,bezoek aan den berg ,athos4 ,i4 ,op de noordelijkste der drie landtongen1 waarmede het oude ,chalcis in de ,aegesche zee vooruitsteekt1 verheft zich1 hoog boven de blauwe wateren1 een breede1 statige berg1 bij de oude als de berg ,athos bekend1 en in later tijd ,monte-,santo of ,heilige-berg bijgenaamd1 vanwege zijne uitsluitend uit geestelijken bestaande bevolking4 ,onder het byzantijnsche rijk hebben deze monniken krachtig medegewerkt tot de letterkundige en artistieke beweging1 die de ,renaissance voorbereidde1 en nog heden ten dage bezitten zij rijke boekerijen1 en is de berg de zetel van eene eigene schilderschool4 ,tijdens mijn verblijf in ,griekenland1 had ik het voornemen opgevat1 dien berg met zijne aloude kloosters te bezoeken2 en na mij te ,konstantinopel voorzien te hebben van een aanbevelingsbrief van den patriarch1 zonder welken men gevaar loopt door de monniken minder goed ontvangen te worden1 verliet ik1 den #i;den ,mei #aheh1 met mijn vriend ,s4444 en den drogman ,voulgaris1 de voorstad ,pera4 ,wij wilden per boot naar ,salonika gaan1 en vandaar over land de reis naar den berg ,athos voortzetten4 ,twee dagen later zeilden wij kaap ,kara-,bournou om1 en voeren de kalme baai binnen1 waaraan ,salonika1 in haar gordel van hooge1 met bolwerken voorziene muren gevat1 ligt1 leunende tegen de zacht glooiende berghelling4 ,salonika1 het oude ,thessalonika1 dat nog in zijn naam de herinnering bewaart aan de overwinning1 door ,filippus van ,macedoni op de ,thessalirs behaald2 ,salonika heeft1 hoezeer ook van zijne vroegere grootheid vervallen1 nog een voorkomen van schoonheid en aanzien behouden1 dat een zonderlingen indruk maakt bij de zoo blijkbare teekenen van achteruitgang en kwijning4 ,de haven is eenzaam1 de reede ledig2 de vruchtbare grond is onbebouwd en overal doorsneden met vuile poelen en stinkende moerassen1 waaruit verderfelijke dampen opstijgen4 ,ook hier blijkt de waarheid van het grieksche spreekwoord3 waar de ,turk de voeten zet1 verdort de aarde4--,in de warme zomermaanden ontvluchten de inwoners1 voor zoover zij maar eenigszins kunnen1 de ongezonde stad1 waar moorddadige koortsen woeden1 en begeven zich naar eene voorstad1 ten westen van ,salonika gelegen1 en ,kalameria 7,schoonoord7 genoemd4 ,daar prijken de berghellingen1 langs de bochtige oevers van den ,vardar1 met fraaie boschages van platanen1 en ademt men eene frissche gezonde lucht in4 ,eene lange1 breede1 regelmatige straat1 die1 evenwijdig met de zee1 van het oosten naar het westen loopt1 verdeelt de stad in twee helften4 ,deze straat is ter wederzijde omzoomd met winkels1 en loopt aan de beide einden op een poort of triomfboog uit2 in de onmiddellijke nabijheid dezer straat bevindt zich de bazar4 ,al het leven der stad heeft zich op dit punt saamgetrokken2 hier is drukte en beweging1 hier handel en bedrijf2 de overige straten zijn smal1 stil1 en dikwijls steil in de rots uitgehouwen4 ,de menigte1 die zich in de groote straat en den bazar beweegt1 wedijvert in smerigheid met deze lokaliteiten zelven2 zij bestaat voor een zeer aanmerkelijk deel uit ,joden4 ,te midden der in het zwart gekleede ,grieken en ,bulgaren1 is de ,jood dadelijk kenbaar1 niet alleen aan zijne eigenaardige gelaatstrekken1 maar ook aan zijn katoenen tulband1 en aan zijn met bont omzoomd vest4 ,de joodsche vrouwen dragen op het hoofd een soort van vergulden diadeem1 waaraan een doek van lichte stof is bevestigd1 die onder de kin wordt toegeknoopt1 zoodat van het haar niets zichtbaar is4 ,een lang wollen kleed met franje1 onder de borst saamgehouden door een gordel met gouden gesp1 doet de vormen des lichaams voordeelig uitkomen1 en laat de met sierlijke muiltjes geschoeide voeten bloot4 ,salonika1 dat hoogstens eene bevolking van zestigduizend zielen telt1 bezit niet minder dan zeven-en-dertig moskeen1 waaronder tien oude christelijke basilieken1 die door toevoeging van minarets en sarraceensche portieken in muzelmansche bedehuizen zijn herschapen4 ,een ,jood1 die op den hoek eener straat een bankierskantoor hield1 was bereid ons als gids te dienen1 en