 in ,canada  
gevonden 7fig4 #aci74 ,het is eene soort
 van wolfsklauw4 ,al die oude planten   
zijn1 evenals de eerste dieren1 in      
noordelijke streken gevonden3 ,canada1  
,scandinavi1 ,rusland1 ,engeland4 ,wij  
zullen weldra zien1 dat er toen nog     

geene jaargetijden of klimaten waren1 en
 de temperatuur dezelfde was over de    
geheele aarde2 waarschijnlijk is dan ook
 in de kalme poolstreken het leven      
begonnen4  ,iedereen kent het           
schaafstroo1 eene plant in den vorm van 
harde1 bladerlooze biezen1 die men aan  
de oevers van eenzame beken vindt4 ,die 
plant is het type der paardestaarten1   
zoo genoemd om den vorm der takken1 die 
op paardehaar gelijken4 ,de plant1 die  
thans slechts enkele decimeters hoog is1
 was in de devonische periode zeven of  
acht meters hoog4 ,hoewel nog eene laag 
ontwikkelde sporeplant1 nog weinig van  
de oorspronkelijke wieren verwijderd    
7doch reeds eene landplant7 nauwelijks  
samengestelder dan de korstmossen1 de   
bladmossen en levermossen1 begint toch  
met de paardestaart de ontwikkeling van 
het plantenrijk4 ,het tijdperk der      
sporeplanten opent de rij1 om later     
gevolgd te worden door de zaadplanten4  
,onder de devonische fossielen heeft men
 overblijfselen gevonden1 die behoord   

hebben tot paardestaarten van eene      
hoogte van #aj meters4 ,die eerste      
bosschen bevatten behalve de calamiten1 
eene soort van reusachtig riet van meer 
dan eenen millimeter middellijn         
cordaten1 bornia's1 antholithen1        
wolfsklauwen1 waaronder de              
lepidodendrons1 die in de volgende      
perioden #be tot #cj meters hoogte      
zullen bereiken4 ,thans zijn de         
wolfsklauwen planten met neerliggende1  
kruipende stengels6  ,in die stille     
bosschen leefde geen enkele vogel1      
kruipend of viervoetig dier4 ,de        
tegenwoordige boschbewoners3 herten1    
reen1 wolven1 vossen of eekhorentjes2   
leeuwen1 tijgers1 panthers of jakhalzen2
 hagedissen of kikvorschen2 arenden1    
gieren1 raven1 pauwen of patrijzen1     
zangvogels1 nachtegalen of vinken1      
bestaan nog niet4 ,als men iets hoort   
bewegen1 dan is het een schorpioen onder
 de steenen1 een kakkerlak tusschen de  
bladeren of een krekel1 die met de      
vleugels klapt4 ,enkele insecten1 enkele

 muggen gonzen reeds in de zware en     
zoele lucht4 ,maar het leven is nog     
bijna geheel beperkt tot de wateren4    
,het daglicht is nog niet sterk3 de zon 
schijnt nog niet krachtig1 zij is groot1
 doch nevelachtig2 de hemelsblauwe1     
heldere lucht bestaat nog niet2 dag en  
nacht verschillen nog weinig2 de aarde  
kent nog geene jaargetijden of klimaten4
  ,eertijds1 in de azosche periode1 was 
er in het geheel geen verschil tusschen 
dag en nacht1 hoewel de planeet reeds om
 hare as wentelde1 omdat het zwakke     
licht door de zonnenevelvlek            
uitgestraald1 nog niet tot de           
oppervlakte der aarde doordrong1 en     
omdat de aarde zelf langen tijd         
lichtgevend geweest was1 en daarna door 
dampen omgeven was1 die het licht       
opslorpten4 ,doch nu1 in het devonische 
tijdperk1 en zelfs in het silurische1 is
 er verschil tusschen dag en nacht1 hoe 
weinig dan ook3 dit weten wij reeds     
daaruit1 dat de trilobieten1 de         
schaaldieren1 de weekdieren en de       

visschen oogen bezitten4 ,geen oog kan  
bestaan zonder licht3 de oorsprong van  
het oog zetelt in den lichtindruk4 ,wij 
mogen daaruit dus besluiten1 dat de     
nevelvlek toen reeds zeer was verdicht4 
,maar wij zullen dit belangrijke        
vraagstuk behandelen1 nu wij tot de     
steenkoolperiode genaderd zijn4         
,,vierde ,,hoofdstuk  ,de               
steenkoolperiode4      ,ontwikkeling van
 het plantenrijk4--,eilanden en         
vastland4--                             
,zeeklimaat4--,afwezigheid van          
jaargetijden4--,de zonnenevelvlek4      
--,de dampkring1 de warmte en de        
vochtigheid4--,de planten en            
boomen4--,oude bosschen en dieren1      
daarin levend4   ,geene enkele ster is  
in rust in het onmetelijke heelal2 geen 
enkel atoom zelfs van het hardste       
gesteente1 staat stil2 geene enkele     
molecule in het lichaam van plant of    
dier is onbewegelijk2 geen enkel        
bloedlichaampje in onze aderen1 dat niet
 voortdurend stroomt2 overal en in alles

 is de onzichtbare en onvermoeide kracht
 werkzaam2 werelden veranderen van      
gedaante2 zonnen worden ontstoken en    
uitgedoofd2 de aarde verandert van eeuw 
tot eeuw2 de wezens1 die haar bevolken1 
wijzigen zich naar de levensvoorwaarden1
 en de geschiedenis der aarde is het    
tafereel harer voortdurende wijziging4  
,wij zagen1 hoe de eilanden1 uit de     
wereldzee opgerezen1 de                 
levensvoorwaarden van planten en dieren 
hebben gewijzigd1 en hoe zeeplanten in  
zoetwaterplanten veranderd zijn1 om zich
 later te gewennen aan den vochtigen    
dampkring boven ondiepten4 ,langs de    
kusten beginnen zij het eerst haar nieuw
 bestaan4 ,zij verkrijgen bladeren1 die 
haar in staat zullen stellen1 lucht te  
ademen1 in plaats van ondergedompeld of 
drijvend te blijven4 ,hare broeders1 de 
zee- of waterdieren beginnen ook op     
geringe diepte onder het water1 of zelfs
 buiten het water te leven4 ,reeds      
fladderen insecten aan de oppervlakte   
van het water2 kakkerlakken1            

sprinkhanen1 krekels1 witte mieren1     
kruipen1 springen of glijden voort onder
 de eerste bladeren4 ,de dampkring is   
zwoel1 bijna nog water4 ,de hitte is    
verstikkend4 ,het regent voortdurend4   
,uitstekende levensvoorwaarden voor het 
plantenrijk6 ,aan den oorsprong van het 
leven waren er planten noch dieren3 er  
was alleen protoplasma1 drijvend in het 
water1 amoeben en protisten1 de         
voorouders der dieren en der planten4   
,daarna heeft zich het leven vertakt in 
twee staken1 die langen tijd verbonden  
waren1 alsof zij de scheiding           
betreurden1 maar die eindelijk uitliepen
 in takken1 die thans ver van elkander  
verwijderd zijn1 want een groote afstand
 scheidt thans schijnbaar het rund van  
het gras1 dat het eet3 toch hebben zij  
oorspronkelijk denzelfden stamvader     
gehad1 en voor hem1 die de natuur       
ontleedt1 zijn zij lang niet zoo        
verscheiden als voor den herder1 die de 
kudde weidt4 ,in het begin der          
steenkoolperiode heeft het plantenrijk  

reuzenschreden gemaakt ten gevolge van  
de bijzonder gunstige omstandigheden1   
waardoor zich deze belangrijke phase van
 de geschiedenis der aarde kenmerkt4    
,de inwendige warmte der aarde drong nog
 door de aardschors heen en onderhield  
eene hooge temperatuur in den dampkring4
 ,wel schijnt het voor hem1 die eenen   
vulkaan bestijgt1 alsof eene geringe    
laag slakken en asch voldoende is1 om de
 warmte te onderscheppen1 en iedereen   
weet1 dat men1 door een weinigje asch in
 de holte der hand te nemen1 eene       
gloeiende kool kan vasthouden zonder    
zich te branden2 maar men vergete niet1 
dat de temperatuur der lava nooit hooger
 is dan #ajjj1 terwijl die van den      
oorspronkelijken aardbol minstens negen-
 of tienmaal hooger was2 de mechanische 
warmteleer leert1 dat alleen reeds de   
verdichting van alle moleculen der aarde
 van haren neveltoestand tot hare       
tegenwoordige dichtheid eene hitte moet 
hebben veroorzaakt van #hihhj1 de       
warmte1 ontstaan door de scheikundige   

verbindingen niet medegerekend4 ,door de
 spleten1 door uitbarstingen1 en zelfs  
door de dunne aardschors heen1 die nog  
nauwelijks vast en die met water        
doortrokken was1 kwam die inwendige     
warmte in den dampkring1 die toen nog de
 warmtestralen niet doorliet4 ,het      
opslorpend vermogen van waterdamp is    
#afjjj maal grooter dan dat van droge   
lucht4 ,wij zagen zooeven1 dat de       
dampkring verzadigd was van waterdamp1  
en dat de regen bijna voortdurend       
neerviel4 ,voegen wij nog hierbij1 dat  
er geen vastland was1 maar alleen       
eilanden en dus de geheele aarde onder  
den invloed van een zeeklimaat stond1 en
 het is duidelijk1 dat de temperatuur   
van de oppervlakte der aarde uitnemend  
geschikt was voor de ontwikkeling van   
den plantengroei1 en dat wel niet alleen
 in de tropen1 maar over de geheele     
aarde1 daar er nog geene jaargetijden   
bestonden4  ,onze lezers weten uit de   
,wonderen des ,hemels #ae1 dat de aarde 
zich om de zon beweegt1 en dat hare as  

helt ten opzichte van het vlak der      
ecliptica4 ,gedurende de helft van het  
jaar is de ne pool naar de zon          
toegekeerd1 en de zes overige maanden de
 andere pool4 ,vandaar de lange         
winternachten en de lange zomerdagen1 de
 lage temperatuur aan de polen en de    
groote afwisseling in jaargetijden4     
,gedurende het primaire tijdperk        
verschilde de helling der as niet veel  
van de tegenwoordige helling4 ,had dus  
de zon toen evenals thans eenen         
overwegenden invloed op de warmte der   
aarde1 dan zouden reeds toen klimaten   
bestaan hebben3 de zonnestralen1        
loodrecht vallende op de                
keerkringslanden1 zouden daar eene veel 
hoogere temperatuur hebben doen ontstaan
 dan aan de poolstreken1 waar zij veel  
schuiner vallen4 ,doch de plantengroei  
der steenkoolperiode wijst juist op het 
tegendeel4 ,dezelfde plantensoorten1 die
 aan de tropen voorkwamen1 werden ook in
 de poolstreken gevonden4 ,tot aan      
,spitzbergen en zelfs tot op de hoogste 

breedte1 door menschen bereikt          
7noordpoolexpeditie in #ahgh1 tot op    
eene breedte van #hb #dj'7 heeft men    
dezelfde kolenkalk gevonden1 en tot op  
#gf breedte dezelfde steenkoollagen als 
in ,frankrijk en de ,vereenigde ,staten1
 in ,china1 ,zambeze 7,afrika7 en       
,zuid-,amerika4 ,bovendien bestaat de   
geheele flora uit boomen met blijvende  
bladeren4 ,de stammen van de fossiele   
boomen uit dit tijdvak hebben nog niet  
de concentrische jaarringen1 ieder      
voorjaar gevormd1 waaruit men den       
ouderdom der boomen kan leeren kennen4  
,men kan hieruit met zekerheid afleiden1
 dat er toen nog geene jaargetijden     
waren4 ,de zon voegde slechts weinig    
warmte toe aan die der aarde1 want de   
temperatuur1 waarbij de boomvarens1 de  
wolfsklauwen1 de cycaden groeien1 ligt  
tusschen #bj en #be graden1 en was niet 
hooger in ,afrika dan in ,spitzbergen4  
,de zon was toen reusachtig groot1 maar 
nog nevelachtig1 er straalde slechts een
 zwak licht uit4 ,de zon heeft zich     

eertijds uitgestrekt tot voorbij        
,neptunus en is langzamerhand kleiner   
geworden1 zoodat zij thans slechts eene 
middellijn heeft van #achjjjj           
kilometers1 terwijl die van de loopbaan 
van ,mercurius #aab millioen1 van ,venus
 #bjh millioen1 van de aarde #bif       
millioen kilometers bedraagt4 ,toen de  
zon zich nog uitstrekte tot aan de baan 
van ,venus1 was de middellijn der       
zonneschijf1 van de aarde gezien1 #ij   
groot1 of #afi maal zoo groot als thans4
 ,toch waren de warmte en het licht1 dat
 de aarde toen van de zon verkreeg1     
uiterst gering in vergelijking met de   
warmte1 die de aarde zelf bezat4  ,toen 
de zon zich niet verder uitstrekte dan  
de loopbaan van ,mercurius1 was hare    
schijnbare middellijn1 van de aarde     
gezien1 nog #de4 ,van toen af aan begon 
eerst de helling van de as der aarde    
invloed uit te oefenen op de afwisseling
 der jaargetijden1 indien ten minste de 
warmte der aarde de warmte1 van de zon  
ontvangen1 niet overtrof4  ,voor acht of

 tien millioen jaren1 in het midden der 
primaire periode1 waren de voorwaarden  
voor de duurzaamheid van het            
wereldstelsel niet dezelfde als thans4  
,de zon was grooter1 haar zwaartepunt   
7en ook dat van het zonnestelsel7 nam   
eene andere plaats in dan thans1 en     
misschien was ook het zonnestelsel door 
zijne beweging in de ruimte onderworpen 
aan den invloed van vaste sterren1 aan  
welke het thans niet meer gehoorzaamt4  
,het is niet uitgemaakt1 dat de helling 
der ecliptica dezelfde was als thans1 of
 dat de polen der aarde in al dien tijd 
zich niet over de oppervlakte der aarde 
verplaatst hebben1 of dat de verandering
 van de excentriciteit der aardbaan de  
berekende grenzen niet overschrijdt en  
dus grooteren invloed uitoefent op de   
jaargetijden1 dan men gewoonlijk meent4 
,het is zelfs waarschijnlijk1 dat de    
aarde in die vervlogen tijden onder     
geheel andere omstandigheden bestond dan
 thans het geval is4  ,zoowel de        
sterrenkunde1 als de aardkunde en de    

paleontologie leeren ons1 dat de        
jaargetijden eerst zeer laat in de      
ontwikkelingsperiode der aarde ontstaan 
zijn1 en dat in vroeger tijd het klimaat
 aan de polen hetzelfde was als aan den 
evenaar1 en niet alleen leeren ons die  
wetenschappen1 dt dit zoo geweest is1   
maar ook leeren zij ons1 waarom dit het 
geval is geweest4  ,een zware1 zwoele1  
regenachtige dampkring2 eene            
gelijkmatige1 hooge temperatuur2        
ontzaglijke getijden2 uitbarstingen van 
het inwendige vuur2 talrijke onweders2  
ijzingwekkende stormen2 ziedaar het     
beeld der aarde in dien tijd4 ,de       
getuigen van dien toestand moeten grove1
 sterke wezens geweest zijn1 in wier    
schoot de veredeling van latere tijden  
ontworpen zal worden4  ,de planten1     
weinig samengesteld1 zonder geur1 zonder
 bloemen1 verkrijgen in dien voedzamen  
dampkring reusachtige afmetingen4 ,de   
zon heeft nog geen glans2 de vogels     
zingen nog niet2 eene doodelijke stilte 
omringt de aarde2 alleen de insecten    

gonzen en vermenigvuldigen zich in de   
schaduw der onmetelijke bosschen1 die de
 planeet voor het eerst bekleeden met   
een niet te ontwarren groen tapijt1 van 
den evenaar tot aan de polen4 ,niemand  
kan nog gissen1 dat er in de toekomst   
ijswoestijnen of eeuwigdurende sneeuw   
zullen ontstaan1 die op de bergen en aan
 de poolstreken in de toekomst het leven
 zullen tegenhouden4 ,indien men zich in
 de verbeelding in die uitgestrekte     
eenzaamheid verplaatst1 dan wordt men   
tegenover die eentonigheid van vormen   
vreemd gestemd4 ,de geheele afwezigheid 
van bloemen en hoogere dieren wierp op  
de schepping eenen sluier van algemeene 
droefheid1 geen enkele vogel            
vervroolijkte de bosschen1 waarin ook   
nog geene zoogdieren ronddwaalden4 ,de  
zoele lucht was vervuld met verstikkende
 dampen1 die uit den grond opstegen1 en 
de stilte der natuur werd alleen        
verbroken door het geraas van den regen1
 en het suizen van den wind tusschen de 
boomen4  ,de ,zweedsche                 

natuuronderzoekers ,nordenskjld en      
,malmgren hebben in den zomer van #ahfh 
op ,beren-,eiland 7#gd #cj' ,n4 ,b47 in 
de steenkool en de gesteenten aan de    
oppervlakte1 achttien soorten van       
planten gevonden1 waarvan vijftien      
overeenkomen met die der diepste lagen  
der steenkoolformatie4 ,die flora heeft 
groote overeenkomst met die der ,vogezen
 en het ,schwartzwald4 ,overvloedig     
komen de ,lepidodendrons 7schubboomen7  
voor4 ,in de schaduw dier boomen leefden
 de varens met groote bladeren4 ,ook de 
flora der ,parryeilanden heeft hetzelfde
 karakter2 men heeft daar talrijke      
steenkoollagen gevonden1 en onder de    
planten1 die men daarin ontdekt heeft1  
vindt men er1 die ook in de steenkool   
van ,silezi voorkomen4  ,de             
zeedierenwereld in de poolstreken heeft 
hetzelfde karakter4 ,men vindt talrijke 
weekdieren1 uit de zee afkomstig1 in de 
steenkoolformatie der poolstreken1 welke
 in dezelfde formatie in ,europa        
gevonden worden1 sommige zelfs komen in 

de tropen voor4 ,behalve die weekdieren 
vindt men in ,spitzbergen in de         
kalksteen ook koraaldieren4  ,alles     
wijst er op1 dat toen de warmte1 die op 
de aarde de overhand had1 niet van de   
zon afkomstig was4 ,de poolstreken      
hadden eene veel hoogere temperatuur dan
 thans2 zooals wij zagen1 mogen wij uit 
het voorkomen derzelfde soorten van #dj 
tot #gf graden ,n4 ,b4 afleiden1 dat er 
over de geheele aarde eene groote       
gelijkmatigheid in temperatuur bestond4 
,bovendien wijst het karakter der       
steenkoolflora op eenen moerassigen     
bodem en eenen dampkring1 met waterdamp 
bezwangerd2 tegenwoordig vindt men      
alleen in de vochtige streken der tropen
 plantenvormen1 daarmede overeenkomend4 
,in onzen tijd groeien de varens en de  
wolfsklauwen meestal onder de dichte    
schaduw der bosschen1 en hebben zij veel
 minder dan de zaadplanten behoefte aan 
de rechtstreeksche werking van de       
zonnestralen4 ,dit was ook het geval met
 hunne oorspronkelijke voorouders1 en   

daar zij de groote meerderheid uitmaken 
van de planten der steenkoolformatie1   
zoo begrijpen wij1 dat zij hebben kunnen
 leven en bloeien onder eenen steeds    
bedekten hemel4 ,hetzelfde is het geval 
met de insecten dier periode1 want voor 
het meerendeel zijn het nachtdieren1    
zooals de witte mieren en de            
kakkerlakken4  ,ook het feit1 dat men in
 de poolstreken koraaldieren gevonden   
heeft1 bewijst1 dat in die tijden de    
poolzee eene koralenzee was en dus nooit
 kouder kon geweest zijn dan #bj4       
,duizenden heldere beken1 gevoed door   
onophoudelijke regens1 stroomden van de 
naburige hellingen en de hooger gelegen 
vlakten4 ,aan de oevers groeiden de     
boomvarens1 de lepidodendrons1 de       
sigillaria's telkens in andere          
verhoudingen4 ,de calamiten steil en    
recht1 de varens onuitwarbaar           
dooreengevlochten1 zouden de            
verwondering van den aanschouwer hebben 
opgewekt2 de bevalligheid der boomvarens
 met hare reusachtige bladerenkroon1 de 

regelmatige schoonheid der              
lepidodendrons1 de lenigheid der        
asterophylliten1 de spelingen van het   
licht1 dat even doorgelaten wordt door  
het dichte lommer1 moeten eene          
verrassende uitwerking gehad hebben4    
,maar onder al die steile boomen1       
volgens bijna wiskundige wetten         
ingedeeld1 was nog geene enkele bloem   
zichtbaar4 ,de voortplantingsorganen    
bestonden slechts uit de onmisbare      
gedeelten2 van glans ontbloot1 waren zij
 onder geene bedekking verborgen of     
waren zij omgeven door onbeduidende     
schubben4 ,eerst later1 toen de natuur  
rijker aan vormen werd1 bloosde zij over
 hare naaktheid2 eerst toen weefde zij  
zich bruidskleederen2 daartoe heeft zij 
de bladeren1 die bij de                 
voortplantingsorganen lagen1 buigzaam   
gemaakt en in bloembladeren veranderd1  
en hunnen vorm en kleur gewijzigd4 ,en  
zoo heeft zij de bloem geschapen1 zooals
 de beschaving de weelde heeft          
voortgebracht1 door haar buiten de      

grenzen van het volstrekt noodzakelijke 
te doen treden4  ,de dampkring was in de
 steenkoolperiode rijk aan koolzuur2 die
 groote hoeveelheid koolzuur werd op het
 eerste voor goed uit de zee verrezene  
vaste land aan die rijke plantenwereld  
afgestaan onder begunstiging van eene   
tropische temperatuur en een            
overvloedig1 hoewel verspreid licht4 ,in
 gewone omstandigheden1 zouden die      
planten bij hare ontleding aan den      
dampkring het koolzuur teruggegeven     
hebben1 dat zij daaraan ontnomen hadden4
 ,maar de plantenoverblijfselen werden  
naar gelang van hunnen val onder het    
water en de modder bedolven1 en hunne   
langzame verandering1 afgesloten van de 
lucht1 liet in de koolaarde de koolstof 
bijna geheel bestaan4 ,tegelijkertijd   
zetten zich ontzettende massa's         
kalksteen af1 die eveneens eene groote  
hoeveelheid koolzuur bonden4 ,zoo werd  
in die periode langzamerhand de         
dampkring gezuiverd4  ,al zijn de       
natuurkundige voorwaarden der           

steenkoolperiode over de geheele aarde  
dezelfde geweest1 daaruit volgt nog     
niet1 dat men op alle breedten          
steenkolen verwachten kan4 ,op die      
plaatsen toch1 waar toen de zee         
stroomde1 konden alleen kalksteenen1    
zooals koolzure kalk en andere gevormd  
worden4 ,hieruit volgt1 dat in de       
steenkoolperiode boven #gf ,n4 ,b4 zich 
eene onmetelijke zee uitstrekte4 ,eerst 
ten zuiden dier parallel1 op de eilanden
 ,melville1 ,bathurst en ,patrick vindt 
men steenkoolformaties4 ,zoo ook        
ontbreken zij in de tropen van het      
noordelijk halfrond1 die toen onder     
water lagen4 ,op het noordelijk halfrond
 vindt men dus de steenkoolformatie     
overal tusschen #dj en #gf4 ,op het     
zuidelijk halfrond vindt men haar alleen
 op #af breedte 7,zambeze7 en in        
,australi1 tusschen #be en #ce4 ,het is 
dus waarschijnlijk1 dat toen1 evenals   
thans1 de zuidelijke landen zich minder 
ver uitstrekten en dichter bij den      
evenaar gelegen waren dan de            

noordelijke4  ,de steenkoolformatie is  
in sommige streken twaalfduizend meters 
dik2 daarin overheerschen met de        
steenkool1 zandsteen en zwarte leisteen1
 waarin als afdruksels de overblijfselen
 der plantenwereld voorkomen2 in de     
kolenkalk vindt men alleen zeedieren4   
,men vindt dikwijls een honderdtal lagen
 steenkool regelmatig op elkander       
gestapeld2 de steenkoolformatie         
vertegenwoordigt dus een langdurig      
tijdperk1 waarin de plantenwereld       
aanzienlijke veranderingen heeft        
ondergaan4 ,wij moeten ons dus tot de   
planten dier formatie wenden1 om        
onderverdeelingen in die periode te     
kunnen vaststellen4 ,de ,europeesche    
kolenbeddingen leeren ons1 dat de       
steenkoolperiode in drie deelen kan     
verdeeld worden1 ieder met hare         
eigenaardige flora3  ,i4 ,in de eerste  
periode hebben de wolfsklauwen          
7lepidodendrons7 en de varens met       
gevinde bladeren de overhand4  ,,ii4 ,in
 de tweede periode de sigillaria's en de

 calamiten te zamen met de groote       
boomvarens4  ,,iii4 ,in de derde periode
 vindt men voor het grootste gedeelte   
varens1 cordaten en ringvormige         
moerasplanten 7,annularia74 ,in die     
laatste periode komt de ,walchia te     
voorschijn1 die in de bosschen der      
,permische periode de overhand heeft4   
,doch laat ons thans meer nauwkeurig de 
steenkolenmijnen onderzoeken4 ,de       
steenkolen zijn het product van eene    
opeenhooping van ontlede plantaardige   
stoffen4 ,men vindt daarin de           
overblijfselen1 de takken1 de bladeren1 
de indrukken van de boomen dier oude    
bosschen4 ,scheikundig ontleed1 blijken 
zij te bestaan uit koolstof1 waterstof  
en zuurstof1 d4 i4 uit de samenstellende
 bestanddeelen der plantenweefsels4     
,gemiddeld bevatten de steenkolen #hc   
koolstof1 #f waterstof1 #e #a_/b        
zuurstof en sporen van stikstof en      
zwavel4 ,sommige stukken anthraciet     
bevatten #ie koolstof4  ,men kan        
letterlijk zeggen1 dat de warmte1 die de

 locomotieven verhit en die afkomstig is
 van de koolstof1 in de bosschen der    
primaire periode vastgelegd1 niets      
anders is dan de oorspronkelijke warmte 
der aarde en de zonnewarmte4 ,die oude  
warmte was opgehoopt in de steenkolen1  
wij maken die thans weer vrij1 terwijl  
wij haar arbeidsvermogen in eenen       
anderen vorm gebruiken1 en wij geven aan
 de natuur de reserve terug1 die zij had
 achtergehouden4  ,zijn die bosschen der
 steenkoolperiode begraven op de plaats1
 waar zij oorspronkelijk aanwezig waren8
 ,zou de steenkool oorspronkelijk turf  
geweest zijn1 die gedrukt onder later   
ontstane bezinksels1 versteend is8 of   
bestaat de steenkool uit plantaardige   
overblijfselen1 door het water          
medegesleept en op den bodem der bekkens
 afgezet8 ,de tweede theorie is het     
eerst door de geologen verkondigd1 zij  
is daarna door de eerste verdrongen1    
toen men bijna versteende1              
rechtopstaande boomen ontdekt had1 doch 
in de laatste jaren weder in eere       

hersteld1 omdat zij het geheel der      
waargenomen feiten beter verklaart4     
,stroomen beladen met grint1 modder en  
plantaardige overblijfselen monden uit  
in het diepe en stille water van een    
meer1 waar de stoffen naar hare         
dichtheid gescheiden worden3 de         
keisteenen en het grint vallen in zeer  
schuine lagen bij de monding1 terwijl de
 modder verder doorstroomt1 zich onder  
eene veel kleinere helling laagsgewijze 
afzet en de plantenstoffen bijna        
horizontaal aan het uiteinde bezinken4  
,zoo wordt voortdurend het plantenslib  
onder nieuwe sedimentlagen bedolven1 en 
indien de toevoer van                   
plantenoverblijfselen voortgaat1 zal de 
steenkoollaag zich meer of minder       
regelmatig op den bodem verlengen1      
hoewel de verschillende deelen niet     
gelijktijdig ontstaan zijn4 ,zoo kan men
 in de steenkoollaag alle overgangen    
vinden van de ruwere steenkool 7d4 i4 de
 plantenstof zonder minerale            
bijmengselen7 tot aan eene modderlaag1  

vermengd met enkele overblijfselen van  
planten4  ,hoevele jaren en eeuwen      
vertegenwoordigen die bezinkingen8 ,het 
is moeilijk te ramen4 ,volgens de       
berekeningen van ,elie de ,beaumont     
zoude al de steenkool1 die door onze    
tegenwoordige bosschen kan geleverd     
worden1 over de uitgestrektheid der     
thans ontgonnen mijnen slechts eene laag
 vormen van #af centimeters in #ajj     
jaren4 ,wij hebben hier dus te doen met 
de vrucht van honderdduizenden jaren1   
die millioenen jaren achter ons liggen4 
,men denkt hier onwillekeurig aan de    
voorstelling der ,buddhisten4 ,om een   
denkbeeld te geven van den ouderdom der 
aarde en van haren duur1 vergelijken zij
 onze planeet met eenen diamantberg1 die
 iedere eeuw eens met een katoenen lapje
 wordt afgestoft4 ,wanneer zal die berg 
versleten zijn8  ,de spoorwegen hebben  
in de laatste vijftig jaren een ongekend
 licht laten vallen op de               
ontwikkelingsgeschiedenis der aarde1    
door de tunnels1 die door de            

verschillende lagen van de oppervlakte  
der aarde geboord zijn4 ,maar van alle  
formaties is toch de steenkoolformatie  
het ijverigst bestudeerd1 om hare groote
 innerlijke waarde en hare beteekenis   
voor de industrie4 7,wij behoeven hier  
niet te spreken van de diamant- en      
metaalmijnen1 omdat zij tot de          
vulcanische formaties behooren1 tot     
eenen tijd1 die aan het leven is        
voorafgegaan74 ,men kent niet alleen de 
steenkoolmijnen1 die de oppervlakte van 
den bodem aanraken1 maar met de grootst 
mogelijke inspanning heeft men ook die  
lagen onderzocht1 die iets dieper       
liggen1 maar toch nog de ontginning     
waard zijn4 ,die ontginning heeft immers
 hare grenzen3 indien de diepte der     
steenkolenlaag zo groot is1 dat de      
exploitatiekosten den verkoopsprijs     
overtreffen1 dan houdt de ontginning op4
 ,z b4v4 blijkt reeds uit de figuren op 
blz4 #agi en #ahd1 dat men1 zoo men     
doorgraaft tot aan de primaire formatie1
 die onder ,parijs gelegen is1 wel      

steenkool kan vinden1 maar dat de       
exploitatiekosten eene ontginning       
onmogelijk maken4  ,de groote waarde van
 de steenkool1 die kostbaarder is1      
naarmate zij minder onuitputtelijk is   
7de vraag wordt thans ernstig behandeld1
 voor hoevele eeuwen er nog steenkool   
beschikbaar is71 heeft er toe geleid1 om
 ook de steenkoollagen te leeren kennen1
 die niet tot de oppervlakte der aarde  
naderen1 en door formaties van later    
dagteekening bedekt zijn4 ,zeer rijk aan
 steenkolenmijnen zijn ,belgi1          
,engeland1 ,westphalen1 de ,vereenigde  
,staten1 ,rusland en ,china #af4 ,het   
steenkolengebied strekt zich uit over   
meer dan een derde deel van ,europeesch 
,rusland4 ,de geologische samenstelling 
7kolenkalk7 toont aan1 dat op het einde 
der steenkoolperiode zich eene zee over 
,rusland uitstrekte toen westelijk      
,europa1 reeds voor het grootste        
gedeelte boven water1 met meren en      
zoetwatermoerassen bedekt was1 die den  
voet der reuzenplanten besproeiden4     

,wanneer de steenkoollagen aan de       
oppervlakte van den bodem grenzen1 dan  
strekken zij zich daarom nog niet over  
eene groote oppervlakte uit1 maar dalen 
zij wel tot op zekere diepte naar       
beneden4 ,door vertikale putten en      
hellende mijngangen delven de           
mijnwerkers de kostbare brandstof ten   
koste van een leven van                 
zelfverloochening4 ,hoogst zelden is een
 kloeke en zorgenvrije ouderdom de      
belooning van een werkzaam leven vol    
opofferingen4 ,indien de mijnwerker     
ongedeerd is gebleven na alle rampen1   
die hem in zijn leven onder de          
aardoppervlakte bedreigen1 zooals       
mijngas1 instortingen1 overstroomingen  
enz41 dan zijn toch zijne longen        
doortrokken met steenkolenstof1 en      
werken zij niet meer normaal2 zijn bloed
 wordt slecht vernieuwd1 en het         
daglicht1 waarvan hij nog enkele jaren  
hoopte te genieten1 verlicht een zwak   
lichaam1 dat bijna zijn tweede vaderland
 betreurt4 ,indien wij ons toevertrouwen

 aan het stoomros1 dat de landen        
doorklieft en de afstanden vernietigt1  
indien wij des avonds de schitterende   
verlichting bewonderen1 die met het     
daglicht wedijvert1 dan denken wij      
slechts hoogst zelden aan den dapperen  
mijnwerker1 die op zijn vreedzaam       
arbeidsveld de grondstof graaft ten     
koste van wat den mensch het liefste is4
  ,de diepte der kolenmijnen bedraagt   
somtijds #ejj1 #fjj of #hjj meters1 en  
de mijngangen1 met het kompas gegraven1 
strekken zich dikwijls tot #e of #f     
kilometers uit4  ,die steenkolenbekkens 
hebben in het algemeen den vorm van     
grootere of kleinere1 dikkere of        
dunnere1 diepere of minder diepe kommen1
 maar de talrijke ontwrichtingen der    
lagen en de verscheidenheid der         
oorspronkelijke omstandigheden1         
waaronder zich de steenkool gevormd     
heeft1 maken het moeilijk1 eenen regel  
daarvoor vast te stellen4 ,verscheidene 
geologen onderscheiden de kolenkalk van 
de daarboven gelegen steenkool1 die     

daarvan door eene laag zandsteen        
gescheiden is4 ,men kan echter moeilijk 
gissen1 hoeveel achtereenvolgende       
bezinkingen van zout- en zoetwater door 
de talrijke steenkolenbladen            
vertegenwoordigd worden4 ,in de laag1   
die zich uitstrekt van ,valencienes tot 
,luik1 heeft men op eene dikte van #cjj 
meters #aef op elkander liggende bladen 
geteld4 ,enkele bladen zijn slechts     
eenige decimeters dik1 andere1 zooals te
 ,commentry1 hebben eene dikte van #be  
meters4 ,in ,belgi hebben enkele lagen  
den vorm van eene ,z1 zoodat eene zelfde
 vertikale put1 dikwijls driemaal door  
een zelfde blad gaat4 ,dikwijls moet de 
mijnwerker zich in de lastigste bochten 
wringen1 om den steenkolenader te       
volgen4  ,de steenkool komt niet alleen 
voor in de formaties der primaire       
periode1 waarvan wij thans de           
geschiedenis bestudeeren4 ,de fossiele  
brandstof komt in alle formaties voor1  
maar zij is hoe langer hoe minder zuiver
 en vast1 of neemt eene kleinere ruimte 

in1 naarmate men de geologische ladder  
opklimt of afdaalt1 van de eigenlijke   
steenkolenformatie afgerekend4 ,alleen  
in die formatie zelf waren de botanische
 en climatologische voorwaarden van dien
 aard1 dat zij eene zoo groote          
opeenhooping van planten toelieten1 als 
de vorming der steenkool noodzakelijk   
maakte4 ,wij moeten echter wel degelijk 
de oude en de jongere steenkool         
onderscheiden4  ,doch keeren wij thans  
terug tot de planten uit de periode1    
waaraan wij de steenkool te danken      
hebben4 ,te midden van de prachtige     
varens met hare fijn uitgesneden        
bladeren vindt men ook de kleinste      
sporeplanten1 die zich onder het water  
verbergen of die door hare geringe      
afmetingen onzichtbaar zijn4 ,onder de  
sporeplanten vindt men de grootste en de
 kleinste planten4 ,men vindt er z      
kleine onder1 dat men meer dan honderd  
millioen bijeen moet brengen1 om het    
gewicht van n gram te bereiken6 ,en     
daarnaast de ,macrocystis1 die eene     

lengte van #ejj meters bereiken kan1 en 
wier stam toch dun en buigzaam is4  ,men
 vindt de sporeplanten overal3 in het   
water1 op de oppervlakte der aarde1 in  
den grond1 in de lucht1 in de levende   
lichamen1 in de lijken4 ,hare rol is    
uiterst belangrijk4  ,de wateren zijn   
vol wieren2 de stroomen1 de rivieren1 de
 vijvers1 de poelen voeden onmetelijke  
hoeveelheden dier planten2 de bodem der 
zeen is er mee bedekt2 zij geven het    
aanzijn aan bosschen1 die in            
verscheidenheid van vormen en schoonheid
 van kleur niet onderdoen voor de       
bosschen op het land4 ,als het bloote   
oog in die wateren niets nieuws meer    
waarneemt1 dan ontdekt men met een      
vergrootglas weer nieuwe landschappen2  
spoedig is ook het vergrootglas niet    
meer voldoende1 en indien men dan den   
mikroskoop te hulp neemt1 dan bemerkt   
men1 dat men tevergeefs zijnen          
gezichtseinder uitbreidt door telkens   
sterker vergrootingen1 want steeds      
ontdekt men nieuwe plantensoorten1 en   

krijgt men de overtuiging1 dat de natuur
 ons het oneindige te peilen geeft4  ,al
 die sporeplanten1 groot en klein1      
leven1 en dat leven is veel meer dan het
 onze de bron van het leven op aarde4   
,als men die planten aan den arbeid     
ziet1 dan begrijpt men1 welke           
belangrijke rol zij spelen onder de     
verschijnselen1 die op onze planeet     
plaats vinden3 terwijl zij1 om te leven1
 het koolzuur onttrekken aan de wateren1
 die verzadigd zijn van dubbel koolzure 
kalk1 bereiden zij de onoplosbare       
koolzure kalk1 die zich afscheidt1 en   
vervaardigen zij lagen van steen1 waarin
 zij hare overblijfselen achterlaten als
 getuigen van het deel1 dat zij aan den 
arbeid genomen hebben4 ,andere planten  
werken op het kiezelzuur2 zij houden dat
 vast1 bedienen zich er van1 om         
beschermende omhulsels te vervaardigen1 
en zich met duizelingwekkende snelheid  
vermenigvuldigend1 vormen zij de        
gesteenten1 die zich snel verheffen2 de 
opvolgende geslachten legeren zich op de

 lijken van die1 welke vr hen geleefd   
hebben1 en die daar blijven liggen1     
omgeven door kiezelrijke schelpen1 die  
hun tot lijkwade dienen4  ,somtijds doen
 die kleine sporeplanten1 medegevoerd   
door de stroomen1 hare dooden in z      
grooten getale stranden1 dat zij de     
mondingen van die stroomen verstoppen4  
,aan de monden van den ,oder en vele    
andere rivieren1 bestaat de modder voor 
een derde of de helft uit ontelbare     
soorten van planten4 ,in de haven van   
,pillau wordt iedere eeuw eene massa van
 n millioen cubieke meters van die      
oneindige kleine wezens afgezet4        
,nauwelijks komen die gesteenten boven  
water1 of andere sporeplanten maken zich
 er van meester3 gewoonlijk zijn het    
korstmossen4 ,aan de rotsen vastgehecht1
 ontleden zij zelfs de hardste          
gesteenten4 ,die merkwaardige planten1  
die men overal vindt1 waar een terrein  
geschikt gemaakt kan worden voor de     
vestiging van hooger ontwikkelde        
planten1 hetzij wieren1 hetzij          

paddestoelen1 zijn voor verschillende   
soorten van arbeid geschikt2 men vindt  
ze dan ook op het kwarts1 op zandsteen1 
leisteen1 het bazalt en het porphyr van 
uitgedoofde vulkanen1 en zelfs op de    
nauwelijks afgekoelde lava van nog      
steeds vuurspuwende bergen4 ,wij moeten 
echter opmerken1 dat de sporeplanten    
oorspronkelijk waterplanten waren en nog
 altijd min of meer het water zoeken2   
nauwelijks wagen zich de hoogst         
ontwikkelde op droge plaatsen2 de       
korstmossen sterven wel niet in de      
brandende woestenijen1 maar leven daar  
slechts1 als zij eenig vocht vinden4    
,men gevoelt bij alle sporeplanten eene 
geheime verwantschap met de wieren1     
waaruit zij ongetwijfeld zijn           
voortgekomen2 bijna alle moeten zij f in
 het water leven f hebben zij behoefte  
aan meer of minder vochtige lucht4      
,dringen wij iets dieper in den grond   
door1 dan blijkt het dat de             
verschijnselen1 die wij daar waarnemen1 
het vervolg zijn van die1 welke plaats  

gegrepen hebben in de tijdperken1 die   
aan het onze zijn voorafgegaan4         
,dezelfde arbeid werd verricht1 en wel  
op dezelfde wijze1 het evenwicht werd   
tot stand gebracht door de vereenigde   
werking van voortbrengende en verterende
 elementen2 maar te oordeelen naar de   
getuigenissen dier eeuwen1 waren het    
alleen de sporeplanten1 die dien arbeid 
verrichtten1 terwijl de zaadplanten     
eerst veel later verschenen1 om eerst   
met de sporeplanten samen te werken1 ze 
later aan te vullen1 en eindelijk te    
trachten ze te vervangen in haren       
arbeid4  ,tijdens den langen duur der   
steenkoolperiode werd de levenskracht   
der planeet in de wateren hoofdzakelijk 
vertegenwoordigd door de visschen1 op   
het land door de planten4 ,nog bestaan  
wel niet de hoogere ontwikkelde soorten 
in het dieren- en plantenrijk1 maar     
reeds openbaart zich het streven der    
natuur door de opklimming van het       
delfstoffenrijk tot aan de visschen en  
insecten aan de ne zijde1 en de varens  

en sigillaria's aan de andere zijde4    
,dat streven zal blijven voortduren1    
totdat de natuur het aanzijn zal        
geschonken hebben aan de gevoelige en de
 vleeschetende planten1 het             
kruidje-roer-mij-niet en de drosera1 en 
aan de vogels1 de zoogdieren en den     
mensch4  ,in de periode1 die wij thans  
bestudeeren1 hebben de planten de       
grootste vorderingen gemaakt1 en de     
natuur noodigt ons zelf uit1 om een     
oogenblik te vertoeven1 ten einde die   
merkwaardige plantenwereld1 die zoo     
dikwijls miskend is1 te bewonderen4 ,de 
planten zijn niet minder merkwaardig dan
 de dieren1 ook zij leven1 en het is    
alleen door eenen samenloop van         
omstandigheden1 dat niet het hoogst     
ontwikkelde ras een plantenras geworden 
is1 in plaats van het menschenras4      
,laten wij ons eerst nog even           
herinneren1 dat de planten in twee      
groote afdeelingen kunnen gesplitst     
worden3 de cryptogamen 7geheim bloeiende
 sporeplanten7 en de phanerogamen       

7openlijk bloeiende zaadplanten74 ,de   
eerste zijn nederige1 weinig            
schitterende planten1 zonder bloemen2 de
 huwelijkssponde der plant1 de          
voortplantingsorganen1 zijn onzichtbaar1
 mikroskopisch klein1 en z verborgen1   
dat eertijds zelfs uitstekende          
plantkundigen aan het bestaan dier      
organen twijfelden1 en die planten      
agamen1 7zonder voortplanting7 wilden   
noemen4 ,tot die cryptogamen behooren de
 wieren1 de zwammen1 de schimmels1 de   
mossen1 de paardestaarten1 de varens4   
,in werkelijkheid is er bij deze planten
 evenmin als bij de zaadplanten1        
generatio spontanea1 maar evenals bij de
 lagere dieren1 waarvan wij de          
ontwikkelingsgeschiedenis hebben        
medegedeeld1 is de wijze van            
voortplanting nog weifelend1 en heeft   
zij nog niet die volmaaktheid bereikt1  
dat de geslachten volkomen gescheiden   
zijn1 en dat twee verschillende1        
elkander aanvullende wezens tot elkander
 moeten naderen4  ,geen bloemen1 geen   

behaagzucht1 geen welriekende geuren1   
geen wellust3 minnarijen van weekdieren1
 schaaldieren1 visschen4  ,maar de      
natuur verheft zich tot een potischer   
ideaal4 ,uit de sporeplanten komen de   
zaadplanten voort1 evenals de gewervelde
 dieren uit de ongewervelde4 ,de        
zaadplanten zijn de hooger ontwikkelde1 
met schitterenden bruidstooi1 en        
voortplantingsorganen1 die bij de meeste
 met het bloote oog zichtbaar zijn3 de  
mannelijke organen1 de meeldraden1      
dragen de bevruchtende stof1 het        
stuifmeel2 het vrouwelijk orgaan1 de    
stamper1 bevat de te bevruchten eitjes1 
die het aanzijn geven aan eene nieuwe   
plant4 ,de zaadplanten worden in twee   
afdeelingen verdeeld3 de gymnospermen   
7naaktzadigen7 en de angiospermen       
7bedektzadigen72 bij de eerste zijn de  
eitjes niet in eenen gesloten zak1      
eierstok1 ingesloten2 en groeit het hout
 door jaarringen aan 7naaldboomen72 bij 
de tweede zijn de eitjes opgesloten in  
den eierstok2 de angiospermen worden    

weder in twee klassen verdeeld3 de      
monocotylidonen 7nzaadlobbigen71 waar   
het hout niet aangroeit door            
concentrische ringen 7palmen1 bananen1  
suikerriet1 dekriet1 hyacinten enz47 en 
de dicotylidonen 7twee zaadlobbigen71   
waar het hout door jaarringen aangroeit 
en de vaatbundels onbegrensd zijn       
7eiken1 olmen1 enz474 ,doch wij mogen   
niet te veel in bijzonderheden afdalen3 
wij schrijven geen handboek over        
plantkunde4 ,wel mogen wij het leven der
 planten leeren kennen1 door hare zeden 
en aandoeningen te bestudeeren4  ,fig4  
#aej-aed stellen eenige bloemen voor4   
,in de bloemkroon ziet men in het midden
 een aan haar benedeneinde gezwollen    
draadje 7stijl71 dit is de stamper of   
het vrouwelijke orgaan2 de zwelling aan 
de benedenzijde is de eierstok1 die de  
eitjes bevat2 de top van den stamper is 
de stempel4  ,rondom dien stamper ziet  
men de meeldraden of mannelijke organen1
 vijf of meer in getal 7hun aantal is   
veranderlijk71 en ook de stamper kan n- 

of veelvoudig zijn4 ,de meeldraden      
bestaan uit eenen helmdraad1 die eindigt
 in eenen ovalen geelgekleurden         
helmknop1 die een geel poeder1 het      
stuifmeel bevat1 dat voor de bevruchting
 dient4  ,men zal zich gemakkelijk van  
de bevruchting der bloemen rekenschap   
geven bij de beschouwing der fig4       
#aed-aeg4 ,fig4 #aed stelt eene kalmia  
voor1 terwijl de meeldraden in rust     
zijn1 vr de bevruchting2 fig4 #aee      
diezelfde bloem op het oogenblik der    
bevruchting1 als de meeldraden zich     
geplaatst hebben op den stempel van den 
stamper2 fig4 #aef is eene loasa        
lateritia1 waar men alle meeldraden     
aangetrokken ziet door den stamper4     
,voor de bevruchting is het             
noodzakelijk1 dat het stuifmeel de      
eitjes aanrake4 ,de eitjes1 die niet    
door die bevruchtende stof worden       
aangeraakt1 blijven onvruchtbaar4 ,op   
het oogenblik der bevruchting opent zich
 de helmknop en werpt deze het stuifmeel
 op den stempel4 ,uit iederen           

stuifmeelkorrel gaat eene zeer fijne    
buis uit1 die in den stempel dringt1 den
 stamper in zijne geheele lengte        
doortrekt1 om de eitjes te zoeken1 die  
haar aantrekken1 en door haar bevrucht  
worden4 ,van dat oogenblik af begint de 
vrucht zich te ontwikkelen3 het         
bevruchte eitje wordt eene zaadkorrel en
 de eierstok eene vrucht4 ,de bloem1 met
 hare geuren en schoonheid1 verdwijnt2  
het schoone wijkt voor het ware1 het    
aangename voor het nuttige4 ,het doel   
der natuur is volbracht4  ,bij de dieren
 zijn reeds sedert langen tijd de       
geslachten gescheiden1 en die scheiding 
is een zeer krachtige oorzaak van       
vooruitgang en ontwikkeling4 ,bij de    
planten is de scheiding der geslachten  
uitzondering4 ,daar de planten op hare  
plaats blijven1 zoo is scheiding der    
geslachten in haar nadeel1 zoodat deze  
waarschijnlijk wel nooit algemeen zal   
worden4 ,de nhuizige planten1 waar      
mannelijke en vrouwelijke bloemen op    
dezelfde plant voorkomen1 gaan het meest

 vooruit4 ,de vorm der bloem hangt samen
 met de betrekkelijke lengte van de     
meeldraden en van den stamper4 ,daar de 
bevruchting het best verzekerd wordt1   
indien het stuifmeel boven het          
vrouwelijk orgaan gelegen is1 opdat het 
neervallend op den stempel kome1 zijn   
bij de recht opstaande bloemen de       
meeldraden langer dan de stamper en     
steken zij daar boven uit4 ,bij de      
fuchsia's1 waar de bloemen neerhangen1  
is de stempel ver onder de meeldraden   
gelegen1 en als het stuifmeel uit de    
helmknoppen valt1 komt het dus weder op 
den stempel4 ,bij een groot aantal      
bloemen zetten zich de meeldraden bij de
 minste aanraking in beweging2 als men  
ze even aantikt1 of een insect er maar  
aan raakt1 vallen zij op den stempel    
neer4 ,de insecten spelen dan ook eene  
belangrijke rol bij het bevruchten der  
bloemen4 ,indien zij zich in de         
bloemkroon neerzetten1 brengen zij de   
zoo gevoelige meeldraden in beweging1   
die instinctmatig in aanraking komen met

 den stempel4 ,de bijen1 de hommels1 de 
kapellen nemen het stuifmeel mede1 als  
zij honig gezocht hebben in de          
bloemkroon1 en als zij zich dan op      
andere bloemen nederzetten1 geven zij   
daar het stuifmeel af1 dat die bloemen  
veel sneller bevrucht1 dan zonder de    
tusschenkomst dier insecten het geval   
zoude geweest zijn4 ,bij de planten met 
gescheiden geslachten1 zooals de dadels1
 de kastanjes1 en andere1 is de         
bevruchting zelfs zonder de hulp der    
insecten of van den wind onmogelijk4    
,men kent de geschiedenis van den       
vrouwelijken dadel1 te ,otranto geplant1
 die onvruchtbaar bleef1 totdat een     
mannelijke dadel te ,brindisi z hoog    
boven de naburige boomen uitstak1 dat de
 wind het bevruchtende stuifmeel naar   
,otranto kon overbrengen4  ,de          
vallisneria1 eene bekende waterplant1   
behoort tot de merkwaardigste der       
planten met gescheiden geslachten4 ,de  
vrouwelijke bloemen worden door eenen   
langen steel gedragen1 die haar in staat

 stelt1 tot aan de oppervlakte van het  
water te komen en daar hare             
bekoorlijkheden ten toon te spreiden4   
,de mannelijke bloemen stijgen niet hoog
 genoeg1 om ze te bereiken4 ,maar       
somtijds ontsnappen zij plotseling uit  
de bloemscheede1 die ze omsloten hield1 
en verheffen zij zich tot de            
huwelijkssponde4 ,dan verspreiden de    
helmknoppen hun stuifmeel en wordt dit  
door de vrouwelijke bloemen opgenomen4  
,daarna wikkelen zij haren steel        
spiraalvormig op1 zeggen het licht      
vaarwel en dalen zij af tot onder het   
water1 om er de vrucht van hare liefde  
te doen rijpen4  ,nog hooger in         
ontwikkeling zijn de planten met        
willekeurige of teweeggebrachte         
bewegingen1 die op hare wijze zenuwen en
 spieren bevatten en begaafd zijn met   
vermogens1 die hooger staan dan die van 
een groot aantal lagere dieren4 ,daartoe
 behooren het kruidje-roer-mij-niet1 de 
drosera1 de vliegenvanger1 de           
aldrovandia1 de pinguicula1 de          

utricularia1 enz4 ,de merkwaardigste en 
nauwkeurigst bestudeerde is de drosera1 
merkwaardig type der vleeschetende      
planten4 ,wij zijn zzeer gewend aan het 
denkbeeld1 dat de planten door hare     
bladeren ademen1 en dat zij zich door   
hare wortels met de sappen der aarde    
voeden1 dat onze gewone begrippen       
omtrent de onschuld van het plantenrijk 
omver geworpen worden1 indien wij hooren
 spreken van eene plant1 die eet en haar
 voedsel verteert als een dier4 ,do     
drosera1 die de venen en de moerassen   
bewoont1 heeft bladeren1 die bedekt zijn
 met voelhorens1 en vloeistofdruppels   
afscheiden1 die in de zon schitteren4   
,indien een insect1 vlieg1 vlinder1 of  
waterjuffer zich op het blad plaatst1   
dan dalen alle voelhorens 7dikwijls ten 
getale van #bfj7 op het insect af en    
nemen het gevangen4 ,al plaatst het zich
 op den rand van het blad1 dan wordt het
 reeds gegrepen en naar het midden      
gesleept4 ,het wordt met een slijmerig  
vocht besmeerd en sterft spoedig4       

,daarna eet de plant het in letterlijken
 zin op3 het slorpt het op en verteert  
het door middel van eene soort van      
maagsap4 ,de vleeschetende plant scheidt
 eene gistingsstof af1 met pepsine      
overeenkomend1 en die ook bij de        
spijsvertering dezelfde rol vervult4    
,men kan de plant rauw1 of gebraden     
vleesch1 stukken hard ei1 beenderen of  
graten geven1 zij geeft bijna niets     
terug6 ,de plant heeft eene             
ongeloofelijk krachtige spijsvertering4 
,wij hebben ruimte te kort1 om langer   
over die planten uitte weiden4 ,het     
zoude anders belangrijk zijn1 nog een   
oogenblik stil te staan bij de          
vliegenvangers1 die de onvoorzichtige   
vliegen1 die zich een oogenblik op de   
bladeren neerzetten1 meedoogenloos      
vermorzelen en verslinden1 of bij andere
 verwante soorten2 doch wij mogen niet  
langer vertoeven4 ,ons doel was alleen1 
bij de beschrijving der                 
steenkoolperiode1 de periode van het    
plantenrijk bij uitnemendheid1 dat      

plantenrijk te leeren begrijpen3 te     
leeren gevoelen1 dat ook dat rijk niet  
vreemd is aan het leven onzer planeet1  
en dat het veel minder ver afligt van   
het dierenrijk1 dan men oppervlakkig    
meent4 ,indien wij ons bezig zullen     
houden met den oorsprong van den        
menschelijken geest1 dan zullen wij     
zien1 dat zelfs uit het oogpunt van de  
geestvermogens1 de plant niet zoo       
werkeloos is1 als men meent4 ,honger1   
dorst1 ziekte1 gulzigheid1 wellust1 ja  
zelfs liefde1 zijn gewaarwordingen1 die 
den planten niet geheel en al vreemd    
zijn4  ,de hooger ontwikkelde planten   
zijn eerst zeer laat opgetreden1 evenals
 de hoogere dieren2 en er is geen reden 
te gelooven1 dat er in de toekomst niet 
nog veel hooger ontwikkelde planten     
zullen bestaan2 het plantenrijk immers  
gaat evenzeer vooruit als het dierenrijk
 en het menschdom4 ,de bedektzadige     
planten zijn van jongen datum3 de       
eenzaadlobbigen zijn begonnen in de     
triasperiode1 en de tweezaadlobbigen in 

de krijtperiode4 ,in de steenkoolperiode
 bestond het plantenrijk hoofdzakelijk  
uit sporeplanten3 de naaktzadigen treden
 juist op4  ,fig4 #aeg geeft een        
duidelijk overzicht van het plantenrijk 
in de verschillende perioden4 ,men ziet1
 dat in de azosche periode alleen       
hoogsteenvoudige cryptogamen1           
protophyten en wieren voorkwamen2 dat in
 de primaire periode1 het devonische    
tijdperk het aanzijn gaf aan de         
korstmossen1 de bladmossen1 de eerste   
varens1 de wolfsklauwen en de           
paardestaarten1 die zich vooral         
ontwikkelen in de steenkoolperiode2 dat 
in die laatste periode ook de           
naaktzadige cycaden ontstaan1 die aan de
 varens grenzen1 en in de permische     
periode de coniferen1 die in de         
secundaire periode de overhand hebben4  
,men ziet ook1 dat de bedektzadigen in  
de triasperiode begonnen zijn met de    
nzaadlobbigen1 terwijl de               
tweedzaadlobbigen eerst op het einde    
dier periode ontstaan zijn1 om voort te 

duren tot op onzen tijd4 ,onze lezers   
kennen thans de grondtrekken van het    
gebouw van het leven op aarde1 de       
grondwaarheden van de wereld vr de      
schepping van den mensch4  ,langzaam1   
stap voor stap1 volmaakte zich het      
plantenrijk1 terwijl het zich aanpaste  
aan de levensvoorwaarden der planeet4   
,de steenkoolperiode was het tijdperk   
der sterkste uitbreiding van dat rijk4  
,bij dien vruchtbaren plantengroei kon  
men in de lauwe wateren1 in de          
nauwelijks verrezen eilanden1 in de     
vochtige wadden1 de meest verschillende 
soorten ontdekken van sporeplanten1     
zooals paardestaarten en mossen4 ,zij   
vormden als het ware het weefsel der    
formaties1 waarop de reusachtige        
paardestaarten groeien moesten4 ,van de 
laagste vormen1 waar het protoplasma    
bloot ligt1 klimt men ongemerkt op tot  
de vormen1 die aan de zaadplanten       
grenzen4  ,die lagere planten1 die      
bladmossen1 die paardestaarten1 groeien1
 en bereiken eindelijk eene hoogte van  

verscheidene meters4 ,men heeft in de   
steenkoolformatie zelfs calamiten en    
paardestaarten van tien tot twaalf      
meters gevonden4  ,doch dit was nog     
slechts het voorspel van de prachtige   
wouden1 waarin de schubboomen1          
sigillaria's en boomvarens de overhand  
hebben4 ,de schubboomen behooren tot de 
familie der lycopodiacen1 die thans     
slechts vertegenwoordigd worden door    
onze gewone wolfsklauwen4 ,zij bereikten
 toen eene verbazende hoogte1 en hunne  
sierlijkheid wedijverde met hunne       
kracht4 ,reeds kon men in de stukken1 in
 de steenkool teruggevonden1 die kracht 
en die sierlijkheid vermoeden4 ,toen men
 ze later leerde kennen1 vond men1 dat  
die stukken behoorden tot reusachtige   
boomen1 van #cj tot #dj meters hoogte en
 #a #a_/b meter middellijn4 ,de schors  
dier boomen was bijzonder schoon1       
gegraveerd met sierlijke ruiten4 ,men   
heeft zelfs den juisten vorm van hunnen 
inwendigen bouw teruggevonden3 in het   
midden was eene soort van merg1 evenals 

bij hunne tijdgenooten1 de              
calamodendrons 7fig4 #afe en #aff74 ,men
 ziet1 dat er toen geene jaarringen     
waren1 die ons in staat zouden stellen1 
den leeftijd van den boom te leeren     
kennen1 en de jaren van ziekte en       
voorspoed4  ,bij de calamiten en        
schubboomen moeten wij nog als          
vertegenwoordigers der flora van dat    
tijdperk de varens voegen1 die onder die
 voorspoedige omstandigheden boomvarens 
worden4 ,in plaats van eene hoogte van  
enkele meters te bereiken1 zooals thans 
zelfs in de tropen het geval is1 werden 
zij #ab tot #ae meters hoog4 ,zij waren 
in de paleozosche periode1 gedurende het
 eerste levenstijdperk op aarde1 de     
heerschers en gebieders4  ,maar geene   
enkele plant van die oude tijden was zoo
 merkwaardig als de reusachtige boomen1 
die thans uitgestorven zijn en bekend   
staan onder den naam van sigillaria's4  
,die boomen1 die dikwijls eene hoogte   
van #dj meters bereikten1 zijn de       
overgangsvormen tusschen de sporeplanten

 en de zaadplanten1 want het zijn bijna 
reeds naaktzadige planten4 ,zij gelijken
 op de cycaden en de coniferen4 ,zij    
hebben geene jaarringen1 en hare eitjes 
worden door geenen eierstok beschermd4  
,de naaktzadigen zijn onvolkomen1 of    
liever hoogsteenvoudige zaadplanten1    
dichter staande bij de cryptogamen dan  
de bedektzadigen4 ,deze laatste zullen  
eerst veel later de overhand verkrijgen4
  ,men ziet het1 de gang der natuur is  
steeds dezelfde3 van het eenvoudige naar
 het samengestelde1 van het onvolkomene 
naar het meer volmaakte1 van de armoede 
naar den rijkdom4  ,sedert de eerste    
ontdekking van stammen van sigillaria's 
was men verbaasd over de vreemdsoortige 
schikking van sommige ovale litteekens  
rondom die schoone cilindrische stammen2
 aan de overeenstemming in vorm van die 
litteekens met stempels1 zijn die boomen
 hunnen naam van sigillaria's           
7stempelboomen7 verschuldigd4 ,de boomen
 werden gesteund door krachtige wortels1
 die zich dikwijls tot #ae en #bj meters

 van den voet van den boom onder den    
grond uitstrekten4  ,andere boomen dier 
familie zijn van boven tot beneden met  
zeshoekige schilden bedekt1 die tevens  
de sporen van bladeren dragen2 of wel   
die soorten van schubben zijn driemaal  
langer dan breed1 en dragen de knoopen  
der bladeren aan den bovensten hoek4    
,een andere merkwaardige vorm1 die der  
stigmaria's1 heeft aanleiding gegeven   
tot onjuiste opvattingen1 totdat men de 
oplossing van het raadsel gevonden      
heeft4 ,in de steenkolenformatie vond   
men verbazend groote min of meer        
gebogen1 maar nooit rechte stammen van  
eene vreemde soort2 die boomen          
kenmerkten zich door eene gegolfde      
schors1 door eene plotselinge vernauwing
 van den stam en door vlekken1 van de   
grootte eener erwt1 die in regelmatige  
spiralen om den stam liepen4 ,die       
vlekken waren kleine stempels1          
afdruksels van bladeren1 die bij de     
sigillaria's1 7zooals bij onze palmen en
 boomvarens71 uit den stam zelf kwamen2 

maar die bladeren schenen volstrekt niet
 tot dezelfde familie te behooren4      
,nauwkeuriger onderzoekingen deden      
stompen vinden1 die dergelijke          
houtachtige1 cilindrische bladeren      
droegen2 het waren veeleer bladstelen   
dan bladeren4 ,eindelijk vond men eenen 
prachtigen stam eener sigillaria1 die   
nog hare wortels behouden had1 en het   
bleek toen1 dat de stigmaria1 die men   
als een boom beschouwd had1 niets anders
 dan de wortel der sigillaria4  ,die    
soort is met de oorspronkelijke flora   
uitgestorven2 doch de sigillaria's gaan 
over in varens1 de schoonste boomen dier
 familie4 ,wat wij thans varens noemen1 
is nog slechts een flauw spoor van die  
prachtige planten van eertijds4 ,zij    
gelijken op palmboomen1 doch de bladeren
 zijn enkel- of dubbel gevind2 bovendien
 ontstaan de jonge bladeren der varens  
gelijktijdig en zijn zij                
slakkenhuisvormig opgewonden1 terwijl de
 bladeren der palmboomen na elkander    
ontstaan en uit eenen rechten stam      

groeien1 die spits toeloopt4  ,de varens
 en de sigillaria's zijn planten1 die   
vocht1 schaduw en warmte noodig hebben1 
want zij wijzen alle op een tropisch    
klimaat4  ,de fossiele boomen zijn van  
jongeren datum dan de steenkool4 ,hoewel
 echter de planten1 die in kiezel       
veranderd zijn1 niet tot de             
steenkoolformatie behooren1 zijn zij    
toch ongetwijfeld uit de periode der    
roode zandsteen1 die onmiddellijk daarop
 volgt4 ,misschien hebben zich die      
planten ontwikkeld tijdens de           
steenkoolformatie1 zonder verkoold te   
zijn1 en zijn zij op de oppervlakte     
gebleven1 die daarna met zand en klei   
bedekt is2 daarna kan zich het kiezel   
uit het mengsel hebben afgescheiden1 om 
zich in de houtvezels af te zetten1 of  
is deze molecule voor molecule in de    
plaats van de koolstof getreden4  ,men  
vindt somtijds geheele lagen versteend  
hout4 ,het stadhuis te ,nordhausen bevat
 eene zandsteenen trap1 waarvan ieder   
stuk onwederlegbaar aantoont1 dat het   

oorspronkelijk hout geweest is1 en dat  
de massa van jaar tot jaar is toegenomen
 met houtlagen1 bestaande uit vezels1   
stammen en takken2 op andere plaatsen   
vindt men1 dat de houtmassa in prachtige
 agaatsteenen veranderd is1 die nu eens 
doorschijnend1 dan weder ondoorschijnend
 zijn en de meest verschillende kleuren 
vertoonen4 ,op van ,diemensland vindt   
men een bosch1 bestaande uit versteende 
boomen1 die in opaal veranderd zijn4    
,nergens vindt men waarschijnlijk       
schooner versteend hout1 en nergens is  
de oorspronkelijke bouw der weefsels    
beter bewaard gebleven4 ,terwijl het van
 buiten nog steeds eene gelijkslachtige 
en blinkende oppervlakte vertoont1      
bestaat het van binnen uit concentrische
 lagen1 die wel vast aaneengesloten     
schijnen1 maar toch over hare geheele   
lengte gemakkelijk kunnen worden        
gespleten4  ,sir ,james ,ross deelt het 
volgende mede3 ,ten zuiden van de haven 
7op het eiland ,kerguelen7 bevindt zich 
de merkwaardige rots1 door ,cook        

beschreven4 ,het is eene ontzaglijke    
bazaltmassa1 #ejj voet dik1 veel jonger 
dan het gesteente1 waarop zij rust1 en  
waaruit zij in half-vloeibaren toestand 
schijnt verrezen te zijn1 tot eene      
hoogte van #fjj voet boven de           
oppervlakte der zee4 ,tusschen die twee 
gesteenten van verschillenden ouderdom  
heeft men versteende boomen gevonden2   
men heeft er nen van zeven voet         
uitgegraven en naar ,engeland gezonden4 
,de graad van versteening van dat hout  
wisselt af tusschen de zeer brandbare   
steenkool en de vuursteen1 hard genoeg  
om glas te snijden4 ,eene laag leisteen1
 verscheidene voeten dik1 en op die     
boomen afgezet1 schijnt de verkoling te 
hebben belet1 toen de lava ging         
stroomen4 n der merkwaardigste          
geologische karaktertrekken van dat     
eiland is juist1 dat men er verscheidene
 lagen steenkool boven elkander vindt1  
in dikte afwisselend tusschen enkele    
duimen en verscheidene voeten4  ,in de  
roode zandsteen en onder dat gesteente  

vindt men versteende boomen1 waarin eene
 kiezelmassa is doorgedrongen1 en die in
 chalcedoon veranderd zijn2 van die     
stammen1 dwars doorgesneden1 tot platen 
gezaagd en gepolijst1 worden            
luxeartikelen vervaardigd1 even schoon  
als agaat of kornalijn4  ,maar keeren   
wij tot het steenkooltijdperk terug4    
,met de sigillaria's openden de         
cardoten1 die eveneens uitgestorven     
zijn1 het tijdperk der naaktzadigen1    
waarvan de naaldboomen en cycaden de    
thans nog levende vertegenwoordigers    
zijn2 ook zij waren boomen van veertig  
meters hoogte1 alleen aan de kruin      
vertakt1 en gedekt door groote bladeren1
 een meter lang4 ,die lange bladeren    
komen in grooten getale voor in de      
geheele steenkoolformatie1 en vooral in 
de bovenste lagen4 ,de gekleurde plaat  
tegenover blz4 #bgd geeft den lezer een 
denkbeeld van den aard dier onmetelijke 
wouden1 die zoowel op den bodem van het 
water gevonden worden als op eenen      
grond1 die reeds zijn plantenkarakter   

verkregen heeft door de menigte planten1
 in dien grond reeds sedert eeuwen      
opgehoopt4  ,dit is de flora1 die onze  
planeet versierde op het tijdstip1      
waarop de rijke kolenmijnen gevormd     
werden1 die in onzen tijd door de       
menschelijke industrie ontgonnen werden2
 men ziet1 hoe snelle en reusachtige    
vorderingen het plantenrijk heeft       
gemaakt4 ,doch alsof de natuur zich nu  
eens uitsluitend heeft willen toeleggen 
op de uitbreiding en ontwikkeling van   
het plantenrijk1 is het dierenrijk      
slechts weinig vooruitgegaan4  ,de      
vischsoorten1 die aan de devonische     
periode eigen zijn1 zetten zich ook in  
de steenkoolperiode voort1 en worden    
vertegenwoordigd door de                
glansschubbigen1 waarmede wij reeds     
kennis gemaakt hebben4 ,zij ontwikkelen 
zich in die periode sterk1 krijgen eene 
groote verscheidenheid in vormen en     
bereiken eene aanzienlijke grootte1     
zooals b4v4 de megalichthys4 ,enkele    
soorten moeten tegelijk door kieuwen en 

door longen geademd hebben1 zoodat zij  
ook in droge modder konden leven4  ,de  
weekdieren nemen in die periode eene    
andere gedaante aan4 ,het meest komen   
voor de armpootigen1 bekend onder den   
naam van productidae1 groote gewelfde   
dieren4 ,de soorten der vroegere        
periodes nemen af met uitzondering der  
spiriferidae en enkele andere4 ,ook     
verminderen de koploozen1 doch de       
buikpootigen nemen weer toe4 ,de        
plantdieren veranderen weinig4 ,men     
vindt stekelhuidigen1 zee-egels1        
zeesterren uit de silurische periode    
voortgekomen1 en zeelelin1 waarvan men  
in die periode meer dan vijfduizend     
soorten kent4  ,de schaaldieren         
ondergaan merkbare veranderingen2 de    
trilobieten verdwijnen bijna geheel2 de 
schorpioenen nemen toe4 ,reeds vroeger  
7blz4 #afh7 hebben wij van eenen        
schorpioen gesproken1 in de silurische  
formatie gevonden4 ,fig4 #agh stelt     
zijnen opvolger voor in het             
steenkooltijdperk4 ,de in de lucht      

ademende dieren worden reeds talrijker4 
,evenals de spinachtige dieren1 zijn ook
 de oudste duizendpooten in de          
steenkoolformatie ontdekt4 ,maar het    
zijn de insecten1 die zich het snelst   
ontwikkelen4  ,tot voor korten tijd had 
men slechts een gering aantal fossiele  
insecten gevonden1 en dat wel alleen in 
de secundaire en tertiaire periode4 ,tot
 in #ahgh had men over de geheele aarde 
slechts #abj overblijfselen van fossiele
 insecten ontdekt2 na #ahgh heeft men   
alleen in ,frankrijk in de              
steenkolenmijnen van ,commentry #acjj   
exemplaren gevonden4 ,eenige soorten    
waren reeds in de devonische formatie   
gevonden1 en onlangs ook in de          
silurische4 ,hoewel men in het algemeen 
alleen de vleugelen vond1 7daar het     
lichaam van een insect moeilijk bewaard 
kan blijven7 zijn de insecten van       
,commentry tamelijk volledig behouden   
gebleven4  ,alle insecten1 tot nu toe in
 de primaire formaties gevonden1 ,zijn  
rechtvleugeligen1 netvleugeligen of     

halfvleugeligen1 en dus minder          
ontwikkelde dieren dan de               
vliesvleugeligen en schubvleugeligen2   
hun lichaam vertoont nog niet die       
zuivere scheiding van kop1 borststuk en 
achterlijf1 die men b4v4 bij de         
vliesvleugeligen bewondert4 ,een        
kakkerlak1 een krekel1 een sprinkhaan1  
zijn niet zoo ontwikkeld als een vlinder
 met geschubde vleugels1 eene bij1 of   
eene mier4 ,het is natuurlijk1 dat de   
rechtvleugeligen vr de vliesvleugeligen 
zijn opgetreden4  ,in de bosschen der   
steenkoolperiode vond men de voorouders 
der kakkerlakken1 der krekels1 der      
sprinkhanen1 der witte mieren1 der      
waterjuffers4 ,men kent reeds sedert    
lang de kakkerlakken1 door ,oswald ,heer
 in de steenkool van ,zwitserland       
ontdekt4 ,onder die oude insecten vindt 
men er 7meganeura en titanophasma7 van  
#cc en #be centimeters3 geen enkel      
insect van onzen tijd bereikt meer die  
grootte4 ,wij noemen nog de protophasma 
,damasii die prachtig bewaard is        

gebleven1 en waarin men 7fig4 #aha7 het 
oog1 de sprieten1 den fijnen bouw der   
vleugelen1 nog uitstekend kan           
terugvinden4  ,indien men aan die       
insecten denkt en ze in den geest doet  
herleven in de schitterende wouden dier 
periode1 terwijl men zich de            
gevoeligheid dier sprieten en dier oogen
 met duizenden facetten voor den geest  
roept1 dan bewondert men de grootheid   
van den arbeid1 door de natuur volbracht
 sedert den tijd1 toen alleen de        
raadselachtige organismen der           
oorspronkelijke zeen dreven in de       
wereldzee der cambrische periode4  ,de  
steenkoolperiode schijnt ook het        
tijdperk te zijn1 waarop de kruipende   
dieren het eerst optraden4 ,men heeft in
 de steenkoolformatie amphibin gevonden1
 op salamanders en kikvorschen          
gelijkend1 waarvan enkele meer dan twee 
meters lang waren4 ,van dien tijd       
dagteekenen ook de labyrinthodonten1    
7kikvorsch-hagedissen7 die den overgang 
vormen tusschen de amphibin en de       

kruipende dieren4 ,wij zullen ze leeren 
kennen in de permische periode1 waarin  
zij zich snel ontwikkeld hebben1 ten    
einde zich voor te bereiden voor de     
heerschappij1 die zij in de secundaire  
periode moesten voeren4        ,,vijfde 
,,hoofdstuk  ,einde van het ,primaire   
,tijdperk4      ,de permische           
periode4--,amphibin en kruipende dieren4
   ,uit het oogpunt van het leven       
beschouwd is de permische periode niet  
minder dan uit een natuurkundig oogpunt 
de voortzetting der steenkoolperiode4   
,toch is de steenkoolperiode zelf       
voorbij2 men vindt thans kalk- en       
zandsteenen1 zonder brandbare stoffen1  
en die in meer of minder dikke lagen op 
de kolenlaag gelegen zijn4  ,wij zagen  
reeds vroeger1 dat de steenkolenformatie
 in ,rusland meer dan een derde van     
,russisch-,europa uitmaakt4 ,hetzelfde  
is met de permische formatie het geval2 
een groot gedeelte van ,midden-,rusland 
wordt door die formatie1 die naar de    
provincie ,perm genoemd wordt1          

ingenomen4 ,men noemt die formatie ook  
wel rood-doodliggend1 om de weinige     
fossielen1 die zij bevat4  ,in          
,frankrijk ligt die formatie op         
verscheidene plaatsen bloot4 ,op de     
centrale hoogvlakte1 die1 zooals wij    
zagen1 zoo rijk is aan steenkolenlagen1 
bedekt de permische formatie dikwijls   
die lagen met eene laag van #ijj tot    
#ajjj meters1 bestaande uit zandsteen en
 leisteen4 ,in de ,vogezen neemt die    
formatie den bodem der valleien in1 die 
op den oostelijken rand dier bergstreek 
de secundaire bergketens snijden3 daar  
rust zij onmiddellijk op het gneiss1 dat
 den ondergrond van die valleien vormt1 
en vermengt zij zich met het porfier1   
dat daar is uitgeworpen in den tijd1    
toen dat geheele oostelijke gedeelte der
 ,vogezen met permische wouden 7varens1 
cordaten1 enz47 bedekt was4 ,het oudste 
gedeelte der permische formatie is eene 
strandvorming1 in ondiepe zee gevormd4  
,planten en dieren zijn nog dezelfde als
 in de vorige periode1 maar zij staan   

reeds op het punt1 om plaats te maken   
voor volkomener vormen4 ,de omgeving    
verandert4 ,toch zijn er nog geene      
jaargetijden op onze planeet1 en de zon 
is nog niet zeer lichtgevend4 ,de       
temperatuur is nog overal gelijkmatig en
 tropisch4 ,de bodem ondergaat dalingen1
 die het gevolg zijn van inwendige      
afkoeling en samentrekking der aarde4   
,in het begin dier nieuwe periode voert 
eene algemeene daling van den bodem de  
zee weer terug over een groot gedeelte  
van ,europa1 vooral ,rusland1           
,centraal-,duitschland1 het zuid-westen 
van ,engeland1 den voet der ,vogezen    
enz4 ,groote opeenhoopingen verzamelen  
zich in de zeen3 zij vormen het jonge   
roode zandsteen4 ,daarboven zet zich in 
tijden van betrekkelijke kalmte de      
magnesiumkalk1 ook wel zechsteen        
genoemd1 af4 ,dit is in ,centraal- en   
,west-,europa de gewone samenstelling   
der permische formatie1 die trouwens    
zeer veranderlijk is4 ,op verscheidene  
plaatsen brengen onderaardsche          

inspuitingen in de zeen delfstoffen1 die
 in het algemeen verderfelijk zijn voor 
het leven2 b4v4 het koper in ,thuringen 
en ,rusland1 het gips en het steenzout  
in ,rusland en ,amerika1 en het         
magnesium overal4 ,uit een mineralogisch
 standpunt gelijkt dan ook de permische 
formatie meer op het trias1 dat daarop  
volgt1 dan op de formaties1 die zijn    
voorafgegaan2 uit een organisch oogpunt 
is echter het omgekeerde het geval4     
,behalve in ,rusland en in de           
,vereenigde ,staten1 waar nog steeds de 
stilte der vorige perioden voortduurt1  
zijn de bewegingen van den bodem en de  
omwentelingen der lagen uiterst talrijk2
 vandaar dan ook1 dat in de ,vereenigde 
,staten de permische formatie #bej      
meters is1 terwijl deze in ,boheme #gjj 
meters en in ,saksen #abjj meters       
bedraagt4 ,de onderste lagen rusten nu  
eens op de steenkool1 dan weder op      
leisteen of graniet1 hetgeen wijst op   
den invloed der zee4 ,de permische      
periode teekent het einde van een groot 

geologisch tijdvak1 omdat daarin de     
meeste oude typen uitsterven1 hetzij    
omdat zij hun natuurlijk uiteinde       
bereikt hebben1 hetzij omdat de omgeving
 niet meer geschikt voor hen is4        
,slechts enkele typen blijven           
voortbestaan3 nog geene enkele der      
nieuwe vormen1 die het secundaire       
tijdperk teekenen1 komt ten tooneele4   
,het is dus natuurlijk1 dat het einde   
der permische periode tevens als het    
einde der paleozosche periode beschouwd 
wordt4  ,de dierenwereld uit die periode
 telt nauwelijks driehonderd bekende    
soorten4 ,alle dierengroepen geraken in 
verval1 ten minste in ,europa en in de  
,vereenigde ,staten4 ,de poliepen1 de   
zeelelin en de stekelhuidigen tellen nog
 slechts enkele soorten4 ,bijna alle    
paleozosche armpootigen zijn verdwenen1 
enkele komen nog voor het laatst voor4  
,die klasse zal zich niet meer uit haar 
verval opheffen en altijd overtroffen   
worden door de buikpootige en koplooze  
weekdieren4 ,de koppootigen zijn tot    

enkele soorten teruggebracht1 en de     
schaaldieren worden alleen nog slechts  
vertegenwoordigd door de laatste der    
trilobieten1 enkele limulen en enkele   
cypridinen4 ,de glansschubbige visschen 
behouden hunne stelling en zijn         
merkwaardig door het groote aantal      
soorten en individuen4  ,de ontwikkeling
 van het leven schrijdt regelmatig      
voorwaarts4 ,boven de drie afdeelingen3 
plantdieren1 weekdieren en ringwormen1  
alle ongewervelde dieren1 staan de      
gewervelde dieren4 ,gedurende de azosche
 en primaire periodes hebben wij na     
elkander de dieren der drie eerste      
afdeelingen zien verschijnen1 en wel z1 
dat de meest volkomene ongewervelde     
dieren1 de spinachtigen1 de             
duizendpooten1 de insecten1 de gelede   
dieren in het algemeen1 het laatst      
verschenen zijn1 lang na de plantdieren 
en de weekdieren4 ,zoo zagen wij ook de 
gewervelde dieren met de laagst         
ontwikkelde1 de visschen1 beginnen4 ,die
 hooger ontwikkelde afdeeling bestaat   

uit de volgende klassen3                
,visschen4                              
,amphibin4                              
,kruipende dieren4                      
,vogels4                                
,zoogdieren4   ,wij hebben de eerste    
dier klassen zien optreden4 ,wij zullen 
thans de ontwikkeling der tweede klasse 
bijwonen4  ,de amphibin zijn noch       
visschen noch kruipende dieren4 ,hun    
zenuwstelsel is ontwikkelder dan dat der
 eerste klasse1 en minder ontwikkeld dan
 dat der tweede klasse4 ,men noemt ze   
amphibin 7tweeslachtig71 omdat zij      
zoowel in het water als visschen1 als in
 de lucht als kruipende dieren kunnen   
leven4 ,tot de amphibin behooren de     
kikvorsch en de pad1 7staartlooze       
dieren7 en de salamanders 7die den      
staart behouden74 ,tot de kruipende     
dieren behooren de slangen1 de          
hagedissen1 de krokodillen en de        
schildpadden4  ,de amphibin ademen de   
lucht in1 die in het water op gelost is1
 en wel gedurende den eersten tijd van  

hun leven1 door kieuwen4 ,de kruipende  
dieren ademen steeds de gewone lucht in 
door longen4 ,de amphibin vertoonen     
bovendien voortdurend                   
gedaantewisselingen2 op het oogenblik1  
waarop zij het ei verlaten1 zijn zij nog
 niet tot volkomen ontwikkeling gekomen1
 en hebben zij nog niet den bouw hunner 
ouders2 dit geschiedt eerst als zij     
volwassen worden4 ,in het begin van hun 
leven is hun bestaan aan dat der        
visschen gelijk1 en zijn het            
waterdieren4 ,nu eens ontbreken de      
ledematen geheel en al1 dan weer gelijkt
 het lichaam op eene schijf1 en is het  
afgeplat en van lange pooten voorzien4  
,bij sommige1 die op het land leven en  
geene ledematen bezitten1 gelijkt het   
lichaam op dat van eenen aardworm4 ,bij 
die1 welke zich steeds in het water     
ophouden1 is de staart zijdelings       
afgeplat1 en maakt deze het zwemmen     
mogelijk4 ,de pooten vertoonen alle     
trappen van ontwikkeling2 eerst niet in 
staat1 om het lichaam te dragen1        

verkrijgen zij later klauwen4 ,somtijds 
bestaan alleen de voorpooten1 dan weer  
zijn alleen de achterpooten zichtbaar4  
,bij de staartloozen sterft de staart af
 en verdwijnt deze bij het volwassen    
dier geheel4  ,de uitwendige vorm der   
amphibin bewijst1 dat haar bouw geschikt
 is1 om zoowel in het water als in de   
lucht te leven1 maar dat zij            
langzamerhand naderen tot de landdieren1
 geschikt om te kruipen en te springen4 
,hoewel het zenuwstelsel nog zeer       
eenvoudig is1 is het toch hooger        
ontwikkeld dan dat der visschen4 ,de    
hersenen zijn klein in vergelijking met 
de wervelkolom4 ,evenals de visschen    
leggen de amphibin eieren4 ,de levend   
barenden komen eerst later ten tooneele4
 #ag  ,evenals de kruipende dieren1     
tieren de amphibin het best in een warm 
en vochtig klimaat2 zij komen vooral    
voor in de tropische landen der nieuwe  
wereld4 ,in die maagdelijke wouden      
vinden zij het geheele jaar de          
vochtigheid en de warmte1 die zij voor  

hare ontwikkeling noodig hebben4 ,in de 
onmetelijke bosschen van ,zuid-,amerika 
en ,zuidelijk-,azi vindt men een        
onnoemelijk aantal soorten2 het water in
 de holten der boomen1 op de bladeren1  
in het mos1 op den grond1 werkt het     
uitkomen der eieren en de ontwikkeling  
der larven zeer in de hand4  ,die       
voorwaarden van bewoonbaarheid          
kenmerkten juist de permische periode3  
zij pasten juist voor de amphibin1 en de
 varens en de sigillaria's van die      
periode4  ,evenals wij de devonische    
periode het tijdperk der visschen       
genoemd hebben1 omdat deze juist in dien
 tijd hun bestaan gevestigd hebben1 en  
evenals de steenkoolperiode de tijd van 
de heerschappij der planten kan genoemd 
worden1 zoo zouden wij de permische     
periode kunnen beschouwen als die van de
 ontwikkeling der amphibin4 ,wel is het 
waar1 dat de amphibin en de kruipende   
dieren reeds dagteekenen uit de         
steenkoolperiode1 misschien zelfs uit   
het devonische tijdperk1 doch eerst in  

het permische tijdperk ontwikkelen zich 
de amphibin1 terwijl de kruipende dieren
 eerst in het secundaire tijdperk1 en   
vooral in de ,juraperiode1 eene hoofdrol
 zullen spelen4 ,het werd eertijds als  
een axioma beschouwd1 dat er geene      
kruipende dieren bestaan hebben vr de   
permische periode1 en wel vr de         
magnesiumkalk1 doch in het jaar #ahdd   
werden in de steenkoolformatie kruipende
 dieren 7land- en waterdieren7 gevonden4
  ,reeds in #ahfc heeft ,dawson         
verscheidene amphibin en kruipende      
dieren gevonden1 vooral eene soort1 die 
den naam van ,hylonomus gekregen heeft1 
en die door de inrichting harer wervels 
in staat moet geweest zijn1 om buiten   
het water te klimmen en te springen4    
,huxley heeft in de steenkool van       
,groot-,brittani verscheidene kruipende 
dieren gevonden1 waaronder den          
,anthracosaurus1 twee meters lang4 ,king
 vond in de steenkool van ,pensylvani de
 indruksels van een ontzaglijk dier1 den
 ,batrachopus2 de indruksels der        

achterpooten waren bijna een voet lang1 
en overtroffen dus in grootte die der   
doolhoftandigen uit de triasperiode4    
,die indruksels wijzen op een dier1 dat 
in de lucht ademde2 want naar de wijze  
hunner versteening moeten die indruksels
 gemaakt zijn door een viervoetig dier1 
dat op de weeke klei aan den oever liep1
 en moet die klei in de zon gedroogd en 
gespleten zijn4 ,daarna moet de klei    
bedekt zijn geworden met zand1 en dit   
zand in zandsteen veranderd zijn4       
,enkele voetstappen van kruipende dieren
 in ,pensylvani gevonden1 hebben doen   
vermoeden1 dat zij tot de devonische    
periode behoord hebben4  ,niet alleen   
dat de dieren de sporen van hunnen stap 
achterlaten aan eenen effenen1 slibbigen
 oever1 ook de regen1 in groote droppels
 neervallend1 boort in dat slib een     
aantal ronde holten4 ,onder den invloed 
der warmte worden al die sporen hard4   
,indien nu bij eenen volgenden vloed het
 zeewater weder nieuw fijn zand brengt  
op den uitgedroogden oever1 dan zal dat 

zand als het ware afgietsels vormen in  
die holten1 en weder drogende1          
getuigenis afleggen van den doortocht   
van dieren en het neerstorten van den   
regen4 ,zoo kan men aantoonen1 dat in   
die periode de regen met stroomen moet  
zijn neergevallen4  ,de afdruksels der  
voetstappen behooren tot die van        
amphibin1 die op de zandvlakten van het 
land in de steenkoolperiode niet alleen 
de sporen van hunnen doortocht hebben   
achtergelaten1 maar ook deelen van hun  
geraamte1 vooral beenige platen1        
gelijkende op die1 welke het schild der 
krokodillen vormen1 en ook kegelvormige 
tanden1 ingewikkeld van vorm1 waaraan   
die dieren den naam van labyrinthodonten
 7doolhoftandigen7 verschuldigd zijn4   
,hunne verbazende grootte1 hunne        
wapenrusting van beenige platen1 hunne  
kaken met krachtige tanden1 hun         
gepantserde kop1 dat alles maakt die    
thans verdwenen amphibinfamilie tot de  
merkwaardigste verschijning der primaire
 dierenwereld4  ,de bonte               

zandsteengroeven bij ,lodve 7departement
 ,hrault71 bevatten talrijke afdruksels 
van de stappen der labyrinthodonten uit 
de triasperiode1 die z goed bewaard     
zijn1 dat men er al de bijzonderheden   
van de schubbige huid der dieren in kan 
terugvinden4 ,zij waren eenige meters   
lang en hadden korte1 doch krachtige    
ledematen1 terwijl de weinige           
evenredigheid tusschen de stevige       
achterpooten en de slankere vrpooten    
wijst op een springend dier4  ,het dier1
 dat de genoemde stappen heeft          
afgedrukt1 had vier handen1 vandaar zijn
 naam chirotherium4 ,de voorste         
ledematen waren veel kleiner dan de     
achterste1 die ongeveer den vorm hadden 
van eene zware mannenhand1 met dat      
verschil1 dat de vingers korter en      
dikker waren2 de lengte der achterhanden
 bedroeg #bd centimeters1 d4i4 het      
dubbele der voorhanden4 ,het            
chirotherium was een                    
reuzenlabyrinthodon4 ,fig4 #ahe doet    
ons1 zooals uit den stand der duimen    

blijkt1 niet de afdruksels der handen   
zien1 maar afdruksels1 die ontstaan zijn
 door het zand1 in de stappen afgezet4  
,het dier liep evenals het paard1 met de
 pooten zeer dicht bij het middenvlak   
van het lichaam4  ,de zoo verschillende 
grootte van de ledematen van die dieren 
heeft tot de meening geleid1 dat zij    
verwantschap moesten hebben met de      
kangoeroe's1 doch de laatste loopen     
niet1 zij gebruiken de achterpooten     
alleen om te springen1 en gebruiken     
hunne voorste ledematen alleen1 om hun  
voedsel te nemen2 alleen bij toeval     
plaatsen zij die op den grond4 ,die     
amphibin daarentegen hebben bepaald     
handvormige ledematen2 het chirotherium 
moet eene soort reuzensalamander geweest
 zijn4  ,reeds in de steenkoolformatie  
leefden de labyrinthodonten te zamen met
 andere amphibin1 die eenigszins op de  
tegenwoordige soorten gelijken1 en met  
de hagedissen4  ,in de permische        
formatie zijn de amphibin en kruipende  
dieren talrijker1 zoowel in ,europa als 

in ,amerika4 ,zoo heeft men in de       
permische formatie in ,texas en         
,illinois #bh soorten van kruipende     
dieren en zeven soorten van             
labyrinthodonten gevonden4  ,bij de     
oudste labyrinthodonten is de schedel   
geheel geharnast3 de buitenste          
oppervlakte van den schedel is          
gewoonlijk bedekt met eene leerachtige  
huid1 die ons doet denken aan de        
tegenwoordige krokodillen4 ,de schedel  
is nu eens verlengd zooals bij den      
archegosaurus1 dan weder ineengedrongen 
zooals bij den mastodontosaurus4  ,bij  
den archegosaurus vindt men aan iedere  
hand vijf vingers1 terwijl de twee paar 
ledematen1 ongeveer even groot1 naar    
achteren gericht zijn en dienden om te  
zwemmen4 ,de beenderen waren zeer       
eenvoudig en konden nog zeer gemakkelijk
 vervormd worden1 zooals dan ook bij het
 versteenen dikwijls het geval geweest  
is4 ,wij zullen niet alle soorten der   
labyrinthodonten bespreken1 doch willen 
wijzen op hetgeen ons omtrent hunnen    

algemeenen bouw bekend is4  ,het lichaam
 moet zwaar en log geweest zijn4        
,evenals nu nog bij de staartloozen en  
de salamanders1 waren de achterste      
ledematen te zwak om het lichaam te     
dragen1 zoodat de buik over den grond   
sleepte4 ,zij brachten het grootste     
gedeelte van hun leven door in de       
moerassen1 vijvers en meren1 die in zoo 
grooten getale den grond doorsneden in  
de steenkoolperiode1 de permische en de 
triasperiode4 ,somtijds sleepten zij    
zich voort over het weeke klei vanden   
oever1 waarin dikwijls het spoor1 door  
hunnen staart achtergelaten1 is blijven 
bestaan4 ,zoo heeft men afdruksels van  
het chirotherium in ,meurthe en in      
,hrault gevonden1 waarvan schoone       
proeven in het museum te ,parijs        
voorkomen4  ,sommige labyrinthodonten   
moeten verbazend groot geweest zijn4 ,in
 de triasformatie heeft men schedels van
 #a1cj meters gevonden1 waaruit men     
vermoeden kan1 dat die dieren meer dan  
zes meters lang moeten geweest zijn4    

,die uit de permische terreinen van     
,ohio en ,illinois waren kleiner4 ,de   
vorm van den schedel en van de tanden1  
als grijp- en kauworganen zoozeer       
overeenkomend met die der krokodillen1  
wijst er op1 dat wij te doen hebben met 
verscheurende dieren4 ,de overeenkomst  
van de labyrinthodonten met de amphibin 
en de aanwezigheid van kieuwen bij de   
larve1 wijzen er op1 dat zij tijdens het
 eerste gedeelte van hun leven          
waterdieren waren2 waarschijnlijker     
echter is het1 dat zij in de rivieren1  
dan in zee voorkwamen4  ,tot aan het    
jaar #ahfg had men in ,frankrijk geen   
enkele kruipend dier in de primaire     
formatie gevonden1 hoewel men reeds in  
#agaj in de permische formatie van      
,thuringen eenen proterosaurus gevonden 
had4 ,thans kennen wij er reeds een     
aantal4 ,hieruit blijkt dus1 dat wij ons
 moeten hoeden1 om aan de natuur ledige 
vakken toe te schrijven1 die alleen het 
gevolg zijn van onze gebrekkige         
waarnemingen4  ,tot de amphibin behoort 

ook een salamander met korten staart1 de
 protriton petrole4 ,tot nu toe scheen  
het primaire tijdperk zich gekenmerkt te
 hebben door kruipende dieren1 die      
verschilden van onze amphibin4 ,de      
protriton echter en een versteend dier1 
in ,duitschland gevonden1 de apateon1   
benevens de raniceps1 in ,amerika       
ontdekt1 komen meer daarmede overeen4   
,de protriton wijkt in vele opzichten   
van den labyrinthodon af1 en komt meer  
overeen met onze tegenwoordige          
salamanders4  ,de kleine                
salamandervormige fossielen worden in   
dezelfde formaties gevonden als de      
labyrinthodonten4 ,het is               
waarschijnlijk1 dat onder de kleine     
salamandervormige fossielen verscheidene
 den toestand der labyrinthodonten in   
hunne eerste jaren voorstellen4 ,doch   
het is dikwijls moeilijk1 om het        
verschil1 dat veroorzaakt wordt door den
 leeftijd1 en het verschil in wezen te  
onderscheiden van dieren1 die misschien 
gedaanteverwisselingen ondergingen1     

zooals de tegenwoordige amphibin4  ,de  
grootste soort van labyrinthodonten is  
bekend door zijne beenderen en ook door 
de afdruksels der pooten4 ,bij ,lodve   
zijn de voetsporen vergezeld van die van
 eenen slependen staart4 ,dat dier1 half
 salamander1 half krokodil1 was over het
 geheele lichaam bedekt met fijne       
hoornachtige schubben4 ,de ledematen    
waren kort maar krachtig2 de weinige    
harmonie tusschen voor- en achterpooten 
wijst op de eigenschappen van een       
springend dier1 maar logger dan de      
tegenwoordige amphibin4 ,men kan zich   
van die dieren1 de oudste der op het    
land levende gewervelden1 de volgende   
voorstelling maken4 ,zij waren traag1   
gulzig1 zochten kleine prooi1 liepen    
over het vochtige zand1 beschermd door  
eene ondoordringbare wapenrusting2 zij  
waren de koningen der schepping op een  
tijdstip1 waarop een stevige bouw       
voldoende was voor de heerschappij2 zij 
hadden geenen enkelen vijand te vreezen1
 daar verstand en vlugheid nog geene rol

 speelden1 en omdat het instinct zich   
nog slechts bepaalde tot het onderhouden
 en het voortplanten van de soort4  ,het
 leven van dergelijke wezens bestond    
nergens anders in1 dan in het volgen van
 het water bij zijn voorwaartstreden en 
achteruitwijken2 zij ademden en bewogen 
zich buiten het water1 doch zonder zich 
ver van hunne wieg te verwijderen4      
,naast de labyrinthodonten vindt men    
eene nog onvolkomener soort1 die nog    
dichter bij het uitgangspunt stond3 de  
ganocephalen 7pantserkoppen74 ,dit type 
wijst ons op den tijd1 toen de kruipende
 dieren1 misschien reeds geschikt voor  
ademing in de lucht1 nog altijd zwommen4
 ,het zijn als het ware minder          
gevorderde labyrinthodonten4 ,zooals    
bijna altijd1 als men de oorspronkelijke
 typen eener reeks vr zich heeft1 zijn  
zij klein in vergelijking met de        
labyrinthodonten uit de triasperiode4   
,de grootste 7de archegosaurus7 is nog  
geen meter lang4 ,zijne ledematen waren 
zwak en beter geschikt om te zwemmen of 

te kruipen dan om te loopen2 toch hebben
 zij reeds pooten met afzonderlijke     
teenen4 ,hij is vleeschetend evenals de 
labyrinthodon1 en verhoudt zich tot     
dezen als de salamander tot den         
kikvorsch1 welke eerste op een zeker    
punt der gedaanteverwisseling blijft    
staan en zijn geheele leven meer of     
minder een jonge kikvorsch blijft4  ,zoo
 ziet men in den archegosaurus het type 
der gewervelde dieren in wording1 op het
 oogenblik1 waarop de verbeening van de 
wervelkolom voltooid wordt4 ,in de      
primaire periode waren de amphibin en   
kruipende dieren nog jong2 verscheidene 
typen waren nog weinig in hunne         
ontwikkeling gevorderd2 vandaar dat     
zelfs bij volwassen individuen enkele   
karaktertrekken het beeld vertoonen van 
de tegenwoordige kruipende dieren1 in   
jeugdigen of zelfs nog in ongeboren     
toestand4  ,fig4 #ahh stelt n der meest 
bekende ,europeesche labyrinthodonten   
voor1 den mastodontosaurus1 met korten1 
platten1 breeden en parabolischen kop en

 goedgewapende kaken2 de bovenkaak droeg
 twee rijen tanden1 waarvan de buitenste
 alleen er honderd bevatte4 ,die soort  
kreeg hare grootste uitbreiding in de   
triasperiode en is daarna uitgestorven4 
,op de teekening is n der dieren        
voorgesteld1 op den rug gezien1 het     
andere1 half in water gedompeld1 doet   
ons de borstplaten zien4 ,links ziet men
 op dit landschap paardestaarten en     
calamiten1 rechts boomvarens1           
tijdgenooten der labyrinthodonten1 van  
de steenkool- tot de triasperiode4 ,wij 
zullen de labyrinthodonten terugvinden  
in het begin der secundaire periode4    
,de planten der permisehe periode zijn1 
evenals de dieren1 de ontwikkeling van  
die uit de steenkoolperiode1            
7ontwikkeling in den zin van wijziging  
der soorten1 doch teruggang wat betreft 
de afmetingen74 ,de grootste            
sigillaria's met hare wortels1 de       
cordaten met groote bladeren blijven nog
 eeuwen lang bestaan2 maar weldra       
verdwijnen deze vormen1 om voor de      

coniferen plaats te maken4 ,die         
naaldboomen kondigen weder hunne        
opvolgers uit onzen tijd aan4 ,de vormen
 veranderen4 ,men raadt reeds de        
bladeren1 en bijna zelfs de bloemen en  
vruchten der toekomstige eeuwen4 ,maar  
hoever zijn wij nog af van de sierlijke 
planten van onzen tijd6 ,toch zijn de   
oorspronkelijke tijden voorbij4 ,de     
natuur wijdt de secundaire periode in3  
de schepping treedt in eene nieuwe      
phase1 die het leven eene hoogere vlucht
 geeft en de schatten van onze moderne  
schepping gereedmaakt4        ,,vierde  
,,boek4  ,het secundaire tijdperk4      
,,eerste ,,hoofdstuk4  ,de triasperiode4
   ,de dampkring is gezuiverd4 ,de zon1 
niet meer zoo ontzaglijk groot en       
nevelachtig als te voren1 begint aan    
eenen azuren hemel te schitteren4 ,de   
uitbarstingen van den inwendigen oven1  
die gedurig het bezinken van de         
steenkool- en de permische formatie in  
den weg hadden gestaan1 worden zeldzamer
 en rustiger1 de spleten laten niet meer

 zoo gemakkelijk de inwendige warmte    
door en zijn gevuld met aderen1 die     
langzamerhand afkoelen4 ,de planten en  
dieren1 die uit het water de kusten en  
vlakten hadden opgezocht1 stijgen al    
hooger en hooger1 naarmate de           
oneffenheden van den bodem duidelijker  
te voorschijn komen ten gevolge van de  
voortdurende samentrekking van den      
steeds afkoelenden bol1 en van de       
verschuivingen en ontwrichtingen1 die   
daardoor veroorzaakt worden4 ,de        
planten1 niet meer uitsluitend gevoed   
door het water en den dampkring1        
behouden hare reusachtige afmetingen uit
 de steenkoolperiode en beginnen zich al
 meer en meer te splitsen2 de cycaden en
 coniferen treden op4 ,nog zijn er geene
 boomen met afvallende bladeren1 daar er
 nog geene jaargetijden bestaan4 ,de    
kruipende dieren krijgen op het         
vasteland de overhand4 ,in de zee       
vermenigvuldigen zich de weekdieren1    
vooral de koppootige uit het geslacht   
der ammonieten1 die reeds in grooten    

getale optreden in het begin der nieuwe 
periode1 om gedurende dat geheele       
tijdperk voort te duren4 ,ook de        
visschen ontwikkelen zich2 zij houden op
 kraakbeenig te zijn en worden beenig4  
,de arbeid der natuur breidt zich uit en
 vertakt zich4  ,nemen wij de secundaire
 periode in haar geheel1 dan is de      
vooruitgang bij de primaire periode     
onbetwistbaar4 ,dit wil echter niet     
zeggen1 dat die periode begonnen is met 
eene plotselinge schepping van bepaalde 
typen van dieren of planten1 of met eene
 omwenteling in de natuur1 evenmin als  
dit bij den overgang der azosche tot de 
primaire periode het geval is geweest4  
,de aandachtige lezer begrijpt1 dat er  
tusschen de ne periode en hare          
voorgangster of opvolgster geen sprong  
plaats heeft1 evenmin als dit het geval 
is tusschen den laatsten dag van het ne 
jaar en den eersten dag van het volgende
 jaar4 ,de dagen en jaren van de        
perioden van het leven op aarde volgen  
even geleidelijk op elkander als de     

gewone dagen en jaren2 de secundaire    
periode is de voortzetting der primaire4
  ,ieder wezen streeft naar vooruitgang1
 en dat streven is juist de bron zijner 
werkzaamheid4 ,de plant zoekt onbewust  
maar toch met nadruk het licht1 dat voor
 hare ontluiking het gunstigst is1 en de
 beste sappen voor hare voeding4 ,de    
visch zwemt naar het water1 dat voor hem
 het verkieslijkst is1 en begeeft zich  
naar den oorsprong der stroomen4 ,het   
insect kiest den besten honig of de     
rijpste druif4 ,de vogel kiest voor zijn
 nest het fijnste mos1 en de            
gemakkelijkste plaats4 ,de hond bespiedt
 den wil van zijnen meester en zoekt hem
 te behagen4 ,zoowel in het planten- als
 in het dierenrijk1 werken duizenden    
uit- en inwendige eigenschappen1 zooals 
de kleur--waardoor de insecten bepaalde 
bloemen verkiezen1 en die dus eene      
groote rol speelt bij de bevruchting1   
evenals zij van invloed is op de paring 
der insecten1 vogels en zoogdieren--de  
reuk1 die evenzeer haren invloed doet   

gelden--de spier- en zenuwkracht1 de    
wijze van voeding en de daaruit         
voortvloeiende hoedanigheden1 mede tot  
den vooruitgang1 door dat streven naar  
het hoogere1 waarmede ieder wezen       
begaafd is4 ,neem dat streven weg1 en   
gij verbreekt de drijfveer der beweging1
 en de geheele natuur1 van de plant tot 
aan den mensch1 valt weder tot het      
laagste peil terug4 ,zonder die gave    
verliest zelfs het leven zijne reden van
 bestaan1 en blijft de menschheid       
stilstaan4 ,vooruitgang is de algemeene 
drang der natuur4 ,ieder onzer1 in      
welken kring ook geboren1 streeft naar  
verbetering1 de ne in materieelen1 de   
andere in moreelen of intellectueelen   
zin2 de gierigaard verrijkt zich als    
moest hij nooit sterven2 de geleerde    
studeert onophoudelijk1 dorstend naar   
het onbekende en wanhopend over hetgeen 
hem nog te leeren overblijft2 de        
kunstenaar tracht meer en meer het      
ideaal der hoogste schoonheid te        
bereiken2 de denker ziet eene meer      

volkomen menschheid vr zich1 en zoo gaat
 de mensch door al zijne hartstochten1  
verlangens en aspiraties1 in vreugde en 
in smart1 steeds vooruit1 en wel verre  
van voldaan te zijn met wat het leven   
ons schenken kan1 bepalen wij den kring 
onzer verlangens niet tot deze aarde    
alleen1 doch voelen wij ons geroepen1   
die hooger op te voeren4 ,die goddelijke
 drang1 reeds eigen aan het atoom1 aan  
het laagste wezen1 de cel en het        
protoplasma1 dat deel van het           
goddelijke1 dat de zichtbare natuur1 het
 uitvloeisel der onzichtbare kracht in  
zich bevat2 die drang naar het          
oneindige1 is de oorzaak der            
voortdurende volmaking der wezens1 de   
geleidelijke verandering der soorten en 
van den regelmatigen vooruitgang van de 
eerste dagen van het organische leven   
tot op onzen tijd4  ,het tijdperk1 dat  
wij thans bespreken1 wordt in drie      
perioden onderverdeeld1 die door hare   
karakteristieke eigenschappen scherp    
onderscheiden kunnen worden3 de trias-  

de jura- en de krijtperiode4  ,de eerste
 periode heet trias1 omdat de formaties 
dier periode bij de eerste studie dier  
formaties zich in drie lagen vertoonden3
 de bonte-zandsteen1 de schelpkalk en de
 keuper1 waarin de mergel voorkomt4 ,die
 drie lagen vindt men regelmatig op     
elkander in ,wurtemberg1 ,beieren1      
,lotharingen en elders2 doch die        
verdeeling1 die berust op het bestaan   
eener zeevorming tusschen twee          
zoetwatervormingen1 geldt o4 a4 niet    
voor ,engeland1 de ,alpenstreken1 het   
,himalayagebergte en ,californi4        
,bovendien vindt men dikwijls de        
triasformatie nauw aan de permische     
formatie verbonden1 waardoor de         
geleidelijke ontwikkeling der organische
 wereld nog nader bevestigd wordt4 ,wel 
kunnen enkele lagen ontbreken1 maar de  
volgorde wordt nooit gewijzigd1 nooit   
ligt de bonte-zandsteen onder de        
schelpkalk1 evenals de juraformatie     
nooit boven de krijtformatie gelegen is4
  ,de tweede periode van het secundaire 

tijdperk1 heet de ,juraperiode1 omdat   
het ,juragebergte1 dat eerst later is   
opgeheven1 grootendeels bestaat uit     
formaties1 die in deze periode bezonken 
zijn4 ,deze periode wordt weder         
onderverdeeld in de lias- en de         
olietperiode4  ,de derde periode heet de
 krijtperiode1 omdat de formaties1 toen 
door de zee afgezet1 bijna geheel uit   
krijt bestaan4 ,men verdeelt haar weder 
in drie afdeelingen3 de onderste1 de    
middelste en de bovenste krijtformatie4 
,de triasperiode1 die het secundaire    
tijdperk inleidt1 bevat1 zooals wij     
zagen1 drie verschillende formaties1 de 
bonte zandsteen1 de schelpkalk en de    
keuper4 ,de eerste wordt in groote      
hoeveelheden in de ,vogezen gevonden2 de
 tweede in ,beieren1 en de derde in de  
,tyroler ,alpen4 ,men noemt daarom die  
drie formaties ook wel ,vogezische1     
,franconische en ,tyroler formatie4     
,onder welke omstandigheden zijn die    
formaties ontstaan8 ,in het begin der   
triasperiode zijn de binnenzeen1 waarin 

zich in het noorden van ,duitschland en 
,engeland de zeebezinkingen der bovenste
 permische formatie hadden afgezet1     
uitgedroogd2 men moet meer in het       
zuiden1 in de nabijheid der             
,middellandsche zee zijn1 om eenen      
zeetoestand terug te vinden4 ,maar      
weldra ontstaan er in noordelijke       
richting golven1 en de zee strekt zich  
het verst uit in de ,frankonische       
periode1 toen ,lotharingen en de        
oostelijke rand der centrale bergvlakte 
door de zee werden bespoeld4 ,doch      
weldra trekt het zeewater zich naar het 
oosten en het zuiden terug en daardoor  
krijgen in de ,tyrolsche periode        
lagunen1 misschien zelfs poelen1 de     
overhand over geheel ,frankrijk1 geheel 
,engeland1 en het grootste gedeelte van 
,spanje4 ,men vindt de zee weder ten    
oosten van het laatste land1 in ,itali3 
van ,sicili tot aan ,veneti1 bij        
,salzburg en in de nabijheid der        
,carpathen4 ,in n woord3 de             
,middellandsche zee der                 

permo-steenkool-periode is eenigszins   
noordwaarts verplaatst1 minder          
uitgestrekt naar het westen en verbonden
 met de lagere gedeelten van den ,ural  
en ,centraal-,azi4 ,over dat geheele    
grondgebied1 waar voor het eerst de     
ammonieten optraden op het einde der    
permische periode1 krijgt die           
uitgebreide familie der koppootigen eene
 verbazende uitbreiding1 en ditzelfde   
verschijnsel openbaart zich in          
westelijk-,amerika1 zoowel als in de    
poolstreken1 terwijl de trias in        
,zuid-,afrika en in ,australi veel meer 
het voorkomen heeft van eene            
vastelandformatie4  ,de verschillende   
formaties der secundaire periode zijn   
zeer duidelijk van elkander             
onderscheiden1 zij zijn van geheel      
verschillende samenstelling en met      
duizenden eeuwen tusschenruimte         
ontstaan4 ,toch mogen wij ze in ne      
enkele periode samenvatten1 daar de     
planten en dieren dier geheele periode  
in karakter overeenstemmen4 ,in de      

bonte-zandsteen vindt men dezelfde      
soorten als in de schelpkalk en de      
keuper1 en zelfs wordt een groot aantal 
tot in de krijtformatie teruggevonden4  
,in die geheele periode is de           
oppervlakte der aarde wel niet volkomen 
veranderd1 maar toch vertoont zij een   
groot verschil in vergelijking met de   
vorige periode4  ,vooreerst vinden wij  
in grooten getale de planten1 die wij   
reeds leerden kennen1 doch bij de oude  
vormen dier planten komen weder nieuwe  
soorten voor4 ,er zijn weder varens1    
grassen1 paardestaarten en wolfsklauwen1
 doch de groote soorten der twee laatste
 familin verdwijnen en zij naderen meer 
tot de tegenwoordige planten4  ,de      
grassen komen in grooten getale voor1   
doch niet meer in groote lagen verkoolde
 plantenstof1 zooals vroeger1 maar in   
den vorm van talrijke afdruksels in de  
zandsteen4  ,bijzonder eigen aan de     
secundaire periode zijn de ,cycaden1    
eene plant1 waarvan in de               
steenkoolperiode slechts vier soorten1  

en waarvan thans veertig soorten bekend 
zijn4 ,in de triasformatie vindt men van
 de cycaden twintig soorten1 in de      
,juraformatie dertig en in de           
krijtformatie vijftien soorten1 d4 i4   
dus in het geheel vijfenzestig1 of      
vijfentwintig meer dan wij er thans van 
vinden4 ,fig4 #aib geeft een denkbeeld  
van den algemeenen vorm dier familie4   
,die plantengroep1 die zeer dicht aan de
 palmen grenst en eenen tropischen      
oorsprong verraadt1 komt het eerst voor 
in de steenkoolformatie en doorloopt    
alle overige formaties behalve de       
schelpkalk4 ,men kan dus den vorm der   
cycaden volgen van de secundaire periode
 tot op onzen tijd3 zij komen in z      
groote menigte voor1 dat hare versteende
 vruchten1 bladeren en geraamte overal  
worden teruggevonden4  ,fig4 #aic stelt 
enkele versteende cycadenvruchten voor1 
waarvan de voornaamste op eene kokosnoot
 gelijkt4 ,de cycaden bereikten eene    
hoogte van tien tot twaalf meters3      
tegenwoordig zijn zij zelden hooger dan 

#a meter4 ,de boomachtige cycaden zijn  
thans vervangen door de schoonere       
palmen4  ,de lias- en ,juraformaties    
toonen ons duidelijk de verandering in  
den bodem aan4 ,wij vinden daarin reeds 
enkele bloeiende planten1 en wel        
vooreerst de coniferen1 wier bladeren   
naaldvormig zijn1 en wier kegelvormige  
vruchten aan de geheele familie haren   
naam gegeven hebben4 ,in den bergketen1 
die zich uitstrekt tusschen ,adersdach  
en ,kudowa1 bij het dorp ,radowenz in   
,bohme1 heeft men in #aheg een geheel   
bosch ontdekt1 waarin die versteende    
boomsoort de overhand heeft4 ,in de     
steenkoolformatie1 in de omstreken van  
,pilsen 7,boheme71 heeft men stammen van
 acht meters lengte en n meter          
middellijn bloot gelegd1 die nu eens    
rechtop staan1 dan weder nederliggen1 en
 alle op dezelfde wijze versteend zijn2 
men vermoedt1 dat zij veranderd zijn    
door het kiezelhoudend water4  ,de      
boomen van die familie wijzen op het    
bestaan van eenen drogen bodem en van   

een minder warm klimaat2 de aarde moet  
dus gedeeltelijk haar karakter van      
moerassen en eilanden verloren hebben2  
op hare oppervlakte moet zij heuvelen en
 bergen hebben zien oprijzen3 het       
gelijktijdig voorkomen van de vruchten  
en stammen van coniferen met palmen1 die
 vocht en warmte noodig hebben1 terwijl 
de eerste de voorkeur geven aan eenen   
drogen bodem en eene lagere temperatuur1
 leidt ons van de hoogten en heuvels    
naar de bergen1 waar men zelfs in de    
tropen de coniferen vindt4  ,wij mogen  
daaruit besluiten1 dat er bergketenen   
bestonden1 bedekt met dichte wouden van 
naaldboomen1 misschien wel bergvlakten1 
ingesloten in het binnenland1 terwijl de
 cycaden1 de varens1 de wolfsklauwen1   
met palmen en lelieachtige planten er   
tusschen1 de kusten dier uitgestrekte   
formaties omgaven4 ,het organische leven
 schijnt zich te hebben verzameld in de 
ravijnen dier boomrijke heuvels4  ,onder
 de verschillende soorten van           
naaldboomen vindt men in groote menigte 

de zoo schoone araucaria's4 ,fig4 #aid  
stelt eenen versteenden tak dier plant  
voor4 ,bij haar leven zijn de takken    
dier planten regelmatig om den stam     
gerold1 en daardoor vertoonen die       
planten eenen zoo sierlijken vorm4  ,tot
 de merkwaardige boomen van die wouden  
der secundaire periode behooren de      
voltzia en het pterophyllum1 alsmede de 
haidingera1 een naaldboom1 die zeer veel
 voorkomt in de schelpkalkperiode1 en   
die in bouw moet geleken hebben op onze 
cederen4 ,doch de rijkdom aan planten   
uit de steenkoolperiode heeft plaats    
gemaakt voor betrekkelijke armoede2 het 
zijn niet meer die diepe bosschen met   
reuzenboomen1 en ondoordringbare        
schaduw4 ,de planten zijn dun gezaaid1  
het terrein is meer golvend1 en het     
licht speelt op een groen grastapijt4   
,het plantentype der steenkoolperiode is
 verdwenen1 maar de bedektzadigen1 d4i4 
de planten1 die alleen reeds #i_/aj     
uitmaken van de tegenwoordige flora1    
zijn nog niet gevormd1 behoudens enkele 

zeldzame nzaadlobbigen4 ,men vindt bijna
 alleen sporeplanten en naaktzadigen1 de
 eerste vertegenwoordigd door varens1   
paardestaarten e4a41 de tweede door     
cycaden en naaldboomen4 ,over den       
geheelen archipel1 die toen bestond1    
waar nu ,europa gelegen is1 merkt men   
op1 dat de plantengroei der kusten en   
lage streken van dien der heuvels en    
bergtoppen verschilt3 beneden1 de varens
 met breed ontwikkelde of fijn          
uitgesneden bladeren1 de paardestaarten 
en de oorspronkelijke naaldboomen2      
boven1 op de drogere en hooger gelegen  
plaatsen1 de varens met schraal en hard 
loof1 cycaden en de reuzenconiferen1 die
 de voornaamste boomen waren der wouden 
op de bergen4  ,de zandsteen1 die thans 
op de toppen van de secundaire          
bergketenen der ,vogezen ligt tot eene  
dikte van vijftig tot zestig meters1 en 
die op eene vijfhonderd meters dikke    
laag fijne steentjes rust1 hetgeen te   
zamen de eerste verdieping der          
triasformatie uitmaakt1 is vol van      

landplanten1 die bewijzen1 dat de wouden
 van dat tijdperk nog bezet waren met   
boomvarens en met eene groote menigte   
cycaden en naaldboomen1 die veel        
overeenkomst hadden met onze cypressen4 
,de cypressen1 die niet onder den       
invloed der jaargetijden staan1 en die  
daarom de graven der afgestorvenen met  
haren blijvenden bladerendos beschutten1
 de pijnboomen met hunne uitgebreide    
takken1 die sombere en eentonige boomen1
 zijn de oudste van de thans bestaande  
planten1 want de varens en              
paardestaarten der primaire periode     
hebben thans nog slechts kruidachtige   
vertegenwoordigers4 ,wij zijn nog ver   
van de vruchtboomen verwijderd4  ,de    
derde1 en dus de jongste laag der       
triasreeks1 die der bonte mergels1 wordt
 somtijds de zoutlaag genoemd1 omdat men
 er veel gips en steenzout in vindt4 ,in
 ,lotharingen ,wurtemberg1 ,beieren en  
,zwitserland vormen die steenzoutlagen  
op sommige punten rijke mijnen4 ,te     
,dieuze 7,lotharingen7 telt men niet    

minder dan dertien op elkander liggende 
lagen tot eene dikte van vijftig meters4
 ,die zoutlagen der triasformatie       
strekken zich uit tot het ,juragebergte 
waar zij de talrijke zoute bronnen dier 
streek voeden1 zooals b4v4 te           
,lons-le-,saulnier4 ,in de beroemde     
zoutmijn te ,strassfurt is de zoutlaag1 
vermengd met zwavelzure magnesia en     
keukenzout1 #aff meters dik4 ,die laag  
strekt zich uit tot onder ,berlijn1 waar
 eene zoutlaag van #aeej meters dikte op
 eene diepte van slechts #ij meters     
onder de oppervlakte gevonden wordt4    
,het bijna geheel ontbreken van         
versteeningen van zeeplanten en         
zeedieren in de klei1 die de            
triasformatie sluit1 de talrijkheid van 
landplanten en de overvloed van gips en 
zout1 wijzen er ons op1 dat             
,centraal-,europa1 waar die mergel zeer 
verspreid is1 toen door ondiep water    
bedekt was1 welks zoutgehalte z         
aanzienlijk was1 dat het geene levende  
wezens bevatten kon4 ,de ,doode zee1 de 

groote zoutmeren van ,azi en ,afrika1   
die gedeeltelijk door eene zoutkorst    
bedekt zijn1 geven ons een voorbeeld van
 den toestand van noordelijk ,europa in 
die dagen4 ,de ,oceaan had zich toen    
teruggetrokken naar het zuiden1 en      
bezette toen de ,alpenstreken4 ,een     
bewijs hiervoor is1 dat men1 indien men 
in ,frankrijk tot de centrale bergvlakte
 nadert1 vindt1 dat de schelpkalk1 eene 
zeevorming1 zich niet tot die streek    
uitstrekt1 en dat de mergel dadelijk op 
de bonte-zandsteen ligt4 ,men vindt de  
schelpkalk terug in de ,benedenalpen1 in
 ,hrault1 ,var en de omstreken van      
,toulon2 men kan haar over de geheele   
,alpenstreek volgen1 waar zij eene      
groote uitbreiding verkrijgt4 ,daar     
bestaat de triasformatie uitsluitend uit
 zeevormingen1 uit groote hoeveelheden  
dicht opngedrongen kalksteen1 die een   
groot aantal fossielen bevatten4 ,in die
 kalklagen vindt men een duidelijk beeld
 van de dierenwereld1 die in de         
triasperiode de zee bevolkte4  ,iedereen

 weet1 dat het zout n der belangrijkste 
mineralen is4 ,in den vorm van steenzout
 wordt het in grooten getale binnen in  
de formaties der secundaire periode     
gevonden4 ,in ,transsylvani vindt men   
zoutbergen1 die verscheidene mijlen lang
 zijn en die steile kanten hebben van   
honderden voeten hoogte1 welke bergen   
geheel uit steenzout bestaan4 ,in       
,cardona1 aan de zuidzijde der ,pyrenen1
 vindt men eene zoutmassa van bijna     
honderd meters hoogte boven den grond4  
,die massa is z verscheurd en gespleten 
door den regen1 dat men ze met hunne    
pyramiden1 horens1 holten en spitsen    
voor eenen ijsberg zoude aanzien2 de    
hoeveelheid zout is z overvloedig1 dat  
men de mijn voor onuitputtelijk houdt1  
hoewel men haar reeds eeuwen lang       
ontgint 7er wordt reeds in het jaar     
#aajc melding van gemaakt74 ,de geheele 
zoutberg is eenige honderden meters     
hoog4 ,de zoutketenen ten zuiden en ten 
noorden van het ,himalayagebergte       
leveren nog veel grootere zoutmassa's   

op4 ,te ,kallabaugh is over eene groote 
uitgestrektheid de weg in zoutrotsen    
gehouwen van dertig meters hoogte4 ,doch
 die ontzaglijke massa's verzinken nog  
in het niet1 vergeleken bij de          
zoutbergen1 die het ,titicacameer       
omgeven in de ,peruaansche ,andes2 dat  
meer is #cej kilometers lang4  ,daar het
 zout gemakkelijk in water oplost1 zoo  
vindt men in de nabijheid der zoutbergen
 dikwijls zoutwatermeren4 ,ook het      
zeewater is zout1 niettegenstaande de   
rivieren steeds zoet water daarin       
leiden4 ,het zeewater komt voort uit de 
verbinding van natrium en chloor1 twee  
elementen1 die het oorspronkelijke water
 schijnt bevat te hebben4  ,overal waar 
het zeewater verdampt1 zet zich het zout
 af2 op vele kusten wordt het door      
verdamping ingezameld4 ,wij weten niet1 
of alle zoutafzettingen op zoodanige    
wijze ontstaan zijn1 dan wel of sommige 
lagen in de aardschors zijn ontstaan    
door andere verschijnselen2 maar een    
groot aantal van die zoutmassa's1 zooals

 in ,zwitserland1 zijn door de          
verdamping der zee ontstaan4 ,de        
weekdieren1 in de kalkrotsen in de      
nabijheid dier zoutlagen gevonden1      
bewijzen1 dat het zeevormingen zijn4    
,indien men eene zoutmijn binnentreedt1 
geraakt men steeds onder den indruk van 
het vreemde voorkomen dier onderaardsche
 grotten4 ,hier en daar verbreeden zich 
de gaanderijen tot groote kamers of     
holen2 in het midden vindt men dikwijls 
eenen kleinen vijver2 de wanden en      
gewelven schitteren door duizenden      
zoutkristallen4 ,die zoutkamers zijn wel
 de merkwaardigste voortbrengselen dier 
formaties en maken eenen vreemden       
indruk1 als men ze bij fakkellicht      
bezoekt4 #ah  ,de ,duitsche zoutlagen   
vertoonen eene treffende overeenkomst in
 vorm met die van                       
,noordelijk-,zwitserland2 men mag       
daaruit besluiten1 dat zij              
tegelijkertijd en op dezelfde wijze zijn
 afgezet4 ,het zout van ,wurtemberg1 dat
 in lagen van #aj tot #bj meters        

voorkomt1 is van denzelfden aard als het
 zeezout4  ,toch is de zee              
waarschijnlijk niet de eenige oorzaak   
van het ontstaan dier merkwaardige      
zoutrotsen4 ,te ,dieuze vindt men in het
 zout holten met bewegelijke            
luchtbellen2 het is vermengd met klei1  
gips1 zwavelzure soda en zwavelzure     
magnesia2 maar het bevat geen           
chloor-magnesium1 en geene sporen van   
iodium of bromium4 ,het is dus niet     
waarschijnlijk1 dat dit zout ontstaan is
 door verdamping der zoutwatermoerassen2
 wel waarschijnlijk is het1 dat dit zout
 langs vulcanischen weg is te voorschijn
 gekomen4 ,lagen mergel en klei met gips
 en anhydriet scheiden de zoutlagen van 
elkander4 ,het gips vormt talrijke1 doch
 kleinere hoopen dan het steenzout1 en  
ieder van die hoopen heeft den vorm van 
eenen grooten knobbel1 waaromheen de    
mergel gewelfd gerangschikt ligt4 ,die  
opzwelling kan verklaard worden door aan
 te nemen1 dat het gips ontstaan is door
 eene wijziging der kalk door de        

uitstroomingen van zwavel4  ,in den     
tijd1 toen het zout gevormd werd1 hadden
 er telkens bewegingen in de zee plaats1
 en uit het feit1 dat men               
schelpkalklagen boven de zoutlagen      
vindt1 volgt1 dat de zee1 na het        
verdampen van het water en de vorming   
der zandbanken op de uitgedroogde       
plaatsen is teruggekeerd en er die kalk 
en klei heeft afgezet4 ,de dieren1 die  
in de schelpkalk voorkomen1 geven ons   
reeds enkele aanwijzingen omtrent het   
tijdstip van de vorming der zoutlagen4  
,zij leeren ons tevens de zeedieren van 
die verwijderde tijdstippen kennen4  ,in
 de ,zwitsersche salinen heeft ,oswald  
,heer belangrijke voorbeelden van de    
fauna dier dagen gevonden1 o4a4 eene    
kreeft met eenen langen staart en een   
knobbelig schild1 zeesterren en         
zeelelin4 ,aan de oevers der ,reuss zijn
 de rotsen vol zeelelin4 ,die dieren    
leefden in kolonin1 zoo schrijft de     
geleerde ,zwitsersche natuuronderzoeker1
 en een zoodanige bank1 bewoond door    

geheele familin zeelelin met hare dunne 
en lange voeten1 en die van boven open  
gaan als eene tulp1 terwijl uit de fijn 
gebeeldhouwde schaal de trilharen       
uittreden als eene garve losse draden1  
moeten een prachtig schouwspel          
opgeleverd hebben4  ,terwijl die dieren 
leefden1 die geheel vreemd zijn aan onze
 tegenwoordige fauna1 verschenen ook    
talrijke weekdieren4 ,deze naderden veel
 meer tot de thans nog bestaande soorten
 en vele daaronder behoorden tot        
soorten1 die nog thans voorkomen4 ,tot  
die soorten behoort de lima lineata1 die
 men kan herkennen aan hare twee groote1
 diep gegroefde kleppen in den vorm van 
horens1 en haren platten1 gladden kam4  
,de nkleppigen zijn niet zeldzaam1 en de
 meeste behooren tot soorten1 die nog   
thans bestaan3 daartoe behooren o4a4 de 
turbonilla1 en een schoone nautilus1    
waarvan men dikwijls exemplaren gevonden
 heeft van eenen voet in middellijn4    
,de ceratites nodosus is de eerste      
vertegenwoordiger van de thans          

uitgestorven familie der ammonieten4 ,de
 ammonieten en de nautili behooren tot  
de groep der koppootigen1 die den       
eersten rang innemen in de orde der     
weekdieren en die zich onderscheiden    
door den bouw hunner schelpen4 ,de      
talrijke weekdieren dienden tot voedsel 
van de visschen en de amphibin1 waarvan 
de verschillende soorten de zee         
bevolkten4  ,in de keuperperiode komen  
de landdieren slechts in geringen getale
 voor4 ,heer heeft tevergeefs naar      
insecten gezocht in die formaties in    
,zwitserland2 alleen in de leiachtige   
klei heeft hij twee soorten van         
schildvleugelen gevonden4 ,bij ,richen1 
in de bonte zandsteen1 heeft men groote 
afdruksels van schubben van eenen       
reusachtigen labyrinthodon en het       
geraamte van eene kleine hagedis        
gevonden1 die veel overeenkomst had met 
de salamanders4 ,te ,rheinfelden heeft  
men eene soort van krokodil ontdekt1 den
 sclerosaurus armatus1 en schubben van  
den kop van den grooten                 

mastodontosaurus4 ,ook heeft men een    
aantal hagedissen in het keuper van     
,wurtemberg gevonden2 de meest          
voorkomende is de belodon ,plieningeri1 
die veel geleek op de ,gavialiden van   
tropisch ,amerika2 hij heeft dezelfde   
kaken1 lang1 smal en met groote tanden  
gewapend4 ,gressly heeft te ,liestal    
groote en holle beenderen te voorschijn 
gebracht1 die ongetwijfeld behoord      
hebben tot eene soort van ontzaglijk    
groote teratosauren4  ,het is           
waarschijnlijk1 dat de triaszee het     
geheele deel van ,zwitserland bedekt    
heeft1 dat thans door de molasse wordt  
ingenomen2 toch vindt men hare          
bezinksels tot nu toe alleen bij den    
,stockhorn4 ,men ontmoet kalkbanken en  
bonte-zandsteen aan de oevers van het   
meer van ,thun2 zij bevatten talrijke   
versteeningen en vormen de grens der    
triasformatie4 ,van meer gewicht zijn de
 bezinkingen der zee uit de             
triasformatie aan de zuidoostelijke     
grens van ,zwitserland en de gedeelten  

van ,savoye1 die daaraan grenzen4 ,een  
ader van gips en koolzure kalk strekt   
zich uit van ,bex naar ,morillon1 in    
,savoye1 en naar ,villeneuve2 verder    
vindt men van ,meillerie af1 aan den    
oever van het meer van ,genve en boven  
,thonon1 de rhetische lagen1 die in     
zuidelijke richting tot de ,arvo kunnen 
gevolgd worden2 men verkrijgt dus het   
bewijs der tegenwoordigheid van de      
triaszee in ,savoye door het bestaan van
 verschillende lagen1 die het land      
doorloopen4  ,wij moeten nog opmerken1  
dat eene breede strook van              
triasgesteenten uitgaat van ,tyrol en   
den ,vorarlberg1 ,vadutz en ,triesen en 
uitkomt aan den ,rijn1 zonder           
,zwitserland aan te raken2 zij strekt   
zich ten noorden en ten oosten uit over 
de grensgebergten der ,prttigau 7op     
drieduizend meters boven de oppervlakte 
der zee74 ,van daar strekken de         
triasgesteenten zich uit over ,davos tot
 aan ,oberhalbstein en ,engadin1 waar   
zij in ,ponte weder beginnen1 om zich   

voort te zetten tot ,sulsana en vandaar 
oostwaarts tot ,scarlthal en            
,mnsterthal4 ,de kalkbergen1 die de     
rechtergrens der vallei van ,engadin    
innemen van ,ponte tot aan ,remus1      
behooren evenzoo tot die formatie4      
,deze streek was dus niet onder de zee  
bedolven in de keuperperiode1 terwijl de
 zee het overige gedeelte der ,alpen1   
waar de triasformatie gevonden wordt1   
bedekt1 zooals blijkt uit de wieren en  
zeeschelpen1 daar gevonden4 ,die        
formatie behoort tot de schelpkalk of de
 keuper1 en het is mogelijk uit den aard
 en de organische samenstelling der     
gesteenten verscheidene verdiepingen der
 bezinksels te herkennen4  ,in die      
gesteenten heeft men de overblijfselen  
van #ee soorten zeedieren gevonden1 die 
geen twijfel overlaten aan hunnen       
oorsprong2 men vindt er niet alleen den 
encrinus liliiformis1 de zoo fijn       
gestreepte halobia lommelii en de       
halobia obliqua1 maar verschillende     
hemnitzia's1 de ammonites luganensis en 

scaphitiformis enz42 men vindt er nog   
andere weekdieren en schelpen1 die het  
trias kenmerken1 en die bewijzen1 dat de
 triasfauna in dezelfde vormen verspreid
 was in ,duitschland1 ,zwitserland en   
,itali4  ,wij zagen vroeger1 dat het    
zout n der belangrijkste voortbrengselen
 is van de triasformatie2 doch ook het  
gips1 behoort tot diezelfde formatie4   
,men vindt het tusschen de schelpkalk en
 het keuper1 bij voorbeeld te ,habsburg1
 ,mullingen1 ,niederweningen1           
,birmensdorf1 ,gebensdorf1 ,munsterthal 
enz4 ,het gips bevat hier en daar       
zwavelzure natron en magnesia2 die      
zouten1 in water opgelost1 leveren de   
purgeerende minerale wateren4 ,uit      
hunnen aard zijn die wateren een        
handelsartikel2 er zijn trouwens andere 
rijke minerale bronnen uit de           
triasformatie1 zooals het zoo           
hooggeschatte water uit ,baden1 dat uit 
eene groote diepte te voorschijn komend1
 waarschijnlijk uit de keuperformatie   
voortkomt4 ,de zwavelhoudende wateren   

van ,schinznach en de jodiumhoudende    
wateren van ,wildegg vinden             
waarschijnlijk hunnen oorsprong in de   
gips der triasformatie4 ,behalve het    
zout en de gips en de minerale wateren  
bevat de triasformatie nog rijke        
hulpbronnen2 het levert ons talrijke    
bouwmaterialen1 en door hare ontleding  
geeft zij ons in den vorm van           
mergelaarde eene uitstekende meststof2  
de keuperstreken onderscheiden zich door
 hare vette weiden1 vruchtbare akkers en
 rijke wijngaarden2 overal is de        
triasformatie eene bron van welvaart    
voor de bevolking4  ,alleen het dolomiet
 maakt eene uitzondering2 als de regens 
dat gesteente ontleed hebben1 blijft er 
niets over dan zand1 dat het water      
doorlaat en onvruchtbaar is4 ,waar de   
bodem dan ook alleen uit dolomiet       
bestaat1 zooals in de kalkbergen van    
,vorarlberg in sommige vlakten van      
,engadin1 is de plantengroei zeer arm2  
de boomen en de struiken komen daar niet
 tot wasdom1 de weiden zijn daar slechts

 bedekt met enkele grasstoppels en de   
hooger gelegen streken zijn totaal kaal4
 ,in ,zwitserland zijn enkele           
dolomietstreken 7zooals de ,moravallei1 
die van ,st4 ,giacomo naar den          
,munsterthalalp leidt71 waar de         
plantengroei geheel ontbreekt1 en waar  
alles van de diepte der vallei tot op de
 toppen der bergen het beeld vertoont   
van verlatenheid en dood4  ,als roode   
zandsteen en mergel vindt men het trias 
meer of minder doorloopend op den rand  
der centrale bergvlakte van ,frankrijk4 
,men vindt er sporen van bij ,alais1    
tusschen het permo-steenkoolstelsel en  
de lias1 in de golf van ,aveyron bij    
,rodez en ,espalion en tusschen ,st4    
,antoine en ,villefranche-d',aveyron4   
,om dan het trias weder terug te vinden1
 moet men den noordelijken rand der     
bergvlakte volgen in ,berry1 waar de    
samenstelling dezelfde is als in ,nivre4
  ,in ,provence vindt men eene          
triasstrook op roode zandsteen4 ,die    
strook strekt zich uit van ,toulon naar 

,antibes1 en men vindt daarin de drie   
gewone afdeelingen van het              
,lotharingsche trias terug4  ,in het    
dpartement du ,gard1 dragen dertig      
meters lei en metaalerts eene #ae meters
 dikke magnesiumlaag met ijzerpyriet1   
zwavel en lood1 waarop #aae meters      
zandsteen en gekleurde mergel gelegen   
zijn met kalk vermengd4  ,bij ,lodve1 te
 ,fozires1 vindt men afdruksels van     
eenen labyrinthodon in de bonte         
zandsteen4  ,de bonte zandsteen komt    
evenzoo voor den dag in verschillende   
deelen der ,pyrenen1 vooral in het      
zuiden van ,bayonne4  ,aan het andere   
uiteinde van ,frankrijk schijnt de      
streek der ,ardennen in de triasperiode 
bestaan te hebben uit een heuvelachtig  
terrein1 waar door het wegvreten van de 
rotsen steenblokken1 keisteenen1 zand en
 klei naar de binnenmeren gevoerd       
werden4 ,slechts weinige overblijfselen 
van die afzetsels zijn tot ons gekomen2 
zij onderscheiden zich alle door hunne  
roode kleur4 ,de geheele strook1        

bestaande uit horizontale of weinig     
hellende lagen1 is #aej meters dik4  ,de
 triasformatie in de ,ardennen was dus  
geene zeevorming2 ditzelfde geldt voor  
het geheele noordelijke deel van        
,frankrijk4 ,de vernieling van oudere   
formaties heeft daar het aanzijn        
geschonken aan kleine steentjes1 waarvan
 men in ,artois exemplaren terugvindt4  
,de ,jura- en krijtlagen van het bekken 
van ,parijs zijn oorzaak1 dat men ten   
zuidwesten der ,ardennen geene          
triasformatie ziet2 zij komt weer te    
voorschijn te ,cotentin1 waar zij       
bestaat uit grint1 zand1 zandsteen en   
roode mergel1 doch tot eene dikte van   
niet meer dan #fj meters4 ,het is de    
voortzetting van het trias van          
,somerset- en ,devonshire1 en schijnt   
alleen in verband te staan met het      
bovenste gedeelte der keuperformatie4   
,men mag dus aannemen1 dat het geheele  
bekken van ,parijs 7waaraan ,engeland   
aansloot7 in de triasperiode uit eene   
streek bestond1 waarin groote meren     

waren1 en dat die streek eindigde in    
eene zee1 wier westelijke oever zich    
uitstrekte van ,luxemburg tot ,autun4   
,in de ,westalpen heeft de triasformatie
 een eigenaardig voorkomen1 dat zich    
zeer onderscheidt van het ,franconische 
of ,vogezische type4  ,om onze schets   
der triasformatie te voltooien1 voegen  
wij nog hierbij1 dat het trias zijne    
grootste uitbreiding vindt in het       
noordwesten van ,engeland 7#aejj        
meters74 ,daar vindt men ook de grootste
 ronde keisteenen1 waarbij het kwarts in
 menigte voorkomt4 ,in het noorden of   
noordwesten moet dus het vasteland      
gezocht worden1 dat de bouwstoffen      
geleverd heeft voor de triasformatie4   
,het ,engelsche trias rust nu eens op de
 permische laag1 dan weder op de        
steenkool- of zelfs de cambrische laag2 
bovendien vindt men in de onderlagen    
dikwijls bonte-zandsteen4 ,in de        
middengraafschappen is de dikte van het 
stelsel #iej meters4 ,het is            
waarschijnlijk1 dat daar de             

,franconische laag vertegenwoordigd is4 
,in de dolomietlagen1 die van zes tot   
vijftien meters dik zijn1 heeft men de  
beenderen der oude thecodontosauren1 der
 paleosauren cylindrodon en platyodon   
met tanden van den ceratodus ontdekt4   
,in ,wales heeft men in dezelfde lagen  
sporen van den brontozon ontdekt4 ,de   
keuperzandsteen bevat beenderen en      
afdruksels der voetstappen van de       
labyrinthodonten1 en een visch1         
dysteronotus cyphus4 ,het steenzout komt
 er in voor in lensvormige roode        
massa's1 #fj meters diep4  ,op de       
zuidkust van ,devonshire1 te ,budleigh  
,salterton1 bestaat het trias uit keien 
van silurische en devonische            
kwartsieten1 die afkomstig schijnen uit 
primaire gesteenten1 die thans bedekt   
zijn door de wateren van het ,kanaal4   
,ook in ,noord-,amerika komt het trias  
in drie verschillende streken voor den  
dag3 in het gebied der ,apalachen1 het  
,rotsgebergte overeenkomend met         
,noord-,europa1 en het gebied der stille

 ,zuidzee1 waarvan het karakter         
hetzelfde is als dat der ,alpen4 ,het   
trias der ,apalachen vormt nauwe        
strooken1 die zich vooral in            
,connecticut verlengen en die over eene 
groote uitgestrektheid hetzelfde        
karakter dragen4 ,het bestaat uit       
bruinachtig rood zandsteen1 dat somtijds
 den bouw heeft van eene vlakte van     
graniet met schiefer1 en is minstens    
#ajjj meters diep1 terwijl het talrijke 
sporen draagt van het kabbelen der      
golven en van afdruksels van            
regendruppels4  ,in ,connecticut heeft  
men talrijke sporen van                 
labyrinthodonten1 waarvan men meer dan  
#abjjj afdruksels vindt4 ,de            
,amerikaansche geologen hebben in die   
laag eene kleine buidelrat1 het         
dromatherium silvestre1 gevonden1 den   
oudsten vertegenwoordiger dier klasse4  
,ten oosten van het ,rotsgebergte1      
bestaat het trias uit rood-zandsteen1   
bonte gypshoudende mergel en magnesia4  
,de dikte wisselt af tusschen #fjj en   

#ahjj meters4  ,wij zien dus1 dat de    
triasformatie eene voorname plaats      
inneemt in de sedimentformaties en eene 
belangrijke periode vertegenwoordigt in 
de geschiedenis van de wijziging der    
soorten4 ,met haar beginnen nieuwe      
vormen van het leven1 en de             
natuuronderzoeker kan hier evenals in de
 primaire periode waarnemen1 hoe de     
ontwikkeling van het leven steeds       
evenwijdig loopt met de paleontologische
 ontdekkingen in de verschillende       
formaties4  ,langzaam doch gestadig     
ontwikkelt zich het dierlijke leven in  
zijne hoogere vertakkingen4 ,een groot  
aantal soorten van ongewervelde dieren  
7plantdieren1 weekdieren en ringwormen71
 waarmede wij kennis gemaakt hebben1    
zijn van het wereldtooneel verdwenen om 
voor nieuwe wezens plaats te maken4     
,bij de plantdieren merkt men op1 dat   
het beperkte aantal soorten van zeelelin
 als het ware wordt goedgemaakt door de 
buitengewone menigte individuen van den 
encrinus liliiformis1 wier kalkplaatjes 

dikke en uitgestrekte lagen vormen in de
 schelpkalk der triasformatie4 ,wij     
hebben die wezens reeds leeren kennen1  
toen wij den oorsprong der soorten in de
 silurische periode bestudeerden 7blz4  
#aeg74 ,thans is dat type in verval4    
,andere soorten zijn geheel verdwenen4  
,de beroemde trilobieten zijn voorgoed  
uitgestorven4 ,daarentegen verkrijgen de
 ammonieten1 gedurende de permische     
periode ontstaan1 eene verbazende       
uitbreiding4 ,de ammonieten waren       
koppootige weekdieren1 wier             
spiraalvormige schelpen de grootste     
verscheidenheid in grootte en in vorm   
aanboden4 ,zij hebben gedurende de      
geheele secundaire periode geheerscht1  
en zijn daarna verdwenen4 ,in de        
triasperiode hadden de ammonites ,aon en
 de ceratites nodosus de overhand4      
,hunne voorouders waren de nautiliden1  
die wij in de devonische periode hebben 
ontmoet of het ne of andere nog oudere  
weekdier1 waarvan dan de nautiliden en  
de ammonieten afstamden4 ,in de         

triasperiode geraken de nautiliden in   
verval3 men vindt alleen nog den        
orthoceras en de goniatiden4  ,men kent 
de ammonieten reeds langen tijd1 en     
reeds de oudheid had door de beschouwing
 dier versteende schelpen de oude       
gedaantewisselingen der aarde en der    
zeen geraden4 ,zij ontleenen hunnen naam
 aan de overeenkomst hunner kronkelingen
 met de ramshorens1 die men vindt op de 
symbolische voorstellingen van ,jupiter 
,ammon4  ,vooral in de ,juraperiode     
nemen de ammonieten hunne grootste      
vlucht4 ,op het einde dier periode vindt
 men er1 die de grootte hebben van een  
wagenrad4  ,ook de armpootigen komen    
evenals de koppootigen in verschillende 
soorten voor4 ,behalve den spirifer der 
devonische periode 7blz4 #bfj7 en den   
productus der steenkoolperiode 7blz4    
#cae7 vindt men nog terebratulae en     
rynchonellae1 die wij vooral in de      
,juraperiode zullen leeren kennen4 ,al  
die schelpen vindt men thans in de      
tweede laag der triasformatie1 de       

schelpkalk1 eene zeevorming4  ,de       
koplooze zoowel als de buikpootige      
weekdieren zijn nog sterker             
vooruitgegaan2 van nu af aan hebben die 
twee klassen de overhand onder de       
weekdieren4 ,zij verdienen nog te meer  
onze aandacht1 omdat het voornamelijk de
 schelpen der verschillende soorten van 
weekdieren zijn1 die de formaties       
kenmerken1 daar die schelpen zeer       
talrijk en zeer verspreid zijn1 en      
gewoonlijk ongeschonden bewaard zijn    
gebleven1 terwijl de beenderen van      
groote dieren zeldzaam en meer of minder
 beschadigd zijn4 ,de familie der       
ostracen 7oesters7 treedt tegelijkertijd
 op met de pectinen1 de posidonia1      
cardita1 lima enz4 ,de oesters1 voor het
 eerst optredend in de triasperiode1    
zullen van geslacht tot geslacht blijven
 voortleven en zullen de tijdgenooten   
der menschheid worden4 ,zij zullen zelfs
 n zijner eerste voedingsmiddelen       
uitmaken aan den oever der zee4  ,bij de
 gelede dieren vindt men nu onder de    

schaaldieren de schaalkreeften of       
tienpootigen1 waartoe de macruren       
7langstaarten7 behooren4 ,men heeft     
geheele goed bewaarde schilden van      
kreeften gevonden4 ,het grootste        
verschil tusschen die kreeften en die   
van onzen tijd is in hare kracht        
gelegen4 ,hare scharen1 van scherpe     
tanden voorzien1 waren hare natuurlijke 
verdedigingsmiddelen1 die zij noodig    
hadden tegen de vraatzuchtige monsters1 
die de wateren onveilig maakten4  ,de   
visschen schijnen weinig vooruit gegaan 
te zijn4 ,zij behooren bijna uitsluitend
 tot de placoden en de glansschubbigen4 
,onder de visschen der triasperiode     
kunnen wij den ceratodus als type der   
periode beschouwen1 een vreemd type1 van
 kieuwen voorzien als de gewone visschen
 en van longen1 zooals de in de lucht   
ademende dieren1 en van platte1 aan de  
kanten diep ingesneden tanden4 ,het     
merkwaardigst is1 dat die visch nog in  
onzen tijd bestaat1 en onlangs is       
teruggevonden in de rivieren van        

,australi1 waar hij eene lengte van     
#a1bj meters bereikt4  ,de hoogst       
ontwikkelde gewervelde dieren der       
triasformatie zijn de amphibin en de    
kruipende dieren4 ,men heeft nog geen   
flauw vermoeden van den hond1 den aap of
 den mensch4 ,de labyrinthodonten1 die  
wij tijdens de permische periode hebben 
leeren kennen1 blijven de heerschers der
 wereld3 het chirotherium1 de           
trematosaurus1 de mastodontosaurus enz41
 vergezeld van de vischhagedissen3 den  
placodus1 den nothosaurus1 den          
simosaurus enz4 ,de dinosauren treden   
op4 ,die reusachtige kruipende dieren   
hadden zeer sterke achterste ledematen1 
en hoewel zij aan hunne voorste         
ledematen handen hadden met vijf        
duidelijk te onderscheiden vingers1     
hadden zij aan hunne ontzaglijke voeten 
slechts drie vingers 7de beide andere   
vingers blijven verborgen7 ,tot die     
groep van kruipende dieren der          
triasperiode1 die in vertikalen stand   
liepen1 behooren de megadactylus1 de    

clepsysaurus1 de bathygnathus enz4 en   
waarschijnlijk ook het brontozon1       
waarvan wij zoo aanstonds 7blz4 #cei7   
een afdruksel geven1 tegelijk met       
regendroppels1 die zeker juist gevallen 
zijn op het oogenblik1 dat het dier daar
 voorbijtrok1 en dus tegelijk versteend 
zijn4 ,dat afdruksel is gevonden in de  
zandsteen der bovenste triasformatie4   
,die schijnbaar niets bijzonders        
vertoonende steen is dus voor ons als   
het ware eene photografie van een       
tooneel uit een reeds lang vervlogen    
tijd4 ,het is1 als zag men het          
ontzaglijke kruipende dier reusachtige  
stappen doen1 en door den storm         
overvallen1 langs de oppervlakte van de 
kust voortrennen1 het afdruksel zijner  
stappen achterlatend op de zachte klei1 
die het tot leering van de geologen der 
toekomst bewaart4  ,die pooten met drie 
teenen hadden oorspronkelijk doen denken
 aan reusachtige vogels1 en men was er  
zoo toe gekomen1 aan te nemen1 dat de   
vogels reeds in de triasperiode         

voorkwamen4 ,dit wordt dan ook in een   
aantal handboeken der geologie          
medegedeeld1 waarin die sporen dan ook  
afdruksels van de stappen van vogels    
genoemd worden4 ,maar men heeft in die  
lagen geenen enkelen versteenden vogel  
gevonden1 en bovendien kent men de      
tweepootige kruipende dieren1 welke die 
sporen van hunnen doortocht kunnen      
hebben nagelaten4 ,trouwens anders zoude
 uit de grootte dier afdruksels volgen1 
dat de vogels reeds bij hun ontstaan    
eene verbazende grootte moeten gehad    
hebben4 ,de vogels treden eerst in de   
,juraperiode op4  ,onder de kruipende   
dieren der triasformatie vindt men de   
theriodonten1 de voorloopers der        
vogelbekdieren4  ,de dinosaurirs en de  
vischhagedissen zullen als vorsten      
heerschen gedurende de ,juraperiode1 en 
wij zullen dan ook in het hoofdstuk over
 de ,juraperiode eene afzonderlijke     
studie aan die dieren wijden4 ,toch     
kunnen wij reeds nu tot leering onzer   
lezers diegenen onder deze bespreken1   

welke tot de triasperiode behooren4     
,onder andere zal men in fig4 #bje de   
capitosauren vinden1 die in voorkomen en
 gang evenals de overige                
labyrinthodonten het midden hielden     
tusschen de krokodillen en de           
salamanders4 ,die diersoort kwam zeer   
veel voor van de permische tot aan de   
keuperperiode4 ,de belodon1 n der eerste
 krokodilachtige dieren1 onderscheidde  
zich door zijne zijdelingsche afplatting
 en de hoogte der bovenkaak1 waarvan het
 uiteinde haakvormig omgebogen was4 ,de 
tanden waren vertikaal en kegelvormig1  
terwijl het lichaam voorzien was van een
 schild1 dat nog veel sterker was dan   
dat der krokodillen4 ,hij is alleen     
gevonden in de bovenste keuperformatie  
van ,wurtemberg4  ,de nothosauren1 de   
voorloopers der plesiosauren1 komen     
gedurende de geheele triasperiode voor4 
,de nothosaurus mirabilis wordt vooral  
in de schelpkalk gevonden4 ,het is      
waarschijnlijk1 dat hij1 hoewel een     
zeedier1 steeds de kusten naderde en de 

stroomen opzwom4  ,de dicynodonten      
hebben eenigszins overeenkomst met de   
schildpadden door den vorm van den kop1 
met uitzondering van de snijtanden1 die 
aan die der zoogdieren herinneren4 ,in  
verschillende opzichten naderen zij     
evenveel tot de zoogdieren als tot de   
kruipende dieren4  ,de zanglodon1       
tijdgenoot van den belodon en de        
labyrinthodonten der keuperperiode1 was 
een reusachtige vleeschetende dinosaurus
 en tamelijk rijzig van gestalte4       
,volgens ,kapff en anderen zou de kop1  
onder den naam teratosaurus bekend en in
 dezelfde formaties gevonden1 tot eenen 
zanglodon behooren4  ,de dieren der     
triasperiode vertoonden voor het        
meerendeel vormen1 die geheel vreemd    
waren aan die van onze tegenwoordige    
wereld4 ,het waren in de eerste plaats  
tweevoetige dieren1 die in grootte en   
gedaante zeer veel verschilden van het  
type der tegenwoordige vogels1 doch die 
bijna alleen bekend zijn door de        
afdruksels hunner voetstappen1 die wel  

viermaal zoo groot zijn als die van den 
struisvogel4 ,het aantal en de schikking
 der vingers wijzen bij andere weder op 
z groote onregelmatigheden1 dat men     
waarlijk niet weet1 hoe ze te verklaren1
 nu het geraamte niet tot ons is        
gekomen4 ,onder de kruipende dieren     
herinneren sommige aan de schildpadden1 
andere aan hagedisssen of krokodillen1  
of wel vertoonen zij evenals de         
dicynodonten1 wier kaken met omgebogen  
slagtanden voorzien waren1 de gemengde  
kenmerken van die verschillende groepen4
  ,de dolichosauren1 die gedeeltelijk   
tot de hagedissen1 gedeeltelijk tot de  
slangen behoorden1 wijzen het tijdstip  
aan1 waarop de laatste zich van den     
gemeenschappelijken stam der            
hagedisachtigen hebben afgescheiden4    
,verder teruggaande1 zijn de hagedissen 
geene afzonderlijke orde en vindt men   
typen1 die de hagedissen met de         
leguanen1 en de monitors met de         
krokodillen verbinden4 ,ook de          
krokodillen wijzigen hun skelet1 om     

andere kenmerken aan te nemen1 die men  
thans alleen in de ongeboren vrucht     
terugvindt4 ,de labyrinthodonten naderen
 tot de kikvorschen en zelfs tot de     
visschen en behooren1 zooals wij zagen1 
tot de oudste1 merkwaardigste en meest  
weifelende der oorspronkelijke          
dierenwereld4 ,de grootte van hun       
lichaam1 hunne bedekking van beenderige 
platen1 hun gepantserde kop maken het   
ons onmogelijk1 daarin kikvorschen te   
zien4 ,zij ademden op volwassen leeftijd
 door longen1 liepen op den grond1 en   
waren de opvolgers van andere kruipende 
dieren1 die meer in het water leefden4  
,waarschijnlijk vertegenwoordigen zij   
eenen bijzonderen toestand1 dien alle   
kruipende dieren doorloopen hebben vrdat
 zij landdieren werden4  ,wij moeten    
hier het volgende opmerken3 de permische
 periode heeft ons de geboorte der      
kruipende dieren doen bijwonen2 de      
triasperiode vertoont ons1 naast de     
ontwikkeling der hagedissen1 die van nu 
af als heerschers optreden1 de geboorte 

der zoogdieren1 die zich door de komst  
der buideldieren aankondigen4  ,de      
geboorte der zoogdieren6444 ,de eerste  
trede van de ladder1 die tot de         
menschheid voert4  ,de kruipende dieren1
 de reuzenhagedissen der secundaire     
periode1 vertegenwoordigen de kracht4   
,met de zoogdieren begint de periode van
 het gevoel4  ,al die ontzaglijke       
hagedissen zijn gedoemd te sterven2 zij 
dragen de vlam van de verstandelijke    
ontwikkeling niet met zich2 geen dier   
soorten zal tijdgenoot worden van den   
mensch4 ,de nederige buideldieren1 die  
op dit oogenblik het daglicht           
aanschouwen onder de zon der            
triasperiode1 zijn de eerste dieren1 die
 de liefde kennen4 ,tot nu toe bestond  
de liefde nog niet op de aarde3         
plantdieren1 weekdieren1 schaaldieren1  
de oorspronkelijke insecten1 visschen1  
kikvorschen1 kruipende dieren hebben    
niet bemind4 ,zij hebben alleen eieren  
kunnen leggen1 die zij zelfs niet eens  
zelf uitbroeden1 en waarvoor zij de zorg

 aan de natuur overlaten4 ,de eerste    
zoogdieren leggen bijna geene eieren    
meer4 ,wij zeggen bijna1 want de        
ornithorhynchus legt nog eieren4 ,doch  
geleidelijk brengen de dieren levende   
jongen voort in plaats van eieren te    
leggen4  ,nederig begin6 ,zoogdieren    
zonder melkklieren4 ,jongen1 die ter    
wereld komen als het ware als eieren    
zonder schaal en die eerst na hunne     
geboorte voldragen zijn6 ,de natuur wil 
ons ook hier weder de langzame          
ontwikkeling der schepping doen kennen4 
,het eerst zijn fossiele overblijfselen 
van zoogdieren uit de secundaire periode
 ontdekt in het jaar #ahah in de        
,juraformatie van ,stonesfield bij      
,oxford4 ,men vond daar eene kaak1 die  
door ,cuvier herkend werd als te        
behooren tot een klein zoogdier van de  
klasse der buideldieren2 die ontdekking 
verwekte de algemeene verbazing der     
geologen1 daar deze het onmogelijk      
geacht hadden1 dat er vr de tertiaire   
periode zoogdieren zouden bestaan       

hebben4 ,owen merkte op1 dat de soort1  
waartoe die kaak behoord had1 groote    
verwantschap had met een ,australisch   
buideldier1 den myrmecobius4 ,in        
diezelfde formatie te ,stonesfield vindt
 men evenzoo eene kaak van eenen        
opossum1 en in #ahed werd daar nog eene 
andere ontdekt1 die tot eene geheel     
verschillende soort had behoord1 waaraan
 men den naam van stereognathus gaf4 ,in
 #ahdg vond men in de bovenste triaslaag
 van ,stuttgart den tand van een klein  
zoogdier1 microlestes genaamd4 ,sedert  
dien tijd heeft men zoowel daar1 als in 
het bovenste trias van ,somersetshire en
 in ,noord-,carolina eenige andere      
fossiele kaken gevonden1 die hadden     
toebehoord aan kleine buideldieren of   
aan lager staande insecteneters4 ,de    
kaak van een diomatherium silvestre 7een
 klein buideldier7 is door den          
,amerikaanschen geoloog ,emons in de    
roode zandsteen van ,noord ,amerika     
gevonden4 ,onze lezers weten1 dat de    
buideldieren tot de meest onvolkomen en 

de oudste klasse der zoogdieren         
behooren1 en dat de laagste orde der    
zoogdieren1 de vogelbekdieren1 thans nog
 slechts vertegenwoordigd worden door   
twee soorten1 die in ,nieuw-,holland en 
,van-,diemensland gevonden worden3 den  
ornithorhynchus en de echidna hystrix4  
,zij zijn de laatst overblijvenden van  
eene eertijds talrijke groep1 die       
tijdens de secundaire periode de eenige 
vertegenwoordigster was van de          
zoogdieren1 en waaruit door langzame    
ontwikkeling en splitsing alle latere   
zoogdieren zijn voortgekomen4  ,de      
buideldieren hebben hunnen naam te      
danken aan eenen buidel of zak1 dien het
 wijfje aan de onderzijde van den buik  
draagt1 en waarin de jongen nog langen  
tijd na hunne geboorte blijven4 ,in dien
 zak bevinden zich twee melkklieren1    
waaraan zich de jonggeborenen           
vasthechten4 ,de jongen komen bij de    
buideldieren veel onvolkomener ter      
wereld1 dan dit gewoonlijk bij de       
zoogdieren het geval is4 ,zij zijn      

naakt1 blind en doof en blijven zlang in
 dien buidel1 totdat hunne ledematen en 
hunne zintuigen voldoende ontwikkeld    
zijn4 ,de buidel is dus als het ware    
eene tweede baarmoeder1 waarin de       
ontwikkeling voltooid wordt4 ,als de    
jongen eene zekere ontwikkeling         
verkregen hebben1 laten zij de          
melkklieren los zonder daarom nog den   
buidel te verlaten4 ,indien zij dien van
 tijd tot tijd verlaten1 keeren zij     
daarin weder spoedig terug1 en men mag  
zeggen1 dat zij in dien buidel hunne    
geheele kindsheid doorbrengen4 ,bij     
verscheidene dieren van die orde duurt  
de zwangerschap niet langer dan ne      
maand1 terwijl het jonge individu nog   
zeven tot acht maanden in den buidel    
blijft vertoeven4 ,bij de               
reuzenkangoeroe verloopen er zeven      
maanden van het oogenblik1 waarop het   
jong in den zak wordt neergelegd tot    
dat1 waarop het voor het eerst den kop  
te voorschijn brengt2 en eerst negen    
weken later komt het voor het eerst uit 

den zak4 ,de volgende negen weken leeft 
de jeugdige kangoeroe nu eens buiten1   
dan weder in den buidel4  ,het jong komt
 den #cisten dag ter wereld4 ,de moeder 
neemt het in den bek1 opent den buidel  
met hare voorpooten en hecht het jong   
aan n der melkklieren vast4 ,twaalf uren
 na de geboorte is de jonge kangoeroe   
nog slechts #cb millimeters lang1 en kan
 het nog vergeleken worden met de       
ongeboren vrucht der overige dieren4    
,het is eene weeke1 doorschijnende1 op  
eenen worm gelijkende massa2 de oogen   
zijn dicht2 de neus en de ooren         
nauwelijks aangewezen1 de ledematen nog 
lang niet ontwikkeld4 ,het jong gelijkt 
nog in het minst niet op de moeder4 ,de 
voorste ledematen zijn een derde langer 
dan de achterste2 de staart is kort en  
tusschen de achterpooten omgebogen4 ,het
 hangt aan de melkklier als eene        
levenlooze massa1 en kan zelfs nog niet 
zuigen1 zoodat de melk op eene zeer     
eigenaardige wijze uit de klier in den  
bek gestort wordt2 eerst later begint   

het te zuigen4  ,z voedt het jong zich  
gedurende acht maanden met de           
moedermelk2 van tijd tot tijd vertoont  
het den kop1 maar het is nog niet in    
staat1 zich alleen te bewegen4 ,de      
natuuronderzoeker ,owen nam een jong van
 vier dagen van de moederborst af1 om te
 weten of een zoo onvolkomen wezen haar 
uit zich zelf kon terugvinden1 dan wel  
of de moeder het weer zelf zou          
aanleggen4 ,het resultaat der           
proefneming was het volgende3 ,na het   
wegnemen van het jong1 kwam een droppel 
wit vocht te voorschijn4 ,wel werd het  
jong onrustig1 maar het scheen geene    
pogingen te doen1 om zich weder aan de  
moeder vast te hechten1 en kon zich     
volstrekt niet bewegen4 ,men legde het  
toen in den zak neder en liet het weder 
aan de moeder over4 ,deze was toen erg  
rusteloos1 bukte zich1 krabde tegen de  
buitenzijde van den zak1 maakte dien met
 de pooten los1 stak er den kop in en   
bewoog dien in verschillende richtingen4
 ,eindelijk stierf het jong1 zonder dat 

de moeder het weder had vastgehecht4    
,indien de jonge kangoeroe nmaal eene   
zekere grootte bereikt heeft1 groeit zij
 zeer snel4 ,zij steekt dan den kop uit 
en kijkt met hare oogen naar alle zijden
 rond1 beweegt hare kleine pooten en    
begint te eten4 ,de moeder verzorgt haar
 nog steeds zeer teeder1 zonder zich    
echter zoo bezorgd te maken als vroeger4
 ,in den eersten tijd duldt zij niet1   
dat men het ziet of betast4 ,zij jaagt  
zelfs den vader weg1 zoo deze zijne     
spruit wil zien4 ,zoodra het jong echter
 den kop maar ns naar buiten gebracht   
heeft1 is de moeder niet meer zoo bang  
om het te voorschijn te doen treden4 ,de
 jeugdige kangoeroe is trouwens zeer    
vreesachtig1 de minste aanleiding doet  
haar weder naar den buidel vluchten1    
waarin zij alle mogelijke standen       
inneemt1 nu eens komt zij met den kop1  
dan weder met de achterpooten of den    
staart naar buiten4 ,het is een         
merkwaardig schouwspel1 om te zien1 hoe 
de moeder1 als zij zich verplaatsen wil1

 het jong dwingt om zich in de diepten  
van den buidel te begeven en het daarbij
 zwakke stooten toebrengt4 ,na verloop  
van eenigen tijd verlaat de jeugdige    
kangoeroe den buidel en springt zij om  
de moeder heen1 maar bij het minste     
gevaar vliegt zij weder hals over kop in
 den buidel2 in een oogenblik draait zij
 weder om1 en nu zij zeker is tegen elk 
gevaar beveiligd te zijn1 kijkt zij met 
eenen grappigen blik naar buiten4       
,onder de buideldieren vindt men evenals
 onder alle families van het dierenrijk 
de grootste verscheidenheid van vorm en 
verstand4 ,de opossum 7eene buidelrat7  
b4v4 schijnt veel meer verstand te      
bezitten dan de kangoeroe4 ,audubon     
geeft van zijne levenswijze de volgende 
beschrijving3  ,let op1 hoe hij aan den 
voet van dien reusachtigen boom stil    
staat en ronddraait om den stam1 om     
onder de met sneeuw bedekte wortels eene
 opening te vinden1 waarin hij kan      
binnensluipen4 ,na eenige minuten komt  
hij weder te voorschijn1 een eekhorentje

 medeslepend1 dat reeds van het leven   
beroofd is3 hij houdt het in den bek1   
terwijl hij langzaam den boom opklimt4  
,blijkbaar vindt hij de laagste takken  
niet naar zijne gading1 want hij klimt  
steeds hooger1 totdat hij eene plek     
gevonden heeft1 waar hij minder in het  
gezicht komt2 daar zet hij zich op zijn 
gemak neder1 rolt zijnen langen staart  
om de jeugdige takken en verscheurt met 
zijne scherpe tanden het arme           
eekhorentje1 dat hij met de klauwen     
zijner voorpooten vasthoudt4  ,de       
schoone lentedagen zijn aangebroken2 de 
boomen vormen krachtige knoppen2 maar de
 opossum is bijna naakt en schijnt door 
vasten uitgeput4 ,hij zoekt de kreken op
 en smult nu aan de jeugdige kikkers4   
,maar de brandnetel begint zijne teere  
en saprijke knoppen te ontwikkelen1 die 
hem een kostbaar voedsel opleveren4 ,het
 morgengeroep van den wilden kalkoen    
doet hem aangenaam aan1 want de sluwerd 
weet1 dat hij nu spoedig de stem van het
 wijfje zal hooren1 en dat hij haar naar

 haar nest kan volgen om hare eieren te 
rooven4 ,en terwijl hij door de bosschen
 zweeft1 nu eens op den grond1 dan weder
 op de boomen van tak tot tak springend1
 hoort hij het gekraai van eenen haan2  
en zijn hart klopt van genot1 als hij   
zich te binnenbrengt1 wat een heerlijk  
maal hij het vorige jaar gehad heeft op 
eene nabijzijnde boerderij4 ,zachtjes1  
de oogen wijd geopend1 gaat hij vooruit 
en verbergt hij zich in het hoenderhok4 
,waarom1 eerzame landman1 hebt gij het  
vorige jaar zoovele kraaien en raven    
gedood8 ,koop u nu kruit en lood1 maak  
uw geweer schoon1 zet uwe vallen gereed 
en zorg1 dat uwe trage honden trouw     
waken1 want de opossum nadert1 de       
strooper is op weg4 ,hoort gij de kreten
 van uwe kippen8 ,ene der beste is door 
den sluwen dief medegenomen4 ,gij loert 
op vos en uil1 en waant u gelukkig1 zoo 
gij hunnen vijand en uwen vriend1 de    
arme raaf gedood hebt4 ,nog geen week   
geleden lagen onder deze groote kip een 
dozijn eieren2 zij zijn verdwenen1 de   

opossum heeft ze weggestolen4  ,het     
wijfje van den opossum is een voorbeeld 
van moederliefde4 ,sla uwen blik in dien
 zonderlingen buidel1 waar de jongen    
ieder aan eene melkklier bevestigd zijn4
 ,de zorgzame moeder voedt ze niet      
alleen1 maar beveiligt ze ook tegen den 
vijand2 zij neemt ze met zich mede1     
zooals de zeehond haar kroost medevoert1
 of verbergt ze onder de bladeren van   
eenen tulpeboom4 ,na twee maanden       
beginnen zij voor zich zelf te kunnen   
zorgen1 met wijze lessen gaan zij de    
wereld in4 ,maar als de pachter den     
opossum op heeterdaad heeft betrapt1    
terwijl hij nen zijner schoonste        
hoenders vermoordde1 en zich woedend op 
het arme dier werpt1 rolt het zich tot  
eenen bal samen4 ,naarmate de man       
woedender wordt1 blijft het dier        
rustiger liggen2 eindelijk blijft het   
onder den voet van den pachter liggen   
zonder eenig teeken van leven te geven1 
met de tong uit den bek1 en de oogen    
gesloten1 totdat zijn beul hem laat     

liggen in het denkbeeld1 dat het dier   
dood is4 ,doch neen6 het is niet dood4  
,het hield zich slechts zoo2 nauwelijks 
heeft de vijand de hielen gekeerd1 of   
het dier richt zich weer op en vlucht in
 het bosch4  ,eene andere soort1 de     
,philander ,aeneas 7,aeneasrat71 leeft  
alleen op de boomen en komt alleen op   
den grond voor de jacht4 ,hij kan door  
middel van zijnen langen staart         
gemakkelijk klimmen en zich daarmede    
overal aan vasthechten1 en zoodra hij   
gaat rusten1 begint hij met dien om     
eenen tak te rollen4 ,op den grond loopt
 hij langzaam en moeilijk2 toch kan hij 
kleine zoogdieren1 insecten1            
schaaldieren1 vangen1 vooral kreeften1  
waarop hij verzot is4 ,op de takken der 
boomen vervolgt hij de vogels en        
plundert hij de nesten2 ook voedt hij   
zich met vruchten4 ,somtijds bezoekt hij
 de hoenderhokken en doodt hij kippen en
 duiven4  ,de jongen worden1 als zij    
half volwassen zijn1 op den rug der     
moeder gedragen1 waartoe zij zich met   

hunnen staart aan dien der moeder       
vasthouden4 ,zelfs als zij bijna geheel 
volwassen zijn1 en dus de moedermelk    
niet meer behoeven1 blijven zij nog bij 
hunne moeder1 en vluchten zij op haren  
rug bij het minste gevaar4 ,daaraan zijn
 zij hunnen naam van ,philander ,aeneas 
verschuldigd #ai4 ,als de moeder        
verschrikt is1 laat zij een gesis hooren
 en verspreidt zij eenen hoogst         
onaangenamen reuk4  ,doch wij mogen niet
 langer bij die afstammelingen der      
eerste zoogdieren stilstaan4 ,het zij   
voldoende1 als wij hebben aangetoond1   
hoe laag ontwikkeld zij zijn onder de   
levendbarende dieren1 en dat zij toch   
het rijk der hoogere dieren inwijden4   
,de verstandelijke en zinnelijke        
vermogens zijn ontstaan1 om niet meer te
 verdwijnen4        ,,tweede ,,hoofdstuk
  ,de ,juraperiode4      ,het ,rijk der 
,reuzenhagedissen4   ,wij zijn thans    
genaderd tot de merkwaardigste van alle 
perioden1 die het optreden van den      
mensch op aarde zijn voorafgegaan4 ,eene

 onmetelijke zee strekt zich nog over   
het grootste gedeelte van ,europa en    
,azi uit1 en over groote                
uitgestrektheden van ,afrika en de beide
 deelen van ,amerika1 die thans         
honderden en duizenden meters boven de  
oppervlakte van den ,oceaan gelegen     
zijn4 ,in die zeen leven reusachtige en 
vreemdsoortige dieren1 waarvan thans    
geen enkele afstammeling meer over is4  
,hoewel de planeet veel meer tot den    
tegenwoordigen toestand genaderd is dan 
in de primaire periode1 schijnt zij in  
menig opzicht meer van den              
tegenwoordigen toestand te verschillen1 
omdat het leven op de planeet eene      
vertakking ondergaat1 die volstrekt niet
 doet vermoeden1 wat zij in de tertiaire
 en quaternaire periode worden zal4 ,een
 bewoner van ,mars of van de maan1 die  
onze aarde zoude bezocht hebben ten     
tijde van de kruipende dieren van het   
,juratijdperk1 zou niet tot het         
vermoeden komen1 dat eens de dag zal    
aanbreken1 waarop de bodem der zee1 na  

gerezen te zijn1 de verblijfplaats zoude
 worden der groote steden1 zooals       
,new-,york1 ,londen1 ,parijs of ,weenen4
 ,in de zeen zwemt de logge             
ichthyosaurus met zijne ontzaglijke     
oogen en vreeselijke kaken2 de          
plesiosaurus met zijnen langen hals1 die
 met zijne lange pooten zwom1 in de     
diepte der zee onderdook en dadelijk    
weer op de oppervlakte verscheen2 de    
teleosaurus1 monsterkrokodil van tien   
meters lengte1 wiens gespleten muil1 die
 eene wijdte had van twee meters1 dieren
 kon verzwelgen zoo groot als ossen2 de 
hyleosaurus1 met zijn gepantserd schild1
 die de oevers onveilig maakte2 terwijl 
op de eilanden1 die uit het water       
verrezen waren1 aan den voet der        
heuvels1 aan den oever der zeen1 in     
stroomen en meren1 in de met varens1    
cycaden1 araucaria's en verschillende   
naaldboomen versierde bosschen1 de      
ontelbare soorten van dinosaurirs       
leefden1 die in de secundaire periode de
 zoogdieren der tertiaire periode       

voorafgingen3 atlantosauren1 reusachtige
 grasetende viervoetige dieren van #cj  
meters lengte2 brontosauren1 sauropoden 
van #ae tot #bj meters2 diclonin1       
tweevoetige kruipende dieren van #ab tot
 #ae meters lengte2 stegosauren1        
tweevoetige dieren van #aj meters2      
iguanodons1 tweevoetige dieren met de   
klauwen van eenen vogel1 en de          
vleeschetende theropoden3 de            
megalosauren1 ceratosauren1 labrosauren1
 amphisauriden1 compsognathen enz41     
kruipende dieren van elke grootte en    
gedaante1 waarvan enkele half krokodil  
en half vogel waren1 en die van het land
 en de zee1 de oevers en de bosschen    
eene fantastische wereld moesten maken1 
waarvan wij ons thans geen denkbeeld    
meer kunnen vormen4 ,en daarboven dan   
nog de ontzaglijke pterodactylen met    
vliezige vleugels1 die door de lucht    
sprongen en zich op de oevers           
neerwierpen te midden der woeste kreten 
dier geheele bevolking1 en de ontelbare 
tandvogels1 die met ontzaglijke snelheid

 de ruimte doorkliefden om zich op hunne
 prooi te werpen 444 en wij hebben een  
zwak beeld van het schouwspel1 dat onze 
planeet moet hebben aangeboden in die   
lang vervlogen eeuwen4  ,terecht wordt  
die periode het tijdperk der kruipende  
dieren genoemd4 ,en toch1 hoever zijn   
die wezens niet in vorm en gewoonten    
verwijderd van de kruipende dieren van  
onzen tijd6 ,die dieren kropen niet4    
,het waren geen slangen of adders2 het  
waren veeleer reusachtige hagedissen1   
waarvan sommige op vier pooten1 andere  
bij voorkeur op hunne achterpooten      
liepen en den vertikalen stand aannamen1
 en dat wel hagedissen van #aj1 #ae1    
#bj1 #cj meters lengte6 ,die kruipende  
dieren met hunne ontzaglijke ledematen  
waren de voorouders van de krokodillen  
en de hagedissen der tertiaire periode4 
,de pooten zijn langzamerhand           
verdwenen4--,ook de vogels hadden de    
kruipende dieren tot voorouders4  ,die  
zoo rijke ,juraperiode heeft zich over  
een zeer groot tijdvak uitgestrekt4     

,onmiddellijk na de laatste triaslagen  
heeft zich eerst zandsteen afgezet1     
daarna mergel met koolzure kalk         
vermengd4 ,men vindt daarin vele        
fossielen1 vooral schelpen1 ammonieten  
enz4 ,die eerste lagen heeten lias of   
zwarte ,jura4 ,daarboven hebben zich    
lagen van eenen anderen aard afgezet1   
voornamelijk fijnkorrelig kalksteen1 dat
 doet denken aan eene verzameling       
visscheneieren4 ,daarom heet die        
kalksteen ook wel3 olithisch 7on1 ei en 
lithos1 steen74 ,de formatie der        
,juraperiode kan dus in twee            
hoofdafdeelingen verdeeld worden1 de    
lias en de olithische formatie4 ,ieder  
dier hoofdverdeelingen kan weder        
onderverdeeld worden1 want er zijn een  
groot aantal lagen1 die uit een         
mineralogisch oogpunt en uit het oogpunt
 van fossielen onderling zeer           
verschillen4 ,de voornaamste zijn3      
,voornaamste verdeelingen der           
,juraperiode4           ,i4             
,liasformatie4          ,zandsteen der  

,infraliasformatie                      
,rhetische laag4 7,rhetische ,alpen7    
,zwarte ,jura4          ,onderste       
liasformatie                            
,sinemurische laag4 7,semur7            
,middelste liasformatie                 
,charmouthische laag4 7,charmouth7      
,bovenste liasformatie                  
,toarcische laag4 7,thouarsi7           
,,ii4 ,olithische formatie4             
,onderste olitihische formatie          
,bathonische 7,bath7 en ,bajocische laag
 7,bayeux7                              
,bruine ,jura4                          
,middelste olitihische formatie         
#a4 ,oxfordlaag                      #b4
 ,corallische 7koralen71 sequanische    
7,seine71                               
kimmeridische laag                      
,witte ,jura4          ,bovenste        
olitihische formatie                    
,portland en ,purbecklaag   ,er zijn nog
 wel andere verdeelingen2 maar wij      
moeten alles vermijden1 wat de zaak     
ingewikkelder maakt4 ,alleen merken wij 

op1 dat de lagen hoe langer zoo         
helderder worden1 geleidelijk van donker
 naar wit overgaan1 naarmate wij de     
krijtformatie naderen1 die zooals wij   
zagen1 op de ,juraformatie ligt4        
,vandaar ook de namen3 zwarte1 bruine en
 witte ,jura4  ,de verschillende lagen  
verschillen naar gelang der plaatsen    
zeer in dikte4 ,zoo is b4v4 in het      
departement der ,haute-,marne1 dat in de
 krijtperiode uit het water is verrezen1
 de infralias-zandsteenlaag zeer dun1 de
 onderste liaslaag #e meters dik1 de    
lias #ia meters1 en de bovenste lias #ec
 meters2 de onderste olitische formatie 
is op de bergvlakte van ,langres en in  
,bourgogne #cj meters dik1 de oxfordlaag
 slechts #e of #f meters1 de            
mergel-olithische laag #gj meters2 de   
koraallaag1 7die dikwijls onder de      
sequanische laag vermengd is7 is daar   
uiterst dun1 de portlandlaag somtijds   
#hj tot #aej meters4 ,daarentegen vindt 
men de infraliaslaag in ,lotharingen #ab
 meters1 te ,kdange #bd meters1 in      

,luxemburg #fj1 in ,scani #gjj meters   
dik2 de onderste lias is in ,yorkshire  
#afj meters dik2 de lias of zwarte ,jura
 van ,wurtemberg is #ajj meters dik1 de 
onderste olithische laag is in de       
omstreken van ,bath #fj meters dik1 het 
klei van ,kimmeridge in ,lincolnshire is
 in twee lagen #cej meters dik4  ,in het
 begin der ,juraperiode was een groot   
gedeelte van ,europa onder het water    
bedolven4 ,sedert de lang vervlogen     
tijden der ,silurische zee1 toen de     
granietmassa's van ,bretagne1 de ,vende 
en ,auvergne te voorschijn traden en    
eilanden bijna zonder plantengroei      
vormden1 is de zee verscheidene malen   
teruggegaan en weder teruggekeerd4 ,in  
de triasperiode strekte zich eene       
uitgestrekte1 in golven uitgesneden     
binnenzee uit over ,frankrijk1          
,engeland1 ,spanje en ,itali2 die zee   
strekte zich over ,lotharingen1 zelfs   
tot in ,duitschland uit4 ,in het begin  
der liasperiode was de zee oostwaarts   
teruggetrokken1 waarbij geheel          

,frankrijk en een gedeelte van          
,duitschland droog lag2 maar spoedig    
bedekt zij weder geheel ,frankrijk1 en  
laat zij alleen de eilanden der oude    
formatie droog1 zonder dat deze met     
elkander in verbinding staan1 zooals    
,bretagne1 de centrale bergvlakte1 de   
,vogezen en de oorspronkelijke ,alpen4  
,die veranderingen zijn het gevolg van  
de dalingen en rijzingen der aardschors1
 die overeenkomen met die1 welke nog    
thans plaats grijpen1 en die wij vroeger
 bestudeerd hebben3 langzame1           
geleidelijke bewegingen1 die            
herhaaldelijk onmerkbaar de gedaante der
 aarde gewijzigd hebben4                
,honderdduizenden jaren zijn in de      
archieven van de jeugd der aarde        
verborgen4  ,in die dagen strekte zich  
de zee uit over ,parijs1 ,tours1        
,poitiers1 ,bordeaux1 ,genve1 ,bern1    
,bazel1 ,nancy1 ,troyes enz4 ,zij       
bedekte het geheele gebied1 dat zich    
uitstrekte van ,londen tot ,parijs1     
,brussel1 ,bordeaux en ,marseille4  ,in 

het tweede gedeelte der ,juraperiode1 de
 olithische periode1 maakt de daling van
 den bodem plaats voor eene langzame en 
geleidelijke rijzing4 ,in het midden    
dier periode ziet men de onder de zee   
bedolven streken1 die de eilanden der   
oorspronkelijke formatie van elkander   
scheidden1 boven het water uitsteken en 
de centrale bergvlakte van ,frankrijk   
verbinden met de ,vende en ,bretagne en 
met de ,vogezen en ,belgi4 ,op het einde
 der ,juraperiode zijn al die streken1  
die eertijds onder de wateren bedolven  
waren1 tot zekere hoogte opgeheven4  ,in
 ,engeland vormen de ,juraformaties eene
 breede strook1 die zich over het       
zuidelijke gedeelte van                 
,groot-,brittanni uitstrekt1 van het    
noordoosten naar het zuidwesten2 die    
strook is het verlengde van die1 welke  
rondom het bekken van ,parijs gelegen   
is4 ,de ,jurazee heeft zich dus over dat
 geheele gedeelte van ,engeland evenals 
over ,frankrijk uitgestrekt4  ,maar op  
het einde der ,juraperiode was dat      

gedeelte van ,engeland weder uit het    
water verrezen1 zooals de ,jura1 de     
bergvlakte van ,langres en de geheele   
gordel1 waarvan wij zooeven gesproken   
hebben4 ,zelfs waren ook de streken1 die
 thans onder de wateren van het ,kanaal 
bedolven zijn1 boven water1 en wel      
voornamelijk de streek tusschen         
,portland en ,boulogne4 ,frankrijk was  
toen met ,engeland verbonden1 en daar   
waar thans de golven van het ,kanaal    
rollen1 strekte zich een vastland uit1  
met meren bedekt1 die aan hunne oevers  
eenen rijken plantengroei bezaten1      
waarbij cycaden1 varens1 naaldboomen de 
overhand hadden1 en die bewoond waren   
door groote1 grasetende1 kruipende      
dieren1 vooral iguanodons1 en door      
buideldieren4 ,op dat verdwenen land    
vormde zich de ,purbeckformatie1 waarvan
 het eiland ,purbeck1 op de ,engelsche  
kust1 tegenover ,cherbourg het type is1 
zoowel uit een geologisch oogpunt als   
uit het oogpunt der fossielen4  ,terwijl
 dus het begin der ,juraperiode zich    

kenmerkte door eene daling van den bodem
 van een gedeelte van ,frankrijk en     
,engeland1 had op het einde dier periode
 het omgekeerde plaats1 waardoor een    
deel van ,noordelijk ,europa uit de     
wateren verrees4  ,vr die rijzing1      
tijdens het bestaan der ,jurazee1 vond  
men in ,frankrijk en ,engeland een groot
 aantal koralen4 ,de koraalriffen zijn  
nauw verbonden aan de olithische        
formaties4 ,het kalkrijke zand1 dat door
 den vloed op de kust der koraalriffen  
wordt geworpen1 wordt vast door het     
water1 dat er in doordringt2 nu eens    
kleven de korrels licht aan elkander en 
kan men er de kalk tusschen herkennen2  
dan weder is het zand harde kalk        
geworden1 waarbij men echter nog steeds 
de kleine zandkorrels herkennen kan4    
,somtijds ook is het zand vermengd met  
keisteentjes1 die afkomstig zijn van het
 eiland1 dat het rif omlijst4 ,diezelfde
 formatie vindt men thans nog terug op  
,ascension en op verscheidene punten der
 ,stille ,zuidzee4  ,de overblijfselen  

dier koraalriffen vindt men in de ,jura 
over eene dikte van #dj tot #fj meters  
7in de omstreken van ,gray en ,besanon71
 in ,yonne1 ,provence1 in de            
,beneden-,alpen1 in de omstreken van    
,grenoble1--waar zij worden             
vertegenwoordigd door groote massa's    
witte kalksteen1 met poliepen vermengd1 
en hunnen gewonen nasleep van zee-egels 
en diceraten--in ,noorwegen en in       
,engeland1 waar drie koraallagen        
duidelijk op de oxfordlaag gezien       
worden1 op de kust van ,weymouth4  ,uit 
het feit1 dat de koralen in de          
,juraperiode in ,frankrijk en ,engeland 
voorkwamen1 volgt dat het aequatoriale  
klimaat zich tot voorbij #ee ,n4,b4     
uitstrekte1 hetgeen niet mogelijk is1   
als aan de noordpool ijs gevonden wordt4
 ,ook de fossiele plantengroei leidt tot
 diezelfde gevolgtrekking1 daar         
tropische planten1 cycaden en varens    
toen tot in ,siberi op #ga ,n4,b4       
voorkwamen4 ,in die periode waren dus de
 jaargetijden en het klimaat niet scherp

 onderscheiden4  ,hoe moeielijk het ook 
wezen moge1 om nauwkeurig de tijdstippen
 van het wijken en voorwaartsschrijden  
der zee vast te stellen1 zoo mogen wij  
toch besluiten1 dat ,europa in het begin
 der ,juraperiode een archipel was      
bestaande uit grootere of kleinere      
eilanden4 ,ten tijde van de lias was de 
centrale bergvlakte van ,frankrijk van  
de ,vende ten westen1 van de ,vogezen en
 een gedeelte der ,alpen in het oosten  
door de zee gescheiden4 ,op het einde   
der ,oxfordperiode breidden die eilanden
 zich uit en hechtten zij zich aan      
elkander1 aan de ne zijde door de       
landengte van ,poitiers1 aan de andere  
zijde door die van ,cte-d',or4 ,in de   
koraalperiode hebben de drie bekkens1   
waarin ,frankrijk verdeeld is1 dat van  
,parijs in het noorden1 dat van         
,aquitani in het zuidwesten1 dat der    
,rhne in het zuidoosten geen directe    
gemeenschap met elkander1 daar de       
zeestraten van ,poitiers en ,cte-d',or  
afgesloten zijn4 ,die rijzing1 die zoo  

duidelijk te voorschijn treedt in het   
westen en noorden van ,frankrijk1 wordt 
nog sterker op het einde der            
,juraperiode4 ,frankrijk wordt met      
,engeland verbonden1 en op de plaats1   
waar thans het kanaal is1 vindt men een 
uitgestrekt vastland1 waarop de dier- en
 plantensoorten het karakter vertoonen  
van te leven in streken1 die niet hoog  
boven de oppervlakte der zee gelegen    
waren en die telkens door de zee        
overstroomd werden4 ,toch vindt men er  
een aantal zoetwaterplanten en -dieren2 
de zoetwater- en zeeschelpen wisselen af
 over eene dikte van #abe meters3 de    
periode is dus van zeer langen duur     
geweest4 ,ook in de ,jura waren er zoet 
watermeren4  ,wij zagen zooeven1 dat de 
korallische laag in het zuiden van      
,frankrijk1 ,provence1 ,beneden-,alpen1 
,dauphin vertegenwoordigd wordt door    
groote massa's witte kalk1 vol poliepen4
 ,de kalk is daar onmiddellijk door     
krijt bedekt4 ,hieruit volgt1 dat die   
bodem na de koraalperiode1 in de eeuwen1

 waarop zich de ,kimmeridge- en         
,portlandformaties gevormd hebben1      
buiten het water uitstak en tot aan de  
periode der krijtformatie boven water   
gebleven is4  ,op de ,juraperiode volgt 
de krijtperiode4 ,van het begin dier    
periode af verandert weder alles in de  
verdeeling van land en zee4 ,de rijzing 
van den bodem van ,frankrijk1 ,engeland 
en het noorden van ,europa1 die de      
hoofdtrek der olithische periode is     
geweest1 houdt op en maakt plaats voor  
eene beweging in tegengestelden zin4    
,een groot gedeelte van ,noordelijk     
,europa daalt weder onder water en er   
zet zich niets af dan alleen daar waar  
de mikroskopische wezens van den ,oceaan
 hunne krachten beproeven4  ,wij beleven
 eenen tijd van kalmte1 waarin de       
oneindig kleine wezens op den bodem der 
zee werkten en het krijt vormden1 dat   
tot eene dikte van honderden meters     
bijna uitsluitend bestaat uit hunne     
overblijfselen4 ,in ,frankrijk bedekte  
eene uitgestrekte zee den voet der      