bracht ons naar ,sint-,demetrius 7,kas-soumihi-,djami7 in de wijk ,eski-,akapoussi4 ,deze oude basiliek werd in het begin van de achtste eeuw gebouwd op het graf van den heiligen ,demetrius1 die ten jare #cjg1 te ,thessalonika den marteldood onderging4 ,volgens de overlevering1 welde uit dit graf een stroom van heilige olie1 die op den dag zelf1 waarop ,sultan ,amoerad zijn intocht in de veroverde stad hield1 eensklaps ophield te vloeien4 ,de imans hebben dit graf in eere gehouden1 en toonen het nog1 in een der hoeken van de moskee1 aan de bedevaartgangers1 die daarvoor eene zekere vergoeding moeten geven4 ,voor de kerk bevindt zich een kleine vierkante voorhof1 met vijgeboomen beplant4 ,vandaar treedt men in het voorportaal1 waar vroeger de catechumenen en allen1 die om eene of andere reden van de gemeenschap aan de heilige mysterin waren uitgesloten1 zich ophielden4 ,de deuren der eigenlijke kerk werden alleen geopend gedurende de preek1 die aan de mis voorafging1 en die ook tot de ongeloovigen1 de boetelingen en de catechumenen was gericht3 zoodra de mis begon1 werden de deuren gesloten4 ,boven dit voorportaal 7narthex7 bevond zich de vrouwengalerij1 die nog in de meeste grieksche kerken gevonden wordt4 ,twee rijen groenachtig marmeren kolommen verdeelen de basiliek in drie schepen2 het oude koor wordt door vier zuilen van rood egyptisch graniet omgeven4 ,de vloer is met wit marmer geplaveid2 de muren zijn met porfier ingelegd2 eikenhouten binnenwerk1 voor zoover het zichtbaar komt1 is onbeschilderd en zonder ornament4 ,dicht in de nabijheid van dit heiligdom staat de oude kerk van ,sint-,george1 ,ostendji-,effendi1 bij het volk onder den naam van de ,rotonde bekend1 van wege haar ronden vorm4 ,hier toont men u nog een marmerblok1 zoogenaamd verde anticho1 waarop volgens de overlevering1 de ,apostel ,paulus zou hebben gestaan1 als hij te ,thessalonika predikte4 ,dit bedehuis1 inwendig met mozaeken versierd1 is stellig een van de oudsten der christenheid4 ,waarschijnlijk was het vroeger een heidensche tempel2 maar de mozaeken zijn ongetwijfeld van christelijken oorsprong4 ,overigens zijn deze mozaeken1 uit het oogpunt der kunst1 zeer middelmatig1 en kunnen zij in geenen deele wedijveren met die van de kleine1 voormalige kerk van ,sinte-,sophia1 door ,justinianus gebouwd4 ,mij zijn weinig schooner overblijfsels van de oude christelijke kunst bekend1 dan de mozaeken van dezen fraaien en zuiveren koepel der ,sinte-,sophia4 ,vijftien figuren1 meer dan drie ellen hoog1 zijn in het rond geschaard4 ,zij stellen de ,heilige-,maagd voor1 tusschen twee engelen1 en de twaalf ,apostelen4 ,in het midden zweeft ,christus in een glorie2 daaronder dit opschrift3 ,gij1 galileesche mannen1 wat staat gij en ziet op naar den hemel8 ,deze ,jezus1 die van u weggenomen is in den hemel1 zal alzoo wederkomen1 als gij hem hebt zien heenvaren4--,zonderling genoeg1 hebben de ,turken dit prachtig mozaek op gouden grond gespaard4 ,de andere basilieken onderscheiden zich door niets bijzonders2 alleen die van ,sarali-,djami-,si is opmerkelijk door haar vorm1 een latijnsch kruis4 ,de anderen hebben allen1 of de gedaante van een grieksch kruis1 met gelijke armen2 of wel zijn eenvoudige langwerpige zalen1 met een halfronde nis 7abside7 aan het einde1 zooals de oude romeinsche basilieken4 ,zij zijn al te gader zeer klein2 de grootste zou nog geen vijfde deel beslaan van de oppervlakte van een onzer gothische kathedralen4 ,zij missen dan ook dat aangrijpende1 majestueuse1 hartverheffende1 dat der middeleeuwsche kerken zoozeer eigen is2 maar daarentegen naderen zij1 door den eenvoud en de eenheid van plan en bouworde1 meer de klassieke tempels4 ,de kleine1 hooge vensters laten maar een flauw licht doordringen1 dat aan het gebouw iets geheimzinnigs geeft1 geheel in overeenstemming met zijn oorspronkelijk karakter4 ,ik zeide reeds1 dat de groote hoofdstraat der stad1 de oude via ,egnatia1 ter wederzijde door een triomfboog wordt afgesloten4 ,deze beide monumenten1 aan ,augustus en aan ,constantijn gewijd1 zijn erg vervallen2 het onderste gedeelte