,jura2 die zee was aan de ne zijde      
verbonden met de ,parijsche zee1 aan de 
andere zijde met eene zuidelijke zee1   
die zich tot aan de tegenwoordige       
,middellandsche zee uitstrekte4 ,het    
zuiden van ,frankrijk1 dat sedert de    
koraalperiode boven het water uitstak1  
is weder gedaald en maakt weder deel uit
 van eene uitgestrekte watermassa1 die  
zich over het geheele zuiden van ,europa
 uitstrekt4 ,in dien tijd belette de    
centrale bergvlakte1 die geheel boven   
water uitstak1 en die aan de ne zijde   
met de ,vogezen1 aan de andere zijde met
 de ,vende verbonden was1 de gemeenschap
 tusschen die ,middellandsche en de     
,parijsche zee1 die zich tot aan het    
zuiden van ,engeland uitstrekte4 ,het   
begin der krijtperiode kenmerkt zich dus
 door eene groote verandering in de     
kaart der aarde en door den terugkeer   
der zee naar streken1 die zij reeds lang
 had verlaten4 ,die inval der zee       
schijnt zijn maximum te hebben bereikt  
in de periode van het witte krijt4  ,wel

 doet ons het onderzoek van den bodem de
 plaatsen kennen1 waar het land de      
plaats van de zee heeft ingenomen1 nadat
 de bodem der zee gerezen was2 maar het 
is niet zoo eenvoudig1 de plaatsen te   
leeren kennen1 die in zee veranderd     
zijn1 daar men nog niet ver genoeg      
gevorderd is in het onderzoek van den   
bodem der zee4 ,wij kunnen dus den      
toestand van ,europa voor eene bepaalde 
geologische periode niet nauwkeurig     
bepalen4 ,al is het immers mogelijk1 in 
kaarten den toestand van ,europa te     
teekenen in de silurische en de         
,juraperiode1 tijdens de krijtformatie  
of in het midden der tertiaire periode1 
zoo zoude men tusschen die kaarten nog  
verscheidene andere moeten teekenen1    
geheel met de overige verschillend1 en  
die met uitzondering der oorspronkelijke
 formaties1 die boven de zee zijn       
blijven uitsteken sedert het begin der  
silurische periode1 op een groot aantal 
plaatsen den gedurigen terugkeer en het 
verdwijnen der zee zouden moeten        

aanwijzen4  ,indien men toch b4v4 de    
opheffingen der voornaamste bergen      
beschouwt1 zooals de ,alpen1 de ,pyrenen
 enz41 dan ziet men1 dat daar           
verschillende rijzingen en dalingen     
hebben plaats gegrepen4 ,de             
oorspronkelijke gesteenten der ,alpen1  
graniet1 gneiss en schiefer1 dragen     
geene azosche of primaire formaties     
boven zich3 zij waren dus tijdens de    
laurentische1 cambrische1 silurische1   
devonische en steenkoolperiode reeds uit
 de zee opgerezen4 ,in de ,permische    
periode moeten zij gedaald zijn1 want   
zij dragen eene anthraciet-houdende laag
 op de kristallijnen lagen4 ,tijdens de 
afzetting der ,permische formatie       
vormden de ,alpen eene kuststreek1 die  
daalde om bezinksels van dolomiet1 gips 
en andere triasgesteenten op te nemen4  
,die daling was echter niet algemeen1   
maar alleen aan enkele plaatsen eigen1  
en in het begin der ,juraperiode neemt  
men een aantal schommelingen waar1 die  
eindigen in een volkomen inzinken onder 

de oppervlakte der zee4 ,vervolgens     
zetten zich op de verzwolgen ,alpen de  
olithische formaties af1 die volkomen   
zeevormingen waren1 en daarna de        
formaties der krijtperiode1 waarvan     
alleen de laatste eene neiging vertoonen
 om in den vorm van eilanden te         
verrijzen4 ,om die eilanden1 die langen 
tijd weinig ontwikkeld waren1 plaatsen  
zich de eocene zeeformaties1 uit het    
begin der tertiaire periode4 ,maar die  
ketenen blijven stijgen en vormen weldra
 te midden der eocene zee een vastland1 
dat door zijne bewegelijkheid aan groote
 afbrokkelingen is blootgesteld en      
waarvan de overblijfselen zich ophoopen 
in de lagen der molasse1 die nu eens het
 karakter draagt eener landformatie1 dan
 weder van eene zeeformatie1 en daardoor
 de veranderlijkheid der kusten         
duidelijk aantoont4  ,nauwelijks is de  
molasse vast geworden1 of de vervorming 
bereikt haar toppunt en de miocene lagen
 worden sterk geschud zonder dat de     
pliocene periode1 in het begin waarvan  

die beweging geschiedt1 andere sporen   
achterlaat dan bezinkingen1 door de     
bergstroomen afgezet en kleine bekkens  
van bruinkool op korten afstand daarvan 
gelegen4 ,men ziet dus1 dat de opheffing
 der ,alpen een werk van langen adem is 
geweest1 en dat de verschillende        
ketenen1 waardoor die bergstreek in     
verschillende deelen verdeeld is1 niet  
uit denzelfden tijd dagteekenen4 ,de    
binnenste ketenen behooren tot de eocene
 of misschien wel tot de krijtperiode2  
die welke daarop volgen1 tot de miocene1
 en die aan den rand tot de pliocene    
periode4 ,men wane echter niet1 dat er  
nooit diepe golven ontstaan zijn1       
waardoor de zee voortdrong tot de       
inwendige reeds gevormde ketenen4 ,men  
vindt daarvoor het bewijs in het        
voorkomen van muntschelpen of           
nummulieten in het inwendige der        
westelijke ,alpen4 ,de geschiedenis der 
,oost-,alpen is niet volkomen dezelfde  
als die der ,zwitsersche ,alpen3 zij    
zijn eerst voor goed uit de zee verrezen

 ten tijde der bovenste krijtformatie1  
en zij vormden reeds in de olithische   
periode eene keten van eilanden1 waarop 
de zee in de cenomanische periode       
langzamerhand inbreuk maakte4 ,de       
opheffing der eocene ketenen heeft daar 
waarschijnlijk eer plaats gegrepen dan  
in de centrale ,alpen4 ,de grenslijn der
 beide ketenen lag toen evenals thans in
 de ,rijnvallei4 ,van de silurische tot 
aan de steenkoolperiode1 is de streek1  
gelegen ten oosten van den ,rijn1       
gedeeltelijk onder water gebleven1      
terwijl het westen een vastland vormde1 
bestaande uit oorspronkelijke           
gesteenten1 en dat waarschijnlijk in    
verbinding stond met de ,vogezen1 de    
centrale bergvlakte en het ,schwarzwald4
 ,daarna dalen de ,oostalpen1 en eene   
rijke triasfauna treedt daar op1 terwijl
 het grootste gedeelte der ,westalpen   
boven water blijft4 ,op het einde dier  
periode overstroomt de ,rhetische zee   
,zwitserland1 dat hoe langer hoe meer   
daalt4 ,de voornaamste rijzingen der    

,westalpen zijn het resultaat van eene  
rij van geleidelijke bewegingen of      
schokken1 die in de periode der molasse 
op elkander gevolgd zijn4 ,die          
bewegingen1 die op de ruggen der eerste 
,alpenketenen de onderste en middelste  
lagen dier formatie hebben opgeheven1   
wierpen langzamerhand de wateren1 waarin
 zich de bovenste lagen vormden1 buiten 
den gordel der bergen1 en gaven het     
aanzijn aan zoetwaterbekkens1 waarin    
zich de bruinkool afzette4  ,evenals de 
,alpen1 zijn ook de ,pyrenen de vrucht  
van telkens hernieuwde beroeringen2 doch
 de keten is veel eenvoudiger van bouw  
dan die der ,alpen2 zij vertoont slechts
 ne enkele massa van oude formaties1 die
 de as der keten vormt1 en waarvan de   
beide hellingen zeer verschillend zijn  
samengesteld4 ,de helling aan de        
,fransche zijde is veel steiler1 dan die
 aan de zijde van ,spanje2 de           
verplaatsingen zijn er talrijk en       
ingewikkeld4 ,aan de ,spaansche zijde   
wijken de bezonken lagen over het       

algemeen weinig van den horizontalen    
stand af4 ,de eerste opheffing schijnt  
te hebben plaats gegrepen vr de         
afzetting der steenkoollagen1 daarna    
komt eene doorloopende rij van lagen van
 de steenkoolafzettignen tot aan de     
onderste krijtlagen4 ,hierop schijnt    
eene nieuwe beweging gevolgd te zijn1   
waardoor eene verbreking plaats had     
tusschen het verband der vorige rij en  
die der volgende lagen1 van het krijt   
tot de eoceenformatie4 ,op het einde der
 eocene periode heeft eene beweging     
plaats1 die veel sterker was dan alle   
vorige1 en die aan de ,pyrenen haren    
voornaamsten vorm geeft4 ,wij zagen1 dat
 de beslissende opheffing der ,alpen is 
voorafgegaan door de vorming van        
verbazende ophoopingen van molasse1 die 
het bewijs zijn van eenen bodem1 die    
door zijne bewegelijkheid gemakkelijk   
afgebeten werd2 zoo is ook de opheffing 
der ,pyrenen voorafgegaan door de       
bezinking van kleine steentjes4 ,de     
nummulietlagen zijn tot op verbazende   

hoogten gebracht in den keten der       
,pyrenen1 waar zij eene hoogte van #cceb
 meters bereiken4 ,de voornaamste       
omwentelingen in de ,pyrenen hebben     
plaats gegrepen tijdens de vorming der  
eocene formaties4  ,de beslissende      
opheffing der ,pyrenen heeft dus plaats 
gegrepen in de eerste eeuwen der        
tertiaire periode1 tegen het einde der  
eoceenperiode2 hetzelfde is het geval   
geweest bij de ,apennijnen4 ,de         
beslissende opheffing der ,alpen        
daarentegen heeft plaats gegrepen in de 
laatste eeuwen der tertiaire periode1   
tegen het einde der miocene periode4    
,deze feiten zijn tegenwoordig voldoende
 vastgesteld4 ,het kan oppervlakkig     
moeilijk schijnen aan te nemen1 dat men 
den betrekkelijken ouderdom der bergen  
kan lezen in de archieven der           
oorspronkelijke wereld1 toch zijn de    
geologen1 en met name ,leopold von      
,buch1 lie de ,beaumont en ,constant    
,prevost daarin door hunne uitstekende  
nasporingen geslaagd4 ,men zou bij het  

zien van eenen berg geneigd zijn te     
meenen1 dat zij uit den grond is        
verrezen door eenen verticalen naar     
boven gerichten druk1 op de wijze der   
vulkanen4 ,toch begrijpt men bij eenig  
nadenken1 als men nagaat1 dat de aarde  
bij hare afkoeling moet zijn            
samengetrokken1 dat dit niet kan        
geschied zijn zonder dat plooien1 of    
inwendige leegten of gewelven moeten    
zijn ontstaan1 of ontwrichtingen der    
schors moeten hebben plaats gegrepen1   
die aan de bergen het aanzijn geschonken
 hebben4 ,indien men den bouw der bergen
 onderzoekt1 dan ziet men1 dat          
meesttijds in het midden van den berg   
het oorspronkelijke gesteente te        
voorschijn treedt uit de scheuren der   
bezonken lagen1 en zoo de toppen vormt4 
,daar iedere laag1 die bezonken is1 zich
 in het water moet hebben afgezet in    
meer of minder horizontale lagen1 zoo   
kunnen die lagen nooit eenen schuinen   
stand verkregen hebben dan door eene    
opheffing1 die na hare bezinking heeft  

plaats gegrepen4 ,de bergketen heeft dus
 haren vertikalen vorm verkregen nadat  
de verschillende lagen afgezet zijn1 die
 zij heeft opgetild1 doch vrdat de      
horizontale lagen zijn gevormd1 die men 
op de zijden van den berg vindt4 ,in een
 vorig hoofdstuk hebben wij gezien1 dat 
dit nog in onzen tijd op dezelfde wijze 
geschiedt4 ,de voornaamste oorzaak van  
de vorming der bergen is de langzame    
samentrekking der aarde4 ,die vorming   
der bergen is ook de oorzaak van die    
aardbevingen1 die niet door vulkanen    
ontstaan4 ,bijna overal is ten gevolge  
van den weeken toestand van de kern de  
bodem der planeet in langzame           
schommeling4  ,iedere eeuw wordt de     
oppervlakte van den bodem op enkele     
gedeelte opgeheven en op andere         
neergedrukt2 hetzelfde is met de bedding
 der zee het geval4 ,door die           
voortdurende veranderingen en door      
meteorologische oorzaken1 zooals regen1 
wind1 eb en vloed enz4 heeft de         
aardschors telkens nieuwe vormen        

aangenomen van het oogenblik af1 dat    
hare oppervlakte bewoond is geworden    
door bewerktuigde wezens en de bedding  
van den ,oceaan is opgeheven tot de     
hoogte der hoogste bergen4 ,wel duizelen
 wij1 wanneer wij alle oneffenheden     
nagaan1 die sedert het begin van dat    
tijdstip in de aardschors zijn ontstaan2
 doch als men daarbij rekening houdt met
 den verbazenden tijd1 waarin die       
oneffenheden zijn ontstaan1 dan behoeven
 wij geene plotselinge omwentelingen    
daarbij aan te nemen4 ,trouwens het     
resultaat dier veranderingen is         
eigenlijk nog onbeduidend1 daar de      
hoogste bergketenen bijna geene         
wijziging brengen in den regelmatigen   
vorm van den aardbol4 ,de ,gorisankar   
b4v41 die eene hoogte heeft van #hhdj   
meters boven de oppervlakte der zee1    
moet op eene aardglobe van #a1dd meters 
middellijn worden voorgesteld door eene 
zandkorrel van #a m4m4 dikte4  ,men kan 
dus de oneffenheden op de oppervlakte   
der aarde als uiterst klein beschouwen1 

en uit een geologisch oogpunt als van   
tijdelijken aard1 zooals b4v4 de vorm en
 de hoogte van den kegel van den        
,vesuvius tusschen twee uitbarstingen4  
,hoe gering echter die oneffenheid is in
 vergelijking der geheele massa1 zoo    
hangt toch de toestand van den dampkring
 en het klimaat af van de plaats en de  
richting dier kleine oneffenheden4  ,men
 kan den ouderdom van eene omwenteling  
nagaan uit den ouderdom der formaties1  
die daardoor gewijzigd worden4 ,indien  
twee lagen onmiddellijk op elkander     
rusten1 zdanig dat zij beide niet       
denzelfden hoek met den horizon maken1  
dan is het duidelijk1 dat men daar te   
doen heeft met twee afzonderlijke       
opheffingen1 waarvan de ne heeft plaats 
gehad vr en de andere na de afzetting   
der jongste laag4 ,eene breuk is        
natuurlijk steeds jonger dan de         
formatie1 die gebroken is1 en daarin    
hebben wij dus reeds eene benaderde     
bepaling voor den tijd1 waarop de       
omwenteling moet hebben plaats gegrepen4

 ,indien zich eene belangrijke keten van
 hoogten vormt1 dan verandert deze den  
toestand van het vasteland geheel en al2
 sommige zeen worden ver weggeworpen en 
de kaart der streek wordt dus daardoor  
geheel gewijzigd4  ,men begrijpt uit het
 voorgaande1 hoe moeilijk de taak is1 om
 ons een denkbeeld te maken van den vorm
 der aarde op verschillende tijdstippen4
 ,wij zullen echter hier niet verder    
uitweiden over de formaties der         
tertiaire periode1 hoeveel wij ook nog  
zouden kunnen mededeelen over de        
rijzingen en dalingen der ,pyrenen1     
,alpen en andere bergketenen1 of over de
 veranderingen in den vorm der zeen en  
landen4 ,wij zullen daarop in het       
gedeelte1 dat over de tertiaire         
formaties handelt1 nog terugkomen4 ,het 
was echter voor ons van belang1 om ons  
een juist denkbeeld te vormen van de    
geografische veranderingen1 die in den  
loop der tijden door die rijzingen en   
dalingen hebben plaats gegrepen4   ,wat 
onze aandacht het meest trekt in de     

beschouwing van die vervlogen perioden1 
is het leven1 waardoor zij werden       
gekenmerkt2 geene enkele periode zoude  
toch kunnen wedijveren met die welke wij
 thans beschouwen1 wat betreft de       
vreemdsoortigheid der wezens uit dat    
tijdperk4 ,nieuwsgierig1 doch tevens met
 huivering1 aanschouwen wij de          
reusachtige kruipende dieren der        
,juraperiode1 en voornamelijk de        
ichthyosauren 7vischhagedissen7 en de   
plesiosauren 7zeedraken71 die het       
kenmerk zijn van die dierenwereld4  ,de 
kruipende dieren vertegenwoordigen het  
verledene1 eeuwen lang hebben zij als   
heerschers over de aardoppervlakte      
geregeerd2 men ziet eene lange rij      
dieren verschijnen1 die behooren tot    
geheel verdwenen vormen1 in vergelijking
 waarmede de thans bestaande kruipende  
dieren nietige dwergen zijn4 ,enkele    
kruipende dieren der secundaire periode 
kunnen wij begroeten als de             
reusachtigste van alle bekende          
landdieren2 zij waren grooter dan       

olifanten en walvisschen2 men heeft     
dijbeenderen gevonden van meer dan twee 
meters1 hetgeen wijst op dieren van eene
 z verbazende kracht1 dat het onze      
verbeelding te boven gaat4 ,geheele     
groepen1 waarvan niets in de            
tegenwoordige natuur ons een denkbeeld  
kan geven1 hebben de oceanen1 het vaste 
land of de moerassen bewoond2 zij zijn  
onherroepelijk verdwenen zonder         
nakomelingen achter te laten2 enkele    
dier groepen staan z geheel op zich     
zelf1 dat zij meer verschillen van onze 
tegenwoordige dieren1 dan de slang van  
den krokodil verschilt2 reeds thans kent
 men honderden soorten van die dieren1  
die zoo langen tijd op de oppervlakte   
der aarde de rol van onze zoogdieren    
hebben vervuld2 men vindt er            
vleeschetende1 grasetende1              
insectenetende en vruchtenetende dieren 
onder2 zij zijn overal te vinden1 op het
 vaste land1 in het water en in de      
lucht4 ,indien het primaire tijdperk te 
recht den naam kon dragen van het       

tijdperk der visschen1 dan kan men van  
de secundaire periode zeggen1 dat zij de
 ontwikkeling der kruipende dieren tot  
hun maximum heeft bijgewoond4  ,de      
vreemde dieren1 die als het ware den    
overgang vormen tusschen de kruipende   
dieren en de kikvorschen1 sterven voor  
goed uit in de onderste lagen der       
,juraformatie2 de ware kruipende dieren 
bereiken echter hunne hoogste           
ontwikkeling2 zij worden                
vertegenwoordigd door alle groote       
groepen1 die wij thans nog hebben1 met  
uitzondering van de slangen1 die eerst  
optreden als de eerste kruipende dieren 
hunne pooten verloren hebben4 ,bovendien
 vindt men dieren van een in onze fauna 
volkomen onbekend type1 die in de       
krijtperiode weder verdwenen zijn4  ,van
 de kruipende dieren der secundaire     
periode zijn de ichthyosauren 7van      
ichthus visch en sauros hagedis7 reeds  
het langst bekend2 want ,scheuchzer     
spreekt reeds in #agjh van wervels in   
het lias van ,altdorf gevonden4 ,de     

natuur van deze vreemdsoortige wezens is
 echter eerst in de eerste helft dezer  
eeuw bepaald4  ,de ichthyosauren hadden 
de wervels van eenen visch1 den kop van 
eene hagedis1 den muil van eenen        
bruinvisch1 de tanden van eenen         
krokodil1 het borstbeen van eenen       
ornithorynchus en de vinnen van eenen   
walvisch4 ,men kent een groot aantal    
verschillende soorten1 waarvan enkele   
van tien tot twaalf meters groot zijn4  
,men vindt ze in grooten getale in de   
,juraformatie1 vooral in de onderste    
lagen4 ,hun kop was lang en puntig1 met 
ontzaglijke oogen voorzien1 hunne       
talrijke tanden waren groot1 kegelvormig
 en puntig2 men heeft kaken gevonden met
 #ahj tanden4 ,zij moeten eenige        
overeenkomst gehad hebben met onze      
tegenwoordige walvisschen4  ,zelfs      
onafhankelijk van de grootte van het    
monster1 moeten de oogen1 die de grootte
 hadden van een menschenhoofd1 het reeds
 een schrikwekkend aanzien gegeven      
hebben4 ,binnen de oogholte ziet men    

eenen cirkel1 bestaande uit #ac tot #ag 
beenige platen1 die waarschijnlijk tot  
steun dienden aan het wit van het oog2  
het licht werd door de opening van den  
cirkel doorgelaten4 ,die platen1 die men
 ook vindt in de oogen van verscheidene 
vogels1 bij de schildpadden en de       
hagedissen1 dienen om het doorschijnende
 hoornvlies naar voren of naar achteren 
te duwen1 ten einde zijne kromming te   
vermeerderen of te verminderen1 en om   
daardoor het waarnemen van voorwerpen op
 groote en op kleine afstanden          
gemakkelijk te maken1 d4 i4 om het dier 
naar verkiezing bijziend of verziend te 
maken4 ,van de oogen af neemt de schedel
 reusachtige afmetingen aan1 het        
voorhoofd stijgt om van achteren weder  
af te platten3 de beenderen steken in   
het midden en de beide zijden tot aan   
het achterhoofd uit1 en laten holten    
open1 die de spieren hielden1 waarmede  
het dier de lange onderkaak moest       
bewegen4  ,de groote kop had eenen      
machtigen steun noodig2 die rol werd    

door den hals vervuld1 die kort en dik  
was en waarvan de wervels zich tot      
binnen in den kop uitstrekten1 terwijl  
de benedenkaak zich vrij vr en onder    
deze bewoog4 ,de wervelkolom wordt van  
den kop tot het midden van den rug      
dikker4 ,de wervels zijn bijna          
cirkelvormig1 plat en voorzien van      
uitsnijdingen voor de kraakbeenige      
banden1 waarmede zij onder elkander     
verbonden zijn4  ,bij de tegenwoordige  
dieren is het aantal der wervels zzeer  
bepaald1 dat het tot                    
onderscheidingsmiddel der verschillende 
families dient2 bij de voorwereldlijke  
hagedissen daarentegen is dat aantal    
niet bepaald1 hetgeen wijst op eene     
onvolkomen ontwikkeling3 er had zich nog
 geen vast type gevormd2 de wervelkolom 
bestaat nu eens uit #aaj1 dan weder uit 
#abj1 ja zelfs uit #ade wervels1 waarvan
 #de dienen voor de inplanting der      
ribben4  ,de staart bevat van #hj tot   
#he wervels1 waarvan de eerste aan      
weerszijden verlengd zijn1 welke        

verlengstukken echter al kleiner en     
kleiner worden4 ,het achtereinde van den
 staart is rond4  ,de met zwemvliezen   
voorziene pooten herinneren aan de      
vinnen van den walvisch1 met dit        
verschil1 dat zij meer vingers bevatten2
 maar deze bestaan1 evenals de hand van 
den mensen 7behalve de duim7 uit eene   
rij leden1 die door spieren en          
kraakbeenige bandspieren aan elkander   
verbonden zijn4 ,die pooten schijnen    
meer gevormd te zijn tot zwemmen dan tot
 loopen1 doch zij kunnen voor beide     
gediend hebben4  ,de vier ledematen van 
den ichthyosaurus waren gepantserd als  
een ijzeren handschoen1 terwijl het     
overige deel van het lichaam geene      
wapenrusting ter verdediging bezat4     
,het groote aantal en de dubbelholle    
oppervlakte der wervels doen ons        
besluiten1 dat het monster eene grootte 
vlugheid bezat1 waardoor het1 hoewel    
schijnbaar log1 gemakkelijk zijne prooi 
kon bereiken4 ,indien de lengte der vier
 ledematen gering schijnt1 dan wijst de 

bouw der staartwervels en eene          
vergelijking met die der visschen met   
lang lichaam er op1 dat de staart van   
den ichthyosaurus voorzien was van      
breede en krachtige vinnen1 die         
vertikaal stonden1 zooals bij al onze   
visschen1 en niet horizontaal zooals bij
 den walvisch2 men begrijpt1 dat hij bij
 eenen zoo gerekten lichaamsbouw met    
behulp van eenen zoodanigen roeiriem het
 water met snelheid kon doorklieven4 ,in
 het ,museum te ,parijs vindt men eenen 
ichthyosaurus1 waarin zich een kleine   
volkomen gevormde ichthyosaurus bevindt4
 ,moeder en kind zijn volkomen goed     
bewaard gebleven4 ,dit is een           
onwederlegbaar bewijs voor de stelling1 
dat die kruipende dieren levende jongen 
voortbrachten4  ,die ichthyosaurus is   
door den natuuronderzoeker ,chaining    
,pearce gevonden1 in de liasformatie van
 ,somersetshire2 het fossiele skelet lag
 op den buik4 ,door de ne of andere     
overstrooming overvallen1 was het dier  
met zand bedekt en toen versteend met al

 wat het bevatte1 met uitzondering van  
de zachte gedeelten4 ,toen men de hard  
geworden klei voorzichtig weggenomen    
had1 had men de geheele buikzijde van   
het monster bloot gelegd2 deze was1     
evenals het geheele geraamte1 volkomen  
bewaard gebleven4  ,doch hoe groot was  
de verbazing van den natuuronderzoeker1 
toen hij in de holte van het bekken van 
den ichthyosaurus1 een ander dier van   
dezelfde soort1 doch in het klein1      
ontdekte1 wiens skelet met den kop naar 
den staart van het moederdier gelegen   
was6  ,de ontdekking van eene versteende
 ongeboren vrucht in het versteende     
lichaam der moeder was z merkwaardig dat
 men er geen geloof aan wilde hechten1  
vrdat men het feit nauwkeurig had       
onderzocht2 er viel echter aan de       
juistheid niet te twijfelen4 ,zooals wij
 zagen1 is het groote skelet van beneden
 naar boven losgemaakt1 waardoor reeds  
het denkbeeld is uitgesloten1 als zoude 
het kleine skelet door aanspoeling      
daarin gebracht zijn2 evenmin is het aan

 te nemen1 dat het groote skelet op het 
kleine gevallen is1 dat reeds in de     
modder begraven zoude geweest zijn1 en  
dit laatste den stand van eene ongeboren
 vrucht zoude hebben doen aannemen op   
het oogenblik der geboorte4 ,de meening1
 als zoude het kleine dier door het     
groote verslonden zijn en zoo gekomen   
zijn voor de opening van het darmkanaal1
 wordt reeds hierdoor wederlegd1 dat het
 jeugdige dier z teer is1 dat zijn      
geraamte in de maag van het groote      
monster zou moeten verbrijzeld zijn1    
zelfs nog aannemende1 dat de tanden het 
ongedeerd gelaten hadden4 ,wij mogen    
hier opmerken1 dat het levendbaren den  
vischhagedissen eigen is2 de haaien     
baren eveneens levende jongen1 evenals  
verschillende soorten van slangen1 de   
salamanders en enkele andere kruipende  
dieren4  ,indien wij zoo de sporen van  
dit lang vervlogen leven terugvinden1   
indien wij in het lichaam van den       
ichthyosaurus het voedsel terugvinden1  
dat hij een oogenblik vr zijnen dood    

inzwelgde1 indien wij daarin nog de     
overblijfselen zien van visschen1 voor  
honderden millioenen jaren verslonden1  
dan verdwijnt die onmetelijke           
tijdsruimte voor onzen geest1 en dan    
vinden wij ons als het ware in          
onmiddellijke aanraking met alle        
gebeurtenissen1 die toen ten tijde      
hebben plaats gevonden1 als waren zij   
eerst onlangs geschied4 #bj             
,opmerkelijk is het1 dat men geene      
ichthyosauren gevonden heeft in de      
secundaire formaties van de ,vereenigde 
,staten van ,amerika4 ,in #ahgi vond    
echter professor ,marsh een exemplaar   
van drie meters lengte1 afkomstig uit de
 ,juraformatie van het ,rotsgebergte1   
maar zonder tanden4 ,de wervels1 de     
ribben en de overige deelen van het     
skelet konden nauwelijks onderscheiden  
worden van de overeen-komstige deelen   
van eenen ichthyosaurus1 en ook de      
schedel kwam in velerlei opzicht met    
dien van den laatsten overeen4 ,en toch 
waren er geene tanden aanwezig2 zelfs   

werden de tandholten gemist4 ,de        
geleerde paleontoloog stelt voor1 de    
nieuwe hagedis ,sauranodon of tandlooze 
hagedis te noemen4  ,hoewel men reeds1  
zooals wij zagen1 sedert #agjh fossiele 
overblijfselen van ichthyosauren had    
onderzocht1 heeft men ze eerst sedert   
#ahad bestudeerd2 in dat jaar gaf ,sir  
,everard ,home zijne eerste             
onderzoekingen in het licht over de     
beenderen1 die in het lias van ,dorset  
gevonden waren4 ,in #ahaf en #ahah      
werden nieuwe stukken op dezelfde plaats
 gevonden en in #ahai een geheel skelet4
 ,in #ahbd gaf ,cuvier eene volledige   
verhandeling over dat merkwaardige wezen
 in het licht4 ,na dien tijd heeft men  
er verscheidene gevonden in             
verschillende lagen der lias- en        
,juraformatie1 maar nooit meer na het   
midden der krijtperiode4 ,men           
onderscheidt vier soorten3 den          
ichthyosaurus communis1 den grootsten   
van alle 7#ab meters71 met gegroefde en 
kegelvormige tanden2 den ichthyosaurus  

platyodon1 bij welken de tanden         
ingedrukt zijn2 den ichthyosaurus       
tenuirostris1 met eenen langen1 dunnen  
muil2 en den ichthyosaurus intermedius1 
die op de eerste soort gelijkt1 maar    
scherpere en dieper gegroefde tanden    
heeft4  ,nog vreemder en dikwijls nog   
reusachtiger dan de ichthyosauren1 waren
 de plesiosauren1 hunne tijdgenooten in 
de periode1 waarvan wij thans de        
geschiedenis schrijven4 ,hun vorm is    
bijzonder vreemd2 men stelle zich eenen 
walvisch voor1 wiens romp eindigt in    
eenen hals1 die op het lichaam van eene 
slang gelijkt1 en waarop een kop rust1  
die merkwaardig klein is in vergelijking
 met de grootte van het dier2 ziedaar   
den plesiosaurus1 die in enkele         
opzichten gelijkt op eenen krokodil1 in 
andere opzichten op eene hagedis1 eene  
schildpad en eenen walvisch1 met        
bijzondere karaktertrekken1 hem alleen  
eigen4 ,enkele dikke en korte soorten   
gelijken weder op ichthyosauren4 ,de    
plesiosauren moeten een ontzaglijk groot

 lichaam gehad hebben3 hunne tanden zijn
 meer dan een meter lang1 en enkele     
dijbeenderen zijn grooter dan een mensch
 van middelmatige lengte6 ,niet minder  
geducht waren de cetiosauren2 hun       
dijbeen was meer dan #a #a_/b meter     
lang1 en de dieren moeten dus eene      
lengte gehad hebben van #ah meters4     
,onze tegenwoordige kruipende dieren    
zijn dwergen in vergelijking met de     
dieren dier oude tijden6  ,die koningen 
der ,jurazeen bewoonden de groote zeen1 
hunne ledematen1 vier in getal1 en      
afgeplat als roeiriemen1 waren als het  
ware voor het zwemmen geschapen2 hun    
dikke ineengedrongen staart diende hun  
tot roer4 ,daar zij in de lucht ademden1
 zwommen zij niet in de diepte1 maar aan
 de oppervlakte van het water1 evenals  
de zwaan en de watervogels4 ,terwijl zij
 hunnen langen en buigzamen hals naar   
achteren bogen1 schoten zij van tijd tot
 tijd met hunnen sterken en met scherpe 
tanden gewapenden bek vooruit1 om de    
visschen te grijpen4 ,waarschijnlijk    

brachten zij levende jongen ter wereld1 
evenals de ichthyosauren2 zij leefden   
van de levende prooi1 die zij met hunne 
talrijke en scherpe tanden konden       
grijpen4  ,de eerste plesiosauren zijn  
ook in het lias van ,engeland gevonden4 
,in #ahba gaven ,conybeare en ,de la    
,bche de eerste beschrijving van die    
dieren4 ,een volkomen skelet werd in    
#ahbd ontdekt4 ,zij leefden1 evenals de 
ichthyosauren1 in de lias- en           
,juraperiode1 tot aan het midden der    
krijtperiode3 zij komen voor in de oude 
zeen van ,europa1 en in die van         
,amerika1 ,nieuw-,zeeland en ,australi4 
,men kent reeds #gc verschillende       
soorten1 waarvan #bd in de              
krijtformatie4 ,de bovenste helft der   
,juraformaties in ,frankrijk heeft #ad  
soorten geleverd1 die voor het          
meerendeel in de omstreken van ,havre en
 ,boulogne gevonden zijn4  ,in #ahci    
ontdekte de ,engelsche natuuronderzoeker
 ,richard ,owen een even groot kruipend 
dier als den plesiosaurus1 waaraan hij  

den naam van pliosaurus gaf1 en die van 
den vorigen daarin verschilt1 dat zijn  
hals minder gerekt en veel korter is1   
evenals bij den ichthyosaurus4 ,toch    
behoort de pliosaurus tot het type der  
plesiosauren4  ,in dienzelfden tijd     
leerde de ,duitsche geleerde ,hermann   
,meyer kruipende dieren kennen1 die     
afkomstig zijn uit de benedenste lagen  
der secundaire formatie en die in het   
trias gevonden zijn4 ,die dieren1 bekend
 onder de namen van nothosauren1        
pistosauren1 simosauren1 hebben vele    
punten van overeenkomst met de          
plesiosauren4 ,men ziet hieruit1 zooals 
dit ook blijkt bij de verschillende     
hondenrassen van onzen tijd1 die        
onderling zzeer in vorm en grootte      
verschillen1 hoe moeilijk het is1 de    
grens te trekken tusschen               
soortverschillen en rasverschillen4     
,onze lezers zullen zich nog beter dan  
door de geteekende fossielen rekenschap 
kunnen geven van het voorkomen der      
ichthyosauren en plesiosauren1 indien   

zij fig4 #bab blz4 #cgj beschouwen1 en  
vooral bij het bestudeeren van de       
titelplaat van dit werk3 op die plaat   
zijn de plesiosaurus en de ichthyosaurus
 geplaatst1 vergezeld van niet minder   
vreemde wezens1 die wij thans zullen    
beschrijven4  ,de laatste ontdekkingen  
toch der paleontologie bewijzen1 dat de 
dieren1 waarvan wij gesproken hebben1   
nog niet de vreemdsoortigste wezens zijn
 van die periode4 ,wij mogen beweren1   
dat de vreemdste wezens1 die ooit op    
onze planeet bestaan hebben1 de         
dinosauren der ,juraperiode geweest     
zijn4  ,zooals hun naam aanwijst        
7deinos1 verschrikkelijk71 waren het    
vreeselijke wezens1 die de zoogdieren   
voorafgingen1 op het land en in de zee  
leefden1 en eene uitbreiding verkregen1 
die vergeleken kan worden met die der   
thans levende zoogdieren4 ,enkele waren 
vleeschetende1 andere grasetende dieren2
 zij voedden zich met de planten1 die in
 de diepe wouden groeiden en elkander   
verscheurden4 ,van het trias af tot aan 

het einde der krijtperiode1 beheerschten
 zij de wereld1 en waren zij na elkander
 tijdgenooten van de ichthyosauren1 de  
plesiosauren1 de teleosauren1 de        
mosasauren enz4 ,de ontdekkingen van den
 laatsten tijd stellen ons thans in     
staat1 den weg te vinden in die fossiele
 overblijfselen1 de voornaamste soorten 
weder op te bouwen1 en in die vreemde   
bevolking der secundaire periode groepen
 vast te stellen4  ,het ligt voor de    
hand1 ze eerst in twee klassen te       
verdeelen3 de grasetende en de          
vleeschetende dieren4 ,in ieder dier    
klassen zullen wij de voornaamste       
soorten opgeven3       ,dinosauren4     
,grasetende ,dieren4                    
,i4--,sauropoden 7,hagedispootigen74    
,voornaamste soorten3 ,atlantosaurus1   
,brontosaurus4--,diplodocus4--,morosauru
s4--,cetiosaurus4                       
,,ii4--,stegosauri 7,schildhagedissen74 
,voornaamste soorten3 ,stegosaurus      
communis1 ,diracodon1                   
,omosaurus4--,scelidosaurus1            

,hylaeosaurus4                          
,,iii4--,ornithopoden 7,vogelpootigen74 
,voornaamste soorten3 ,iguanodon1       
,camptonotus4--,hypsilophodon4--,hadrosa
urus4       ,vleeschetende ,dieren4     
,,iv4--,theropoden 7,met pooten van     
vleeschetende dieren74                  
,voornaamste soorten3 ,megalosaurus1    
,allosaurus4--,ceratosaurus4--,labrosaur
us4--,zanelodon4--                      
,amphisaurus4--,coelurus4--,compsognathe
s4   ,wij zullen van ieder dier         
afdeelingen een kort denkbeeld geven3   
,in de eerste serie vinden wij vooreerst
 de atlantosauren en de brontosauren1   
reuzen der secundaire fauna4 ,de eerste 
waren #cj1 de tweede #af meters lang4   
,het waren reusachtige grasetende1      
viervoetige dieren1 de grootste         
viervoetige dieren1 die er ooit bestaan 
hebben4 ,fig4 #bbb geeft eene           
vergelijking tusschen den atlantosaurus 
en den olifant4 ,de brontosaurus was een
 zooltreder en had aan de vier pooten   
vijf teenen2 zijn kop was zeer klein1 en

 wel kleiner dan bij eenig bekend       
gewerveld dier2 zijn hals was lang en   
buigzaam1 zijn romp kort4               
,waarschijnlijk was het een tweeslachtig
 dier4 ,de ,amerikaansche paleontoloog  
,marsh heeft zijn skelet weder opgebouwd
 7fig4 #bbc74 ,naar alle                
waarschijnlijkheid was het een traag en 
dom dier1 dat #cjjjj kilogram woog4 ,het
 liep zooals de tegenwoordige beren     
loopen1 en de indruk zijner stappen was 
bijna een vierkante meter groot4  ,de   
diplodocus was #ad meters lang en geleek
 in ledematen en gang veel op den       
brontosaurus2 de kop was klein1 hij     
leefde in het water1 en de tandvorming  
was onvolkomen1 achter in de kaak       
ontbraken de tanden2 het was een        
grasetend dier4 ,de schedel was klein1  
zooals bij alle dinosauren4  ,de        
cetiosaurus had dijbeenderen van #a1gj  
meters lengte2 de kop en de wervelkolom 
bedroegen te zamen #ab meters1 zoodat   
het dier #af tot #ag meters lang was6   
,hij kon op het vaste land leven1 en kon

 zich in de moerassen of aan de monding 
der groote rivieren terugtrekken2       
gewoonlijk leefde hij te midden der     
varens1 der cycaden en de naaldboomen1  
en bewoog hij zich in de bosschen1 die  
door insecten en kleine zoogdieren      
bevolkt waren4 ,hij behoorde tot de     
grasetende dieren4  ,onder de           
hagedispootigen vindt men de grootste   
der landdieren4 ,ook ,sauvage schat de  
lengte van sommige op vijf-en-dertig    
meters4  ,de stegosauren waren          
tweevoetige kruipende dieren1 die eene  
lengte konden bereiken van #aj meters2  
de voorste ledematen zijn veel korter en
 minder stevig dan de achterste         
ledematen2 vijf vingers aan ieder dier  
ledematen1 kleine kop en kleine schedel2
 een waterdier1 dat zich met planten    
voedde4 ,het lichaam was door eene      
wapenrusting beschermd1 die uit platen  
en dorens bestond1 waarvan enkele #fc   
centimeters groot waren4  ,onder de     
vogelpootigen zijn ongetwijfeld de      
iguanodons de merkwaardigste4 ,wij komen

 daarop zoo aanstonds terug4 ,maar eerst
 moeten wij ons algemeen overzicht der  
dinosauren voltooien4  ,de hypsilophodon
 had de grootte van eenen grooten hond4 
,het was een viervoetig dier1 een       
teentreder en met vier vingers aan vr-  
en achterpooten4 ,zijne tanden1 die over
 de geheele kaken verspreid waren1      
toonen aan1 dat het een grasetend dier  
was4 ,het miste alle aanvals- of        
verdedigingswapenen4  ,de diclonius was 
omstreeks #ae meters lang2 een          
tweevoetig dier2 7de voorste ledematen  
waren veel korter dan de achterste1     
zooals bij vele soorten uit dat         
tijdperk71 een teentreder2 vier vingers 
aan de handen en drie aan de pooten4 ,de
 kop was #a1ah meters lang4 ,het dier is
 van boven naar beneden sterk afgeplat  
en heeft van boven gezien veel          
overeenkomst in vorm met den            
ornithorhynchus4 ,de kaken eindigen in  
eenen gehoornden bek1 en bevatten #bjgb 
tanden4 ,het skelet is ongeveer #aa1ej  
meters lang4  ,met den ceratosaurus     

vangen wij onze bespreking der          
vleeschetende dinosauren aan4 ,dat dier 
was omstreeks zes meters lang4 ,het was 
tweevoetig1 evenals de stegosauren en de
 ornithopoden4 ,zijn kop is omstreeks   
#fj centimeters lang1 de kaken bevatten 
over hunne geheele uitgestrektheid      
sterke en snijdende tanden4 ,evenals de 
rhinoceros had hij eenen grooten horen  
op den neus4 ,de megalosaurus was een   
tweevoetig dier derzelfde afdeeling4    
,evenals de teratosaurus bewoonde hij de
 inhammen en moerassen en voedde hij    
zich met visschen4  ,de allosaurus1     
eveneens een teentreder en tweevoetig1  
had drie teenen en vier vingers4 ,de    
achterste ledematen1 waarop het gewicht 
van het geheele lichaam rust1 eindigen1 
evenals bij de sauropoden1 de stegosauri
 en de ornithopoden1 in kleine hoeven4  
,de voorste ledematen1 die dienden1 om  
de prooi vast te houden1 zijn van       
scherpe klauwen voorzien4  ,de          
compsognathes was slechts n meter lang4 
,hij had aan de voorste en achterste    

ledematen slechts drie vingers2 zeer    
merkwaardig door zijne beteekenis       
tegenover de vogels4 ,de dinosauren toch
 zijn verwant met de hagedissen en de   
krokodillen1 en tevens met de vogels4   
,de compsognathes is de dinosaurus1 die 
de meeste overeenkomst heeft met de     
vogels4 ,evenals de morosaurus 7verwant 
met den brontosaurus7 was hij levend    
barend4  ,de compsognathes is in de     
lithographische steen van ,solenhofen1  
in ,beieren1 gevonden1 en dus iets vr de
 ,juraperiode2 in die fijnkorrelige     
formatie1 gevormd in ondiep en rustig   
water1 zijn de dieren prachtig bewaard  
gebleven2 men vindt daarin visschen1    
insecten en zelfs volkomen weeke dieren1
 zooals zeesterren en medusen4 ,het     
,solenhofensche dier is1 zoo zegt       
,sauvage1 zeer klein1 en is belangrijk  
door de onevenredigheid tusschen de     
voorste en de achterste ledematen2 die  
laatste toch zijn lang1 de andere zeer  
kort1 de voorste wervels zijn van voren 
bol1 van achteren hol2 de lange hals    

eindigt in eenen kop1 die veel op dien  
der vogels gelijkt2 de tanden zijn      
talrijk1 de voor- en achterpooten hebben
 slechts drie vingers1 het grootste     
hielbeen is met het scheenbeen          
verbonden1 zooals men dat bij de vogels 
ziet4 ,de compsognathes is dus wel een  
kruipend dier1 maar grenst toch aan de  
vogels2 het is n van die dieren1 welke  
in de oudste tijden den overgang vormden
 tusschen de verschillende groepen1 en  
dus op hunnen gemeenschappelijken       
oorsprong wijzen4  ,wij zullen thans    
onze aandacht bepalen tot de iguanodons1
 die aan de geologen eerst goed bekend  
zijn sedert de kostbare en belangrijke  
ontdekking1 onlangs in ,belgi gedaan4   
,men heeft daar een aantal van die      
dinosauren gevonden en opgegraven1 die  
uitstekend bewaard gebleven waren4 ,wij 
zullen de uitstekende beschrijving      
weergeven1 die de heer ,dollo1 de aan   
het ,museum te ,brussel verbonden       
natuuronderzoeker1 daarvan gegeven      
heeft4  ,de eerste ontdekking van       

overblijfselen van iguanodons1          
dagteekent van het jaar #ahbb4 ,gideon  
,mantell1 de ,engelsche                 
natuuronderzoeker1 vond toen in de      
,wealdformatie van ,tilgate ,forest     
7,sussexshire7 de eerste tanden van het 
dier1 waaraan men eenige jaren later den
 naam van ,iguanodon gegeven heeft4 ,die
 tanden waren z merkwaardig1 dat zij    
reeds door hunne zonderlinge gedaante de
 aandacht van den oppervlakkigsten      
waarnemer zouden getrokken hebben4 ,zij 
konden onmogelijk verward worden met    
tanden van krokodillen1 megalosauren en 
plesiosauren1 de eenige van tanden      
voorziene kruipende dieren1 die men tot 
nu toe in die formatie gevonden had4    
,drie jaren later meende dezelfde       
natuuronderzoeker1 dat zij het best     
vergeleken konden worden met die van    
eenen leguaan 7,iguana1 kamhagedis71 en 
die overeenkomst trof hem zoozeer1 dat  
hij het dier den naam gaf van           
,leguaantandige of ,iguanodon4 ,zoo was 
dus het geslacht ,iguanodon ontdekt uit 

de beschouwing van eenen tand4  ,eerst  
negen jaren later legde men de hand op  
eene verzameling beenderen1 die tegelijk
 met tanden van eenen iguanodon gevonden
 waren4 ,in #ahcd werden enkele fossiele
 stukken te voorschijn gebracht1 maar   
eerst in het jaar #ahfh gaf ,huxley eene
 tamelijk volledige beschrijving van het
 dier4  ,tot aan de ontdekking te       
,bernissart1 had men nog geene geheele  
iguanodons opgegraven4 ,wel had men     
nauwkeurige gegevens omtrent de plaats  
van die hagedis op de ladder der wezens1
 maar men wist nog niets met zekerheid  
omtrent zijne grootte1 de verhouding der
 verschillende deelen van het lichaam1  
zijnen schedel1 zijne wervelkolom en    
zijne voorpooten4  ,den #g;den ,mei     
#ahgh deelde van ,beneden1 hoogleeraar  
te ,leuven1 aan de ,belgische academie  
mede1 dat men eene groote menigte       
beenderen van reusachtige kruipende     
dieren gevonden had op #cbb meters      
diepte1 te ,bernissart1 een dorpje      
tusschen ,bergen en ,doornik1 in de     

nabijheid der ,fransche grenzen4 ,de    
beroemde paleontoloog wees op den       
slechten toestand1 waarin zij bewaard   
waren gebleven1 en durfde dus alleen het
 vermoeden uitspreken1 dat zij tot het  
geslacht ,iguanodon behoorden4 ,onder   
die overblijfselen bevonden zich tevens 
andere1 vooral van schildpadden1        
krokodillen1 visschen en een aantal     
planten4 ,het te voorschijn brengen van 
beenderen ging met talrijke             
moeilijkheden gepaard3 de uitvoering was
 kostbaar en vereischte veel zorg1      
terwijl het resultaat onzeker bleef4    
,eerst zag men1 dat de voorloopige gang1
 die men gegraven had1 door eenen       
iganuodon heenging1 van den kop tot het 
bekken1 zoodat alleen de achterste      
ledematen en de lange staart van het    
dier ongeschonden waren gebleven4 ,doch 
de uitgravingen1 die men ondernomen had 
om de fossielen te voorschijn te        
brengen1 brachten andere sporen aan het 
licht die gevolgd werden1 en weldra werd
 men overtuigd1 dat het dier1 dat door  

de gang doorboord was1 niet op zich zelf
 stond1 en dat geheele geraamten konden 
worden uitgegraven4  ,naarmate men met  
de opdelving vorderde1 ontmoette men    
nieuwe overblijfselen1 en in de         
uitgegraven aarde zelf vond men eene    
groote hoeveelheid kruipende dieren1    
schildpadden1 visschen en planten4 ,na  
eenen zwaren arbeid van drie jaren en   
uitgravingen op eene diepte van #cbb tot
 #cef meters1 had men #bi iguanodons1   
waarvan een groot gedeelte in hun  hun  
geheel1 #e krokodillen1 #a salamander en
 duizenden visschen1 opgegraven #ba4    
,in vorm1 houding en gang gelijken zij  
op eene reusachtige kangoeroe4 ,hun kop 
is betrekkelijk klein en gelijkt op die 
der nhoevige dieren4  ,tegelijk met die 
iguanodons heeft men1 zooals wij zagen  
talrijke overblijfselen van land- en    
waterschildpadden ontdekt1 die dikwijls 
vier meters lang waren1 en honderden    
zoetwatervisschen4  ,het is dus zeker1  
dat door de kloof te ,bernissart water  
gestroomd heeft1 maar daar het bezinksel

 afwisselt met zwarte klei1 zoo mag men 
besluiten1 dat het water periodiek      
hooger en lager stond4 ,bij laag water  
vormde de kloof een moeras3 de          
plantengroei en de fossiele dieren      
wijzen dit aan4 ,op den bodem vond men  
een modderachtig slijk1 waarin de       
overblijfselen van de varens1 die de    
vochtigheid zochten en aan den zoom der 
moeras groeiden1 bedolven waren4 ,de    
reusachtige iguanodons1 die het moeras  
wilden doortrekken1 moeten daarin geheel
 ingezakt zijn2 juist daardoor is hun   
geheele geraamte duizenden eeuwen       
bewaard gebleven en bezitten wij ze     
thans zoo volledig4 ,men heeft ze       
gevonden1 op de zijde liggend1 en min of
 meer vervormd door de drukking van de  
stoffen1 waaronder zij begraven zijn    
gebleven4  ,die waarneming staat niet   
geheel op zichzelf4 ,men heeft uit het  
pliocene slijk van ,dursart 7,gard7     
olifanten opgedolven1 die op dezelfde   
wijze bedolven waren4 ,niettegenstaande 
het verbazende tijdsverloop tusschen    

beide formaties bestaat er eene         
duidelijk zichtbare betrekking tusschen 
beider graftomben3 kleur en vastheid    
komen overeen4 ,doch in ,dursart vindt  
men eikenbladeren1 terwijl het in ,belgi
 de varens zijn1 die behooren bij eene  
door het water overstroomde streek4     
,men kent tegenwoordig drie soorten van 
iguanodons3 den ,iguanodon ,prestwichi1 
den ,iguanodon ,mantelli en den         
,iguanodon ,bernissartensis4       ,i4  
,de ,iguanodon ,bernissartensis is #i1ej
 meters lang1 van     den bek tot aan   
het uiteinde van den staart1 en zoo hij 
op     zijne achterpooten stond1 hetgeen
 het geval was als hij liep1     was hij
 #d1cf meters hoog4      ,de kop is naar
 verhouding klein en in de breedte      
samengedrukt4 ,de neusgaten zijn wijd en
 van voren als het     ware afgeschut4  
,de oogholten zijn middelmatig van      
grootte en     in vertikale richting    
gerekt4 ,het uiteinde der beide kaken is
     tandeloos2 het dier had            
waarschijnlijk eenen gehoornden bek4 ,de

     #ib tanden van den bek wijzen op de
 leefwijze van plantenetende     dieren4
 ,evenals bij de tegenwoordige kruipende
 dieren1 werden     de versleten tanden 
dadelijk door nieuwe vervangen4 ,de hals
     is tamelijk lang en bevat behalve  
den proatlas tien wervels1     van      
ribvormige zijstukken voorzien4 ,hij was
 uiterst bewegelijk4      ,de romp      
bestaat uit #bd wervels1 die door pezen 
stevig verbonden     waren4 ,de staart  
is iets langer dan het overige deel van 
het     lichaam2 deze bereikt eene      
lengte van vijf meters en bevat     #ea 
wervels4 ,hij is evenals die van den    
krokodil zijdelings     samengedrukt4   
,de voorste ledematen zijn korter dan de
 achterste4 ,zij zijn     dik en        
krachtig1 en eindigen in eene hand met  
vijf vingers4 ,de     eerste vinger of  
duim heeft in plaats van het voorste lid
 eene     groote spoor1 die een         
vreeselijk wapen moet geweest zijn4 ,de 
tweede1 derde en vierde vinger hebben   
ieder drie leden1     waarvan het       

laatste eenen kleinen horen draagt4 ,de 
vijfde     vinger stond waarschijnlijk  
evenals bij ons de duim tegenover     de
 overige vingers1 zoodat het dier de    
takken der boomen naar     zich toe kon 
trekken1 wier vruchten tot zijne voeding
 dienden4      ,de achterste ledematen  
zijn de grootste en gelijken op de      
pooten der vogels4      ,,ii4 ,de       
,iguanodon ,mantelli onderscheidt zich  
van den ,iguanodon     ,bernissartensis 
in de volgende opzichten3           #a4 
,hij is slechts #e tot #f meters1 in    
plaats van #aj             meters lang4 
#b4 ,hij heeft slechts #e wervels aan   
het heiligbeen1             in plaats   
van zes4         #c4 ,de neusgaten zijn 
wijder4       ,,iii4 ,de ,iguanodon     
,prestwichi onderscheidt zich door vier 
wervels in het heiligbeen en door het   
samengestelde der tanden4   ,wij kunnen 
ons de iguanodons voorstellen als       
tweeslachtige dieren1 die zich met      
planten voedden4 ,zij beten die af met  
hunnen gehoornden bek1 en vermaalden ze 

in den achterbek door middel van de #ib 
tanden1 die telkens vernieuwd werden4   
,het waren waarschijnlijk waterdieren4  
,de omstandigheden1 waaronder de        
dinosauren gevonden zijn1 bewijzen1 dat 
die dieren moeten geleefd hebben te     
midden der moerassen en aan de oevers   
eener rivier4 ,nu wij mogen aannemen1   
dat de iguanodons een groot gedeelte van
 hun leven in het water doorbrachten1   
kunnen wij ons1 met behulp der          
waarnemingen op den krokodil en den     
amblyrhinchus 7groote zeehagedis op de  
,galapagos-eilanden voorkomend7 twee    
wijzen van voortbewegen bij onzen       
dinosaurus voorstellen4  ,als hij       
langzaam zwom1 bediende hij zich van    
zijne vier ledematen en zijnen staart1  
wilde hij daarentegen snel vooruitgaan1 
om zijne vijanden te ontvluchten1 dan   
trok hij zijne voorste ledematen langs  
het lichaam in1 en gebruikte hij alleen 
den staart4 ,het is duidelijk1 dat hoe  
korter de voorpooten zijn1 zij des te   
gemakkelijker bij die beweging kunnen   

geborgen worden1 en dus minder weerstand
 bieden aan de verplaatsing van het dier
 in het water4 ,alle in het water       
levende zoogdieren strekken tot bewijs  
hiervan4 ,op het land liepen die dieren 
alleen met behulp hunner achterste      
ledematen4 ,met andere woorden3 zij     
waren tweevoetig1 zooals de mensch en   
een groot aantal vogels1 en sprongen    
niet1 zooals de kangoeroes4 ,zij        
steunden bovendien niet op den staart1  
maar lieten dien eenvoudig slepen4  ,de 
iguanodons1 die plantetende dieren      
waren1 moesten ten prooi verstrekken aan
 de groote vleeschetende dieren van     
hunnen tijd4 ,daar zij nu in de         
moerassen verblijf hielden1 konden zij  
onder de varens1 die hen omgaven1 hunne 
vijanden moeilijk zien aankomen1 tenzij 
zij rechtop stonden4 ,in die houding    
konden zij bovendien hunnen aanvaller in
 hunne korte en sterke armen vatten en  
hem de groote met eenen snijdenden hoorn
 voorziene sporen hunner handen in het  
lichaam steken4  ,onze lezers zullen    

zich een denkbeeld kunnen vormen van den
 bouw dier vreemdsoortige wezens1 door  
de beschouwing van fig4 #bbd en zeker   
nog beter door de schoone teekening op  
blz4 #dji1 waarin de ontmoeting van     
eenen iguanodon en eenen megalosaurus in
 een woud der ,weald-,juraformatie      
geschetst wordt #bb4  ,onlangs 7#ahhe7  
heeft de ,heer ,dollo een nieuw kruipend
 dier opgebouwd1 dat in het krijt van   
,henegouwen gevonden is1 en dat hij     
daarom ,hainosaurus genoemd heeft1      
7hagedis van de ,haine74 ,die naam is   
dus op dezelfde wijze gevormd als       
,mosasaurus 7hagedis van de ,maas74 ,de 
lengte van den schedel bedraagt #a1ee   
meters en de geheele lengte van het dier
 moet #ac meters geweest zijn4 ,het is  
de grootste der bekende mosasauren #bc4 
,de kop van den mosasaurus1 die niet    
minder dan #a1cj meters lang is en      
dikwijls eene lengte van #b1ej meters   
bereikt1 gelijkt op dien der monitors4  
,de kaken zijn voorzien van scherpe     
tanden4 ,de hals bevatte waarschijnlijk 

hoogstens tien wervels en was even groot
 als die van de ichthyosauri4 ,de hand1 
met vijf vingers1 eindigde in leden1 die
 geene klauwen bezaten en had den bouw  
der vinnen4 ,de langste vinger had zes  
leden2 de kortste vier4 ,marsh teekent  
aan den duim slechts drie leden4 ,de    
achterste ledematen komen in bouw met de
 voorste overeen1 doch zijn iets        
kleiner4 ,de huid was bedekt met platen 
van ongeveer twee centimeters3 die      
platen1 welke aan de binnenzijde glad   
waren1 lagen als dakpannen over         
elkander2 men kent nog niet de wijze1   
waarop zij over het lichaam der dieren  
verspreid waren4  ,uit dit alles volgt1 
dat de mosasauri kruipende dieren waren1
 die uitwendig het voorkomen hadden van 
dolfijnen1 b4v4 groote bruinvisschen4   
,toch kon men ze gemakkelijk daarvan    
onderkennen3 hun lichaam immers is niet 
naakt1 zooals dat der dolfijnen1 maar   
bedekt met kleine beenige platen2 zij   
bezitten twee paar vinnen1 terwijl de   
dolfijnen slechts n paar bezitten2 hun  

staart was zijdelings ingedrukt en niet 
van boven naar beneden4 ,bovendien      
eindigen de neusgaten niet boven den    
kop1 en zijn zij niet tot spuitgaten    
vervormd4  ,in #ahhd heeft ,marsh een   
nieuw kruipend dier opgebouwd1 dat in de
 ,juraformatie gevonden was en dat hij  
den naam van macelognates gegeven heeft4
 ,het is eene soort van kikvorsch1 met  
tanden achter in de kaken en eenen      
gehoornden bek4 ,bij al die             
verschillende dieren moeten nog de      
champsosauri gevoegd worden1 waarvan men
 den juisten vorm nog niet volkomen     
kent4 ,ook hebben wij tijdens de        
triasperiode de zonderlinge dicynodonten
 van ,zuid-,afrika leeren kennen 7fig4  
#bjf blz #cef74 ,in de krijtperiode     
zullen wij nog andere terugvinden4 ,de  
natuuronderzoeker ,cotta noemde ze de   
hooge adel van het rijk van ,neptunus1  
tot de tanden gewapend en bedekt met een
 ondoordringbaar pantser1 de vrijbuiters
 der oorspronkelijke zeen4 ,toch zijn   
die kruipende dieren nog niet de        

zonderlingste wezens uit dien vreemden  
tijd1 want wij hebben nog niet gesproken
 van de vliegende reptielen1 de         
pterodactyli1 en van de tandvogels1 de  
odontorithen4  ,al die wezens schijnen  
de gaping aan te vullen1 die in onzen   
tijd de meest volkomen kruipende dieren1
 de krokodillen en de schildpadden1 van 
de lagere zoogdieren1 de buideldieren1  
en de minst tot vliegen geschikte       
vogels1 zooals den struisvogel1 den emu 
en den casuaris scheidt4 ,zij staan zver
 van de kruipende dieren af1 dat men    
voor hen eene afzonderlijke             
onderafdeeling zoude moeten maken van   
denzelfden rang als die der             
tegenwoordige kruipende dieren2 de      
punten van verschil immers met onze     
kruipende dieren zijn veel grooter dan  
die tusschen de schildpadden en de      
slangen4 ,wij kennen van de dinosauren  
alleen het geraamte2 indien wij hunnen  
bouw nauwkeurig kenden1 en tevens hunnen
 bloedsomloop en hunne ontwikkeling1 dan
 zouden wij waarschijnlijk geen         

oogenblik aarzelen1 daarvan eene        
tusschenklasse te vormen tusschen de    
zoogdieren en vogels1 en de kruipende   
dieren in engeren zin4 ,men begint te   
vermoeden1 dat onder die dieren zeer    
verschillende typen voorkomen1 die      
evenveel van elkander verschillen als   
bij de zoogdieren de dikhuidigen1 de    
herkauwenden of de vleeschetende dieren4
  ,de grootte en vorm van den schedel   
verschilt veel bij de verschillende     
typen4 ,de schedel1 die evenals die der 
krokodillen bij de dinosauren der       
triasperiode zeer gerekt is1 is bij de  
dieren van den lateren tijd veel        
ingekort4 ,bij enkele dieren1 zooals bij
 den hypsilophodon1 zijn de beenderen   
der oogholten met de voorhoofdsbeenderen
 in verband1 evenals bij de zoogdieren  
en vele vogels4 ,de hersenen komen      
overeen met die der kruipende dieren en 
zijn dikwijls bijzonder klein4 ,de      
tusschenkaaksbeenderen zijn gescheiden2 
de beide helften van de onderkaak zijn  
alleen door kraakbeen vereenigd4 ,de    

samenstelling van den schedel gelijkt   
dus bij die hagedissen in enkele        
opzichten op die der krokodillen4  ,daar
 de leefwijze der verschillende         
dinosauren onderling zeer verschilde1   
zoo moet er ook eene groote             
verscheidenheid bestaan hebben in den   
vorm der tanden4 ,de vleeschetende      
dieren1 zooals de megalosaurus1 hadden  
sterke en scherpe tanden1 die aan de    
randen gekerfd waren4 ,de grasetende    
dieren1 zooals de iguanodon1 de         
vectisaurus1 de laosaurus1 de           
hypsilophodon hadden kaken1 die van     
tanden voorzien waren1 welke uitstekend 
geschikt waren om te snijden en te      
vermalen2 die tanden sleten evenals die 
der tegenwoordige grasetende zoogdieren 
en werden dadelijk vernieuwd1 als zij   
versleten waren2 de onderkaak kon zich  
evenals bij de tegenwoordige herkauwende
 dieren horizontaal bewegen1 ten einde  
de tanden in staat te stellen1 het      
voedsel te vermalen2 die beweging       
bestaat niet bij de tegenwoordige       

kruipende dieren2 de grootte der gaten  
en kanalen1 waardoor de zenuwen         
heengingen1 toont aan1 dat die dieren   
weeke lippen hadden4 ,de hadrosauren1   
grasetende dieren1 hadden verscheidene  
rijen van tanden1 die door het afslijten
 eene malende oppervlakte hadden in den 
vorm van een dambord4 ,bij de grasetende
 dieren1 die tot de groep der           
vogelpootigen gerangschikt zijn1 droeg  
de tusschenkaak geene tanden2 hetzelfde 
is het geval met het uiteinde van de    
benedenkaak1 die waarschijnlijk eindigde
 in eenen gehoornden bek1 waarmede het  
dier de knoppen en bladeren afsneed1 die
 het voor zijne voeding noodig had4  ,in
 die secundaire tijden1 waarin die      
vreemdsoortige en reusachtige dinosauren
 leefden1 vinden wij de kruipende dieren
 in hunne grootste ontwikkeling4 ,de    
zoogdieren zijn nog klein en worden     
alleen vertegenwoordigd door de laagste 
soorten2 de dinosauren schijnen op de   
oppervlakte der aarde de rol gespeeld te
 hebben1 thans weggelegd voor de groote 

vleeschetende en plantenetende          
zoogdieren2 maar terwijl de zoogdieren  
zich steeds verder ontwikkeld hebben1   
zoodat zij reeds tegen het einde der    
tertiaire periode den bloei bereikt     
hebben1 dien wij thans nog bewonderen1  
zijn de kruipende dieren steeds         
achteruitgegaan3 de hoogere dieren      
hebben de overwinning behaald op de     
minder ontwikkelde wezens4 ,op het einde
 der secundaire periode verdwenen de    
dinosauren voor goed1 zonder            
afstammelingen na te laten2 zij hebben  
zich niet kunnen voegen in de nieuwe    
levensvoorwaarden1 die hun werden       
opgelegd1 en zijn dus uitgestorven1     
terwijl de zoogdieren daarentegen       
dagelijks meer naderden tot de hoogste  
ontwikkelde typen4  ,tijdens het laatste
 gedeelte der ,juraperiode was          
,west-,europa doorsneden door moerassen1
 lagunen en dikwijls overstroomde       
inhammen2 die bevoorrechte plaatsen     
hadden eenen rijkeren en meer           
afwisselenden plantengroei dan de       

bergstreken2 daar groeiden groote varens
 met lederachtig loof1 terwijl de       
helling en hoogten bedekt waren met     
planten1 die naderden tot de araucaria's
 en de cycaden1 en die het voedsel      
vormden der plantenetende dinosauren    
dier periode4 ,hetzelfde was het geval  
in het begin der krijtperiode1 toen de  
wealdformaties ontstonden4  ,wij zagen  
zooeven1 dat de dinosauren verdwenen    
zijn in het midden der krijtperiode2 de 
reden van die verdwijning lag in de     
ontzaglijke veranderingen1 die in dien  
tijd in de temperatuur plaats vonden4   
,tot nu toe wees de verspreiding der    
planten en dieren over de oppervlakte   
der aarde1 en tevens de aard der dieren 
en planten1 op eene hooge1 gelijkmatige 
temperatuur1 die niet zoo veel hooger   
was aan den aequator dan op onze        
breedte1 en die tot op #gf              
noorderbreedte tropisch was4 ,in n      
woord3 over de geheele aarde heerschte  
het klimaat der tegenwoordige verzengde 
luchtstreken4 ,gedurende al die eeuwen  

schijnt de temperatuur niet de minste   
schommeling te hebben ondergaan2        
hoogstens heeft men uit het voorkomen   
der bezinkingen de periodes van         
betrekkelijke vochtigheid en droogte    
trachten af te leiden4 ,in het midden   
der krijtperiode wordt de toestand      
anders1 en kan men het begin eener      
verkoeling naar het noorden waarnemen4  
,wij leiden dit af uit de afwezigheid   
van riffen en de zeldzaamheid van       
koralen1 op de plaats waar thans ,europa
 ligt1 uit het zeldzaam voorkomen van   
rudistae boven #de ,noorderbreedte1 en  
uit de verschijning op die plaatsen van 
plantenfamilin1 die slechts bij         
uitzondering in de tropen gevonden      
worden4  ,die rijke ,juraperiode geeft  
ons een helder denkbeeld van de         
vruchtbaarheid der natuur1 want de aarde
 was toen zeer verschillend van die van 
onzen tijd4 ,het kan zijn nut hebben1 de
 wereld te beschouwen uit het oogpunt   
der organische natuur1 en hetgeen ons de
 aarde leert1 in verband te brengen met 

onze opvattingen van het heelal4        
,letten wij b4v4 op het landschap van   
araucaria's en cycaden1 waarin zich de  
reusachtige stegosaurus beweegt met zijn
 lichaam1 dat bedekt was met beenige en 
doornachtige platen1 en met zijne       
merkwaardig korte voorste               
ledematen1--den compsonotus1 een'       
anderen niet minder merkwaardigen       
dinosaurus1--en de vreemde vliegende    
reptielen1 de pterodactyli 7fig4 #bbg74 
,vormt dit landschap niet eene wereld1  
die geheel van de onze verschilt8 ,zou  
men zich die kunnen voorstellen1 als men
 de versteeningen niet ontdekt had8 ,die
 bewoners der secundaire periode zijn   
allen op het laatst der krijtperiode    
verdwenen4 ,toen heerschte over de      
geheele aarde het klimaat der           
tegenwoordige tropen2 tot op de hoogste 
breedten heeft men dezelfde planten en  
dieren teruggevonden4 ,het is de periode
 der kruipende dieren1 en welke         
kruipende dieren6 ,de brontosaurus1 wij 
merkten het reeds op1 bereikte eene     

lengte van #af meters en moest meer dan 
#cjjjj kilogram wegen6 ,de atlantosaurus
 was nog grooter4 ,de ,europeesche      
cetiosaurus deed niet onder voor zijne  
,amerikaansche mededingers3 men kan     
daarover gemakkelijk oordeelen1 indien  
men weet1 dat het dijbeen #a1gj meter   
lang1 en dat het gedeelte van den kop en
 de wervelkolom1 dat bekend is1 reeds   
#ab meters lang is1 hetgeen voor het    
geheele dier eene lengte van #af tot #ag
 meters geeft4 ,de iguanodons waren     
dikwijls tien meters lang2 de grootste  
heeft eenen kop van #a1bj meters en de  
voorpooten waren #b1ej meters lang4     
,zonder zelfs te spreken van de oude    
wereld der ichthyosauren1 der           
plesiosauren1 der labyrinthodonten1 der 
paleotheriums1 is de periode der        
dinosauren voldoende1 om getuigenis af  
te leggen van de verscheidenheid van de 
voortbrengselen der levenskracht1 zelfs 
op onze nietige planeet4 ,de natuur zelf
 beantwoordt hen1 die aan hare          
vruchtbaarheid twijfelen1 en wij        

behoeven aan hare wonderen niets toe te 
voegen4  ,noch de denkbeeldige dieren1  
door de fabelleer van alle volkeren     
verzonnen1 noch de spooksels1 door de   
vrees geschapen in de sombere tijden1   
toen de menschelijke gedachte scheen te 
sluimeren en te droomen1 zouden kunnen  
wedijveren met de fantastische          
voortbrengselen der aarde tijdens den   
oorsprong der viervoetige dieren en der 
zoogdieren4 ,het is1 alsof de natuur van
 alles in kolossale verhoudingen de     
proef genomen heeft1 vrdat zij kon      
besluiten tot de vormen1 die eens in de 
menschheid moesten eindigen4  ,terwijl  
de zeen doorploegd werden door          
reusachtige kruipende dieren1           
ichthyosauren1 plesiosauren1 pliosauren1
 nothosauren1 waarvan de tegenwoordige  
natuur ons geen flauw denkbeeld kan     
geven2 terwijl op het vasteland de      
dinosauren heerschten1 misschien wel de 
merkwaardigste dieren1 ons door de      
oudheid nagelaten1 waren de hemelen met 
niet minder vreemde wezens bevolkt1 met 

dieren1 die noch vogels1 noch kruipende 
dieren waren1 of liever met dieren1 die 
tegelijk vogels waren1 zonder veeren en 
met tanden gewapend1 tegelijk           
warmbloedige kruipende dieren1 die noch 
konden loopen1 noch konden zwemmen4 ,het
 zijn in den waren zin des woords de    
draken uit de fabelleer1 en de meest    
rijke verbeelding kan zich geene        
verzameling van z vreemde monsters      
denken1 of zij hebben tijdens de        
,juraperiode geleefd4  ,niet alleen door
 hunne grootte onderscheidden zich de   
kruipende dieren in de oude tijden3 ook 
door de talrijke en zeldzame vormen1 die
 zij aannamen4 ,wij wijzen hier op de   
dieren1 die niet1 zooals de vliegende   
draken1 door middel hunner ribben       
vlogen1 of zooals de vogels1 door       
vleugels met aan de uiteinden vergroeide
 middelhandsbeenderen1 of zooals de     
vleermuizen door vleugels1 waarbij de   
duim alleen vrij is1 maar door middel   
van vleugels1 die gesteund werden door  
eenen zeer langen vinger1 terwijl de    

andere vingers hunne gewone lengte en   
hunne klauwen behouden hadden4 ,die     
vliegende reptielen 7vreemde            
tegenstelling7 hadden eenen langen hals1
 en den bek van een vogel4  ,die vreemde
 dieren zijn de pterodactyli4 ,hunne    
korte en stevige kaken zijn aan de      
voorzijde voorzien van tanden1 terwijl  
de kaak zich tot eene soort bek         
verlengt1 die bij den ramphorynchus en  
den dimorphodon waarschijnlijk met eenen
 hoorn bekleed was en geene tanden      
bevatte4 ,die tanden doen door hunnen   
stand en de wijze hunner inplanting meer
 denken aan de merkwaardige van tanden  
voorziene vogels der krijtformatie van  
,amerika1 zooals den hesperornis1 dan   
aan kruipende dieren4 #bd  ,de          
pterodactyli waren dieren1 die zich met 
kracht en snel door de lucht konden     
voortbewegen3 hunne voorste ledematen   
zijn dan ook geheel daartoe ingericht4  
,bij de vogels1 de dieren der lucht bij 
uitnemendheid1 bestaan de vleugels uit  
onbuigzame pennen1 die met haar ne      

uiteinde bevestigd zijn aan eene platte 
en bijna onbeweeglijke stomp2 de twee   
beenderen van den middenarm kunnen niet 
om elkander draaien1 en de handwortel   
bestaat slechts uit twee kleine         
beentjes2 de hand bestaat uit eenen     
weinig ontwikkelden duim1 eenen pink en 
eenen middenvinger1 die uit twee leden  
bestaat4 ,het vliegorgaan der zich in de
 lucht bewegende zoogdieren1 zooals de  
vleermuizen1 is geheel anders           
samengesteld4 ,bij de laatste dient een 
zeer dun vlies1 tusschen de voorste en  
achterste ledematen en de huid1 voor het
 vliegen2 om dat vlies te dragen1 moeten
 de vingers bijzonder lang zijn4        
,evenals verscheidene andere dieren dier
 periode1 vertoont de pterodactylus een 
mengsel van zeer verschillende          
karaktertrekken4 ,de hals1 gevormd uit  
zeven wervels1 wijst op een zoogdier1 de
 vliezen1 die voor het vliegen dienen en
 zich uitstrekken tusschen de vr- en    
achterpooten1 behooren tot de           
vleermuizen1 terwijl men den            

pterodactylus naar den bouw van den voet
 onder de kruipende dieren moet         
rangschikken2 de zoogdieren toch hebben 
aan alle vingers hetzelfde aantal leden2
 de kruipende dieren daarentegen1 en met
 name de hagedis1 hebben het kleinste   
aantal leden aan den vinger1 die de     
plaats van den duim inneemt1 en n lid   
meer aan iederen volgenden vinger1 tot  
aan den laatsten1 die n minder heeft dan
 de vorige4  ,de pterodactylus1 die     
dezelfde inrichting der vingers heeft1  
wordt dus onder de hagedissen           
gerangschikt2 het was eene soort van    
vliegende hagedis van middelmatige      
grootte1 en1 te oordeelen naar het      
aantal insecten1 dat men dicht bij zijne
 overblijfselen vindt1 een insecteneter4
 ,het hoofdvoedsel schijnt uit          
libellulae bestaan te hebben1 waarvan   
men eene zeer schoone soort bij hunne   
overblijfselen vindt4 ,men heeft        
opgemerkt1 dat de pterodactylus geene   
verdedigingswapenen of haren bezat2 in  
de afdruksels vindt men daarvan geen    

spoor4 ,blz4 #dbb geeft een denkbeeld   
van zijne grootte in vergelijking met   
die van de vleermuis4  ,in de           
lithographische steen van ,beieren1     
waarin zoovele merkwaardige dieren      
gevonden zijn1 die uitstekend bewaard   
zijn gebleven1 heeft men in #ahgc eenen 
rhamphorynchus gevonden1 met volkomen   
gaven vleugel4 ,uit dat exemplaar       
blijkt1 dat de vleugel een vlies was1   
dat op dat der vleermuizen geleek1 glad 
en netvormig4 ,het vlies was aan de     
binnenzijde aan den geheelen arm        
verbonden1 de vijfde vinger1 die lang   
uitgerekt was1 steunde het tot aan het  
uiteinde4 ,de staart was zeer lang en de
 staartwervels werden vastgehouden door 
beenige pezen2 de merkwaardige toestel1 
die men aan het uiteinde van den staart 
van den rhamphorynchus waarneemt1 deed  
klaarblijkelijk dienst als roer4  ,de   
zooeven genoemde karaktertrekken zijn z 
bijzonder1 dat het niet te verwonderen  
is1 dat de pterodactyli1 ook wel        
pterosauri en ornithoscelidae genoemd1  

nu eens als vogels1 dan weder als       
kruipende dieren beschouwd zijn1 of ook 
wel als dieren1 tusschen beide klassen  
instaande4 ,het onderzoek der fossielen 
heeft onze vroegere begrippen over de   
verschillende groepen van dieren in     
velerlei opzichten gewijzigd2 wij kennen
 thans vogels1 met tanden als bij de    
zoogdieren1 en zoogdieren met           
vogelbekken2 sommige wezens zijn z      
vreemdsoortig1 dat zij door de          
uitstekendste ontleedkundigen nu eens   
beschouwd zijn als gevleugelde          
reptielen1 dan weder als vogels1 die    
over een groot gedeelte van hun skelet  
op reptielen geleken4 ,de verdeeling in 
klassen1 orden en families1 zooals wij  
die aannemen1 bestaat in de natuur niet2
 er zijn schakels1 die de ne soort met  
de andere vereenigen4 ,indien de        
dinosauri eenigszins den overgang       
vertegenwoordigen tusschen de kruipende 
dieren1 en de vogels en de zoogdieren1  
dan verbinden de pterodactyli de        
kruipende dieren met de vogels1 doch    

liggen zij dichter bij de laatste dan   
bij de eerste4 ,evenals de dinosauri    
zijn de pterosauri tot nu toe alleen    
gevonden in de secundaire formaties van 
,europa en ,noord-,amerika4 ,ook bij    
deze dieren vindt men verscheidene      
typen4  ,de pterodactyli der            
,juraperiode van ,west-,europa hadden de
 grootte van musschen1 lijsters en      
duiven4 ,maar in de ,vereenigde ,staten 
heeft ,marsh in de krijtformatie van    
,kansas beenderen gevonden van het      
geslacht pteranodon1 die behoord hebben 
tot dieren1 wier vleugeluitgebreidheid  
zes of zeven meters bedroeg6 ,deze      
monsters moeten in de krijtperiode te   
,amerika tamelijk talrijk geweest zijn2 
de ,amerikaansche natuuronderzoeker     
verzekert toch1 dat in ,yale-,college te
 ,new-,haven 7,connecticut7 beenderen   
van meer dan #fjj reuzenpteranodons     
gevonden worden4  ,die vreemde bevolking
 der secundaire periode is1 zooals wij  
zagen1 met de labyrinthodonten begonnen4
 ,stellen wij ons behalve die vreemde   

vormen ook nog de woeste kreten van al  
die kruipende dieren voor3 het geloei en
 gehuil der dinosauri1 het gekwaak van  
den labyrinthodon1 dien reusachtigen    
kikvorsch1 aan den oever van de zilte   
meren6  ,al die dieren richten eene     
vreeselijke verwoesting aan onder de    
vreedzame menigte der weekdieren4 ,zij  
vermalen de parelmoerkleurige schelpen  
en voeden zich met visschen en kruipende
 dieren4 ,geen enkel wezen kan aan hunne
 verscheurende kaken weerstand bieden2  
zij worden de heerschers der wereld4    
,wat eene vreemde en fantastische       
dierenwereld4 ,beeldhouwers en schilders
 hebben voorheen en thans de wereld     
verrijkt met wezens1 die nooit bestaan  
hebben4 ,gelooft men1 dat de sphynxen   
der ,egyptenaren1 op het zand           
neergehurkt1 de centauren1 de faunen1 de
 ,grieksche satyrs1 de ,hindoesche en   
,perzische griffioenen1 de              
slangenengelen van ,raphal1 geene       
verwante vormen vinden onder de levende 
wezens1 die de aarde in die oude tijden 

bevolkt hebben8 ,de dinosauri1 de       
iguanodons1 de plesiosauren kunnen1 zoo 
zeggen wij met ,edgard ,quinet1 wel     
degelijk wedijveren met de draken met   
vlammenden muil van ,medea2 de vliegende
 slangen met de slangen van ,laocon2 de 
oudste herkauwende dieren en de groote  
tandelooze dieren1 de mylodon en het    
megatherium met de gekroonde stieren van
 ,babel1 de geheimzinnige dromatheriums 
en dinotheriums met de reusachtige      
sphynxen van ,thebe1 de ichthyosauren   
met de draken van ,hercules en de       
harpyen van ,homerus1 de hipparions met 
hunne gevingerde voeten met de paarden  
van ,neptunus of met het monster van    
,rubens met de opgeheven manen4 ,men zou
 den stamvader der honden1 den amphicyon
 willen zien en hem hooren blaffen op   
den kruisweg van de schepping der       
tertiaire zoogdieren4 ,indien de        
,grieksche en moderne kunstenaar        
onmogelijke vormen moest verzinnen1 dan 
had hij slechts te putten in de         
bewerktuigde wereld2 hij zou geheel     

gereedgemaakte vormen gevonden hebben in
 de werkplaats der natuur2 hij zou      
realist zijn1 niettegenstaande hij de   
grenzen der tegenwoordige wereld        
overschreed4  ,ieder wezen heeft zijn   
natuurlijk kader4 ,even moeilijk als het
 voor ons zoude zijn1 zich den kameel   
voor te stellen zonder hem in den geest 
met de woestijn te verbinden1 evenzoo   
moeilijk is het1 zich de krokodillen der
 ,juraperiode in eene andere omlijsting 
te denken dan die van dien tijd4 ,zij   
waagden zich op het strand1 doch vonden 
vr zich een laag1 moerassig1 smal       
eiland1 het ,liaseiland1 dat geene      
krachtige pogingen vereischte1 om er    
bezit van te nemen4 ,indien de          
hagedissen zich op den modder hadden    
gesleept en geene prooi ze aantrok1     
gingen zij niet verder4 ,een korte1     
vormlooze1 handvormige poot1 de         
achterarm tegen het lichaam gedrukt1    
ziedaar alles wat noodig is om die bank 
te bezetten1 die beurtelings onder      
water1 beurtelings boven water1 een     

tweeslachtig verblijf aanbood aan       
tweeslachtige wezens4 ,en daar op dien  
verdroogden modder1 waarop alle         
schepselen zich langzaam bewogen1 geen  
gevaar te vermijden viel1 was er geen   
noodzakelijkheid of verlangen1 om te    
vluchten of zich te haasten4 ,zoo kan   
men zeggen1 dat de aarde haren stempel  
gedrukt heeft op de bewoners van dien   
tijd en het aanzijn gaf aan de kruipende
 dieren4 ,daar waar een vaste bodem     
ontbrak1 kon zich de wijze van          
voortbewegen der landdieren niet        
ontwikkelen4 ,de dieren behoefden noch  
te loopen1 noch te rennen1 noch te      
vliegen2 kruipen was voldoende4 ,met de 
hagedissen waagden zich ook de          
schildpadden op het land2 daar het hun  
alleen te doen was1 zich op den grond   
neer te zetten1 en die vaste grond      
slechts eene kleine uitgestrektheid had1
 behoefden zij zich niet te haasten2 zij
 hadden slechts te kruipen1 om hun      
erfgoed te bemachtigen1 en verkregen    
alzoo den stempel der onbewegelijkheid4 