is geheel verborgen door de daar omheen gebouwde woningen4 ,in deze zelfde straat ziet men nog1 boven het platte dak eener joodsche woning1 tien korinthische zuilen1 met karyatiden in basrelief versierd4 ,naar men meent1 wijzen deze zuilen de plaats aan van het oude hippodrome1 waar ,theodosius de bloedige wraakoefening deed volvoeren1 die hem zoo strenge terechtwijzing van ,sint-,ambrosius op den hals haalde4 ,sedert onze komst te ,salonika hoorden wij telkens verhalen van een zekeren albaneeschen roover1 ,rabottas genaamd1 die het gansche schiereiland onveilig maakte4 ,in de koffiehuizen wist ieder een nieuwe heldendaad van dien rooverhoofdman te vertellen2 maar toch beschouwden allen ,rabottas als een braaf man4 ,deze eeretitel1 aan den roover gegeven1 klinkt zonderling in onze ooren3 maar in ,turkije is dat anders1 en kunnen deze woorden inderdaad saamgevoegd worden1 zonder der waarheid geweld aan te doen4 ,de ,osmanlis beschouwen toch de rayas1 dat wil zeggen alle niet-muzelmannen1 ongeveer evenzoo als de ,spartanen van ouds de heloten beschouwden3 als slaven en verworpelingen4 ,de raya1 die de voortdurende geldafpersingen niet langer verdragen kan1 die zijne vrouw of dochter uit de handen der ,turken wil redden1 of zich aan andere mishandelingen wil onttrekken1 kan dit zeer dikwijls niet anders doen1 dan door naar het gebergte uit te wijken4 ,maar aangezien hij1 alleen op eene naakte rots1 niet van de lucht kan leven1 verbindt hij zich aldra met andere lotgenooten1 die de verdrukking of de dorst naar wraak evenzoo uit de maatschappij heeft gedreven1 plundert met hen de karavanen1 overvalt de hoeven en dorpen1 en heft schatting van het omliggende land4 ,nu is hij een roover geworden2 maar het is daarom nog niet uitgemaakt dat die man inderdaad een booswicht is4 ,het zijn deze roovers1 die den eersten stoot hebben gegeven voor den griekschen onafhankelijkheidsoorlog1 en die waarschijnlijk1 bij eene mogelijke nieuwe botsing1 de trouwste bondgenooten van ,griekenland zouden zijn4 ,inmiddels kan de reiziger van deze lieden overlast genoeg lijden2 de psja gaf ons daarom twee zaptis of bsji-bozouks van zijne wacht mede1 benevens nog twee gewapende mannen1 om op de paarden te passen4 ,een koopman uit ,scio1 die voor zaken den berg ,athos moest bezoeken1 had zich bij ons gezelschap aangesloten4 ,den #ad;den ,mei vertrokken wij van ,salonika4 ,de beide soldaten openden den trein4 ,de kleeding en uitrusting der bsji-bozouks is aan geen vaste regelen gehouden3 ieder volgt daarin zijn eigen smaak4 ,onze zaptis droegen het donkerroode albaneesche vest1 met zwart galon geborduurd2 een wijden broek1 aan de knien sluitende1 en een hoogen1 spits toeloopenden tulband4 ,in hun gordel hadden zij een gansch arsenaal van allerlei wapenen3 dolken1 sabels1 pistolen enz4 ,deze wapenen zijn de trots van den ,albanees2 om daarin boven anderen uit te munten1 getroost hij zich de grootste opofferingen4--,na een vermoeienden tocht van drie uren1 door het rulle zand en in de brandende zon1 kwamen wij aan de karavanserai van ,vasilika1 een armzalig gehucht van tien of twaalf woningen3 de plaats werd in #ahba door ,ahmed-,bey ganschelijk ,verwoest4 ,thans zijn hier eenige grieksche familin gevestigd4 ,de grond is zeer vruchtbaar1 en blijkens de vriendelijke olijven-1 vijgen- en wijngaarden1 wier frissche lommer recht weldadig is1 ook goed bebouwd4 ,naarmate ge u van de kust verwijdert1 worden de woningen zeldzamer2 in volle vrijheid groeit en bloeit de myrthe in dezen vruchtbaren grond1 dien de ploeg onberoerd laat2 eerst te ,galatz vindt ge weder sporen van akkerbouw4 ,galatz ligt aan den voet van den berg ,disoron2 de huizen zijn gedeeltelijk op en tegen de rots gebouwd1 op welker top een zware toren verrijst4 ,wij brachten hier den nacht door4 ,den volgenden morgen vervolgden wij onzen tocht door de eenzame landstreek2 welhaast begon de weg zeer merkbaar te stijgen2 de plantengroei nam gaandeweg in kracht en weelderigheid af2 daarentegen vertoonden de menschen1 die wij ontmoetten1 een krachtiger type dan de bewoners der vlakte4--,nog