,als op die smalle landtong1 de poot    
zich niet kon ontwikkelen door beweging 
en snelheid1 hoe kon dan de vleugel zich
 ontwikkelen8 ,men kan zich alleen      
vleugels denken1 indien zich groote     
uitgestrektheden aan den horizon openen1
 indien men die moet doorklieven1 om    
eene van verre zichtbare prooi te       
bereiken1 of om van klimaat te          
veranderen door verhuizing naar eene    
andere landstreek4  ,doch welk wezen had
 op dat woeste strand der ,juraperiode  
behoefte om eene vlucht te nemen1       
teneinde een zoo klein gebied te        
doorloopen4 ,daarom ontbreken de vogels 
nog4 ,als het eerste spoor van eenen    
vleugel verschijnt1 is het de vleugel   
van een reptiel1 den pterodactylus1 met 
den getanden muil van eene hagedis1 en  
twee vliezige vleugels4 ,die vleugels   
zijn voor hem voldoende1 want hij       
behoeft geene wijde oceanen over te     
steken1 om vastelanden te bereiken1 die 
nog niet bestaan2 hij behoeft zich nog  
niet in n oogwenk van eene ongenaakbare 

rots in eene diepe vallei te werpen4 ,er
 zijn nog geene bergen of valleien1 het 
is slechts een effen1 smal1 ingekorven  
terrein1 waar al de voorwerpen in       
elkanders nabijheid zijn gelegen4       
,indien het kruipende dier1 in het      
moeras verborgen1 eenen zwerm libellulae
 in het voorbijvliegen kan grijpen of   
eenen grooten kever1 dan is dat         
voldoende voor zijne voeding4  ,de tijd 
voor het ware vliegen is nog niet       
gekomen2 de vleugel met zijne groote    
vleugelwijdte ontwikkelt zich eerst1 als
 het vasteland zich ontwikkeld heeft1   
als de bergen zijn opgerezen1 de        
valleien uitgediept1 het klimaat        
gewijzigd is1 en de eilandgroepen te    
voorschijn zijn getreden1 die aan de    
vogels op hunne verre tochten tot       
rustplaats kunnen strekken4  ,wij zien  
dus1 dat de tijdperken niet voorbijgaan 
zonder een levend beeld van zich achter 
te laten4 ,zij drukken op onuitwischbare
 wijze hunnen stempel op de elkander    
opvolgende schepselen4 ,zij herleven    

daarin4 ,ieder oogenblik van de         
eeuwigheid heeft zich dus vastgezet in  
een type1 eene soort1 eene familie1 die 
daarvan de vertegenwoordiger is4 ,indien
 de woestijn verdween1 dan zoude deze   
nog in den kameel afgebeeld zijn4 ,uit  
dat oogpunt teekent de rij der          
georganiseerde wezens de rij der groote 
vervlogen tijdperken4 ,iedere plant1    
ieder dier1 tot zijn type teruggebracht1
 is als het ware een vast punt in de    
opvolging der gebeurtenissen1 die de    
geschiedenis der aarde vormen4  ,toch   
wane men niet1 dat die wonderlijke      
,juraperiode1 de grootste en            
vruchtbaarste van de geheele            
geschiedenis der aarde1 alleen die      
ontzaglijke en fantastische dinosauri en
 gevleugelde reptielen heeft            
voortgebracht2 het was hare bestemming1 
om nog eenen stap verder te gaan op de  
baan der schepping1 en om zich nog op   
andere wijze te openbaren dan door die  
geweldige krachtsuitingen2 zij heeft het
 voorrecht gehad1 den vogel het aanzijn 

te schenken1 nog wel niet de zwaluw of  
de nachtegaal1 maar den laagst          
ontwikkelden1 den oorspronkelijken      
vogel4  ,de ontdekking der eerste veeren
 van den fossielen vogel was hoogst     
belangrijk4 ,zij dateert van #ahfj en is
 gedaan in de bovenste ,juraformatie van
 ,beieren1 in de lithographische steen  
van ,solenhofen4 ,de geologen twijfelden
 aan de echtheid van de veer1 totdat men
 in het volgende jaar in dezelfde       
formatie en vlak bij de plaats1 waar de 
veer gevonden was1 een gedeelte ontdekte
 van het lichaam van den                
oorspronkelijken vogel1 die den naam    
kreeg van archeopteryx4 ,het duurde     
verscheidene jaren1 eer het mogelijk    
was1 nauwkeuriger kennis omtrent dien   
vogel op te doen4 ,in #ahfc gaf ,owen er
 voor het eerst eene beschrijving van4  
,in #ahgg werd een tweede exemplaar1    
schooner en vollediger1 gevonden op #ad 
kilometers van de plek1 waar het eerste 
gevonden is4 ,het eerste exemplaar is   
aangekocht door het ,musem van ,londen1 

het tweede door dat van ,berlijn4 ,het  
onderzoek van dat laatste exemplaar     
heeft geleerd1 dat de schedel reeds den 
eigenaardigen vorm van eenen            
vogelschedel heeft1 maar dat hij        
voorzien is van kaken met tanden in     
tandkassen4 ,de grootte van dien vogel  
komt overeen met die van eene duif4 ,de 
staart is hoogst merkwaardig4 ,hij is   
zeer lang en bestaat uit #bj wervels1   
die ieder aan weerszijden eene veer     
dragen4 ,door die wervels is het meer de
 staart van een kruipend dier dan van   
eenen vogel4 ,de archeopteryx vult juist
 de leege ruimte aan tusschen de        
kruipende dieren en de vogels4 ,reeds   
lang wist men1 dat de vogels vervormde  
kruipende dieren zijn2 maar men kende   
nog geene fossielen uit dien            
overgangstijd4 ,de archeopteryx is dus  
in ieder opzicht eene der belangrijkste 
ontdekkingen der paleontologie4  ,en    
toch was de ontdekking van dat dier nog 
slechts een voorspel van de             
ontdekkingen1 onlangs in ,amerika gedaan

 naar aanleiding der eerste fossiele    
vogels2 die ontdekkingen waren z        
belangrijk en talrijk1 dat ,marsh aan de
 voornaamste ontdekkingen een folio     
boekdeel wijdt1 dat als het ware alleen 
nog maar eenen ontleedkundigen catalogus
 vormt van de onderzochte exemplaren4   
,uit dat prachtige werk1 de vrucht van  
doorwrochte studie1 zullen wij enkele   
exemplaren als typen kiezen1 indien wij 
in ons volgend hoofdstuk de krijtperiode
 behandelen1 waarin die dieren tot hunne
 grootste ontwikkeling gekomen zijn4    
,al die landvogels 7meer dan duizend in 
aantal7 zijn gevonden naast pterodactyli
 van #be voet vleugelwijdte1 mosasauri1 
sauropoden en reusachtige stegosauri4   
,volgens ,marsh vindt men in de         
,amerikaansche ,juraformaties kleine    
dinosauri1 wier beenderen1 van het      
skelet gescheiden1 als de schedel       
ontbreekt1 niet kunnen onderscheiden    
worden van die der vogels uit dezelfde  
lagen4 ,enkele van deze leefden op de   
boomen en onderscheidden zich van de    

vogels alleen door de afwezigheid van   
veeren4 ,hoe zijn die veeren ontstaan8  
,wij hebben eene aanwijzing daarvan in  
het vliegen van den galeopithecus1 de   
vliegende eekhorentjes1 de vliegende    
hagedissen en de vliegende kikvorschen4 
,bij de oorspronkelijke vogels1 die op  
de boomen leefden en die van tak op tak 
sprongen1 waren zelfs reeds rudimentaire
 veeren een voordeel1 want zij zouden   
eenen grooteren sprong naar beneden     
hebben mogelijk gemaakt of de kracht van
 den val hebben kunnen breken4 ,naarmate
 de veeren groeiden1 werd het lichaam   
warmer en het bloed werkzamer4 ,met het 
toenemen van het aantal veeren zoude het
 vermogen om te vliegen zijn toegenomen2
 die verhoogde werkzaamheid zoude weer  
eenen vollediger bloedsomloop tengevolge
 hebben enz4  ,de ramphorynchus kan ons 
een zeer goed denkbeeld geven van die   
kleine vliegende dinosauri4  ,de leer   
van de ontwikkeling der ongeboren vrucht
 heeft reeds lang de overeenkomst       
aangetoond van de schubben en stekels   

der kruipende dieren1 en de wratvormige 
stompjes1 die bij de ongeboren vrucht   
der vogels1 de eerste sporen van het    
gevederte zijn4 ,het is dus geene       
wetenschappelijke ketterij1 aan te      
nemen1 dat er kruipende dieren geweest  
zijn1 met veeren bekleed2 dit is        
misschien het geval geweest met den     
compsognathes en den archeopteryx4 ,naar
 de onderzoekingen van ,carl ,vogt1 op  
het tweede exemplaar gedaan1 had de     
eerste vogel ongetwijfeld een naakt     
lichaam4 ,hij schrijft daaromtrent het  
volgende3       ,aan iedere hand heeft  
hij drie lange en slanke vingers1 met   
kromme1 scherpe klauwen4 ,de duim is de 
kortste2 de beide andere     zijn bijna 
even lang2 toch heeft de tweede de      
overhand4 ,die     twee vingers waren   
klaarblijkelijk met elkander verbonden  
door peesachtige vliezen4 ,de duim      
bestaat uit twee leden en     een       
middelhandsbeen1 en de andere vingers   
uit drie leden en     een               
middelhandsbeen4      ,de vleugels waren

 aan den voorarm en de hand bevestigd1  
zonder dat men in het skelet eene       
bijzondere aanpassing voor     dat doel 
vindt4 ,de duim was vrij1 evenals de    
twee andere     vingers4 ,indien men in 
zijne gedachte alle veeren wegneemt1    
dan heeft men eene drievingerige hand   
van een kruipend dier     voor oogen1   
zooals de compsognathes en vele andere  
dinosauri     gehad hebben blijkens de  
sporen hunner voetstappen4      ,ik durf
 beweren1 dat geen enkele geleerde1 wien
 men het skelet     van eenen           
archeopteryx zonder veeren liet zien1   
zou kunnen     vermoeden1 dat dit dier  
bij zijn leven vleugels bezeten heeft4  
,later zullen wij de ontwikkeling der   
vogels volgen1 indien wij de tertiaire  
periode bestudeeren4  ,de insecten1 wier
 verschijning wij reeds vr de dagen der 
steenkoolperiode begroet hebben 7blz4   
#bfc7 nemen gedurende de ,juraperiode   
snel toe1 en ontwikkelen zich evenzeer  
tot volkomener soorten4 ,ook hier       
openbaart zich de groote wet van den    

vooruitgang1 zooals wij die leerden     
kennen in het geheele dierenrijk4 ,wij  
zagen1 dat de insecten der primaire     
periode behoorden tot de lagere soorten1
 de rechtvleugeligen1 de netvleugeligen 
en de halfvleugeligen 7zooals           
kakkerlakken1 krekels1 sprinkhanen1     
witte mieren1 waterjuffers71 en dat men 
in die oude formaties nog geene         
overblijfselen van insecten gevonden    
heeft1 die behoorden tot de hoogere     
orden der vliesvleugeligen1             
tweevleugeligen of vlinders1 bijen1     
mieren of kapellen4 ,in de oudste       
bezinksels der ,juraperiode1 in het     
trias1 heeft ,oswald ,heer1 alleen in   
,zwitserland1 tweeduizend exemplaren    
gevonden1 aldus verdeeld over #adc      
soorten3                                
,rechtvleugeligen     #g soorten4       
,netvleugeligen       #g soorten4       
,schildvleugeligen  #aaf soorten4       
,vliesvleugeligen     #a soorten4       
,halfvleugeligen     #ab soorten4   ,men
 ziet1 dat de schildvleugeligen de      

groote meerderheid uitmaken4 ,die       
insecten leveren de helft der fossiele  
soorten1 en wijzen er op1 dat het       
vasteland met bosschen begroeid was4    
,fig4 #bcc en #bcd stellen vleugels van 
eenen fossielen kever en van eene       
fossiele waterjuffer voor1 gevonden in  
de olitische formatie van ,stonesfield1 
bij ,oxford4  ,de rijkdom der           
insectenfauna bewijst1 dat het vasteland
 in dien tijd eene groote               
uitgestrektheid had en dat wij hier niet
 meer de kleine eilanden der liaszee    
voor oogen hebben4 ,het bestaan van     
waterjuffers en schildvleugelige        
insecten in zoo groote hoeveelheden     
wijst op rivieren of zoetwaterbekkens4  
,wij weten1 dat alle kleine eilanden van
 den ,atlantischen ,oceaan slechts aan  
zeer weinige waterdieren tot            
verblijfplaats strekken2 de ,canarische 
eilanden1 ,madera1 de ,azoren bezitten  
er slechts enkele4 ,de reden is         
eenvoudig3 de beken zijn te klein1 en op
 sommige tijden van het jaar bijna      

geheel uitgedroogd1 hetgeen een beletsel
 is voor het bestaan van                
zoetwaterdieren4 ,een eiland moet eene  
zekere uitgestrektheid hebben1 opdat de 
beken er niet uitdrogen4 ,al weten wij  
nu1 dat er in de ,juraperiode           
waarschijnlijk meer water viel dan      
thans1 en dat de regen zich over het    
geheele jaar regelmatiger verdeelde1 dan
 thans op de genoemde eilanden het geval
 is1 toch mogen wij uit het groote      
aantal zoetwaterinsecten opmaken1 dat de
 eilanden der ,juraperiode zeer groot   
waren4  ,tijdens de ,juraperiode        
huppelden in ,frankrijk en ,engeland    
kleine krekels in de struiken1 de       
waterjuffers schommelden door de lucht1 
de kakkerlakken en witte mieren zochten 
hun voedsel in de bosschen1 en vroolijke
 zwermen van waterkevers verlustigden   
zich op de oppervlakte van het water4   
,ook vond men daar reeds de sprinkhanen 
met hunne onharmonische en knersende    
geluiden4  ,in overeenstemming met      
andere klassen van dieren moeten de     

oorspronkelijke insecten groote         
afmetingen gehad hebben en vormen1 die  
meer of minder van de tegenwoordige     
verschilden4 ,wij hebben reeds in de    
steenkoolperiode gesproken over de      
reusachtige grootte van den             
titanophasma4 ,doch in de ,juraperiode  
hadden de insecten reeds dezelfde       
afmetingen als in onzen tijd4  ,indien  
wij op het aantal families letten1 dan  
zien wij1 dat dit op een warm klimaat   
wijst2 wij herinneren o4a4 aan de witte 
mieren en de kakkerlakken2 de laatsten  
hebben veel meer overeenkomst met die   
der warme luchtstreken dan met de onze4 
,hetzelfde is met de planten het geval4 
,de cycaden en de groote boomvarens     
komen alleen in de verzengde            
luchtstreken voor4  ,de araucaria's     
strekken zich uit van de warme tot de   
gematigde luchtstreken en de thuya zelfs
 tot zeer noordelijke breedten1 en toch 
zijn dit de twee boomsoorten onder de   
naaldboomen1 die het meest naar het     
zuiden afdalen2 zij zijn dus niet in    

tegenspraak met de vroeger gegeven      
onderstelling1 hoewel wij uit hunne     
aanwezigheid niet mogen besluiten tot   
een warm klimaat4 ,niet alleen de lucht1
 doch ook de zee had op onze breedte    
eene hoogere temperatuur dan thans2 de  
ammonieten1 nauw verwant met de nautili1
 die thans nog in de ,indische zee      
leven1 leveren daarvoor het bewijs1     
evenals de pentacriniden1 die alleen op 
de kusten der ,antillen voorkomen4  ,de 
insecten1 die reeds in grooten getale en
 in groote verscheidenheid voorkwamen in
 de ,juraperiode1 leggen dus evenals de 
overige planten en dieren getuigenis af 
omtrent de temperatuur in dien tijd4    
,doch zoo aanstonds zullen wij daarvoor 
een ander bewijs verkrijgen in de       
koralen der ,jurazeen4 ,vrdat wij echter
 van de insecten en vooral van de       
schildvleugeligen uit dien tijd         
afstappen1 moeten wij nog opmerken1 dat 
wij ook bij hen belangrijke feiten      
kunnen waarnemen ten gunste van de      
aanpassing der soorten naar de          

levensvoorwaarden4 ,zoo zijn de         
insecten1 die in het water leven1       
slechts gering in aantal1 in            
vergelijking met die1 welke op het land 
voorkomen2 in de zee komen slechts zeer 
weinigen voor2 die gelede dieren zijn   
niet voor het zeeleven gebouwd1 en      
worden daarin dan ook vervangen door de 
schaaldieren4 ,toch zijn er enkele      
insecten1 die een groot gedeelte van hun
 leven onder de zee doorbrengen4 ,hooren
 wij1 wat ,audouin daaromtrent          
mededeelt3       ,op eene reis1 in #ahbb
 langs de kusten der ,vende1 bezocht ik 
een aantal eilanden van den ,oceaan1 ten
 einde schaaldieren en     andere       
zeedieren te verzamelen4 ,eens was ik in
 den loop van     ,september bezig met  
het doorzoeken van het eiland           
,noirmoutiers1     en ik had gebruik    
gemaakt van de eb1 om tot op #bjj       
vademen     in de zeebedding voort te   
gaan1 toen ik plotseling te midden      
dier diepte getroffen werd door een     
uiterst klein dier1 dat     ik dadelijk 

als een insect herkende4 ,het liep snel 
over de     oppervlakte der steenen1    
over het zeewier1 over de sponzen     en
 de overige voorwerpen1 zooeven door de 
zee verlaten1     en die nog vochtig    
waren door de laatste golf4      ,op het
 eerste gezicht vermoedde ik1 dat dit   
kleine insect1     dat ontegenzeggelijk 
tot de carabidae behoorde1 waarvan alle 
soorten vleeschetende landdieren zijn1  
bij toeval daar aanwezig     was1 en dat
 ik het misschien zelf had medegevoerd4 
,toch vond     ik het dier merkwaardig  
genoeg1 om het mede te nemen4 ,doch     
spoedig zag ik een tweede en een derde  
exemplaar4 ,nog iets     verder zag ik  
een vierde en zoo had ik binnen zes     
minuten een     tiental bijeen444 ,den  
volgenden dag kwam ik terug1 toen het   
water begon te vallen1 met het doel om  
den teruggang van het     water stap    
voor stap te volgen4 ,eerst was ik zeer 
verbaasd1     dat ik niettegenstaande   
mijn ijverig zoeken geen enkel van      
die insecten ontmoette op het terrein1  

dat het eerst bloot     lag4 ,eerst     
nadat het water een eind gezakt was1    
begon ik ze     op te merken4 ,ik zag er
 meer dan #ae1 maar in plaats van ze te 
vangen1 bestudeerde ik hunne bewegingen 
en besloot de plaats     niet te        
verlaten1 vrdat zij die zelf verlaten   
hadden4      ,weldra had ik reden mij   
over mijn geduld te verheugen4 ,ik kon  
mij namelijk overtuigen1 dat zoodra de  
zee de plaats1 door     n der insecten  
ingenomen1 blootlegde1 het insect       
daarvan     gebruik maakte1 om dadelijk 
weg te loopen en vlug over den          
vochtigen grond voortliep2 doch zoodra  
de vloed opkwam en den     grond        
bedekte1 zag ik telkens die kleine      
insecten in plaats     van hun heil in  
de vlucht te zoeken1 zich snel verbergen
 onder     eenen naburigen steen1 die   
dadelijk daarop onder water geraakte    
en door eene telkens aangroeiende       
watermassa werd bedekt4      ,het was   
dus buiten twijfel1 dat die kleine      
dieren den bodem     der zee niet       

verlieten1 om de kust op te zoeken1 en  
dat zij     gedurende den duur van den  
vloed1 d4i4 #f uren lang1 naar gelang   
van de plaatsen door #bj1 #cj of #dj    
voet water bedekt waren4      ,hieruit  
volgt1 dat de dieren slechts met groote 
tusschenpoozen1     en dan nog slechts  
kort1 vrij in de lucht kunnen ademen1 en
     dat zij veel langer onder water dan
 boven water zijn4 ,maar     de natuur1 
die naarmate de wezens aan grootere     
gevaren zijn     blootgesteld1 betere   
voorzorgen neemt tot hun behoud1 heeft  
het kleine insect het middel gegeven1   
zich met eene luchtbel     te omgeven1  
en gemaakt1 dat die luchtbel aan het    
dier niet     gemakkelijk ontsnappen    
kan4      ,indien men met het bloote oog
 of liever met eene loupe de            
oppervlakte zijner vleugels beschouwt1  
of zijnen kop1 zijn     middenlijf1     
zijne sprieten1 zijne pooten1 in n      
woord1 zijn     geheele lichaam1 dan    
ziet men1 dat het bedekt is met         
haartjes1     waarvan enkele eene       

tamelijke lengte hebben4      ,indien   
men dan plotseling het insect van de    
lucht in het     zeewater overbrengt1   
dan bemerkt men1 dat ieder dier haren   
eene kleine laag elastische vloeistof   
bevat1 die eerst tot     kleine         
ovaalvormige lichamen vereenigd1 weldra 
eenen kleinen     bol vormt1 die zijn   
lichaam van alle zijden omgeeft1 en die 
nooit ontsnapt1 hoe het dier zich ook   
beweegt4 ,het insect     neemt steeds   
eene kleine luchtlaag mede1 en indien   
het zich     onder eenen steen          
verschuilt1 is het tijdelijk in dezelfde
     omstandigheden als de zich vrij in 
de lucht bewegende insecten4   ,het door
 ,audouin bestudeerde insect was de     
aepus marinus2 later heeft ,charles     
,robin in #ahdh te ,dieppe eene tweede  
soort ontdekt en de waarnemingen van    
,robin hebben die van ,audouin          
bevestigd2 die van ,coquerel1 te ,brest 
gedaan1 zijn echter nog vollediger2 hij 
is zelfs zoo gelukkig geweest1 de larve 
te ontdekken4       ,de aepus ,robini1  

zoo zegt hij1 wordt alleen gevonden     
onder steenen1 die stevig aan den grond 
vastzitten1 op     plaatsen die bedekt  
zijn met grof grint1 en steeds onder de 
laagwater-lijn4 ,als de zee zich        
terugtrekt1 en het zand nog     vochtig 
is1 ziet men er geen' enkelen2 zij zijn 
dan in kleine     gaten tamelijk diep   
verborgen4 ,zij komen eerst te          
voorschijn1     zoodra de grond minder  
vochtig wordt1 en men ziet ze met       
groote snelheid aanstormen1 als men den 
steen optilt1 die     hun tot           
schuilplaats diende4      ,het leven    
dier merkwaardige insecten hangt dus    
geheel     af van de getijden4 ,zij     
blijven onder het water in slaap1       
zoolang het hoog water is1 en bewegen   
zich eerst1 als de zee     teruggaat4   
,indien de ,oceaan ten gevolge eener    
storing in     de natuurwetten minder   
regelmatig onze kusten blootlegde1      
zou dat insect zeker moeten omkomen2    
merkwaardig voorbeeld     van de schoone
 harmonie1 die wij bij iederen stap op  

het     gebied der natuur waarnemen4    
,vandaar1 dat het insect niet           
gevonden wordt op de kusten der         
,middellandsche zee1 waar     geene     
getijden bestaan4   ,dit voorbeeld1     
ontleend aan de schildvleugelige        
insecten1 n der oudste onder de         
fossielen1 verschaft ons veel licht     
omtrent den oorsprong der soorten4      
,ieder dier verandert1 om zich aan te   
passen naar de gewijzigde               
levensvoorwaarden4 ,dit is evenzoo het  
geval geweest met de blind geworden     
insecten1 die in holen leven2 hunne     
haren zijn langer geworden1 daar de     
tastzin in de plaats van den gezichtszin
 is getreden4 ,doch keeren wij terug tot
 de ,juraperiode en voltooien wij hare  
beschrijving4 ,wij hebben de geheele    
bevolking dier periode besproken1 wij   
moeten nog alleen de weekdieren en de   
lagere dieren bespreken1 die nog steeds1
 niettegenstaande den vooruitgang1 zijn 
blijven voortbestaan4 ,en waarom zouden 
zij ook niet zijn blijven voortbestaan8 

,immers die dieren1 wier                
levensvoorwaarden niet gewijzigd zijn1  
b4v4 die1 welke op den bodem der zee    
leven1 veranderen niet4 ,de levenskracht
 der planeet is niet uitgeput1 het zoude
 dus mogelijk zijn1 dat nog steeds het  
protoplasma het aanzijn schenkt aan de  
organismen der azosche periode4  ,wij   
zagen in het begin van dit hoofdstuk1   
dat de ,juraformatie over een groot     
gedeelte van ,frankrijk bloot ligt4     
,eene belangrijke strook strekt zich uit
 van het westen naar het oosten1 en     
wordt breeder naarmate men het          
,juragebergte nadert2 zij loopt over ,la
 ,rochelle1 ,nevers1 ,dyon1 ,langres1   
,chaumont1 ,neufchteau1 ,nancy1 ,metz1  
,luxemburg1 en vertakt zich naar het    
zuidoosten over de ,jura en de ,alpen4  
,die bodem is z rijk aan fossielen1 dat 
de meeste kinderen zich daar reeds van  
hunne vroegste jeugd1 zonder het te     
weten1 met geologie en paleontologie    
bezighouden4 ,in groote menigte vindt   
men daar kegels 7fig4 #bce7 van alle    

grootten1 van n tot #bj centimeters4    
,die zwarte en puntige kegels worden    
door de landlieden dondersteenen        
genoemd4 ,men heeft ze vroeger dikwijls 
aangezien voor spelingen der natuur1 of 
steenachtige verhardingen1 voor         
druipsteenen1 vischtanden1 en somtijds  
heeft men ze ook duivelsklauwen genoemd4
 ,men vindt ze in z grooten getale1 dat 
men slechts te bukken heeft om ze te    
vinden4 ,die puntige kegelvormige       
steenen is het eenige wat overgebleven  
is van een koppootig weekdier1 dat in de
 zeen dier periode zeer verspreid was1  
het zijn kalkscheeden van belemnieten2  
wij zullen ze zoo aanstonds meer in     
bijzonderheden bespreken4 ,in het       
,museum te ,parijs vindt men eene plaat 
leisteen uit het lias van ,engeland1    
waar men op eene oppervlakte van #be    
vierkante decimeters meer dan #ijj van  
die kalkscheeden telt4  ,met die        
kalkscheeden van belemnieten vindt men1 
als de meest gewone fossielen1 de       
terebratulae en de rynchonellae4 ,die   

versteende schelpen1 die iets grooter   
zijn dan abrikozenpitten1 hebben        
somtijds sierlijke vormen4 ,de eerste   
zijn amandelvormig1 en hebben aan de    
rugklep zijdelingsche aanhangsels1      
zoogenaamde ooren1 de laatste zijn      
gewoonlijk waaiersgewijs geplooid4 ,men 
vindt ze dikwijls in z groote           
hoeveelheden1 dat steenblokken van      
eenige kilogrammen geheel bestaan uit   
eene opeenhooping van die schelpen1 die 
men gemakkelijk van elkander kan        
losmaken4 ,de terebratulae en de        
rynchonellae waren armpootige           
weekdieren1 die ook in de ,jurazeen in  
grooten getale voorkwamen4  ,fig4 #bch  
stelt een stuk van een blok voor1 dat   
uitsluitend bestaat uit rynchonellae4   
,zeldzamer zijn in die formaties de     
versteende oesters1 toch vindt men ze   
nog in betrekkelijk groot aantal1       
evenals de zeegels4 ,al die formaties   
behooren tot de oudste olithische1 de   
bathonische formatie4 ,op die           
heuvelhellingen1 waar de ,maas en de    

,marne ontspringen1 vindt men ook       
mosselschelpen1 ammonieten en poliepen4 
,men vindt er ook versteend hout3 in de 
,juraperiocle waren er dus ook bosschen4
  ,wij spraken zooeven van de           
belemnieten en de scherpe steenen1 die  
zij achtergelaten hebben4 ,het waren    
koppootige weekdieren1 verwant aan de   
groote inktvisschen van onzen tijd4     
,iedereen kent de inktvisschen niet     
alleen omdat hij ze aan den oever der   
zee of in de aquaria gezien heeft1 maar 
ook om den inktzak1 eene klier in den   
vorm van een peervormig zakje1 waarin   
eene bruinzwarte vloeistof wordt        
afgescheiden1 en om het zeeschuim of    
sepiabeen4 ,die bruinzwarte vloeistof   
werd ook door de belemnieten            
afgescheiden1 en is zelfs in den zak van
 het dier teruggevonden als een fossiel 
poeder2 men heeft zelfs teekeningen     
kunnen vervaardigen met die sepia1 die  
reeds millioenen jaren oud is4 ,volgens 
de onderzoekingen van ,blainville en    
d',orbigny bereikten de belemnieten     

somtijds eene lengte van twee meters4   
,men kent #e hoofdsoorten4 ,het waren   
goede zwemmers1 die gewoonlijk achteruit
 zwommen1 in den horizontalen stand van 
fig4 #bda4 ,in de ,juraformaties        
bereiken de belemnieten hunne grootste  
lengte4 ,zij zijn reeds lang            
uitgestorven4  ,de koppootige weekdieren
 met vangarmen1 vooral de ammonieten1   
ontwikkelen zich langzamerhand1 totdat  
zij in de krijtperiode hun maximum      
bereiken4 ,tot de merkwaardigste        
behooren de ammonites ,jason 7fig4      
#bde74 ,tot de koplooze en buikpootige  
weekdieren van die periode behooren     
voornamelijk3 de trigonia clavellata en 
de pleurotomaria conodea 7fig4 #bdc74   
,de zeegels komen in grooten getale voor
 7fig4 #bdb74 ,de zeelelin bereiken voor
 de tweede maal1 doch nu voor het       
laatst1 een maximum2 van nu af aan gaan 
zij achteruit4 ,in sommige streken en op
 sommige diepten vormden zij geheele    
onderzeesche velden4 ,de voornaamste    
soorten zijn de pentacrinus 7fig4 #bdd71

 de apiocrinus1 de millericrinus en de  
isocrinus4 ,zij bezaten gewoonlijk eenen
 langen rechten steel en eenen kelk1    
gevormd uit dikke stukken2 de armen     
waren vrij en dikwijls sterk vertakt4   
,al die weekdieren hebben sporen        
achtergelaten in de formaties1 die wij  
thans behandelen1 en door ze weder voor 
den geest te roepen1 kunnen wij ons     
rekenschap geven van de oorspronkelijke 
bevolking dier zeen4  ,nog meer echter  
wordt onze aandacht getrokken door de   
koraalriffen1 die de laatste eeuwen der 
,juraperiode hebben gekenmerkt1 en die  
aan die geheele laag den naam van       
korallische laag gegeven hebben4 ,die   
laag is bijzonder sterk ontwikkeld aan  
de ,maas1 waar zij tot #aej meters dik  
is1 bij de ,jura1 in ,zwitserland1      
,provence1 ,dauphin1 ,bourgogne en in   
,normandi bij ,trouville4 ,in al die    
streken vindt men in grooten getale den 
olithkalksteen1 die gewoonlijk met de   
koraalriffen gevonden wordt2 ook vindt  
men er dicht opeengedrongen1            

fijnkorreligen kalksteen1 een zeker     
bewijs1 dat de bezinking heeft plaats   
gegrepen onder groote diepte1 buiten de 
beweging der golven4 ,de korallische    
formatie bestaat uit uitgebreide banken 
van massieven1 vasten kalksteen1        
bestaande uit koralen1 waarvan enkele   
gebroken zijn1 andere de ligging        
behouden hebben1 die zij tijdens hunne  
ontwikkeling bezaten4 ,hoewel zij niet  
zoo groot waren als de koraalriffen der 
tropische zeen1 hadden toch de riffen   
der korallische formatie eene veel      
grootere uitgestrektheid1 omdat men ze  
op alle breedten ontmoet4 ,men vindt in 
fig4 #bdf de voornaamste soorten van    
koralen1 in die formaties gevonden4     
,wij moeten nog even spreken over de    
koraalbanken1 die in zoo grooten getale 
in de ,jurazee gevonden worden in de    
kantons ,bazel1 ,solothurn en ,bern4    
,die koraalbanken hebben in ,europa eene
 soortgelijke rol gespeeld als de       
tegenwoordige koraalriffen van den      
,indischen ,oceaan en de stille         

,zuidzee4 ,de juiste verspreiding en de 
vorm der koraalbanken in de ,jurazeen   
van ,europa is een nog onopgelost       
vraagstuk4  ,men kan de vraag stellen1  
of zij door de wateren bedekt waren1 dan
 wel of zij boven het water uitstaken en
 eilanden vormden1 zooals men er een    
groot aantal in de ,zuidzee vindt2 beide
 gevallen kwamen voor4 ,in ,zwitserland1
 in het kanton ,bazel1 is de koraallaag 
bedekt met eene wel is waar weinig      
belangrijke steenkoollaag1 maar die er  
toch op wijst1 dat daar een vastland    
aanwezig was2 in het westelijk gedeelte 
der ,jura waren de koraaleilanden bedekt
 met planten1 zooals men zien kan uit de
 aanwezigheid van schoone bladeren van  
cycaden4 ,in de omstreken van ,lyon was 
een koraaleiland met een bosch van      
cycaden1 want men vindt hier en daar in 
die streek groote en schoone bladeren   
van dien boom4  ,wij hebben in fig4 #bdg
 een zeelandschap geteekend1 dat een    
juist denkbeeld geeft van de            
koraaleilanden der ,juraperiode en van  

het voorkomen der oude atollen van      
,frankrijk4 ,men vindt er schildpadden1 
die uit de zee kwamen en zich naar den  
zandigen oever begaven1 om er hare      
eieren neer te leggen1 pterodactyli1 die
 naar de kust vlogen1 en in de nabijheid
 van de kust langhalzige plesiosauri1   
die hun voedsel zochten4 ,in de diepten 
der zee kunnen wij een bosch van koralen
 onderscheiden1 en de dieren1 die       
daarbij gevonden werden4  ,wij moeten1  
om onze beschrijving van de             
merkwaardigste van alle perioden vr de  
geboorte van den mensch1 volledig te    
doen zijn1 hier nog bijvoegen1 dat de   
plantenwereld gedurende de verschillende
 tijdperken der ,juraperiode van het    
laagste lias tot aan de bovenste        
olithlaag1 niet zulke scherp begrensde  
en karakteristieke vormen vertoont als  
het dierenrijk4 ,de oorspronkelijke     
soorten sterven langzaam uit1 om plaats 
te maken voor een rijkeren en meer      
gesplitsten plantengroei4 ,het is een   
overgangstijdperk4 ,de bedekt bloeienden

 hebben nog de overhand3 varens1        
paardestaarten enz42 maar de naaktzadige
 zaadplanten 7cycaden1 naaldboomen7     
beginnen reeds eene rol te spelen4 ,er  
zijn nog geene jaar getijden of         
klimaten3 dezelfde plantenfamilies      
worden gevonden van den evenaar tot aan 
,siberi en ,spitzbergen4 ,zelfs in      
,frankrijk1 aan de oevers der zee1 die  
de streken bedekte1 waar later ,parijs  
gesticht werd1 zou men toen landschappen
 hebben kunnen zien1 gelijkende op die  
van nevensgaande teekening3 op den      
voorgrond pandanen met luchtwortels1    
cycaden met lagen stam1 en op den       
achtergrond de plesiosauren met hunne   
lange halzen1 in het water zwemmende4   
,de krijtperiode1 die op de ,juraperiode
 volgt1 voltooit de geschiedenis der    
secundaire periode4       ,,derde       
,,hoofdstuk  ,de krijtperiode   ,indien 
gij1 waarde lezer1 met aandacht blz4    
#agi van dit werk beschouwt1 en de      
doorsnede van den ,artesischen put van  
,grenelle te ,parijs bestudeert1 dan    

hebt gij de beste voorbereiding voor de 
studie der laatste periode van het      
secundaire tijdperk1 de krijtperiode4   
,men ziet1 dat men van eene diepte van  
#da meters van de oppervlakte van den   
bodem te ,parijs tot op eene diepte van 
#ejf meters1 krijt1 nog eens krijt en   
niets dan krijt vindt4 ,al dat krijt    
heeft zich afgezet op den bodem der zee1
 toen de zee die streken bedekte1 die   
thans door den mensch bewoond worden4   
,die dikke krijtlaag1 die onder ,parijs 
doorloopt1 is eene soort van            
onregelmatige kom1 waarvan de randen op 
zekeren afstand van de stad aan de      
oppervlakte komen3 het krijt ligt bloot 
over eene strook1 gaande van ,arras1    
over ,st4 ,quentin1 ,rheims1            
,chlons-sur-,marne1 ,troyes1 ,sens1     
,auxerre1 ,bourges1 ,tours1 ,loudun1 le 
,mans1 ,rouaan4 ,dat blootleggen van het
 krijt over eene groote uitgestrektheid1
 heeft aan een deel van ,champagne hare 
bekende onvruchtbaarheid gegeven2 over  
duizenden hectaren heeft de bebouwbare  

grond geene meerdere dikte dan van #ae  
tot #bj centimeters1 er is dus geen     
belangrijke plantengroei mogelijk1      
alleen de valleien blijven groen en     
eenigszins vruchtbaar2 als men in eenen 
luchtballon over die streken heentrekt1 
schijnen de smalle weiden1 die aan de   
oevers der stroomen gelegen zijn1       
rivieren1 die zich kronkelen over eenen 
gelen en dorren bodem4 ,die             
krijtformatie wordt ook in andere       
gedeelten van ,frankrijk teruggevonden1 
zij komt door eene plaatselijke rijzing 
van den grond1 vlak bij ,parijs bloot1  
bij de heuvels van ,meudon1 ,bellevue en
 ,bougival4 ,men vindt haar ook terug te
 ,mantes1 le ,mans1 ,gisors en bij      
,rouaan2 langs de oevers der ,seine van 
,vernon naar ,havre1 het bovenste       
gedeelte van de rotssteilte van kaap la 
,hve1 vijftig meters dik4 ,men vindt    
daar de cenomanische formatie4 ,in      
,engeland heeft men de turonische       
formatie1 doch beide behooren tot de    
krijtformatie4 ,het ,kanaal heeft zijne 

bedding gegraven door het krijt3 in een 
vorig hoofdstuk zagen wij1 dat het      
,kanaal breeder wordt4 ,dezelfde        
krijtformatie1 vindt men tusschen       
,saintes en ,cahors1 op de beide        
hellingen der ,pyrenen1 overal aan de   
,spaansche zijde1 in de ,fransche       
,alpen1 aan den rechter ,rijnoever1 in  
,engeland1 ,duitschland1 een klein      
gedeelte van ,limburg1 ,algiers1        
,palestina1 ,noord-,amerika1 ,groenland1
 in n woord bijna overal op de          
aardoppervlakte4  ,evenals de vorige    
formaties1 hebben ook de krijtformaties 
het aanzijn verkregen op den bodem van  
het water4 ,al de streken1 waar de      
krijtformatie bloot ligt1 waren onder de
 golven gelegen4 ,zoo strekte zich in de
 krijtperiode eene uitgestrekte zee uit 
over de geheele streek1 die wij zooeven 
genoemd hebben1 in de omstreken van     
,parijs1 van ,bar-le-,duc ten oosten1   
tot le ,mans ten westen1 en van ,bourges
 ten zuiden tot ,engeland en nog verder4
 ,eene andere zee bedekte een deel der  

,pyrenen1 de ,zee-alpen1 ,savoye en     
,perigord4 ,de ,juraketen is vr de      
krijtperiode opgerezen4  ,het is nog    
niet zeker1 of enkele deelen van het    
,kanaal1 van den ,atlantischen ,oceaan  
en van de ,middellandsche zee1 niet     
reeds toen boven water lagen en later   
weer zijn gedaald1 en of niet enkele    
golven of straten reeds bestaan hebben1 
ten gevolge van plaatselijke dalingen4  
,zooals de naam reeds aanwijst1 bestaat 
de krijtformatie hoofdzakelijk uit      
krijt4 ,toch bevat zij1 vooral aan de   
onder- zijde1 dicht opeengedrongen      
kalksteen en klei2 maar de weinig       
samenhangende gesteenten1 zand of       
gemakkelijk te verbreken zandsteen en   
vooral krijt1 hebben in het bovenste    
gedeelte verreweg de overhand4 ,in het  
algemeen zijn de krijtgesteenten lichter
 van kleur en frisscher dan de          
,juragesteenten1 de fossielen zijn niet 
zoo volkomen veranderd en schijnen ook  
jeugdiger dan in de laatstgenoemde      
formatie4 ,men vindt in het krijt zeer  

weinig ijzer1 gips1 dolomiet en         
steenzout1 daarentegen vindt men er     
klompen vuursteen in grooten getale4 ,de
 grootste dikte dier formatie bedraagt  
meer dan tweeduizend meters4 ,hoewel het
 bijna geheel eene zeeformatie is1 bevat
 zij toch op verschillende diepten      
zoetwater1 dat zich verder uitstrekt dan
 bij de ,juraformatie1 en dat somtijds  
bruinkool oplevert4 ,in ,engeland en op 
andere plaatsen begint de krijtformatie 
met klei en zand1 dat bezonken is in    
moerassen1 die overeenkomen met die1    
waarin zich de ,purbecklaag vormde4 ,de 
schommelingen van den bodem hebben zich 
gedurende de geheele periode voortgezet1
 zoodat de zee telkens stroomde over    
streken1 waar zich eene diepe laag      
bezinksel afzette1 en andere plaatsen   
droog bleven1 waar dus geheele lagen    
gemist worden4 ,toch is de richting der 
beweging in ,west-,europa in het        
algemeen eene rijzende2 de zeebekkens   
nemen nog wel ongeveer dezelfde ruimten 
in als in de ,juraperiode1 maar zij     

verminderen langzamerhand in            
oppervlakte4 ,hieruit volgt1 dat de     
dieren en bezinkingen meer en meer gaan 
verschillen1 zelfs op korte afstanden1  
en vergeleken kunnen worden met die der 
silurische periode4  ,daarentegen       
overstroomt in ,noord-,amerika de zee de
 kust van den ,atlantischen ,oceaan1 en 
dringt zij tot ten westen van de        
,mississippi door1 waar uitgestrekte    
bezinkingen getuigenis afleggen van hare
 tegenwoordigheid4  ,die formaties      
hebben gewoonlijk den vorm van hooge    
bergvlakten1 die meestal dorre en       
onvruchtbare vlakten of lage bergen met 
ronde hellingen vormen4 ,bijna overal   
vormen zij strooken1 die concentrisch   
zijn met de groote strooken             
,juraformatie1 die wij beschreven hebben
 en steunen zij daarop1 bedolven onder  
de tertiaire formaties1 die ze in de    
vlakten bedekken4 ,op enkele punten     
liggen zij op de steenkoolformatie en   
zelfs wel eens op de oudere             
kristallijnen lagen1 waaruit volgt1 dat 

in dien tijd nog groote bewegingen in   
den bodem hebben plaats gegrepen4  ,de  
zeen1 waarin die lagen bezonken zijn1   
bedekten nog een groot gedeelte van     
,europa1 maar haar vorm was niet meer   
dezelfde als in de ,juraperiode4 ,de    
krijtperiode kenmerkt zich door eenen   
terugkeer der zee op plaatsen1 reeds    
lang te voren door haar verlaten4 ,zoo  
is het zuidelijke deel van ,frankrijk1  
dat reeds sedert de korallische periode 
boven water gelegen was1 weder onder    
water geraakt en heeft het deel         
uitgemaakt van eene uitgestrekte zee1   
die zich over het geheele zuidelijke    
deel van ,europa uitstrekte4  ,de       
centrale bergvlakte van ,frankrijk1 die 
geheel boven water uitstak1 en aan de ne
 zijde verbonden was met de ,vogezen1   
aan de andere zijde met de ,vende1      
maakte elke verbinding onmogelijk       
tusschen die ,zuidzee en die welke zich 
tot ver in het noorden over het bekken  
van ,parijs en het zuiden van ,engeland 
uitstrekte4 ,vandaar verklaart zich het 

groote onderscheid tusschen de          
krijtformaties van het noorden en het   
zuiden van ,frankrijk4  ,de krijtperiode
 wordt1 evenals de ,juraperiode1 in twee
 goed te onderscheiden deelen verdeeld4 
,evenals wij in de ,juraformatie de lias
 van de olithlaag onderscheidden1 zoo   
moeten wij ook in de krijtformatie de   
onderkrijtformatie van de eigenlijke    
krijtformatie onderscheiden4 ,de eerste1
 die onmiddellijk op de ,juralaag volgt1
 bevat geen krijt1 maar kalksteen1      
zonder klei1 die veel overeenkomt met de
 ,juraformatie4 ,ieder dier afdeelingen1
 de onder- en bovenkrijtlaag1 kan weder 
in verschillende lagen verdeeld worden3 
,voornaamste verdeeling der             
krijtformatie4      ,i4 ,onderlaag4     
,neocomische formatie #be4              
,urgonische formatie #bf4 ,gault1 zand  
en klei #bg4         ,aptische formatie 
#bh4         ,albische formatie #bi4    
,,ii4 ,bovenlaag4          ,cenomanische
 formatie #cj4         ,turonische      
formatie #ca4         ,senonische #cb en

 campanische formatie #cc4              
,deensche en ,garumnische formatie #cd4 
,de onderkrijtformatie is wat hare      
algemeene eigenschappen betreft1 nauw   
verbonden met de voorafgaande formatie4 
,de flora1 waar de cycaden en de        
naaldboomen de overhand hebben1 en waar 
de bedektzadige tweezaadlobbige planten 
nog onbekend zijn1 is de flora der      
,juraperiode4 ,indien pijnboomen1       
denneboomen en cederen daar op een      
verband wijzen met de boomtypen der     
tropen1 dan vindt men toch dat verband  
evenzeer bij de polen1 zooals in        
,groenland1 als in centraal-,europa1    
weder een bewijs1 dat de klimaten nog   
weinig verschilden4 ,toch is het        
opmerkelijk1 dat de poliepen die zich in
 de olithische periode tot in ,yorkshire
 7tot meer dan #ej ,n4,b47 uitstrekken1 
merkbaar naar het zuiden teruggeweken   
zijn1 want de caprotinae1 die voor de   
onderste krijtlaag dezelfde rol         
vervullen als de diceraten in de        
,juraperiode1 worden alleen in de strook

 bij de ,middellandsche zee gevonden4   
,het is dus niet onmogelijk1 dat de     
tropische toestanden1 die noodig zijn   
voor de koraalvorming1 niet meer        
bestonden in het noordelijk gedeelte van
 ons halfrond4 ,hot vasteland werd toen 
waarschijnlijk geregeerd door de groote 
tweevoetige dinosauri1 doch reeds met   
gemengde karaktertrekken1 die ze        
tegelijk doen behooren tot de           
zoogdieren1 de vogels en de kruipende   
dieren4 ,wat de zeedieren betreft1 kan  
men zeggen1 dat zij de typen der        
olithische periode voortzetten2 alleen  
komen in de krijtperiode betrekkelijk   
veel koppootige weekdieren met weinig   
gewonden schaal voor4  ,wij zeiden      
zooeven1 dat de krijtformatie begint met
 kalksteen1 zand en klei1 zoodat er nog 
eenige overeenkomst is met de           
,juraformatie2 eerst in de hoogere lagen
 vindt men inderdaad krijt4  ,het ,gault
 is te herkennen aan zijne donkere      
kleur1 zoodat men het reeds van verre   
ziet1 daar de donkere strooken sterk    

afsteken bij de lichte kleur der        
omringende gesteenten4 ,het is eene     
somtijds groene1 somtijds zwarte        
zandsteen1 die eene groote menigte      
groene korrels bevat1 die het den naam  
van groenzand gegeven hebben4 ,die      
korrels bestaan uit een silicaat van    
ijzeroxyd2 die oxydatie is juist de     
oorzaak van de donkere kleur4 ,het      
,gault bevat op sommige plaatsen        
talrijke klompen1 die waarschijnlijk    
phosphorzure kalk bevatten4 ,het komt   
zeer veel voorin de ,alpenstreken van   
,oost-,zwitserland1 vooral bij het      
,vierwaldstttermeer1 bij ,pragel en in  
,unterwald2 in de ,berner en            
,lucerneralpen komt het echter niet     
voor2 in groote hoeveelheden vindt men  
het in het ,rhnedal en in ,savoye4      
,verder van de ,rhne af1 is het         
licht-groengrijs2 dit is ook in de ,jura
 het geval1 waar het door blauwe klei   
bedekt is4  ,het feit1 dat men die      
korrels overal in de krijtformatie      
terugvindt1 en vooral in het ,engelsche 

,gault1 moet het gevolg zijn van eene   
algemeene oorzaak1 die bij hare         
verschijning en verdwijning gewerkt     
heeft4 ,tijdens de krijtperiode moet er 
tweemaal eene hoeveelheid ijzer uit het 
inwendige der aarde te voorschijn       
gekomen zijn1 en zich over geheel       
,europa hebben verspreid2 wij zijn thans
 echter nog niet in staat1 eene         
deugdelijke verklaring van dat          
verschijnsel te geven4  ,de dikte der   
krijtlaag in het bekken van ,parijs is  
ontzaglijk groot2 in de rotssteilten van
 het ,kanaal is zij dikker dan #ajj     
meters2 naarmate men het midden van het 
bekken nadert1 neemt die dikte toe2 te  
,parijs hebben de boringen voor de      
,artesische putten krijt doen vinden op 
eene diepte van #dfj meters2 men kan het
 in twee hoofdafdeelingen verdeelen2 de 
eerste bestaat uit krijt met licht      
gekleurde vuursteenen1 de tweede uit wit
 krijt met gordels van vuursteenen1 en  
op verschillende diepten bevatten zij   
spatangiden 7tot de zeegels behoorend71 

en vooral micrasters 7eveneens zeegels71
  ,dat krijt met micrasters is het      
hoofdbestanddeel der rotsen van ,dieppe4
  ,al die krijtlagen vormen in het      
bekken van ,parijs1 om de tertiaire     
lagen1 die in het middelpunt gelegen    
zijn1 eene uitgestrekte1 golvende1      
hoefijzervormige vlakte1 waarvan de     
beide beenen op de ,normandische kust   
uitkomen1 het ne tusschen ,dieppe en    
,trport1 het andere tusschen ,boulogne  
en ,calais4 ,die twee krijtstrooken     
zetten zich door het ,kanaal voort1 en  
komen weer op de ,engelsche kust voor   
den dag1 waar zij de witte krijtrotsen  
vormen1 aan weerszijden van ,dover4     
,engeland draagt daarom den naam van    
,albion4 ,het krijt wordt daar ook      
gevonden rondom de tertiaire lagen1     
waarop ,londen gelegen is1 en vormt daar
 eene heuvelenrij1 die den naam van     
,downs draagt4 ,al die streken1         
,orleans1 ,parijs1 ,dieppe1 ,londen1    
waren dus in dien tijd onder water      
bedolven4 ,in de omstreken van ,parijs1 

te ,meudon1 vindt men1 boven het witte  
krijt1 eene gele kalksteen1 bestaande   
uit kleine1 ronde korrels en            
overblijfselen van fossielen1 bekend    
onder den naam van pisolithische steen2 
die steen1 die het bovenste bezinksel is
 der krijtperiode1 bevat een mengsel van
 stoffen uit de krijtformatie en de     
tertiaire formatie4 ,men vindt daar     
onder andere1 ananchiten #ce1           
cerithiden#a1 die vergeleken kunnen     
worden met het cerithium#a gigantum1 dat
 in de ,parijsche tertiaire formatie in 
groote hoeveelheden voorkomt4  ,men     
vindt diezelfde formatie in losse       
brokken tegen het krijt aan op          
verschillende punten van de omstreken   
van ,parijs4 ,zij heeft duidelijk het   
karakter eener kustformatie1 en wijst   
door hare verdeeling op eene belangrijke
 verandering1 die heeft plaats gehad in 
den toestand van het ,parijsche bekken1 
dat eerst door de zee bedekt was4 ,die  
zee1 van het noorden komende1 is        
geleidelijk teruggeweken1 zoodat al die 

krijtmassa's1 die wij besproken hebben1 
bij het terugwijken de ne op de andere  
is afgezet4 ,na het afzetten der        
pisolithische kalksteen1 die slechts    
over eene kleine uitgestrektheid beperkt
 is1 was het geheele noordelijke deel   
van ,frankrijk boven water gekomen4     
,hoe zijn die dikke krijtlagen gevormd1 
die dikwijls #ejj1 #ajjj en #bjjj meters
 dik zijn8 ,het antwoord is1 door       
bezinking op den bodem van het water1   
evenals de vorige formaties1 maar toch  
op eene andere wijze4 ,krijt is koolzure
 kalk4 ,die koolzure kalk was in meer of
 minder verzadigde oplossing in de      
wateren der oorspronkelijke zeen        
aanwezig1 daar onnoemelijke hoeveelheden
 schaaldieren er zich van bediend       
hebben1 om hunne kalkschelpen te        
vervaardigen4 ,in die vloeibare         
middenstof krioelden poliepen1          
foraminiferen en rudistae en vormden    
deze eene tallooze bevolking4 ,wat      
werden de lichamen dier dieren1 groot en
 klein1 maar gewoonlijk mikroskopisch   

klein1 na hunnen dood8 ,de organische   
stof verdween door rotting op den bodem 
van het water2 er bleef niets anders    
over1 dan de onverdelgbare anorganische 
stof1 de koolzure kalk1 die de schaal   
vormde4 ,die kalkmassa hoopte zich tot  
dikke lagen in het bekken der zee op2   
zij verbond zich tot ne enkele massa en 
vormde zoo eene doorloopende bedding op 
den bodem der zee4 ,die telkens op      
elkander afgezette lagen1 die in den    
loop der eeuwen al dikker en dikker     
werden1 vormden langzamerhand onze      
krijtformatie4  ,indien men een stukje  
krijt onder den mikroskoop beschouwt1   
dan ziet men daarin niet meer een       
vormeloos en grof poeder1 maar alle     
korrels nemen eene regelmatige gedaante 
aan4 ,fig4 #bea-bec bestaan uit stukjes 
schelp1 mikroskopische ammonieten en een
 geheel heir foraminiferen4 ,die geheele
 wereld der oude wateren komt onder den 
mikroskoop te voorschijn2 eene geheele  
krijtrots is niets anders dan eene      
eeuwendurende opeenhooping van die      

zeedieren uit eene andere periode der   
aarde6  ,de schelpen der foraminiferen  
vormen alleen reeds geheele ketenen van 
hooge rotsen en uitgestrekte banken van 
bouwmateriaal4 ,de foraminiferen zijn   
zeeschelpen1 waarvan de grootste        
hoogstens twee millimeters groot zijn1  
en waarvan men meer dan #hjj            
verschillende soorten heeft leeren      
kennen6 ,hoevelen van die kleine wezens 
waren er niet noodig1 opdat hunne       
opeengestapelde overblijfselen zoo      
uitgestrekte krijtbanken konden vormen6 
,de grofkalk uit de omstreken van       
,parijs is op sommige plaatsen z vol van
 die overblijfselen1 dat een cubieke    
centimeter uit de groeven van ,gentilly 
er minstens #bjjjj bevat2 dit geeft dus 
#bj milliard op #a cub4 meter4  ,indien 
wij een huis voorbijgaan1 dat afgebroken
 wordt1 of een huis in aanbouw1 en wij  
omgeven zijn door een stofwolk1 die ons 
in de keel dringt1 dan verzwelgen wij   
dikwijls zonder het te weten honderden  
van die kleine wezens4 ,men geeft aan   

die mikroskopische fossielen ook wel den
 naam van miliolae2 hun volume overtreft
 zelden dat ,van eene gierstkorrel4  ,de
 ,egyptische pyramiden zijn eveneens    
gebouwd uit dezelfde steensoort en      
rusten op eene basis van                
nummulietenkalk4 ,wij zagen reeds       
vroeger1 dat de ouden de brokstukken1   
die aan den voet neervielen1 voor       
versteende linzen aanzagen4 ,de naam van
 nummulieten is afgeleid uit hunne      
overeenkomst met kleine muntstukjes4    
,de foraminiferen hebben dus een        
gedeelte van den grond afgescheiden1    
waarop wij loopen1 van de huizen1 die   
ons beschutten1 en van de gebouwen1 die 
wij aan de nakomelingschap nalaten4     
,ieder diertje heeft zijn korreltje     
geleverd1 ieder type heeft een          
onmerkbaar laagje afgezet4 ,de soorten1 
die nog thans leven1 maken rustig1 op   
den bodem van den ,oceaan1 het          
bouwmateriaal gereed1 dat voor          
toekomstige geslachten dienst moet doen4
  ,ehrenberg1 die duizenden monsters    

slijk onderzocht heeft1 in alle zeen    
opgezameld1 heeft onder andere ook de   
modder bestudeerd1 die op eene diepte   
van #cjj tot #ejj meters is opgevischt  
bij gelegenheid van de peilingen ten    
behoeve van eenen transatlantischen     
kabel4 ,dikwijls vond de ,berlijnsche   
natuuronderzoeker in de schelpen1 die   
bij de peilingen opgehaald werden1      
overblijfselen van het zachte deel van  
het dier4 ,hij leidt daaruit af1 dat die
 dieren ook werkelijk op die groote     
diepte leven1 en dat hunne verbazend    
snelle vermenigvuldiging het middel is1 
waardoor geleidelijk de onderzeesche    
valleien effen gemaakt worden4  ,de     
grootste van alle foraminiferen1 de     
nummulitidae1 hebben eene belangrijke   
rol gespeeld in verschillende           
geologische periodes4 ,men vindt ze in  
ontzaglijke hoeveelheden in de          
secundaire en tertiaire formaties1 en   
zij kwamen in z grooten getale voor in  
de zeen1 die eenige onzer vaste landen  
bedekten1 dat hunne kalkschilden alleen 

reeds hooge bergen vormen4  ,over eene  
groote uitgestrektheid vormen die       
schelpen de geheele ,arabische keten1   
die langs den oever van den ,nijl loopt2
 zij zijn daar zeer talrijk en dicht    
opeengehoopt4 ,in verscheidene gedeelten
 van ,opper-,egypte bestaat de bodem van
 de woestijn uit eene dikke laag        
nummulieten1 waarin de voeten van       
reizigers en kameelen een eind inzakken4
  ,de bodem van de stad ,richmond en de 
omringende streken in den staat         
,virginia1 bestaat uit eene laag        
fossiele diatomen van bijna tien meters 
dikte1 behoorende tot soorten1 die nog  
thans in de ,i,jszee leven4             
,daarentegen heeft men in de            
zoetwatermeren van ,west-,afrika1       
zoodanige levende organismen ontdekt1   
van eene soort1 die in fossielen        
toestand in ,zweden en ,noorwegen onder 
den naam van mineraal meel bekend is4   
,het oude hertogdom ,luneburg wordt     
gewoonlijk beschouwd als eene           
zandvlakte2 doch dit is slechts voor    

enkele aan de oppervlakte gelegen       
gedeelten het geval2 de formaties1 op   
eenige diepte gelegen1 bestaan over     
honderden vierkante mijlen uit eene laag
 diatomen1 die #aj tot #bj meters dik   
is4 ,de laag diatomen van ,brandenburg1 
waarop de stad ,berlijn gebouwd is1 is  
nog dikker2 zij is op enkele plaatsen   
#dj tot #ej meters dik2 maar zij is niet
 zoo zuiver als die van ,luneburg2 men  
vindt daarin vele andere organismen en  
ook anorganische stoffen4  ,de          
tripelaarde1 ook bekend onder den naam  
van mineraal meel1 die vooral in de     
omstreken van ,bilin in ,boheme gevonden
 wordt1 is niets anders dan eene        
verzameling kiezelrijke schelpen van    
mikroskopische wezens4 ,alexander von   
,humboldt verhaalt zelfs1 dat enkele    
volksstammen der ,antillen daarvan eene 
lekkernij bereiden1 die bestaat uit     
kleine rolletjes van een deeg1 uit die  
infusiediertjes samengesteld en boven   
het vuur gedroogd1 om er eene soort van 
koek van te maken4  ,die mikroskopische 

wezens zijn over de geheele aarde       
verspreid1 van de polen tot den evenaar4
 ,al de organische wezens van onzen tijd
 verschillen naar de klimaten2 de       
diatomen daarentegen schijnen noch den  
invloed der warmte1 noch dien der koude 
te ondervinden3 de soorten in ,china en 
,japan gevonden1 zijn volkomen dezelfde 
als die1 welke in de ,baltische zee     
leven4 ,nieuw-,holland1 waarvan de      
organische voortbrengselen zzeer        
onderscheiden zijn van die van de oude  
wereld1 bezit soorten1 die zoowel       
verspreid zijn in de verzengde streken  
van ,afrika en ,azi1 als in de koude    
streken van ,europa en ,amerika2 de     
soorten1 die men ontdekt heeft in de    
warme bronnen van ,carlsbad1 vindt men  
ook in de nabijheid der polen2 die1     
welke op de oppervlakte der zee leven1  
zijn eveneens1 door middel van het      
dieplood1 op eene diepte van #fjj meters
 gevonden1 waar zij onder eene drukking 
van #fj atmosferen stonden4  ,wij zagen 
vroeger1 dat de oudste lagen der        

aardschors1 die1 welke dadelijk na de   
afkoeling der oppervlakte door de nog   
kokende zee zijn afgezet1 reeds diatomen
 bevatten1 die overeenkomen met de nog  
thans levende soorten4 ,de ontzaglijkste
 dieren der voorwereld1 de atlantosauri1
 de brontosauri1 de monsterachtige      
krokodillen en vliegende hagedissen1 de 
mammouths1 zij allen zijn thans         
verdwenen1 zonder eenig ander spoor na  
te laten dan hunne fossiele             
overblijfselen4 ,de mikroskopisch kleine
 diatomen daarentegen hebben alle       
omwentelingen der aarde1 alle gevechten 
der ontketende elementen overleefd3 hare
 afstammelingen bevolken nog dezelfde   
zeen1 die de beenderen der reusachtige  
dieren verzwolgen hebben1 waarvan geen  
enkele is overgebleven1 om zijn geslacht
 voort te planten4 ,terwijl eenerzijds  
de bijzondere kleinheid der diatomen    
haar weerstandsvermogen verklaart1 zoo  
kunnen wij anderzijds uit haar          
ongeloofelijk sterk                     
voortplantingsvermogen hare beteekenis  

begrijpen voor de huishouding der       
natuur4  ,die wezens planten zich door  
deeling voort4 ,uit n dier lichaampjes  
vormen zich plotseling twee1 waarvan elk
 grooter wordt1 op hunne beurt splitsen 
deze zich weder1 en zoo voort1 zoodat   
men heeft kunnen waarnemen1 dat ne      
enkele diatome in #dh uren een millioen 
dier wezens kan voortbrengen1 en in #d  
dagen #aej milliard4 ,doch zij leven    
niet lang2 hunne overblijfselen blijven 
echter bestaan4 ,niet altijd echter     
heeft de voortplanting zoo snel plaats2 
toch kan men haar somtijds met het oog  
volgen4 ,de modder1 die zich in de haven
 van ,pilau 7bij ,koningsbergen7 afzet1 
bestaat voor de helft uit mikroskopische
 organismen2 daardoor moet de haven     
voortdurend onderhouden worden1 daar de 
nieuwe bezinkingen jaarlijks #adjjj     
cubieke voeten bedragen4 ,als men daarin
 niet voorzag1 zou de haven spoedig niet
 meer bevaarbaar zijn1 daar men binnen  
eene eeuw daarin eene laag diatomen van 
#a #a_/b millioen cubieke meters vinden 

zou4  ,in het zeezand vindt men dikwijls
 kleine schelpen2 reeds in de eerste    
jaren der vorige eeuw1 gaven zich twee  
,italiaansche geleerden1 ,bianchi en    
,beccaria1 de moeite1 om het aantal     
schelpen te tellen1 die in een ons zand 
der ,adriatische zee1 in de nabijheid   
van ,bologna1 gevonden werden2 zij      
vonden daarin #aabj4 ,beccaria toonde   
aan1 dat geheele heuvels vastland1 ten  
zuiden van ,bologna1 uitsluitend uit die
 schelpen gevormd zijn4 ,maar in dien   
tijd1 toen men gewoon was alle          
dergelijke verschijnselen op rekening   
van den zondvloed te stellen1 begreep   
men de beteekenis van dat feit volstrekt
 niet4  ,in den loop dezer eeuw1 lang vr
 de peilingen1 voor het leggen van den  
transatlantischen kabel gedaan1 had men 
gevonden1 dat een groot gedeelte van den
 bodem van den ,atlantischen ,oceaan uit
 een bezinksel bestond1 dat thans bekend
 staat onder den naam van modder van    
globigerinen4 ,het bestaat uit schelpen 
van kleine foraminiferen1 die           

voornamelijk behooren tot het geslacht  
,globigerina2 in drogen toestand geleek 
die modder veel op fijn zand2 de kleine 
schelpen1 die gemakkelijk van elkander  
genomen konden worden1 maakten het      
duidelijk1 dat het bezinksel            
grootendeels daaruit was samengesteld4  
,indien men1 door middel eener daarvoor 
speciaal uitgedachte methode1 monsters  
haalde uit een dieper gelegen deel van  
den bodem1 vond men gebroken schelpen   
der globigerinen1 die vast aan elkander 
gehecht waren1 zoodat zij een           
gelijkmatig slib vormden1 waarin men nog
 een groot aantal ongebroken schelpen en
 goed herkenbare stukken kon            
onderscheiden4 ,de geheele massa bestond
 bijna uitsluitend uit koolzure kalk1 en
 het eenige gesteente1 dat daaruit zou  
kunnen voortkomen1 zou kalksteen kunnen 
zijn4 ,uit deze waarnemingen heeft men  
de gevolgtrekking afgeleid1 dat zich    
over eene groote uitgestrektheid van het
 noordelijke gedeelte van den           
,atlantischen ,oceaan en op verscheidene

 andere gedeelten van de                
aardoppervlakte1 kalksteenen van die    
soort moeten hebben afgezet4 ,andere    
waarnemingen hebben aangetoond1 dat het 
bijna dezelfde stof was1 waaruit het    
krijt bestond1 en het is ontwijfelbaar  
zeker1 dat het bezinksel1 dat nog steeds
 afgezet wordt1 volkomen hetzelfde is   
als krijt4  ,die kleine wezens hebben   
eene veel krachtiger werking uitgeoefend
 dan de ontzaglijkste plutonische en    
vulkanische krachten4 ,de laatste hebben
 niets anders kunnen uitrichten1 dan    
hetgeen reeds bestond van het middelpunt
 naar de oppervlakte te brengen1 of wel 
het te vernietigen of omver te werpen4  
,de poliepen daarentegen bouwden1       
schiepen en vervormden langzaam doch    
onophoudelijk1 in den loop van          
millioenen jaren1 de gedaante der       
planeet4 ,von ,schleiden zegt           
daaromtrent volkomen juist3 ,de         
wijzigingen der aardoppervlakte zijn    
gedeeltelijk het werk van dieren en     
planten1 waarvan men ten onrechte meent1

 dat de bestemming alleen is1 door de   
aarde gedragen en gevoed te worden2 en  
het zijn niet de ontzaglijke gevaarten1 
zooals de walvisschen en olifanten1 of  
de hooge eiken en boababs1 maar de      
poliepen zoo groot als een speldenknop1 
de polythalamen1 met het bloote oog     
onzichtbaar1 de kleinste mikroskopische 
planten1 in de moerassen verborgen1 die 
den grootsten invloed hebben uitgeoefend
 op den bouw der aarde4  ,met           
bewondering beschouwen wij eene lange   
rij bergen1 met bosschen van eiken en   
beuken bedekt1 en wij gaan met          
minachting het groenachtige schuim van  
eenen stilstaanden waterpoel voorbij2 en
 toch beweegt zich in dat geminachte    
schuim eene wereld van kleine wezens1   
die de bergen bouwen4 ,zoo is het ook in
 de zee1 waar eene onuitputtelijke      
voortbrengende kracht zonder            
tusschenpoozen de rotsen bedekt met     
wezens1 die zelf weer nieuwe rotsen     
bouwen1 en die wezens zijn z klein1 dat 
zij zich aan het menschelijke oog       

onttrekken4  ,het krijt is dus een      
voortbrengsel van het organische leven4 
,het bestaat uit vormlooze kalkdeeltjes1
 waarmede een groot aantal              
mikroskopische schilden van             
foraminiferen verbonden zijn1 die vooral
 tot het geslacht globigerina behooren4 
,doch er is eene groote verscheidenheid 
in de samenstelling van het krijt2 nu   
eens is het verbonden met klei en wordt 
het dan mergel1 dan weer is het met     
groene ijzerhoudende korrels verbonden  
7groenzand74 ,als het hard en vast is1  
noemt men het wit krijt1 als het geel en
 zandig is1 noemt men het tufkrijt4  ,in
 het krijt komen nog enkele vreemde     
stoffen voor1 waaronder het kiezel en   
het zwavelijzer4 ,het kiezel komt veel  
voor in het witte krijt1 dat het        
bovenste gedeelte van de krijtformatie  
uitmaakt4 ,men vindt het daar als       
knobbelige klompen1 in gordels1 die op n
 of twee meters in de krijtmassa van    
elkander verwijderd zijn4 ,dat kiezel is
 afkomstig van de ontleding van         

organische kiezelhoudende lichamen1     
zooals de sponzen4  ,ook de kleur       
verschilt3 de ne krijtsoort is grijs1 de
 andere lichter1 enkele zijn zelfs      
geheel zwart4  ,het zwavelijzer komt    
dikwijls voor in den vorm van staafjes  
of bolletjes van vezelachtigen bouw1    
goudgeel 7geel pyriet7 of zilverwit 7wit
 pyriet74  ,al behoeft men niet aan te  
nemen1 dat het krijt op groote diepte   
gevormd is1 toch is het zeker1 dat de   
bezinking aan geene beroeringen was     
blootgesteld1 en dat de naburige oevers 
er niets bij aangebracht hebben4 ,die   
bezinking heeft overigens uiterst       
langzaam plaats gegrepen2 het is immers 
niet zeldzaam1 zeegels te vinden1 op    
wier schaal zich crania's 7tot de       
armpootigen behoorend7 hebben ontwikkeld
 om op hunne beurt na den dood van de   
zeegels te dienen tot aanhechtingsvlak  
van serpuleae 7kalkkokerwormen74        
,verschillende geslachten van zeedieren 
zijn dus op hetzelfde punt op elkander  
gevolgd1 vrdat zich op den bodem eene   

eenigszins dikke krijtlaag had afgezet4 
,de dierenwereld uit de krijtformatie is
 de voortzetting van de ,jurafauna1 met 
eene neiging tot ontwikkeling1 die eerst
 in de tertiaire periode tot haar recht 
komt4 ,men kent reeds #fjjj soorten1 die
 kenmerkend zijn voor die periode4 ,de  
secundaire typen hebben de overhand1    
maar op het einde treden reeds de       
tertiaire typen op4 ,wij zien hier weder
 diezelfde wet van geleidelijken        
overgang1 die wij gedurende onze geheele
 studie hebben leeren kennen4  ,onder de
 lagere klassen der dierenwereld hebben 
wij reeds de aandacht gevestigd op de   
groote en merkwaardige ontwikkeling der 
foraminiferen1 die op die der poliepen  
en sponzen der korallische formatie     
volgde4 ,de koralen bouwen in onze      
streken geene riffen meer1 en op het    
einde der krijtperiode verlaten zij de  
noordelijke zeen geheel en al1 hetgeen  
wijst op eene verlaging van temperatuur4
 ,de zeesterren handhaven zich langer2  
de zeegels gaan vooruit 7wij wijzen     

onder de karakteristieke schelpen dier  
formatie op den micraster cor-anguinum  
7fig4 #bee71 dien men in het bekken van 
,parijs in grooten getale vindt74 ,de   
bryozon 7mosdieren7 nemen1 vooral in de 
hoogere lagen1 in aantal toe4 ,de       
armpootige weekdieren brengen nieuwe    
soorten voort1 vooral de terebratulinae1
 waarvan verschillende soorten nog in   
onze diepe zeen voorkomen 7fig4         
#bef-beh74 ,enkele lagen zijn rijk aan  
oesters4 ,de koplooze en buikpootige    
weekdieren ontwikkelen zich eveneens1 en
 geven het aanzijn aan de merkwaardige  
familie der rudistae1 die alleen        
voorkomen in de krijtformatie4  ,de     
rudistae zijn vreemdsoortige weekdieren1
 die het geduld en het verstand der     
natuuronderzoekers niet minder op de    
proef gesteld hebben dan de belemnieten4
 ,hunne massieve en onregelmatige schelp
 gelijkt op eenen uitgerekten horen2 het
 geheel is bezaaid met buisvormige      
openingen ,de voornaamste geslachten der
 rudistae zijn de hippuriten1 de        

spheruliten1 de radioliten1 de caprinen 
en de caprotinen 7fig4 #bei-bfj74 ,zij  
leefden dikwijls in kolonin1 die        
uitgestrekte banken vormden1 waar       
individuen van alle tijden zich aan     
elkander vasthechtten4 ,zij komen in    
grooten getale voor in het krijt in het 
zuidwesten van ,frankrijk en worden     
uiterst zelden boven #de ,n4,b4         
gevonden1 een nieuw bewijs voor de      
waarschijnlijke verlaging der           
temperatuur4 ,men vindt nog thans       
prachtige typen dier oude riffen1 zooals
 zij zich gevormd hebben onder den      
invloed der onderzeesche stroomen1 die  
groote hoeveelheden van die wezens op   
bepaalde punten ophoopten4 ,merkwaardig 
is die verzameling van nog loodrecht    
staande rudistae1 die men op zichzelf of
 in groepen tegen de helling van sommige
 bergen in ,provence vindt4 ,het is1    
alsof de zee nog eerst onlangs          
teruggetrokken is1 en z de onderzeesche 
dierenwereld1 zooals zij toen leefde1   
ongedeerd voor onze oogen toovert4 ,men 

vindt daar ontzaglijke groepen          
hippuriten1 omgeven door poliepen1      
zeegels1 weekdieren1 die in die         
dierlijke kolonin vereenigd leefden1    
overeenkomende met die1 welke op de     
koraalriffen der ,antillen en ,oceani   
leven4 ,die verzameling kan alleen dan  
voor ons behouden gebleven zijn1 indien 
zij plotseling bedekt is geworden met   
bezinksels1 die thans1 nu zij onder den 
invloed van den dampkring vernietigd    
worden1 die wereld der oude tijden weder
 voor ons blootleggen4  ,de ammonieten  
bereiken thans hunne hoogste            
ontwikkeling en vertoonen eenen         
overvloed der meest verschillende typen4
 ,het geslacht ammonites heeft evenals  
in de ,juraperiode de overhand2 het     
zoude ons te ver voeren1 indien wij     
zelfs de voornaamste vormen wilden      
beschrijven2 wij noemen dus alleen den  
ammonites inflatus 7fig4 #bfa7 en den   
ammonites radiatus 7fig4 #bfb71 die tot 
de merkwaardigste kunnen gerekend       
worden4 ,zij verdwijnen van nu af aan   

voor goed4 ,de belemnieten worden nog   
vertegenwoordigd door de geslachten     
actinocomax 7fig4 #bfc7 en belemnitella 
mucronatus 7fig4 #bfd74 ,boven de       
krijtformatie vindt men geene ammonieten
 of belemnieten meer1 zoodat men uit de 
aanwezigheid dier fossielen reeds met   
zekerheid kan besluiten1 dat eene       
formatie niet ouder is dan het trias of 
jonger dan het krijt4 ,terecht1 ziet    
men1 beschouwen de geologen de schelpen 
als de herinneringsmedailles van de     
groote tijdperken in de                 
ontwikkelingsgeschiedenis der aarde4    
,hij1 die eene belemniet zou vinden in  
de steenkoolformatie1 zoude eene        
ontdekking doen1 even vreemd1 als       
wanneer men in een handschrift van      
,cicero een ,fransch woord vond4 ,het is
 een onmogelijk anachronisme4  ,evenals 
in de ,juraperiode vormen de weekdieren 
ook nog in de krijtperiode het          
belangrijkste deel van de bevolking der 
zeen4 ,de koppootigen wedijveren in     
aantal met die der ,juraperiode2 indien 

de ammonieten niet in z grooten getale  
voorkomen1 zijn daarentegen de nautili  
veel talrijker geworden2 met de         
turruliten1 baculiten1 ptychoceraten en 
hamiten verschijnen geheel nieuwe       
soorten4 ,de talrijke vormen van die    
groep met rechte1 gebogen of aan het    
uiteinde omgekrulde schelpen zijn het   
kenmerk der krijtperiode4 ,reeds tijdens
 de ,juraperiode vindt men hieronder    
eene groote verscheidenheid van vormen2 
die verscheidenheid blijft nog tijdens  
de krijtperiode voortduren1 en zelfs    
komen er nog nieuwe typen bij4 ,de      
ammonieten zijn niet alleen             
spiraalsgewijze in n vlak gewonden1     
zooals in de ,juraperiode2 zij krijgen  
in de krijtperiode ook nog de gedaante  
van horens1 staven en van schelpen met  
wenteltrapvormige of slakkenhuisvormige 
windingen4 ,vrdat die weekdieren dus van
 het tooneel verdwenen1 hadden zij nog  
eene groote verscheidenheid van vormen4 
,onder de hooger ontwikkelde dieren kan 
men de langzame verandering der visschen

 en der kruipende dieren waarnemen4 ,de 
glansschubbige visschen geraken in      
verval en hebben plaats gemaakt voor de 
beenige visschen4 ,de kruipende dieren1 
die de ,juraperiode gekenmerkt hebben1  
sterven langzamerhand uit4 ,in de tweede
 helft der krijtperiode vindt men geene 
ichthyosauren1 plesiosauren of          
pterodactyli meer4 ,de dinosauri worden 
nog vertegenwoordigd door de iguanodons1
 de megalosauri1 de hyleosauri1 de      
pelorosauri en vooral door de           
reusachtige mosasauri4 ,de krokodillen1 
de afstammelingen der hagedissen uit de 
,juraperiode1 verschijnen thans1 om tot 
op onze dagen te duren4  ,de visschen en
 de amphibin schijnen niet talrijk      
geweest te zijn1 hoewel men hier en daar
 enkele overblijfselen vindt4 ,onder de 
eerste zijn de haaien merkwaardig2 men  
heeft daarvan zes soorten in            
,zwitserland ontdekt2 zij behooren tot  
geslachten1 waarvan enkele nog thans    
voorkomen1 zooals de oxyrhina en de     
odontaspis2 andere behooren tot de      

geslachten otodus en corax1 die alleen  
in het krijt en in de tertiaire zee     
voorkomen4 ,wij vinden de               
glansschubbigen evenals in de           
,juraperiode vertegenwoordigd door het  
geslacht pycnodus met vijf soorten2 ook 
vindt men de geslachten sphaenodus en   
gyrodus4  ,pictet heeft vier soorten van
 visschen beschreven1 die op haringen   
gelijken1 en die hij gevonden heeft in  
de neocomische lagen2 zij zijn verwant  
aan de geslachten elops en megalops der 
tropen4 ,de visschen der krijtperiode   
wijken af van die der ,juraperiode en   
naderen tot de tegenwoordige fauna4  ,de
 kruipende dieren uit de zee voleindigen
 hunne regeering4 ,indien een waarnemer 
en denker uit dien tijd de streken had  
kunnen aanschouwen1 waar thans ,parijs  
schittert1 en had kunnen doordringen in 
de diepte der zee1 waarin zich de       
krijtbanken afgezet hebben1 die wij in  
de doorsnede der artesische put van     
,grenelle hebben leeren kennen1 dan had 
die voorlooper der toekomstige          

menschheid in die wateren de oude       
visschen dier periode kunnen zien1 de   
macropoma1 den gyrodus1 den             
belenostomus1 den lepidotus1 tegelijk   
met de koppootige weekdieren1 de        
hippuriten1 de zeegels1 de sponzen1 die 
een leven leiden1 dat niets doet        
vermoeden van de toekomstige bestemming 
der aarde1 en die beheerscht worden door
 de reusachtige kruipende dieren aan de 
oppervlakte1 zooals den beroemden       
mosasaurus1 die reeds vroeger beschreven
 is en die tot in de laatste tijden der 
krijtperiode blijft heerschen4 ,fig4    
#bfh geeft daarvan een denkbeeld4  ,de  
vogels nemen langzamerhand bezit van de 
lucht4 ,op den archeopteryx der         
,juraperiode volgen de tandvogels1      
waarmede wij reeds kennis gemaakt       
hebben1 de ichthyornis1 de hesperornis  
enz4  ,de oudste en best gekende van die
 oorspronkelijke vogels is de           
hesperornis regalis4 ,hij schijnt in het
 midden der krijtperiode tamelijk veel  
te zijn voorgekomen4 ,het was een       

watervogel4 ,hij bewoonde de oevers der 
zee1 die zich toen over ,noord-,amerika 
uitstrekte2 hij was zeer groot en moet  
geleken hebben op eenen grooten pinguin4
 ,zijne vleugels beperkten zich tot n   
enkel naaldvormig been1 dat het         
sleutelbeen voorstelt2 zijn plat        
borstbeen zonder kam geleek op dat der  
struisvogels1 en zijn schouderblad      
herinnert aan de dinosauri4 ,de         
achterste ledematen1 met hunne met      
zwemvliezen voorziene pooten1 waren     
bijzonder sterk1 en hij had eenen       
stevigen staart1 die1 met zijne twaalf  
zijdelings uitgestrekte wervels1 een    
krachtig bewegingstoestel moet gevormd  
hebben4  ,de bek was puntig als die van 
den duikelaar of de ooievaar4 ,de       
bovenkaak bevatte veertien tanden1      
zonder tanden op de voorkaak1 de        
benedenkaak daarentegen had tanden over 
den geheelen rand1 aan iederen kant #cc1
 en de twee helften1 door een           
kraakbeenig gewricht vereenigd1 konden  
zich uitzetten1 waardoor het dier in    

staat was groote lichamen te verzwelgen1
 zooals dit ook bij de slangen het geval
 is4 ,in hoofdzaak kwam het dier met de 
kruipende dieren overeen3 de tanden zijn
 met stevige wortels in eene            
gemeenschappelijke groeve ingeplant2 zij
 zijn met een glad glazuursel bedekt1 en
 zijn kegelvormig met een punt naar     
achteren1 zoodat zij evenals de         
kruipende dieren geschikt zijn1 om het  
voedsel te grijpen1 niet om het te      
kauwen4  ,ook de schedel had wegens     
zijne geringe afmetingen groote         
overeenkomst met dien der kruipende     
dieren4  ,wij moeten nog den ichthyornis
 noemen1 die nauw verwant was met den   
hesperornis regalis4 ,de kenmerken1     
waarin hij van den laatste verschilt1   
doen hem juist tot onze tegenwoordige   
vogels naderen4 ,hij behoort door zijnen
 kleinen schedel en door zijne          
dubbel-holle wervels tot de kruipende   
dieren1 maar overigens heeft hij alle   
eigenschappen van eenen vogel4 ,in het  
bijzonder heeft hij goed ontwikkelde    

vleugels4 ,hij is niet grooter dan eene 
duif of eene raaf1 en hij komt overeen  
met onze zeezwaluwen4  ,de vergelijking 
van die oorspronkelijke vogels zou ons  
tot de meening doen overhellen1 dat zij 
niet van nen tak der kruipende dieren1  
maar van verschillende afstammen4  ,onze
 geest is door zijn vermogen1 om de     
nauwe grenzen van ons tegenwoordig leven
 te overschrijden1 in staat om die lange
 krijtperiode te omvatten1 die misschien
 millioen jaren geduurd heeft4  ,indien 
wij in onze gedachte verwijlen bij de   
neocomische periode en de kusten onzer  
zeen doorloopen1 dan ontmoeten wij op   
verscheidene plaatsen eene groote       
menigte dieren1 door den oceaan op onze 
oevers geworpen4 ,verschillende soorten 
zullen zich aan onzen blik vertoonen2   
overal zullen wij de vreemde gedaanten  
der belemnieten ontmoeten1 en ammonieten
 en verschillende soorten van koppootige
 weekdieren4  ,indien wij onze gedachten
 bepalen tot een later tijdstip1 het    
urgonische1 van het vorige misschien    

door een tijdvak van honderdduizend     
jaren gescheiden1 en weder dezelfde     
plaatsen bezoeken1 dan bemerken wij tot 
onze verbazing1 dat wij de koppootige   
weekdieren niet meer terugzien1 die in  
de neocomische periode n der sieraden   
van de dierenwereld uitmaakten1 en de   
oevers der zee door hunne schitterende  
parelmoeren schelpen opluisterden2 al   
die zoo sierlijk in kamers verdeelde    
woningen zijn verdwenen1 behoudens      
enkele weinige sporen4 ,toch vinden wij 
nog hier en daar langs de kusten enkele 
koraalbanken4  ,indien wij              
honderdduizend jaren later1 in de       
gaultperiode1 dezelfde kusten bezoeken1 
dan vinden wij daar groote hoeveelheden 
zeegels en n- en tweekleppige           
weekdieren2 wij zien weder geheel andere
 koppootige weekdieren dan tijdens de   
neocomische periode1 en geheel nieuwe   
geslachten en soorten1 zooals de        
turruliten en de helioceraten4  ,zoo    
heeft die dierenwereld den stempel      
behouden van ieder der formaties uit de 

krijtperiode4 ,indien wij gedurende die 
periode honderd maal met tusschenpoozen 
van tienduizend jaren de oevers dier    
zeen hadden bezocht1 dan zouden wij     
misschien de achtereenvolgende          
wijzigingen der dierenwereld hebben     
kunnen volgen1 en zouden wij het bewijs 
hebben kunnen leveren1 dat die          
verschillende vormen op velerlei wijzen 
met elkander verbonden waren2 dan zouden
 wij de ontelbare wezens1 die men1      
sedert zoovele eeuwen bedolven1 heeft   
teruggevonden1 levend hebben kunnen     
aanschouwen4 ,bij de zoogdieren vindt   
men in die periode geen vooruitgang2 de 
minst ontwikkelde zijn soorten1 die     
zooals wij zagen1 reeds in de           
liasperiode zijn opgetreden4  ,wat ons  
het meest treft in de duizenden en      
tienduizenden eeuwen der ,jura- en      
krijtperiode1 is zeker wel het feit1 dat
 onmetelijke tijdstippen op elkander    
volgen1 zonder dat de natuur hoogere    
wezens schept dan kruipende dieren4 ,wel
 neemt het aantal hagedisachtige dieren 

toe2 wel worden de dieren zelf grooter1 
doch het blijft steeds hetzelfde type4  
,toch bestond het type der zoogdieren en
 der vogels reeds1 geschetst als het was
 in de triasperiode2 doch zij komen daar
 uiterst zeldzaam voor4 ,indien zij zich
 niet hebben kunnen ontwikkelen1 en de  
wereld niet hebben kunnen veroveren1 dan
 was daarvan niet de oorzaak1 dat de    
tijd voor hunne geleidelijke            
ontwikkeling te kort was1 maar dat de   
gedaante der aarde in die eeuwenlange   
periode niet veranderde4 ,het vaste land
 bleef ongeschikt voor de bewoning4     
,tevergeefs volgden de eeuwen op        
elkander3 zij konden aan de levende     
wezens niet het karakter van            
vastelandsdieren geven1 daar de aarde   
nog geen vastelandsvorm bezat4 ,de      
kleine insectenetende knaagdieren bleven
 op de eilanden der ,juraperiode1 wat   
hunne stamgenooten nog zijn op de       
eilanden der ,zuidzee4 ,hoogstens       
bereikten zij den trap1 waarop thans de 
kangoeroe's van ,nieuw-,zeeland staan4  

,de verbrokkeling van het vasteland     
leverde eenen onoverkomelijken slagboom 
op tegen de ontwikkeling der            
vastelandszoogdieren1 want deze kunnen  
alleen dan zich tot groote soorten      
verheffen1 als zij een groot veld vr    
zich hebben4 ,als nomadische wezens     
moeten zij ruimte hebben1 om te trekken1
 als grasetende dieren hebben zij       
behoefte aan steeds nieuwe weiden4 ,men 
kan zich de groote vleeschetende dieren 
niet denken zonder kudden van grasetende
 dieren1 en de laatste zijn niet        
denkbaar zonder uitgestrekte grasrijke  
vlakten4 ,ieder levend wezen moet de    
afspiegeling zijn van eenen bepaalden   
vorm zijner omgeving4 ,de kameel is niet
 te scheiden van de woestijn1 het paard 
van de steppen1 de gems van de steile   
bergen1 de olifant en de rhinoceros van 
de ontzaglijke bosschen1 de giraffe van 
de oasen1 het rund van de maagdelijke   
vlakten1 de hippopotamus van de         
zoetwaterstroomen4 ,ieder dier          
zoogdieren komt overeen met eene        

bepaalde gedaante der aarde1 en te zamen
 onderstellen zij eene z groote         
uitgestrektheid1 als alleen het         
vasteland aanbiedt4  ,indien men zich   
het vasteland ingekrompen denkt tot de  
grootte van een eiland1 zelfs al stelt  
men zich een groot aantal van die       
eilanden voor1 dan nog kan men zich     
binnen die enge grenzen het optreden der
 groote zoogdieren niet denken1 daar dit
 volstrekt niet in overeenstemming zoude
 zijn met hunne omgeving4 ,zoolang de   
aarde nog den eilandvorm behouden hoeft1
 om den vastelandvorm aan te nemen1     
zoolang kan de dierenwereld zich niet   
van het kruipende dier tot het zoogdier1
 en nog veel minder tot den mensch      
ontwikkelen4  ,indien gij op een eiland 
de fossiele overblijfselen vindt van een
 groot zoogdier1 wees dan overtuigd1 dat
 het er niet tehuis behoort en dat het  
er van buiten is ingebracht1 f dat het  
eiland van een vastland is losgeraakt4  
,reeds het feit alleen1 dat men fossiele
 beenderen van olifanten en             

rhinocerossen te ,palermo gevonden      
heeft1 bewijst1 dat ,sicili eertijds met
 het vasteland verbonden was4 ,men      
behoeft daartoe niet eens de            
onderzeesche bezinkingen te onderzoeken4
 ,de groote zoogdieren en de eilanden   
sluiten elkander uit4  ,wij behoeven er 
ons dus niet over te verwonderen1 dat de
 zeen der ,jura- en der krijtperiode1   
geen nieuwe typen van levende wezens    
hebben kunnen voortbrengen4 ,op de      
oppervlakte van al die op elkander      
gelijkende eilanden1 die het n na het   
andere uit het water verrezen1 moesten  
de kruipende dieren standhouden1 die    
zich wel langzamerhand vervormden1 maar 
toch niet konden treden uit het kader1  
waarin zij ingesloten waren4  ,het einde
 der secundaire periode duidt dus het   
verdwijnen der oude wereld aan1 en het  
optreden eener nieuwe wereld4 ,de       
fossielen worden zeldzaam2 versteende   
zoogdieren komen bijna niet voor4 ,het  
is de schemering1 die den dageraad      
voorafgaat4 ,hetzelfde is het geval met 

de planten4 ,het aantal bekende         
plantensoorten is in de krijtperiode    
niet meer dan #cjj4 ,nog altijd hebben  
varens en naaldboomen de overhand4 ,doch
 spoedig zullen zij plaats maken voor   
nieuwe soorten4 ,het karakter der       
planten uit de krijtperiode bestaat in  
het optreden der tweezaadbollige1       
bedektzadige planten4 ,van dien tijd af 
vindt men in de ,europeesche flora twee 
verschillende typen1 het ne bestemd om  
te verdwijnen of naar het zuiden te     
worden teruggedrongen1 het andere om de 
grondslag te worden van den plantengroei
 in midden-,europa4 ,zoo komen de       
populieren1 de beuken1 het klimop1 de   
kastanjes en de platanen voor naast de  
palmen en de laurierboomen4  ,de        
naaldboomen uit de ,juraperiode waren   
voor het meerendeel hooge boomen4       
,enkele geleken op de araucaria's of    
behoorden inderdaad tot die afdeeling1  
andere hadden het voorkomen van onze    
cipressen doch met sterkere en zwaardere
 takken2 andere eindelijk hadden slechts

 onbuigzame takken en naakte of weinig  
vertakte stammen4 ,de bladeren dier     
laatste beperkten zich tot met knobbels 
bedekte1 dicht bij elkander gelegen     
schubben4  ,ten tijde der wealdperiode1 
het begin der krijtformatie of als men  
liever wil1 het einde der olithische    
formatie1 ziet men op een aantal        
plaatsen het land uit de zee te         
voorschijn treden2 in ,engeland1 in het 
noorden van ,duitschland1 in de ,jura en
 elders beginnen de rivieren en meren   
zich meer en meer uit te breiden4 ,het  
zijn de eerste aanwijzingen van de      
omwenteling1 die in de plantenwereld    
wordt voorbereid4  ,de ontwikkeling in  
de organische wereld1 waaraan de        
tweezaadbollige planten haar ontstaan en
 hare uitbreiding te danken hadden1     
heeft plaats gegrepen gedurende de      
krijtperiode4  ,overal kregen toen de   
tweezaadlobbige planten of loofboomen de
 overhand2 overal hebben de cycaden en  
naaldboomen1 die tot nu toe de          
onbetwiste heerschappij hadden over het 

plantenrijk1 de neiging af te nemen en  
te wijken4  ,de tweezaadlobbige planten 
komen in grooten getale voor in het     
cenomanische ,duitschland1 in ,moravi1  
,saksen1 ,boheme1 ,silezi tusschen #di  
en #ej ,n4,b4 ,te midden dier streek1   
die toen in de nabijheid van de golven  
eener noordelijke zee gelegen was1      
vertoonen de loofboomen een merkwaardig 
mengsel van uitgestorven1 van uitheemsch
 en tropisch geworden1 en van           
,europeesch gebleven soorten of ten     
minste van soorten1 die nog in het      
noorden buiten ,europa voorkomen4 ,de   
credneria is een voorbeeld der eerste   
soort2 de hymenea1 die tot de           
peulvruchten behoort1 is een voorbeeld  
der tweede soort4 ,die typen1 die van   
toen af aan in hoofdtrekken gegrondvest 
waren1 zijn na dien tijd bijna niet meer
 veranderd4  ,de plataan1 de beuk1 de   
eik1 de kastanje zijn zoowel in ,amerika
 als in ,europa in de krijtformatie     
gevonden4 ,het zijn de voorloopers der  
tegenwoordige plantenwereld4  ,de eerste

 palmboomen vindt men in ,europa in de  
tweede helft der krijtperiode2 het      
spreekt vanzelf1 dat wij hierbij geen   
rekening houden met de verkeerde        
opvattingen omtrent de aanwezigheid dier
 planten in de steenkoolperiode4        
,nrdenskjld heeft eene cenomanische laag
 van landplanten ontdekt op ,groenland4 
,men vindt daar eene bamboessoort1 eene 
cycadea1 tropische varens1 gleichenia's 
en bedektzadige planten1 waaronder      
vooral eene populiersoort van de familie
 populus euphratica1 en daarbij         
vijgeboomen1 magnolia's1 enz4 ,dit      
merkwaardig geheel wordt voltooid door  
pijnboomen1 sequoia's1 enz42 palmen     
komen er niet voor2 deze worden op dat  
tijdstip wel gevonden in ,silezi en     
,provence4 ,hieruit schijnt te mogen    
worden afgeleid1 dat zich toen de       
klimaten in de poolstreken begonnen te  
scheiden4  ,saporta zegt3 ,het          
gelijktijdig voorkomen der twee typen1  
die elkander in onzen tijd schijnen uit 
te sluiten1 had toen zijnen grond4      