eens omgaf ons het dichte bosch1 vol wonderlijk gevormde1 wild verwrongen stammen en reusachtige1 eeuwenoude boomen2 en bij het uitgaan1 ontplooide zich voor onzen blik een verrassend panorama4 ,aan den gezichteinder verhief zich de berg ,athos1 als een reusachtige sphinx1 aan den oever der zee neergehurkt2 tot aan den berg is het eene aaneenschakeling van hoogten en laagten1 van kloven en valleien2 ter rechterzijde overziet ge het schiereiland van ,pallene2 ter linkerhand1 ,orfano1 neergevleid aan den zoom der sierlijke golf4 ,alles1 tot aan den verren gezichteinder1 volkomen duidelijk zichtbaar1 dank zij de weergalooze helderheid en doorschijnendheid van dezen lichtenden griekschen hemel4 ,des avonds te negen ure trokken wij over de rivier de ,doulitcha4 ,een pappas1 dien wij daar ontmoetten1 zeide ons dat wij te veel naar het zuidoosten waren afgedwaald1 en dat wij ons naar het nabijgelegen dorp ,hagios-,nicolaos moesten begeven1 waar wij den nacht zouden kunnen doorbrengen4 ,wij volgden zijne aanwijzing1 en kwamen te middernacht aan het genoemde dorp1 waar wij met groote moeite een paar kamers konden vinden1 daar in alle woningen de beschikbare ruimte door zijwormen was ingenomen4 ,den volgenden dag staken wij in eene tartane1 die aan den oever hout innam1 de golf van ,monte-,santo over4 ,,ii4 ,den #ag;den ,mei1 twee uren na middernacht1 wierpen wij het anker uit voor het russische klooster1 aan den westelijken zoom van den ,athos4 ,bij de eerste morgenschemering1 vertoonden zich eene menigte hoofden voor de vensters der hooge galerijen4 ,het is moeilijk1 zich een verwarder1 onsamenhangender gebouw te denken1 dan dit klooster3 een ongeloofelijke baaiert van bolwerken1 torens en torentjes1 muren1 terrassen1 galerijen3 alles door den tijd verkleurd1 gescheurd1 verbrokkeld4 ,in den langen muur is geen enkele opening1 maar daarboven verheffen zich houten galerijen1 die buiten den muur uitsteken en op schoorbalken rusten4 ,deze galerijen zijn donkerrood geverfd1 hetgeen althans eenige afwisseling brengt in de eentonig grijze tint der muren4 ,deze groep gebouwen verrijst op een naakte rots1 aan alle zijden door weelderigen plantengroei omgeven4 ,voulgaris1 dien ik als gezant naar het klooster gestuurd had1 kwam terug1 gevolgd door twee kaloyers 7monniken1 van ,kalogeroi1 goede grijsaards71 die ons1 namens den higoumenos 7abt1 prior7 een geschenk kwamen aanbieden van meloenen en versche vijgen4 ,na deze welkome vrachten genuttigd te hebben1 begonnen wij het steile pad te beklimmen1 dat naar het klooster voert4 ,eene dubbele deur1 gegrendeld als de deur eener gevangenis1 en waarboven een beeld der ,madonna is geplaatst1 wier verguld gewaad ge door een traliewerk zien kunt1 voert naar het groote binnenplein4 ,midden op dat plein staat de ,katholikon 7hoofdkerk71 een basiliek met vijf koepels2 in het rond loopt een galerij met twee rijen bogen boven elkander1 waarin zich de cellen bevinden4 ,men bracht ons eerst naar de kerk1 waar zoo straks de mis zou aanvangen4 ,de monniken namen hunne plaatsen in4 ,zij zijn gekleed in een bruine pij1 die in rechte plooien nederhangt2 daarover dragen zij een lang overkleed van lichter stof1 dat om het midden wordt saamgehouden door een zwart lederen gordel met koperen gesp4 ,hunne voeten steken in laarsjes1 en op het hoofd dragen zij eene hooge gele muts4 ,naar de wijze der oude ,nazirers1 laten zij haren en baard ongehinderd groeien3 noch schaar1 noch scheermes komt ooit op hun hoofd4 ,sommigen rollen hun haar tot een soort van grooten chignon te zaam1 dien zij dan onder hunne muts wegstoppen2 maar anderen1 niet tevreden met hunne onmatig lange baarden1 laten ook hun haar over hunne schouders afhangen1 hetgeen soms aan hun gelaat eene zonderlinge1 woeste uitdrukking geeft4 ,te midden der grijsaards1 die met wankelende schreden de kerk binnenstrompelden1 zag ik ook een jongen man1 die met vasten stap voortging3 zelden heb ik volmaakter type van mannelijke schoonheid gezien4 ,zijn donkere oogen straalden als starren bij het matte bleek van zijn door het vasten vermagerd1 onberispelijk gevormd gelaat2 zijn baard1 den fieren mond omkrullende1 verdeelde zich op de borst en mengde zijne blauwachtige tinten aan de donkerder kleur van het golvende hoofdhaar4 ,hij was een ,griek uit ,zante1 en eerst sedert korten tijd op den berg aangekomen4 ,nadat de monniken een psalm hadden gezongen op dien eigenaardigen1 slependen rhythmus der grieksche kerk1 die meer een recitatief moet heeten dan een eigenlijk gezang1 begon de priester de mis te bedienen4 ,eerst maakte hij driemaal het teeken des kruises1 telkens gevolgd door eene buiging4--,de ,grieken maken het teeken des kruises met de drie saamgevoegde voorste vingers der rechterhand1 ter eere der ,drieenheid2 en wel van de rechter naar de linkerzijde1 omdat ,christus het eerst zijne rechterhand uitstrekte om aan het kruis gehecht te worden4 ,de gewone buiging vervangt de in de katholieke eeredienst gebruikelijke kniebuiging1 die de oostersche kerk alleen op ,pinksteren toelaat4--,de priester trok daarop eene alba van gebrocheerde zijde aan1 en omgordde zich met een breeden gordel1 waaraan een soort van ruitvormig zakje hing1 hipognation genaamd4 ,na het ,confiteor en den ,introtus1 nam hij het heilige1 gezuurde brood1 en sneed het in vier gelijke deelen1 aldus3 ------ ,,ic ,x ------ ,,ni ,k hetgeen beteekent3 ,jezus ,christus ,overwinnaar4 ,daarop legde hij het brood in de kelk1 goot wijn en water daarin1 dekte de kelk met een kruis1 en droeg het heilig misoffer op4 ,het altaar in de grieksche kerken heeft niet1 als bij ons1 de gedaante van een sarkophaag1 maar is niets meer dan eene tafel1 met een gewijd linnen kleed1 antimension1 bedekt4 ,naar het schijnt1 zien de ,grieken er iets als eene profanatie in1 wanneer verschillende priesters aan hetzelfde altaar de mis bedienen3 althans het aantal altaren en biechtstoelen in deze kloosters is bijna onbeperkt4 ,na de dienst konden wij vrijelijk de kerk rondwandelen4 ,zij heeft de vorm van een grieksch kruis2 de wanden zijn1 tot aan het gewelf1 met fresko's bedekt1 die elkander in deze orde opvolgen--dezelfde ongeveer in alle kerken van den griekschen ritus3 in het midden1 de ,heiland1 den zegen gevende2 met dit monogram3 ,,ihc4 ,,xc4 ,o4 pantochratr4 ,jezus ,christus de ,alregeerder2--aan de oostzijde1 de ,heilige ,maagd 7anagia1 de ,alheilige71 tusschen de aartsengelen ,michal en ,gabril2 lager de profeten2 in de boogvakken1 de evangelisten2 in de bma1 het ,avondmaal2 boven het voorportaal1 de ,verheerlijking op den berg3 en in de armen van het kruis1 de wonderen des ,heeren en voorstellingen uit het ,oude ,testament4 ,buiten de eigenlijke kerk1 langs het gewelf en de wanden van het voorportaal1 ziet ge de asceten1 de styliten #a1 de heilige leeraren en de heilige bisschoppen4 ,na de cellen bezocht te hebben1 enkel met een houten bank gemeubeld1 waarop de monniken slapen1 gingen wij naar den reefter1 waar de broeders juist aan tafel zaten4 ,het eenvoudige maal bestond uit gekookte macaroni4 ,gedurende den maaltijd las een der kaloyers een preek voor4 ,dit klooster wordt door russische en grieksche monniken bewoond4 ,wij namen al spoedig afscheid1 om naar ,karis te gaan1 een door monniken bewoond dorp1 op vier uren afstands van het russische klooster4 ,eerst loopt de weg door tuinen en olijvengaarden1 die door de monniken met zeerveel zorg worden onderhouden2 het noodige water wordt1 langs uitgeholde boomstammen1 die op zeer doelmatige wijze zijn aangebracht1 van de hoogere rotsen naar deze gaarden geleid4 ,hoogerop ontmoet men prachtige bosschen van eike- en kastanjeboomen1 die inderdaad ten volle den roem verdienen1 dien zij door geheel ,griekenland genieten4 ,karis 7van ,kara1 hoofd7 ligt in een vallei aan de oostelijke helling van den berg1 te midden van een krans van cellen en kluizen1 waarmede de berg als bezaaid is4 ,de lage houten huizen zijn rooskleurig of wit gepleisterd1 en staan alle nevens elkander op twee rijen4 ,in de aldus gevormde straat ziet ge een aantal winkeltjes1 door monniken gehouden1 waar rozekranzen1 platen en huiselijke gereedschappen te koop zijn1 die door de kluizenaars worden