,niettegenstaande de warmte1 die zeker  
getemperd werd door de vochtigheid en   
die waarschijnlijk tamelijk gelijkmatig 
was1 konden zij in de beste harmonie te 
zamen leven4 ,de grootte der planten uit
 die periode wijst op eenen tijd1 die   
zeer geschikt was voor de ontwikkeling  
der plantenwereld1 en daardoor hebben   
zich de verschillende typen der         
tweezaadlobbige planten zoo snel kunnen 
ontwikkelen4 ,de meeste tweezaadlobbige 
planten zijn van dien tijd afkomstig1 en
 hadden van toen af aan het karakter1   
dat haar nog steeds onderscheidt4 ,de   
tweede helft der krijtperiode kan       
beschouwd worden als het uitgangspunt   
van den plantengroei1 die ons klimaat   
eigen is1 evenals de steenkoolperiode   
het uitgangspunt der geheele            
plantenwereld is4 ,van de cenomanische  
periode af begint eene ontwikkeling1    
waaruit nieuwe soorten in toenemende    
mate ontstaan4  ,het ,europeesch klimaat
 is verscheidene malen gewijzigd1 en    
daaruit kan verklaard worden1 hoe in den

 loop der tertiaire periode beurtelings 
soorten met weinig en taai loof1        
beurtelings soorten met eenen rijken    
bladerentooi gevonden worden4 ,hetzelfde
 heeft nog onder onze eigen oogen       
plaats2 de afwijkingen in de boomen op  
de ne plaats of de andere zijn het beeld
 van de afwijkingen1 die het gevolg     
waren van het verschil in tijd op       
dezelfde plaats4 ,dezelfde              
verschijnselen1 die wij thans opmerken1 
indien wij verschillende streken der    
aarde vergelijken1 hebben zich eertijds 
na elkander voorgedaan in den loop der  
tijden4 ,de wijze van werken der natuur 
is eigenlijk volkomen dezelfde gebleven4
 ,steeds heeft zij de organismen        
gewijzigd naar hare omgeving1 en onder  
den invloed dier omgeving is de kracht  
geboren1 die de veranderingen schept1   
waaraan ieder levend wezen onderworpen  
is4 ,die kracht treedt des te sterker   
op1 daar zij steeds voortwerkt en haren 
invloed uitoefent op organismen1 aan den
 grond vastgehecht1 zooals de planten1  

die daaraan onderworpen zijn1 zonder    
zich door de vlucht daaraan te kunnen   
onttrekken4  ,fig4 #bgc stelt een       
landschap voor uit de krijtperiode1 en  
wel tijdens de cenomanische formatie4   
,men ziet1 dat de wereld zich in de     
richting van onzen tijd ontwikkelt4 ,het
 zijn niet meer de paardestaarten en de 
calamiten der devonische periode1 of de 
varens der steenkoolperiode 7blz4 #bhd71
 de sigillaria's1 de lepidodendrons     
7blz4 #bih7 of de haidingera's en de    
voltzia's der triasperiode4 7blz4 #ccj  
en #ced74 ,wij naderen meer en meer tot 
het tegenwoordige type4 ,maar toch zijn 
het nog niet onze tropische             
landschappen1 noch onze bosschen met    
eiken1 beuken of olmen1 of onze         
bosschages met linden1 populieren of    
wilgen4  ,toch zijn de nieuwere soorten 
reeds geboren4 ,de sequoia's1 de        
pijnboomen1 de bamboe's1 de vijgeboomen1
 de magnolia's1 de palmboomen1 de       
platanen1 de populieren1 de eiken1 de   
linden1 de kastanjes1 de beuken1 de     

wilgen1 het klimop bestaan reeds4 ,de   
woonplaats van den mensen wordt reeds   
gereedgemaakt4 ,men ziet1 hoe de        
plantenwereld zich evenals de           
dierenwereld regelmatig ontwikkeld      
heeft1 en dat juist tijdens de          
krijtperiode de tweezaadlobbige planten 
zijn overgegaan in de hoogst ontwikkelde
 organismen van het plantenrijk4 ,van   
dien tijd af hebben wij afwisseling van 
jaargetijden1 boomen met in den winter  
afvallende en in de lente zich weder    
vernieuwende bladeren4 ,de bewoners der 
oude bosschen zijn verdwenen4 ,de       
wonderlijke iguanodons1 de              
vreemdsoortige reptielen met hunne      
fantastische vlucht1 de                 
reuzenhagedissen1 die geheel vormlooze1 
ruwe1 weinig sierlijke wereld is thans  
onder de fossielenrijke lagen begraven4 
,boven hunne grafsteden kweelen de      
vogels1 fladderen de insecten1 vliegen  
de vlinders en in die liefelijke        
omgeving beschijnen de zonnestralen de  
eerste bloemen4 ,het ruwe gekrijsch van 

de monsterachtige dieren wordt al       
zeldzamer en zeldzamer gehoord en wordt 
overstemd door duizenden welluidende    
stemmen1 die zich doen hooren onder den 
adem der hartstochten4 ,op de           
afzondering der eerste wezens is het    
leven in kudden gevolgd4 ,bij de        
buideldieren heeft zich het gevoel van  
moederliefde ontwikkeld4 ,verstandige   
zorg voor hun kroost is de              
levensvoorwaarde der vogels geworden4   
,de planten zoowel als de dieren zijn   
schooner geworden2 spoedig zullen zij1  
naast schitterende bloemen1 saprijke    
vruchten opleveren4 ,de warmte is meer  
gematigd1 de lucht is zuiverder1 de     
hemel helderder4 ,de aarde wordt        
volmaakter4 ,de menschheid ontwaakt     
weldra--binnen enkele duizenden         
eeuwen--met hare hoogere neigingen1 maar
 ook met hare dierlijke hartstochten1   
die aan haren oorsprong herinneren1 met 
hare nagels1 tanden1 wapenen1 haar      
oorlogsbudget en hare staande legers4   
,,vijfde ,,boek4  ,het tertiaire        

tijdperk4     ,,eerste ,,hoofdstuk4  ,de
 ,eocene ,periode4   ,de jaren zijn op  
de jaren1 de eeuwen op de eeuwen        
gevolgd2 duizenden1 tienduizenden eeuwen
 zijn over de aarde heengegleden sedert 
den oorsprong van het geschapene4 ,op de
 kosmische periode van de schepping der 
planeet1 toen het leven nog ontbrak1 is 
de azosche periode gevolgd1 de tijd der 
laagst ontwikkelde organismen1 der      
koplooze dieren zonder zintuigen1 der   
planten zonder bladeren en vruchten1    
eene gevoellooze1 stomme en blinde      
wereld4 ,langen tijd daarna verschenen  
de iets meer ontwikkelde wezens der     
primaire periode1 uit de eerste         
voortgekomen3 de weekdieren1 de         
schaaldieren1 de visschen1 nog doof en  
stom1 doch niet meer blind4 ,wij hebben 
daarna de geboorte der kruipende dieren 
en der boomen met blijvende bladeren    
gadegeslagen1 die het type waren der    
drie groote perioden van het secundaire 
tijdperk2 en reeds begroetten wij op het
 einde van dat tijdperk de verschijning 

der vogel-reptielen1 en die der         
oorspronkelijke zoogdieren1 de          
buideldieren4 ,zoo heeft ons de         
geschiedenis der schepping langzaam1    
doch geleidelijk naar het voorportaal   
der tertiaire tijden gevoerd1 waarin wij
 thans binnentreden1 en die zich        
kenmerken door de grootste schrede op de
 baan van den vooruitgang1 de           
verschijning der menschheid4  ,het      
tertiaire tijdperk kan met n woord      
worden omschreven3 het is het tijdperk1 
waarin de voorwaarden voor het leven1   
dat tot nu toe eenvormig was1 zich      
zdanig gesplitst hebben1 dat zij de     
verscheidenheid hebben voortgebracht1   
die het tegenwoordige tijdperk kenmerkt4
 ,op het einde der krijtperiode begon   
,europa1 dat zich slechts tot een klein 
centraal vastland beperkte en dat weinig
 verheffing had1 uit de zee op te       
rijzen4 ,met talrijke lotwisselingen zal
 die beweging steeds duidelijker op den 
voorgrond treden en zullen hooge        
bergketenen verrijzen4 ,terwijl in de   

nabijheid der ,middellandsche zee1 de   
lagen in het algemeen het karakter eener
 zeeformatie behouden1 zal in de        
noordelijke streken de zee al meer en   
meer teruggedrongen worden tot hare     
tegenwoordige grenzen4 ,de warme        
luchtstreek zal1 na gedurende langen    
tijd haar gebied te hebben verdedigd1   
geheel naar het zuiden terugwijken2     
spoedig zal het verschil in breedte     
tusschen ,provence en ,engeland         
voldoende zijn1 om eene geheel andere   
flora te voorschijn te roepen1 in       
afwachting dat de afkoeling aan de pool 
alle planten terugdringt1 die geene     
lange winters kunnen verdragen4  ,het   
toenemen van het vasteland en de groote 
verscheidenheid in de omstandigheden1   
die zich van nu af aan openbaart1 brengt
 eene gewichtige verandering teweeg in  
de planten- en dierenwereld4 ,men ziet  
eene ingewikkelde verdeeling der        
organen1 die evenzeer de hoogere        
ontwikkeling van het lichaam kenmerkt1  
als de verdeeling van den arbeid het    

kenmerk is van den vooruitgang in de    
beschaving4 ,de zoogdieren1 die langen  
tijd niet tot hoogere ontwikkeling      
konden komen1 ontwikkelen zich van nu af
 aan bijzonder krachtig en nemen bezit  
van de aarde1 terwijl de plantenwereld1 
vr den beslissenden inval der koude van 
de poolstreken1 eenen tot nu toe        
ongekenden luister verkrijgen4 ,de      
heerschappij der naaktzadige planten is 
geindigd1 de palmen en de boomen met    
afvallende bladeren verkrijgen de       
overhand en zullen in het midden der    
tertiaire periode hunnen hoogsten bloei 
bereiken4 ,in de zeen spelen de         
koppootige weekdieren nog slechts eene  
zeer ondergeschikte rol1 de armpootigen 
zijn slecht vertegenwoordigd en de      
ammonieten hebben hun laatste woord     
gesproken4 ,daarentegen komen de        
plaatkieuwige dieren in grooten getale  
voor1 en met deze de buikpootige        
weekdieren1 wier ontwikkeling samenhangt
 met het karakter van de meeste         
formaties1 die in dien tijd boven water 

gestegen zijn4 ,in de eigenlijk gezegde 
zeestreken bloeien de foraminiferen1 ten
 minste in het begin der periode2 zij   
bouwen de kalklagen1 die den tertiairen 
vorm der binnenzeen bepalen1 zooals de  
banken1 door de rudisten gebouwd1 den   
secundairen vorm bepaalden4 ,de         
verschillende diersoorten bepalen zich  
meer en meer tot bepaalde streken onder 
den invloed van uitwendige              
omstandigheden1 die al meer en meer     
verschillend waren4  ,tegelijkertijd    
ontwaakt weder de vulkanische kracht1   
die eeuwenlang in rust was gebleven1 en 
deze geeft over de geheele aarde het    
aanzijn aan grootsche                   
natuurverschijnselen1 waarvan onze      
vulkanische verschijnselen slechts eene 
zwakke echo zijn4 ,de oude scheuren in  
de aardschors openen zich weder2 nieuwe 
kloven ontstaan1 op wier wanden de uit  
het inwendige der aarde afkomstige      
stoffen worden afgezet1 en wel          
voornamelijk het goud en het zilver4    
,het is1 alsof de aarde aanstalten      

maakt1 om hem waardiglijk te ontvangen1 
die als heer der aarde moet heerschen4  
,het is de periode der vulkanische      
verschijnselen2 voor het eerst zijn de  
gesteenten met bellen en blazen         
voorzien1 en zijn zij vergezeld van asch
 en slakken1 getuigen van eene krachtige
 gasontwikkeling4 ,op het einde der     
periode komen de kraters te voorschijn4 
,in ,frankrijk opent zich de centrale   
bergvlakte en verschaft zij eenen       
doorgang aan het bazalt en het trachyt4 
,daaruit bestaan nog thans in ,auvergne 
de bergen1 zooals de ,puy-de-,dme en de 
,mont-,dor1 die eene hoogte hebben van  
#aejj tot #ahjj meters4 ,hetzelfde is   
over de geheele aarde het geval4 ,in    
,europa zijn het de centrale vlakten van
 ,duitschland1 ,hongarije en            
,zevenbergen1 waar de uitbarstingen het 
sterkst geweest zijn4  ,de schommelingen
 van den bodem1 die onophoudelijk plaats
 grepen1 nog meer dan in de onmiddellijk
 voorafgaande periode1 openbaren zich   
door tallooze afwisselingen van zout- en

 zoetwater tijdens de geheele tertiaire 
periode4 ,in het begin van het tijdperk 
had het vasteland ongeveer den ouden    
vorm behouden1 en herkent men nog de    
drie ,fransche bekkens1 wier landengten 
iets in breedte zijn toegenomen2 doch   
spoedig is het vasteland voor goed uit  
de zee verrezen en verkrijgt het zijnen 
tegenwoordigen vorm4 ,in dat tijdperk   
hebben de ,alpen1 de ,himalaya en de    
,cordillera's hunne reusachtige hoogte  
verkregen4  ,de tertiaire gesteenten    
zijn zeer verschillend4 ,zij bestaan uit
 meer of minder zuiver zand1 somtijds z 
saamgepakt1 dat het zandsteen van       
verschillende vastheid vormt2 verder    
bestaan zij uit mergel1 klei en         
kalksteen4 ,gips1 steenzout1            
ijzerhoudende mineralen1 zwavel1        
kiezelhoudende klompen1 bruinkool1 komen
 in grooten getale voor4 ,verscheidene  
steensoorten zijn rechtstreeks uit de   
diepten der aarde afkomstig1 waarvan zij
 in meer of minder beperkte bekkens     
uitgeworpen zijn3 dit is het geval met  

het zand1 de klei en de ijzersteenen der
 ,berner ,jura4 ,terwijl de tertiaire   
lagen over het algemeen horizontaal zijn
 en in haar geheel zijn gebleven1 vindt 
men ze alleen verbroken en opgeheven in 
de bergen4 ,de dikte der tertiaire      
formatie bedraagt somtijds meer dan     
#cjjj meters1 doch misschien komt zij   
nergens volledig voor4  ,in het         
tijdperk1 toen zich die tertiaire       
formatie vormde1 welke aan ,frankrijk1  
dat toen nog met ,engeland verbonden    
was1 ongeveer zijnen tegenwoordigen vorm
 gaf1 krijgt de planten- en dierenwereld
 hare laatste ontwikkeling4 ,geheel vrij
 geworden van de oude vormen1 die aan de
 vorige tijdperken eigen waren1 gelijken
 de planten en dieren zzeer op die van  
onzen tijd1 dat men terecht heeft kunnen
 zeggen1 dat wij nog altijd in de       
tertiaire periode leven4 ,wij zijn er   
trouwens beter mede bekend dan met die  
der vorige tijdperken en zij bevatten   
een groot aantal typen1 die niet zijn   
bewaard gebleven in de oudere formaties1

 waarin zij waarschijnlijk reeds        
bestonden4  ,de kruipende en            
tweeslachtige dieren naderen tot die van
 onzen tijd1 vooral de kikvorschen en de
 salamanders2 schildpadden1 krokodillen1
 hagedissen en slangen treden het laatst
 op1 als gewijzigde afstammelingen der  
oude hagedissen4 ,de vogels hebben      
talrijke overblijfselen achtergelaten4  
,de zoogdieren drukken echter op de     
dierenwereld der tertiaire periode      
hunnen eigenaardigen stempel4 ,al de    
orden der zoogdieren komen er in voor4  
,eerst de dikhuidigen1 die tot          
uitgestorven geslachten behoorden1 en   
enkele verscheurende dieren1 enkele     
vleugelhandigen en knaagdieren2         
vervolgens verschijnen de snuitdieren1  
vinpootige dieren 7zeehonden enz471     
meerdere knaagdieren1 insecteneters1    
vierhandigen en zeer waarschijnlijk de  
tweehandigen4  ,de tertiaire periode is 
dus de periode1 waarin voor goed het    
vasteland ontstond2 wij moeten hier     
echter nog bijvoegen1 dat de            

verschillende lagen dier formatie een z 
groot tijdsverloop voorstellen1 dat men 
mag aannemen1 dat de verdeeling van land
 en zee daarom nog niet over de geheele 
aarde standvastig is gebleven4 ,de bodem
 is overal in het begin van het tijdperk
 onderworpen aan onophoudelijke         
schommelingen1 die eerst de golven in   
lagunen veranderd hebben en ze daarna   
hebben drooggelegd4 ,het water van den  
dampkring1 dat zich ophoopte in de      
bekkens1 heeft meren gevormd1 waaromheen
 zich een rijke plantengroei ontwikkeld 
heeft1 die verwant was aan dien onzer   
tegenwoordige bosschen4 ,die toestand   
heeft voortgeduurd1 totdat eene beweging
 in tegengestelden zin het zeewater weer
 terugvoerde naar de plaatsen1 die het  
eertijds bespoelde4 ,die afwisselende   
rijzingen en dalingen hebben het        
vasteland langzamerhand zijnen          
tegenwoordigen vorm gegeven4  ,het      
tertiaire tijdperk kan in drie perioden 
verdeeld worden1 die ieder gekenmerkt   
worden door bepaalde geologische        

eigenschappen en eene afzonderlijke     
fauna1 waarbij zich al meer en meer de  
tegenwoordige soorten van dieren        
vertoonen3 #a;e ,de laagste tertiaire   
formatie3 ,eocene formatie 7de dageraad 
der tegenwoordige geslachten72 #b;e de  
middelste tertiaire formatie3 ,miocene  
formatie 7minder geslachten van den     
tegenwoordigen tijd72 #c;e bovenste     
tertiaire formatie3 ,pliocene formatie  
7meer geslachten van den tegenwoordigen 
tijd74  ,die drie hoofdverdeelingen1    
door ,lyell voorgesteld en reeds sedert 
langen tijd ingevoerd1 worden1 naarmate 
de geologische wetenschap zich          
ontwikkeld heeft1 meer en meer          
onderverdeeld4 ,enkele geologen zelfs   
stellen eene andere verdeeling voor3 zij
 noemen de eerste tertiaire lagen       
paleoceen1 de daaropvolgende oligoceen  
7gedeeltelijk eoceen1 en gedeeltelijk   
mioceen7 en1 wat er nog van de miocene  
en pliocene formatie overblijft1 om de  
tertiaire formatie te voltooien1        
neogeen4 ,wij zullen niet te ver        

afwijken van beide verdeelingen1 en wij 
zullen termen behouden1 die het meest   
gebruikt worden1 door ons aan de        
verdeelingen van ,lyell te houden en de 
eerste periode in twee afdeelingen te   
verdeelen1 de paleocene en de oligocene4
 ,het tertiaire tijdperk kan dus als    
volgt geschetst worden3                 
,het tertiaire tijdperk4                
,eocene periode4                   #a4  
,paleoceen                              
,suessonische formatie #cf4             
,parijsche formatie #cg4                
#b4 ,oligoceen                          
,tongersche formatie #ch4               
,aquitanische formatie #ci4             
,miocene ,periode4                      
,onderste ,mioceen                      
,langhische formatie #dj4               
,middelste ,mioceen                     
,helvetische1 molasse formatie #da4     
,bovenste ,mioceen                      
,tortonische formatie #db4              
,pliocene ,periode4                     
,onderste ,plioceen                     

,messinische formatie #dc4              
,middelste ,plioceen                    
,plaisantische formatie #dd4            
,astische formatie #de4                 
,bovenste ,plioceen                     
,arnusische formatie #df4   ,al de      
formaties zijn genoemd naar de landen1  
waar zij het best bestudeerd zijn4 ,toch
 begrijpt men1 dat dit nog slechts      
voorloopige namen zijn4 ,waarom toch den
 naam eener ,russische1 ,engelsche1     
,zwitsersche of ,fransche provincie     
gegeven aan eene formatie1 die over de  
geheele aarde verspreid is8 ,eene eerst 
onlangs geboren wetenschap gaat steeds  
aan een zoodanig euvel mank2 maar reeds 
nu ontstaat er verwarring tusschen      
namen1 die geenen anderen oorsprong     
hebben dan het toeval4  ,wij zullen     
thans een oogenblik trachten te herleven
 te midden dier vervlogen tijdstippen en
 de volgorde van hare historische       
ontwikkeling nagaan4 ,laat ons eerst de 
eocene periode bespreken4  ,de natuur   
doet ons grootsche veranderingen in den 

toestand der aarde bijwonen4 ,telkens   
bedekt de zee streken1 die thans voor   
goed tot het gebied der menschen        
schijnen te behooren1 en een tijd later 
komt het land weer bloot2 nu eens       
overstroomt zij uitgestrekte gedeelten1 
dan weder trekt zij zich terug om later 
weder te verschijnen4 ,in de eocene     
periode kan men zeggen1 dat ,europa     
zijnen tegenwoordigen vorm en zijne     
bergketenen verkregen heeft4 ,reeds in  
het einde der krijtperiode was eene     
rijzende beweging gevolgd op de groote  
daling tijdens de krijtformatie4 ,de    
eocene formaties wijzen reeds van het   
begin af op den strijd van den oceaan en
 het vasteland1 vooral in de noordelijke
 streken1 waar de zoetwaterformaties de 
overhand hebben1 die zich meer en meer  
in zuidelijke richting zullen           
uitbreiden1 totdat de ,pyrenen opgeheven
 zullen worden4  ,doch die strijd heeft 
niet plaats in het bekken der           
,middellandsche zee1 waar de            
zeevormingen iets behouden hebben van   

het eigenaardige karakter1 dat die      
streek tijdens de vorige perioden       
onderscheidde2 men ziet daar namelijk   
overgroote uitgestrektheden kalksteenen1
 aan wier bouw de kleine weekdieren een 
belangrijk aandeel genomen hebben4 ,doch
 die rol is niet langer toebedeeld aan  
de diceraten of de rudisten1 doch aan   
eenvoudige protozon en vooral aan de    
nummulieten1 die zelfs aan de eocene    
formatie der ,middellandsche zee den    
naam hebben gegeven van nummulitische   
formatie4  ,in dien tijd strekte zich   
eene vier- of vijfmaal grootere         
,middellandsche zee dan de onze1 de     
nummulitische zee1 dwars over ,europa   
uit1 van ,nizza tot de ,krim1 in de     
richting van den ,alpenketen4 ,op de    
plaats1 waar thans de ,alpen gelegen    
zijn1 had men toen slechts kleine       
eilanden4 ,vandaar dat men de bezinksels
 dier zee op de toppen der ,alpen       
terugvindt4  ,europa had toen een       
,afrikaansch klimaat4 ,onder den invloed
 eener warme zee1 die in het zuiden aan 

de keerkringen grensde1 had men droge en
 brandend heete jaargetijden1           
afwisselend met gematigde en            
regenachtige tijden2 de gemiddelde      
jaartemperatuur bedroeg op #de ,n4 ,b4  
#be4 ,het is die periode van het        
tertiaire tijdperk1 waarin ,europa de   
hoogste temperatuur had4 ,in ,frankrijk 
kwamen palmboomen in overvloed voor1    
kokosboomen en dergelijke tieren welig  
in ,engeland1 waar de boomen met        
afwisselende bladeren nog alleen op de  
hoogten gevonden worden1 waarvan zij    
eerst op het einde der eocene periode   
zullen afdalen4 ,zoolang die periode    
duurt1 blijven de streken in de         
nabijheid van de pool eenen plantengroei
 vertoonen1 die overeenkomt met eene    
temperatuur1 gemiddeld #bj hooger dan   
die1 welke men in onzen tijd in         
diezelfde streken heeft4  ,ook de       
werking in het inwendige der aarde      
begint zich in dien tijd te openbaren1  
en uit zich vooral door de opheffing der
 ,pyrenen en ,apennijnen1 terwijl meer  

in het noorden zwavel- en               
ijzerverbindingen tot de oppervlakte der
 aarde dringen4  ,de laagste tertiaire  
formatie is sterk ontwikkeld in de      
omstreken van ,parijs2 zij zet zich     
oostwaarts in ,belgi voort en           
noordwestwaarts in ,engeland4 ,parijs1  
,londen en ,brussel zijn op die formatie
 gebouwd4 ,het ,kanaal bestond toen     
niet2 ,bretagne1 met ,cornwallis        
verbonden1 sloot aan die zijde de       
,engelsch-,parijsche golf af1 die zich  
ver oostwaarts uitstrekte1 over de      
,ardennen heenliep en zich over ,belgi  
verspreidde4  ,in het bekken van ,parijs
 bestaat de eocene formatie afwisselend 
uit zee- en zoetwaterformaties1 die     
aldus gerangschikt zijn3       ,eocene  
,formatie4          ,bovenste           
,mergel1 gips 7zoetwatervorming74       
,mergel1 gips en harde tufsteen         
7zoetwatervorming74             ,mergel1
 gips 7zeevorming74          ,middelste 
,grofkalk 7zoetwatervorming74           
,zandsteen 7zeevorming74                

,grofkalk 7zeevorming74                 
,onderste              ,,ii  ,zand      
7,soissons7 7zeevorming74               
,klei en bruinkool 7zoetwatervorming74  
,zand 7,bracheux7 7zeevorming74         
,i   ,kalksteen 7zoetwatervorming74     
,kalksteen 7zeevorming74   ,wij zullen  
die verschillende formaties in          
bijzonderheden bespreken1 die in de     
omstreken van ,parijs zeer gemakkelijk  
kunnen worden waargenomen4 ,wij beginnen
 bij de oudste lagen4   ,ondereoceen3   
,i4 ,zee- en zoetwatervorming4  ,de     
onderste lagen der eocene formatie      
worden in de onmiddellijke omstreken van
 ,parijs1 vooral te ,meudon1 waar zij de
 pisolithische kalksteen bedekken1 die  
het einde is der krijtformatie1         
vertegenwoordigd door witte mergel1 die 
beneden kalksteen met zeefossielen      
bevat1 en van boven eene witte          
verharding1 die zoetwater- en           
landweekdieren bevat4 ,het bekken van   
,parijs moet dus eertijds bedekt zijn   
geweest met zeewater en later           

gedeeltelijk boven water zijn gekomen en
 met zoetwater bedekt4 ,die zeevorming1 
die aantoont1 dat in de eerste eeuwen   
der eocene periode1 de zee eenen nieuwen
 inval gedaan heeft1 wordt meer naar het
 zuiden aangewezen door eenen band van  
ronde strandkeien1 die thans door kiezel
 aan elkander verbonden zijn en nog     
steeds de grens aanwijzen van den inval 
der zee4 ,ten oosten1 in ,belgi1 geven  
die zeebezinkingen het aanzijn aan eene 
zandige kalksteen1 die vele schelpen    
bevat1 en eene schoone zeefauna leert   
kennen4 ,daarboven vindt men evenals te 
,meudon zoetwatergesteenten1 met niet   
tot de zee behoorende schelpen gevuld4  
,bij ,reims vindt men diezelfde         
kalksteen1 bij ,rilly is zij            
verscheidenene meters dik en zeer rijk  
aan fossielen4 ,verder1 bij ,szanne1    
vindt men eene laag harde tufsteen1     
rustende tegen eene krijtrots1 die op   
die plaats de grens aanwijst van dat    
oude meer4 ,in dat water leefden        
talrijke weekdieren1 met insecten1 die  

versteend zijn en z goed bewaard zijn   
gebleven1 dat men alle bijzonderheden   
van hunnen bouw kent4  ,,ii4 ,zand van  
,soissons4 ,daarna heeft de zee de      
geheele ,engelsch-,parijsche golf weder 
bedekt1 zij heeft daar glaukoniet-zand  
met zeeschelpen afgezet1 die talrijk    
zijn in de omstreken van ,bracheux1 waar
 zij gekenmerkt worden door de          
aanwezigheid van eene groote            
oestersoort1 die geheele banken vormt4  
,klei en bruinkool4 ,de golf1 waar dit  
zand zich afzette1 was dus zeer         
uitgestrekt4 ,eene rijzing van het      
,engelsch-,parijsche bekken1 die daarop 
gevolgd is1 vooral in het oosten1 heeft 
in het midden van het bekken1 in de     
onmiddellijke omgeving van ,parijs1 een 
meer doen ontstaan1 waarin zich         
kleilagen hebben afgezet1 die te        
,vaurigard en ,issy voor baksteenen1 en 
te ,montereau1 waar de klei zuiverder   
is1 voor porselein en aardewerk gebruikt
 worden4 ,die klei1 welke bruinkool     
bevat1 strekt zich veel verder uit dan  

de lagere kleilagen4 ,hetzelfde is het  
geval in ,engeland1 waar het zand en het
 met bruinkool vermengde krijt bedekt is
 met een bruin1 taai klei1 ,london clay1
 dat te ,londen eene dikte heeft van    
#aej meters4 ,het ,london clay heeft nog
 deze merkwaardigheid1 dat het          
zeeschelpen bevat1 die tot soorten      
behooren1 die alleen in de warme zeen   
leven2 met die fossielen vindt men daar 
een groot aantal schildpadden1 meer dan 
zestig soorten visschen1 talrijke       
beenderen van zoogdieren1 en groote1    
samengedrukte hoekige vruchten1 tamelijk
 gelijkend op kokosnoten1 die op de     
oppervlakte van het water moeten        
gedreven hebben1 vrdat zij in de modder 
bedolven zijn1 waarin wij ze thans      
uitstekend bewaard terugvinden4 ,men    
heeft die tropische vruchten            
teruggevonden in de mergel en het zand  
van het ,trocadero1 toen men de         
grondwerken verrichtte voor het gebouw  
van de ,parijsche tentoonstelling van   
#ahfg2 ,parijs was in die periode een   

inham in de nabijheid der zee4          
,bovenste zand van ,soissons4 ,toen die 
klei zich afzette in het zuiden van     
,engeland en in ,belgi1 lag het bekken  
van ,parijs nog onder water3 het fijne  
en gele zand1 dat bij ,soissons de klei 
met bruinkool bedekt1 en dat wijst op   
eenen terugkeer van de zee op die       
plaatsen1 bevat eene groote hoeveelheid 
nummulieten4  ,dat zand is zeer         
ontwikkeld ten noordoosten van ,parijs1 
vooral in de ,aisne-vallei1 waar het #ej
 meters dik is4 ,in ,belgi is het boven 
de klei van ,vlaanderen nog veel sterker
 ontwikkeld4 ,de nummulietenzee is dus  
van het oosten gekomen2 zij is over     
,vlaanderen tot het bekken van ,parijs  
doorgedrongen1 door eene straat1 die    
overeenkomt met de tegenwoordige vallei 
der ,oise1 en zij strekte zich niet     
verder uit dan de onmiddellijke omgeving
 van ,parijs4 ,het glaukonietzand te    
,vaurigard en ,vauves1 dat daar de keien
 bedekt1 behoort tot de grofkalklaag en 
wijst het begin aan der middelste eocene

 periode4  ,middelste ,eocene ,formatie4
 ,onderste grofkalk4 ,het grofkalk bevat
 eene verzameling van fossielenhoudende 
kalksteenen1 die uitstekende bouwsteenen
 opleveren2 de vlakte der laag bedraagt 
van #cj tot #ce meters2 beneden vindt   
men grof zand met kleine zwarte         
vuursteenen en groene korrels           
glaukoniet1 die dikwijls aan elkander   
verbonden zijn door kalksteen2 het bevat
 tanden van zeehonden1 kleine poliepen  
en eene groote nummulietsoort1 die in   
het grofkalk zeer veel voorkomt4  ,dat  
glaukonietzand wijst op het begin der   
zeevorming1 die zich zal uitstrekken    
over het zuidoosten van ,ile-de ,france4
  ,daarboven vindt men eene grove       
kalksteen1 met vele schelpen1 en een    
ontzaglijk aantal nummulieten2 daarin   
komen groote tweekleppige weekdieren1   
zeegels en eene cerithidensoort voor1   
die voor die laag kenschetsend is4  ,van
 ,st4-,quentin tot ,rijssel vindt men   
aan de oppervlakte van den bodem        
kiezelhoudende blokken verspreid1 waarin

 de nummulites laevigata voorkomt1      
somtijds omsloten door bont-roode klei4 
,dit zijn de laatste overblijfselen van 
eene laag1 die ons aantoont1 dat de     
lagere grofkalkzee zich in die richting 
tot zver uitstrekte en in ,belgi werd   
voortgezet in eene straat1 die langs de 
,sommevallei het departement du ,nord in
 zijne geheele uitgestrektheid          
doorsneed4  ,bovenste grofkalk4 ,het    
bovenste grofkalk verliest weder het    
karakter eener zeevorming1 aan de vorige
 lagen eigen1 en wijst op eene          
kustformatie4 ,het bevat aan de         
benedenoppervlakte een zoetwatervlak    
besloten tusschen twee zeebanken1 die   
ieder gekenmerkt zijn door den overvloed
 van cerithiden1 die daar voorkomen met 
buikpootige brakwater-weekdieren4 ,de   
zoetwater-kalksteen bevat limnaeiden en 
paludiniden 7tot de buikpootige         
weekdieren behoorend71 daartusschen ligt
 dikwijls klei met bruinkool1 die eenen 
tropischen plantengroei bevat1 o4a4     
palmboomen4 ,men vindt daar ook den     

lophiodon4  ,daar de grofkalkzee zich   
meer en meer naar het noorden           
terugtrekt1 eindigt die rij in dunne    
lagen dicht opeengepakte of             
kiezelhoudende kalksteen1 afwisselend   
met gebladerde1 dikwijls                
magnesiumhoudende mergel1 waarin men    
hoogst zelden fossielen aantreft4       
,zandsteen4 ,na die afwisseling van     
zoetwater- en zeevorming1 die het einde 
aanwijst der grofkalk1 heeft de         
terugkeer van de zee in het bekken van  
,parijs weer het aanzijn geschonken aan 
een zandbezinksel1 welks fauna weinig   
met die der grofkalk verschilt4 ,met een
 aantal soorten aan de beide lagen      
eigen1 vindt men nog eene geheel aan de 
laatste laag eigen soort van nummuliet4 
,bovenste grofkalk van ,st4-,ouen4 ,na  
die bezinking sluit zich de golf van het
 bekken van ,parijs geheel af bij hare  
monding1 en verandert zij dus in een    
zoetwatermeer1 waarin zich nu kalksteen 
en mergel afzet1 met vuursteenlagen     
daartusschen1 wier dikte een twintigtal 

meters kan bereiken4 ,die kalksteen     
strekt zich ten noorden van ,parijs uit 
en bevat limneden met enkele schelpen1  
niet tot zeedieren behoorend4 ,op het   
einde der eocene periode hebben dus de  
zoetwatervormingen in het bekken van    
,parijs de overhand4  ,bovenste ,eocene 
,formatie4 ,gipshoudende mergel4 ,de    
bovenste eocene laag bestaat uit eene   
lange reeks lagen gebladerde mergel1 met
 lagen gips er tusschen in2 die         
bezinksels1 die eene dikte van #fj      
meters kunnen bereiken1 zijn nog        
grootendeels eene zoetwaterformatie4    
,van onderen heeft men eene dunne laag  
gipshoudende mergel op de kalksteen van 
,st4-,ouen4 ,daarboven liggen de        
eigenlijke gipshoudende mergellagen1    
waar het gips uit drie lensvormige lagen
 bestaat4 ,de eerste twee zijn gemiddeld
 #d of #e meters dik2 de laatste is de  
dikste en strekt zich het verst uit2 te 
,montmartre is zij #bj meters dik4 ,de  
gips heeft daar de gedaante van suiker  
en is in prisma's verdeeld1 gelijkende  

op die van het bazalt4 ,dat geheel      
bovenste gedeelte1 eene                 
zoetwatervorming1 eindigt van onder in  
blauwachtig1 van boven in zeer wit      
mergel4  ,in de bovenste massa vindt men
 de dikhuidige dieren1 paleotheriums1   
anoplotheriums1 enz41 waarmede wij      
weldra kennis zullen maken1 en die      
beschouwd kunnen worden als de wezens1  
die het kenmerk zijn der bovenste eocene
 formatie4  ,dit is de opvolging der    
versteende lagen tijdens de eocene      
periode4 ,merkwaardig is het1 dat die   
gesteenten eene belangrijke rol gespeeld
 hebben bij den bouw van steden en      
woningen4 ,indien er geene bouwsteenen  
waren1 hoe zouden dan dorpen1 steden1   
huizen en monumenten gebouwd kunnen     
worden8 ,de menschheid is niet alleen   
afhankelijk van het dieren- en          
plantenrijk1 maar is ook de slaaf van   
het delfstoffenrijk1 dat zich afspiegelt
 in hare wijze van werken en hare       
geschiedenis4  ,die afwisselingen van   
zee1 vastland en meren hebben alleen in 

die ne periode honderdduizenden jaren   
geduurd6  ,om zich een denkbeeld te     
vormen van de buitengewone              
veranderlijkheid in de eocene periode1  
zij het voldoende op te merken1 dat het 
oudste gedeelte der tertiaire formatie  
in het bekken van ,parijs               
vertegenwoordigd wordt door een         
twintigtal verschillende lagen1 die     
ieder eene bijzondere mineralogische    
karaktertrek of enkele eigenaardige     
fossielen bezitten1 en waarvan sommige  
zeevormingen1 andere zoetwatervormingen 
zijn2 daarentegen bestaat zij in de     
,pyrenen1 in ,zuid-,europa1 tot zelfs in
 ,china1 bijna uitsluitend uit eene bank
 vast opeengedrongen kalksteen1 die     
geheel eene zeeformatie is1 en het      
voorkomen heeft van eene ,juraformatie1 
waarin het wemelt van foraminiferen1    
zoodat zelfs de steen nummulietenkalk   
genoemd wordt4 ,in al de bekkens ontdekt
 men tusschen de verschillende lagen    
fossielen1 en wel gewoonlijk des te     
talrijker1 naarmate men in eene hoogere 

laag komt4 ,iedere afdeeling der        
tertiaire periode onderscheidt zich dan 
ook duidelijker van de krijtperiode dan 
van volgende perioden3 een groot aantal 
soorten der miocene periode komen ook in
 de pliocene formatie voor1 en de       
tegenwoordige zeen1 b4v4 de             
,middellandsche zee1 bevatten nog een z 
groot aantal pliocene weekdieren1 dat de
 grens niet gemakkelijk te trekken is   
tusschen de tertiaire bezinkingen en die
 van onzen tijd4 ,voegen wij nog        
hierbij1 dat men in den laatsten tijd   
een groot aantal tertiaire soorten      
ontdekt heeft1 die men meende1 dat      
uitgestorven waren1 en die toch in de   
diepten der zee in grooten getale       
voorkomen4  ,de poolstreken1 thans      
ijskoud en verlaten1 waren toen1 evenals
 in de secundaire tijden1 bedekt met    
plantenrijke bosschen2 doch er is reeds 
eene neiging tot afkoeling4 ,het zijn   
geen tropische planten meer1 maar       
platanen1 linden1 kastanjes1 beuken1    
pijnboomen1 berken1 noteboomen4 ,die    

boomen zullen later eerst in onze       
streken gevonden worden1 wanneer de     
temperatuur voldoende gedaald zal zijn4 
,maar in dien tijd waren ,frankrijk1    
,duitschland1 ,belgi1 ,engeland nog met 
palmboomen bedekt1 omdat daar nog een   
tropisch klimaat heerschte4  ,langzaam  
en geleidelijk1 doch steeds             
vooruitgaande1 heeft zich van eeuw tot  
eeuw het leven ontwikkeld en gesplitst4 
,de ongewervelde dieren der azosche     
periode hebben het aanzijn geschonken   
aan de gewervelde dieren4 ,op de        
weekdieren zijn de visschen gevolgd1 op 
de visschen de kruipende dieren van het 
water1 daarop de tweeslachtige dieren1  
en uit de kruipende dieren zijn de      
vogels voortgekomen4 ,met de            
vogelbekdieren en de buideldieren1 uit  
de tweeslachtige dieren voortgekomen1 is
 de heerschappij der zoogdieren         
begonnen1 die tijdens het tertiaire     
tijdperk de wereld zijn gaan            
beheerschen4 ,wij zullen thans de       
ontwikkeling dier klasse van hoogere    

dieren volgen1 waaruit de dikhuidige1 de
 herkauwende1 de verscheurende dieren1  
de knaagdieren1 de halfapen1 de apen en 
de mensch zijn voortgekomen4  ,wij geven
 hier 7blz4 #dii7 eene schets van het   
chronologisch verband tusschen de       
ontwikkeling van het dierenrijk en de   
opvolging der geologische tijdperken4   
,en blik is voldoende1 om die grootsche 
geschiedenis te kunnen opbouwen4 ,de    
tegenwoordige orden der visschen        
bestonden reeds tijdens de krijtperiode1
 en waarschijnlijk reeds vroeger2 zij   
begonnen zich te vormen in de devonische
 en de steenkoolperiode4 ,de            
tegenwoordige orden der kruipende dieren
 bestonden reeds vr de eocene periode2  
hunne vorming is begonnen in de         
permische periode4 ,de tegenwoordige    
orden der zoogdieren zijn eerst volledig
 tot ontwikkeling gekomen in de miocene 
periode2 in het eocene tijdperk begonnen
 zij zich eerst te splitsen en          
verschilden zij nog slechts zeer weinig 
van elkander4  ,in de eocene formatie   

der ,vereenigde ,staten zijn de         
kruipende dieren talrijk1 hoewel zij    
vervallen zijn van den rang1 dien zij in
 de secundaire periode innamen4 ,men    
vindt geene landdinosauri meer1 en er   
vliegen geene pterosauri meer in de     
lucht3 deze zijn met de ,jurazeen en    
krijtzeen1 waarin zij leefden1          
verdwenen4 ,voortaan nemen de           
krokodillen1 schildpadden en hagedissen 
hunne plaats in1 en de slangen treden   
voor het eerst op het vasteland van     
,amerika op4 ,de krokodillen behooren   
reeds tot de tegenwoordige typen1 reeds 
een twaalftal soorten kunnen            
onderscheiden worden4 ,van de           
schildpadden zijn reeds #dc soorten     
bekend4 ,men kent nog slechts zes eocene
 soorten van slangen4  ,in de bezinksels
 der eocene zeen heeft men verschillende
 roggen gevonden1 en daaronder den      
sidderrog of electrischen rog1 dien men 
kan herkennen aan zijne om het geheele  
lichaam gelegen vinnen4 ,men heeft      
sidderroggen gevonden in de omstreken   

van ,verona1 op den berg ,bolca1 die    
beroemd is door zijn groot aantal       
fossielen2 zij zijn veel grooter dan    
die1 welke thans de ,middellandsche zee 
bewonen4 ,die fossiele wezens hebben    
thans hunne vertegenwoordigers bijna    
uitsluitend in de zuidelijke zeen2 de   
ostracion quadricornis b4v4 is          
merkwaardig door de vreemde ligging     
zijner oogen1 die op horens bevestigd   
zijn 7fig4 #bgg74  ,ook te ,aix         
7,provence7 heeft men eene groote       
hoeveelheid fossiele visschen4 ,men     
vindt daar vooral eene soort van karper 
7lebias cephalotes71 die zich van de    
overige karpers onderscheidt door zijnen
 van tanden voorzienen bek4 ,die soort  
bestaat nog heden ten dage in het       
zoetwater van ,provence4 ,fig4 #bgf is  
gemaakt naar eene teekening van         
,agassiz4  ,tot de merkwaardigste       
visschen van dat tijdperk behoort de    
platax altissimus 7fig4 #bgh74  ,de     
vogels1 die wij voor het eerst in de    
gedaante van den archeopteryx hebben    

zien verschijnen1 scheiden zich thans   
voor goed van de kruipende dieren4 ,fig4
 #bgi stelt een merkwaardig afdruksel   
voor1 in de benedenlagen van den heuvel 
van ,montmartre gevonden4 ,het zijn de  
overblijfselen van een gevleugeld wezen1
 dat het voorkomen en den bouw heeft van
 onze tegenwoordige vogels1 en dat men  
den naam gegeven heeft van den vogel van
 ,montmartre4  ,die vogel was niet      
bijzonder groot4 ,de gastornis          
parisiensis echter1 in #ahee door       
,gaston ,plant in de eocene lagen van   
,mendon gevonden1 moet1 zooals uit de   
gevonden tibia blijkt1 eene zeer groote 
vleugelwijdte gehad hebben4  ,wij zullen
 zien1 dat de vogels eerst in de miocene
 periode tot hunne volle ontwikkeling   
komen4 ,zooals wij reeds hebben         
opgemerkt1 zijn het de zoogdieren1 die  
kenschetsend zijn voor het tertiaire    
tijdperk4 ,wij hebben vroeger reeds     
gesproken over hun eerste optreden in   
den vorm van buideldieren4 ,die lagere  
zoogdieren zijn in ,europa de           

voorgangers der placentaire zoogdieren  
geweest2 na daar in de secundaire       
periode te hebben geleefd1 zijn zij in  
de eocene periode zeldzaam geworden en  
in het midden der miocene periode       
verdwenen4 ,waarschijnlijk zijn         
verscheidene van deze in placentaire    
zoogdieren veranderd4 ,diegene1 welke   
geen verandering hebben ondergaan of    
niet verhuisd zijn1 waren in den strijd 
om het bestaan in ongunstige            
omstandigheden4 ,hoe groot ook hun moed 
en hunne kinderliefde zijn1 toch zijn   
hunne jongen1 zwakke en ontijdig ter    
wereld gekomen wezens1 meer blootgesteld
 aan de aanvallen der roofdieren dan de 
placentaire zoogdieren en vooral de     
knaagdieren en dikhuidigen1 die reeds   
zeer ontwikkeld ter wereld komen4       
,bovendien kunnen de buideldieren met   
hunne jongen in hunnen buidel of op     
hunnen rug geene rivieren oversteken    
zonder gevaar te loopen ze in het water 
te zien stikken2 de placentaire         
zoogdieren1 wier jongen genoeg          

ontwikkeld ter wereld komen om te kunnen
 loopen en zwemmen1 ondervinden         
diezelfde bezwaren niet4 ,daar de       
grasetende dieren van veld tot veld     
moeten gaan om de planten te plukken1   
die in ieder jaargetijde bloeien1 moeten
 zij meer last gehad hebben van zeearmen
 en stroomen dan de vleeschetende       
buideldieren2 misschien is dit n der    
redenen1 waarom zij vroeger uit onze    
streken verdwenen zijn1 want opmerkelijk
 is het1 dat men in onze tertiaire      
formaties geen enkel grasetend          
buideldier gevonden heeft1 en wel       
overblijfselen van vleeschetende        
buideldieren4  ,in de eerste helft van  
het tertiaire tijdperk waren er in      
,parijs1 ,auvergne1 ,vaucluse1          
,zwitserland dieren1 die zeer veel      
geleken op de tegenwoordige             
buidelratten4 ,men kan er niet aan      
twijfelen1 dat zij eenen soortgelijken  
bouw gehad hebben2 ,cuvier toch heeft   
bij n van deze de buidelbeenderen       
teruggevonden1 die dienen tot steun van 

den buidel1 waarin de jongen geplaatst  
zijn4 ,deze ontdekking behoort tot die1 
welke het meest den grooten             
natuuronderzoeker belang inboezemden2   
vrdat hij het bekken gezien had1 was hij
 overtuigd1 dat het dier buidelbeenderen
 bezat1 omdat de studie der tanden en   
van het geraamte hem reeds tot de       
verwantschap van die dieren met de      
buidelratten had doen besluiten4 ,cuvier
 was van meening1 dat er een nauw       
verband bestaat tusschen de             
verschillende organen2 hij meende1 dat  
de aanwezigheid van het ne orgaan de    
aanwezigheid van een ander orgaan       
medebrengt2 toen hij dus in het gips van
 ,montmartre een dier zag1 dat tanden   
had als eene buidelrat1 beweerde hij    
reeds vooruit1 dat het ook              
buidelbeenderen moest hebben als eene   
buidelrat4 ,toen hij dus het dier ging  
uitgraven1 en het bekken ging           
blootleggen1 riep hij eenige vrienden te
 zamen1 om hen getuige te doen zijn van 
de ontdekking der buidelbeenderen1 en   

werkelijk werd zijne voorspelling       
bewaarheid4  ,toch had het kunnen zijn1 
dat ,cuvier niet zoo gelukkig geweest   
ware2 men moet immers de wet van het    
onderling verband der verschillende     
organen niet te streng toepassen4       
,cuvier toch1 die aan de                
onveranderlijkheid der soorten geloofde1
 meende1 dat een hond altijd een hond1  
eene buidelrat altijd eene buidelrat is4
 ,toch behoeft dit niet steeds het geval
 te zijn2 een dier kan tegelijkertijd de
 karaktertrekken van twee verschillende 
soorten of van twee verschillende       
klassen gehad hebben4 ,het is zelfs     
mogelijk1 dat het een schakel geweest is
 tusschen de twee voornaamste           
afdeelingen van de klasse der           
zoogdieren4 ,wij hebben hiervan het     
bewijs gehad bij de vogel-reptielen en  
de dinosauri4  ,de eocene periode       
kenmerkt zich door eenen merkwaardigen  
rijkdom en eene groote verscheidenheid  
van soorten van dikhuidigen1 die onder  
de viervoetige dieren van onzen tijd    

niet meer gevonden worden2 zij kwamen   
overeen met de tapirs1 de rhinocerossen 
en de kameelen4 ,het zijn de            
paleotheriums1 lophiodons1              
anoplotheriums1 anthracotheriums1       
cheropotami1 adapis1 alle door ,cuvier  
ontdekt4 ,wij zullen ze in breede       
trekken beschrijven4  ,de paleotheriums 
geleken op de tapirs door hunnen        
algemeenen bouw1 den vorm van hunnen kop
 en de kortheid der neusbeenderen1      
waaruit blijkt1 dat zij evenals de      
tapirs eenen kleinen snuit hadden1 ook  
hadden zij zes snijtanden en twee       
hoektanden in iedere kaak2 maar door    
hunne kiezen1 waarvan de bovenste plat  
en van verhevene halvemaansvormige      
plooien voorzien waren1 en door hunne   
pooten1 die alle vier drie toonen       
bevatten 7bij de tapirs hebben de       
voorpooten vier toonen7 gelijken zij op 
den rhinoceros #dg4  ,het is ne der     
meest verspreide soorten uit die        
formatie4 ,reeds ,cuvier schrijft1 dat  
de gipsgroeven in de omstreken van      

,parijs er van wemelen3 men vindt daar  
beenderen van zeven verschillende       
soorten4 ,de eerste 7paleotherium       
magnum71 is zoo groot als een paard2    
drie andere zijn van de grootte van een 
varken1 maar ne daarvan met lange1      
smalle pooten1 ne met breedere pooten1  
ne met nog breedere en nog kortere      
pooten2 de vijfde soort1 van de grootte 
van een schaap1 heeft nog kortere en    
breedere pooten2 de zesde soort heeft de
 grootte van een lammetje1 en heeft     
slanke pooten1 waarvan de uiterste      
toonen korter zijn dan de overige2 de   
zevende soort is zoo groot als eene     
haas4  ,men heeft ook in andere streken 
van ,frankrijk paleotheriums gevonden3  
te ,puy-en-,velay1 in de gipshoudende   
mergel2 in de omstreken van ,orleans1 in
 de mergellagen1 en bij ,issel in eene  
laag molasse4 ,maar vooral in de molasse
 van ,dordogne komt het paleotherium    
even talrijk voor als in de gipsgroeven 
van ,parijs4  ,de lophiodons zijn nog   
nader verwant met de tapirs dan de      

paleotheriums1 daar ook hunne           
benedenkiezen dwarse verhevenheden      
bezitten4 ,in enkele opzichten wijken   
zij er echter weder van af4  ,cuvier    
heeft in ,frankrijk #ab soorten ontdekt1
 alle begraven in mergel1 uit zoetwater 
gevormd1 en met limneden gevuld4 ,de    
grootste soort bevindt zich nabij       
,orleans1 in dezelfde groeve als de     
paleotheriums2 zij gelijkt op den       
rhinoceros4 ,op dezelfde plaats is eene 
tweede1 kleinere soort2 eene derde soort
 vindt men te ,montpellier1 eene vierde 
bij ,laon1 twee bij ,bichsweiller in den
 ,elzas1 vijf in ,berry bij ,argenton4  
,de verschillende soorten verschillen   
onderling in grootte2 de kleinste waren 
nauwelijks zoo groot als een lammetje2  
ook vindt men kleine verschillen in den 
vorm der tanden1 die wij hier niet      
zullen bespreken4 ,in de bovenste lagen 
van de ,parijsche grofkalk heeft men een
 groot aantal fossiele beenderen van    
lophiodons gevonden4  ,de               
anoplotheriums1 die men in de           

gipsgroeven buiten ,parijs gevonden     
heeft1 hebben sommige karaktertrekken1  
die men bij geen enkel ander dier       
terugvindt2 pooten met twee toonen1     
waarvan de middelhandsbeenderen niet met
 elkander vereenigd zijn zooals bij de  
herkauwende dieren1 en tanden1 die tegen
 elkander aanliggen1 zooals dit thans   
alleen bij den mensch het geval is4  ,er
 bestaan drie soorten van               
anoplotheriums2 de anoplotheriums in den
 eigenlijken zin1 de xiphodons en de    
dichobuni1 die in den vorm der tanden   
van elkander verschilden4  ,het meest   
verspreide anoplotherium was een dier   
van de hoogte van een wild zwijn1 doch  
veel langer en voorzien van eenen langen
 en dikken staart1 zoodat het ongeveer  
de afmetingen had van eenen grooten     
otter4 ,waarschijnlijk kon het goed     
zwemmen3 men vindt op den bodem der zee 
zijne beenderen ingesloten in het gips1 
dat zich daar afzette4  ,de xiphodon was
 slank en licht als eene schoone        
gazelle4  ,de dichobunus had de grootte 

van eene haas4 ,hij onderscheidt zich   
van de anoplotheriums en de xiphodons   
door twee kleine en dunne teenen aan    
iederen voet1 naast de twee groote      
teenen4  ,de anthracotheriums liggen    
tusschen de paleotheriums1 de           
anoplotheriums en de varkens in4 ,twee  
van die soorten zijn in het bruinkool   
van ,cadibona bij ,savona gelegen4 ,de  
eerste geleek in grootte op den         
rhinoceros1 de tweede was veel kleiner4 
,men vindt ze ook in den ,elzas4 ,hunne 
kiezen gelijken op die der              
anoplotheriums2 doch zij hebben scherpe 
hoektanden4  ,de cheropotamus komt in de
 gipsgroeven bij ,parijs voor1 naast de 
paleotheriums en de anoplotheriums1 maar
 hij is veel zeldzamer4 ,zijne achterste
 kiezen zijn van boven vierkant1 van    
onderen rechthoekig en hebben vier      
kegelvormige verhevenheden1 omgeven door
 kleinere bulten4 ,zijne hoektanden zijn
 klein4 ,hij was zoo groot als een      
varken4  ,de adapis had de grootte van  
een konijn2 zij komt ook in de          

gipsgroeven van ,parijs voor1 en was    
nauw verwant aan het anoplotherium4     
,wij kennen dus bijna #dj uitgestorven  
dikhuidige dieren4  ,dit groote aantal  
dikhuidigen is des te merkwaardiger1    
daar wij in de formatie1 die wij thans  
behandelen1 bijna geene herkauwende     
dieren vinden1 terwijl deze thans in    
zoovele soorten voorkomen bij de herten 
en gazellen en zulke groote afmetingen  
kunnen aannemen1 zooals bij het rund1 de
 giraffe of den kameel4  ,doch die      
dikhuidigen waren niet de eenige        
bewoners van de landen1 waar zij        
leefden4 ,in de gipsgroeven immers      
vinden wij daarbij verscheurende dieren1
 knaagdieren1 verscheidene soorten van  
vogels1 krokodillen en schildpadden2 die
 twee laatste dieren vindt men ook met  
de dikhuidigen in de molasse en de      
mergel van het midden en het zuiden van 
,frankrijk4 ,ook is eene vleermuis      
merkwaardig1 te ,montmartre ontdekt4    
,te ,montmartre zijn ook de beenderen   
van eenen vos gevonden1 die van onzen   

vos afwijkt en evenzoo verschilt van den
 jakhals1 den isatis en den             
,amerikaanschen vos2 evenzoo eene soort 
wilde kat en twee of drie verscheurende 
dieren1 die nog niet goed bekend zijn4  
,de krokodillen uit dat tijdperk        
gelijken op onze gewone krokodillen door
 den vorm van hunnen kop1 terwijl men in
 de banken der ,juraperiode alleen      
soorten vindt1 die aan de gavialen      
verwant zijn4 ,de schildpadden van dien 
tijd zijn alle zoetwaterdieren2 sommige 
behooren tot de emydiden2 en er zijn te 
,montmartre en vooral in de molasse van 
,dordogne1 grootere dan die1 welke men  
levend kent2 andere zijn trionychidae of
 schildpadden met weeke lippen4 ,die    
soort1 die men gemakkelijk kan herkennen
 aan den vorm van hare schildbeenderen1 
en die thans alleen voorkomt in de      
rivieren der warme landen1 zooals de    
,nijl1 de ,ganges1 de ,orinoco1 kwam in 
grooten getale voor in de streken1 door 
de paleotheriums bewoond4 ,men vindt    
eene ontzaglijke hoeveelheid            

overblijfselen te ,montmartre en in de  
molasse van ,dordogne en andere         
bezinkingen uit dien tijd in het zuiden 
van ,frankrijk4  ,de zoetwatermeren1 in 
wier omtrek al deze dieren leefden1 en  
die hunne beenderen opnamen1 bevatten   
behalve schildpadden en krokodillen1    
enkele visschen en schelpen4 ,al de     
dieren1 die men daar gevonden heeft1    
zijn even vreemd aan ons klimaat en even
 onbekend in de wateren van onzen tijd1 
als de paleotheriums en de overige      
viervoetige dieren van dien tijd4 ,zelfs
 de visschen behooren gedeeltelijk tot  
onbekende soorten4  ,het is dus niet    
twijfelachtig1 dat die eerste groote    
bevolking van zoogdieren gedeeltelijk   
vernietigd is2 overal dan ook1 waar men 
hunne overblijfselen vindt1 zijn        
daarboven groote bezinkingen van eene   
zeevorming1 zoodat later de zee weder   
gestroomd heeft over de landen1 waar die
 dieren woonden en ze gedurende langen  
tijd bedekt heeft gehouden4  ,nog niet  
lang geleden1 in #ahhd1 heeft ,lemoine  

in de lagere eocene formatie in de      
omstreken van ,parijs een zoogdier      
gevonden1 dat hij den naam gegeven heeft
 van pleuraspidotherium4 ,dat dier was  
verwant aan de buideldieren en het      
paleotherium4  ,onlangs bij den bouw van
 den nieuwen spoorweg van ,st4-,cloud   
naar ,marly-le-,roy heeft men over eene 
groote uitgestrektheid het zand van     
,fontainebleau blootgelegd met de       
schelphoudende mergel4 ,men heeft       
daarin1 onder talrijke fossiele         
overblijfselen1 veertien verbazend zware
 en groote ribben gevonden4 ,zij zijn   
#dc centimeters lang en even dik als    
breed4 ,gaudry meent1 dat zij behoord   
moeten hebben tot het grootste          
zeezoogdier1 dat tot nu toe in de       
omstreken van ,parijs ontdekt is4 ,het  
moet geleken hebben op onze             
tegenwoordige zeekoe1 een groot         
grasetend walvischachtig zoogdier4 ,de  
vinnen bestaan uit vijf vingers1 die    
werkelijke handen vormen4 ,de wijfjes   
hebben twee groote melkklieren4 ,men    

kent geen enkel ander dier met zoo zware
 en groote ribben4  ,doch de grootste   
schatten voor de paleontologie zijn in  
den laatsten tijd in ,amerika ontdekt4  
,sedert den bouw van den spoorweg1 die  
,amerika doorsnijdt van den             
,atlantischen tot den ,stillen ,oceaan1 
zijn streken onderzocht1 die tot dien   
tijd voor de beschaving en de wetenschap
 gesloten waren4 ,men heeft daar eene   
menigte fossiele dieren gevonden1       
waarvan verscheidene zeer veel          
verschillen van die van ,europa4  ,dat  
gedeelte van ,wyoming1 begrepen tusschen
 het ,rotsgebergte en den               
,wahsatchketen1 is n der streken1 die   
den paleontologen de meeste verrassingen
 aanbieden4 ,in de eocene periode was de
 zee1 die tijdens de krijtperiode die   
streken bedekt had1 door groote         
zoetwatermeren vervangen1 aan wier      
oevers een rijke plantengroei ontstond1 
en waar de reusachtige dikhuidigen zich 
ontwikkelden1 wien men den naam van     
dinoceratiden gegeven heeft4 ,marsh     

heeft een groot werk geschreven over die
 vreemde schepselen2 het is nog rijker  
in belangrijke gegevens dan dat1 waarvan
 wij vroeger gesproken hebben naar      
aanleiding van de tandvogels4  ,de      
schedel der dinoceratiden #dh verklaart 
ons1 waarom men hun dien naam gegeven   
heeft4 ,nog nooit had men koppen gezien 
met zveel horens3 de neusbeenderen      
dragen twee kleine beenige uitsteeksels2
 de vrkaken leveren boven de hoektanden 
twee stevige uitsteeksels2 een derde nog
 grooter en merkwaardiger paar wordt    
door de zijbeenderen gevormd2 men heeft 
getracht van dit vreemde dier eene      
voorstelling te maken1 die in fig4 #bhc 
is weergegeven4  ,ook de hersenen zijn  
bijzonder vreemd en veel kleiner dan bij
 eenig ander zoogdier1 zoodat zij op die
 van kruipende dieren gelijken4 ,de     
geringe afmeting der hersenen is een    
karaktertrek1 eigen aan verscheidene    
zoogdieren der tertiaire formatie2 dat  
gedeelte van het lichaam is eerst tot   
meerdere ontwikkeling gekomen bij de    

dieren van het middelste tertiaire      
tijdperk en vooral bij die der          
tegenwoordige periode4 ,daar er in het  
algemeen verband bestaat tusschen de    
ontwikkeling der hersenen en het        
verstand1 mag men aannemen1 dat de      
oudere zoogdieren minder verstand hadden
 dan die van onzen tijd4  ,het fossiele 
dier1 dat door zijne ledematen en zijne 
tandvorming het meest tot de            
dinoceratiden nadert1 is de coryphodon2 
maar toch is het nog ver van de         
dinoceratiden verwijderd4               
,niettegenstaande hunne verbazende      
grootte en bepaalde punten van          
overeenkomst in hunne ledematen1 kunnen 
de bekende groote dieren der            
,western-,territories toch niet in      
verband gebracht worden met de          
snuitdieren1 want zij hadden noch eenen 
snuit1 noch bovensnijtanden1 en hoewel  
hunne pooten eenige overeenkomst hebben 
met die der olifanten1 verschillen zij  
daarvan weder in vele andere opzichten4 
,de dinoceratiden zijn inderdaad wezens1

 die verdwenen zijn zonder              
nakomelingschap achter te laten1 nadat  
zij aan de eocene wereld een            
vreemdsoortig voorkomen gegeven hadden4 
,het is inderdaad vreemd1 dat men reeds 
in het begin der tertiaire periode zulke
 groote zoogdieren vindt3 de            
onderzoekingen toch1 in den laatsten    
tijd in ,amerika gedaan1 en die welke in
 ,europa volbracht zijn1 hadden slechts 
nietige zoogdieren der secundaire       
periode aan het licht gebracht4  ,van   
#ahgj tot #ahhc heeft ,marsh de         
overblijfselen van meer dan #bjj        
exemplaren van dinoceratiden verzameld1 
zonder nog te spreken van de tallooze   
fossielen1 tot andere groepen           
behoorende4 ,men kent reeds #cj         
verschillende soorten4 ,de studie van   
dat prachtige materiaal is de grondslag 
van zijne schoone verhandeling4  ,zooals
 wij zagen behooren de hersenen tot de  
merkwaardigste organen der              
dinoceratiden3 zij zijn kleiner dan van 
eenig ander bekend zoogdier1 zelfs niet 

grooter dan de geheele wervelkolom4 ,de 
ontwikkeling der hersenen heeft in de   
tertiaire periode volgens ,marsh naar de
 volgende wetten plaats gegrepen3  #a4  
,alle zoogdieren der tertiaire periode  
hadden kleine hersenen4  #b4 ,in de     
tertiaire periode zijn de hersenen      
geleidelijk toegenomen4  #c4 ,die       
toeneming had vooral plaats in de       
halfronden4  #d4 ,bij enkele groepen    
worden de hersenwindingen               
samengestelder4  ,de halswervels der    
dinoceratiden gelijken op die der       
snuitdieren1 maar zij zijn langer4 ,de  
geheele hals was een derde langer dan   
die van den olifant4 ,een snuit was dus 
onnoodig1 omdat het dier met den kop den
 grond kon bereiken4 ,de beenderen der  
ledematen zijn over het algemeen zeer   
sterk1 zooals trouwens het geheele      
geraamte1 met uitzondering van een deel 
van den schedel4 ,de voorste ledematen  
hebben veel overeenkomst met die der    
snuitdieren4 ,de voorpooten zijn        
zwaarder dan de achterpooten4  ,indien  

men den dinoceras vergelijkt met enkele 
der grootste veelhoevige dieren van     
onzen tijd1 dan blijkt het1 dat hij     
eenige punten van overeenkomst heeft met
 den rhinoceros en eveneens met den     
olifant4 ,wat zijne grootte betreft1    
staat hij tusschen beide in4 ,in andere 
opzichten herinnert hij ons aan den     
hippopotamus4 ,de merkwaardig kleine    
hersenen en de logheid der ledematen    
wijzen op een dier1 dat zich langzaam   
beweegt1 dat zich niet onttrekken kan   
aan veranderingen in het klimaat1 en dat
 dus veroordeeld is te verdwijnen ten   
gevolge van de wijzigingen1 die er op   
het einde der eocene periode in het     
klimaat hebben plaats gegrepen4  ,de    
zoogdieren der tertiaire periode zijn   
voor ons in bijzonder gunstige          
omstandigheden1 om de ontwikkelingsleer 
te bestudeeren4 ,die wezens1 wier huid  
meestal fijn1 en f naakt f alleen met   
haren bedekt was1 hebben eerst hunne    
volle ontwikkeling bereikt1 toen de     
ontzaglijke kruipende dieren der        

secundaire periode waren uitgestorven1  
wier lederachtige en dikwijls           
gepantserde huid groote voordeelen      
opleverde in den strijd om het bestaan4 
,tijdens het grootste gedeelte der      
tertiaire periode verschilden de        
zoogdieren zeer veel van de             
tegenwoordige zoogdieren2 zij waren nog 
in volle ontwikkeling4  ,staan wij een  
oogenblik stil bij de dikhuidigen1 die  
de gipsgroeven in de omstreken van      
,parijs tot graftombe hadden4           
,montmartre en ,pantin waren hun laatste
 toevluchtsoord4 ,ieder blok1 dat uit   
die groeven komt1 bevat een of ander    
stuk van een been dier zoogdieren1 en   
hoeveel millioenen van die beenderen    
zijn verwoest geworden1 vrdat men aan de
 studie der paleontologie zijne aandacht
 wijdde4  ,de dikhuidigen kunnen in twee
 hoofdgroepen verdeeld worden3 die met  
een oneven aantal teenen1 zooals de     
rhinoceros en de tapir1 en die met een  
even aantal teenen1 zooals het zwijn en 
het nijlpaard4 ,in onzen tijd zijn de   

verschillende soorten van dikhuidigen   
voor het meerendeel scherp van elkander 
gescheiden1 en in dit opzicht vertoonen 
zij een groot verschil met de           
herkauwende dieren1 waarvan sommige z op
 elkander gelijken1 dat men onmogelijk  
de grenslijn tusschen de verschillende  
soorten trekken kan4 ,de tegenwoordige  
dikhuidigen zouden er toe bijdragen om  
de meening van ons af te werpen1 dat de 
verschillende soorten van elkander zijn 
afgestamd2 doch indien wij tot de       
geologische perioden doordringen1 dan   
zien wij de ledige ruimten zich         
aanvullen3 ,de verschillende soorten1   
zegt ,gaudry1 liggen z dicht bij        
elkander1 dat men moeilijk het denkbeeld
 van zich kan afzetten1 dat die         
gelijkenis op eene gemeenschappelijke   
afstamming wijst4  ,als voorbeeld der   
tegenwoordige dikhuidigen1 die van      
tertiaire soorten schijnen te zijn      
afgeleid1 kan men den rhinoceros noemen4
 ,die welke in ,afrika te huis behooren1
 verschillen in vele opzichten van die1 

welke in ,azi leven2 er is dus geen     
grond1 om te meenen1 dat de ne soort in 
rechte lijn van de andere afstamt4 ,het 
is veeleer natuurlijk te meenen1 dat zij
 beide afstammen van hunne tertiaire    
voorgangers2 want zij hebben daarmede   
bijzonder veel overeenkomst3 de         
tegenwoordige ,aziatische rhinoceros    
herinnert aan den rhinoceros            
,schleiermacheri van ,pikermi1          
,eppelsheim en ,sansan2 de tweehoornige 
,afrikaansche rhinoceros heeft eene     
treffende overeenkomst met den          
rhinoceros pachygnathus van ,pikermi4   
,de rhinocerossen zijn nog niet zeer    
oud2 zij zijn in de tertiaire periode   
voorafgegaan door de acerotheriums1 de  
paleotheriums1 de paloplotheriums4 ,de  
romp en de ledematen van die            
verschillende dieren hebben merkwaardig 
veel overkomst met elkander4 ,hunne     
verdeeling in soorten berust op het     
onderzoek van den schedel en hunne      
tandvorming2 zij verschillen niet zveel1
 of men kan nog begrijpen1 dat zij      

gemeenschappelijke stamouders bezaten4  
,opdat onze lezers zelf over die        
verwantschap kunnen oordeelen1 geven wij
 in fig4 #bhd en #bhe de fossiele       
geraamten weer1 wier vergelijking ons   
als het ware eene openbaring is van     
hunne afstamming4 ,het eerste is van het
 paleotherium magnum der bovenste eocene
 formatie2 het tweede is van den        
rhinoceros pachygnathus uit de bovenste 
miocene formatie4 ,zoo wordt door de    
meest verschillende feiten de leer van  
de verandering der soorten bevestigd4   
,het valt niet te ontkennen1 dat de     
plotselinge verschijning der groote     
zoogdieren1 paleotheriums1              
anoplotheriums1 in de tertiaire         
formatie1 de geologen evenzeer moest    
verwonderen als de verschijning van de  
pyramiden van ,egypte1 de groote tempels
 van ,palmyra1 ,paestum en andere de    
verbazing opwekken van den ontwikkelden 
reiziger4  ,zij1 die voor het eerst die 
tempels en pyramiden zagen1 schreven den
 bouw toe aan denkbeeldige wezens1      

demonen1 feen1 goede geesten1 die in de 
plaats treden van de verdwenen macht der
 oude beschaving4 ,vandaar het groote   
aantal legenden1 overleveringen en      
volksgedichten1 die aan ieder dier runen
 verbonden zijn4 ,tevergeefs hebben de  
nieuwe ontdekkingen de verschillende    
ontwikkelingsphasen der menschheid      
leeren kennen1 tevergeefs hebben zij    
doen zien1 hoeveel tusschenschakels er  
waren tusschen het steenen en het       
ijzeren tijdperk1 hoeveel voorloopige   
toestanden er noodig waren voor ieder   
standpunt der menschheid2 hoe lang de   
arische volksstammen de ontwikkeling van
 het sanskrit zijn voorafgegaan2 hoe    
zich achter iedere oudheid eene nog     
oudere oudheid openbaart1 achter ieder  
geslacht een nog ouder geslacht1 en     
hoeveel honderden eeuwen reeds verloopen
 waren1 vrdat de eerstgeborenen van den 
eersten dag der menschenwereld het      
daglicht zagen4 ,tevergeefs1 want de    
gewoonte wint het van hetgeen wij       
aanschouwen4 ,wij moeten ons dus niet er

 over verwonderen1 dat bij de eerste    
openbaring van de beenderen in de       
tertiaire formatie verspreid1 eene      
dergelijke stomme verbazing den geest   
bevangen hield4 ,de menschelijke geest  
kon het raadsel niet ontwarren4 ,hoe    
zouden de geleerdste1 de verstandigste1 
de meest logische denkers een ander     
antwoord kunnen gegeven hebben1 dan3    
,het gaat de menschelijke bevatting te  
boven4 ,laat ons het onmogelijke niet   
beproeven4 ,de organismen1 wier         
overblijfselen wij zooeven ontdekt      
hebben1 waren reeds van het begin af wat
 zij later waren4 ,zij zijn geheel      
afgewerkt uit de hand van den ,schepper 
gekomen4 ,meer te willen weten1 is de   
grenzen van ons kenvermogen             
overschrijden4 ,pas op1 dat het u niet  
duizelt3 houd stil4 ,tracht ,god niet   
van aangezicht tot aangezicht te zien4  
,ziedaar1 met andere woorden1 het       
antwoord van ,cuvier1 die voor den geest
 die nieuwe afgronden geopend had4 ,maar
 de menschelijke weetgierigheid1        

tegelijkertijd aangetrokken en          
afgestooten1 kon geen vrede hebben met  
eene zoo groote angstvalligheid4 ,de    
onmogelijkheid der oude verklaring      
sprong in het oog4 ,hoe kan de eik      
plotseling haren vollen wasdom bereikt  
hebben1 hoe kan de leeuw uit het niet   
ontstaan zijn1 zonder eerst welp geweest
 te zijn8  ,en de mensch1 dien men zich 
dertig jaren oud1 en dus volwassen moest
 voorstellen1 zonder moeder1 zonder     
kindsheid1 dadelijk met zijne volle     
kracht en volle oefening6 ,en die       
oefening is noodig voor de minste       
beweging1 voor de nietigste handeling1  
voor het eenvoudigste gebruik der       
zintuigen4 ,wat zou die man van dertig  
jaren uitrichten1 die plotseling        
verschenen was1 en niet had leeren zien1
 betasten en hooren4 ,wat zou hij hebben
 aan zijne machtige armen1 als hij niet 
kon grijpen1 aan zijne oogen1 als hij   
niet had leeren zien en had leeren      
afstanden beoordeelen2 aan zijne voeten1
 als hij niet had leeren loopen4 ,zijne 

kracht zelf zoude zich tegen hem keeren4
  ,de oplossing kwam1 zooals wij zagen1 
van verschillende punten te gelijk4     
,eerst ziet men hier en daar losse      
draden1 die tot geleiddraden konden     
dienen4 ,de wezens1 die in de           
verschillende tijdperken op elkander    
gevolgd zijn1 hebben dikwijls naast     
groote verschilpunten1 trekken van      
overeenkomst behouden4 ,daar wij de     
laatst opgetreden wezens der schepping  
zijn1 hebben wij de geboorte der wezens 
niet bijgewoond4 ,wij zijn gelijk aan de
 wezens van n dag1 die sterven op den   
dag1 waarop zij geboren zijn1 wij hebben
 den tijd niet gehad om de              
gedaanteverwisselingen der organische   
wereld te leeren kennen4 ,en toch1      
indien wij de overblijfselen            
bestudeeren1 die in de lagen der aarde  
verborgen zijn1 dan kunnen wij uit de   
overeenstemming tusschen de dieren van  
onzen tijd en hunne voorgangers een     
besluit trekken omtrent hunne           
verwantschap4 ,wij vinden b4v4 in       

fossielen toestand hyena's1 katten1     
olifanten1 rhinocerossen1 tapirs1       
zwijnen1 herten1 gazellen1 dolfijnen    
enz41 die nauwelijks van de             
tegenwoordige soorten kunnen            
onderscheiden worden2 men mag dus       
besluiten1 dat zij de voorouders dier   
dieren geweest zijn1 daar het verschil  
niet grooter is dan dat van rassen1 die 
eenen gemeenschappelijken oorsprong     
hebben2 in de geologische tijden1 zoowel
 als in de tegenwoordige tijden1 hebben 
zich de soorten tot rassen              
onderverdeeld1 en het is onmogelijk te  
zeggen1 waar de soort begint1 waar het  
ras ophoudt4  ,doch het zijn niet alleen
 de soorten van eenzelfde geslacht1 die 
de sporen van verwantschap dragen4 ,als 
ik zie1 zegt ,gaudry1 dat het paard op  
het hipparion gevolgd is1 de olifant op 
den mastodon1 de rhinoceros op het      
paleotherium1 de tapir op den lophiodon1
 de otter op den lutrictis1 de hyena op 
het ictitherium1 de hond op den         
amphicyon1 de semnopithecus op den      

mesopithecus enz41 dan geloof ik1 dat   
die geslachten door nauwe banden        
verbonden zijn1 want hunne punten van   
overeenkomst hebben verreweg de overhand
 boven hunne punten van verschil4       
,indien ik geloof aan de verwantschap   
van dieren1 tot verschillende geslachten
 behoorende1 dan geloof ik ook aan de   
verwantschap van dieren uit             
verschillende orden2 ik zie immers      
herkauwende en eenhoevige dieren in de  
plaats treden van dikhuidige dieren1 die
 z dicht daartoe naderen1 dat niemand de
 grens kan aanwijzen tusschen de        
dikhuidige1 de nhoevige en de           
herkauwende dieren4 ,het komt mij dus   
voor1 dat de paleontologen gerechtigd   
zijn tot de meening1 dat zij talrijke   
punten van verwantschap ontdekt hebben  
tusschen de tegenwoordige dieren en de  
zoogdieren1 die hun in de geologische   
tijden zijn voorafgegaan4  ,naarmate ik 
mijne waarnemingen verder heb           
uitgebreid1 zegt de uitnemende          
natuuronderzoeker verder1 ben ik        

bevestigd in de meening1 dat de wezens  
niet afzonderlijk op aarde verschenen   
zijn1 zonder eenig verband2 ik geloof1  
dat in de schijnbare verscheidenheid der
 natuur een plan bestaat1 waarin de     
oneindige ,schepper den stempel zijner  
nheid gedrukt heeft4 ,vandaar1 dat het  
denkbeeld1 om iets van dat plan te      
ontdekken1 mijne schreden op het gebied 
der paleontologie gericht heeft4  ,die  
natuurwet wordt meer en meer bevestigd1 
naarmate wij in onze kennis van de      
geschiedenis der aarde vooruitgaan4     
,naarmate zich de omgeving wijzigt1     
wijzigen zich tegelijkertijd de levende 
soorten4  ,de nieuwe dieren der eocene  
periode kruipen niet meer1 zij loopen en
 springen en blijven niet in de modder  
van een moeras stil zitten4 ,zij zijn   
meesters der aarde en kennen haar1 want 
zij dwalen ver weg1 tot kudden          
vereenigd4  ,sommigen klauteren in de   
boomen en knagen van de vruchten1 die de
 tertiaire flora voor hen heeft doen    
rijpen2 anderen springen van rots op    

rots tot den top der juist boven water  
verrezen bergen2 bijna allen hebben de  
schubbige wapenrusting der kruipende    
dieren afgelegd4 ,het zijn dikhuidige   
zoogdieren1 wier huid met haren bedekt  
is4 ,geen enkele hinderpaal houdt hen   
tegen2 als eene streek uitgeput is1 gaan
 zij verder4 ,het zijn het              
anoplotherium1 de xiphodon1 het         
paleotherium4  ,er zijn er reeds1 die in
 de aarde wroeten met hunnen grooten    
snuit2 anderen ontwortelen de heesters  
met hunne lange ivoren tanden4 ,de      
meesten1 zooals het anoplotherium1 zijn 
geheel zonder wapenen4 ,zonder          
verdedigingsmiddelen zijn zij verschenen
 op de aarde1 waar de oude kruipende    
bevolking niets tegen hen vermocht4     
,hunne kracht zetelt in de vier dunne   
pooten1 die hen in n oogenblik ver weg  
kunnen dragen4  ,elke nieuwe vorm der   
aarde spiegelt zich af in de zeden1 de  
gewoonten1 het instinct en de gedaante  
der wezens3 allen worden meer of minder 
gewijzigd door die nieuwe verdeeling van

 land en water1 door de opheffing der   
bergen en de afkoeling op de hoogten2   
iedere nieuwe vorm der aarde wordt      
afgedrukt in den vorm van ieder wezen4  
,wij zullen daarvoor een nieuw bewijs   
leveren4  ,de ,jurastreek en een groot  
gedeelte van de omgeving der centrale   
bergvlakte van ,frankrijk zijn op       
verscheidene plaatsen bedekt door eene  
bijzondere formatie1 die wegens den     
overvloed van korrelig ijzererts den    
naam gekregen heeft van siderolithische 
formatie4 ,die formatie dagteekent van  
de tweede helft der eocene periode4 ,de 
lagen phosphorzure kalk1 die men in zoo 
groote menigte te ,quercy vindt1 hebben 
in menig opzicht groote overeenkomst met
 de siderolithische formatie1 en        
schijnen even als deze grootendeels tot 
de laatste helft der eocene periode te  
behooren4 ,die lagen bevatten een groot 
aantal fossielen1 vooral van zoogdieren4
  ,die phosphorlagen dan hebben een     
hoogst merkwaardig geslacht leeren      
kennen als tusschenvorm tusschen de     

buideldieren en de placentaire          
zoogdieren1 het is een verscheurend     
dier1 door ,filhol cynohyaenodon1 door  
,gaudry proviverra genoemd4  ,de        
schedelholte toont aan1 dat de          
hersenhalfronden voorzien waren van een 
aantal in de lengte gerangschikte       
windingen misschien vier in getal1 en   
dat de twee middelste een begin van     
kronkelingen vertoonden2 het achterhoofd
 was geheel bloot en zeer stevig4  ,de  
naam yan thylacomorphus1 waaronder die  
schedel is ingeschreven1 toont aan1 dat 
hij1 volgens den geleerden directeur van
 het ,musem1 verwantschap had met de    
buideldieren4  ,ook heeft men in de     
lagere tertiaire formatie een           
verscheurend dier gevonden1 dat tot een 
geheel ander type behoort1 dan alle     
voorgaande3 zijne tanden zijn niet      
scherp en wijzen op de voeding der      
beren1 die tot de allesetende 7omnivore7
 dieren behooren2 dat dier is de        
arctocyon uit de zandsteenformatie van  
la ,fre2 het is het oudste van alle tot 

nu toe bekende zoogdieren in de         
tertiaire formatie4 ,bekwame            
paleontologen hebben gemeend1 dat het   
dier tot de placentaire zoogdieren      
behoorde2 het is echter voornamelijk uit
 den vorm van den schedel gebleken1 dat 
het meer tot de buideldieren naderde4   
,wij mogen ons dus afvragen1 of de      
placentaire zoogdieren niet afstammen   
van de buideldieren4 ,indien wij weten1 
dat de pterodon1 de hyaenodon1 de       
paleonictis1 de proviverra1 de arctocyon
 geleefd hebben in het tijdperk1 waarop 
de buideldieren op het punt waren uit   
,europa te verdwijnen1 om plaats te     
maken voor de placentaire zoogdieren1 en
 wij zien1 dat die verscheurende dieren 
tegelijkertijd karaktertrekken gemeen   
hebben met de buideldieren en de        
placentaire zoogdieren1 dan mogen wij   
aannemen1 dat zij inderdaad de          
afstammelingen zijn van de buideldieren 
der secundaire periode4  ,men vindt     
zelfs herinneringen aan den bouw der    
buideldieren bij dieren1 die het        

voorkomen hebben van ware placentaire   
dieren2 zoo heeft de amphicyon1 die tot 
de familie der honden behoort1 hetzelfde
 aantal bovenachterkiezen als de        
buideldieren en zijn schouderblad       
gelijkt meer op dat van die dieren dan  
op dat der honden4 ,de cynodon is       
verwant aan den hond en de civetkat4    
,het ligt dus voor de hand1 te          
besluiten1 dat de tegenwoordige wezens  
van die der oude tijden afstammen4 ,de  
geschiedenis van een bepaald tijdperk   
hangt samen met die van het voorafgaande
 tijdperk4  ,de eocene periode heeft de 
geboorte bijgewoond van de halfapen1    
wezens1 die vroeger door de             
natuuronderzoekers onder de apen        
gerangschikt werden1 maar die dien naam 
niet verdienen en veeleer tusschen de   
handvleugeligen 7vleermuizen7 en de apen
 inliggen4 ,men zal zich rekenschap     
geven van de punten van verschil        
tusschen de halfapen en de apen1 als men
 bedenkt1 dat tot de eerste behooren de 
maki1 de lori1 de galago1 de tarsius    

7spookaap71 de galeopithecus1 7kataap7  
terwijl tot de tweede behooren de sajou1
 de baviaan1 de makaki1 de groene       
meerkat1 de hulman1 de gibbon1 de       
orang-oetan1 de chimpansee en de        
gorilla4 ,het onderscheid is bijzonder  
groot1 de vierhandigen omvatten dus twee
 duidelijk van elkander te onderscheiden
 groepen3 de halfapen en de apen4       
,rttmeyer is de eerste1 die eenen       
fossielen halfaap gevonden heeft4 ,de   
geleerde ,bazelsche hoogleeraar vond    
onder de eocene fossielen1 in de        
siderolithische formatie van ,egerkingen
 bij ,solothurn een stuk van eene kaak1 
die slechts drie kiezen bevatte2 daarin 
wist hij eenen halfaap te herkennen1    
dien hij den naam gaf van coenopithecus4
  ,in #ahgc vond ,delfortrie in de      
phosphor-lagen eenen bijna volledigen   
kop van eenen oorspronkelijken halfaap1 
dien hij den naam gaf van palaeolemur4  
,na dien tijd vond ,filhol in diezelfde 
formatie den kop van eene tweede soort  
van datzelfde geslacht1 die zich door   

zijne grootere afmetingen en vooral door
 zijnen gerekten vorm onderscheidde4    
,dezelfde natuuronderzoeker heeft nog   
eenen kleinen halfaap1 door hem         
necrolemur genaamd1 leeren kennen4      
,gaudry leidt uit het onderzoek der     
halfapen1 die in de phosphorzure kalk   
gevonden zijn1 af1 dat zij eenen        
gemeenschappelijken oorsprong met de    
eocene dikhuidige dieren kunnen gehad   
hebben4 ,de waarschijnlijkheid van die  
meening neemt toe1 nu ,milne-,edwards en
 ,grandidier in hun werk over de        
zoogdieren van ,madagascar bewezen      
hebben1 hoe groote overeenkomst er      
bestaat tusschen de halfapen en de      
veelhoevige dieren4 ,om aan te toonen1  
dat verscheidene der halfapen           
karaktertrekken gehad hebben tusschen de
 tegenwoordige halfapen en de eocene    
dikhuidigen1 behoeven wij slechts de    
omstandigheden hunner ontdekking te     
vermelden4 ,toen ,delfortrie den schedel
 van den door hem ontdekten halfaap     
bestudeerd had1 zond hij dien naar      

,gaudry met verscheidene andere         
fragmenten1 die in de phosphorzure kalk 
gevonden waren4 ,onder die monsters was 
ook eene kaak1 die hem herinnerde aan   
een stuk uit de gipsgroeven van ,parijs1
 waarvan de indeeling hem veel moeite   
gekost had1 en dat geleek op eene kaak  
door ,gervais onder den naam van        
aphelotherium beschreven1 maar waarvan  
het moeilijk was te zeggen1 tot welke   
groep zij moest worden gerekend4 ,de    
vergelijking van zoodanige kaken met de 
stukken1 door ,delfortrie ontdekt en met
 die van de levende halfapen1 overtuigde
 hem1 dat de monsters van den geleerden 
natuuronderzoeker en de kaken van het   
aphelotherium tot dezelfde halfapen     
behoorden4 ,tevens herinnerde hij zich1 
dat in de bovenste eocene formatie een  
fossiel voorkwam1 waarvan de            
rangschikking even lastig was als van   
het aphelotherium3 de adapis            
parisiensis1 en kwam hij tot de         
gevolgtrekking1 dat ook deze tot        
diezelfde soort van halfapen behoort4   

,is dit het geval1 dan is het bewezen1  
dat de halfapen voorheen niet zoover van
 de dikhuidigen verwijderd waren als    
thans3 ,cuvier toch rangschikt den      
adapis onder de dikhuidigen4 ,gervais   
heeft voorloopig het aphelotherium naast
 de dikhuidigen gerangschikt4 ,dat er   
eertijds trekken van overeenkomst       
bestaan hebben tusschen de halfapen en  
de dikhuidigen1 mag dus worden          
aangenomen1 niettegenstaande het        
ontdekte materiaal nog niet bijzonder   
rijk is4 ,gaudry is na het onderzoek der
 gevonden kaken van meening1 dat ook de 
apen van de dikhuidigen kunnen          
afstammen4  ,zooals men ziet1 zijn de   
halfapen naar de ontwikkeling van het   
organische leven sedert het begin der   
aarde1 juist op hunnen tijd gekomen1 en 
wel in de eocene periode2 wij zullen de 
ware apen in de volgende periode zien   
verschijnen4 ,fig4 #bhf geeft ons eene  
teekening van eenen halfaap1 den        
galeopithecus1 7kataap71 die nauw       
verwant is met de vleugelhandigen4 ,het 

merkwaardigste van dit halfslachtige    
wezen is het vleugelvormig vlies1 dat   
als valscherm dienst doet en dat het    
dier in staat stelt1 niet om te vliegen 
als de vleermuis 7evenzoo een nauw      
verwant zoogdier71 maar om zich in de   
lucht in evenwicht te houden4 ,misschien
 is het jammer1 dat de mensch niet van  
den galeopithecus afstamt4 ,door de     
ontwikkeling der organen en der         
levensverrichtingen zou hij dan         
ongetwijfeld hebben kunnen vliegen4     
,het einde der eocene periode1 ook wel  
bekend onder den naam van oligocene     
periode1 heeft eerst de voornaamste     
opheffing der ,pyrenen en later die van 
de voornaamste ,alpen medegemaakt4 ,de  
gedaante der aarde wijzigt zich dus in  
die periode zeer4 ,reeds vroeger merkten
 wij op1 dat de zee1 uit het noorden    
komende1 zich over een deel van         
,frankrijk1 en over de ,rijnvallei tot  
aan ,bazel heeft uitgebreid1 en dat in  
de zuidelijke streken daarentegen de zee
 in zuidelijke richting terugweek4      

,onder den invloed dier noordelijke zee 
wordt het klimaat van ,europa meer effen
 en gematigd4  ,daarna wijkt de zee naar
 het noorden terug en wordt bijna geheel
 ,europa vastland4 ,het is het tijdperk 
der groote meren1 zoowel in ,frankrijk  
als in ,zwitserland1 verscheidene deelen
 van ,duitschland1 ,oostenrijk1 ,itali  
en ,griekenland4 ,tegelijkertijd vindt  
men in ,noord-,duitschland de           
veenachtige lagunen1 waarin de bruinkool
 gevormd wordt4 ,de uitbreiding der     
meren en de overvloed der               
zoetwaterbezinkingen1 zoowel als de     
rijkdom der plantenwereld1 wijzen op de 
toenemende vochtigheid van den bodem1   
gevoegd bij eene gematigde en           
gelijkmatige temperatuur4 ,de boomen met
 afvallende bladeren nemen in die tweede
 phase eene groote vlucht1 zonder dat   
echter de palmen ontbreken1 die nog     
welig tieren voorbij #ej ,n4,b41 dus nog
 in het noorden van ,frankrijk1 noch de 
kamferboomen1 wier noordelijke grens    
voorbij #ee ligt4 ,de periode eindigt   

met eene uitdroging der groote meren en 
het ontstaan van groote stroomen1 waarop
 de molasse zee volgt4  ,waarschijnlijk 
behoort de bruinkool met fossiele       
planten1 in ,groenland op #gj ,n4-,b41  
en in ,noord-,canada1 ,i,jsland en      
,spitzbergen ontdekt1 tot de eocene     
formatie4 ,die lagen bevatten #i soorten
 van groote varens1 #ca soorten van     
naaldboomen1 #aa soorten van            
nzaadlobbigen en #ic tweezaadlobbige    
planten1 waaronder noteboomen1 platanen1
 beuken1 eiken1 ahornen1 populieren enz4
  ,daar de afkoeling der aarde aan de   
polen begonnen is1 zoo is het           
waarschijnlijk1 dat die flora1          
niettegenstaande het voorkomen van      
miocene soorten1 die trouwens niet meer 
dan een vierde deel van het geheel      
vormen1 ouder is dan de ,europeesche    
miocene flora1 dat is1 ouder dan de     
periode1 waarin de planten1 die de      
miocene periode kenmerken1 zich         
zuidwaarts verplaatsten4 ,het           
noordelijkste punt1 waar die flora is   

waargenomen1 is ,grinnelland1 op de     
#hbste paralel gelegen4 ,daar groeiden  
de zilverspar en de cipres naast den    
populier en den berk1 aan de oevers der 
meren1 die met nenufars bedekt waren2   
het klimaat was dus op korten afstand   
van de pool hetzelfde als thans in de   
,vogezen4 ,maar de magnolia's ontbraken 
er1 terwijl deze wel in ,groenland1 op  
#gj breedte gevonden werden4 ,de        
gemiddelde jaartemperatuur van          
noordelijk ,groenland was toen #ab en   
dus dezelfde als thans die van          
,californi1 terwijl op ,spitzbergen 7#hj
 ,n4,b47 de gemiddelde jaartemperatuur  
#h of #i bedroeg4 ,de flora van         
,groenland had eene merkwaardige        
overeenkomst met die van de ,parijsche  
lagere eocene formatie4 ,de flora der   
poolstreken is de onze voorafgegaan en  
heeft zich verplaatst naar ,europa en   
,amerika1 terwijl de palmboomen1 die    
voor het eerst in ,europa gekomen zijn  
in de krijtperiode1 nooit binnen den    
poolcirkel zijn binnengedrongen4        

,hoewel wij thans het nieuwere tijdvak  
van de geschiedenis der aarde zijn      
binnengetreden1 en de tertiaire periode 
nog zeer jong is met betrekking tot het 
secundaire tijdperk1 zoo zijn de        
veranderingen van de gedaante der aarde1
 die na dien tijd hebben plaats         
gegrepen1 verre van onbeteekenend4 ,de  
zee is na het begin der eocene periode  
naar ,parijs1 ,londen1 ,brussel1        
,weenen1 ,berlijn1 enz4 teruggekeerd4   
,een zeearm strekte zich tevens uit van 
,bordeaux1 over ,montpellier1 ,lyon1    
,genve tot in ,oostenrijk4 ,vroeger1 in 
ons hoofdstuk over de tegenwoordige     
veranderingen van den bodem1 hebben wij 
gezien1 dat die schommelingen der       
aardoppervlakte nog in onzen tijd       
voortduren1 en dat de zee weer aanwint  
in het westen en noorden van ,frankrijk1
 in ,belgi1 ,holland1 in het zuiden van 
,zweden enz4 terwijl zij terugwijkt in  
het noorden van het ,scandinavische     
schiereiland1 aan de mondingen van de   
,po1 den ,nijl1 de ,rhne enz4 ,zoo      

verandert onze planeet van eeuw tot     
eeuw1 evenals alle wezens1 die haar     
bewonen4  ,om het beeld der periode te  
voltooien1 voegen wij hier nogmaals bij1
 hoewel wij het reeds vroeger hebben    
opgemerkt1 dat de ,pyrenen in het       
laatste gedeelte der eocene periode     
hunne voornaamste rijzing hebben        
verkregen1 waarbij de nummulieten-lagen 
tot eene hoogte van #cceb meters        
gestegen zijn4 ,de ,apenijnen           
dagteekenen uit datzelfde tijdperk1 dat 
is dus uit de oligocene periode1 het    
einde van het eocene tijdperk4 ,de      
,alpen daarentegen hebben hunne grootste
 hoogte eerst verkregen in de miocene   
periode1 die wij in het volgende        
hoofdstuk tot het onderwerp onzer studie
 zullen maken4      ,,tweede            
,,hoofdstuk4  ,de ,miocene ,periode4    
,de miocene periode1 het middelste      
tijdperk der tertiaire periode1 volgt op
 de tijden1 waarvan wij zooeven de      
geschiedenis geschetst hebben1 en ziet  
de organische en anorganische wereld    

voortschrijden naar den toestand1 waarin
 zij thans verkeert4 ,in die nieuwe     
periode heeft de aarde ongeveer den vorm
 verkregen1 dien zij thans nog heeft1 en
 de ,alpen1 zich verheffende tot de     
hoogte van de eeuwigdurende sneeuw1     
zooals dit met de ,pyrenen reeds in de  
vorige periode het geval geweest is1    
geven aan west-,europa haren            
beslissenden vertikalen vorm1 terwijl in
 het midden van ,frankrijk de           
bazaltuitbarstingen de vulkanen doen    
ontstaan1 die hunne vlammen zullen      
spuwen over een deel van het land4 ,in  
die periode worden ook de hoogere       
zoogdieren1 de apen1 geboren4           
,gewichtige vooruitgang6  ,de           
vulkanische uitbarstingen hebben in     
,cantal op de oorspronkelijke           
granietmassa's1 die reeds eene hoogte   
hadden van #hjj tot #ijj meters1 bergen 
doen ontstaan1 die nog thans1           
niettegenstaande de verwering1 waardoor 
zij afgenomen zijn1 eene hoogte bereiken
 van #ahjj tot #aijj meters4 ,de        

dinotheriums en hipparions zijn getuigen
 geweest van die uitbarstingen en hebben
 hunne sporen achtergelaten in het      
grint1 dat die bazaltmassa's bedekt4 ,de
 uitbarstingen van het miocene bazalt   
zijn1 na eenen tijd van rust1 gevolgd   
door de uitstrooming eener taaie massa1 
die thans als bouwsteen gebruikt wordt4 
,daarna is een krater ontstaan tusschen 
de meren van ,murat en ,aurillac4 ,eene 
ontzaglijke bres is gevormd1 waaruit    
stroomen porfierhoudend bazalt          
stroomden1 die de bosschen verbrandden1 
welke tegen de hellingen van den berg   
gelegen waren4 ,daarna opende zich een  
krater en wierp een' aschregen tot op   
#bj tot #cj kilometers1 die de planten  
in de nabijheid bedelvend1 het aanzijn  
gaf aan de aschsteenen van ,cantal4 ,die
 vulkanische uitbarstingen hebben       
geduurd tot aan de pliocene periode1    
waarin zich de vulkanen van ,mont-,dore 
en ,puys geopend hebben4  ,voor de      
eerste maal schijnt de aarde werkelijk  
uit het water verrezen te zijn4 ,het    

zijn niet meer die losse strooken1 die  
hier en daar uit de uitgebreide zee     
uitstaken2 het zijn nu groote           
uitgestrektheden1 die eenen breeden     
grondslag vormen voor de ontwikkeling   
van het leven op aarde4 ,wel zijn de    
,alpen nog slechts heuvels1 doch reeds  
zijn elf zuilen uit het water verrezen1 
die als het ware de wervelkolom vormen  
van west-,europa1 want die              
,alpeneilanden zijn met elkander        
verbonden en wijzen den vorm aan van de 
lagere landen4  ,tusschen het           
,juragebergte1 dat reeds tot de helft   
zijner hoogte gekomen is1 en de in      
wording zijnde ,alpen1 blijft nog de zee
 in eene nauwe golf bestaan2 zij beukt  
beide oevers met hare golven1 en hoopt  
aan de voeten dier bergen nieuwe        
schelpen op2 maar zij kan de twee       
forsche lijnen der ,alpen en der ,jura  
niet meer uitwisschen4  ,de             
,middellandsche zee1 nog langen tijd    
onzeker van haar gebied1 gaat vooruit en
 wijkt weer terug door de ,rhnevallei1  