vervaardigd4 ,aan het einde der straat verrijst een groot huis van een zeer nederig voorkomen3 daar zetelt de raad1 die het bewind voert over den berg4 ,deze raad bestaat uit twintig epistaten1 vertegenwoordigende de twintig kloosters4 ,een voorzitter1 die om de vier jaren door deze vergadering gekozen wordt1 deelt het uitvoerend gezag met de vertegenwoordigers der vier kloosters ,laura1 ,iveron1 ,vatopedi en ,kiliandari4 ,deze vier vertegenwoordigers voeren het bestuur over de ,heiligen-berg1 en doen van hun beheer verantwoording aan de algemeene vergadering1 die bovendien ook de rechtsmacht uitoefent en over vergrijpen en misdrijven oordeelt4 ,hunne besluiten moeten1 om geldig te wezen1 voorzien zijn van een zegel1 dat in vier stukken is verdeeld1 waarvan ieder dezer vier epistaten een stuk heeft4 ,verzet van een enkel lid maakt dus het nemen van een besluit onmogelijk3 en evenzoo verzet van den president1 in wiens bezit de schroef is1 waarmede de vier stukken tot een geheel worden verbonden4 ,de turksche regeering heeft1 na den val van ,konstantinopel1 deze kleine monnikenrepubliek erkend1 en zich tot haar beschermer verklaard1 tegen een jaarlijksche schatting van #ejj4jjj piasters1 die aan een te ,karis gevestigden aga moet worden ter hand gesteld4 ,de republiek onderhoudt eene wacht van #bj christelijke ,albanezen1 die met de handhaving der politie zijn belast4 ,zooals ik reeds zeide1 zijn er twintig kloosters op den berg ,athos3 zeventien worden door grieksche kaloyers bewoond1 een door russische en grieksche1 en twee door ,servirs en ,bulgaren4 ,allen volgen wel den regel van ,sint-,basilius1 maar worden toch niet geheel volgens dezelfde wetten bestuurd4 ,vroeger stond aan het hoofd van elk klooster een onafzetbare higoumenos2 maar ten gevolge van moeielijkheden1 waarvan ik het rechte niet ben te weten kunnen komen1 werd dit veranderd1 zoodat tegenwoordig nog maar tien kloosters1 cenobitenkloosters genoemd1 de oude inrichting hebben behouden2 de tien andere worden vrije of liever afzonderlijke kloosters genoemd1 en worden bestuurd door een raad van epitropen1 die om de vier jaren wordt vernieuwd4 ,de cenobitenkloosters zijn3 ,iveron1 ,kiliandari1 ,dionysius1 ,koutloumousis1 ,zographos1 ,philotheos1 ,grigorios1 ,xenophon1 ,esphigmenou1 en het russische klooster ,roussicon4--,de tien andere kloosters heeten3 ,vatopedi1 ,laura1 ,pantocrator1 ,xiropotamos1 ,dokiarios1 ,karakallos2 ,simopotra1 ,stauronikitas1 ,agios-,paelos en ,kastamoniti4 ,de vertegenwoordigers der kloosters ,laura1 ,vatopedi1 ,iveron en ,kiliandari zijn met het gezag over al de anderen bekleed3 niet alleen omdat deze kloosters de oudste en rijkste zijn1 maar omdat zij den titel voeren van keizerlijke kloosters4 ,onder de byzantijnsche keizers namelijk waren er drie soorten van kloosters3 die rechtstreeks onder den keizer stonden1 die alleen aan de patriarchen onderdanig waren1 en die onder het gezag der metropolitanen en bisschoppen stonden4 ,de inkomsten dezer klooster-republiek bestaan uit de opbrengst der bosschen en den handel in olijven en noten4 ,bovendien bezitten de kloosters uitgestrekte eigendommen in ,wallachije1 op het eiland ,thasos en langs de kusten van europeesch ,turkije4 ,toen wij te ,karis aankwamen1 waren de epistaten vergaderd voor de verkiezing van een nieuwen president4 ,wij wandelden door het dorp1 en werden toen naar een groote zaal geleid1 of liever naar een soort van open galerij1 langs de drie zijden met divans bezet4 ,op deze divans zaten1 naar turksche wijze1 de leden der vergadering1 gekleed in mantels met wijde mouwen1 die op de borst geopend waren en een onderkleed van blauwe of violetkleurige zijde naar gelang van de verschillende waardigheid der epistaten1 lieten zien4 ,op het hooft droegen zij een zwart vilten kalimafki1 die veel overeenkomst had met de baret van een advokaat4 ,de president rees op en kwam naar ons toe1 leunende op zijn stok2 hij noodigde ons uit1 op den divan plaats te nemen1 en opende de brieven1 die wij hem hadden ter hand gesteld2 toen hij den brief van den patriarch van ,konstantinopel