,zwitserland en ,beieren4 ,de ,indische 
zee staat met de ,middellandsche zee in 
verband1 daar een deel van ,egypte nog  
onder water gelegen is4 ,maar er zijn   
uitgestrekte streken1 die de zeen niet  
meer kunnen veroveren2 zij moeten zich  
aan hare tegenwoordige bedding gewennen4
  ,griekenland1 dat nog niet van        
,klein-,azi gescheiden is1 begint te    
ontstaan4 ,eene lange1 ingekerfde       
strook1 het ruggemerg van ,itali1 is nog
 z onvolledig1 dat ,rome en ,florence   
nog ontbreken4 ,afrika is met ,europa   
vereenigd door eene landengte tusschen  
,tunis en ,genua en bij ,gibraltar4 ,ten
 noorden strekt zich het vasteland uit  
van het ,ural-gebergte tot ,engeland1 en
 verlengt het zich door vastland en     
eilanden 7,atlantis87 tot aan de kusten 
van ,noord- en ,zuid-,amerika4  ,tijdens
 de miocene periode hebben belangrijke  
veranderingen plaats gehad in den vorm  
van ,europa4 ,reeds in het begin der    
miocene periode verliezen de meren1 die 
op het einde der eocene periode         

bestonden1 hun water door eene opheffing
 van den bodem4 ,daarna bedekt weder de 
molasse- of ,helvetische zee een groot  
gedeelte van west-,europa4 ,de zee      
dringt in ,frankrijk door1 door de      
,loire-vallei1 tot aan ,blois1 en n     
harer armen dringt door tot aan het     
,kanaal door ,ille-et-,vilaine1 waardoor
 het noord-westelijk deel van ,frankrijk
 een eiland wordt4 ,de zee verspreidt   
zich in de ,rhnevallei1 bedekt een deel 
van ,zwitserland en ,oostenrijk1 stroomt
 langs den tegenwoordigen voet der      
,alpen1 en verspreidt zich over         
oostelijk ,klein-,azi tot aan den       
,euphraat4 ,door die zee wordt ,europa  
verdeeld in eene soort ,indischen       
archipel1 waar de omstandigheden uiterst
 gunstig zijn voor de ontwikkeling der  
plantenwereld1 die in haar geheel nooit 
zoo rijk geweest is als in dien tijd4   
,de winter is nog bijzonder zacht1      
zoodat nooit de plantengroei geheel     
gestaakt wordt1 en op het einde der     
periode bloeit de kamferboom reeds in de

 maand ,maart aan de oevers van het meer
 van ,constanz1 zooals nu nog te        
,madera4 ,om den plantengroei van de    
miocene periode terug te vinden1 zoude  
men thans tot #be of #cj naar het zuiden
 moeten afdalen4 ,indien er reeds een   
duidelijk onderscheid was tusschen den  
plantengroei der poolstreken en van     
midden-,europa1 deed toch het ijs zijnen
 invloed nog niet gevoelen en was       
,i,jsland met prachtige bosschen bedekt4
 ,in dienzelfden tijd had men           
herhaaldelijk vulkanische uitbarstingen 
in ,auvergne1 de ,rijnvallei1           
,hongarije1 de westelijke helling van   
het ,rotsgebergte en andere gedeelten   
der aarde4--,de vulkanen van ,itali1 de 
,vesuvius1 de phlegresche velden1 de    
,etna1 zijn uit de quaternaire          
periode4--,overal was de aardschors in  
beweging en de ketenen der ,alpen1      
,cordillera's en der ,himalaya staken   
hunne kruinen uit tot hoog in de wolken4
  ,wij hebben zooeven gezien1 dat       
,europa gedurende de eocene periode     

reeds een vastland was van groote       
uitgestrektheid1 doorsneden door een    
aantal zeearmen4 ,eene dergelijke       
verdeeling was er ook tijdens de        
molassische periode4 ,een verbazend     
groot eiland1 dat het geheele           
tegenwoordige alpengebied bevatte1 was  
in grootte toegenomen4 ,ten westen      
strekte dat eiland zich uit tot aan het 
westen van ,frankrijk1 en was het door  
,piemont in verbinding met het          
,italiaansche schiereiland4 ,ten oosten 
bevatte het al het land1 dat zich tot   
ongeveer #ce oosterlengte uitstrekte1 en
 ten zuiden verlengde het zich over     
,dalmati tot in ,griekenland4 ,ten      
noorden was het begrensd door de zee1   
die daar eene groote baai vormde1 de    
vlakten van ,hongarije bedekte en in    
eenen betrekkelijk nauwen arm geheel    
,europa doorsneed4 ,in het oosten was de
 ,hongaarsche zee in gemeenschap met den
 ,grooten ,oceaan2 deze strekte zich uit
 over ,zuid-,rusland2 de ,zwarte ,zee1  
de ,caspische ,zee en de zee van ,aral  

zijn daarvan slechts kleine             
overblijfselen4 ,die ,oceaan bedekte    
waarschijnlijk het oosten van den ,ural 
en breidde zich uit over de uitgestrekte
 vlakten van ,siberi1 zoodat ,europa en 
,azi van elkander gescheiden waren1     
omdat die zee in gemeenschap stond met  
de ,poolzee4  ,bovendien strekte zich de
 miocene zee uit over ,armeni en het    
oosten van ,klein-,azi1 en was zij in   
verband met de ,middellandsche zee1     
zooals blijkt uit de talrijke           
versteeningen1 die aan al die landen    
gemeen zijn4 ,daarentegen was de straat 
der ,dardanellen afgesloten en bestond  
de ,aegesche zee niet4 ,griekenland     
vormde een vastland1 dat zich verlengde 
tot aan ,klein-,azi3 de eilanden van den
 ,aegeschen archipel zijn de bergen van 
een land1 dat later gezonken is4        
,richten wij onze blikken naar het      
zuiden1 dan zien wij1 dat de            
,middellandsche zee met den ,indischen  
,oceaan vereenigd was en ,egypte        
bedekte2 zij strekte zich uit over      

,mesopotami1 waar zij waarschijnlijk in 
gemeenschap stond met den ,oceaan van   
,rusland4 ,de molassezee bedekte de     
,alpen zelf niet1 zooals dit met de     
nummulietenzee het geval geweest is1    
maar hare golven stroomden rondom die   
streek1 die al duidelijker en           
duidelijker haren tegenwoordigen vorm   
vertoonde4  ,daar de planten- en        
dierenwereld van ,marokko en ,algeri in 
grondtrekken eene groote overeenkomst   
vertoont met die der ,europeesche       
kusten1 zoo heeft men reeds langen tijd 
gemeend1 dat die landen eertijds        
verbonden waren door landengten1 zooals 
die welke bij ,gibraltar bestonden1     
waarschijnlijk tusschen ,corsika en     
,sardini4 ,die meening is later nog     
waarschijnlijker geworden door de       
overblijfselen van beenderen1 die men   
onlangs in ,sicili ontdekt heeft1 en die
 ons leeren1 dat de ,afrikaansche       
olifant1 de hippopotamus en de gevlekte 
hyena in ,sicili leefden1 en dat dus    
eertijds dat land in verbinding moet    

gestaan hebben met ,afrika4  ,de        
,baltische zee was waarschijnlijk droog 
en verbonden met het oorspronkelijke    
,scandinavi2 die zee is het vaderland   
van het barnsteen1 dat niets anders is  
dan het product der naaldboomen uit de  
tertiaire periode4  ,denemarken1        
,nederland en het noorden van ,belgi    
lagen onder water en de zee strekte zich
 tot ,keulen uit1 doch de geologische   
formatie der kusten van ,bretagne en    
,engeland en de aard van den bodem maken
 het waarschijnlijk1 dat ,frankrijk en  
,engeland met elkander in gemeenschap   
stonden4 ,het is ook waarschijnlijk1 dat
 de ,britsche eilanden1 zooals wij reeds
 vroeger mededeelden1 een klein gedeelte
 uitmaakten van een groot vastland1 dat 
zich over den ,atlantischen ,oceaan tot 
aan ,amerika uitstrekte4  ,de rijzing   
van de ,alpen1 die heeft plaats gehad na
 de molassezee1 heeft aan ,europa haren 
tegenwoordigen vorm gegeven4 ,eenige    
honderden meters verschil 7dikwijls     
zelfs eenige tientallen7 zijn voldoende1

 om de zee op de plaats te brengen van  
het land1 en omgekeerd4 ,de formaties1  
die wij geleidelijk hebben zien         
ontstaan1 hebben herhaaldelijk rijzingen
 en dalingen ondergaan1 waardoor zij    
beurtelings boven en onder water gekomen
 zijn4 ,de opheffing der ,alpen is dan  
ook de oorzaak van het verschil in den  
vorm van ,europa in de miocene periode  
en thans4 ,naarmate de ,alpen gerezen   
zijn1 hebben zij de zee teruggedreven   
naar hare tegenwoordige grenzen4 ,in het
 westen is het vasteland1 dat           
waarschijnlijk een deel van den         
,atlantischen ,oceaan innam1 onder de   
golven van den ,oceaan gedaald1 en is   
het ,kanaal ontstaan1 dat de verbinding 
vormt tusschen de ,noordzee en den      
,atlantischen ,oceaan4  ,wij zeiden     
reeds vroeger1 dat de miocene formatie  
in drie lagen kan worden verdeeld3 de   
onderste of langhische is eene          
zoetwatervorming en is ontstaan vr den  
inval der molassezee4 ,de middelste of  
,helvetische laag omvat de zeevorming   

van het schelpzand van ,touraine en de  
,zwitsersche molasse4 ,in de bovenste of
 ,tortonische laag vindt men de lagen1  
die gelijktijdig ontstaan zijn met de   
klei van ,tortone in ,itali1 en vooral  
het meerendeel der bezinkingen van het  
bekken van ,weenen4  ,in het begin der  
miocene periode is ,parijs door eene    
groote zee bedekt1 die uit het          
noord-oosten afkomstig was2 het zand1   
daaruit afgezet1 is de zandsteen van    
,fontainebleau geworden2 die zee1 die om
 ,normandi stroomde1 komt niet verder   
dan het zuiden van ,engeland2 in het    
noordoosten bedekt zij nog een groot    
gedeelte van ,belgi1 doch weldra trekt  
zich die zee weder terug en ontstaat    
daar een groot1 zich ver naar het zuiden
 uitstrekkend meer1 waarin zich de      
kalksteen van ,beauce afzet4  ,het is   
merkwaardig1 om den zandsteen van       
,fontainebleau op den top dier heuvels  
te beschouwen4 ,men zou meenen1 dat de  
zee eerst sedert gisteren is            
teruggetrokken4 ,de zandsteen ligt      

tusschen twee zoetwatervormingen1 de    
kalksteen van ,beauce er boven1 die van 
,brie er onder4  ,daarna heeft het      
zoetwater in de middelste miocene       
periode het zand van ,orleans afgezet1  
waarin onder het tegenwoordige bosch van
 ,orleans de dinotheriums en mastodonten
 bewaard zijn gebleven4 ,later is de zee
 teruggekeerd naar het westen van       
,parijs1 en heeft zij het aanzijn       
gegeven aan het schelpzand van          
,touraine1 ,anjou1 ,bretagne1 ,cotentin 
en ,bordeaux4 ,dat schelpzand is eene   
zeevorming1 bestaande uit gebroken      
schelpen1 poliepen1 mosdieren1 vermengd 
met meer of minder grof kiezelhoudend   
zand4 ,dezelfde bezinksels heeft de zee 
toen achtergelaten in de golf van       
,aquitani1 bij ,bordeaux en in de       
,rhnevallei4 ,in ,provence en ,dauphin  
heeft zij kalksteen afgezet4  ,in       
dienzelfden tijd heeft de zee bijna     
geheel ,zwitserland overstroomd1 boven  
de ,alpen1 die nog niet geheel opgeheven
 waren4 ,de naam van molasse is gegeven 

aan de formaties1 voornamelijk          
zandsteen1 die op den bodem der         
,helvetische zee gevormd zijn4 ,men kan 
bijna zeggen1 dat de naam middelste     
miocene formatie dezelfde beteekenis    
heeft als molasse4  ,de bezinksels uit  
dien tijd zijn zeer aanzienlijk en      
verheffen zich thans aan den ,alpenrand 
tot tamelijk hooge bergen1 zooals de    
,speer 7#bjjj meters7 en de ,rigi 7#ahjj
 meters74 ,in het noorden is de         
molasse-formatie niet zoo hoog2 men kan 
daaruit besluiten1 dat het water in die 
richting afstroomde1 en stroomen en     
beken vormde4  ,de voornaamste          
gesteenten1 die zich in die periode     
afzetten1 zijn zandsteen1 mergel1       
kalksteen1 en nagelfluh4 7,nagelfluh    
bestaat uit ronde keisteenen van alle   
grootten1 met elkander verbonden door   
zandhoudend mergel of zandsteen74       
,terwijl de kalksteen eene belangrijke  
rol speelt in de ,jura- en              
krijtformaties1 is hare beteekenis in de
 molasseformatie zeer onbeduidend4 ,de  

omstandigheden1 waaronder die geweldige 
kalkmassa's gevormd zijn1 zijn in die   
nieuwe periode geheel gewijzigd2 wij    
vinden die duizenden kleine werklieden  
in de zee niet meer terug1 die zonder   
oponthoud arbeidden aan den opbouw der  
aardschors4 ,men vindt zeer dikwijls    
bruinkool in de molasse-formatie4  ,het 
terugwijken der molassezee heeft zich in
 het zuidoosten van ,frankrijk          
gekenmerkt door de grootste geologische 
gebeurtenis1 waarvan die streek ooit het
 tooneel is geweest3 de beslissende     
vorming der ,alpen dagteekent van dat   
tijdperk4 ,die hooge bergen hebben      
hunnen tegenwoordigen vorm gekregen ten 
gevolge van bewegingen1 die hebben      
plaats gegrepen na de bezinking der     
molasse4 ,gedurende de bovenste miocene 
periode rijst noordelijk-,europa        
langzaam4  ,door eene bepaalde streek te
 bestudeeren1 die bijzonder rijk is aan 
plantaardige fossielen en aan dieren1   
aan die periode eigen1 namelijk het     
gebied van ,oeningen in ,zwitserland bij

 het meer van ,constanz1 heeft ,oswald  
,heer reeds langen tijd geleden het     
geheele leven dier oude eeuwen op       
uitstekende wijze weder opgeroepen4 ,hij
 heeft voornamelijk sequoia's1          
cipressen1 grassen 7o4a4 rijst en       
gierst71 riet1 het grootste gedeelte van
 onze struiken1 acht verschillende      
soorten van populieren1 eene soort van  
abeel1 haagbeuken1 noteboomen1 eiken1   
olmen1 #ag soorten van vijgeboomen1 #be 
soorten van laurierboomen1 kamferboomen1
 esschen1 lianen1 ranonkels1            
meelbloemen1 wijnstokken1 magnolia's1   
mirthen1 linden1 acacia's1 mimosen1     
ahornen1 hazelaars1 hulsten1            
kerseboomen1 pruimeboomen en            
amandelboomen teruggevonden4 ,pere- of  
appelboomen uit dien tijd zijn tot nog  
toe niet bekend4  ,als karakteristieke  
planten hebben wij op blz4 #ece het     
merkwaardige landschap van ,lausanne uit
 de miocene periode weergegeven1 dat de 
bekende ,zwitsersche natuuronderzoeker  
vervaardigd heeft4 ,men ziet daar bij   

elkander3 palmboomen1 acacia's1 eiken1  
haagbeuken1 noteboomen1 pijnboomen en   
hulsten4 ,rhinocerossen1 tapirs en      
krokodillen worden gelokt door het      
frissche water4 ,het klimaat der        
,zwitsersche valleien en van            
centraal-,frankrijk was toen dat van    
,louisiana of van ,noord-,afrika 7#bj   
tot #ba gemiddeld7 in de oudste miocene 
periode1 en dat van ,madera1 ,malaga1   
,sicili 7#ah tot #ai7 in de jongste     
miocene periode4  ,het gezamenlijk      
voorkomen van tropische planten en die  
van de gematigde streken wijst op zachte
 winters en niet te warme zomers3 een   
zeeklimaat4 ,de gevonden planten        
bewijzen1 dat de temperatuur in het     
noorden in dien tijd afnemende was4 ,op 
,spitzbergen is zij reeds tot #h        
gedaald1 en hetzelfde is ook het geval  
op ,groenland1 waar men magnolia's1     
sequoia's1 populieren1 kastanjes1 eiken 
en zelfs den wijnstok gevonden heeft4   
,thans is de gemiddelde jaartemperatuur 
dier streken #g tot #h onder nul4 ,de   

boomen1 die in de gematigde luchtstreken
 voorkomen1 dennen1 eiken1 populieren   
enz41 dalen in die periode van het      
noorden naar zuidelijker gelegen streken
 af1 en beginnen met over te komen1 op  
de bergen1 waar de temperatuur lager is4
 ,de palmen worden alleen gevonden in de
 vlakte en de valleien4 ,verschillen in 
klimaat en afwisseling van jaargetijden 
worden merkbaar4 ,de gevonden insecten  
leggen dezelfde getuigenis af4  ,in de  
vroegere tijden1 even als thans1 maken  
de insecten het grootste deel uit van   
het dierenrijk4 ,niettegenstaande hunne 
kleinheid en de zwakheid van hunnen     
bouw1 is er een z groot aantal soorten  
tot ons gekomen1 dat er geen twijfel    
daaromtrent kan bestaan4 ,oswald ,heer  
heeft #hgf fossiele soorten uit die     
periode verzameld4 ,die insecten worden 
aldus verdeeld3 #edc schildvleugeligen1 
#bj rechtvleugeligen1 #bi               
netvleugeligen1 #ha vliesvleugeligen1 #c
 schubvleugeligen1 #fd tweevleugeligen  
en #acf halfvleugeligen4 ,het talrijkst 

zijn dus de schildvleugeligen2 daarop   
volgen de halfvleugeligen1 de           
vliesvleugeligen1 de tweevleugeligen en 
de netvleugeligen4 ,de schubvleugeligen 
zijn het slechtst vertegenwoordigd4     
,onder de vliesvleugeligen komen1       
evenals thans ook het geval is1 het     
meest mieren1 onder de tweevleugeligen1 
muggen voor4  ,fig4 #bij doet ons eene  
merkwaardige verzameling van die        
insecten uit de miocene periode zien4   
,men merkt voornamelijk de              
schildvleugeligen op1 waaronder         
verscheidene vormen van                 
lievenheersbeestjes en een groot aantal 
insecten2 die men nog thans op velden en
 weiden vindt4 ,men ziet beneden        
verscheidene soorten van                
vliesvleugeligen1 die in het water van  
het meer van ,oeningen gevallen zijn en 
op den bodem van het meer versteend     
zijn2 men vindt daaronder bijen1        
hommels1 wespen en mieren4 ,vlinders    
komen zeldzamer voor2 toch vindt men er 
enkele onder4 ,het zijn de              

laatstgevormde insecten en de meest     
volkomene4  ,de insecten verhalen de    
korte geschiedenis van het leven op     
aarde2 hunne gedaanteverwisselingen     
herinneren aan de opvolging der eeuwen2 
de vlinder is de tijdgenoot der bloemen1
 terwijl de rups door hare wapenen en   
haar geheel voorkomen aan de primaire en
 secundaire periode herinnert2 de       
gedaanteverwisseling1 die thans in      
enkele maanden plaats heeft1            
vertegenwoordigt eene periode van       
millioenen jaren4 ,de oorspronkelijke   
soorten zijn bijna onveranderd gebleven4
 ,de krekel en de kakkerlak der         
steenkoolperiode hebben de veranderingen
 der aarde overleefd en hebben daarbij  
hunne gewoonten en levenswijze behouden2
 wij vinden ze thans verscholen bij de  
bakkersovens of bij de fornuizen der    
oude keukens1 zich warmend evenals ten  
tijde der steenkoolperiode en het       
tegenwoordige meel verslindend1 zooals  
eertijds het meel der cycaden en der    
paardestaarten4 ,zij zoeken de warmte op

 en vermijden het licht1 zeker niet     
wetend1 dat de wereld veel veranderd is 
sedert den tijd dat zij in de           
oorspronkelijke bosschen huisden4  ,in  
het gegons der insecten herkennen wij de
 echo der vervlogen eeuwen4 ,er waren   
toen nog geen vogels en nog geen gezang2
 de vleugels der krekels en der         
sprinkhanen1 het gegons der insecten in 
de bosschen en de velden na eenen warmen
 zomerdag1 doen in de zoele lucht       
onduidelijke klanken hooren1 die ons    
verhalen van die oorspronkelijke tijden4
 ,de avondschemering herinnert hun de   
periode van schemering1 waarin zij het  
aanzijn ontvangen hebben4  ,wij hebben  
onze kennis der fossiele insecten te    
danken aan de onderzoekingen van        
,brongniart1 ,grand',eury1 ,fayol en    
,oswald ,heer4 ,vrdat wij afscheid nemen
 van de fossielen van ,oeningen1 moeten 
wij nog mededeelen1 hoe die uit een     
geologisch oogpunt zoo merkwaardige     
plaats1 die zoo rijk was aan alle       
soorten van fossielen1 insecten1        

visschen1 kruipende dieren enz4 reeds in
 de vorige eeuw de natuuronderzoekers   
had verbaasd door eene vreemde          
ontdekking4  ,men vond daar in #agbe die
 beroemde versteening1 die de geleerde  
wereld eene halve eeuw lang in beroering
 bracht1 en waarin de natuuronderzoeker 
,scheuchzer eenen fossielen mensch      
meende te herkennen1 dien hij den naam  
gaf van homo diluvii testis1 mensch1    
getuige van den zondvloed4 ,inderdaad   
was het niets anders dan het geraamte   
van eenen slecht bewaard gebleven       
kikvorsch of liever van eenen           
salamander1 #a1bf meters lang4 ,het     
hoofd1 de wervelkolom1 de armen1 de     
beenen1 waren in de oogen van de        
natuuronderzoekers uit die dagen1 deelen
 van een menschelijk geraamte4 ,langen  
tijd bracht die praeadamiet de wereld in
 beweging1 doch1 hoewel men tot bewijs  
van de juistheid der ontdekking zich    
beriep op de ontdekking van werkelijk   
versteende geraamten van menschen aan de
 kusten van ,guadeloupe1 leerde men door

 de vorderingen1 in de vergelijkende    
ontleedkunde gemaakt1 eindelijk den     
waren aard der versteening kennen4 ,men 
zag1 dat de te ,oeningen gevonden       
brokstukken behoord hadden aan eenen    
reuzensalamander1 en men werd hierin    
bevestigd door het vinden van volledige 
geraamten dier voorwereldlijke dieren   
aan de oevers van den ,rijn en in       
,japan4 ,bovendien bleek het1 dat de    
fossiele menschen van ,guadeloupe niets 
anders waren dan lijken1 die door het   
water1 dat door de dunne laag aarde van 
een door ,europeanen na de ontdekking   
van ,amerika aangelegd kerkhof1 met eene
 soort kalkhoudende tufaarde omgeven    
waren4  ,scheuchzer had over dien       
praeadamiet eene uitgebreide            
verhandeling geschreven4 ,die           
verhandeling bevatte eene houtsnede van 
den mensch1 getuige van den zondvloed4  
,hij kwam in een ander werk1 ,physica   
sacra op dit onderwerp terug4 ,hij      
schrijft3 zeker is het1 dat die steen   
bijna de helft van het geraamte van     

eenen mensch bevat2 dat de beenderstof  
zelfs1 en wat nog meer zegt1 het vleesch
 en nog zachtere deelen dan het vleesch1
 in den steen aanwezig zijn2 in n woord1
 dat het n der zeldzaamste              
overblijfselen is1 die wij nog hebben   
van het vervloekte ras1 dat onder het   
water bedolven werd4 ,de figuur vertoont
 ons den omtrek van het voorhoofdsbeen  
en de oogholten1 die enkele groote      
zenuwen doorlaten4 ,men vindt er        
overblijfselen van de hersenen1 van het 
hoofdwigbeen1 van de kaken1 en sporen   
van den lever4  ,hoe het mogelijk is1   
dat genoemde natuuronderzoeker in dit   
geraamte een mensch heeft kunnen zien1  
blijft een raadsel 7zie fig4 #bia74     
,cuvier zeide reeds3 ,neem een geraamte 
van eenen salamander en leg het1 zonder 
u te laten in de war brengen door het   
verschil in grootte1 naast de           
versteening1 hetgeen gemakkelijk is1    
indien men eene teekening van eenen     
salamander op de natuurlijke grootte    
vergelijkt met de teekening der         

versteening op #a_/f der ware grootte1  
en alles wordt u duidelijk4 ,indien men 
over de versteening mocht beschikken1   
dan zou men zeker in de wervels1 in de  
kaken1 in de sporen van zeer kleine     
tanden en zelfs in het doolhof van het  
oor nog een aantal nieuwe bewijzen      
daarvan vinden4  ,de groote             
natuuronderzoeker had de voldoening1    
zelf het onderzoek te mogen doen1       
waarvan hij in het bovenstaande sprak4  
,toen hij te ,haarlem was1 vroeg hij den
 bestuurder van het ,musem1 om den steen
 te mogen uithollen1 die den            
zoogenaamden fossielen mensch bevatte4  
,de bewerking had plaats in             
tegenwoordigheid van den bestuurder en  
eenen anderen natuuronderzoeker4 ,eene  
teekening van het geraamte van eenen    
salamander was door ,cuvier naast het   
fossiele voorwerp geplaatst4 ,hij had de
 voldoening1 dat naarmate het geraamte  
meer werd blootgelegd1 de juistheid     
zijner onderstelling meer en meer werd  
bevestigd4  ,zoo geraakte de salamander 

van ,oeningen1 die een oogenblik        
veranderd was in een fossiel mensch1    
weder in vergetelheid1 zooals dit het   
geval geweest is met een aantal         
dergelijke ontdekkingen1 hetzelfde      
onderwerp betreffende4 ,de werkelijke   
overblijfselen van eenen fossielen      
mensch zijn eerst in onze eeuw gevonden1
 zooals wij later zullen zien4  ,in     
diezelfde miocene periode heeft de      
vogel1 niet meer de reptiele1 maar de   
werkelijke vogel1 voor goed bezit       
genomen van den dampkring4 ,het is nu   
niet meer de archeopteryx alleen1 die in
 de cycadenbosschen fladderde1 zonder   
zich van de moerassen te verwijderen of 
de toppen van bergen op te zoeken1 die  
nog niet bestonden4 ,er ontstaan        
uitgestrekte vastelanden1 met elkander  
door landengten verbonden4 ,wie anders  
dan de vogel zal ze het eerst bezoeken8 
,hij bezit doordringende oogen1 om verre
 streken te ontdekken1 en die verre     
streken nemen meer en meer toe en de    
aarde breidt zich uit en het vasteland  

ontwikkelt zich1 naarmate hij           
vooruitgaat4 ,hij moet dus1 in de plaats
 van den strammen vleugel van eenen     
archeopteryx1 eenen onvermoeibaren      
vleugel verkrijgen4  ,zoo is het        
vliegvermogen het uitvloeisel van den   
nieuwen vorm der aarde4 ,in de          
,juraperiode was de vogel een gevangene4
 ,hij kon zijne krachten en zijn        
instinct niet ontwikkelen1 en daarom was
 zijn vleugel niets anders dan een arm1 
waarmede hij zich meer ophield1 dan dat 
hij de lucht er mede doorkliefde4 ,de   
tertiaire wereld ontrolt zich voor hem1 
en zie1 nu vervolgt hij den steeds      
wijkenden gezichtseinder2 zijn instinct 
is hem geopenbaard1 hij vertrouwt zich  
aan de uitgestrekte ruimte toe4 ,een    
nieuw type ontstaat tegelijk met een    
nieuw heelal4 ,hoever zijn wij reeds    
verwijderd van het silurische weekdier  
of het kruipende dier uit de            
,juraperiode6  ,de vogel6 de levende    
pozie6 de vrije vlucht1 de vleugel1 de  
vrijheid boven den beganen grond1 het   

gezang1 het nest1 de liefde1 het ei6    
alles tegelijk4  ,de levende natuur was 
stom gebleven tot aan het einde der     
primaire tijden4 ,bij het geraas van de 
golven1 van den wind in de bladeren1 den
 bliksem en het onweder1 de orkanen en  
de stormen1 waren de weekdieren1 de     
visschen1 de schaaldieren stom gebleven4
 ,de insecten begonnen te gonzen1 de    
krekels klepten met hunne vleugels1 de  
kikvorschen kwaakten1 de eerste         
zoogdieren brulden1 de reuzenhagedissen 
loeiden of schreeuwden4 ,maar nog geen  
enkel wezen had gezongen4  ,doch daar   
verschijnt de vogel1 de blauwe hemel1 de
 bloem4 ,de aarde volmaakt zich4        
,spoedig kan de menschheid geboren      
worden4  ,liefelijke vogel1 zinnebeeld  
van den vooruitgang1 welkom op aarde6   
,beter dan alle vorige wezens openbaart 
gij ons de algemeene wet der schepping2 
van u leeren wij meer dan van de geheele
 geschiedenis der menschheid4 ,gij leert
 ons1 dat in de goddelijke natuur alles 
streeft naar het schoone1 naar harmonie1

 naar licht4 ,rustelooze bouw van het   
nest1 duistere en heerlijke             
gewaarwordingen van den broeienden      
vogel1 geboorte en opvoeding der jongen3
 is dat niet een beeld van de           
ontwikkeling der menschheid8  ,in de    
miocene periode zijn de vogels zeer     
talrijk4 ,in de fossiele formaties van  
het departement l',allier heeft         
,milne-,edwards meer dan #gj            
verschillende soorten van vogels        
gevonden1 tot zeer verschillende groepen
 behoorend1 zooals pelikanen1           
kraanvogels1 marabu's1 lepelaars1       
ibissen1 zwaluwen1 papegaaien1 enz42 die
 vogels wijzen op een warmer klimaat dan
 het onze3 het midden van ,frankrijk    
moest dus hetzelfde klimaat hebben als  
thans centraal-,afrika4  ,de vooruitgang
 openbaart zich in alle afdeelingen van 
het dierenrijk4 ,wij hebben reeds in het
 vorige hoofdstuk gezien1 dat de        
dikhuidigen1 lophiodons1 paleotheriums1 
anoplotheriums1 naar alle               
waarschijnlijkheid zijn voortgekomen uit

 de buideldieren1 en wel in het begin   
der eocene periode4 ,zoo hebben de      
dikhuidigen waarschijnlijk weder het    
aanzien geschonken aan de herkauwende en
 de verscheurende dieren4  ,de          
paleontologie wijst ons1 zooals wij     
zagen1 op fossiele soorten1 die de      
voorouders kunnen zijn van sommige      
tegenwoordige verscheurende dieren2 ook 
begint zij ons schakels te vertoonen1   
die soorten vereenigen1 welke thans van 
elkander gescheiden liggen4 ,niet alle  
dieren1 die men onder den naam van      
verscheurende dieren bijeenvoegt1 hebben
 dezelfde voedingswijze3 de leeuw eet   
versch vleesch1 de hyena lijken1 terwijl
 enkele beren evenzoo omnivoor zijn als 
de zwijnen4 ,hiermede hangen belangrijke
 verschillen in den vorm der tanden     
samen2 naarmate de voeding van het dier 
meer tot die der verscheurende dieren   
behoort1 zijn zijne tanden scherper en  
de hoektanden grooter2 indien zijne     
levenswijze met die der omnivoren       
overeenkomt1 dan krijgen de             

knobbelkiezen de overhand4 ,zoo komen   
ook de ledematen der verschillende      
dieren overeen met hunne levenswijze2 de
 beer1 die weinig loopt en in de boomen 
klimt1 kan niet dezelfde ledematen      
hebben als de hond2 de klauwen1 waarmede
 de hond zijne prooi verscheurt1 kunnen 
niet gevormd zijn als die van de hyena4 
,de roofdieren worden dan ook in zes    
families verdeeld3                      
,beerachtige roofdieren1                
,marterachtige roofdieren1              
,hondachtige roofdieren1                
,hyena's1                               
,civetkatten1                           
,katachtige roofdieren4   ,tusschen de  
verschillende families bestaan talrijke 
punten van overeenkomst4                
,niettegenstaande het groote verschil   
tusschen den hond en den beer kent men  
fossiele roofdieren1 die weer het       
denkbeeld van verwantschap tusschen die 
dieren opwekken4 ,zoo b4v4 de amphicyon3
 dat viervoetige dier1 dat n der meest  
eigenaardige fossielen is van het midden

 der tertiaire periode1 behoort zeker1  
zooals de naam aanwijst1 tot de honden2 
dit is zelfs z waar1 dat de             
paleontologen dikwijls moeite hebben1 om
 de overblijfselen van den amphicyon te 
onderscheiden van die der honden4 ,toch 
was de amphicyon een zoolganger en      
misschien een klimmend dier1 evenals de 
beren1 terwijl de honden teengangers    
zijn en niet klimmen4  ,er is eene      
fossiele soort1 waarbij de verwantschap 
met de beren nog duidelijker uitkomt dan
 bij den amphicyon2 wij bedoelen den    
hyaenarctos #di1 die in de middelste    
miocene formatie gevonden is4  ,de      
hyena's verschillen tegenwoordig veel   
van de civetkatten1 doch dit is niet    
altijd het geval geweest2 door het      
onderzoek der tanden leert ons de       
paleontologie den overgang kennen       
tusschen de hyena's en de civetkatten4  
,de roofdieren der tegenwoordige tijden 
zijn door talrijke schakels aan die van 
vroeger verbonden2 maar evenals vele    
grasetende dieren uitgestorven zijn en  

niet tot ons zijn gekomen1 evenzoo is   
het ook zeker1 dat enkele roofdieren    
alleen geleefd hebben in de geologische 
tijden en gestorven zijn1 zonder kroost 
achter te laten4 ,gaudry geeft als      
voorbeeld den machoerodus #ej4 ,zooals  
de naam reeds aanduidt1 bezat dat dier  
lange scheurkiezen1 zoo scherp als het  
lemmet van een mes1 waarmede het repen  
kon trekken uit de dikke huid der       
dikhuidige dieren2 geen enkel dier van  
onzen tijd schijnt van dit roofdier af  
te stammen4  ,wij hebben reeds          
opgemerkt1 dat de zoogdieren in         
diezelfde miocene periode hunne grootste
 ontwikkeling schijnen verkregen te     
hebben4 ,sedert de langhische periode   
ziet men bij de placentaire landdieren  
de laatste karaktertrekken verdwijnen1  
die hen nog met de buideldieren         
verbonden4 ,de snuitdieren verschijnen  
naast den mastodon en het dinotherium1  
die wij beide kunnen beschouwen als de  
voorboden der olifanten1 waarmede zij   
trouwens talrijke aanrakingspunten      

vertoonen4  ,het dinotherium is het     
grootste van alle ooit bestaan hebbende 
landzoogdieren4 ,langen tijd bezat men  
van dat dier slechts onvolledige        
overblijfselen1 daardoor kwam ,cuvier er
 ten onrechte toe1 om het onder de      
tapirs te rangschikken4 ,de ontdekking  
van eene bijna volledige benedenkaak1   
gewapend met eenen naar beneden         
gerichten slagtand1 bewees1 dat dit     
geheimzinnige wezen het type was eener  
nieuwe en tevens hoogst merkwaardige    
soort4 ,doch daar men dieren der oude   
wereld kende1 wier boven- en benedenkaak
 beide van slagtanden voorzien waren1   
meende men een' tijd lang1 dat ditzelfde
 ook bij het dinotherium wel het geval  
kon wezen4 ,doch in #ahcf werd bij      
,eppelsheim 7,hessen-,darmstadt7 een    
bijna volledige schedel gevonden met    
enkel slagtanden op de benedenkaak4     
,naar de gevonden ledematen te          
oordeelen1 moet het dier groote         
gelijkenis gehad hebben met den         
mastodon4  ,de mastodon is het eerst in 

de vorige eeuw in ,amerika ontdekt1 en  
,buffon gaf het dier den naam van       
olifant van den ,ohio4 ,cuvier noemde   
hem mastodon4  ,de mastodon der miocene 
periode had vier slagtanden1 waarvan de 
kortste aan de benedenkaak geplaatst    
waren4  ,ten allen tijde heeft men      
beenderen van fossiele olifanten en     
mastodonten gevonden2 die beenderen     
hebben aanleiding gegeven tot de dwaze  
verhalen omtrent de opgraving van       
geraamten van oude reuzen2 want in eenen
 tijd1 toen de ontleedkunde nog zoo laag
 stond1 kon de zucht tot het            
wonderbaarlijke te meer van dergelijke  
gebeurtenissen partij trekken1 om       
denkbeelden te doen ingang vinden1 die  
op de verbeelding werkten1 waar de      
olifant een dier is1 wiens geraamte 7met
 uitzondering van de grootte7 tamelijk  
veel overeenkomst heeft met dat van den 
mensch4 ,men zou een geheel boek kunnen 
vullen met verhalen omtrent fossiele    
beenderen van groote viervoetige dieren1
 die bedrog of onkunde hebben doen      

doorgaan voor overblijfselen van        
menschelijke reuzen4 ,het bekendste van 
die verhalen is dat omtrent het         
geraamte1 dat men onder ,lodewijk ,,xiii
 vond1 en dat men vertoonde als dat van 
,teutobochus1 koning der ,cimbren1 die  
tegen ,marius gestreden had4  ,den      
#aa;den ,januari #afac vond men in eene 
zandgroeve bij het kasteel van ,chaumont
 in ,dauphin tusschen de steden         
,montricaux en ,st4 ,etienne1 beenderen1
 waarvan enkele door de werklieden      
gebroken waren2 een heelkundige uit     
,beaurepaire1 ,mazurier genaamd1 wien   
men de ontdekking mededeelde1 maakte    
zich van de beenderen meester en besloot
 er zijn voordeel mede te doen2 hij     
beweerde1 dat hij ze in een graf van #cj
 voet lengte gevonden had1 waarop       
geschreven stond ,teutobochus ,rex2 hij 
deelde verder mede1 dat hij tevens een  
vijftigtal penningen ontdekt had met de 
beeltenis van ,marius4 ,al die verhalen 
maakte hij publiek in eene brochure1 die
 er op ingericht was1 de                

nieuwsgierigheid van het publiek te     
prikkelen1 en hij liet zoowel in ,parijs
 als op andere plaatsen de beenderen van
 den reus voor geld zien4 ,gassendi     
toonde aan1 dat de zoogenaamde penningen
 nagemaakt waren2 de beenderen1 die     
thans in het ,musem te ,parijs geplaatst
 zijn1 zijn1 zooals de vorm der tanden  
reeds op het eerste gezicht doet zien1  
beenderen van eenen mastodon en niet van
 eenen olifant1 zooals men gemeend had1 
zoolang men geenen anderen gids bij het 
onderzoek had dan eene soort inventaris 
van de stukken1 aan het publiek         
vertoond1 en enkele niet zeer heldere   
opgaven in de geschriften der           
geneesheeren1 die deelnamen aan den     
strijd vr of tegen de leugenachtige     
beweringen van ,mazurier4  ,dergelijke  
dwaasheden waren in de achttiende eeuw  
reeds niet meer mogelijk2 als men       
olifantsbeenderen vond1 begreep men1 dat
 het olifantsbeenderen en geene         
menschenbeenderen waren2 maar toch      
geloofde men nog1 dat zij ten tijde der 

,romeinen onder den grond begraven      
waren4  ,de mastodon1 wiens verschijning
 uit de miocene periode dagteekent1 is  
de voorbode en waarschijnlijk de        
stamvader van den olifant4 ,gaudry heeft
 op eene heldere wijze aangetoond1 hoe  
de tanden van den oudsten mastodon zich 
geleidelijk gewijzigd hebben tot die van
 onzen tegenwoordigen olifant4          
,daaromtrent is geen twijfel meer       
mogelijk4 ,men ziet de soort zich       
langzamerhand vervormen van een volkomen
 omnivoor 7allesetend7 type tot een even
 volkomen grasetend type4 ,uit het      
oogpunt van het verstand is er niet     
minder vooruitgang dan uit het oogpunt  
van den bouw2 onze lezers weten immers1 
dat de olifant n der verstandigste en   
goedmoedigste dieren is4  ,zooals wij   
zagen1 zijn in de miocene periode alle  
orden der zoogdieren vertegenwoordigd3  
dikhuidigen1 verscheurende dieren1      
vleugelhandigen1 knaagdieren1           
snuitdieren1 herkauwende dieren1        
insectenetende1 walvischachtige en      

vierhandige dieren4 ,de merkwaardigste  
zijn1 zooals wij zagen1 de dinotheriums 
en de mastodonten4 ,zij waren vergezeld 
van een groot aantal andere bewoners der
 wouden1 velden en oevers1 zooals het   
antracotherium1 een dikhuidig dier met  
snijtanden en scherpe kiezen gewapend1  
die ter verdediging konden dienen4 ,de  
tapirs en de rhinocerossen verschijnen  
met de eerste voorouders der herkauwende
 dieren4 ,alleen in ,griekenland1 dat   
toen deel van een uitgebreid vastland   
uitmaakte1 heeft ,gaudry #ea            
verschillende soorten te voorschijn     
gebracht1 waaronder wij1 behalve de     
apen1 waarover wij zoo aanstonds zullen 
spreken1 hipparions1 antilopen1         
gazellen1 giraffen1 wilde zwijnen1 wilde
 katten1 civetkatten1 enz4 kunnen       
noemen4 ,een tandeloos dier met kromme  
klauwen heeft den naam van ankilotherium
 gekregen4 ,een ander dier1 dat half    
beer1 half hond schijnt te zijn1 en ook 
eigenschappen met de kat gemeen heeft1  
heeft den naam van simocyon gekregen4   

,eene soort van giraffe met niet        
bijzonder langen hals is helladotherium 
genoemd4 ,twee herkauwende dieren1      
gelijkende op onze geiten1 heeten       
paleoceras en tragoceras4 ,bij al die   
dieren der miocene periode moeten wij   
nog voegen de bevers1 de marmotten en   
een groot aantal steltvogels4  ,wij     
hebben reeds vroeger 7in het vorige     
hoofdstuk7 de onderzoekingen medegedeeld
 van ,gaudry over de afstamming der apen
 uit de dikhuidigen en het optreden der 
halfapen in die periode4 ,wat ook die   
oorsprong zij1 de voornaamste typen van 
apen komen in de miocene periode voor3  
in de formaties van dien tijd vindt men 
de gewone en de anthropomorphe apen4    
,de eerste fossiele aap1 dien men heeft 
gevonden1 is de semnopithecus           
subhimalayanus1 door ,baker en ,durand  
in #ahcf in de bovenste miocene formatie
 der ,himalaya gevonden2 hij had de     
grootte van eenen oerang-oetan4 ,spoedig
 daarna hebben ,falconner en ,gautley   
uit dezelfde lagen eene kleinere soort  

van semnopithecus opgedolven4 ,gervais  
heeft te ,montpellier enkele stukken    
gevonden1 die hij eveneens toeschreef   
aan eenen semnopithecus4 ,eene kaak van 
eenen makako is uit de pliocene         
terreinen van ,val-d',arno opgedolven4  
,in de bruinkool van ,elgg1 in          
,zwitserland1 heeft men eene goed       
bewaard gebleven kaak van eenen aap     
gevonden1 waarin de tanden nog aanwezig 
waren2 het was een aap1 die tot de      
familie der catarrhinae1 smalneuzen1    
behoorde4 ,die kaak heeft bijzonder veel
 overeenkomst met eene andere apenkaak  
bij ,auch ontdekt door ,lartet1 en      
behoort tot dezelfde soort4 ,gervais is 
van oordeel1 dat het eene uitgestorven  
soort is1 de pliopithecus1 terwijl      
,rtmeyer meent1 dat het een ,indiaansche
 gibbon is2 in ieder geval heeft hij de 
grootste overeenkomst met die           
langarmige1 staartlooze apen4 ,volgens  
,rtmeyer is die oorspronkelijke gibbon n
 der voorouders van den siamang van     
,sumatra4  ,gaudry heeft te ,pikermi de 

overblijfselen bijeengezameld van #be   
exemplaren van het geslacht             
mesopithecus2 daaruit kan men zich een  
denkbeeld vormen van zijn voorkomen en  
zijne levenswijze 7fig4 #bic en #bid74  
,zijn gezichtshoek van #eg wijst op     
eenen aap1 die tamelijk ontwikkeld was2 
zijne tanden toonen aan1 dat hij zich   
niet uitsluitend met vruchten1 maar ook 
met boomknoppen voedde4 ,uit de         
gelijkheid van zijne vr- en achterpooten
 kan men afleiden1 dat hij veeleer liep 
dan klom2 hij leefde in kleine troepen  
vereenigd4 ,de kennis van de            
verschillende deelen van het geraamte   
van den mesopithecus leert ons1 dat die 
aap den overgang vormt tusschen twee    
thans nog levende soorten1 de           
semnopitheken en de gibbons2 daarom     
heeft men ze ook mesopitheken genoemd   
#ea4  ,de ontdekking der anthropomorphe 
fossiele apen is men verschuldigd aan   
,gaudry4 ,in #ahce heeft hij bij ,auch  
den pliopithecus gevonden1 die nauw aan 
den gibbon verwant is4 ,later heeft hij 

den dryopithecus beschreven2 men kent   
daarvan echter alleen de benedenkaak en 
het sleutelbeen4 ,de dryopithecus1 zegt 
de uitnemende geleerde1 was een zeer    
ontwikkelde aap4 ,hij kwam in           
verschillende bijzonderheden met den    
mensen overeen4 ,hij moet ongeveer even 
groot geweest zijn als de mensen2 zijne 
snijtanden waren klein2 zijne           
achterkiezen hadden knobbels1 die minder
 rond waren dan die van de ,europeesche 
rassen1 maar die geleken op de knobbels 
van de kiezen der ,australirs4 ,naast   
die punten van overeenkomst is er een   
punt van verschil1 dat ons treft1 zoodra
 wij de kaak van een mensch met die van 
eenen dryopithecus vergelijkt3 in de    
kaak van den mensch is de eerste        
achterkies sterker dan bij den          
dryopithecus1 de hoektand en de         
voorkiezen zijn echter zwakker2 dat     
verschil is van groot gewicht1 want de  
verkorting der voortanden staat in      
verband met het weinig vooruitsteken van
 het gelaat1 en is dus een bewijs voor  

de voortreffelijkheid van den mensch2 de
 mensch kenmerkt zich vooral door eene  
buitengewone ontwikkeling van de        
beenderen1 die de hersens1 den zetel der
 gedachten1 omgeven1 en eene z sterke   
vermindering der aangezichtsbeenderen1  
dat zij niet meer eenen snuit1 maar den 
gevel van het hoofd vormen4  ,zoo wordt 
van stap tot stap de heerschappij van   
den mensch voorbereid4       ,,derde    
,,hoofdstuk  ,de ,pliocene ,periode4    
,de derde en laatste periode van het    
tertiaire tijdperk heeft1 zooals wij    
zagen1 den naam van pliocene periode    
gekregen4 ,hoewel nauw genoeg verwant   
aan de tegenwoordige periode1 om de     
opvatting van enkele schrijvers te      
verklaren1 die haar tot onze periode    
rekenen1 zoo heeft zij toch een         
eigenaardig karakter1 dat tamelijk veel 
verschilt van dat van onzen tijd4 ,wel  
verschilden de vormen der zeen en der   
landen weinig van die van thans1 maar de
 bezinkingen van dien tijd hellen thans 
op enkele plaatsen en zijn hoog         

opgeheven1 terwijl de dierenwereld1 wier
 overblijfselen in die lagen bewaard    
zijn gebleven1 en die bestond vr de     
afkoeling der noordelijke streken1 meer 
het einde van een ouder tijdperk1 dan   
het begin van een nieuw tijdperk        
aanwijst4  ,in het begin der pliocene   
periode heeft de gedaante der streken   
aan de ,middellandsche zee eene         
tijdelijke1 doch tevens belangrijke     
verandering ondergaan4 ,de eerste lagen 
dier periode immers wijzen meer op      
brakwater dan op zeewater4 ,de          
,middellandsche zee stroomde toen niet  
verder oostwaarts dan de meridiaan over 
,sardini1 en het geheele oostelijke     
gedeelte dier zee had plaats gemaakt    
voor een aantal binnenzeen1 aan wier    
oevers zich groote kudden grasetende    
dieren bewogen4 ,maar weldra keert de   
zee daar weder terug en stroomt zij door
 de ,rhnevallei en de ,povallei4 ,in    
,frankrijk is de pliocene zee           
voortgegaan tot aan de poorten van      
,lyon1 in ,itali tot aan de ,apennijnen2

 ,rome1 de heuvels van het ,vaticaan en 
van de ,monte-,mario waren toen onder   
water4 ,men vindt tot onder het         
,vaticaan1 de pliocene schelpen1 die    
dagteekenen van duizenden eeuwen        
herwaarts4  ,in diezelfde periode       
openbaren zich nog altijd de vulkanische
 verschijnselen1 die de miocene periode 
kenmerkten4 ,een betrekkelijk zacht     
klimaat is oorzaak1 dat ,europa eenen   
plantengroei vertoont1 waar de typen der
 dichte bosschen van het noorden        
verbonden zijn met die der ,canarische  
eilanden en den ,caucasus4 ,doch de     
temperatuur daalt al meer en meer1      
terwijl tegelijkertijd de zee zich      
terugtrekt2 de plantenwereld wordt al   
armer en armer1 om niet meer aan te     
winnen2 de gevoeligste soorten verhuizen
 naar het zuiden1 en de palmen worden   
alleen aangetroffen op plaatsen meer dan
 #aj ten zuiden van die1 waarin zij     
tijdens de miocene periode voorkwamen4  
,op het einde der periode vindt men     
alleen die planten1 die tegenwoordig nog

 gevonden worden op plaatsen1 eenige    
graden dichter bij den evenaar gelegen4 
,zij leveren echter nog voldoende       
voedsel op voor de plantenetende dieren 
van die periode4  ,terwijl de miocene   
periode de bloeitijd was van de         
plantenwereld in ,europa1 begint in de  
pliocene periode haar verval3 de warmte 
vermindert en de plantengroei verarmt   
voor altoos4  ,onmerkbaar trekt de zee  
zich terug van de opgeheven ,alpen1 van 
,zwitserland en van geheel ,frankrijk4  
,in de ,rhnevallei trekt zij eerst terug
 naar ,valence1 daarna naar ,montlimart 
en naar ,orange2 evenals de monding der 
,rhne vormen die der ,po en van den     
,donau golven4 ,de landen nemen         
langzamerhand hunne tegenwoordige       
gedaante aan1 en de rivieren hunne      
tegenwoordige richting4  ,gedurende het 
eerste gedeelte der pliocene periode    
hebben onder de landdieren de           
plantenetende dieren zonder twijfel de  
overhand4 ,de miocene zeen zijn         
opgedroogd1 of liever zij zijn veranderd

 in groote zoutwatermeren1 waaromheen   
zich eene welige grasflora ontwikkelt4  
,op die weiden loopen ontelbare kudden  
antilopen1 herten1 helladotheriums1     
giraffen1 palaeotragi1 palaeorea's1     
waarvan men de fossielen gevonden heeft 
in ,griekenland1 ,zwitserland en        
,frankrijk4 ,daarbij komen nog het      
hipparion1 de mastodon en de mesopitheke
 aap4  ,in het algemeen nadert de natuur
 in die periode tot die van den         
tegenwoordigen tijd4 ,wij zien in       
,frankrijk de palmen verdwijnen en      
alleen de planten der gematigde         
luchtstreken overblijven1 en dat niet   
alleen de boomen1 maar ook de heesters  
en bloemen4 ,nadat ,europa nog eenigen  
tijd de sequoia's en de bamboe's        
behouden heeft1 komen daarna alleen     
soorten voor1 die verwant zijn aan die1 
welke daar thans gevonden worden1 maar  
die bestemd zijn1 om in de volgende     
eeuwen naar het zuiden terug te wijken4 
,de pliocene flora getuigt reeds van een
 kouder klimaat4 ,de klimatologische    

verschillen tusschen het noorden en het 
zuiden van ,europa beginnen scherper uit
 te komen2 zoo vond men nog in de       
omstreken van ,marseille eenen palmboom 
7,chamaerops humilis7 naast eenen eik   
7,quercus lusitanica71 dien men nu nog  
slechts vindt in het zuiden van ,spanje1
 terwijl de ahorn1 de populier1 de      
noteboom en de lork de overhand hadden  
in het midden van ,frankrijk1 en eenige 
typen vertoonden1 die thans gevonden    
worden in ,algiers1 in ,portugal of in  
,japan4 ,verscheidene plantensoorten van
 de ,europeesche pliocene periode komen 
thans voor in de groote wouden van      
,amerika4  ,bij het dierenrijk neemt men
 eene groote ontwikkeling van de        
zoogdieren waar2 nieuwe mastodonten     
vervangen de oude1 om spoedig voor      
altoos te verdwijnen4  ,de mastodon1    
dien wij naar aanleiding van de vorige  
periode bestudeerd hebben1 leefde nog in
 de pliocene periode4 ,fig4 #cja stelt  
een fossiel geraamte voor van de soort1 
die in dien tijd leefde3 den mastodon   

van ,turijn1 die alleen de groote       
slagtanden op de bovenkaak had4 ,de     
mastodon1 die in de miocene periode     
leefde1 had1 zooals wij vroeger zagen1  
vier slagtanden4  ,de dinotheriums zijn 
uitgestorven2 de olifanten zullen zich  
in nieuwe soorten voortplanten 7mammouth
 of elephas primigenius71 die den duur  
van het geslacht tot op onzen tijd      
zullen waarborgen2 de nijlpaarden en de 
rhinocerossen nemen toe1 evenals de     
tapirs en de kameelen4 ,men ziet        
ontzaglijke runderen optreden1 die in de
 wouden in kudden leven2 herten met een 
groot gewei2 beren1 hipparions en       
paarden 7kleiner dan die van den        
tegenwoordigen tijd74 ,ook worden nieuwe
 apensoorten geboren2 doch de apen      
verlaten weldra ,europa1 dat te koud    
voor hen geworden is1 om in ,afrika te  
gaan leven4  ,op het nieuwe vasteland   
vindt men onder de merkwaardigste       
zoogdieren dier periode het megatherium1
 te ,buenos-,ayres ontdekt1 tot de orde 
der tandeloozen behoorende2 dat dier was

 dom en traag in zijne bewegingen1      
plantenetend en was #b #a_/b meter hoog2
 zijn geraamte is bewaard gebleven in   
het ,musem te ,madrid4 ,wij kunnen hier 
nog bijvoegen zijnen tijdgenoot1 den    
mylodon1 die zich hoofdzakelijk voedde  
met bladeren en knoppen van boomen4     
,deze was iets kleiner dan het          
megatherium en had eveneens aan iederen 
poot groote nagels4--,doch keeren wij   
tot de bewoners van ,europa terug4  ,de 
groote snuitdieren hebben de overhand1  
vooral de elephas meridionalis1 die     
zelfs tot in ,engeland gevonden wordt2  
op het einde der pliocene periode       
verdwijnen de mastodonten uit ,europa1  
om in ,amerika nog een tijdlang hun     
leven voort te zetten4 ,de rhinocerossen
 en de nijlpaarden hebben hunnen        
grootsten bloei bereikt1 het hert en het
 rund treden op3 al die plantenetende   
dieren leveren het bewijs voor den      
grooten overvloed aan plantaardig       
voedsel4  ,in de afdeeling voor         
paleontologie van het ,musem te ,parijs 

kan men het versteende geraamte zien van
 den elephas meridionalis1 in #ahgb te  
,durfort 7,gard7 ontdekt2 het dier is   
#d1aj meters hoog1 en de grootste       
breedte van den schedel bedraagt #a1fe  
meters4  ,in de pliocene periode wordt  
ook het grootste van alle herten        
geboren2 zijne beenderen zijn in ,indi  
gevonden1 in de streken1 waar de ,god   
,siva wordt aangebeden1 vandaar de naam 
sivatherium4  ,het sivatherium had de   
grootte van eenen olifant1 en was het   
grootste hert1 dat ooit bestaan heeft4  
,het geleek op onzen tegenwoordigen     
eland1 maar was grooter en zwaarder4    
,zijn kop had vier horens1 twee boven op
 het voorhoofd1 en twee grootere boven  
de oogen1 iets wat bij geen enkel ander 
dier voorkomt4 ,die vier horens1 die    
wijd uit elkander stonden1 gaven aan het
 hert een bijzonder vreemd voorkomen4   
,de geologische geschiedenis der        
herkauwende dieren wijkt zeer af van die
 der dikhuidigen4 ,de laatste hebben in 
,europa geleefd in de eerste helft der  

tertiaire periode1 en men vindt daar nog
 slechts weinige van over4 ,de          
herkauwende dieren daarentegen hebben   
geheerscht in de tweede helft der       
tertiaire periode1 en nog thans is die  
orde in vollen bloei4  ,de oudste       
herkauwende dieren1 die in ,europa      
gevonden zijn1 zijn de xiphodon1 de     
dichodon en de amphimeryx2 de laatste   
zijn nog slechts onvolledig bekend2 de  
xiphodon kan met evenveel recht onder de
 dikhuidigen als onder de herkauwende   
dieren gerangschikt worden4 ,in ,amerika
 schijnen de herkauwende dieren zich    
vroeger te hebben ontwikkeld dan in     
,europa2 op het einde der eocene1 of    
liever in het begin der miocene periode 
hadden de meeste herkauwende dieren nog 
enkele karaktertrekken van de           
dikhuidigen bewaard4  ,indien wij zien1 
dat de herkauwende dieren zich tijdens  
de tertiaire periode ontwikkeld hebben1 
naarmate de dikhuidigen afnamen1 dan    
ligt de meening voor de hand1 dat zij   
veranderde dikhuidigen kunnen geweest   

zijn4 ,dit is trouwens ook de           
gevolgtrekking1 waartoe ,gaudry gekomen 
is door de vergelijking der tanden1 het 
is echter moeilijk te beslissen1 welke  
dikhuidigen als de stamvaders der       
herkauwende dieren moeten beschouwd     
worden4  ,de langzame uitbreiding der   
plantenetende dieren1 hetzij            
zoolgangers1 hetzij herkauwende dieren1 
is een opmerkelijk feit1 en getuigt voor
 de geleidelijke ontwikkeling der       
soorten4 ,daar de plantenetende dieren  
groote kudden vormen1 zoo wijst hun     
komst op de toenemende vruchtbaarheid   
der natuur4 ,niet alleen door hun       
aantal1 maar ook door de vlugheid hunner
 bewegingen geven zij leven aan de      
velden4 ,de plantenetende dieren wijzen 
ook op eenen vooruitgang uit een        
esthetisch oogpunt2 de zoolgangers      
immers wedijveren in schoonheid met de  
herkauwende dieren2 verscheidene van    
deze1 de zebra1 de daw1 de conagga1     
hebben een prachtig kleed2 enkele hebben
 eenen bijzonder edelen gang1 alle zijn 

slank en hebben edele vormen4  ,in dien 
tijd leefde ook het hipparion1          
waarschijnlijk de stamvader van het     
paard1 dat van het hipparion hierin     
verschilt1 dat de emailplooien der      
kiezen anders gevormd waren1 terwijl het
 hipparion niet aan iederen poot nen    
hoef had1 maar er drie bezat1 waarvan   
twee onontwikkeld waren4 ,de verandering
 der vijf toonen in nen enkelen was nog 
niet volkomen4 ,indien men zijn geraamte
 beschouwt 7fig4 #cjc71 dan vermoedt men
 reeds in het hipparion den edelen gang 
van het paard4  ,indien wij nu eene     
korte schets willen geven van de geheele
 tertiaire periode1 naar hetgeen de     
geologie en de paleontologie ons geleerd
 hebben1 dan moeten wij ons het         
vasteland als zeer uitgestrekt          
voorstellen1 en reeds door hooge1 doch  
nog ver uit elkander gelegen bergen     
opgehoogd4 ,in ,europa geleek het       
vasteland op de vlakke of golvende      
streken van het binnenland van ,afrika2 
het was bezaaid met meren en moerassen1 

en droeg eenen weelderigen plantengroei4
 ,ontelbare kudden plantenetende dieren 
doorkruisten die half onder water       
gelegen grasvlakten2 die kudden waren   
even talrijk en boden meer              
verscheidenheid aan dan de troepen      
olifanten1 zebra's en antilopen van     
centraal-,afrika ,de rhinocerossen1 de  
tapirs1 verscheidene wilde zwijnen1     
antilopen1 architheriums1 op paarden    
gelijkend1 weidden in dezelfde streken  
als de paleotheriums1 de                
anthracotheriums1 de helladotheriums1 de
 sivatheriums1 de mastodonten1 dieren1  
niet minder merkwaardig door de         
vreemdheid hunner vormen1 dan door die  
hunner namen4 ,talrijke roofdieren      
brachten hierin de noodige afwisseling4 
,loopvogels1 op den struisvogel         
gelijkend1 doorliepen de vlakten1 groote
 hagedissen1 verschillende slangen      
bewogen zich tusschen de boomen in      
bosschen1 die bewoond werden door eene  
bevolking van verschillende apen1 de    
voorboden van den mensch4 ,insecten en  

vogels van alle mogelijke soorten       
doorkliefden de lucht4 ,de meren en     
moerassen1 de woonplaatsen der          
krokodillen1 verschaften ook het noodige
 voedsel aan visschen1 die overeenkwamen
 met die van onze rivieren4 ,langs de   
oevers der zeen bewogen zich zeekalven  
en zeekoeien2 en de oceanen1 bevolkt    
door dolfijnen1 walvisschen en          
potvisschen1 werden door ontzaglijke    
haaien geplunderd4 ,zoo gaat de natuur  
langzaam voort1 en nadert zij tot den   
tegenwoordigen toestand4  ,misschien    
leefde toen1 zooals wij weldra zullen   
zien1 de mensch reeds in wilden         
toestand1 maar hij kende den weg naar   
,europa nog niet en leefde te midden der
 bosschen van zuid-,azi1 onbewust van   
zijne bestemming en zijn eigen bestaan4 
,hij is op zijnen tijd geboren1 na de   
anthropode apen1 den chimpansee1 den    
orang-oetan en den gorilla4  ,op het    
einde der periode is de temperatuur     
ongeveer dezelfde als thans2 de         
mastodonten1 de tapirs1 de apen worden  

niet meer in ,europa1 maar in ,afrika en
 in het zuiden van ,azi gevonden4  ,de  
opgedolven fossielen leeren ons1 dat er 
eene voortdurende harmonie geweest is   
bij de gedaanteverwisseling der         
organische wereld4 ,welke fossielen wij 
ook bestudeeren1 steeds openbaart zich  
aan ons de schoonheid der natuur4  ,die 
schoonheid der natuur1 die in alle      
tijdperken te voorschijn treedt1 is het 
geheim van de geestdrift1 die alle      
natuuronderzoekers bezielt1 wier leven  
gewijd is aan paleontologische          
onderzoekingen1 en wier geest in die    
onderzoekingen eene altijd nieuwe       
bekoring vindt4 ,toen ,cuvier de        
viervoetige dieren uit de gipsgroeve van
 ,parijs wer in het leven kon           
terugroepen1 moet hij een ongekend genot
 gesmaakt hebben2 daar waar thans de    
stad der steden zich uitstrekt1 dacht   
hij zich de meren1 waarin de            
anoplotheriums baadden2 op de oevers    
dier meren1 met palmboomen omzoomd1 zag 
hij paleotheriums van alle soorten1     

naast choeropotami en dichobuni2 de     
sierlijke xiphodon en de amphimeryx     
liepen door de vlakten2 verschillende   
kleinere dieren gaven daarbij           
afwisseling aan de landschappen3 het    
waren eekhorentjes1 buidelratten1       
vleermuizen en verschillende soorten van
 apen1 voornamelijk de anthropode apen4 
,ik heb steeds1 zoo zegt ,gaudry1 de    
maanden1 die ik in de bergkloof van     
,pikermi heb doorgebracht1 de           
viervoetige dieren opdelvend1 die       
eertijds de velden van ,griekenland     
bevolkten1 tot de gelukkigste van mijn  
leven gerekend4 ,die dieren moeten      
inderdaad een heerlijk schouwspel       
opgeleverd hebben2 hier deden apen hunne
 kromme sprongen1 daar dwaalde het      
reusachtige ankylotherium1 met zijne    
kromme klauwen4 ,de vlakten waren       
bezaaid met kudden hipparions en        
herkauwende dieren2 de horens dier      
dieren hadden de meest verschillende    
vormen2 eenige waren liervormig1 andere 
deden denken aan de horens onzer        

gazellen1 nog andere aan die der geiten4
 ,hoezeer verschilden wel die dieren1   
wier gang zoo sierlijk was1 van de logge
 rhinocerossen en de wilde zwijnen6 ,wat
 ontzaglijke gestalten en welke         
verscheidenheid op het schouwtooneel der
 wereld6 ,de gedachte aan die           
reuzendieren van ,pikermi heeft mijnen  
geest dikwijls met ontzag vervuld2 ik   
kan aan hen niet denken zonder mij te   
verheffen tot den oneindigen            
,bouwmeester1 wiens werk zij zijn1 en   
zonder hem te danken voor het voorrecht1
 dat hij ons dat groote schouwspel heeft
 doen bijwonen1 dat alleen voor ,hem    
scheen bestemd te zijn tot aan den dag1 
waarop de sluier is weggetrokken1       
waaronder de paleontologie verborgen    
was4  ,de heerlijkste dichtwerken zijn  
verborgen in onze aardschors4 ,hoevele  
menschen1 die dorsten naar het schoone1 
zouden het heerlijkste genot smaken1 als
 zij de geheimzinnige bron van het leven
 wilden opzoeken6 ,hoevelen gaan voort  
langs wegen1 waar zij smakelooze en     

dikwijls wrange vruchten plukken1 en die
 gelukkig zouden zijn1 indien zij de    
wonderen der natuur hielpen doorgronden6
 ,tot die menschen zeg ik3 'helpt ons1  
onze wetenschap is rijk genoeg1 om niet 
alleen de ziel van den wijsgeer1 maar   
ook die van den kunstenaar te bekoren4' 
,schoone gedachten1 den edelen denker en
 natuurvorscher waardig1 die ze heeft   
geuit4 ,de studie der natuur zal steeds 
de diepste en bekoorlijkste aller studin
 zijn2 hare harmonie1 hare beelden      
zullen onzen geest steeds bekoren4 ,is  
het voor ons geen genot1 die zoo lang   
vervlogen eeuwen weder te doen herleven1
 en daardoor de schepping der wereld bij
 te wonen1 eene schepping1 die          
onafgebroken voortduurt1 van den dag1   
dat de aarde als nevelvlek van de zon   
werd losgerukt1 tot op onzen dag4 ,dank 
zij de inspanning der paleontologen1    
hebben wij die versteende wezens uit den
 doode kunnen doen herleven en hen weder
 kunnen plaatsen op hunne oude plaats2  
wij hebben gezien1 hoe de zee telkens de

 plaats van het land innam1 en hoe      
telkens de gedaante der aarde met die   
van al hare bewoners veranderde2 wij    
hebben zelfs de schepping kunnen volgen1
 zonder dat de schakels ontbraken1 die  
de anorganische wereld aan de organische
 verbindt1 en konden opklimmen tot den  
oorsprong van het leven4 ,zoo hebben wij
 reeds thans1 welke vorderingen ook     
later de wetenschappen mogen maken1 en  
hoe onvolledig onze kennis nog moge     
wezen1 een helder denkbeeld verkregen   
van den gang der natuur en van het werk 
der schepping4  ,met het einde van het  
tertiaire tijdperk hebben wij alle      
phasen van de natuurlijke geschiedenis  
der aarde doorloopen4 ,de schepping is  
voleindigd1 daar de mensch reeds in     
wording is in de anthropode apen1 en    
daar de drang naar volmaking1 einddoel  
van het bestaan van ieder wezen1 die    
anthropode apen zal verheffen tot den   
rang van wilde menschen4 ,dit vraagpunt 
zullen wij met zorg bestudeeren in het  
volgende boek1 en het zal daar volkomen 

op zijne plaats zijn1 daar de menschheid
 hare dierlijkheid heeft afgelegd bij   
den dageraad der quaternaire periode4   
,thans1 op het einde der tertiaire      
periode1 verdient zij haren naam nog    
niet4 ,in de bosschen leven families van
 groote apen1 semnopitheken1            
orang-oetans1 gorilla's1 chimpansee's4  
,de olifant1 het nijlpaard1 de          
rhinoceros1 het hert1 het paard1 de     
wilde kat1 de wilde hond1 de wolf1 de   
beer1 de hyena1 de tijger1 de leeuw1 in 
n woord de tegenwoordige geslachten1    
tijdgenooten van de menschheid1 bestaan 
reeds in de natuur1 te midden van eenen 
plantengroei1 die overeenkomt met dien  
welke thans de aarde bedekt4 ,valleien1 
hemelhooge bergen1 met sneeuw bedekt1   
schaduwrijke dalen1 bronnen en beken1   
watervallen en stroomen1 maagdelijke    
wouden1 weiden1 rijk aan grassen1       
onvruchtbare woestijnen1 klimaten en    
jaargetijden1 grazende kudden1 vogels in
 de wouden zingende1 liefelijke         
landouwen1 zonnestralen en schaduw1     

regen en zon1 bloemen der velden1 wilde 
vruchten1 alles is gevormd en gereed om 
den mensch te ontvangen4 ,de oude wereld
 is dood4 ,de nieuwe wereld is geboren4 
,,zesde ,,boek4  ,het quaternaire       
tijdperk4     ,,eerste ,,hoofdstuk4     
,het vierde tijdperk van het leven op   
aarde en de eerste     dagen van het    
tegenwoordige tijdperk4   ,met het      
vierde tijdperk van de geschiedenis der 
aarde treden wij de moderne tijden in1  
den tegenwoordigen toestand der         
schepping op onze planeet4 ,toch is het 
begin dier periode reeds meer dan       
honderdduizend jaren van ons verwijderd1
 en hebben er in den toestand der aarde1
 in de verdeeling van land en zee1 in de
 klimaten1 in de openbaringen van het   
leven1 sedert de eerste eeuwen van dat  
tijdperk gewichtige gebeurtenissen      
plaats gegrepen4 ,de geheele            
geschiedenis der menschheid is slechts  
het laatste hoofdstuk van de            
geschiedenis der aarde1 wel is waar het 
kortste1 doch tevens het gewichtigste en

 het roemrijkste4--,de ontwikkelde      
menschheid dagteekent eerst van         
gisteren4  ,het begin der quaternaire   
periode heeft zich gekenmerkt door eene 
gewichtige gebeurtenis1 de tijdelijke   
verandering van het klimaat2 in de      
geheele gematigde luchtstreek heeft eene
 verdichting van het water van den      
dampkring plaats gegrepen1 die het      
aanzijn heeft geschonken aan onmetelijke
 gletschers1 aan ontzaglijke regens en  
aan belangrijke afschuringen en         
aanslibbingen4 ,als gevolg dier         
verandering hebben groote vlakten sneeuw
 en ijs de bergen en de noordelijk      
gelegen landen bedekt1 waardoor eene    
sterke afkoeling over de geheele aarde  
is veroorzaakt4 ,eerst later is de      
temperatuur weder gestegen4  ,terwijl   
dus in onzen tijd de invloed van        
gletschers1 rivieren en dampkring op de 
aardoppervlakte onbeteekenend is1 was   
die invloed in het begin van het        
tegenwoordige tijdperk voldoende1 om    
somtijds zeer dikke lagen af te zetten  

op groote uitgestrektheden4  ,de        
quaternaire periode is begonnen met eene
 algemeene afkoeling1 die haar den naam 
verschaft heeft van de ijsperiode4 ,op  
het ,scandinavische schiereiland        
openbaart zich de verlaging in          
temperatuur door het voorkomen der      
rotsen1 die gegroefd en dikwijls door de
 oude gletschers tot aan de oppervlakte 
der zee afgeslepen zijn2 ook openbaart  
zij zich door de erratische blokken     
7zwerfblokken7 van klei1 zand en grint  
vergezeld1 die verspreid liggen over den
 geheelen noordelijken omtrek van het   
schiereiland1 uitgaande van een punt der
 ,scandinavische ,alpen1 dat in de      
nabijheid van ,stockholm gelegen is1 en 
in midden-,europa begrensd door eene    
lijn1 loopende over ,vikaltko1 ,coula1  
,krakau1 ,breslau1 ,leipzig1 ,hannover1 
,arnhem en het noorden van ,engeland4   
,al de stoffen1 die zoo verspreid       
liggen1 zijn de plaats van de ,oost- en 
,noordzee overgetrokken en zijn van de  
,scandinavische ,alpen afkomstig2 zij   

hebben den naam gekregen van drift4     
,datzelfde drift vindt men ook in de    
nieuwe ,wereld2 doch de werking van het 
ijs strekt zich daar veel zuidelijker   
uit1 en wordt waargenomen tot op den    
#cisten breedtegraad in ,pennsylvani1   
,ohio1 ,indiana1 ,illinois en ,iowa2    
hieruit volgt1 dat de isothermen #eb    
reeds dezelfde bochten hadden als thans4
 ,de ijsstrooken bevatten overblijfselen
 van weekdieren1 die men thans nog      
alleen terugvindt in de poolstreken4    
,eerst onlangs 7#aa ,januari #ahhf7 is  
in de ,fransche ,academie mededeeling   
gedaan van het feit1 dat men zelfs in   
dat gedeelte van ,afrika1 dat           
onmiddellijk aan den evenaar grenst1 7#e
 noorderbreedte71 de sporen der         
ijsformatie heeft teruggevonden4  ,de   
bewijzen van die merkwaardige ijsperiode
 zijn overal terug te vinden4 ,wij      
zullen ons een oogenblik bezighouden met
 ,itali1 ,frankrijk en de ,alpenstreken4
  ,de oude gletschers hebben1 evenals de
 tegenwoordige1 duidelijke sporen van   

hunnen loop achtergelaten2 een enkele   
blik op den langen ,alpenketen en de    
valleien1 aan den voet der ,alpen       
gelegen1 is voldoende1 om ons de        
ontwikkeling dier ijszeen en de         
doorloopen baan te doen zien1 die voor  
enkele meer dan #djj kilometers bedroeg4
  ,men moet zich de toppen onzer bergen 
veel hooger voorstellen dan thans het   
geval is4 ,eene der laatste rijzingen   
van den bodem1 op het einde der         
tertiaire periode1 had de belangrijkste 
verhooging van onze bergenrijen         
voleindigd4 ,berekent men het volume der
 gesteenten1 door de wateren de         
ijsstroomingen aan die toppen ontnomen1 
om op eenen afstand diepe valleien te   
vullen1 dan blijkt het dat die bergen   
verscheidene honderden meters hooger    
moeten geweest zijn1 dan thans het geval
 is4  ,dat ijs is neergedaald van den   
,mont-,blanc1 den ,mont-,rosa1 den      
,splugen1 den ,st4-,gothard1 den        
,mont-,viso1 den ,mont-,cenis1 in n     
woord1 van den geheelen ,alpenketen1 en 

heeft de vlakten en valleien            
vermeesterd4 ,de aard van den bodem kon 
hinderpalen in den weg leggen aan den   
loop van eenen ijsberg en zelfs dien    
loop wijzigen2 in dat geval ziet men1   
dat de tegenstand biedende grond        
somtijds diep uitgegraven is1 maar      
vooral gepolijst en gladgeschuurd door  
de wrijving van die rotsblokken1 die het
 ijs in zijnen loop medevoert4 ,doch    
indien de grond alleen bestond uit oude 
aanslibbingen1 dan hebben de ijsgolven  
zich gemakkelijk eenen weg kunnen banen 
en hebben zij verbazende afstanden      
afgelegd4  ,die ijsstroomen hebben      
evenals waterstroomen aan hunne randen  
en aan hun uiteinde hoopen modder       
afgezet1 die heuvels of moraines vormen1
 en zij hebben op hunnen weg de dikwijls
 ontzaglijke zwerfblokken neergelegd1   
wier aanwezigheid tot de vreemdste      
verhalen aanleiding heeft gegeven4  ,de 
oude geologen noemen al die van andere  
plaatsen afkomstige stoffen diluvium1   
een naam1 die het gevolg is van de      

vroegere opvatting van eenen algemeenen 
zondvloed1 waaraan die verplaatsing te  
danken zoude zijn4 #ec  ,door           
nauwkeurige waarnemingen dier           
moraine-afzetsels1 die zich duidelijk   
onderscheiden van de andere             
aanslibbingen door het volkomen gemis   
aan laagsgewijze schikking en door de   
hoekige steenen1 die het bevat1 kan men 
met zekerheid de uitgestrektheid der    
oude ijsbekkens leeren kennen4 ,door de 
groeven1 die zij gesneden hebben in de  
onderliggende gesteenten1 hebben zij de 
richting aangewezen1 die zij bij hunne  
beweging gevolgd hebben4  ,wij kennen   
thans de oude gletschers van de beide   
hellingen der ,alpen en kunnen hunnen   
loop volgen4 ,zonder nog te spreken van 
de gletschers van de ,reuss1 de ,linth  
en zoovele andere in het midden van     
,zwitserland1 kunnen wij den            
ontzaglijken ,rhnegletscher noemen1 die 
zich van le ,valais tot aan de heuvelen 
van ,lyon uitstrekte4 ,deze omgaf de    
geheele noord-westelijke en             

noord-oostelijke helling der ,alpen4    
,hij strekte zich tevens uit aan de ne  
zijde tot voorbij ,lyon1 en door eenen  
anderen1 noordelijken tak tot aan de    
,vogezen4 ,zijne ijsmassa breidde zich1 
na de valleien tusschen de ,alpen en de 
,jura gevuld te hebben1 waaiervormig    
uit1 en zijne uiterste moraine strekte  
zich in eenen halven cirkel over ,bourg 
en de ,lyonsche heuvels tot aan de      
omstreken van ,vienne uit4  ,aan de     
,italiaansche zijde waren de oude       
gletschers zeer talrijk2 geen enkele    
echter bereikte de reusachtige          
afmetingen van den ,rhnegletscher1 daar 
het ijs nooit de oevers van de ,po      
overschreden heeft4 ,men heeft daar de  
gletschers van de ,stura1 de ,maira1 de 
,vraita1 de ,po1 de ,pellice enz4 ,de   
,tessinogletscher met zijnen            
kronkelenden loop strekte zich uit van  
den ,st4-,gothard tot voorbij het       
,maggioremeer2 die van de ,adda         
verlengde zich tot ,monza1 en aan de    
uiterste oostzijde van de ,italiaansche 

,alpenketen had men de gletschers der   
,etsch1 der ,brenta en der ,piave1      
waarvan de eerste alleen alle gletschers
 van ,tyrol in zich vereenigde1 en zich 
uitstrekte van den ,brenner tot ten     
zuiden van het ,garda-meer4  ,kan men   
zich iets indrukwekkenders voorstellen  
dan die zich bewegende ijsmassa1 die    
langs de helling dier reusachtige bergen
 afdaalde1 langzamerhand de valleien en 
vlakten bereikte1 en door geen enkelen  
hinderpaal werd tegengehouden1 de onder 
gelegen gesteenten omkrullend en        
aangroeiend1 en op haren weg            
moraineheuvels achterlatend1 die op     
onmetelijke dijken geleken8 ,welk eene  
kracht moest die ijsstroom hebben1 om   
graniet- en andere blokken aan de       
bergen1 waarvan zij gekomen waren1      
ontrukt1 te kunnen voortsleuren tot op  
ontzaglijke afstanden6 ,het gebeurt niet
 zelden1 dat men op groote afstanden van
 de toppen der ,alpen steenen vindt1 die
 honderden cubieke meters groot zijn1 en
 liggen op eenen geheel anderen bodem1  

zooals de ,mule du ,diable1 een         
zwerfblok van #fbd cubieke meters1 te   
,artas gelegen1 tusschen ,bourgoin en   
,lyon1 en andere4  ,evenals het schip1  
door de golven gedragen1 de zee         
doorploegt1 zoo bereikten de            
zwerfblokken1 door de ijsgolven         
gedragen1 de vlakten1 de valleien en de 
toppen der heuvels4  ,welke andere      
kracht zou trouwens in staat geweest    
zijn1 eene zoo groote verplaatsing te   
veroorzaken8 ,alle andere verklaringen1 
die men heeft te hulp geroepen1 zijn    
voor nauwkeuriger waarneming gevallen1  
en wel in de eerste plaats die1 waarbij 
de verplaatsing dier door het ijs       
medegevoerde stoffen werd toegeschreven 
aan zondvloeden4  ,hoe zoude het immers 
mogelijk zijn1 dat zelfs de grootste    
watermassa1 met de grootste snelheid    
bedeeld1 zulke blokken langs de hooge   
bergen kon medevoeren1 ze kon           
voortdrijven over onmetelijke ruimten1  
en ze kon opheffen op bergvlakten en op 
de toppen van heuvels1 waar men ze thans

 nog dikwijls tot pyramiden op elkander 
gestapeld vindt8 ,de woede der heftigste
 zee zou dit niet kunnen bereiken4 ,doch
 terwijl geleerden van alle richtingen  
lansen braken over de juistheid hunner  
meer of minder vreemde theorin1 gaven   
eenvoudige herders den sleutel van het  
raadsel4  ,de eenvoudige gemzenjager    
,perraudin immers wees het eerst aan1   
dat de gletschers oudtijds veel grooter 
moeten geweest zijn1 en dat zij van de  
toppen en hellingen der bergen moeten   
zijn afgedaald1 granietgesteenten       
medesleurend1 die zij daaraan ontrukt   
hadden4 ,later gaven eenvoudige         
houthakkers diezelfde verklaring als de 
natuurlijkste zaak der wereld4 ,die     
openbaring diende later tot gids aan    
allen1 die deze belangrijke vraag wilden
 ontwikkelen en doorgronden4  ,toen het 
klimaat droger geworden was en de       
verdamping niet zoo sterk1 werden de    
gletschers al minder en minder gevoed2  
daardoor verminderde langzamerhand hun  
volume en bereikte het de afmetingen1   

die zij thans hebben4  ,die langzame en 
telkens weer gestaakte teruggang heeft  
aanleiding gegeven tot de vorming van   
secundaire moraines1 evenwijdig aan de  
uiterste1 welke de verschillende        
standplaatsen dier ijszeen aanwijzen bij
 haren teruggaanden loop4  ,mogen nog   
enkele bijzonderheden onzeker gebleven  
zijn1 onmogelijk kan men het feit in    
twijfel trekken1 dat er in het begin der
 quaternaire periode1 vooral in         
midden-,europa1 eene groote uitbreiding 
van het ijs heeft plaats gevonden4 ,de  
paleontologie leert ons den mensch      
kennen1 levende aan de randen dier      
ijsmassa's1 en op het rendier1 de       
antilope1 het paard en den mammouth     
jagend4 ,overal vindt men aan de grens  
der glaciaire streken sporen van zijn   
verblijf en talrijke overblijfselen van 
zijne have1 die hoe nietig ook1 voldeed 
aan de voornaamste behoeften van het    
leven4 ,bovendien heeft de paleontologie
 geleerd1 dat in dien tijd naast die    
gletschers planten en dieren gevonden   

werden1 die getuigden van een           
betrekkelijk gematigd klimaat4  ,de     
groote uitbreiding der quaternaire      
gletschers was aan alle streken der     
aarde gemeen1 en nog in onzen tijd      
worden er groote en talrijke gletschers 
gevormd1 die zich in dezelfde           
omstandigheden als vroeger voortbewegen 
over alle groote bergketenen1 en dat wel
 niet alleen in ,europa1 maar op de     
geheele aarde1 vooral in den ,caucasus1 
op het ,himalayagebergte1 op de ,andes  
van ,patagoni1 waar de ijsstroom zich   
tot aan de zee uitstrekt1 en in         
,nieuw-,zeeland1 waar ijsblokken1 die   
losraken1 van den gletscher nederstorten
 in eene omgeving1 waar de boomvarens   
weelderig tieren4 ,al die streken liggen
 zelfs binnen #dj van den evenaar af4   
,er is dus geene buitengewoon lage      
temperatuur noodig1 om eenen gletscher  
voort te brengen en te voeden1 en de    
aanwezigheid van dien gletscher maakt   
het organische leven in de nabijheid    
niet onmogelijk4  ,daar nog steeds      

gletschers op de toppen der bergen      
gevonden worden1 zou eene geringe daling
 in temperatuur voldoende kunnen zijn1  
om die gletschers hunne vroegere        
afmetingen terug te geven4  ,toch is het
 niet waarschijnlijk1 dat wij daarvan   
ooit getuigen zullen zijn1 als wij      
letten op de uiterst geringe snelheid   
van eenen gletscher in verband met den  
korten duur van het menschelijke leven4 
,die korte duur van het leven is n der  
oorzaken1 waarom wij dikwijls de        
grootste natuurverschijnselen niet      
kunnen bevatten4  ,men neemt aan1 dat er
 na eene eerste periode van koude1      
waardoor het gladschuren der gesteenten 
van de noordelijke grens van het        
vasteland veroorzaakt is1 eene          
verhooging in temperatuur heeft plaats  
gegrepen1 die aangewezen wordt door     
eenen eersten teruggang der gletschers1 
door de verspreiding der zwerfblokken   
van de ,jura en door het diluvium der   
,rhnevallei4 ,daarna veroorzaakte eene  
herhaling van de koude weder het        

terugkeeren der gletschers4 ,aan die    
tweede glaciaire periode wordt het slib 
van de ,rijnvallei en van het noorden   
van ,frankrijk toegeschreven4 ,daarna   
wordt de temperatuur langzamerhand      
hooger1 en zoodra zij niet meer         
verschilt van die van onzen tijd1 maakt 
de quaternaire periode plaats voor onzen
 tijd4  ,wij kunnen ons dus die oude    
quaternaire periode voorstellen als een 
tijdperk van groote storingen in het    
klimaat4 ,regens1 buitengewoon hevig en 
langdurig1 overstroomden het vasteland4 
,zij bedekten den geheelen bodem met    
uitgestrekte watervlakken1 die langs de 
hellingen naar lager gelegen streken    
liepen1 langzamerhand de valleien       
uitgravend en daarbij het diluvium      
medesleurend1 dat afkomstig was van de  
bergruggen4 ,dat water viel in de       
nabijheid der polen en op de hooge      
bergtoppen weder neder in den vorm van  
sneeuw4 ,als gevolg van den waterdamp1  
de wolken en de verlaging der           
temperatuur1 vermeesterden die          

gletschers weldra de bergen1 en breidden
 zij zich rondom de polen langzamerhand 
uit4 ,bij het losbreken van het ijs     
voerden vlotten van drijvend ijs de     
zwerfblokken ver weg2 dikwijls is het   
echter moeilijk die zwerfblokken te     
onderscheiden van die1 welke de         
gletschers verlaten hebben4 ,de bedding 
der stroomen wordt al meer en meer      
uitgegraven4  ,de dieren1 die gevlucht  
zijn naar hooge bergvlakten en in holen1
 planten zich toch geregeld voort4      
,velen zijn het slachtoffer van de woede
 der elementen2 toch volgen de soorten  
op elkander evenals in de vorige        
perioden4 ,de zeedieren1 ongevoelig voor
 alle beroeringen der aarde1 zetten hun 
rustig bestaan voort op den bodem der   
wateren4 ,na een groot aantal           
afwisselingen van koude en warmte1 van  
regens en losbreking van het ijs1 wordt 
het klimaat eindelijk standvastig en    
begint onze tegenwoordige periode4 ,doch
 de zooeven besproken verschijnselen    
zijn niet de eenige1 die het quaternaire

 tijdperk hebben gekenmerkt4 ,bij de    
genoemde beroeringen kwamen nog heftige 
bewegingen van den bodem4 ,in die       
periode toch zijn verbazend hooge bergen
 zooals de ,cordillera's verrezen1 en   
het is duidelijk1 dat eene zoodanige    
rijzing1 hoe langzaam zij ook moge      
hebben plaats gegrepen1 niet heeft      
kunnen geschieden zonder geweldige      
storingen over groote oppervlakten      
teweeg te brengen4  ,in dienzelfden tijd
 nemen de ,oostzee en de ,middellandsche
 zee haren tegenwoordigen vorm aan1     
ontstaat het ,kanaal1 en scheiden zich  
de ,britsche eilanden van het vasteland 
af4  ,indien het bestaan van ne of zelfs
 twee ijsperioden onwederlegbaar bewezen
 is door de zwerfblokken1 die door de   
gletschers zijn medegevoerd1 door de    
strepen en groeven1 die zichtbaar zijn  
langs den geheelen weg1 door die        
ijsmassa's gevolgd1 en door de          
rhinocerossen1 mammouths en andere      
dieren1 die in het ijs begraven zijn1   
zoo is de oorzaak van die afkoeling nog 

niet met voldoende zekerheid bekend4    
,verscheidene oorzaken zijn mogelijk4   
,ten eerste kan de zon1 die ons licht en
 warmte geeft1 evenals zoovele andere   
zonnen uit het heelal1 veranderingen in 
helderheid ondergaan en haar uitstralend
 vermogen verminderen4 ,de sterrenkunde 
heeft ons het bestaan van een groot     
aantal veranderlijke zonnen doen kennen 
onder de millioenen sterren1 die over   
het oneindige uitspansel bezaaid zijn2  
zelfs worden enkele sterren na bepaalde 
perioden geheel onzichtbaar door de     
tijdelijke uitdooving van haar licht4   
,ook onze zon1 die niets anders is dan  
eene ster1 kan eene veranderlijke ster  
zijn1 en bedekt worden met groote       
vlekken1 een deel van haar licht en hare
 stralende warmte verliezen en jaren- en
 eeuwenlang de aarde en de planeten1 die
 tot haar stelsel behooren1 in de ruimte
 doen voortrollen met onvoldoende       
warmte4 ,het gevolg van die afkoeling   
moet zijn1 koude1 winter en sneeuw4 ,een
 zoodanige winter zoude eeuwenlang      

kunnen duren4 ,nadat dan de zon weder   
haren ouden glans hernomen heeft1 zal de
 lente weder terugkeeren met het smelten
 der sneeuw1 den regen1 de waterstroomen
 en den nieuwen plantengroei4  ,men kan 
hiertegen aanmerken1 dat er geen enkel  
bewijs voor is1 dat onze zon1           
niettegenstaande hare bekende periodieke
 vlekken1 z veranderlijk is1 en dat de  
glaciaire periode het leven op aarde    
niet heeft uitgedoofd4 ,toch is die     
verklaring mogelijk1 immers een verschil
 van eenige graden in de ontvangen      
warmte is voldoende1 om de uitbreiding  
der gletschers te verklaren1 zooals die 
blijkt uit de ligging der zwerf blokken4
  ,een tweede verklaring berust op de   
verandering van de excentriciteit der   
aardbaan4 ,onze lezers #ed weten1 dat de
 ellips1 die de aarde jaarlijks om de   
zon beschrijft1 beurtelings meer of     
minder excentrisch wordt1 dat zij nu    
eens1 zooals dit over #bcihj jaren het  
geval zal zijn1 nauwelijks van eenen    
cirkel verschilt1 dan weder1 zooals voor