geopend had1 kuste hij eerbiedig de handteekening van zijn geestelijk opperhoofd4 ,een ,albanees had inmiddels een laag tafeltje of bankje neergezet1 waarop gedroogde confituren en koffie stonden2 en nadat ieder van een kop koffie en de onmisbare tsjibouk was voorzien1 begon men ons te ondervragen over ons vaderland1 over ,konstantinopel1 en vooral over het eigenlijke doel van onze reis naar den ,athos4 ,vernemende dat wij zelf de kunst beoefenden1 zeide de president dat hij ons eene woning zou aanwijzen bij den schilder ,anthimes1 een van de celebriteiten van den ,heiligen-berg4 ,anthimes was zeer levendig en bewegelijk2 hij bewoonde zijn klein huis in gezelschap van een pappas of wereldlijk priester1 ,manuel genaamd3--een soort van paria1 die het eten klaarmaakte1 den tuin verzorgde1 het huis schoon hield1 de schilder bij zijn arbeid hielp1 bij de mis assisteerde1 en toch1 ondanks al deze bezigheden1 nog tijd vond om lang te slapen en somtijds veel te drinken4 ,,iii4 ,gedurende de eerste tien eeuwen onzer jaartelling is de geschiedenis van den berg ,athos tamelijk duister en onzeker4 ,volgens de monniken1 zou het klooster ,laura1 onder de regeering van ,constantijn1 zijn gesticht door den heiligen ,athanasius den ,athoniet4 ,in geen enkel geschiedboek wordt1 voor zoover ik weet1 van deze ,athanasius gewag gemaakt2 maar1 in datzelfde klooster ,laura ziet men een fresko1 waarop deze zelfde ,athanasius is afgebeeld1 eene bul of breve ontvangende uit handen van den keizer ,nicephorus ,phokas1 dat is dus omstreeks #ife4 ,toch zijn sommige kloosters waarschijnlijk reeds vr dien tijd gesticht3 bij voorbeeld die van ,iveron en ,vatopedi4--,volgens het verhaal der monniken dan1 verzocht en verkreeg ,athanasius van den keizer de vergunning om op den berg ,athos een klooster te bouwen1 en stichtte hij de groote ,lavra of ,laura 7,lavra beteekent vereeniging1 gemeente74 ,de kluizenaars1 die destijds den geheelen berg bewoonden1 zonden eene deputatie naar ,konstantinopel1 om tegen deze inneming van hun gebied te protesteeren4 ,te vergeefs3 op hun verzoek werd geen acht geslagen1 en weldra verrees het eene klooster na het andere4 ,toch zijn deze kluizenaars niet geheel uitgestorven4 ,op de hoogste rotspunten zijn nog altijd hermiten gevestigd1 die daar1 in de eenzame wildernis1 ver van alle menschelijke woningen1 leven4 ,wanneer zij op de berg geen voedsel meer kunnen vinden1 dan melden zij zich aan de poort des kloosters aan1 en bieden1 in ruil voor eenige groenten1 kleine rozekranzen en gebeeldhouwde kruisen aan4 ,hoewel zij de monniken met onverholen minachting behandelen1 vereeren deze hen toch als heiligen4 ,toen wij het russische klooster verlieten1 zag ik zulk een kluizenaar op een rots zitten3 hij had bijna geen andere kleeding dan zijn buitengewoon langen baard4 ,geen vrouw1 zelfs geen dier van het vrouwelijk geslacht1 mag den berg betreden4 ,op eenige minuten afstands van ,karis1 ligt het klooster ,koutloumousis4 ,wij hadden dus alle gelegenheid om de kaloyers in hun dagelijksch leven gade te slaan4 ,zij laten de zorg voor den land- en tuinbouw aan de leekebroeders over1 en doen zelf weinig anders dan bidden4 ,vroeg in de morgen verlaten zij hunne cellen1 en verzamelen zich in de kerk1 om de metten te zingen2 daarna hooren zij de mis2 gaan naar den reefter2 wonen te vier ure de vesper bij2 gebruiken te zes ure hun avondeten1 zingen een lied1 en gaan met zonsondergang ter ruste1 om midden in den nacht op te staan en de vroegdienst in de kerk bij te wonen4 ,de aanvang van al deze verschillende diensten wordt1 naar de aloude wijze1 aangekondigd1 niet door het luiden van een klok1 maar door het slaan met een hamer op een houten of ijzeren schijf1 een zoogenaamden simander4 ,de kaloyers lezen weinig andere boeken dan hun gebedenboek1 de eukologia4 ,er zijn echter sommigen1 die gereisd1 de wereld gezien1 gestudeerd en zich wetenschappelijk ontwikkeld hebben4 ,desniettemin verkeeren de boekerijen in een toestand van jammerlijke wanorde1 waarvan men zich moeilijk een juist denkbeeld kan maken2 en de betrekkingen