 #hejjj jaren zeer langwerpig is4 ,de   
excentriciteit verschilt van #j1jjcc als
 minimum tot #j1jgdg als maximum2 in het
 tweede geval is zij dus #bb maal       
sterker dan in het eerste geval4 ,thans 
is de excentriciteit #j1jafh2 de afstand
 van het middelpunt der ellips tot aan  
het brandpunt is dus #j1jafh maal de    
halve groote as der ellips1 of #j1jafh  
#adh #jjj  #jjj kilometers  #bdhfdjj    
kilometers4 ,de aarde is dus den #asten 
,januari #digbhjj kilometers dichter bij
 de zon dan den #asten ,juli1 en het    
zuidelijk halfrond1 dat dan naar de zon 
is toegekeerd1 heeft dus eenen warmeren 
zomer dan wij1 die naar de zon          
toegekeerd zijn1 op het tijdstip1 waarop
 wij zoover mogelijk van de zon         
verwijderd zijn4  ,doch daar staat      
tegenover1 dat het zomerhalf jaar in het
 zuidelijk halfrond acht dagen korter   
duurt dan in het winterhalfjaar1 daar de
 aarde #agi dagen noodig heeft om van   
het nachteveningspunt van ,september tot
 dat van ,maart te komen1 en #ahf dagen1

 om van het nachtseveningspunt van      
,maart tot dat van ,september te komen4 
,dat verschil van #ahg uren ten         
voordeele van ons halfrond weegt op     
tegen het verschil in afstand van de    
zon1 en dat wel te meer1 daar ten       
gevolge van den grooteren tijd1 dien de 
noordpool naar de zon gekeerd is1 het   
aantal uren van den dag in het          
noordelijk halfrond het aantal uren van 
den nacht overtreft4 ,het is echter niet
 zeker1 of daardoor de koude1           
veroorzaakt door den grooteren afstand  
van de zon in den zomer1 volkomen       
opgeheven wordt4  ,bij de grootste      
excentriciteit der baan is het          
middelpunt der aardbaan #adh #jjj #jjj  
#j1jgdg of #aajeefjj kilometers van de  
zon verwijderd4 ,dan is de aarde in het 
perihelium meer dan #bb millioen        
kilometers dichter bij de zon gelegen   
dan in het aphelium4 ,de verhouding der 
warmte in die beide punten der baan is  
dan als #bf tot #ai4 ,dan zal ook de    
aarde1 die zich in het perihelium het   

snelst beweegt1 de helft1 waarin het    
perihelium gelegen is1 in #afd dagen1 en
 de andere helft in #bja dagen          
doorloopen4  ,het halfrond der aarde1   
dat naar de zon gekeerd is1 als de aarde
 in het perihelium geplaatst is1 heeft  
de warmste en kortste zomers1 doch      
tevens de langste en koudste winters4   
,indien bij de grootste excentriciteit  
de winters zeer lang en koud zijn1 dan  
is het mogelijk1 dat de korte duur der  
warme zomers oorzaak is1 dat niet al de 
sneeuw en al het ijs smelt 7zooals thans
 b4v4 in ,siberi71 en dat in den zomer  
alleen eene zeer krachtige verdamping   
plaats heeft1 die de hoeveelheid        
waterdamp1 den regen1 den mist en de    
sneeuw doet toenemen4 ,zonder waterdamp 
is trouwens geen sneeuw mogelijk4 ,ons  
halfrond zoude dus uitnemend geschikt   
zijn voor eene ijsperiode1 zoo dikwijls 
de winter valt in het aphelium bij eene 
groote excentriciteit der aardbaan4 ,die
 excentriciteit is bijzonder groot      
geweest van het jaar #bajjjj tot aan het

 jaar #ajjjjj vr onze jaartelling4      
,indien wij nu weten1 dat alle #bfjjj   
jaren zich het verschijnsel herhaalt1   
dat op ons halfrond de winters in het   
perihelium vallen1 dan is het mogelijk1 
dat er in dien tijd der groote          
excentriciteit vijf ijsperioden geweest 
zijn voor ieder halfrond1 wier sterkte  
afhing van verschillende omstandigheden1
 zooals de rijzing van het land1 de     
richting der stroomingen en andere4     
,die tweede verklaring der ijsperiode is
 waarschijnlijker dan de eerste1 doch   
het is ook mogelijk1 dat die verandering
 in de excentriciteit wel heeft         
medegewerkt tot de verschijnselen der   
ijsperiode1 maar dat zij niet de eenige 
oorzaak was4 ,het is immers zeker1 dat  
voor een duizendtal eeuwen eene         
verandering in den vorm en het klimaat  
der aarde heeft plaats gegrepen4  ,de   
eerste en grootste helft toch der       
quaternaire periode kenmerkt zich op ons
 halfrond in de bergstreken door de     
groote uitbreiding der gletschers1 op   

het overige gedeelte door de groote     
afbijting der kusten en de daarmede     
samenhangende aanslibbingen4  ,die twee 
verschijnselen zijn niets anders dan    
verschillende uitingen eener zelfde     
oorzaak1 de tijdelijke toeneming van de 
hoeveelheid condenseerend water4 ,uit   
het feit1 dat in onze streken de nietige
 waterstroomen hebben plaats gemaakt    
voor krachtige stroomen met beddingen1  
verscheidene kilometers breed2 dat op   
alle hellingen eene z sterke strooming  
plaats had1 dat daaruit het lss #ee kon 
gevormd worden2 dat holen en grotten    
bekleed zijn met een dicht kleed van    
druipsteen3 uit dit alles blijkt1 dat er
 toen veel meer regen viel dan thans1 en
 dat wel in de geheele streek1 die zich 
uitstrekt van de ,sahara tot aan het    
midden van ,engeland1 en van ,louisiana 
tot aan de groote ,amerikaansche meren4 
,deze derde onderstelling wordt         
bevestigd door het onderzoek der        
quaternaire dierenwereld3 de tallooze   
beenderen van dikhuidigen1 in het       

diluvium van het noordelijk halfrond    
gevonden1 wijzen er op1 dat de          
plantenetende dieren een overvloedig    
voedsel moesten vinden1 en dat dus het  
klimaat zacht en vochtig moest zijn4    
,men weet trouwens1 dat in de vorige    
perioden groote zoetwatermeren de       
valleien innamen van de voornaamste     
stroomen in ,europa en van de westelijke
 helling van het ,rotsgebergte in       
,amerika4 ,het bestaan dier watervlakten
 brengt eenen bijzonder vochtigen       
dampkring mede1 zoodat de toestand in de
 quaternaire periode daarvan de         
voortzetting is4  ,maar wat als regen   
neervalt in lager gelegen streken1 neemt
 in de bergstreken den vorm van sneeuw  
aan4 ,de vochtigheid in den dampkring   
moet dus tot noodzakelijk gevolg gehad  
hebben de vorming van sneeuwvelden1 en  
dus ook van groote gletschers4 ,die     
vorming1 die vroeger onmogelijk was1    
7behalve misschien sedert de eocene     
periode in de ,pyrenen71 bij gebrek aan 
uitgebreide condensatoren1 is na het    

einde der pliocene periode kunnen       
ontstaan1 dat wil zeggen op het         
oogenblik1 waarop de ,alpen en zoovele  
andere ketenen hunnen tegenwoordigen    
vorm verkregen hebben4 ,niet de koude   
alleen heeft dus de gletschers kunnen   
voortbrengen2 deze is op zich zelf      
onvoldoende1 om de gletschers te voeden1
 zooals blijkt uit het feit1 dat de     
bergvlakten van ,tibet1 die #ejjj tot   
#fjjj meters hoog zijn1 geene gletschers
 bezitten4 ,daartoe is noodig eene      
groote vochtigheid van den dampkring en 
het bestaan van bergen als              
condensatoren1 die niet alleen van      
groote beteekenis zijn om hunne massa   
maar ook om hunne hoogte2 die           
condensatoren waren in het begin van    
zooveel grooter beteekenis1 daar zij nog
 niet door afbijting zooveel verloren   
hadden en zij waarschijnlijk eenige     
honderden meters hooger waren door eene 
tijdelijke rijzing der streek4  ,men    
ziet dus1 dat de groote waterstroomen in
 de vlakten en de groote gletschers in  

de bergstreken twee nauw samenhangende  
verschijnselen geweest zijn1 en dat men 
meermalen niet zonder grond de          
uitdrukking glaciaire periode heeft     
willen vervangen door die van           
regenperiode4  ,het valt niet te        
ontkennen1 dat de afkoeling aan de      
polen1 die zich reeds had doen gevoelen 
in het midden der tertiaire periode1    
niet geheel vreemd is geweest aan de    
hierboven beschreven verschijnselen2    
toch zoude deze op zichzelf daartoe niet
 voldoende geweest zijn1 en de studie   
der quaternaire formatie in de gematigde
 luchtstreken1 op die plaatsen die niet 
aan den onmiddellijken invloed der      
gletschers onderworpen waren1 bewijst1  
dat de overgang van den elephas         
meridionalis tot den elephas antiquus1  
en van dezen tot den elephas            
primigenius1 geleidelijk geschied is1   
zonder dat er in dien tusschentijd een  
plotselinge inval van koude had plaats  
gegrepen4  ,uitgaande van het           
bovenstaande1 kunnen wij ons weder      

verplaatsen in den tijd1 toen de groote 
bergen hunne tegenwoordige hoogte       
verkregen hadden1 dat is dus in het     
begin der pliocene periode4  ,reeds     
sedert langen tijd was het boven water  
komen van ,europa in voorbereiding2 in  
,frankrijk en ,engeland waren alleen    
zoetwatermeren4 ,de bergstreken waren in
 de pliocene periode het tooneel eener  
krachtige werkzaamheid1 waarvan de      
gesteldheid van het ,rhnebekken en de   
oude aanslibbingen van ,zwitserland     
kunnen getuigen4  ,wij mogen aannemen1  
dat op het einde der pliocene periode de
 voornaamste valleien reeds gevormd     
waren en haren bodem reeds bedekt hadden
 met grint en aangespoelde stoffen1     
terwijl zich op de bergvlakten het      
oudste klei uitspreidde4 ,de bekkens1   
die de sneeuw moesten opnemen1 en de    
kanalen1 waarlangs de gletschers moesten
 glijden1 waren reeds in het begin der  
quaternaire periode gevormd1 en voor de 
opneming van groote hoeveelheden ijs was
 alleen noodig dat in west-,europa      

luchtstroomen kwamen1 die meer waterdamp
 bevatten1 dan in de vorige perioden4   
,de studie van de ligging der oude      
ijsformaties levert een krachtig bewijs 
ten voordeele der meening1 dat zij      
ontstaan zijn uit eene toeneming der    
vochtigheid4 ,in ,engeland1 zoowel als  
in ,scandinavi en ,amerika1 waren de    
streken1 waar thans nog de grootste     
hoeveelheid water valt1 in de           
quaternaire periode het middelpunt der  
grootste gletscher-formaties4           
,daarentegen is dat gedeelte van        
,amerika1 dat in ,wisconsin gelegen was 
en bekend was onder den naam van        
driftless area1 wegens de afwezigheid   
van zwerfblokken1 juist de streek1 waar 
thans nog de minste regen valt4  ,in n  
woord1 de vochtigheid en de hoogte zijn 
de twee groote factoren geweest voor de 
vorming van het ijs2 en het feit1 dat   
over een groot gedeelte der             
,amerikaansche ,cordillera's1 de        
streken1 van waar de gletschers thans   
verdwenen zijn1 eene lagere gemiddelde  

temperatuur hebben1 dan die waar het ijs
 bewaard is gebleven1 bewijst1 dat de   
algemeene temperatuur slechts in de     
tweede plaats in aanmerking komt4 ,de   
ijsmassa's verminderen dus sterker onder
 den invloed eener droge lucht1 dan dat 
zij toenemen onder den invloed der      
koude4  ,op het einde der pliocene      
periode en gedurende de quaternaire     
periode viel in de ,sahara1 in ,arabi en
 ,perzi1 landstreken1 die thans door de 
droogte geteisterd worden1 eene         
ontzettende hoeveelheid regen1 waarvan  
bijzonder sterke aanslibbingen het      
gevolg waren4 ,dat regengebied strekte  
zich zelfs nog verder oostwaarts uit1   
over de tegenwoordige woestijnen van    
,mongoli1 en in sommige bekkens1 zooals 
in dat der ,gele rivier1 ontstond       
daardoor eene ontzaglijke ophooping van 
lss4 ,zeker is het1 dat het regengebied 
zich in noordelijke richting verplaatst 
heeft1 en die verplaatsing doet zich nog
 thans gevoelen1 want de noordkust van  
,afrika en de kusten van ,klein-,azi    

zijn lang niet meer in die gunstige     
omstandigheden1 waardoor in den tijd der
 ,romeinsche overheersching die streken 
zoo vruchtbaar waren4 ,daarentegen is   
het klimaat van ,frankrijk en           
,duitschland lang niet zoo gestreng als 
dit volgens de oude geschiedschrijvers  
het geval is geweest4 ,de winden1 die   
droogte of vochtigheid veroorzaken1     
hangen boven alles af van de verdeeling 
van land en zee1 en veranderingen in den
 invloed van den wind moeten dus        
afhankelijk geweest zijn van            
veranderingen in de gesteldheid der     
aarde4  ,de verdwijning van ,atlantis   
heeft eene ontzaglijke wijziging in de  
stroomingen veroorzaakt4 ,die periode is
 ook die geweest1 waarin de vulkanen van
 ,frankrijk1 ,spanje en de ,rijnoevers  
hunne werking deden gevoelen4  ,bij al  
die veranderingen in de gesteldheid der 
aarde moet ook de hoogte van den bodem  
gewijzigd zijn2 wij hebben trouwens     
reeds vroeger gezien1 dat deze zelfs    
thans nog niet standvastig is4 ,eenige  

honderden meters meer in de hoogte van  
noordelijk ,europa kunnen voldoende     
geweest zijn1 om de temperatuur zveel te
 doen dalen1 als voor de uitbreiding der
 gletschers noodig was4  ,zoo kan men   
dan de bekende ijsperiode verklaren1 die
 eindigde in de periode van het         
diluvium1 waarin zich in de valleien die
 stoffen hebben afgezet1 die thans met  
den naam van diluvium bestempeld worden4
 ,al de bezinkingen na de tertiaire     
periode1 die de oppervlakte der         
aardschors vormen1 onderscheiden zich   
daarin van de vorige1 dat zij niet meer 
het kenmerk dragen van rustig bezonken  
te zijn op den bodem van groote         
watermassa's1 maar veeleer van te zijn  
ontstaan door eene snelle1 min of meer  
heftige verplaatsing van stoffen door   
middel van stroomend water4  ,die       
formatie bestaat gewoonlijk van onderen 
uit lagen of onregelmatige hoopen ronde 
strandkeien1 vermengd met zand en grint1
 gelegen op eenen sterk gegroefden      
bodem4  ,hooger op vermindert het grint 

in volume en gaat het over in grof zand1
 dat naar boven al fijner en fijner     
wordt4 ,dat zand is dan vermengd met    
kleine beddingen van keisteenen1 en met 
aarde en geel slijk1 dat dikwijls zeer  
dik is en de geheele laag bedekt4  ,men 
kan daarin al de karaktertrekken van het
 alluvium herkennen1 dat is van         
bezinking in stroomend water4 ,men vindt
 het in de vlakten1 op de bergvlakten1  
op de hellingen der heuvels2 het vult   
ook de valleien1 doch zoodanig1 dat     
zijne massa1 in stede van door het      
tegenwoordige water toe te nemen1       
dagelijks vermindert1 daar het door de  
tegenwoordige rivieren wordt            
uitgegraven1 die daar hare bedding      
leggen1 en het alluvium wijzigen1 door  
nieuwe formaties1 die zeer van de vorige
 verschillen1 daarop af te zetten4  ,die
 rangschikking is overal dezelfde4 ,toch
 is er eenig verschil in de             
samenstelling der lagen1 welk verschil  
afhangt van de geologische gesteldheid  
van de streken1 die de bouwstoffen er   

voor geleverd hebben4 ,zoo vindt men b4 
v4 in het oude alluvium der             
,seine-vallei talrijke blokken graniet  
en porfier door de ,yonne toegevoerd1   
terwijl men in de ,marne-vallei         
kalkhoudende keien en vuursteenen vindt1
 uit de krijtvlakten van ,champagne en  
het ,juraplateau van ,langres afkomstig4
  ,het grint en het zand bevatten in    
groote hoeveelheden voor het meerendeel 
gebroken beenderen1 die afkomstig zijn  
van thans uitgestorven geslachten1 of   
wel van geslachten1 die thans leven op  
plaatsen1 ver verwijderd van die1 waar  
de beenderen gevonden zijn4 ,zoo vindt  
men daarin over geheel ,europa          
overblijfselen van reusachtige olifanten
 7elephas primigenius71 groote          
rhinocerossen1 die twee horens op den   
neus droegen 7rhinoceros tichorinus7 met
 een aantal beenderen van paarden en    
groote herkauwende dieren 7herten1      
damherten1 elanden1 ossen enz474 ,tanden
 en stukken van geraamten van tijgers en
 hyena's en van eene groote soort beren1

 die zoo groot waren als ossen1 bewijzen
 eveneens1 dat onder de quaternaire     
dieren vele roofdieren gevonden worden4 
,in de groote stroomen van dat tijdperk 
leefden in ,europa ook groote           
nijlpaarden4 ,al die geslachten zijn    
thans uitgestorven2 onder die uitgeweken
 geslachten komen het rendier en de     
veelvraat voor1 die thans naar de       
poolstreken zijn teruggeweken4  ,de     
mammouth was over het geheele           
noordelijke halfrond verspreid1 en dat  
wel niet alleen in ,azi1 waar men de    
eerste overblijfselen van dat dier      
gevonden heeft4 ,sedert den tijd van    
,otto van ,guericke1 den uitvinder der  
luchtpomp1 die in #affc getuige was van 
de ontdekking van fossiele beenderen1   
7slagtanden1 toen voor horens           
aangezien71 sedert ,leibnitz1 die uit   
die overblijfselen een vreemd1          
fantastisch wezen opbouwde1 dat eenen   
horen droeg op het midden van het       
voorhoofd en een dozijn kiezen van een  
voet lengte2 sedert de talrijke vondsten

 in ,duitschland1 ,rusland en ,siberi in
 de vorige eeuw1 hebben de mammouths    
opgehouden fabelachtige dieren te zijn1 
vooral ook nadat in onze eeuw nieuwe en 
talrijke ontdekkingen tot eene meer     
wetenschappelijke opvatting medewerkten4
  ,men weet1 dat men dikwijls aan de    
oevers der ,lena en in het ijs van      
,siberi niet alleen fossiel ivoor vindt 
7reeds sedert onheugelijke tijden in den
 handel gebruikt7 maar ook geheele      
lijken met vleesch1 huid en haar4  ,het 
musem te ,petersburg bezit n der        
schoonste exemplaren1 een geheel        
geraamte1 in #ahjd te midden van het ijs
 der ,lena gevonden4 ,het dier is zes   
meters hoog1 terwijl de omgekrulde      
slagtanden meer dan vier meters lang    
zijn4 ,de mammouth was veel grooter dan 
de olifant4 ,nog onlangs heeft het ijs  
eenen mammouth geleverd1 die bijna even 
groot is als die van het musem te       
,petersburg4  ,onder de rhinocerossen   
komt de rhinoceros tichorinus voor1 zoo 
genoemd1 omdat de beide neusgaten door  

een beenig tusschenschot gescheiden     
waren4 ,die rhinoceros speelde in dien  
tijd eenen gewichtigen rol en bijna     
overal vindt men zijne beenderen terug4 
,aan de horens van dat dier zijn een    
aantal sprookjes verbonden1 onder andere
 meende men in de middeleeuwen den      
beroemden vogel ,rock in den schoot der 
aarde te vinden4 ,ook de drakenkoppen   
der oude tijden ontleenen daaraan hunnen
 oorsprong4 ,de anatomische kennis van  
dat fossiele dier dagteekent eerst van  
het jaar #aggb1 toen de                 
natuuronderzoeker ,pallas aan de oevers 
van eenen bijstroom der ,lena een bijna 
volkomen lijk van het dier kon          
bestudeeren1 dat juist uit het ijs was  
losgemaakt4 ,het lichaam van den        
rhinoceros tichorinus was met haren     
bedekt1 en de huid was niet zoo ruw als 
die onzer ,afrikaansche rhinocerossen4  
n der schoonste voorwereldlijke dieren  
moet wel het reuzenhert geweest zijn1   
waarvan de overblijfselen veelvuldig    
voorkomen in de omstreken van ,dublin1  

vermengd met schelpen1 en gelegen zoowel
 op eene hoogte van #gj meters boven de 
oppervlakte der zee als in het tufkrijt1
 dat zich onder de onmetelijke venen    
bevindt1 en in het veen zelf1 dat even  
hoog ligt als de oppervlakte der zee4   
,bij ,curragh vindt men geraamten van   
reuzenherten in eene beperkte ruimte    
opeengestapeld1 alsof geheele kudden op 
die plek begraven lagen4 ,opmerkelijk is
 het1 dat al die exemplaren denzelfden  
stand hebben1 den kop omhoog1 den hals  
gestrekt1 het gewei naar achteren1 alsof
 zij1 in het moeras ingezakt1 zoolang   
mogelijk lucht trachtten te scheppen4   
,het geslacht olifant schijnt zich aldus
 ontwikkeld te hebben3                  
,dinotherium                            
,mioceen4             ,mastodon         
,mioceen4             ,elephas          
meridionalis            ,plioceen4      
,elephas antiquus                       
,quaternair4             ,elephas       
primigenius 7,mammouth7  ,quaternair4   
,tegenwoordige olifanten4   ,in het     

begin der quaternaire periode is de     
elephas meridionalis verdwenen1 om      
plaats te maken voor zijnen opvolger1   
den elephas antiquus4 ,kudden van die   
dieren wandelden rustig in de           
onmetelijke wouden1 waar thans ,parijs  
schittert4 #ef  ,de elephas antiquus    
kenmerkt de eerste periode van het      
quaternaire tijdvak1 de elephas         
primigenius de tweede1 koudere periode1 
de rhinoceros tichorinus de derde1 en   
het rendier de vierde periode4 ,dit     
geldt ten minste voor ,europa4 ,in      
,amerika is dit echter eenigszins       
anders4  ,een groot aantal der          
tegenwoordige landdieren bestond reeds  
in het begin der periode waarin zich    
vele nieuwe typen vormden4 ,er is dus   
een onmerkbare overgang van de          
quaternaire dierenwereld tot die van    
onzen tijd2 de twee tijdperken zijn dan 
ook veeleer gescheiden door het eindigen
 der natuurkundige en klimatologische   
verschijnselen der glaciaire en         
diluvium-periode en door het intreden   

van de tegenwoordige kalmte dan door een
 verschil in de planten- en             
dierenwereld4 ,dit is zelfs z waar1 dat 
terwijl vele tegenwoordige dieren       
opklimmen tot de quaternaire en zelfs   
tot de tertiaire periode1 verscheidene  
quaternaire soorten eerst in den        
tegenwoordigen tijd zijn uitgestorven4  
,de mammouth heeft zeer lang            
voortgeleefd1 de urus leefde in de      
#ad;de eeuw nog in ,nederland in het    
wild1 de bison of aueros is zelfs nog   
niet geheel verdwenen in ,lithauen en   
den ,caucasus4  ,in ,europa waren de    
quaternaire zoogdieren1 beren1 leeuwen1 
hyena's1 rhinocerossen1 olifanten1      
herten1 runderen1 bijna alle reusachtig 
groot2 buitendien had men insecteneters1
 knaagdieren1 verscheurende dieren1     
herkauwende dieren1 paarden1 wilde      
zwijnen enz41 waarvan de meeste soorten 
nog bestaan4 ,de holenbeer was zoo groot
 als het paard1 de mammouth was veel    
grooter dan zijne tegenwoordige         
stamgenooten en had ontzaglijke         

spiraalsgewijze gebogen slagtanden2 het 
hert der venen was minstens zoo groot   
als onze ossen1 en sommige ossen hadden 
ontzaglijke afmetingen4 ,dat dieren der 
gematigde en koude luchtstreken op      
dezelfde plaatsen gevonden werden als   
dieren1 die wij gewoon zijn te          
beschouwen als bewoners der warme       
landen1 behoeft ons niet meer te        
verwonderen1 nu wij weten1 dat de       
mammouth en de rhinoceros met door een  
tusschenschot gescheiden neusgaten      
bedekt waren met een dik kleed van wol  
en haren1 zooals blijkt uit de in het   
ijs van ,siberi gevonden exemplaren4    
,het is dus niet vreemd1 dat men de     
overblijfselen van holenberen en        
hyena's1 rhinocerossen1 den mammouth1   
den struisvogel1 het paard1 het rendier1
 den veelvraat1 en den muskusos der     
poolstreken bij elkander vindt4 ,de     
glaciaire periode heeft lang geduurd2   
van daar dat de landdieren1 om de       
gestrengheid van het klimaat te kunnen  
doorstaan1 langzamerhand bedekt zijn met

 eenen dikken pels4  ,in ,amerika is het
 diluvium zeer uitgestrekt en daarbij   
rijk aan beenderen2 doch de dierenwereld
 wijst groote verschilpunten aan met die
 van ,europa4 ,zoo vindt men in het     
slijk en het tufkrijt der onmetelijke   
vlakten van la ,plata1 in zuid-,amerika1
 ,pampa's genoemd1 een groot aantal     
zoogdieren1 waarvan de geraamten in hun 
geheel voorkomen1 en waaronder men      
vooral reusachtige tandelooze dieren    
opmerkt1 zooals het megatherium en den  
mylodon1 waarmede wij tijdens de        
pliocene periode kennis hebben gemaakt1 
en die in ,europa voorkomen1 en den     
vreemdsoortigen megalonyx1 die meer     
eigen is aan het ,amerikaansche         
vasteland 7fig4 #caa74 ,men vindt er ook
 reusachtige pantserdieren1 waarvan de  
glyptodon het merkwaardigst was1 naast  
paarden1 tapirs1 bevers enz41 terwijl de
 meest voorkomende en merkwaardigste    
dieren der ,europeesche quaternaire     
dierenwereld1 de mammouth1 de           
rhinoceros1 het nijlpaard1 de holenbeer 

geheel ontbreken4  ,de glyptodon 7fig4  
#cab7 was een reusachtig pantserdier1   
dat meer dan drie meters lang was1 het  
was omgeven en beschermd door een dik   
pantser1 bestaande uit beenige1 stevig  
verbonden stukken4  ,in ,australi waren 
de quaternaire zoogdieren uitsluitend   
buideldieren2 dit is nog thans het      
geval1 doch de tegenwoordige            
vertegenwoordigers dier orde zijn       
dwergen in vergelijking van die van     
vroeger4  ,in ,nieuw-,zeeland waren de  
zoogdieren evenals thans uiterst        
zeldzaam2 men vindt daar reuzenvogels1  
die vier meters hoog waren en wier      
eieren1 van #cb tot #cd centimeters     
lang1 eenen inhoud hadden van negen     
liters4  ,al deze feiten bewijzen ons1  
dat in de quaternaire periode de        
dierenwereld in verschillende streken   
reeds evenveel uiteenliep1 als thans het
 geval is4  ,in het volgende hoofdstuk  
zullen wij ons bezighouden met het      
tijdstip van het verschijnen van den    
mensch2 reeds nu kunnen wij echter      

mededeelen1 dat men in het diluvium en  
in de holen uit het begin der           
quaternaire periode niet alleen geslepen
 vuursteenen1 bewerkte beenderen1       
schetsen van dieren en een aantal sporen
 van de primitieve industrie der oudste 
tijden1 maar ook fossiele overblijfselen
 van den mensch gevonden heeft4 ,de     
eerste menschen zijn dus getuige geweest
 van de hier beschreven verschijnselen2 
zij hebben de overstroomingen der       
diluviaansche periode bijgewoond1 hebben
 de ontzaglijke uitbreiding der         
gletschers kunnen zien1 hebben          
bergketenen zien verrijzen1 en de       
geboorte van een groot aantal           
diersoorten kunnen waarnemen4 ,doch zij 
waren nog geene waarnemers4 ,hunne      
aandacht was alleen gewijd aan de       
gevaren1 waaraan zij waren blootgesteld1
 en de dieren1 die hun leven in gevaar  
brachten4 ,in de eerste verhalen spelen 
monsters en reuzen de hoofdrol1 en de   
overleveringen van alle volkeren        
vermelden overstroomingen en            

zondvloeden1 die door de legende geheel 
veranderd en onkenbaar gemaakt zijn4    
,het is hier de plaats niet1 de nog zoo 
duistere geschiedenis van de eerste     
tijden der menschheid te ontwarren2     
alleen vermelden wij1 dat men overal de 
sporen van verschillende menschenrassen 
gevonden heeft2 dat de oudste schijnen  
overeen te komen met de laagste         
volksstammen van zuid-,afrika en        
,australi1 en dat verscheidene stammen  
menscheneters waren4 ,slechts langzaam1 
en na verloop van eeuwen1 is de         
menschheid van den toestand van wilden  
tot dien van barbaren en daarna in dien 
van beschaafde wezens overgegaan4  ,het 
gebruik van steenen werktuigen is dat   
der metalen voorafgegaan2 in die        
steenperiode kan men1 overeenkomstig den
 graad van volkomenheid der gebruikte   
vuursteenen werktuigen1 twee voorname   
perioden onderscheiden2 de              
paleolithische periode1 waarin de       
werktuigen alleen geslepen zijn1 de     
neolithische periode1 waarin die        

werktuigen fijner bewerkt en meestal    
gepolijst zijn4  ,het is zeker1 dat de  
mensch reeds langen tijd op aarde       
bestaat4 ,de geschreven oorkonden       
brengen ons slechts #ejjj tot #fjjj     
jaren terug1 de oudste overblijfselen   
van gebouwen zijn misschien twintig     
eeuwen ouder1 doch veel verder dan die  
korte historische periode1 die          
nauwelijks den duur van #aej            
menschengeslachten overschrijdt1 strekt 
zich de periode der overlevering uit4   
,in dien tijd verbond de menschheid1 tot
 zelfbewustzijn komend1 de eeuwen aan   
elkander door legenden1 gezangen1       
symbolen1 en de herinnering van         
gewichtige gebeurtenissen4              
,volksverhuizingen1 rassenoorlogen1     
vernietigingen en samensmeltingen van   
volksstammen1 de veroveringen van den   
arbeid1 werden in den godsdienst        
opgenomen1 en werden onder meer of      
minder gewijzigden vorm van geslacht tot
 geslacht overgeleverd als het erfdeel  
der volkeren4 ,nog vroeger1 in het      

onbekende verleden der tijden1 leefden  
onze voorouders evenals de dieren in de 
bosschen en holen4 ,de overlevering     
zwijgt1 evenals de geschiedenis1 van die
 periode van de menschheid2 doch de     
aardformaties1 in onzen tijd door de    
geologen geraadpleegd1 beginnen ons het 
bestaan en de zeden van die eertijds    
onbekende voorouders te openbaren4  ,in 
de laatste tijden zijn zvele            
overblijfselen van menschen1 zvele      
vruchten van menschelijke industrie     
ontdekt1 dat er geen twijfel meer kan   
bestaan aan den ouderdom der menschheid4
 ,niet alleen bewoonden onze voorouders 
de bosschen tegelijk met de bisons1 maar
 zij leefden reeds vr dien tijd in de   
ijsperiode1 toen ,frankrijk en          
,duitschland het voorkomen hadden van   
het tegenwoordige ,scandinavi1 en de    
rendieren1 thans verbannen naar de      
poolstreken1 de gletschers der ,alpen en
 ,pyrenen doorliepen4 ,nog vroeger      
reeds1 in een' tijd1 toen het           
,europeesche klimaat1 dat later zoozeer 

zou afkoelen1 veel warmer was dan thans1
 had de mensch uit de holen thans       
uitgestorven soorten van rhinocerossen  
en olifanten tot tijdgenooten1 en reeds 
oefenden zich kunstenaars1 nederige     
voorgangers van ,phidias en ,raphal1 om 
op hunne gereedschappen beeldjes van    
vrouwen en beelden van mammouthen en    
herten te snijden1 die in de klei der   
holen bewaard zijn gebleven4 ,en nog vr 
dien tijd vindt men den mensch1 om de   
heerschappij kampend tegen zijnen       
ontzagwekkenden vijand den holenbeer1   
waarvan eveneens teekeningen op steen   
bewaard zijn gebleven2 en nog verder    
terug zelfs1 in de onmetelijke          
duisternis der eeuwen1 leeren ons andere
 overblijfselen1 die van den elephas    
antiquus en den elephas meridionalis1   
dat onze voorouders geboren waren in    
eene periode1 waarvan men vroeger       
meende1 dat zij door eene reeks van     
plotselinge omwentelingen van de onze   
gescheiden was4  ,zoo hebben wij dan de 
laatste der geologische perioden        

geschetst4 ,bij het optreden van den    
mensch is het doel van dezen arbeid     
bereikt1 en valt het buiten onze taak1  
om ons in bijzonderheden bezig te houden
 met de eerste tijden der menschheid4   
,ons doel was alleen1 aan te toonen1 hoe
 de levende natuur door de ontwikkeling 
der soorten geleidelijk is overgegaan   
van het protaplasma tot den mensch1 op  
eene planeet die langzamerhand          
bewoonbaar is geworden1 nadat zij       
nevelvlek en zon geweest is4  ,toch     
achten wij het1 vrdat wij onze taak als 
geheel voleindigd beschouwen1 noodig1 te
 trachten uit al het voorgaande de      
groote onbekende op te lossen1 de       
,schepping van den mensch4 ,onze lezers 
zijn thans volkomen voorbereid1 om zich 
aan die oplossing te wagen4 ,de vrucht  
is rijp2 men behoeft slechts de hand uit
 te strekken om haar te plukken4 ,en    
deze vrucht is inderdaad de vrucht van  
den boom der kennis1 en het is niet     
verboden haar aan te raken4             
,,tweede ,,hoofdstuk  ,de ,schepping van

 den ,mensch4   ,men zoude kunnen       
meenen1 dat het juister geweest ware1   
tot titel van dit werk te kiezen3 ,de   
wereld vr het optreden van den mensch   
dan de wereld vr de schepping van den   
mensch4 ,doch bij de tegenwoordige      
opvatting der wetenschap zijn beide     
uitdrukkingen volkomen aan elkander     
gelijk4 ,de studie der natuur heeft ons 
in den loop van dit werk geleerd1 dat de
 beteekenis vroeger aan het woord       
schepping gehecht1 niet de juiste is1 en
 dat men nergens eene eigenlijk gezegde 
schepping waarneemt4 ,nog nooit heeft   
men iets uit niets zien voortkomen4     
,niet alleen dat geen enkel levend      
wezen1 hoe laag ontwikkeld ook1 geen    
stroohalm of mos uit niets ontstaat1    
maar zelfs niet de nietigste stof1 de   
minste molecule1 of de minste           
hoeveelheid warmte1 licht en            
electriciteit1 geene enkele kracht en   
geen enkel atoom ontstaat uit niets4    
,voor hem1 die vrij en zonder           
vooringenomenheid het schitterend       

schouwspel van het levende heelal       
bestudeert1 is dat heelal in al zijne   
onderdeelen eene geleidelijke           
ontwikkeling van zaken en wezens4 ,wij  
moeten dus onder het woord schepping    
verstaan natuurlijke ontwikkeling4 ,in  
dien zin opgevat kunnen wij onzen titel 
behouden4 ,de mensch is niet plotseling 
verschenen1 maar geleidelijk geschapen  
door de krachten der natuur4  ,wij      
willen daarmede volstrekt niet zeggen1  
dat de studie der natuur ons er toe     
leiden moet het bestaan eener           
grondoorzaak te ontkennen1 die blijvend 
inwerkt in de ontwikkeling van het      
heelal1 eene onzichtbare kracht1 die de 
ontwikkeling van wezens en zaken        
bestuurt met eene bedoeling1 die ons tot
 nu toe onbekend is4 ,het is van belang1
 dat wij de grenzen der wetenschap      
nauwkeurig kennen4 ,dwaasheid zou het   
zijn te beweren1 dat men niets weet2 men
 weet veel1 en ieder rechtgeaard mensch 
moet doordrongen zijn van dankbaarheid  
jegens de onderzoekers van alle eeuwen1 

die hun geheele leven gewijd hebben aan 
den arbeid1 en wier onderzoekingen der  
menschheid de schatten van den geest en 
de materieele rijkdommen geschonken     
hebben4 ,doch indien men veel weet1 men 
weet niet alles1 en de                  
proefondervindelijke wetenschappen      
hebben hare grenzen1 zij kan de         
belangrijke vraag omtrent het bestaan   
der ,godheid en de onsterfelijkheid der 
ziel niet oplossen1 en zeker niet in    
ontkennenden zin4 ,het is de plicht van 
iederen denker1 die de waarheid         
liefheeft1 vrijmoedig te zeggen wat hij 
weet4 ,de philosophische stelsels1 die  
uit naam der wetenschap het bestaan der 
menschelijke ziel ontkennen1 zien       
slechts ne zijde van de schepping en dat
 wel niet de schoonste zijde4 ,het is   
zeer zeker moeilijk1 zich los te maken  
van iedere keten en vrij te denken1 doch
 dit is dan ook 's menschen grootste    
verdienste en de beste oefening van     
onzen geest4  ,de schepping van den     
mensch begint niet met den titel van dit

 hoofdstuk2 zij klimt door haren        
oorsprong tot de eerste bladzijden van  
dit boek op4 ,onmerkbaar1 geleidelijk1  
hebben zich de wezens ontwikkeld tot die
 hoogte1 waarop thans de menschheid     
staat4 ,het is even onmogelijk te       
zeggen1 wanneer de mensch begonnen is1  
als wanneer de roos begonnen is4        
,aanschouw die prachtige roos uit onze  
tuinen1 met hare menigvuldige           
bloembladeren1 adem haren heerlijken    
geur in1 bewonder hare zoo zachte       
kleurschakeeringen en zoek naar haren   
oorsprong4 ,gij zult opklimmen tot de   
wilde roos en tot den hagedoorn1 maar   
het is de roos niet meer4 ,zoek naar den
 oorsprong van de zoo schoone en        
saprijke perzik2 zoek naar den oorsprong
 van de lelie of de orchidee2 en tot den
 oorsprong opklimmend1 verliest gij     
ongemerkt het voorwerp van uw onderzoek 
uit het oog4 ,van de tegenwoordige      
aarde1 bedekt met de voortbrengselen der
 strijdende menschheid1 bezaaid met     
velden1 weiden1 steden1 dorpen1 wegen1  

spoorwegen1 klimt gij ongemerkt op tot  
de aarde der iguanodons1 dinosauren1    
labyrinthodonten1 tot het primaire      
tijdperk1 tot de nevelvlek4 ,alles is   
overgang1 verandering1 ontwikkeling4    
,het verschil tusschen middernacht en   
middag is groot1 en toch is het         
onmogelijk te zeggen1 op welk oogenblik 
de dag begint4 ,zoo is het ook met den  
mensch4  ,indien wij de menschheid in   
haren tegenwoordigen toestand           
beschouwen1 dan zijn wij geneigd te     
gelooven1 dat zij altijd geweest is1    
zooals wij haar thans zien4 ,toch zien  
wij zelf hare ontwikkeling vr ons en    
kunnen wij ons rekenschap geven van de  
snelheid1 waarmede alles verandert4 ,wij
 kunnen ons reeds moeilijk den tijd     
voorstellen1 toen er geen spoortreinen  
of telegrafen waren1 en toch is dit nog 
zoo kort geleden4 ,onze voorvaders      
zouden hunne oogen niet gelooven1 als   
zij eenen trein zagen1 die in #fj uren  
van ,parijs naar ,konstantinopel vloog  
en hoorden1 dat dit wonder alleen       

gewrocht wordt door den damp van eenige 
liters kokend water4 ,wij zien steden1  
gezellige huizen1 door glas afgesloten1 
komediegebouwen1 academies en kerken2   
wij zien kleeren en meubelen2 wij hooren
 muziek1 wij lezen dagbladen en boeken1 
en zijn geneigd te meenen1 dat dit alles
 altijd bestaan heeft4 ,doch inderdaad  
heeft zich dat alles geleidelijk        
ontwikkeld4  ,de mensch heeft zich zelf 
vroeger gemaakt tot datgene wat hij     
thans is1 en maakt zich zelf thans tot  
datgene wat hij morgen zal zijn4        
,lichaam1 geest1 zeden1 denkbeelden1    
taal1 alles verandert1 en dat wel snel  
genoeg4  ,de taal1 die wij thans        
spreken1 is eene geheel andere dan die  
van voor duizend jaren4 ,onze voorouders
 uit dien tijd zouden ons niet meer     
verstaan4 ,geleidelijk heeft de mensch  
zijne taal1 zijne denkbeelden1 zijne    
geestesgaven verworven2 geleidelijk is  
de menschheid geworden wat zij thans is4
 ,wij moeten echter zeggen3 de          
beschaafde menschheid2 op onze planeet1 

vooral in centraal-,afrika1 in het      
zuiden van ,amerika en op de eilanden   
van de ,stille ,zuidzee vindt men nog   
groepen van wezens1 die wel menschen    
genoemd worden1 maar die daarmede niets 
anders dan den vorm gemeen hebben4 ,en  
wat voor vorm6 ,de wilde volksstammen1  
die ongeschikt zijn tot het bevatten der
 eenvoudigste denkbeelden1 die minder   
ontwikkeld zijn dan verscheidene van    
onze huisdieren1 die onvatbaar zijn voor
 elke opvoeding1 die geene              
geschiedkundige herinneringen hebben1   
die niet verder kunnen tellen dan de    
vijf vingers der hand1 die voor hun     
eigen kroost geen dieper gevoel hebben  
dan sommige soorten van apen1 vogels of 
kangoeroe's1 die laag ontwikkelde wezens
 kunnen nog niet worden ingeschreven in 
de rijen der menschheid1 wier           
verstandelijke ontwikkeling wij zoo even
 prezen4  ,de verwantschap van den      
mensch met de wezens1 die hem zijn      
voorafgegaan1 wordt door een aantal     
onwederlegbare feiten bewezen4 ,die     

feiten kunnen in verschillende klassen  
worden gerangschikt en zijn voornamelijk
 de volgende3 #a4 ,de vergelijkende     
ontleedkunde toont de overeenkomst in   
bouw aan van het lichaam van den mensch 
en de hoogste diersoorten1 van het      
geraamte tot de organen en de geringste 
bijzonderheden van het lichaam2 #b4 de  
physiologie leert1 dat het meest        
kenmerkende orgaan van den mensch1 de   
hersenen1 zich geleidelijk bij de dieren
 ontwikkeld heeft om langzaam en zonder 
plotselingen overgang te eindigen in de 
hersenen van den mensch2 #c4 de         
waarneming van het verstand der dieren  
bewijst1 dat zij in minderen graad alle 
verstandelijke vermogens van den mensch 
bezitten1 gewoonlijk in rudimentairen   
toestand1 doch somtijds ook op          
merkwaardige wijze ontwikkeld2 #d de    
physische en geestelijke verwantschap   
van den mensch met de hoogere dieren    
heeft duidelijke sporen nagelaten in de 
afgestorven 7geatrophieerde7 organen van
 den mensch1 die het erfdeel zijn der   

oorspronkelijke voorouders1 en in de    
gevallen van terugslag 7atavisme7 of    
terugkeer tot den oorsprong2 #e4 de     
embryologie 7leer der ongeboren vrucht7 
toont aan1 dat zelfs nu nog ieder       
menschelijk wezen in den moederschoot1  
alle vroegere dierlijke phasen          
doorloopt1 en dat ieder van ons1 vrdat  
hij mensch werd1 ei1 kruipend dier en   
zoogdier geweest is2 #f4 de geologie en 
de paleontologie leveren van het        
voorgaande de proef op de som1 daar de  
wezens1 wier versteening wij            
terugvinden1 eene geleidelijke          
ontwikkeling vertoonen1 van de plant- en
 weekdieren tot aan den mensch4  ,van al
 deze feiten1 die te zamen de bouwstof  
leveren voor de oplossing van het groote
 vraagstuk1 heeft de zesde reeks het    
onderwerp van dit werk uitgemaakt1 en   
onze lezers hebben het belang en de     
waarde dier feiten zelf kunnen          
beoordeelen4 ,de vijf andere hebben wij 
in grove trekken geschetst1 in het      
gedeelte1 dat handelde over den         

oorsprong en de ontwikkeling van het    
leven2 wij moeten echter thans nog eens 
de voornaamste van die bewijsgronden    
voor oogen nemen en trachten te         
ontdekken1 uit welke diersoort de       
menschheid is ontstaan1 en wanneer die  
belangrijke wijziging heeft plaats      
gegrepen4  ,wij zeiden dan in de eerste 
plaats1 dat de vergelijkende            
ontleedkunde aantoont1 dat er eene      
groote overeenkomst is in den bouw van  
den mensch en de hoogere dieren4 ,dit   
weet tegenwoordig iedereen4 ,er is      
niemand meer1 of hij heeft honderden    
malen opgemerkt1 zonder dat hij daarom  
een groot waarnemer behoeft te zijn1 hoe
 groote overeenstemming er is tusschen  
de ligging der voornaamste organen bij  
ossen1 kalveren1 schapen1 paarden enz4  
en die van den mensch4 ,gaan wij in ons 
onderzoek iets verder1 en bestudeeren   
wij de hersenen1 het hart1 de longen1 de
 ledematen1 het hoofd1 de tanden1 oogen1
 ooren1 handen enz4 dan ziet men zeer   
spoedig1 dat ons lichaam in alle        

bijzonderheden gebouwd is naar hetzelfde
 type als dat der hoogere zoogdieren4   
,indien men nog verder gaat1 en         
onderzoekt1 welke der hoogere zoogdieren
 in anatomischen bouw en physiologische 
eigenschappen de grootste gelijkenis    
vertoonen met ons lichaam1 dan bemerkt  
men reeds spoedig1 dat het de apen zijn4
  ,dit is een feit1 dat door geene      
vooroordeelen is weg te redeneeren4 ,wil
 dat nu zeggen1 dat die gelijkenis      
voldoende is1 om daaruit af te leiden1  
dat wij van de apen afstammen8 ,in      
geenen deele4 ,bovendien zou men dan nog
 moeten onderzoeken1 van welken aap de  
mensch zou zijn afgestamd4 ,wij moeten  
niet te snel vooruit willen1 doch       
evenmin mogen wij de oogen sluiten4 ,ons
 lichaam is evenzoo gebouwd als dat der 
hoogere dieren4 ,indien de mensch de    
vrucht ware van eene afzonderlijke      
schepping1 dan zou die overeenkomst met 
andere levende soorten geen reden van   
bestaan hebben4 ,zij zou zelfs bijzonder
 vreemd1 onverklaarbaar en vernederend  

zijn4 ,doch indien wij de hoogste tak   
zijn van den boom des levens1 dan kan   
alles langs natuurlijken weg verklaard  
worden4  ,indien wij het geraamte der   
apen1 die in hunnen bouw het meest met  
den mensch overeenkomen1 met het        
geraamte van den mensch vergelijken1 dan
 valt het niet te ontkennen1 dat er eene
 treffende overeenstemming bestaat4 ,de 
geheele bouw1 de ribben1 de beenen1 de  
armen1 de wervelkolom1 de kop maken den 
indruk van eene groote gelijkenis4 ,toch
 openbaren zich verschilpunten in de    
bijzonderheden4 ,de schedel der apen is 
dierlijk1 de armen zijn zeer lang1 en   
vooral geeft de rechte stand den mensch 
iets edels1 waarop de andere dieren geen
 aanspraak kunnen maken4 ,doch gevoelt  
men niet de trapsgewijze opklimming van 
het dierlijke geraamte tot dat van den  
mensch8 ,indien men het geraamte van een
 viervoetig dier1 hond1 paard of leeuw  
7fig4 #cjc7 vergelijkt met dat van den  
oerang-oetan1 dan gevoelt men1 dat er   
een grootere afstand is tusschen het    

paard of den leeuw en den aap1 dan      
tusschen den aap en den mensch4 ,toch   
kan de leeuw beschouwd worden als een   
der hoogste dieren2 zijn blik1 zijne    
fierheid1 zijn voorkomen hebben reeds   
iets menschelijks 7fig4 #cae74  ,indien 
wij na de beschouwing van het geraamte  
iets verder gaan en den geheelen        
lichaamsbouw bestudeeren2 en vooral als 
wij de verstandsontwikkeling1 de        
levenswijze en de zeden der apen        
bestudeeren1 dan komt de gelijkenis met 
de menschheid1 en vooral met de lagere  
rassen1 meer en meer aan het licht4 ,wel
 is waar gelijken zij op ons van onze   
meest ongunstige zijde beschouwd2 maar  
zij zijn sluw en verstandig4 ,laat ons  
hooren1 wat n der uitstekendste         
waarnemers1 ,brehm1 die niet veel van de
 apen schijnt te houden1 daaromtrent    
zegt4 ,hij die met aandacht de volgende 
beschrijving1 van de natuur afgezien1   
leest1 zal den indruk verkrijgen1 dat er
 alleen een verschil in graad1 en niet  
in wezen bestaat tusschen den aap en den

 onbeschaafden mensch4  ,men kan niet   
ontkennen1 zoo schrijft genoemde        
natuuronderzoeker1 dat zij ondeugend1   
kwaadaardig1 valsch1 driftig1           
haatdragend1 in ieder opzicht wellustig1
 twistziek1 vechtlustig1 heerschzuchtig1
 prikkelbaar en gemelijk zijn1 in n     
woord1 dat zij de verachtelijkste       
hartstochten bezitten2 zij stellen er   
een boosaardig genot in1 om alle soorten
 van gemeene streken uittehalen2 maar   
toch moeten wij erkennen1 dat zij       
dikwijls voorzichtig en vroolijk1 zacht 
en goedaardig zijn en vriendschap en    
vertrouwen betoonen2 zij zijn van eene  
gezellige natuur1 moedig1 aan hunne     
medeapen gehecht1 en verdedigen ze      
moedig1 zelfs tegen vijanden1 die hen in
 kracht overtreffen4 ,zij openbaren eene
 zekere grootheid in hunne liefde voor  
hun kroost1 in hun medelijden voor de   
zwakkeren1 niet alleen van hun eigen ras
 of familie1 maar ook voor de kleinen   
van andere soorten of klassen4  ,het    
gezellige leven van die dieren is voor  

den waarnemer vol bekoorlijkheid4       
,weinige soorten van apen leven eenzaam2
 de meeste vereenigen zich tot troepen4 
,ieder dier troepen kiest eene vaste1   
min of meer uitgestrekte woonplaats1    
altijd in de streken1 die in ieder      
opzicht het gunstigst gelegen zijn1 doch
 vooral wat de voeding betreft4 ,is er  
gebrek aan voedsel1 dan trekt de troep  
verder4 ,de bosschen1 gelegen in de     
nabijheid van de plaatsen1 door den     
mensch bewoond1 waarin mas verbouwd     
wordt1 of suikerriet1 bananen1          
vruchtboomen1 meloenen gevonden worden1 
zijn voor hen een waar paradijs4 ,ook   
versmaden zij de dorpen niet1 waar het  
bijgeloof verbiedt1 die brutale dieven  
te straffen4 ,als de troep tot          
overeenstemming gekomen is over de      
plaats1 waar zij zich zal vestigen1 dan 
begint het apenleven1 met zijne         
genoegens en twisten1 zijne veldslagen1 
zijne behoeften en ellenden4 ,het       
krachtigste mannetje wordt de aanvoerder
 en gids1 doch niet bij stemming wordt  

hij die eer deelachtig1 maar door te    
vechten tegen andere mannetjes1 zijne   
mededingers4 ,bij de apen beslissen     
evenzeer als bij de menschen1 de langste
 tanden en de krachtigste armen over de 
overwinning4 ,wie zich niet goedschiks  
onderwerpt1 wordt door geweld er toe    
gedwongen4 ,de macht is bij den         
sterkste2 de wijste is hij1 die de      
langste tanden heeft4 ,de gids eischt   
blinde gehoorzaamheid en kan daarop ook 
in alle omstandigheden rekenen2 immers  
de sterkste apen zijn gewoonlijk de     
oudste1 en de jongeren hebben eerbied   
voor hunne meerdere ervaring4 ,als een  
ijverzuchtig sultan1 matigt hij zich het
 uitsluitend recht aan over alle wijfjes
 en verwijdert hij die1 welke zich te   
buiten gaan2 men kan dus zeggen1 dat hij
 de vader van den troep is4  ,als de    
troep te talrijk wordt1 scheidt zich een
 deel af onder aanvoering van een ander 
mannetje1 dat sterk genoeg is geworden1 
om met den aanvoerder te strijden1 en   
een nieuwe strijd begint om de leiding  

der nieuwe vereeniging4 ,overal1 waar   
meerderen naar n doel streven1 is er    
strijd4 ,bij de apen heeft men dagelijks
 gevechten en twisten2 een oogenblik    
waarnemens is voldoende1 om te zien1 dat
 er dikwijls zonder bekende oorzaak     
tweedracht heerscht4  ,de gids oefent   
zijn gezag met veel waardigheid uit4    
,door de achting1 die hij heeft weten in
 te boezemen1 en die zijne eigenliefde  
verheft1 heeft hij een zeker            
zelfvertrouwen1 dat bij zijne onderdanen
 gemist wordt2 deze maken hem altijd het
 hof4 ,men kan zien1 dat de wijfjes zich
 beijveren1 van hem de grootste gunsten 
te verwerven1 die een aap schenken kan2 
zij doen haar best1 om zijne haren te   
bevrijden van de lastige parasieten1 die
 daarin huizen1 en met koddige majesteit
 laat hij die bewerking toe4            
,daarentegen waakt hij trouw voor het   
heil der gemeenschap4 ,hij is de        
voorzichtigste van allen2 zijne oogen   
dwalen steeds overal rond2 hij wantrouwt
 een ieder en alles1 en ontdekt daardoor

 bijna steeds tijdig genoeg het gevaar1 
dat zijne kolonie bedreigt4  ,de taal   
der apen schijnt zeer rijk te zijn1 ten 
minste iedere soort drukt hare          
verschillende indrukken door            
verschillende klanken uit2 de waarnemer 
leert spoedig de beteekenis der geluiden
 begrijpen1 die een gids voortbrengt1   
bij het leiden zijner kudde1 of den     
kreet van angst1 die tot de vlucht      
aanmaant4 ,die kreet1 moeilijk te       
beschrijven en nog moeilijker na te     
bootsen1 bestaat uit eene reeks korte1  
afgebroken1 bevende en onharmonische    
tonen1 wier beteekenis nog duidelijker  
wordt1 als men de samentrekkingen van   
het gelaat beschouwt4 ,zoodra het geluid
 gehoord wordt1 neemt de geheele troep  
de vlucht4 ,de moeders roepen hare      
jongen naar zich toe1 die zich aan haar 
vasthechten2 met haren zoeten last      
beladen begeven zij zich naar den meest 
nabijzijnden boom of naar de naburige   
rots4 ,de oude aap gaat voorop en wijst 
den weg1 die door de geheele troep met  

vertrouwen gevolgd wordt1 en wanneer het
 stilstaan en de kalmte van den gids    
aantoonen1 dat het gevaar geweken is1   
dan vereenigt zich de troep weder1 maakt
 zij weder rechtsomkeert1 en voltooit   
zij den roof1 waarbij zij is betrapt    
geworden4  ,niet alle apen echter       
vluchten voor den vijand2 de sterksten  
verdedigen zich tegen de gevaarlijkste  
roofdieren en zelfs tegen den mensch1   
die voor hen nog gevaarlijker is2 zij   
leveren dan veldslagen1 waarvan de      
uitslag dikwijls onzeker is4 ,de groote 
apen1 b4v4 de bavianen1 hebben in hunne 
tanden z krachtige wapenen1 dat zij     
gerust den strijd kunnen wagen tegen den
 alleen verschijnenden vijand1 terwijl  
de kleine apen zich te zamen verdedigen 
en elkander met lofwaardige trouw       
helpen4 ,de wijfjes vechten alleen1 als 
zij gedwongen zijn haar leven of haar   
kroost te verdedigen2 in dat geval zijn 
zij even dapper als de mannetjes4 ,de   
meeste apen strijden met hunne handen en
 tanden1 zij verscheuren en bijten2     

enkele schrijvers beweren1 dat zij zich 
somtijds van gebroken takken1 als van   
stokken1 bedienen4 ,zeker is het1 dat   
zij van boven uit hunne schuilplaats    
steenen1 vruchten en stukken hout op    
hunne vijanden werpen4 ,geen inlander   
meet zich met eenen baviaan en zeker    
niet zonder vuurwapenen4 ,de            
orang-oetans en de gorilla's zijn z     
sterk en gevaarlijk1 dat als een jager  
met n van deze vecht1 hij zijn geweer   
nooit voor den aanval1 doch alleen ter  
verdediging gebruiken kan4 ,de          
vreeselijke woede der apen1 die hunne   
krachten vertiendubbelt1 is zeer        
gevaarlijk1 en hunne groote behendigheid
 belet dikwijls den jager ze te dooden4 
,in den natuurstaat vormt iedere soort  
eene troep op zich zelf1 toch helpen    
elkander wel eens soorten1 die veel met 
elkander overeenkomen1 en vereenigen zij
 zich met elkander4 ,in gevangenschap   
leven alle soorten vriendschappelijk    
bijeen1 en men neemt dan dezelfde wetten
 omtrent het opperbewind waar als bij   

eene vrije kolonie4 ,de sterkste oefent 
altijd de macht over al de anderen uit4 
,de groote soorten houden zich met de   
kleinere bezig en de mannetjes          
wedijveren met de wijfjes1 om ze te     
verzorgen4 ,de wijfjes der groote       
soorten werven wel eens jonge kinderen  
of kleine zoogdieren aan1 die zij op de 
armen kunnen dragen4 ,zoo kwaadaardig   
als een aap is jegens alle dieren1 zoo  
lief en zacht is hij jegens kinderen of 
andere jonge wezens2 de moederliefde der
 apen is dan ook spreekwoordelijk4      
,natuurlijk openbaart zich die liefde   
het sterkst jegens hunne eigen kinderen4
 ,de jonggeborene is niet mooi2 doch dat
 leelijke kleine wezen maakt de vreugde 
van de moeder uit1 die het liefkoost en 
koestert1 z zelfs dat het belachelijk   
schijnt4 ,korten tijd na de geboorte1   
gaat de jonge aap met zijne twee        
vrhanden aan den hals der moeder hangen1
 terwijl zijne achterhanden het lichaam 
der moeder omvatten2 z neemt hij de     
houding in1 die voor de voedster het    

minst lastig en voor hem het            
gemakkelijkst is om te zuigen4 ,is hij  
grooter geworden1 dan springt hij bij   
het minste alarm op de schouders of den 
rug zijner ouders4  ,de jeugdige aap is 
in het eerst ongevoelig voor al de      
liefkoozingen zijner moeder1 die toch   
even lief voor hem blijft en zich steeds
 met hem bezighoudt4 ,nu eens likt zij1 
dan weder luist zij hem2 zij drukt hem  
tegen haar hart of neemt hem tusschen   
hare twee handen1 om hem beter te kunnen
 beschouwen1 en plaatst hem dan weder   
tegen hare borst1 of wiegt hem in hare  
armen1 als wilde zij hem in slaap       
wiegen4 ,na korten tijd wordt de jonge  
aap iets onafhankelijker4 ,de moeder    
laat hem dan vrij in zijne bewegingen1  
en laat hem stoeien met de andere apen  
van zijne soort1 maar geen oogenblik    
verliest zij hem uit het oog2 zij volgt 
al zijne schreden1 houdt het toezicht   
over zijne handelingen en staat hem     
alleen datgene toe1 wat hem niet kan    
schaden4 ,bij het minste gevaar vliegt  

zij naar hem toe1 eenen bijzonderen     
kreet doende hooren1 die beteekent1 dat 
hij in hare armen moet vluchten4 ,als   
hij ongehoorzaam is1 wat zeer zelden    
voortkomt1 daar de jonge apen in het    
algemeen zeer onderdanig zijn1 straft   
zij hem1 door hem te knijpen of te      
schudden1 of somtijds wel door hem een  
paar oorvegen toe te dienen4  ,in de    
gevangenschap deelt de moeder al wat zij
 eet trouw met haar kind2 zij neemt deel
 in alles1 wat hem overkomt en geeft hem
 treffende bewijzen van liefde4 ,de dood
 van haar kind sleept den hare met zich 
mede2 zij sterft van verdriet4 ,als de  
moeder sterft1 neemt een andere aap van 
de troep1 een mannetje of wijfje1 den   
wees tot zich en bewijst hem bijna      
evenveel liefde als aan zijn eigen      
kroost4  ,enkele reizigers hebben eene  
schets gegeven van de vreeselijke       
gevechten tusschen negers en gorilla's2 
zij die uitgaan om ivoor te zoeken1 zijn
 uiterst bevreesd voor den gorilla en   
vooral voor de wijze waarop hij de      

lieden aanvalt4 ,de inboorlingen        
beweren1 dat als de jagers rustig door  
het bosch trekken1 een gorilla1 op een  
der onderste takken gezeten1 een van hen
 bij den nek pakt1 hem naar zich toe    
trekt en hem medesleurt naar den top van
 den boom1 waar hij hem verworgt1 zonder
 dat hij eenig geluid kan geven1 en hem 
daarna op den grond laat vallen4        
,dikwijls komen de negers vreeselijk    
verminkt uit den strijd1 dien zij tegen 
die vreeselijke dieren hebben moeten    
voeren4 ,indien de gorilla door zijne   
familie omringd is1 dan valt hij aan    
zonder getergd te zijn1 en de strijd    
tusschen mensch en dier eindigt         
gewoonlijk met den dood van n van beide2
 meestal delft de mensch het onderspit4 
,het is veel moeilijker nen jongen      
gorilla dan tien chimpansees te         
bemachtigen4 ,de wijfjes vluchten met   
hare jongen op de boomen1 zoodra de     
jagers naderen1 terwijl de mannetjes    
zich dadelijk tot den strijd toerusten4 
,hunne groote groene oogen schitteren1  

hunne haren staan op1 zij knarsen met de
 tanden1 uiten eenen scherpen kreet1    
gelijkend op kahi6 kahi6 en storten     
woedend op den vijand4 ,als men den     
gorilla niet treft1 kan men zijn geweer 
zelfs niet als knots gebruiken1 de      
razende aap breekt het gemakkelijk met  
de handen stuk4 ,ook met zijne tanden   
verscheurt hij den jager4 ,het behoeft  
dus geene verwondering te baren1 dat de 
neger1 die eenen gorilla gedood heeft1  
als een held onder zijne stamgenooten   
beschouwd wordt1 en dat de inboorlingen 
weigeren den ,europeeschen reizigers    
eenen levenden gorilla te leveren tegen 
zijn gewicht aan goud4  ,de inboorlingen
 meenen1 dat die groote apen wezenlijke 
menschen zijn1 en dat zij zich maar zoo 
woest en zoo dom houden1 omdat zij de   
slavernij vreezen en niet willen werken4
 ,voor den ,afrikaan is slaaf te zijn   
het ergste wat er is4 ,ook beweren zij1 
dat de ziel hunner koningen na hunnen   
dood in de gorilla's verhuist en dat    
deze hen dus alleen uit gewoonte haten  

en plagen4  ,ook ,du ,chaillu heeft     
hoogst belangrijke mededeelingen gedaan 
over den gorilla4 ,wat hij er van       
verhaalt1 komt in hoofdtrekken met het  
voorgaande overeen4 ,wij zullen uit     
zijne schets datgene mededeelen1 wat    
voor ons doel het belangrijkst is4 ,het 
is de ontmoeting met eenen gorilla1 van 
wiens dood hij getuige was1 en is       
uitnemend geschikt1 om ons een denkbeeld
 te geven van den indruk1 dien dat      
vreeselijke dier moet maken4  ,terwijl  
wij in doodelijke stilte door het bosch 
kropen1 weerklonk het bosch plotseling  
van het ijselijke geschreeuw van den    
gorilla4 ,de struiken weken uiteen en   
wij stonden tegenover eenen grooten     
mannelijken gorilla4 ,op zijne vier     
handen was hij door het struikgewas     
gekropen1 maar toen hij ons zag1 ging   
hij recht overeind staan en keek hij ons
 ferm in het gezicht4 ,hij bleef op     
vijftien pas afstand van ons staan4 ,ik 
zal de verschijning nooit vergeten4 ,hij
 was ongeveer zes voet lang2 hij had    

eene breede borst en zijne armen hadden 
eene ongeloofelijke spierontwikkeling4  
,zijne groote1 grijze1 diepliggende     
oogen schitterden met eenen woesten     
glans1 en zijn gelaat had eene          
duivelachtige uitdrukking4 ,zoo         
verscheen de koning der ,afrikaansche   
wouden vr ons4  ,hij verschrikte niet   
voor ons gezicht4 ,hij bleef op dezelfde
 plaats staan en sloeg zich op de borst 
met zijne lange vuisten1 die haar deden 
weerklinken als eene groote trom4 ,z    
dagen zij hunne vijanden uit4           
,tegelijkertijd stiet hij snel achter   
elkander een woedend gebrul uit4  ,het  
gebrul van eenen gorilla is het         
vreemdste en verschrikkelijkste geluid1 
dat men in die bosschen kan hooren4 ,het
 begint met eene soort van kort         
afgebroken geblaf1 als dat van eenen    
woedenden hond1 en verandert daarna in  
een dof gebrom1 dat z volkomen gelijkt  
op het rollen vanden donder in de verte1
 dat ik dikwijls meende1 dat het        
donderde1 als ik het dier hoorde zonder 

het te zien4 ,dat geluid klinkt z diep1 
dat men zou meenen1 dat het uit de      
holten van borst en buik1 en niet uit   
den mond en de keel afkomstig was4      
,terwijl wij onbewegelijk bleven staan1 
schitterden zijne oogen met eene        
schitterende vlam4 ,de korte haren boven
 op zijnen kop rezen te berge en        
begonnen zich snel te bewegen1 terwijl  
hij zijne krachtige hoektanden liet zien
 en zijn donderend gebrul deed hooren4  
,hij deed mij toen denken aan die       
fantastische scheppingen1 half mensch1  
half dier1 waarmede de verbeelding onzer
 oude schilders de onderwereld heeft    
bevolkt4 ,hij deed enkele stappen       
voorwaarts en bleef toen weder staan1 om
 weder zijn vreeselijk gebrul te doen   
hooren2 weer trad hij naar voren en     
bleef hij op tien pas van ons afstaan3  
wij vuurden af en doodden hem4  ,het    
gereutel1 dat hij deed hooren1 geleek   
zoowel op dat van een mensch als op dat 
van een dier4 ,hij viel met het gezicht 
op den grond4 ,het lichaam bewoog zich  

eenige minuten stuiptrekkend1 terwijl de
 ledematen heen en weer schudden1 daarna
 werd alles onbewegelijk2 de dood had   
zijne taak volbracht4 ,ik had toen al   
den tijd om het lijk te bezichtigen en  
kon mij toen overtuigen1 dat de spieren 
van borst en armen eene ontzaglijke     
kracht verrieden4  ,het is eene vaste   
wet bij alle jagers1 die hun vak        
verstaan1 dat men zijn schot moet sparen
 tot op het laatste oogenblik4 ,hetzij  
dat het woedende dier het afschieten van
 het geweer voor eene bedreiging        
aanziet1 hetzij om eene onbekende andere
 reden1 zoodra de jager schiet en mist1 
werpt zich de gorilla op hem1 en niemand
 kan dien vreeselijken aanval weerstaan4
 ,een enkele stomp met zijne met nagels 
gewapende achterhand1 scheurt reeds den 
buik open1 verbrijzelt de borst of      
verplettert het hoofd4 ,men heeft negers
 gezien1 die door schrik tot wanhoop    
gebracht1 den gorilla wilden slaan met  
hun ontladen geweer2 maar zij hadden    
zelfs den tijd niet1 om eenen niets     

vermogenden slag toe te brengen1 de arm 
van hunnen vijand viel met zijn volle   
gewicht op hen neer1 en verbrijzelde    
tegelijkertijd het geweer en het lichaam
 van den ongelukkige4 ,ik geloof niet1  
dat er n dier is1 wiens aanval voor den 
mensch zoo noodlottig is1 daar hij zich 
recht overeind tegenover zijnen vijand  
plaatst1 met zijne armen als            
aanvalswapenen evenals een bokser1 met  
dit onderscheid1 dat zijne armen veel   
langer en veel sterker zijn dan die van 
den sterksten bokser der wereld4 ,het   
wijfje valt den jager nooit aan2 toch   
hebben negers mij verhaald1 dat eene    
moeder1 die haar jong bij zich heeft1   
somtijds vecht om het te verdedigen4    
,het is een aardig schouwspel1 om de    
moeder te zien1 vergezeld van haar jong1
 dat naast haar speelt4 ,ik heb dikwijls
 in de wouden er op geloerd1 daar ik    
verlangend was1 exemplaren voor mijne   
verzameling te hebben maar op het       
laatste oogenblik had ik den moed niet  
te schieten4 ,mijne negers waren in     

soortgelijke gevallen niet zoo zwak3 zij
 doodden hunne prooi zonder tijdverlies4
  ,als de moeder de vervolging van den  
jager tracht te ontvluchten1 omvat het  
jong haren hals met zijne voorhanden1   
terwijl het de korte achterhanden om    
haar lichaam slaat4  ,du ,chaillu heeft 
niet alleen studies gemaakt op den in   
vrijheid levenden gorilla1 maar ook op  
jonge gorilla's1 die hij trachtte op te 
voeden4  ,eenige jagers1 die in de      
bosschen gejaagd hadden1 zoo schrijft   
hij1 brachten eenen levenden gorilla bij
 mij4 ,ik kan de gewaarwordingen niet   
beschrijven1 die ik gevoelde1 bij het   
gezicht van dat kleine dier1 dat zich   
verdedigde1 terwijl men het met geweld  
in het dorp voortsleurde4 ,dat enkele   
oogenblik beloonde mij voor al de       
vermoeienissen1 die ik in ,afrika had   
doorgestaan  ,het was een klein dier van
 twee of drie jaren1 #b #a_/b voet lang1
 en even woest en ongehoorzaam als een  
volwassen gorilla4  ,mijne jagers hadden
 het op de volgende wijze gevangen4 ,zij

 waren met hun vijven op weg naar een   
dorp aan de kust en trokken stil het    
bosch door1 toen zij een geschreeuw     
hoorden1 dat zij dadelijk herkenden als 
dat van eenen jongen gorilla1 die om    
zijne moeder riep4 ,overigens was alles 
in het bosch rustig2 het was bijna      
middag2 zij besloten zich te begeven    
naar de zijde1 van waar het geschreeuw  
kwam1 dat zich ten tweeden male deed    
hooren4 ,het geweer in de hand slopen   
zij zoo zacht mogelijk het struikgewas  
binnen1 waar de kleine gorilla moest    
wezen2 uit enkele aanwijzingen bleek    
het1 dat de moeder niet ver af was2 het 
was zelfs niet onmogelijk1 dat het      
mannetje1 de gevaarlijkste van alle1    
zich eveneens in de nabijheid bevond4   
,toch aarzelden de flinke mannen niet1  
om alles te wagen1 en zoo het mogelijk  
was eenen levenden gorilla te vangen1   
wetende welk een genoegen zij mij       
daarmede deden4  ,zij zagen de struiken 
bewegen2 zij drongen iets meer naar     
voren1 stil als de dood1 en hunnen adem 

inhoudend4 ,weldra zagen zij een jongen 
gorilla zitten1 die enkele zaadkorrels  
opat1 die nauwelijks uit den grond waren
 opgeschoten2 op enkele schreden daarvan
 af zat ook de moeder te eten4 ,zij     
besloten los te branden2 het was hoog   
tijd1 want op het oogenblik1 dat zij    
hunne geweren ophieven1 zag de moeder   
hen2 zij hadden nog juist den tijd1 om  
vuur te geven4 ,gelukkig wondden zij    
haar doodelijk4  ,zij viel neder4 ,de   
kleine gorilla vloog1 toen zij het schot
 hoorde1 naar hare moeder1 en verborg   
zich aan hare borst4 ,de jagers vlogen  
met eenen triomfkreet naar het lijk toe2
 maar door die kreten opgeschrikt1 vlood
 het jonge dier naar eenen boom en      
klauterde het vlug in den top1 waar het 
bleef zitten4  ,onze jagers waren zeer  
verlegen1 hoe het te bereiken2 zij      
hadden geen lust1 zich bloot te stellen 
aan zijne beten1 en aan den anderen kant
 wilden zij niet op het dier schieten4  
,eindelijk besloten zij den boom te     
vellen en een schort over den kop van   

het dier te werpen2 toch werd n der     
mannen zwaar aan de hand gewond1 en een 
ander werd aan de dij getroffen4  ,men  
bouwde eene kleine hut van sterk        
bamboes1 met stevige spijlen1 die ver   
genoeg uit elkander stonden1 om den     
gorilla te kunnen waarnemen1 en om hem  
in de gelegenheid te stellen zelf ook   
naar buiten te zien4 ,hij werd met      
geweld daarin geworpen en voor het eerst
 kon ik rustig het schouwspel waarnemen4
 ,het was een jong1 mannelijk dier1 dat 
zeker nog geen drie jaren oud was1 en   
was bijzonder sterk voor zijnen         
leeftijd4 ,zijn gezicht en zijne handen 
waren zwart1 zijne oogen lagen niet zoo 
diep als bij volwassen gorilla's4 ,de   
haren van zijn hoofd begonnen bij zijne 
wenkbrauwen en stonden op de kruin van  
zijn hoofd rechtop2 daar waren zij      
roodachtig bruin van kleur1 aan beide   
zijden van het gelaat liepen zij weder  
af tot aan de benedenkaak1 waar zij als 
het ware bakkebaarden vormden4  ,toen ik
 den kleinen aap stevig in zijne kooi   

opgesloten zag1 naderde ik de kooi1 om  
hem eenige woorden van bemoediging toe  
te spreken4 ,hij week naar het verste   
uiteinde terug1 maar zoodra ik          
vooruitkwam1 begon hij te brullen en    
wierp hij zich tegen mij aan1 zoodat    
hij1 niettegenstaande ik zoo ver        
mogelijk achteruit ging1 mijn' broek    
greep en die met een van zijne pooten   
verscheurde2 daarna keerde hij snel naar
 zijnen hoek terug4 ,die aanval maakte  
mij voorzichtiger2 toch wanhoopte ik er 
niet aan1 dat ik hem eindelijk temmen   
zoude4 ,maar hij stierf spoedig4  ,de   
negers beschouwen zich als de neven der 
orang-oetans4 ,zij zien in den          
chimpansee een bijzonder menschenras1   
dat om zijn slecht gedrag buiten de     
menschelijke maatschappij geworpen is1  
en dat om zijne volharding in het kwaad 
langzamerhand tot z laag is afgedaald1  
als het nu gekomen is4 ,toch eten zij de
 apen op1 die zij gedood hebben4        
,kapitein ,grandpret verhaalt de        
geschiedenis van eene vrouwelijke       

chimpansee1 die de merkwaardigste       
bewijzen gaf van een ontwikkeld         
verstand3  ,het dier bevond zich op een 
schip1 waarmede het naar ,amerika moest 
vervoerd worden4 ,men had het geleerd1  
den oven te stoken1 en het kweet zich   
van die taak tot tevredenheid van allen2
 het zorgde er goed voor1 dat de        
gloeiende kolen niet op den grond       
vielen1 en wist zeer goed te zien1 of de
 oven den vereischten warmtegraad       
verkregen had4 ,dan begaf het zich naar 
den bakker1 en waarschuwde hem door     
duidelijk te begrijpen teekenen2 deze   
vertrouwde dan ook ten volle op de hulp 
van het dier en lette nooit op het vuur4
 ,het kon alle plichten van eenen       
matroos vervullen met evenveel          
behendigheid als verstand1 kon den      
ankerketting ophijschen en de zeilen    
inhalen en werkte z goed dat de matrozen
 het dier als hunnen makker beschouwden4
 ,ongelukkig stierf het prachtige dier  
vr de landing1 door de wreedheid van den
 loods4 ,deze had het mishandeld1 zonder

 te letten op de smeekingen van het     
dier1 dat de handen vouwde als een      
smeekeling1 om het hart van den         
vervolger tot zachtheid te stemmen4     
,doch de loods volhardde in zijne       
wreedheid4 ,het arme dier verdroeg      
geduldig alle mishandelingen1 maar van  
dat oogenblik af weigerde het alle      
voedsel1 en stierf het vijf dagen later 
van honger en smart4 ,de geheele        
bemanning weende1 alsof een matroos     
gestorven ware4  ,brosse had twee       
chimpansees naar ,europa medegebracht1  
een mannetje en een wijfje1 die aan     
tafel aanzaten als menschen1 van alles  
aten en zich van mes1 lepel en vork     
bedienden4 ,zij dronken al onze dranken2
 zij hielden vooral van wijn en         
brandewijn4 ,als zij iets noodig hadden1
 riepen zij de kajuitsjongens1 als hun  
iets geweigerd werd1 werden zij boos1   
grepen zij hen bij den arm1 beten hen en
 wierpen hen op den grond4 ,toen het    
mannetje eens ziek was1 werd hij door   
den scheepsdokter adergelaten2 later    

stak hij1 zoo dikwijls hij zich         
ongesteld gevoelde1 den arm uit naar den
 dokter4  ,de chimpansee1 die door      
,buffon werd grootgebracht1 liep bijna  
altijd rechtop1 zelfs als hij zware     
voorwerpen droeg4 ,hij had een ernstig  
en droevig voorkomen1 al zijne          
bewegingen waren verstandig en bedaard4 
,hij had geen enkel van de walgelijke   
gebreken der bavianen1 maar was niet zoo
 aardig als gewoonlijk de groene        
meerkatten zijn4 ,een woord of een      
teeken van zijnen meester was voldoende1
 om hem te doen gehoorzamen4 ,hij bood  
den arm aan hen1 die ,buffon kwamen     
bezoeken en wandelde met hen2 hij       
plaatste zich aan tafel1 kende het      
gebruik van een servet1 veegde zich     
iederen keer1 dat hij gedronken had1 den
 mond af1 schonk zich zelf wijn in en   
klonk met zijne buren4 ,hij haalde een  
kopje en schoteltje voor zich1 deed er  
suiker in1 schonk thee daarin en liet   
het koud worden vrdat hij er van dronk4 
,nooit deed hij iemand kwaad2           

integendeel3 hij naderde de bezoekers   
zeer beleefd1 en werd gaarne            
geliefkoosd4 ,al de vrienden van ,buffon
 hielden veel van zijnen bediende en    
brachten hem beschuitjes en vruchten4   
,ongelukkig stierf hij binnen het jaar  
aan de tering4  ,doctor ,traill had     
eenen chimpansee naar ,engeland         
overgebracht1 die niet rechtop liep en  
altijd op de handen steunde4 ,hij was   
beschroomd tegenover vreemden1 doch niet
 tegenover die personen1 die hij        
dikwijls zag4 ,als hij het koud had1    
bedekte hij zich met een kleed4 ,eens   
hield men hem eenen spiegel voor1 die   
dadelijk zijne aandacht trok2 op zijne  
gewone groote bewegelijkheid volgde de  
volmaaktste kalmte4 ,met                
nieuwsgierigheid beschouwde hij het     
wonderlijke werktuig en bleef hij stom  
van verbazing4 ,hij keek nu eens naar   
zijnen vriend1 dan weer naar den        
spiegel1 draaide dien rond1 beschouwde  
zijn beeld en trachtte zich1 door den   
spiegel aan te raken1 te verzekeren1 of 

hij werkelijk een wezen van vleesch en  
been voor oogen had als hij zelf1 dan   
wel of hij slechts iets denkbeeldigs    
zag2 in n woord1 hij deed volkomen      
hetzelfde1 wat de wilde volkeren doen1  
als men hun voor het eerst eenen spiegel
 voorhoudt4 ,het is jammer1 dat de      
tering de chimpansees en de gorilla's   
zoo snel doodt1 als men ze uit hun      
geboorteland verwijdert4 ,korten tijd na
 hunne komst in ,europa beginnen zij te 
hoesten en worden zij treurig4 ,naarmate
 de ziekte vorderingen maakt1 neemt     
hunne kalmte en hunne zachtheid toe2    
spoedig is het treurig ze aan te zien4  
,zij buigen het hoofd naar voren1       
evenals menschen1 wier longen zijn      
aangetast1 hoesten van tijd tot tijd en 
plaatsen hunne handen op de zieke borst2
 hunne donkerbruine oogen nemen eene z  
hevige uitdrukking van smart aan1 dat   
men ze niet kan aanzien zonder bewogen  
te worden4 ,gewoonlijk bezwijken zij aan
 die vreeselijke ziekte binnen het jaar1
 zelden in het tweede jaar2 ons koud    

klimaat kan aan die gelukkige kinderen  
van het zuiden hun schoon vaderland niet
 teruggeven4  ,dikwijls heeft men       
getracht jonge gorilla's in den         
,parijschen ,jardin des ,plantes in het 
leven te houden2 de waarnemingen        
bevestigen alles1 wat wij zooeven       
mededeelden1 en ongelukkig ook de       
onmogelijkheid om ze in ons klimaat in  
het leven te houden4 ,fig4 #cba stelt   
den laatsten gorilla voor1 dien men daar
 gehad heeft4 ,heeft men in de          
uitdrukking van dat gelaat niet de      
uitdrukking van den balling1 die zijn   
vaderland betreurt8  ,de hand van den   
gorilla gelijkt evenals de kop op die   
van den mensch4  ,nog een enkel woord   
over eene andere soort1 den orang-oetan4
 ,deze is zacht en zeer vreedzaam4 ,hij 
is niet beschroomd en vlucht niet voor  
den mensch1 dien hij integendeel met    
veel kalmte aanziet4 ,onder de talrijke 
waarnemingen1 die wij omtrent de zeden  
van dien aap 7in gevangenschap7         
bezitten1 melden wij die1 welke ,f4     

,cuvier gedaan heeft op een jong wijfje1
 dat eene maand lang in #ahjh op het    
kasteel van ,malmaison leefde4  ,dat    
dier gebruikte zijne handen zooals wij  
gewoonlijk de onze gebruiken4 ,meestal  
bracht hij zijn voedsel met zijne       
vingers naar den mond2 doch dikwijls    
pakte hij het ook met zijne lange       
lippen1 en dronk slurpend1 zooals alle  
dieren doen1 die hunne lippen kunnen    
verlengen4 ,hij rook aan al het voedsel1
 dat men hem aanbood en dat hij niet    
kende2 en hij raadpleegde zijn          
reukorgaan met bijzondere zorg4 ,hij at 
met evenveel voorliefde vruchten1       
groenten1 eieren1 vleesch en melk1 en   
hield bijzonder veel van brood1 koffie  
en sinaasappelen2 eens zelfs dronk hij  
eenen geheelen inktkoker leeg zonder dat
 het hem iets hinderde4 ,hij had niet de
 minste orde in den tijd zijner         
maaltijden en kon1 evenals de kinderen1 
op ieder uur eten4  ,wij zagen zooeven1 
dat hij zijn voedsel nam met zijne      
handen of met zijne lippen2 hij was niet

 zeer handig in het gebruik van vork en 
mes2 in dat opzicht stond hij gelijk met
 de wilden1 die men met die werktuigen  
wilde laten eten1 maar hij maakte door  
zijne slimheid goed1 wat hij aan        
handigheid miste2 als het voedsel1 dat  
op zijn bord lag1 niet gemakkelijk op   
zijnen lepel kon geplaatst worden1 gaf  
hij dien aan zijnen buurman1 om dien te 
vullen4 ,hij dronk zeer handig uit een  
glas1 dat hij tusschen zijne beide      
handen hield4 ,toen hij eens bij het    
neerzetten van zijn glas bemerkte1 dat  
het om zou slaan1 hield hij zijne hand  
aan den kant1 waarnaar het glas         
overhelde1 om het te steunen4 ,bijna    
alle dieren beschutten zich tegen de    
koude1 en het is waarschijnlijk1 dat de 
orang-oetans in hetzelfde geval         
verkeeren1 vooral in den regentijd4 ,ik 
weet niet1 hoe die dieren zich in den   
natuurstaat tegen het ruwe weer         
beschermen4 ,doch ons dier was er aan   
gewoon geraakt1 zich in zijne           
dekkleedjes te hullen1 en had daaraan   

voortdurend behoefte4 ,op schip nam hij 
al wat hij machtig kon worden1 om zich  
daarmede te dekken4 ,wanneer dan ook een
 matroos een stuk kleeren zocht1 was hij
 bijna altijd zeker1 het terug te vinden
 in het bed van den orang-oetan4 ,op die
 gewoonte van het dier1 om zich goed te 
dekken1 bouwden wij een plan1 om zijn   
verstand op de proef te stellen4        
,dagelijks werd zijn dekkleed           
uitgespreid op een grasperk vr de       
eetzaal1 en na den maaltijd1 dien hij   
gewoonlijk aan tafel nam1 ging hij recht
 op dat kleedingstuk aan en sloeg het om
 zijne schouders1 waarna hij in de armen
 van eenen jongen bediende naar bed     
gedragen werd4 ,eens hadden wij zijn    
dekkleed weggenomen1 en het op den rand 
van een venster gehangen1 om het te     
drogen4 ,de orang-oetan ging eerst naar 
de gewone plaats1 om het te halen1 maar 
toen hij1 aan de deur gekomen1 zag dat  
het niet op de gewone plaats lag1 zocht 
hij het met de oogen en ontdekte hij het
 aan het venster2 hij ging toen         

eenvoudig daarheen en kwam er toen op de
 gewone wijze mede terug4  ,uit al deze 
verhalen1 die wij nog met een z groot   
aantal zouden kunnen vermeerderen1 dat  
wij er boekdeelen mede zonden kunnen    
vullen1 blijkt duidelijk1 hoe groot de  
overeenkomst is tusschen de hoogst      
ontwikkelde apenrassen en de            
laagstontwikkelde menschenrassen4 ,de   
overeenstemming in physische            
eigenschappen blijkt zonneklaar uit de  
overeenkomst van het geraamte1 en uit de
 resultaten der vergelijkende           
ontleedkunde4 ,de punten van            
overeenkomst op intellectueel gebied    
zijn in ons oog niet minder belangrijk4 
,de menschelijke geest heeft zich       
evenals het lichaam geleidelijk         
ontwikkeld4  ,die ontwikkeling van den  
mensch heeft gelijken tred gehouden met 
de ontwikkeling der hersenen4 ,dit is   
een hoogst belangrijk feit4 ,de         
hagedissen1 de dinosauren1 de           
viervoetige dieren en de zoogdieren der 
secundaire periode hebben allen een     

bijzonder klein hersenvolume4 ,dat      
orgaan van het verstand groeit in de    
tertiaire periode aan1 om langzamerhand 
te naderen tot de hersenen der hooger   
ontwikkelde apen4 ,die wet is algemeen1 
hoewel er enkele uitzonderingen zijn bij
 sommige soorten van vogels1 bij de     
muizen enz41 maar de toename is         
merkwaardig1 als men op de geheele      
dierenwereld let4 ,wij willen niet      
zeggen1 dat het verstand altijd         
evenredig is met het volume en het      
gewicht der hersenen2 wij zullen zoo    
aanstonds zien1 dat dit nog meer afhangt
 van het aantal en de diepte der        
hersenwindingen2 doch daar de hersenen  
het orgaan der gedachte zijn1 zoo       
begrijpt men1 dat de ontwikkeling van   
het verstand samengegaan is met de      
aangroeiing der hersenen4  ,het gewicht 
der hersenen bedraagt gemiddeld bij den 
,europeeschen man #adhe gram1 bij de    
vrouw #abfb gram4 ,daar het volume en   
het gewicht der hersenen samenhangt met 
de grootte van het geheele lichaam1 zoo 

moet men nooit uitsluitend op het       
gewicht der hersenen letten1 maar tevens
 het oog vestigen op het lichaam1       
waartoe zij behoord hebben4 ,het        
verschil in gewicht tusschen de hersenen
 van den man en de vrouw ligt           
voornamelijk in het verschil in gewicht 
van beider lichamen4 ,de ,europeesche   
man weegt gemiddeld #gj kilogram1 de    
,europeesche vrouw #fe kilogram2 de     
gemiddelde lengte van den man is #a1fe  
meter1 die van de vrouw #a1ec meter2 de 
verhouding tusschen beider lengten is   
als #ajj 3 #ic en de verhouding van het 
gewicht hunner hersenen als #ajj 3 #he4 
,dus is ook naar verhouding het gewicht 
der hersenen bij de vrouw iets minder   
dan bij den man4  ,de hersenen nemen toe
 met den arbeid en de inspanning1       
waarvan zij de zetel zijn4 ,het gewicht 
kan voor eenen volwassen ,europeaan     
afwisselen tusschen #ajjj en #bjjj gram4
 ,men heeft zelfs gewichten gevonden    
boven en beneden die grenzen1 doch dan  
alleen bij ziektegevallen4  ,bij den    

,europeaan is het gewicht dus ongeveer  
#a_/dj van het lichaam4  ,het gewicht   
vermindert naarmate men met minder      
ontwikkelde volksstammen te doen heeft1 
zooals de volgende tabel aanwijst3      
,grammen4 ,verhouding                   
tot het                                 
lichaamsgewicht4          ,gemiddeld    
gewicht bij den ,europeaan   #adje      
#a_/dj         ,gemiddeld gewicht bij   
den ,mesties     #accd  #a_/eb          
,gemiddeld gewicht bij den neger        
#acjj  #a_/ee         ,gemiddeld gewicht
 bij den ,australir  #ajjj  #a_/gj      
,bij den gorilla zijn die getallen      
#dge  #a_/adc   ,de verhouding van het  
gewicht der hersenen en het gewicht van 
het lichaam is bij de3                  
,honden      #a_/bdb                    
,olifanten   #a_/cjj                    
,paarden     #a_/fcc                    
,ossen       #a_/gjj   ,doch1 zooals wij
 zooeven reeds opmerkten1 zijn die      
verhoudingen niet voldoende1 om de mate 
van verstand te schatten3 daartoe moeten

 wij ook het oog houden op den aard der 
windingen4 ,letten wij b4v4 op de       
hersenen van den ,europeaan1 dan zien   
wij1 dat zij zich reeds op het eerste   
gezicht onderscheiden door het groote   
aantal windingen4 ,zonder in anatomische
 bijzonderheden te treden1 is het       
voldoende op te merken1 dat de hersenen1
 die arbeiden1 sterker sprekende        
windingen hebben dan de hersenen1 die   
weinig te verrichten hebben4 ,grove en  
weinig samengestelde windingen zijn het 
bewijs van weinig verstand1 bij welk    
menschenras dan ook2 kleine en          
veelvuldig geplooide windingen zijn een 
bewijs van groote geestesgaven4 ,de     
kleinere zoogdieren hebben betrekkelijk 
meer hersenen2 de muis b4v4 heeft       
betrekkelijk meer hersenen dan de       
mensch2 maar hare hersenen zijn dan ook 
volkomen glad en hebben geene windingen4
  ,indien men de hersenen van die       
dieren1 die anatomisch en physiologisch 
het meest met den mensch overeenkomen1  
vergelijkt met die van den mensch1 dan  

blijkt het1 dat het aantal windingen    
toeneemt1 van de laagste apensoorten tot
 aan den mensch4 ,de ouistiti1 de laagst
 ontwikkelde aap1 heeft volkomen gladde 
hersenen2 de makako heeft enkele        
windingen2 het aantal windingen neemt   
van soort tot soort toe1 en plotseling1 
bijna zonder eenigen overgang1 vindt men
 bij de anthropode apen1 de chimpansee's
 en de orang-oetans zonder uitzondering 
de voornaamste windingen terug1 die bij 
de hersenen van den mensch voorkomen4   
,het verschil tusschen de hersenen van  
den ouistiti en den chimpansee is       
verbazend groot2 het verschil tusschen  
de hersenen van den chimpansee en die   
van den mensch is daarentegen zeer      
gering4 ,dit zijn feiten4 ,hij die dit  
niet wil inzien1 is willens en wetens   
blind4  ,de vergelijking der            
verschillende menschenrassen en apen    
geeft dezelfde resultaten1 indien wij   
den schedelinhoud en den gezichtshoek   
onderzoeken3                            
,schedelinhoud4                         

cub4                                    
centimeters4              ,europeanen   
#aefh             ,chineezen            
#aeah             ,nieuw-,caledonirs    
#adfj             ,afrikaansche negers  
#adcj             ,australirs           
#acdg             ,nubirs               
#acbi             ,gorilla's            
#eca             ,orang-oetans          
#dci             ,chimpansees           
#dba             ,leeuwen               
#cba             ,newfoundlanders       
#aje   ,men heeft opgemerkt1 dat de     
schedels uit de #ab;de eeuw1 op de oude 
kerkhoven van ,parijs gevonden1 iets    
kleiner zijn dan die der tegenwoordige  
,parijzenaars4 ,de verhouding is van    
#aejd 3 #aeeh centimeters4  ,de         
gezichtshoek is grooter1 naarmate het   
voorhoofd breeder1 en het ras           
verstandiger is4 ,men vindt voor3       
,gemiddeld4             ,de blanke      
rassen     #hb tot #gg             ,de  
gele rassen       #gf tot #fi           
,de zwarte rassen     #fi tot #fj   ,bij

 de ,bosjesmannen is de gezichtshoek    
#fj4  ,de lagere menschenrassen vormen  
uit een physisch en verstandelijk       
oogpunt den overgang tusschen de        
anthropode apen en de ,europeesche      
rassen4 ,er zijn voorbeelden genoeg van 
z weinig ontwikkelde menschenrassen1 dat
 men ze bijna tot de apen zoude         
rangschikken4 ,die rassen1 die veel     
dichter bij den natuurstaat geplaatst   
zijn dan wij1 verdienen daardoor de     
belangstelling van den anthropoloog en  
den taalkenner1 die bij hen dikwijls de 
oplossing vinden van vraagstukken1 die  
anders onoplosbaar zijn4  ,bijzonder    
laag staan de inboorlingen van          
,australi4 ,zij zijn op moreel gebied   
volkomen stomp en daarbij diep onwetend4
 ,een bijzonder ontwikkeld instinct1 om 
hun voedsel te bemachtigen1 dat moeilijk
 te verkrijgen is1 schijnt in de plaats 
getreden te zijn van de meeste moreele  
eigenschappen van den mensch4 ,als de   
,engelsche politie niet streng er tegen 
waakte1 zouden zij dagelijks in de      

steden der kolonie de wetten der        
openbare zedelijkheid trotseeren1 gelijk
 de apen in een beestenspel4 ,zij kunnen
 niet verder dan tot vier tellen1       
sommige volksstammen zelfs maar tot     
drie4 ,het vermogen om te redeneeren is 
bij hen hoogst onvolkomen ontwikkeld4   
,de argumenten1 door de kolonisten      
gebezigd1 om hen te overreden of te     
overtuigen1 zijn dikwijls van dezelfde  
soort als die welke men bij kinderen of 
halve idioten bezigt4  ,quoy en ,gaymard
 deelen in de volgende termen hun       
onderhoud met die ellendige volksstammen
 mede3 ,onze tegenwoordigheid wekte     
hunne vreugde op2 zij trachtten ons     
hunne indrukken mede te deelen met eene 
woordenrijkheid1 waarop wij niet konden 
antwoorden1 daar wij hunne taal niet    
verstonden4 ,zoodra zij ons zagen1      
kwamen zij naar ons toe1 onder veel     
gebaren en eenen ontzaglijken           
woordenvloed2 zij uitten luide kreten1  
en als wij hen op denzelfden toon       
beantwoordden1 was hunne vreugde        

verbazend groot4 ,dadelijk vroegen zij  
om spijs1 door zich op den buik te      
slaan4 ,het tafereel1 door die reizigers
 geschetst1 is hoogst bedroevend4 ,het  
eenige wat men van hen zeggen kan1 is   
dat zij niet volslagen idioot zijn4     
,niet alleen de ,australische           
inboorlingen verkeeren in dat geval2    
,bory de ,saint-,vincent heeft ons een  
bijna even droevig beeld geschetst van  
de bewoners van zuid-,afrika4 ,de       
,pesjereezen in ,patagoni zijn even laag
 ontwikkeld als deze4  ,aan het andere  
uiteinde der wereld1 op de ijsvlakte bij
 de noordpool1 vinden wij hetzelfde     
terug4  ,john ,ross bevond zich1 toen   
hij in het ijs verdwaald was geraakt1 in
 tegenwoordigheid van een volk1 dat     
nooit eenen ,europeaan gezien had4 ,de  
,engelsche zeevaarder1 innig            
godsdienstig van aard1 was in de        
gunstigste omstandigheden1 om de eenige 
wezens1 die hij kon liefhebben1 met     
zachtheid te beoordeelen1 en toch 444444
 als oplettend en eerlijk waarnemer1    

moest hij er eindelijk aan wanhopen1 om 
in hun gemoed de bezielende vonk te     
ontdekken1 die hij daarin wenschte te   
vinden4 ,de ,eskimo1 zegt hij1 is een   
roofdier1 zonder eenig ander genot1 dan 
het eten2 hij mist elk                  
zedelijkheidsbeginsel1 en verslindt al  
wat hij bemachtigen kan evenals de gier 
en de tijger24444 hij eet slechts om te 
slapen1 en slaapt alleen1 om weder zoo  
spoedig mogelijk te kunnen eten4 ,wij   
zullen nog lager afdalen1 en menschen   
bespreken1 die z laag stonden1 dat zij1 
die ze gezien hebben1 verklaarden1 dat1 
indien zij ze ontmoet hadden in een     
bosch1 zij niet zouden kunnen zeggen1 of
 zij apen of menschen vr zich hadden4   
,en merkwaardig is het1 dat men die niet
 vindt in arme of aan het uiteinde der  
wereld gelegen landen1 maar op het      
,aziatische vasteland1 ten zuiden van   
den ,himalayaketen1 in het midden van   
,hindostan1 en wel in de streken1 die de
 bakermat geweest zijn van enkele       
soorten van groote apen1 op een tijdstip

 toen de eilanden van den ,indischen    
archipel met het vasteland van ,azi     
verbonden waren4  ,piddington1 die in   
het midden van ,hindostan gevestigd was1
 verhaalt1 dat hij jaarlijks met eene   
troep inlandsche arbeiders1 die op de   
plantage kwamen werken1 eenen man en    
eene vrouw van een bijzonder vreemd     
voorkomen zag medekomen1 die door de    
inlanders aap-menschen genoemd werden4  
,zij hadden eene taal op zich zelf4     
,voor zoover men uit teekenen kon       
begrijpen1 leefden zij in de bosschen en
 in de bergstreken en hadden zij slechts
 enkele dorpen4 ,het is waarschijnlijk1 
dat beiden om eenen moord of iets       
dergelijks gevlucht waren4 ,zeker is    
het1 dat zij door de inlanders in het   
bosch gevonden waren1 toen zij uitgeput 
en uitgehongerd waren4 ,in eenen zekeren
 nacht waren zij plotseling verdwenen1  
juist toen ,piddington ze naar ,calcutta
 wilde zenden4 ,hij beschrijft den man  
aldus3 ,hij was klein1 had eenen platten
 neus1 half-cirkelvormige rimpels liepen

 om de mondhoeken en over de wangen2    
zijne armen waren bovenmatig lang1 en   
zijne dofzwarte huid was met roode haren
 bedekt4 ,als hij in eenen donkeren hoek
 gedoken of op eenen boom zat1 zou men  
hem voor eenen grooten orang-oetan      
hebben aangezien4  ,piddington had veel 
gereisd1 had zoowel de ,bosjesmannen1   
als de ,hottentotten1 de ,papoea's1 de  
,alfoeren1 de inboorlingen van          
nieuw-,holland1 nieuw-,zeeland en de    
,sand-wichseilanden gezien1 zoodat hij  
een waarnemer was1 bijzonder rijk aan   
ondervinding4  ,whitebourne schreef     
reeds in #afab1 dat de ,eskimo's geen   
begrip hadden van de ,godheid en eene   
volkomen regeeringlooze troep vormden4  
,wij kunnen daarbij voegen de getuigenis
 van ,john ,ross1 die langen tijd in hun
 midden woonde3 ,begrepen zij iets1 zoo 
vraagt hij1 van alles wat ik hen        
trachtte te leeren1 door de eenvoudigste
 zaken op de eenvoudigste wijze uit te  
leggen8 ,ik kan het niet zeggen4 ,zou   
het mij beter gelukt zijn1 indien ik    

hunne taal had verstaan8 ,ik heb reden  
om het te betwijfelen4 ,ik zou niet     
durven ontkennen1 dat zij een spoor     
eener moreele wet in hun hart dragen2   
talrijke trekken in hun gedrag wijzen   
dit uit2 maar ik heb het nooit verder   
kunnen brengen dan tot enkele           
aanwijzingen4 ,ik heb nooit het minste  
spoor van het bestaan van eenen         
godsdienst bij hen kunnen ontdekken4 ,ik
 heb mijne pogingen in die richting     
eindelijk moeten opgeven4 ,die          
getuigenis is des te belangrijker1 omdat
 wij in ieder woord het verdriet hooren 
spreken van iemand1 die1 hoe gaarne hij 
het ook gewild had1 in het hart van     
andere menschen de echo niet gehoord    
heeft van de gevoelens1 die hem het     
dierbaarst waren4  ,een groot aantal van
 de lagere volkeren loopen totaal naakt4
 ,de beroemde ,afrikareiziger ,doctor   
,schweinfurth verhaalt1 dat bij de      
,dinka's zelfs de minste bedekking als  
het sterke geslacht onwaardig beschouwd 
wordt4 ,de ,nubirs1 die eenen dunnen    

gordel dragen1 worden voor vrouwen      
uitgescholden door de ,dinka's1 bij wie 
de vrouwen een schort van huiden dragen4
 ,bij andere volksstammen in ,afrika    
loopen mannen en vrouwen naakt4 ,hun    
huid is chocolade-kleurig4 ,sommigen    
slijpen hunne snijtanden scherp1 om     
beter hunne vijanden te kunnen bijten1  
terwijl anderen ze uittrekken naar de   
mode van hun land4 ,de ,bongo's dragen  
eenen gordel1 hunne vrouwen willen      
echter geen enkel stukje leer of katoen 
dragen1 maar dragen alleen een dun takje
 met bladeren of eenig gras te zamen    
gebonden4 ,beiden dragen aan armen en   
beenen1 en dikwijls aan den hals1 zware 
ijzeren of koperen ringen1 en de vrouwen
 doorboren dadelijk na haar huwelijk    
hare benedenlip1 waarin zij hoe langer  
hoe dikkere pinnen steken1 dikwijls van 
#b tot #c centimeters middellijn4 ,het  
begrip onsterfelijkheid is hun volkomen 
onbekend4 ,elke godsdienst is hun       
vreemd4 ,behalve het woord loma1 dat    
zoowel geluk als ongeluk beteekent1     

hebben zij in hunne taal geen enkel     
woord1 dat overeenkomt met het woord    
,godheid4 ,zij noemen den ,god der      
,turken1 waarvan zij wel eens hebben    
hooren spreken1 loma-gobo1 doch zij     
hechten aan dat woord meer de beteekenis
 van toeval4  ,de meest gewone          
uitdrukkingen1 door ons gebezigd voor   
afgetrokken begrippen1 missen zij2 zij  
hebben geene uitdrukking voor geest1    
ziel1 onsterfelijkheid1 oneindigheid1   
tijd1 hoop1 gedachte1 gevoel1 kleur1    
reuk1 enz4 ,ditzelfde verschijnsel vindt
 men bij al die lagere rassen4 ,hunne   
taal is als het ware niets dan          
klanknabootsing4 ,zij zelf hebben namen 
van dieren en planten4 ,bij enkele      
volksstammen bestaat de onderdanigste   
groet hierin1 dat men elkander in het   
gezicht spuwt4  ,de ,niam-,niams dragen 
gewoonlijk eenen gordel1 die z om het   
lichaam gebonden wordt1 dat hij in eenen
 staart eindigt4 ,zij zijn nog steeds   
menscheneters2 aan den ingang hunner    
hutten vindt men staken en boomen1 die  

dienen1 om hunne jacht- en oorlogstrofen
 te vertoonen4 ,daaronder vond          
,schweinfurth koppen van antilopen1     
wilde zwijnen1 kleine apen1 bavianen1   
chimpansee's1 en ook schedels van       
menschen4 ,in de nabijheid der hutten   
vond hij onder de keukens overblijfselen
 van menschenbeenderen1 die de sporen   
droegen van de bijl of het mes2 en aan  
de naburige boomen hingen rottende      
handen en voeten1 die eenen walgelijken 
reuk verspreidden4  ,het gedeelte van   
centraal-,afrika1 dat door die wilden   
bewoond wordt1 schijnt ook het vaderland
 der chimpansee's te zijn4 ,schweinfurth
 vond ten minste in de hutten een       
verbazend aantal schedels van           
chimpansee's1 en de ,niam-,niams jagen  
in de wouden voortdurend op die dieren4 
,de inboorlingen beweren1 evenals die   
van west-,afrika1 dat die apen met      
menschelijke gedaante de vrouwen en     
jonge negerinnen wegrooven1 en dat het  
zeer moeilijk is1 ze terug te krijgen4  
,die holbewoners verdedigen zich met    

woede3 in hunnen hoek gedoken1 ontrukken
 zij de wapenen aan hunne aanvallers1 en
 maken zij er gebruik van tegen den     
vijand4  ,de ,momboettoe's1 naburen der 
,niam-,niams1 zijn nog veel meer        
menscheneters dan deze4 ,bij hen is het 
volstrekt niet uit noodzakelijkheid1    
want zij hebben een groot aantal dieren 
ter hunner beschikking1 maar alleen voor
 de lekkernij4 ,zij zijn omgeven door   
zwarte volksstammen1 die in ontwikkeling
 nog lager staan dan zij1 en zij maken  
daarop evenzeer jacht als op apen1      
evenals wij op wild jacht maken4 ,de    
lichamen van hen1 die sneuvelen1 worden 
dadelijk in stukken gehakt1 het vleesch 
wordt in lange repen gesneden1 op de    
plaats zelf geroosterd en als eene      
lekkernij medegenomen4 ,de gevangenen   
worden bewaard1 als schapen opgesloten  
en n voor n1 naarmate van de behoefte1  
gewurgd4 ,de kinderen worden als        
lekkernij voor de hoofden bewaard4      
,dagelijks kreeg koning ,mounza tijdens 
het verblijf van ,schweinfurth een kind 

op schotel4 ,in de keuken gebruikt men  
menschenvet1 zooals wij boter gebruiken4
  ,wij zouden over dit onderwerp nog    
veel meer in bijzonderheden kunnen      
uitweiden4 ,doch het voorgaande is      
voldoende1 om duidelijk te maken1 dat   
die laagste volkstammen1 die zinnelijke1
 grove1 onwetende wezens1 ongeschikt    
voor iedere afgetrokken redeneering1    
dichter staan bij de chimpansee's1 de   
orang-oetans en de gorilla's1 dan bij de
 menschenrassen1 waartoe ,newton1       
,leibnitz1 ,kepler1 ,archimedes1        
,huygens1 ,phidias1 ,dante1             
,shakespeare1 ,leonard da ,vinci1       
,pascal1 ,mozart en zoovele andere      
reuzengeesten behoord hebben4 ,wij      
moeten hierbij tevens opmerken1 dat het 
hoe langer hoe moeilijker wordt1        
volkomen natuurlijke oorspronkelijke    
rassen te vinden1 daar de zendelingen en
 de reizigers de denkbeelden1 die het   
gevolg zijn onzer hoogere beschaving1   
bijna overal hebben overgeplant4 ,wel   
zoude men in menig opzicht de           

voortreffelijkheid van onze             
verstandelijke en zedelijke ontwikkeling
 in twijfel kunnen trekken4 ,aan de     
edelste godsdiensten kan men de grootste
 laagheden verwijten3 aan de christenen1
 de vervolgingen der inquisitie en de   
godsdienstoorlogen2 aan de muzelmannen  
de bloedbaden1 die zij bij hunne        
veroveringen hebben aangericht2 aan de  
verstandigste regeeringen van ,europa1  
den gewapenden vrede1 het geld1 dat aan 
de staande legers opgeofferd wordt1 de  
diplomatie1 die het recht van den       
sterkste met een masker van recht       
bedekken moet4 ,ja zeker1 een bewoner   
van ,sirius1 of van eene werkelijk      
verstandelijk ontwikkelde wereld zou    
geen onderscheid zien tusschen de       
,europeanen1 de ,amerikanen1 de ,aziaten
 eenerzijds1 en de ,australische en     
,afrikaansche volksstammen1 waarover wij
 zooeven gesproken hebben1 aan de andere
 zijde1 en misschien zouden zij over    
alle tegenwoordige aardbewoners         
medelijdend de schouders ophalen4 ,maar 

alles is betrekkelijk4 ,het is niet te  
loochenen1 dat wij minder onvolmaakt    
zijn dan die wilde stammen1 en dat ons  
verstand veel hooger ontwikkeld is4 ,het
 doel dezer studie is geweest1 het      
verband aan te wijzen tusschen de       
menschheid en de dierenwereld1 waarvan  
zij zich met moeite en uiterst langzaam 
heeft losgemaakt4  ,men heeft wel eens  
beweerd1 dat daar de menschheid bezit   
heeft genomen van de aarde en de        
overhand heeft verkregen boven het      
dierenrijk door de oefening zijner      
hoogere vermogens1 het te vreezen staat1
 dat de dag zal aanbreken1 waarop een   
nieuw ras te voorschijn komt1 dat       
zooveel boven het onze staat1 als wij   
boven de overige zoogdieren1 en dat ons 
zal ten onder brengen1 zooals wij de    
lagere rassen hebben vermeesterd4 ,toch 
is dit denkbeeld1 dat in verschillende  
werken in verschillende talen is        
uitgewerkt1 eene dwaling4 ,wel zal de   
menschheid der toekomst eene andere zijn
 dan de onze2 maar zij zal geleidelijk  

gevormd zijn en de ontwikkeling zijn van
 de onze4 ,wij zelf zijn het1 die       
verstandiger en beter zullen worden1 die
 de lichamelijke en geestelijke         
onderdrukking van den mensch zullen     
opheffen1 en die het rijk van licht en  
vrijheid zullen stichten4  ,wij kunnen  
het niet genoeg herhalen1 de mensch     
neemt door zijne rede de eerste plaats  
in de rij der wezens in2 terecht        
heerscht hij dus over alles wat op de   
aarde leeft4 ,maar wij moeten ook       
erkennen1 dat de mensch in wezen niet   
verschilt van zijne naaste buren1 de    
anthropode apen4 ,anatomisch zijn het   
dezelfde organen1 op dezelfde wijze     
gebouwd en gelegen1 en alleen door      
verschillen van minderen rang van       
elkander afwijkend2 de voeten1 de       
handen1 de wervelkolom1 de borstkas1 het
 bekken1 de zintuigen1 alles is op      
dezelfde wijze gebouwd2 de hersenen zijn
 in bouw en in windingen eveneens       
dezelfde2 de storingen komen zelfs      
overeen4 ,de eenige physische           

verschillen zijn gelegen in den inhoud  
der hersenen1 die bij den mensch        
driemaal grooter is1 en hare windingen1 
waardoor bij den mensch de rede1 de     
schoonste parel aan zijne kroon1 zooveel
 meer ontwikkeld is4 ,ook uit een moreel
 oogpunt hebben wij den langzamen       
overgang van de dieren tot aan den      
mensch leeren kennen4 ,de vraag is      
thans1 welke van de vier soorten van    
anthropode apen het dichtst bij den     
mensch staat4  ,de gibbon komt niet in  
aanmerking4 ,wel staat hij hoog door    
zijne hersenwindingen en zijn ruggemerg1
 maar door de nauwheid van zijn bekken  
en de schikking zijner spieren is hij   
het verst van den mensch verwijderd4    
,ook de orang-oetan heeft eenige        
anatomische karaktertrekken1 waardoor   
hij tamelijk ver van den mensch         
verwijderd is1 zooals de gebrekkige     
handen en voeten en de afmetingen van   
het geraamte2 doch zijne                
hersenwindingen1 zijn gezichtshoek1     
zijne ribben1 tanden en zijn verstand   

wijzen op eene hooge ontwikkeling4  ,de 
chimpansee heeft in zijn voordeel het   
aantal hersenwindingen1 de afmetingen   
van het geraamte en de vorm van den     
schedel4  ,de gorilla eindelijk heeft   
een groot hersenvolume en komt ook door 
zijne spieren1 zijne handen en voeten1  
zijn bekken en andere bijzonderheden met
 den mensch overeen2 hij heeft echter   
#ac paar ribben1 eene gebrekkige        
wervelkolom en lange hoektanden4  ,ieder
 der drie groote anthropode apen komt   
dus in enkele eigenschappen met den     
mensch overeen1 geen enkele echter      
vereenigt al die eigenschappen in zich4 
,zoo kan men van de laagste             
menschenrassen niet beweren1 7zelfs niet
 van de ,bosjesmannen7 dat zij van eenen
 anthropoden aap afstammen2 zij naderen 
daartoe alleen door enkele              
eigenschappen4 ,de mensch1 mogen wij dus
 aannemen1 stamt niet af van ne der     
tegenwoordig bestaande anthropode       
apensoorten1 hij is als het ware de neef
 van den anthropoden aap2 de            

gemeenschappelijke stamvader behoort tot
 een ander tijdperk #eg4  ,de           
,amerikaansche apen verschillen van die 
van ,afrika1 ,azi en ,europa hierin1 dat
 zij eenen platten neus hebben1 zoodat  
de neusgaten zijdelings geplaatst zijn2 
zij heeten daarom ook ,platyrrhinae     
7platneuzen74 ,de apen der oude wereld  
daarentegen 7orang-oetans1 gorilla's1   
chimpansee's71 hebben een smal          
tusschenschot in den neus en de         
neusgaten naar beneden gericht1 en      
heeten daarom ,catarrhinae4 ,de laatste 
hebben bovendien hetzelfde aantal tanden
 als de mensen2 aan iedere kaak heeft   
men vier snijtanden1 #b hoektanden en   
tien kiezen1 in het geheel dus #cb      
tanden1 terwijl de ,amerikaansche apen  
er #cf hebben1 en wel vier kiezen meer4 
,hieruit volgt1 dat er oudtijds in de   
afstamming der apen eene scheiding heeft
 plaats gehad1 en dat de mensch afstamt 
van de apen der oude wereld4 ,maar geen 
der tegenwoordige apen kan als onze     
stamvader beschouwd worden4 ,reeds lang 

zijn de aapachtige voorouders van den   
mensch verdwenen4 ,misschien is de      
dryopithecus1 waarvan ,gaudry beweert1  
dat hij in staat was1 vuursteenen te    
slijpen1 nauw aan dien voorvader        
verwant1 wiens heerschappij dagteekent  
van voor meer dan honderdduizend jaren4 
,de mensch is dus het laatste           
voortbrengsel van het leven op aarde1 de
 top van den stamboom van het           
dierenrijk1 de jongste en volmaaktste   
der zoogdieren1 in n woord1 een         
verbeterde en gewijzigde aap4  ,dit     
denkbeeld hindert en ergert hen1 die er 
genoegen in scheppen1 de bakermat der   
menschheid met eenen stralenkrans te    
omgeven2 indien wij dan ook onzen roem  
stellen in onzen stamboom en niet in    
onze eigen daden1 dan is dat denkbeeld  
inderdaad vernederend4 ,maar wat is die 
slag1 dien onze eigenliefde hierdoor    
ondergaat1 in vergelijking met dien1    
welke ons reeds door de sterrenkunde is 
toegebracht8 ,toen men meende1 dat de   
aarde het middelpunt der schepping was1 

en dat het heelal ten behoeve der aarde 
geschapen was1 en de aarde ten behoeve  
van den mensch1 had onze hoogmoed de    
ruimste voldoening4 ,die leer verviel op
 den dag1 waarop bewezen werd1 dat onze 
planeet slechts een nederige wachter is 
van de zon1 die zelf slechts n der vele 
lichtpunten van het heelal is3 op dien  
dag reeds en niet eerst nu werd de      
mensch tot nederigheid gedwongen4 ,niet 
voor hem kwam de zon iederen morgen op1 
niet voor hem ontstak het hemelgewelf   
iederen avond zijne ontelbare lichten2  
niet uitsluitend voor hem1 evenmin als  
voor de bewoners eener andere wereld van
 de oneindige ruimte1 was de wereld     
geschapen4  ,evenals de boer1 die zich  
in den droom als den oppermachtigen     
heerscher der aarde zag1 ontwaakte de   
mensch in eene eenvoudige hut4 ,niet    
zonder leedwezen zag hij zich zoo       
vernederd2 langen tijd hinderde hem de  
herinnering aan zijnen vervlogen droom1 
maar hij moest zich onderwerpen en zich 
gewennen aan de werkelijkheid1 en ook   

thans troost hij zich met het denkbeeld1
 dat hij1 al is hij niet meer de koning 
der schepping1 toch nog altijd de koning
 der aarde is4  ,op die onbetwiste      
heerschappij mag hij met recht trotsch  
zijn4 ,doch wordt deze bedreigd of      
verminderd door de kennis van de        
geleidelijke verandering der soorten8   
,zal zij minder beteekenis hebben1      
indien hij die aan zich zelf            
verschuldigd is1 dan wanneer hij die van
 zijne eerste voorouders verkregen      
heeft8 ,wel verre van den oorsprong van 
ons ras te vernederen1 veredelt ons de  
nieuwere leer1 daar zij den mensch      
leert1 dat hij zelf zijne hooge waarde  
verkregen heeft door eigen inspanning en
 door oefening zijner vermogens4  ,doch 
zijn dergelijke beschouwingen niet      
misplaatst in een wetenschappelijk of   
populair werk8 ,wij wenschen hierover   
onze meening in het kort mede te deelen4
  ,iedere wetenschap1 en dus ook de     
sterrenkunde1 de geologie1 de           
paleontologie1 heeft groote waarde op   

zich zelf4 ,maar het doel van het weten 
is om den geest te verlichten4 ,een     
sterrenkundige1 een geoloog1 een        
natuuronderzoeker1 die al de geheimen   
zijner geliefkoosde wetenschap heeft    
leeren ontsluieren1 kan daarom toch wel1
 niettegenstaande zijne groote          
geleerdheid1 een onontwikkeld verstand  
hebben1 en niet hebben leeren denken4   
,de grootste gave echter van den        
menschelijken geest is het vermogen om  
te denken1 te oordeelen1 te             
generaliseeren1 in n woord zijne        
wetenschap dienstbaar te maken aan zijn 
oordeel4 ,de wetenschap1 die den geest  
niet verlicht1 die den mensch niet tot  
gids verstrekt1 die hem niet losmaakt   
van de dwalingen van de onkunde en het  
vooroordeel1 sticht minder nut en is    
minder eerbiedwaardig dan die1 welke    
geheel voldoet aan hare roeping1 om ook 
te vormen voor het leven4 ,vandaar dan  
ook1 dat wij in dit hoofdstuk ons niet  
ontzien hebben1 onze meening te zeggen  
omtrent de gevolgtrekking1 die men ten  

opzichte der afstamming van den mensch  
trekken kan uit de studie der           
paleontologie4 ,wij vonden daartoe te   
meer vrijheid1 daar ieder lezer zich de 
in de vijf eerste boeken medegedeelde   
feiten kan eigen maken1 zonder dat hij  
zich verplicht behoeft te gevoelen ons  
te volgen in de besluiten1 die wij      
meenden1 dat daaruit logisch konden     
getrokken worden4 ,de godsdienst op zich
 zelf is onafhankelijk van eenig        
godsdienstig dogma1 of van eenige       
meening op godsdienstig gebied2 die     
meeningen worden voornamelijk door het  
gemoed1 en niet door het verstand       
beheerscht4 ,wij kunnen dus ieder       
onderdeel der menschelijke wetenschap   
bestudeeren1 zonder dat dit invloed     
heeft op onze godsdienstige overtuiging4
 ,het hoogste doel der wetenschap blijft
 steeds ons te verheffen tot een hooger 
ideaal1 ons los te maken van het lage   
materialisme1 door ons het wezen der    
krachten te doen begrijpen1 die het     
heelal besturen en naar een ons onbekend

 doel voeren4 ,de ware geleerde is de   
vijand van onverdraagzaamheid en        
dweepzucht1 de verdediger van de        
vrijheid van geweten1 de apostel van    
licht en vooruitgang4 ,doch daartoe moet
 hij den moed hebben1 rond voor zijn    
gevoelen uit te komen en het belang der 
waarheid boven elk eigenbelang te       
stellen4 ,zijne taak is het te handelen 
naar het woord van ,juvenalis3 ,vitam   
impendere vero1 d4i4 zijn leven aan de  
waarheid te wijden4  ,doch keeren wij   
tot den oorspronkelijken mensch terug4  
,de natuur roept ons1 zoo zagen wij1 met
 duizend tongen toe1 dat de mensch van  
den aap #eh afstamt1 de aap van het     
buideldier1 het buideldier van de       
tweeslachtige dieren1 de tweeslachtige  
dieren van de visschen1 de visschen van 
de ongewervelde dieren1 de ongewervelde 
dieren van het protoplasma1 het         
protoplasma van de onbewerktuigde stof4 
,wij hebben dien boom des levens zien   
ontstaan en gedurende de verschillende  
tijdperken zien groeien1 van de azosche 

periode tot op onzen tijd4 ,wel bestaan 
er nog vele leemten in eene wetenschap1 
die uit zoovele nog zoo nieuwe          
wetenschappen is samengesteld2 maar toch
 zijn wij reeds in staat1 de hoofdlijnen
 van het beeld der schepping te         
schetsen4  ,op de hoogte1 waarop wij    
thans staan1 kunnen wij de vraag        
stellen1 van welken tijd het optreden   
van den mensch op de aarde dagteekent4  
,die vraag is ingewikkelder1 dan men op 
het eerste gezicht zoude meenen4 ,indien
 wij door het woord mensch verstaan het 
wezen1 dat thans de heerscher is der    
aarde1 in het bezit van rede en         
verstand1 dan kunnen wij antwoorden1 dat
 de menschheid nog slechts enkele       
duizenden jaren bestaat1 van het begin  
der geschiedenis af1 die zelf nog geene 
tienduizend jaren oud is1 zelfs niet die
 van ,egypte1 het oudste land1 waarvan  
wij geloofwaardige historische oorkonden
 bezitten4 ,zoolang de menschheid de    
geschreven taal niet had1 heeft zij     
historisch niet bestaan4 ,de lagere     

volksstammen1 die nog heden ten dage    
zonder schrijftaal1 en zelfs bijna      
zonder spreektaal zijn1 maken geen deel 
uit van de denkende en handelende       
menschheid4 ,de schrijftaal is de       
grootste vooruitgang1 dien de           
oorspronkelijke menschheid heeft        
ondergaan1 en deze heeft den mensch     
eerst zijne verstandelijke ontwikkeling 
gegeven4 ,de eerste schrijftaal was     
uiterst weinig ontwikkeld en de         
spreektaal vr dien tijd nog veel minder4
  ,wij hebben tegenwoordig bewijzen1 dat
 de oorspronkelijke mensch tienduizenden
 van jaren ouder is dan de oudste       
oorkonden der menschheid2 men heeft     
immers reeds een groot aantal typen van 
den fossielen mensch gevonden4  ,doch   
nog niet sedert lang4 ,eerst in #ahbc   
vertoonde ,amy ,bou aan ,cuvier         
menschenbeenderen1 door hem in de       
omstreken van ,lahr1 in ,baden1 in het  
,rijnlss gevonden4 ,cuvier1 die zooals  
wij vroeger zagen1 eene vooropgestelde  
meening had over den aard der schepping 

en de onveranderlijkheid der soorten1   
wilde die niet als fossiel erkennen4    
,doch dit nam niet weg1 dat men in #ahbh
 en in #ahbi in ,frankrijk1 in #ahcc in 
,belgi1 in #ahci weder in ,frankrijk1 in
 #ahdd in ,brazili enz4 fossiele        
overblijfselen van menschen ontdekte4   
,doch de officieele wetenschap maakte   
reeds apriori uit1 dat de overblijfselen
 van den mensch of de door den mensch   
vervaardigde voorwerpen1 in die         
quaternaire formaties gevonden1 daarheen
 gebracht waren door het water of door  
inzakking4  ,in #ahdg werd het vraagstuk
 een heel eind verder gebracht door de  
uitstekende onderzoekingen van ,boucher 
de ,perthes1 die in grintgroeven bij    
,abbeville eene groote menigte door     
menschen bewerkte vuursteenen vond4     
,doch eerst in #ahfa werd het vraagstuk 
met volkomen zekerheid opgelost door de 
wegruiming van het puin van de grot van 
,aurignac1 door ,lartet4 ,daar was      
verdere twijfel onmogelijk4 ,die grot   
was op het oogenblik der ontdekking     

gesloten door eenen van eenen grooten   
afstand aangebrachten steen4 ,lartet    
vond in die grot de beenderen van acht  
diersoorten1 tot de quaternaire periode 
behoorende4 ,eenige van die dieren waren
 daar opgegeten2 hunne gedeeltelijk     
verkoolde beenderen droegen nog de      
sporen van het vuur1 waarvan men nog de 
kolen en de asch terugvond2 de beenderen
 van eenen jongen rhinoceros tichorinus 
vertoonden inkervingen1 gemaakt met     
vuursteenen werktuigen1 en waren        
afgekloven door hyena's1 waarvan men de 
sporen terugvond4 ,de ligging van de    
grot maakte het onmogelijk1 dat er door 
het diluvium iets daarheen gevoerd was4 
,hieruit volgt dus1 dat de              
oorspronkelijke mensch geleefd moet     
hebben tegelijk met de quaternaire      
dierenwereld1 en dat hij zelfs          
rhinocerossen als voedsel gebruikte1 en 
door de hyena uit dat tijdperk gevolgd  
werd1 die zich aan de overblijfselen van
 den maaltijd te goed deed4 ,het        
gelijktijdig bestaan van den mensch en  

die fossiele dieren was daardoor        
bewezen4  ,het volgende jaar werden die 
feiten door eene belangrijke ontdekking 
bevestigd4 ,den #bhsten ,maart #ahfb had
 ,boucher de ,perthes het geluk1 dat hij
 zelf1 in het grijze diluvium van de    
,somme-vallei eene menschelijke kaak    
opgroef1 die wel niet volkomen was1 maar
 toch ontegenzeggelijk toebehoorde aan  
den quaternairen mensen4  ,doch nog     
belangrijker feiten kwamen aan het      
licht4 ,in #ahfh werd in de ,acadmie des
 ,sciences eene kaak van eenen          
rhinoceros uit de miocene periode       
vertoond1 waarop1 zooals men zeide1 eene
 door den mensch gedane inkerving       
zichtbaar was4 ,zoo ook heeft men in de 
miocene formatie van ,maine-et-,loire   
eene rib van een halotherium gevonden   
evenzeer met insnijdingen door          
menschenhanden verricht4 ,hetzelfde is  
het geval met beenderen te ,pikermi     
gevonden4 ,men zou kunnen beweren1 dat  
die inkervingen verricht zijn door      
roofdieren of zelfs eenvoudig door      

wrijving zijn ontstaan2 de abb          
,bourgeois echter1 een bekwaam          
onderzoeker1 in #ahgh gestorven1 heeft  
in de miocene formatie van              
,loir-et-,cher vuursteenen gevonden1 die
 zouden moeten geslepen zijn door een   
wezen1 dat in verstand hooger ontwikkeld
 was dan de tegenwoordige dieren4       
,volgens die laatste getuigenissen1 die 
nog met een aantal andere zouden kunnen 
worden vermeerderd1 zoude men dus zelfs 
mogen besluiten tot het bestaan van den 
tertiairen1 miocenen mensch4 ,toch      
meenen wij1 dat de bewijzen voor die    
stelling nog niet voldoende zijn4       
,quatrefages en ,hamy meenen1 dat de    
gevonden vuursteenen door menschen      
geslepen zijn4 ,gaudry en anderen zijn  
van oordeel1 dat het niet onmogelijk is1
 dat dit door apen zoude geschied zijn4 
,is dat waar1 dan moet de dryopitheke of
 een andere anthropomorphe aap de       
voorganger van den mensch geweest zijn4 
,doch wij moeten hier bijvoegen1 dat er 
zelfs deskundigen zijn1 die beweren1 dat

 de vuursteenen in het geheel niet      
geslepen zijn4 ,anderen zelfs hebben    
niet zonder grond het vermoeden geuit1  
dat de formatie1 waarin die vuursteenen 
gevonden zijn1 tot de eocene formatie   
behoort4 ,is dit het geval1 dan is het  
zeker1 dat zij niet geslepen zijn1      
immers in die periode vond men zelfs nog
 geene ware herkauwende dieren1 geene   
nhoevige dieren1 snuitdieren of apen4   
,de vuursteenen te ,otta1 bij ,lissabon1
 en die te ,aurillac gevonden1 maken    
evenmin het vraagstuk uit3 zij zijn     
ongetwijfeld uit de miocene periode     
afkomstig1 doch het is lang niet zeker  
of zij geslepen zijn4  ,bovendien is het
 bijna onmogelijk1 dat de mensch reeds  
in die periode zou bestaan hebben4 ,op  
welk standpunt men zich ook plaatse1 de 
mensch kan alleen optreden aan de spits 
der organische wereld1 nadat het        
planten- en dierenrijk tot volle        
ontwikkeling is gekomen4 ,in de miocene 
periode was die ontwikkeling nog lang   
niet volledig genoeg1 om de verschijning

 van den mensch in dien tijd niet als   
een anachronisme te beschouwen2 dit is  
op zichzelf voldoende1 om de meening te 
verwerpen1 als zoude de mensch in de    
miocene periode verschenen zijn4  ,dat  
de mensch reeds bestaan heeft in het    
begin der quaternaire periode1 en zelfs 
op het einde der tertiaire periode1 is  
echter niet twijfelachtig4 ,de          
verandering van den aap1 waaraan wij ons
 bestaan te danken hebben1 dagteekent   
hoogstwaarschijnlijk van de pliocene    
periode4 ,het zou ons te ver voeren1    
indien wij alle ontdekkingen vermeldden1
 zoowel van fossiele overblijfselen van 
menschen als van geslepen vuursteenen of
 van voorwerpen1 door den               
oorspronkelijken mensch vervaardigd4 ,in
 het musem te ,brussel zijn niet minder 
dan #hjjjj door menschenhanden geslepen 
vuursteenen en #djjjj beenderen van     
dieren voorhanden1 die gelijktijdig met 
den oorspronkelijken mensch geleefd     
hebben4 ,men heeft reeds de opvolging   
dier verdwenen menschenrassen kunnen    

bepalen2 enkele waren tijdgenooten van  
den holenbeer1 andere van den mammouth1 
nog andere van het rendier1 weer andere 
van den aueros4 ,de merkwaardige        
fossiele mensch1 in #ahgb te ,mentone   
gevonden1 schijnt uit den tijd van het  
rendier te dagteekenen4 ,nog in het jaar
 #ahhd zijn op diezelfde plaats         
belangrijke opgravingen gedaan4  ,toch  
is dit alles nog niet voldoende1 om ons 
een zuiver beeld te vormen van den      
oorspronkelijken mensch4 ,trouwens      
,quatrefages merkt zeer terecht op1 dat 
het oorspronkelijke type van den mensch 
verdwenen is4 ,dit moet reeds het geval 
zijn door verhuizing en wijzigingen der 
omgeving4 ,de mensch heeft den geheelen 
afstand tusschen de tertiaire en de     
quaternaire periode doorloopen2         
misschien bestaat zelfs de plaats niet  
meer1 waar hij is opgetreden2 zeker is  
het1 dat de levensvoorwaarden daar      
geheel anders moeten zijn dan bij zijn  
eerste optreden4 ,toen alles rondom hem 
veranderde1 kon hij alleen niet dezelfde

 gebleven zijn4  ,wij kennen den        
oorspronkelijken mensch niet2 als wij   
hem ontmoetten1 zouden wij hem zelfs    
niet herkennen4 ,het eenige wat wij     
kunnen zeggen1 is dat hij waarschijnlijk
 de kleur had van de gele rassen1 en dat
 zijn haar waarschijnlijk rossig was4   
,zijne taal was waarschijnlijk          
nlettergrepig en klanknabootsend4       
,vrdat zij den ploeg1 de spade1 den     
molen1 den oven1 de kuip1 het vat1 de   
kom1 den lepel1 de vork1 het mes hadden 
uitgevonden1 leefden die wezens1 die    
langzamerhand menschen geworden zijn1   
maar die toen slechts redelooze dieren  
waren1 in bosschen en holen1 en moesten 
zij zelf hun voedsel zoeken1 evenals    
hunne tijdgenooten1 de apen1 wolven1    
tijgers1 wilde paarden1 olifanten1      
beren1 hyena's1 jakhalzen1 bevers enz4  
,komt hun reeds de naam van mensch toe8 
,naar ons oordeel niet4 ,dat zij zich   
met de voeten1 de handen en het hoofd   
verdedigen als zij aangevallen zijn1    
bewijst niets1 immers dat doen ook de   

apen4 ,dat zij eene vrucht nemen en die 
naar het hoofd van hunnen tegenstander  
werpen1 bewijst evenmin iets1 dat doet  
de aap eveneens4 ,ook de aap grijpt     
eenen tak1 dien hij doorbreekt en       
waarmede hij bij den aanval om zich heen
 slaat4 ,bijna alle dieren zorgen voor  
hun kroost4  ,de eerste handeling1      
waaruit hunne hoogere ontwikkeling      
bleek1 moet met hunne levenswijze hebben
 samengehangen4 ,een scherpe1 puntige   
steen1 kon beter dienst doen1 om een    
dierenhuid te snijden1 dan de nagels4   
,de meest ontwikkelde wezens van hunnen 
tijd moeten opgemerkt hebben1 dat       
scherpe en puntige steenen beter        
geschikt waren1 om iets te kloven1 dan  
ronde steenen1 en zij zullen daarmede   
hun voordeel gedaan hebben4 ,daarna     
zullen wezens1 even wild1 maar iets     
verstandiger dan de vorige1 hebben      
opgemerkt1 dat een steen kon verbrijzeld
 worden1 door hem tegen eenen anderen   
steen te stooten1 en dat de stukken     
scherp of puntig waren4 ,zoo is de      

periode der gehouwen steenen begonnen1  
waarvan men heden overal de sporen      
vindt4 ,de ontdekking van het vuur door 
de wrijving van droog hout1 was op zich 
zelf reeds een belangrijke vooruitgang4 
,evenals het lichaam van den mensch     
langzamerhand volmaakter is geworden1   
zoo is het ook met den geest het geval  
geweest4 ,is het menschelijke lichaam de
 vrucht van de opklimming der natuur    
langs alle trappen van het dierenrijk1  
de menschelijke geest is de bloem1 uit  
die ontwikkeling voortgekomen4 ,de      
hoogere dieren hebben eene              
verstandelijke ontwikkeling1 die waardig
 is met die van den mensch vergeleken te
 worden1 zij hebben geheugen1 eenen wil1
 verbeelding1 overleg en andere         
verstandelijke vermogens4 ,het is       
slechts eene vraag van meer of minder4  
,de geheele natuur is naar eenzelfde    
plan gebouwd en is de uitdrukking eener 
zelfde idee4  ,er zijn boeken           
volgeschreven over het verstand der     
dieren1 en wij mogen daarover hier niet 

verder uitweiden4 ,het kwam er alleen op
 aan1 onze lezers te doen begrijpen1 dat
 ook de dieren met verstand begaafd     
zijn1 en dat de menschelijke ziel       
evenmin als het lichaam iets anders is  
als die der overige dieren2 ook zij     
heeft zich geleidelijk in den loop der  
eeuwen ontwikkeld4  ,nog andere niet    
minder merkwaardige bewijzen zouden bij 
de vorige gevoegd kunnen worden1 om de  
reeds volle maat der bewijzen tot den   
rand toe te vullen4 ,doch het is        
onmogelijk te onderstellen1 dat de      
onpartijdige lezer niet reeds lang door 
het voorgaande overtuigd is geworden4   
,wij kunnen echter niet nalaten1 al was 
het slechts om de merkwaardigheid1 even 
te wijzen op de somtijds zoo bijzondere 
gelijkenis tusschen sommige             
menschenkoppen en enkele typen van      
dieren4 ,is het niet als het ware de    
echo van vroegere tijden1 als eene soort
 van terugslag naar vroegere vormen8 ,de
 gelijkenis van den mensch met de apen1 
vooral onder de lagere menschenrassen1  

valt te zeer in het oog1 dan dat wij    
daarbij zouden stilstaan4 ,doch ook bij 
ons blanke ras1 dat zoo beschaafd is1   
vindt men niet zelden in het gelaat en  
zelfs in het karakter van enkele        
personen ontegenzeggelijk gelijkenis met
 sommige dieren1 zooals den leeuw1 de   
kat1 den vogel1 den bunzing1 de slang en
 zelfs den visch4 ,voor de              
merkwaardigheid geven wij op blzz4 #feb 
en #fec enkele teekeningen weer1 die de 
bekende schilder ,charles ,lebrun ten   
tijde van ,lodewijk ,,xiv vervaardigd   
heeft1 waarin hij duidelijk de          
gelijkenis van enkele menschenkoppen met
 dieren doet uitkomen4 ,en letten wij op
 de karaktertrekken van den mensch1     
reinheid van                            
gemoed--slimheid--onverstand--drift--sla
afschheid--kwaadaardigheid--            
zelfopoffering--gierigheid--wellust enz4
 enz41 zooals zij door het gelaat worden
 uitgedrukt1 men behoeft ze niet in de  
werken van ,lavater te bestudeeren1 om  
ze dagelijks om zich heen te zien4  ,de 

mensch heeft slechts langzamerhand en   
ongemerkt zijne oorspronkelijke ruwheid 
afgelegd4 ,de grootste schrede op den   
weg van verstandelijken en zedelijken   
vooruitgang kon eerst worden gedaan1    
nadat de strijd om het bestaan en de    
zorg voor hunne dagelijksche behoeften  
niet meer hunnen geheelen tijd in beslag
 nam4  ,ten gevolge van gelukkige       
omstandigheden1 van een zachter klimaat1
 te midden der nieuwe vruchten van eene 
vruchtbaarder aarde in eene periode van 
voorspoed en rust1 is de stof eindelijk 
voor den geest geweken4 ,de mensch1 die 
voor het eerst den kop van eenen        
mammouth of een hert geteekend heeft op 
eenen gepolijsten horen1 de mensch1 die 
het eerst eenen ruiker van wilde bloemen
 voor zijne beminde heeft               
bijeengebracht1 die voor het eerst een  
lied gezongen heeft of het eerst de     
snaren tokkelde1 de eerste kunstenaar1  
de eerste denker voelde op dat oogenblik
 noch honger1 noch koude4 ,de denkende  
menschheid kon alleen ontwaken onder de 

zachte temperatuur van eene vruchtbare  
streek1 die evenzeer afgelegen was van  
het poolijs als van de verscheurende    
dieren der tropen4 ,alleen de z         
bevoorrechte mensch kon het tijdperk van
 den vooruitgang openen4 ,de overige    
menschen1 die niet zoozeer begunstigd   
waren wat hunne woonplaats betrof1 en   
die onophoudelijk moesten strijden om te
 leven en zich te verdedigen1 konden    
slechts weinig vooruitgaan4 ,doch eerst 
onder het tooverachtige licht eener     
getemperde zon1 te midden der bosschen1 
waarin de vogels hun lied kweelden1 en  
bij de welriekende bloemen1 waarop de   
insecten fladderden1 kon het gevoel     
zijne plaats veroveren en de ruwe stof  
overmeesteren4  ,misschien wel is het   
niet aan den man1 maar aan de vrouw toe 
te schrijven1 dat de mensch zich heeft  
afgescheiden van de apen1 dat zijne     
schoonheid is toegenomen1 dat zijn smaak
 zich heeft ontwikkeld1 dat hij den     
drang naar verbetering gevoelde4 ,de    
man1 door zijne kracht de meerdere1 en1 

die voor het welzijn der zijnen moet    
zorgen1 de beschermer en verdediger1    
moet daaraan al zijne krachten wijden4  
,van den morgen tot den avond1 dag en   
nacht1 moet hij waken en zorgen voor    
plantaardig of dierlijk voedsel2 hij is 
het1 die den tocht leidt1 als het geldt 
vruchten te plukken1 of die de prooi    
bespringt2 als het noodig is1 dieren te 
bemachtigen4 ,bij de apen1 evenals bij  
alle hoogere dieren1 behoeft de vrouw   
zich hiermede niet bezig te houden4     
,haar eenige taak is1 den man en de     
kinderen te verzorgen4 ,zij heeft dus al
 den tijd1 om na te denken4 ,zij blijft 
te huis1 en hoe weinig ontwikkeld hare  
hersenen ook zijn1 zij zijn werkzaam4   
,waaraan denkt zij8  ,haar gevoel is    
ontwikkelder dan dat van den man4 ,zij  
is moeder4 ,reeds van hunne geboorte af 
doen de jongen haar lijden4 ,zij voedt  
ze met hare melk4 ,zij bemint ze4 ,dat  
is hare roeping4 ,in die richting hebben
 zich steeds hare hersenen ontwikkeld4  
,zij is voor het gevoel geschapen1 het  

gevoel doet haar leven4 ,dat is hare    
voornaamste eigenschap4  ,bemint de     
moeder hare kinderen1 zij verlangt ook  
liefde van hen1 zij beschermt ze teeder1
 en bij het minste gevaar vluchten zij  
in hare armen4 ,van haar ontvangen zij  
de eerste lessen1 en aan haar geven zij 
hunne eerste kussen4 ,indien de vrouw   
haren man bemint1 zij verlangt ook      
wederliefde1 want het komt haar         
onmogelijk voor te beminnen1 zonder     
bemind te worden4 ,wij vroegen zooeven1 
waaraan zij denkt4 ,het antwoord is3 te 
behagen en te bekoren4  ,de man         
daarentegen kan aan een aantal andere   
zaken denken2 hij kan eerzuchtig zijn1  
rijkdommen najagen1 zich in den oorlog  
of op de jacht begeven1 zich aan spel of
 wijn overgeven1 zich bezighouden met   
ernstige studies enz4 ,zijne hersenen   
zijn eveneens in eene bepaalde richting 
ontwikkeld4 ,evenals in den tijd zijner 
aapachtige voorouders is het zijn eerste
 plicht1 te zorgen voor de behoeften van
 zijn gezin1 en hij gevoelt1 zoo        

dikwijls hij daarin te kort schiet1 dat 
hij de wetten der natuur overtreedt4    
,ook hij heeft behoefte aan liefde4     
,maar zijn geheele leven is niet        
uitsluitend daaraan gewijd4  ,geschapen 
om te beminnen en om bemind te worden1  
moet de vrouw behagen1 schoon zijn en   
bekoren4 ,dit is van oudsher hare       
roeping geweest en haar voortdurend     
streven4 ,zoodra hare hersenen voldoende
 ontwikkeld waren1 om dat denkbeeld te  
bevatten1 hebben zich hare hersencellen 
in die richting ontwikkeld4 ,van nu af  
aan begint hare heerschappij2 want      
inderdaad heerscht zij over den man1 en 
sedert minstens honderdduizend jaren    
arbeidt zij in die richting4 ,de man    
heeft zijne krachten verdeeld2 hij heeft
 de wetenschappen1 de staatkunde en de  
krijgskunde1 de wetten1 de scholen1 de  
kunsten1 de industrie uitgevonden2 de   
vrouw heeft slechts nen1 alles          
overheerschenden hartstocht2 bemind te  
worden en door de liefde te heerschen4  
,dit is haar gelukt4 ,de man is aan hare

 voeten4 ,de vrouw heeft den gang der   
natuur veranderd2 immers bij de dieren  
is de man het schoonst1 het meest       
getooid1 en diegene1 die door zijne     
uiterlijke gaven het meest schittert4   
,vergelijk den haan met de hen1 den pauw
 of den fazant1 de mannelijke vogels1   
insecten1 viervoetige dieren1           
zoogdieren1 met hunne wijfjes1 vergelijk
 den leeuw met de leeuwin1 den tijger   
met de tijgerin1 overal is de man       
schooner dan de vrouw4 ,dit was evenzoo 
het geval tijdens den oorsprong der     
menschheid 7bij de wilden zijn de mannen
 met de meeste zorg getatouerd1 zij     
hebben de meeste sieraden in de ooren1  
den neus1 de armen1 de enkels47  ,de    
oogen der vrouw zijn zachter en         
bekoorlijker geworden1 hare armen hebben
 bevalliger ronding gekregen1 hare huid 
is zachter1 haar gelaat edeler1 haar    
hoofdhaar zachter en langer1 hare handen
 en voeten kleiner geworden1 haar       
lichaam heeft sierlijker vormen         
aangenomen4 ,de man1 bekoord door die   

nieuwe schoonheden1 heeft steeds de     
schoonste en verleidelijkste vrouwen    
gekozen1 van deze zijn een grooter      
aantal moeder geworden dan van de minder
 door de natuur begunstigde vrouwen1    
zoodat langzamerhand het vrouwelijk     
schoon is toegenomen4 ,bij den mensch is
 het de man1 die kiest1 en daarin is de 
voornaamste oorzaak gelegen van den     
vooruitgang in de schoonheid der vrouw1 
en als gevolg daarvan in de schoonheid  
van het menschdom4 ,bij de dieren zijn  
het de mannen1 die zich beijveren1 om de
 vrouwen te bekoren1 daar zijn het de   
krachtigste en de schoonste mannelijke  
wezens1 die de soort instandhouden4 ,bij
 de apen en bij de wilde volksstammen is
 hetzelfde het geval4 ,bij den hooger   
ontwikkelden mensch is het de vrouw1 die
 steeds voor hare schoonheid gezorgd    
heeft4  ,die taak der vrouw brengt als  
gevolg eenen alles overheerschenden     
hartstocht mede1 den minnenijd4 ,de     
begeerte1 de behoefte1 om te heerschen  
en te schitteren is een factor1 die     

gunstig werkt op den vooruitgang en de  
veredeling der soort4 ,de vrouw wil     
schoon zijn1 wil eenen schoonen         
echtgenoot bezitten1 wil schoone        
kinderen hebben4 ,zij moge zich daarvan 
al of niet rekenschap geven1 dit is hare
 geheime begeerte4 ,indien zij fortuin  
wenscht1 of verlangt dat haar echtgenoot
 eenen hoogen rang in de maatschappij   
inneemt1 dan is het voornamelijk om te  
schitteren4 ,de man is op zijne beurt   
gedwongen haar in hare sierlijkheid te  
volgen1 de scherpe hoeken af te ronden1 
voor zijn uiterlijk zorg te dragen1     
zijnen geest te beschaven1 en te zorgen1
 dat hij zonder het hooge standpunt te  
verlaten1 dat hij door zijne kracht en  
het gebruik zijner rede inneemt1 het    
uiterlijk schoon niet te veel uit het   
oog verliest4 ,vandaar verzachting der  
zeden1 de verbetering van de taal1 het  
ontstaan der schoone kunsten4 ,zonder   
den invloed der vrouw zouden muziek1    
schilderkunst1 beeldhouwkunst en        
bouwkunde1 en bovenal de dichtkunst1 in 

n woord alle menschelijke werken1 die op
 gevoel en smaak berusten1 niet tot     
ontwikkeling gekomen zijn4 ,een         
voortdurende wedijver heeft den man     
voorwaarts gedreven1 en zijne           
geestesgaven zijn daardoor op heerlijke 
wijze en vooral harmonisch ontwikkeld4  
,bij die uitwendige gaven1 die de vrouw 
langzamerhand verworven heeft1 hebben   
zich tevens uit het gevoel van liefde   
een aantal inwendige gaven ontwikkeld4  
,de vrouw is teeder geworden1 vol       
toewijding voor alles wat lijdt1 en hare
 behoefte om lief te hebben stelt haar  
in staat zich geheel te wijden aan het  
welzijn der menschheid4 ,zij dorst naar 
het hoogere1 en indien zij niet in de   
liefde of in het moederschap voldoening 
vindt voor hare aspiraties1 dan weet zij
 zich die voldoening op andere wijze te 
verschaffen4  ,wij moeten dus erkennen1 
dat de vrouw eene groote rol gespeeld   
heeft bij de moreele en lichamelijke    
ontwikkeling van den mensch4 ,indien wij
 geene apen meer zijn1 dan hebben wij   

dat grootendeels aan de vrouw te danken4
  ,de scheiding der geslachten heeft dus
 eenen gelukkigen invloed uitgeoefend op
 den vooruitgang4 ,indien de            
voortplanting der wezens had blijven    
plaats vinden door knopvorming of       
deeling1 zooals dat millioenen jaren het
 geval geweest is bij de lagere wezens1 
dan zouden er geene geslachten op de    
aarde zijn en zouden de wezens geheel   
verschillend zijn1 van wat zij thans    
zijn4 ,zij zouden zeker niet zoo        
vooruitgegaan zijn als thans het geval  
is4 ,er zou geen liefde geweest zijn1 en
 de liefde heeft immers alles verfraaid1
 verheven1 veredeld4  ,terwijl de       
kunstzin der vrouw werkzaam was ten     
voordeele der schoonheid1 der           
sierlijkheid1 van den goeden smaak1 de  
opvoeding der kinderen1 en den moreelen 
vooruitgang in het gezin1 maakte de man 
zijne gaven dienstbaar aan de           
maatschappij2 hij verbeterde de         
werktuigen1 die noodig waren voor het   
levensonderhoud2 hij vond de steenen    

werktuigen uit1 die eerst grof gehouwen 
waren1 zooals hamers1 bijlen1 messen1   
lans- of pijlspitsen1 schrappers1 om de 
gevilde huiden te bewerken1 naalden van 
beenderen of horen1 daarna werden die   
werktuigen verbeterd in het tijdperk van
 den gepolijsten steen1 men had het     
middel gevonden1 om vuur te maken door  
droog hout te wrijven in een gat in een'
 steen geboord2 later maakte men bronzen
 en ijzeren werktuigen4 ,de eerste      
werktuigen waren echter1 zooals men bij 
een aantal van die gevonden voorwerpen  
zien kan1 bijzonder ruw4 ,doch          
geleidelijk ontwikkelde zich in de      
menschelijke hersenen het vermogen om   
uitvindingen te doen4 ,toen men enkele  
nuttige planten had zien ontkiemen1 vond
 men den ploeg1 het zaaien en het maaien
 uit2 doch langen tijd moest men zich   
tevreden stellen met wat men vond1 vrdat
 men voor de toekomst kon zorgen4 ,een  
boomstronk was langen tijd de eerste    
tafel1 en eeuwen lang dronk men het     
water uit de hand1 vrdat men houten of  

aarden drinknappen en lepels had        
uitgevonden4 ,langen tijd bestonden de  
woningen eenvoudig uit doode bladeren1  
boomtakken en holen4 ,de vischvangst    
begon met het vangen van schelpen1      
vooral van oesters1 waarvan men de      
schelpen terugvindt in de               
oorspronkelijke verblijven van den      
mensch4 ,de eerste schepen waren holle  
boomstammen4 ,enkele dieren1 de olifant1
 het rendier1 het paard1 het rund1 waren
 getemd en voor huiselijk gebruik       
dienstig gemaakt4 ,bij al die           
werkzaamheden1 die tot doel hadden het  
materieele leven minder moeilijk te     
maken1 ziet men nog slechts weinig      
afgetrokken begrippen4 ,het denkvermogen
 ontwikkelt zich uiterst langzaam4 ,men 
telt misschien reeds op de vingers tot  
vijf of tot tien1 maar verder brengt men
 het nog niet4 ,de mensch is nog wild en
 barbaarsch1 men doodt elkander om      
iedere kleinigheid 7de wapenen zijn     
onder de oorspronkelijke gereedschappen 
reeds zeer verschillend74 ,men spreekt  

nog alleen met tuschenwerpsels en       
nlettergrepige woorden4 ,men vindt de   
sporen daarvan nog terug in de talen1   
door de oudste rassen gesproken4 ,daarop
 zijn de talen met uitgangen1 en daarna 
die met buigingsvormen ontstaan4 ,de    
taal is wel de grootste schrede van de  
anthropomorphe apen tot den mensch2 maar
 men vergete niet1 dat de taal niet     
zoozeer in de stem gelegen is1 als wel  
in het vermogen zijne denkbeelden uit te
 drukken4 ,de meeste dieren hebben dat  
vermogen2 de honden kunnen zich aan ons 
verstaanbaar maken2 de taal der mieren  
door middel van hare voelers1 schijnt   
tamelijk rijk te zijn4 ,later heeft zich
 de taal ontwikkeld en verrijkt naast de
 ontwikkeling der denkbeelden1 en is zij
 ook zelf aan die ontwikkeling          
dienstbaar geworden4 ,de geschreven taal
 is veel jonger4 ,zij is evenals de     
geschiedenis hoogstens zes- of          
zevenduizend jaren oud4  ,zoo was de    
praehistorische mensch4 ,verdient hij   
reeds den naam van mensch8              

,ongetwijfeld1 en aan hem zijn wij      
verplicht1 wat wij geworden zijn4 ,doch 
hoever staat hij nog af van het wezen1  
dat voor ons het type der menschheid is1
 den denkenden mensch6 ,hoever staat hij
 nog af van de ,egyptenaren der eerste  
dynastin1 van ,mozes en de profeten1 van
 de ,grieken uit den tijd van ,homerus1 
,herodes1 ,thales en ,archimedes6 ,de   
historische mensch is niet ouder dan    
vijftig eeuwen--,hoang-,ti in ,china1   
,abraham in ,mesopotami1 de ,hindoe's   
van de ,zend-,avesta--misschien #fj of  
#fe eeuwen1 het tijdperk der            
,egyptenaren van de vijfde dynastie4    
,wat waren wij ,europeanen1 toen die    
oude beschaving reeds in de ,nijlvallei 
bloeide1 toen een godsdienstig en       
denkend menschenras reeds eene          
geschreven taal en geschiedenis bezaten6
 ,onze voorouders leefden nog in de     
steenperiode1 en leefden in de bosschen1
 aan de oevers der groote stroomen1 te  
zamen met den holenbeer1 den rhinoceros1
 den olifant1 het nijlpaard1 zonder zich

 nog bezig te houden met de groote      
raadsels van het leven of de nietige    
vraagstukken der diplomatie4  ,men kan  
den tijd van het verschijnen van den    
mensch niet nauwkeurig bepalen1 daar dat
 verschijnen niet plotseling heeft      
plaats gegrepen en de mensch eerst      
trapsgewijze ontstaan is4 ,evenmin kan  
men nauwkeurig de plaats bepalen1 waar  
hij voor het eerst is opgetreden4 ,toch 
heeft men reden te onderstellen1 dat de 
oorspronkelijke mensch1 die reeds een   
spoor van eene taal bezat1 die reeds in 
groepen vereenigd leefde1 en die reeds  
steenen gereedschappen kon vervaardigen1
 en op horen teekenen kon1 meer dan     
honderdduizend jaren oud is1 en in ,azi1
 in de nabijheid der ,perzische golf    
leefde1 van waar hij zich over de aarde 
verspreid heeft4  ,de geestelijke       
karaktertrek1 die den mensch kenmerkt1  
is zijn vermogen om afgetrokken         
begrippen te vormen4 ,neem dat vermogen 
weg1 en de mensch valt weder in den     
dierlijken toestand terug4 ,doch dat    

vermogen is nog betrekkelijk jong1 en   
wij kunnen de verschillende phrasen van 
de ontwikkeling van dat vermogen volgen4
 ,de wiskunde wordt b4v4 terecht        
beschouwd als de schoonste openbaring   
van den menschelijken geest1 vooral in  
hare toepassing op de diepzinnigste     
vraagstukken der sterrenkunde2 het is   
niet moeilijk hare ontwikkeling na te   
gaan4 ,men is begonnen met het gewone   
tellen tot tien1 op de vingers der hand3
 dit is de oorsprong van het tientallig 
stelsel4 ,voor lengtematen heeft men den
 voet1 den elleboog1 de schrede genomen1
 voor dieptemetingen den vadem2 al die  
afmetingen zijn aan het menschelijke    
lichaam ontleend4 ,in het wigvormig     
schrift der ,chalden worden de getallen 
eenvoudig voorgesteld door gaten4 ,bij  
de ,grieken zijn de cijfers niets anders
 dan de letters van het alphabet met een
 accent er boven3 a'  #a1 b'  #b1 enz4  
tot #bj2 grootere getallen worden       
voorgesteld door verbindingen van       
letters4 ,de meetkunde is begonnen met  

landmeetkunde en bouwkunde4 ,de         
eigenlijke wiskunde dagteekent          
waarschijnlijk eerst van ,thales en     
,pythogoras1 in de zesde eeuw vr        
,christus1 als uitbreiding der          
rekenkunde en meetkunde van de          
,egyptenaren4 ,de meetkunde1 als        
wetenschap1 als verzameling van         
onwederlegbare stellingen1 dagteekent   
eerst van ,euclides en ,archimedes2 de  
kennis der kegelsneden dagteekent eerst 
van ,apollonius1 de algebra is begonnen 
met ,diophantes1 de sterrenkunde met    
,hipparchus en ,ptolemaeus1 de kennis   
van den bouw van het zonnestelsel met   
,copernicus1 de kennis van de beweging  
der hemellichamen met ,kepler1 en van de
 wetten dier beweging met ,newton2 de   
natuurkundige sterrenkunde is door      
,galile gegrondvest door de uitvinding  
van den verrekijker1 de toepassing van  
de algebra op de meetkunde door         
,descartes1 de logarithmen door ,neper1 
de differentiaal-rekening door          
,leibnitz1 de integraal-rekening door   

,euler en ,bernouilli2 de toepassing    
dier wetenschappen op de sterrenkunde is
 de vrucht van de studie van ,lambert1  
d',alembert1 ,lagrange1 ,laplace1 ,gauss
 en anderen4 ,dat alles dagteekent eerst
 van gisteren4 ,zoo ziet men1 hoe men   
stap voor stap de ontwikkeling van den  
menschelijken geest volgen kan4 ,wat wij
 zooeven gezegd hebben van de wis- en   
sterrenkunde1 geldt evenzeer voor de    
natuurkunde1 de scheikunde1 in n woord1 
voor alle kunsten en wetenschappen1 voor
 alle werken des geestes4 ,wel is niet  
altijd de vooruitgang even duidelijk1   
wel is1 zooals b4v4 bij de              
beeldhouwkunst en de schilderkunst1     
somtijds in tweeduizend jaren geene     
ontwikkeling te bespeuren2 doch men     
vergete niet1 dat tweeduizend jaren     
slechts een dag zijn in de geschiedenis 
der aarde4 ,voor hem1 die tot den       
oorsprong weet op te klimmen1 en die    
zich niet door vooroordeelen laat       
leiden1 is het duidelijk1 hoe alles1 wat
 thans den mensen zijne groote waarde   

geeft1 geleidelijk in den loop der      
eeuwen door voortdurende inspanning     
verworven is4 ,zelfs in de nieuwste     
wetenschappen1 in de nieuwste           
ontdekkingen1 in de scherpzinnigste     
toepassingen1 schept de grootste        
reuzengeest niets nieuws3 hij maakt     
gebruik van de gegevens1 hem door de    
wetenschap verschaft1 om haar een stap  
verder te brengen4 ,dat is steeds de    
gang der ontwikkeling geweest4  ,wel is 
de tegenwoordige menschheid nog niet    
volmaakt4 ,nog is de eeuw der rede niet 
aangebroken4 ,zoolang nog de kracht het 
recht beheerscht2 zoolang nog staande   
legers noodig schijnen te zijn2 zoolang 
er nog armoede en onwetendheid1 diefstal
 en moord bestaat1 zlang kunnen wij ons 
nog niet beroemen op den naam van een   
verstandig ras4 ,doch de geleidelijke   
vooruitgang in het verleden is een      
waarborg voor de toekomst2 de wereld    
gaat vooruit4 ,kunsten en wetenschappen1
 goede smaak1 letterkunde en            
zedelijkheid1 alles verheft zich4 ,het  

gevoel voor het goede en ware ontwikkelt
 zich2 deugd en kennis veredelen en     
reinigen den mensen4 ,met vertrouwen    
mogen wij de toekomst tegemoet gaan4    
,want de menschheid1 bevrijd uit de     
knellende banden van haren dierlijken   
oorsprong1 beheerscht de wereld in haar 
streven naar voortdurende ontwikkeling4 
,zoo zal dan een volgend                
menschengeslacht1 steunende op de       
onderzoekingen van voorgaande eeuwen1   
weer nieuwe feiten verzamelen1 nieuwe   
ontdekkingen doen1 nieuwe gezichtspunten
 openen2 totdat na verloop van honderden
 en honderden eeuwen een hooger         
ontwikkeld1 een beter en reiner         
menschengeslacht onze plaats zal        
innemen4  ,want vooruitgang is de wet   
der natuur2 dit geheele werk legt       
daarvan de getuigenis af2 het zoeken    
naar de ,waarheid is het streven van den
 menschelijken geest4 ,al het andere is 
slechts ijdelheid4 ,de bestemming van   
ieder onzer is het1 om ons meer en meer 
te ontwikkelen4 ,wel is de toekomst voor

 ons verborgen1 doch uit de studie van  
het verledene kunnen wij de richting    
leeren kennen1 waarin zich de menschheid
 beweegt4 ,en die studie werkt juist    
daarom zoo veredelend op ons gemoed1    
omdat zij ons aanspoort1 om te leven in 
de goddelijke wereld des geestes en     
omdat op hare banier in vlammend schrift
 geschreven staat3 ,waarheid1 ,licht1   
,hoop4         ,,aanteekeningen   #a ,de
 ,wonderen des ,hemels4 ,flammarion's   
,astronomie populaire1 voor ,nederland  
bewerkt4 ,zutphen1 ,w4,j4 ,thieme en    
,cie4  #b ,het ,rijk der ,sterren1      
,flammarion's ,etoiles et ,curiosits du 
,ciel1 voor ,nederland bewerkt4         
,zutphen1 ,w4,j4 ,thieme en ,cie4  #c   
,de in fig4 #cd en #ce geteekende wezens
 zijn die1 welke in de lucht het meest  
verspreid zijn4 ,op bewoonde plaatsen is
 hun aantal zeer groot1 terwijl het op  
de bergen en in volle zee uiterst gering
 is1 zooals de volgende tabel leert3    
,aantal bacterin1 geteld in eenen       
cubieken meter lucht4      ,op de bergen

                                     #a 
tot #aj     ,boven op het ,pantheon te  
,parijs                #bjj     ,park   
van ,montsouris                         
#ejj     ,lucht in de rue ,rivoli te    
,parijs             #c #dhj     ,lucht  
in de nieuwe huizen te ,parijs          
#d #ejj     ,lucht in het laboratorium  
te ,montsouris      #g #dbj     ,lucht  
in de oude huizen te ,parijs            
#cf #jjj     ,lucht in het nieuwe       
hospitaal te ,parijs     #dj #jjj       
,lucht in het hospitaal la ,piti te     
,parijs   #gi #jjj   #d ,bij de hydra's 
vindt men reeds eene sterke ontwikkeling
 der levenskracht4 ,zij zijn zeer gulzig
 en gevaarlijk voor hare even groote    
naburen4 ,de mond aan het vooreinde is  
omzet met een krans van bewegelijke1    
lange vangarmen2 aan de oppervlakte en  
in de nabijheid daarvan vindt men een   
aantal netelorganen4 ,de draad1 in die  
netelorganen besloten1 eindigt in een   
peervormig blaasje1 waarachter drie of  
vier weerhaakjes staan2 de polyp kan    

naar willekeur die weerhaakjes uitslaan 
en intrekken4 ,als een infusiediertje in
 de nabijheid der hydra komt1 grijpen de
 vangarmen het aan1 haken de weerhaakjes
 daarin vast en wordt het in den mond   
van het monster gesleept4 ,geen enkel   
dier op het land1 zelfs niet de         
ontzaglijkste verscheurende dieren1     
bezit zulke gevaarlijke wapenen als die 
bijna onmerkbare polyp1 wier gulzigheid 
en verterend vermogen zonder wederga    
zijn4  ,door middel van den mikroskoop  
heeft men waargenomen1 dat die diertjes1
 na hunne prooi te hebben verslonden1   
eenige minuten later de overblijfselen  
weder uitwerpen1 die dan hunne voedende 
eigenschappen verloren hebben2 somtijds 
verslinden zij lichamen1 grooter dan zij
 zelf zijn2 men ziet dan de mondopening1
 en de holte1 die het lichaam vormt1    
zich uitzetten tot driemaal het gewone  
volume2 indien het verslonden dier een  
omhulsel bevat1 dan wordt dit in de maag
 van de polyp door het maagsap week     
gemaakt en zoo voor de voeding geschikt4

  ,opmerkelijk is het1 dat dit verterend
 vermogen alleen werkt op vreemde       
lichamen en niet op polypen4 ,trembley  
had dit reeds in het midden der vorige  
eeuw opgemerkt4 ,eene polyp had tegelijk
 met hare prooi nen harer eigen         
vangarmen ingeslikt3 na verloop van     
eenige oogenblikken kwam de vangarm     
ongedeerd uit de mondopening1 terwijl de
 prooi in het lichaam van de polyp werd 
opgelost4 ,harting vertelt1 dat twee    
polypen elkander eene prooi betwistten2 
geene van beide wilde de prooi loslaten2
 de sterkste slikte toen de zwakste op  
met de prooi1 waaraan zij zich had      
vastgeklemd4 ,eenigen tijd later wierp  
de overwinnaar de overblijfselen van    
zijnen maaltijd uit1 en tegelijkertijd  
kwam de andere polyp ongedeerd te       
voorschijn1 die weer na korten tijd     
jacht ging maken op andere dieren1 als  
ware er niets geschied4  #e ,zij heeft  
reeds eenen aanvang genomen bij de      
planten4 ,de plant is lang zoo werkeloos
 niet als men zich dit gewoonlijk       

voorstelt2 zij ademt1 eet1 drinkt en    
slaapt4 ,zij ademt evenals wij de       
dampkringslucht in1 maar juist in       
omgekeerde volgorde2 zij ademt koolzuur 
in1 dat voor ons doodende gas1 en       
herstelt zoo het evenwicht in de        
samenstelling van den dampkring4  ,zij  
eet en drinkt2 haar voedsel is koolstof1
 ammoniak1 zwavel1 phosphorus4 ,de      
krachtige bouw harer wortels en bladeren
 stelt haar in staat1 haar voedsel te   
nemen en zelfs te halen uit de lucht en 
den bodem1 zoover hare armen zich kunnen
 uitstrekken4--,zij slaapt3 de meeste   
planten volgen gehoorzaam de natuur en  
slapen van het ondergaan tot aan het    
opkomen van de zon1 andere echter waken 
tot laat in den nacht1 staan niet vr 's 
middags op1 en ontwaken zelfs in het    
geheel niet bij regenachtig weder4  ,een
 geheime band verbindt de plant aan het 
licht2 het uur van haar ontwaken en     
ontluiken wijzigt zich naar de families2
 er zijn er1 die daarin de jaargetijden 
en de afwisselingen in temperatuur      

volgen2 andere echter onderwerpen zich  
als gehoorzame dochters aan den         
schijnbaren loop der zon4 ,hieruit heeft
 ,linnaeus zijn bekend uurwerk van      
,flora vervaardigd4  ,de plant heeft het
 vermogen1 het voedsel te kiezen1 dat   
haar past4 ,tot voorbeeld diene het     
volgende3  ,op de puinhoopen van        
,new-,abbey in het ,graafschap ,galloway
 groeide op eenen ouden muur een        
ahornboom4 ,daar leed de arme ahorn1    
eenige voeten boven den vruchtbaren     
bodem1 honger1 eene ware                
tantalusbeproeving1 nu de vruchtbare    
aarde zoo dicht in zijne nabijheid lag4 
,wie kan ons de stuiptrekkingen schetsen
 van het arme wezen1 strijdende tegen   
den dood1 de kwellingen1 die het niet   
kon uiten1 zijn versmachten en lijden8  
,wie kan zeggen1 wat er in het organisme
 van den armen lijder omging2 welke     
vermogens werden geprikkeld en geoefend1
 welke gaven zich gingen openbaren84444 
,zeker is het1 dat de ahorn1 de         
onbewegelijke1 de geketende1 nu hij de  

aarde niet tot zich kon trekken1 zich   
naar die aarde voortbewoog4  ,liep hij8 
,neen1 hij rekte zich uit en strekte    
wanhopig zijne armen uit4 ,een voor dat 
doel gevormde wortel werd op verkenning 
uitgezonden1 naar den grond gericht1    
en4444 bereikte dien4 ,met hoeveel      
vreugde drong hij daarin door6 ,de boom 
was gered4 ,door dien nieuwen wortel    
gevoed1 verplaatste hij zich1 liet hij  
de wortels1 die doelloos waren1         
afsterven1 en verliet hij de steenen van
 den ouden muur1 om voort te leven op   
het reddende orgaan1 dat weldra in eenen
 stam veranderde4 ,is de overeenstemming
 van dien drang met den menschelijken   
wil niet treffend8  ,licht6 licht6 riep 
,goethe uit1 toen hij den laatsten adem 
uitblies4 ,die kreet1 die uiting van    
eene heerlijke symboliek1 die dorst naar
 licht1 het is de voortdurende smeekbede
 van de plant1 van den groengebladerden 
tak1 van de welriekende bloem4  ,men    
heeft waargenomen1 hoe eene heldhaftige 
jasmijn telkens eene plank1 van gaten   

voorzien1 doortrok1 om het licht te     
zoeken1 zoo dikwijls men haar1 door de  
plank om te keeren1 van het licht       
afwendde4  ,en dan het                  
kruidje-roer-mij-niet1 dat bij de minste
 aanraking in doodslaap geraakt6 ,in de 
tropen vindt men soms velden vol van die
 planten1 welke reeds bij de stappen van
 een paard in de verte samentrekken1 als
 werden zij verschrikt4 ,verdoovende    
middelen verminderen hare gevoeligheid4 
,met opium besproeid slapen zij in4     
,eene electrische ontlading kan ze      
dooden4 ,een waarnemer deelt mede1 hoe  
zij in een rijtuig geplaatst1 zich onder
 den invloed der schokken eerst         
verschrikt samentrokken1 en na er aan   
gewoon geraakt te zijn1 weer rustig     
werden4 ,zoo dikwijls het rijtuig stil  
hield1 schenen zij zich weer opnieuw te 
verbazen en te schrikken1 en trokken zij
 weer samen4  ,wij zouden te ver        
afdwalen1 indien wij de aandacht onzer  
lezers vestigden op de vleeschetende    
planten4 ,genoeg zij het1 er op gewezen 

te hebben1 hoe ook de plantenwereld hare
 stem doet hooren in het harmonische    
koor der natuur4  #f ,door bezinking    
ontstane lagen 7,neptunische formatie74 
#g ,ik heb gezien1 dat datgene wat      
eertijds vastland geweest was1 nu zee   
is2 ik heb gezien1 dat land uit de zee  
is ontstaan4 ,en ver van de zee liggen  
zeeschelpen1 en een oud anker is        
gevonden op den top van eenen berg4     
7,ovid4 ,metam4 ,,xv1 #bfb-bfe74  #h    
,wij herhalen nog eens1 dat deze        
getallen geene absolute waarde hebben en
 alleen dienen als verhoudingsgetallen4 
#i ,edgard ,quinet3 ,la ,cration4  #aj  
,op bepaalde plaatsen is de verdamping  
veel sterker dan het algemeen gemiddelde
 bedraagt4 ,zoo regent het bijna nooit  
boven de ,roode zee en in hare          
nabijheid1 en de verdamping heeft daar z
 snel plaats1 dat daar eene laag van #g 
meters dikte jaarlijks als damp wordt   
weggevoerd4 ,de ,roode zee zoude dus    
reeds lang uitgedroogd en vervangen zijn
 door eene zoutvallei1 indien zij niet  

gevoed werd door de ,indische zee en de 
,middellandsche zee4  ,de waterspiegel  
der ,roode zee is dezelfde als die van  
den gemiddelden waterspiegel van den    
,oceaan1 omdat zij daarmede in          
gemeenschap staat4 ,ditzelfde geldt voor
 de ,middellandsche zee1                
niettegenstaande hare verdamping #a_/c  
meer bedraagt dan hetgeen haar wordt    
toegevoegd4  ,daar de ,caspische zee    
afgesloten is1 heeft zij eenen anderen  
waterspiegel verkregen en is zij #ajj   
meters gedaald2 de doode zee is #djj    
meters gedaald2 de waterspiegel dier    
zeen wordt bepaald door de verhouding   
tusschen de hoeveelheid verdampend water
 en de hoeveelheid regen4  #aa ,de      
arbeid der rivieren bij de aanslibbing  
vermindert van jaar tot jaar door het   
gebruik1 dat de landbouwers van het     
water maken4 ,de ,po wordt gebruikt voor
 de besproeiing van honderdduizenden    
bunders3 dagelijks worden daaraan #ee   
millioen cubieke meters water onttrokken
 voor den landbouw in ,lombardije en    

,veneti4 ,zoo geeft de ,ganges #f_/g van
 zijn water af ten behoeve van #c       
millioen menschen2 in de delta van den  
,nijl dienen steeds #ej #jjj putten ter 
besproeiing ten koste der rivier en der 
kanalen4 ,een groot gedeelte van het    
water is reeds gedronken en afgeleid    
vrdat het de zee bereikt4  #ab ,welke   
verwoestingen eene zoodanige golf1      
veroorzaakt door het storten van groote 
massa's steen in het water1 kan         
veroorzaken1 heeft men in #ahhc te      
,krakatau ondervonden4 ,men leze over   
die ontzettende ramp het voortreffelijke
 werk van den ,heer ,r4,d4,m4 ,verbeek3 
,krakatau4  #ac ,de devonische formatie 
ligt bloot in ,engeland 7,devonshire1   
,shropshire1 ,herefordshire enz471 in   
,frankrijk 7,ardennen1 ,orne1 ,cotentin1
 ,sarthe1 ,mayenne1 ,ile-et-,vilaine1   
,vogezen1 ,languedoc1 ,pyrenen71 in     
,duitschland 7,rijnoevers1 ,nassau1     
,westphalen7 in ,spanje 7,asturi7 enz4  
#ad ,eerst onlangs heeft men in de      
middelste silurische formatie in        

,calvados den vleugel van een insect    
gevonden4 ,het was eene soort van       
kakkerlak4  #ae ,de ,wonderen des       
,hemels1 naar ,camille ,flammarion4     
,zutphen1 ,w4,j4 ,thieme en ,cie4  #af  
,de oppervlakte der steenkolenmijnen1   
die in exploitatie zijn1 bedraagt       
ongeveer #ejj #jjj vierkante kilometers4
 ,de hoeveelheid steenkool1 die         
gemiddeld jaarlijks uit alle mijnen der 
aarde opgedolven wordt1 bedraagt #bjj   
milliard kilogram4 ,engeland levert     
daarvan de helft1 ,frankrijk het tiende 
deel4 ,engeland bezit #cej  #jjj        
mijnwerkers1 ,frankrijk #ajj #jjj1      
,duitschland eveneens1 ,belgi #ej #jjj4 
,het onderaardsche leger1 dat over de   
geheele aarde strijdt voor de werken des
 vredes1 voor de industrie en de        
ontwikkeling der menschheid1 telt       
ongeveer n millioen man4  #ag ,enkele   
amphibin zijn levend barend1 en brengen 
jongen voort zonder kieuwen2 vr de      
geboorte echter hebben zij nog kieuwen4 
#ah ,onder de merkwaardigste zoutmijnen 

der wereld behooren die van ,wieliezka1 
bij ,krakau1 in ,polen1 aan den voet der
 ,karpathen4 ,zij zijn #cjjj meters lang
 en #abjj meters breed en liggen #djj   
meters onder de oppervlakte van den     
grond4 ,men heeft daarin eene           
verzameling van groote onderaardsche    
gewelven1 eene ontzaglijk groote stad   
met straten1 pleinen en hutten voor de  
mijnwerkers en hun gezin2 honderden zijn
 daarin geboren en eindigen daarin ook  
hun leven4 ,er zijn kleine kapellen voor
 de godsdienstoefeningen1 en enkele     
gaanderijen zijn hooger en breeder dan  
kerken4 ,men heeft daarin een groot     
aantal lichten ontstoken1 wier vlam     
overal op de zoutmuren weerkaatsend1    
deze nu eens schitterend wit doet       
schijnen1 dan weder in schitterende     
kleurenpracht4 ,men vindt er een meer1  
dat men in eene roeiboot bezoekt4  ,de  
hoeveelheid zout1 die men uit die mijnen
 geput heeft sedert hare ontdekking in  
het midden der dertiende eeuw1 bedraagt 
meer dan #fjj millioen centenaars4  ,de 

zoutmijnen van ,zwitserland leveren     
jaarlijks niet minder dan #eijjjj       
centenaars4  #ai ,men herinnert zich1   
hoe ,aeneas zijnen vader ,anchises op   
den rug wegdroeg4  #bj ,merkwaardig is  
het1 hoever wij het in de kennis van die
 oude soorten gebracht hebben4 ,wij     
weten b4 v4 welke dieren de             
ichthyosauren verslonden2 men weet1 hoe 
hun darmkanaal gevormd was4 ,die kennis 
zijn wij te danken aan de ontdekking van
 de koprolithen 7dreksteenen71 die      
tegelijk met de skeletten dier dieren   
versteend zijn4 ,het onderzoek dier     
dreksteenen van den ichthyosaurus heeft 
ons duidelijk schubben van visschen1    
tanden1 enz4 doen kennen4  #ba ,was de  
ontdekking dezer wezens moeilijk1 hunne 
uitgraving was het nog meer1 en slechts 
onder de grootste voorzorgen kon men die
 tot een goed einde brengen4 ,de        
beenderen toch hadden weinig vastheid en
 vielen tot stof1 zoodra men ze         
vrijmaakte4 ,om aan dit groote bezwaar  
te gemoet te komen1 nam men zijne       

toevlucht tot eene handelwijze1 die     
herinnert aan die1 welke de tuinlieden  
toepassen1 om graszoden over te planten4
 ,evenmin als zij de grashalmen n voor n
 uittrekken1 om ze z over te brengen1   
maar de aarde1 die de graszoden draagt1 
bij platen losmaken1 zoo deed men ook   
met de beenderen der iguanodons4 ,men   
hakte de klei1 die de beenderen bevatte1
 in blokken1 en men besloot deze in dien
 toestand naar de oppervlakte te        
brengen4 ,doch die blokken1 waarvan     
enkele #a1ej meters lang en breed1 en   
#fj centimeters hoog waren1 liepen door 
hunne groote afmetingen gevaar van in   
stukken te vallen4 ,dit moest tot elken 
prijs vermeden worden4 ,daarom omgaf men
 ze met een hard omhulsel1 door ze in   
gips te dompelen4 ,zoo werd het blok aan
 vier zijden bepleisterd1 waarna men het
 naar de oppervlakte bracht4 ,daarna    
omgaf men het door ijzeren hoepels en   
bekleedde ook de beide vrije uiteinden  
met gips4 ,vervolgens kreeg het blok een
 volgnummer1 en alle blokken1 die tot   

eenzelfde dier behoorden1 werden met    
eene zelfde letter gemerkt3 zoo vermeed 
men het gevaar1 dat de kop van het ne   
dier op den romp van het andere         
geplaatst werd4 ,bovendien werd nog eene
 teekening gemaakt van de ligging der   
verschillende blokken van ieder         
exemplaar1 ten einde ze later nauwkeurig
 in den stand te plaatsen1 dien zij     
innamen1 toen zij nog deel uitmaakten   
van de kleilaag4 ,het totale gewicht der
 blokken bedroeg met hun omhulsel #aaj  
#jjj kilogram2 zij werden per spoor naar
 ,brussel vervoerd1 waar zij ongedeerd  
in het ,museum van natuurlijke historie 
aankwamen4  #bb ,die teekening herstelt 
de beide kruipende dieren in de omgeving
 van hunnen tijd4 ,de megalosaurus1 een 
vleeschetend dier1 heeft eene           
aanvallende houding2 de iguanodon1 een  
plantenetend dier1 gaat verdedigender   
wijze te werk1 op het punt van gebruik  
te maken van de vreeselijke spoor aan   
zijn' duim4  ,men vindt op den          
achtergrond verschillende soorten van   

varens1 cycaden en naaldboomen4 ,er     
waren toen reeds pijnboomen4  #bc ,de   
eerste mosasauri zijn reeds in #agff bij
 ,maastricht gevonden door eenen        
officier ,drouin1 die de beenderen      
opkocht1 welke door de werklieden in de 
steengroeven ontdekt waren4 ,hoffman1   
een officier van gezondheid1 zette de   
onderzoekingen van ,drouin voort en     
verzamelde eene groote menigte          
bouwstoffen1 die bij den dood van den   
bezitter in #aghb in handen van ,petrus 
,camper overgingen4  ,toen in #agic het 
,fransche leger ,maastricht             
binnengetrokken was1 zond de generaal   
,kleber naar den ,jardin des ,plantes te
 ,parijs den fossielen kop van den      
mosasaurus1 die toen in handen was van  
het kerkbestuur4 ,faujas de ,saint-,fons
 bestudeerde dien en meende in het      
,maastrichtsche dier1 zooals het toen   
genoemd werd1 eenen grooten krokodil te 
herkennen4 ,de kop is twee meters lang4 
,cuvier beschreef den schedel en de     
wervelkolom1 en beoordeelde het         

zologische karakter van het dier        
juister1 hoewel hij den juisten aard der
 ledematen nog niet voldoende kon       
vaststellen4 ,toch herkende hij reeds1  
dat het eene soort van vinnen waren1 die
 hij vergeleek met die der dolfijnen en 
der plesiosauren4  ,in #ahda vond ,r4   
,owen naast den bekenden mosasaurus eene
 nieuwe familie1 den leiodon1 die aan   
zijne tanden herkend kon worden4 ,door  
die ontdekking nam wel het aantal vormen
 toe1 doch de kennis van de beenderen   
der soort ging er niet door vooruit4    
,iets later 7#ahde7 vond ,goldfuss weder
 eene nieuwe soort1 den ,amerikaanschen 
mosasaurus1 waarvan het geraamte thans  
te ,rome bewaard wordt4 ,daardoor was   
onze kennis der mosasauri werkelijk     
vooruitgegaan4 ,nadat een tijdlang geene
 nieuwe ontdekkingen plaats hadden1 werd
 de kennis dier wezens onverwacht       
vermeerderd door de onverwachte         
opgravingen aan de overzijde van den    
,atlantischen ,oceaan4  ,professor ,cope
 beschreef in zijn groot werk over de   

gewervelde dieren uit de krijtperiode   
drie nieuwe soorten 7,platecarpus1      
,clidastes en ,sironectes71 die te zamen
 #ba families vertegenwoordigden4       
,professor ,marsh eindelijk1 die #adjj  
exemplaren van mosasauri bezit1 ontstak 
in #ahgb licht over den bouw der        
schouderbladeren1 het bekken en de      
ledematen4 ,acht jaren later 7#ahhj7    
beschreef hij het borstbeen4 ,ook       
ontdekte hij den aard der               
huidbekleedsels4 ,aan de vijf nieuwe    
families door hem bepaald1 voegde ,dollo
 nog twee toe4  #bd ,in de groene       
zandsteen van ,cambridge1 behoorende tot
 het bovenste gedeelte der oudste       
krijtformatie1 heeft men den vorm der   
schedelholte van eenen pterodactylus    
gevonden4 ,de hersenen geleken op die   
van eenen uil2 ook het achterhoofd en de
 gezichtszenuw gelijken meer op die van 
eenen vogel dan op die van een kruipend 
dier4  #be ,naar ,neuchtel 7,neocomium74
  #bf ,naar ,orgon 7,frankrijk74  #bg   
,de bodem van den ,artesischen put te   

,grenelle bestaat uit ,gault4  #bh ,naar
 ,apt 7,frankrijk74  #bi ,naar het      
departement ,aube4  #cj ,naar de stad le
 ,mans4  #ca ,naar ,touraine 7,tufkrijt1
 ook bij ,maastricht voorkomend74  #cb  
,naar ,sens 7,wit krijt74  #cc          
,champagnekrijt4  #cd ,in               
,haute-,garonne voorkomend4  #ce        
,soorten van zeegels4  #cf ,naar het    
zand van ,soissons4  #cg ,parijsch      
grofkalk4  #ch ,klei en zand van        
,tongeren in ,limburg4  #ci ,kalksteen  
van ,aquitani4  #dj ,naar de            
,italiaansche heuvels 7langhue74  #da   
,zwitsersche molasse4 7,eibergen en     
,winterswijk74  #db ,klei uit ,tortone4 
7,itali74  #dc ,overeenkomende met de   
formatie der ,caspische zee4  #dd       
,subapennijnsche zeevorming3 ,plaisance1
 enz4  #de ,uitdroging van het          
,rhnebekken4  #df ,strook van den       
elephas meridionalis van de ,arnovallei4
  #dg ,later1 7fig4 #bhd7 geven wij het 
geraamte van het paleotherium1 en op de 
volgende bladzijde 7fig4 #bhj7 het      

geheele dier4 ,het is niet1 zooals men  
vroeger meende1 log en lomp1 maar het   
heeft eene sierlijke gestalte1 en de    
hals was misschien even lang als die van
 het paard en van denzelfden vorm als   
bij de lama4  #dh deinos1               
verschrikkelijk2 keras1 horen4  #di     
huaina1 hyena2 arktos1 beer4  #ej       
machaira1 mes2 odous1 tand4  #ea mesos1 
midden2 pithikos1 aap4  #eb ,lijnen van 
dezelfde gemiddelde temperatuur4  #ec   
,in ,nederland vindt men vier soorten   
van diluvium1 en wel #a4 ,het           
,rijndiluvium1 afkomstig van de         
gebergten langs den ,rijn2 dit bestaat  
grootendeels uit zand en grint 7heuvels 
van ,arnhem1 ,nijmegen en ,kleef74 #b4  
,het ,maasdiluvium1 uit de ,ardennen    
aangevoerd4 #c4 ,het ,scandinavisch     
diluvium1 granietblokken1 door ijsbergen
 uit ,zweden en ,noorwegen aangevoerd   
7,hunnebedden74 #d4 ,het gemengde       
diluvium 7in de ,veluwe en ,gooiland74  
,men zie hierover in bijzonderheden     
,w4,c4,h4 ,staring1 de ,bodem van       

,nederland4  #ed ,zie de ,wonderen des  
,hemels1 naar ,camille ,flammarion1 blz4
 #fe4  #ee ,het lss is eene fijn        
verdeelde1 tot stof te wrijven klei1 in 
ons land vooral voorkomend in ,limburg4 
#ef ,in ,november #ahhe heeft men eenen 
bijna volledigen slagtand van eenen     
elephas antiquus gevonden in de         
omstreken van ,parijs1 op #de meters    
diepte in eene gipsgroeve4 ,die slechts 
weinig gekromde slagtand was #a1ej meter
 lang4 ,dat dier had daar misschien wel 
honderdduizend jaren in het gips        
gelegen4 ,hoewel zelf tot gips          
overgegaan1 kon men er nog op het eerste
 gezicht de concentrische lagen van het 
ivoor in herkennen4  #eg ,wij zagen     
vroeger1 dat de embryologie leert1 dat  
de mensch en de zoogdieren in den       
moederschoot alle phasen doorloopen1 die
 bij de ontwikkeling der soorten        
doorloopen zijn1 en dat ieder onzer     
eenige dagen kruipend dier1 viervoetig  
dier enz4 geweest is4 ,wij zagen tevens1
 dat de afgestorven organen nog in ons  

lichaam voorkomen1 als getuigen uit het 
verledene4 ,langen tijd heeft men er    
over getwist1 of de menschelijke vrucht 
eenigen tijd eenen staart bezit1 met    
wervels als die der apen en viervoetige 
dieren4 ,die vraag is onlangs voor goed 
opgelost4 ,in de zitting der ,acadmie   
des ,sciences van #h ,juni #ahhe heeft  
de ,heer ,fol bewezen1 dat de           
menschelijke vrucht van #e #a_/b        
millimeter1 d4i4 van #be dagen1 #cb     
wervels bezit2 die van #i tot #aj       
millimeters1 d4i4 van #ce tot #dj dagen1
 #ch wervels4 ,het menschelijke geraamte
 heeft er slechts #bd4 ,die             
staartaanhangsels blijven slechts kort4 
,bij vruchten van #ab millimeters1 d4i4 
van zes weken1 vergroeien de #chste1    
#cgste en #cfste te zamen1 terwijl de   
#ceste niet meer scherp gescheiden is4  
,eene vrucht van #ai millimeters heeft  
nog slechts #cd wervels4 ,hieruit volgt1
 dat de normale vrucht in de #e;de en   
#f;de week harer ontwikkeling eenen     
staart heeft van kegelvormige gedaante1 

uit wervels bestaande en van het lichaam
 gescheiden4  #eh ,wij herhalen         
nogmaals3 van eenen aap1 die de         
gemeenschappelijke stamvader van den    
mensch en de tegenwoordige apen geweest 
is4