van carthophilax is niet veelmeer dan eene sinecure4 ,maar indien de monniken de letterkunde verwaarloosd hebben1 zoo hebben zij hun ouden roem weten te handhaven op een ander gebied3 dat van schilderen1 graveeren en beeldhouwen in het hout1 waarin hunne voorgangers reeds voor eeuwen uitmuntten4 ,in de aan de ,panagia gewijde hoofdkerk van ,karis1 vindt men eene reeks fresko's uit het schitterendste tijdperk der school van den berg ,athos4 ,deze schilderijen zijn vervaardigd door ,manuel1 bijgenaamd ,panselinos1 7panaseln1 volle maan7 omstreeks de twaalfde eeuw te ,salonika geboren--nauwkeuriger kon ik den tijd zijner geboorte niet te weten komen4 ,panselinos wordt als het hoofd beschouwd1 niet alleen van deze kloosterschool1 maar van geheel de byzantijnsche school4 ,de overleveringen en beginselen dezer school zijn nedergelegd in een boek1 getiteld ,ermneia ts ,zgraphchs1 ,handboek der ,schilderkunst1 omstreeks #afej saamgesteld door den monnik ,dionysius1 uit het klooster ,fourna bij ,agraphra in ,thessali1 en door zijn leerling ,cyrillus van ,chio4 ,in dit handboek vindt men uitvoerige voorschriften omtrent de wijze van schilderen1 de voorstelling en schikking van gewijde onderwerpen1 enz4 ,geschreven met het doel om de ontaarding der gewijde kunst te beletten1 heeft dit boek de schilders als met onverbreekbare banden gebonden1 en met terzijdestelling van iedere persoonlijke inspiratie en vrije conceptie1 hun alleen de starre overlevering tot wet gesteld4 ,zeer zeker ook onder den invloed dezer onveranderlijke1 door de traditie gewijde regelen1 is de kunst in de kloosters op de berg ,athos tot een zeer laag peil afgedaald1 en is alle leven en bezieling daaruit geweken4 ,de eerste maal1 dat ik het atelier van den schilder ,anthimes bezocht1 trof het mij1 dat ik hier geen studin of schetsen vond1 maar wel een aantal potten met vischlijm1 aangelengde kalk1 olin en andere dergelijke stoffen3 in een woord1 alles wat men in het laboratorium van een fabriekant van verwen zou verwachten4 ,ik vroeg onzen gastheer1 ons iets van zijn werk te laten zien4 ,wij maken geen studin of schetsen1 antwoordde hij3 wij werken dadelijk op den muur2 het handboek leert ons de proportin van het menschelijk lichaam1 de schikking der figuren en hare beweging4 ,mijn leermeester1 ,vader ,macarios1 had de kunst geleerd van ,vader ,nectarios4--,daarop een penseel nemende1 dat hij in roodbruine verf doopte1 teekende hij op een blad papier een ,christuskop4 ,de omtrek was met vaste hand getrokken1 met al de zekerheid en kunstvaardigheid van een bekwaam teekenmeester3 maar toch was deze wiskunstige teekening1 schoon onberispelijk van lijnen1 koud en zonder leven4 ,hoe is trouwens oorspronkelijkheid en leven mogelijk1 waar de schilders zoo1 ik mag wel zeggen werktuigelijk1 naar vaste recepten arbeiden8 ,in het handboek lees ik1 bij voorbeeld1 het volgende3 ,een menschelijk lichaam is negen hoofden hoog2 verdeel het hoofd in drie deelen3 het eerste is voor het voorhoofd1 het tweede voor den neus1 het derde voor den baard2 verdeel wederom de ruimte tusschen den neus en den baard in drie deelen1 enz4 enz4 ,met behulp van dergelijke regelen en van een passer1 kan men een pop teekenen2 met ijver en goeden wil zal dit eindelijk zelfs wel zonder passer gelukken3 maar wat heeft dergelijk fabriekwerk gemeen met de scheppingen der kunst8 ,hadji-,linos1 de nieuw verkozen president1 stelde ons den #bcsten ,mei den gezegelden brief ter hand1 die ons de poorten der kloosters moest openen1 en den #bdsten begaven wij ons op weg naar de conventen der oostkust2 een ,albanees der wacht geleidde ons4 ,na een tocht van drie uren over eene zandige helling1 tusschen twee rijen note- en wilde vijgeboomen1 komen wij te ,iveron1 ter rechterhand het klooster ,koutloumousis latende liggen1 dat nog de zeer duidelijke sporen vertoonde van den jongsten brand4 ,het valt niet gemakkelijk1 in deze wonderlijke verzameling van gebouwen eenig plan of eenheid van gedachte te ontdekken3 hoogstwaarschijnlijk bestaat zulk plan ook niet4 ,de indruk1 dien deze mengeling van gebouwen1 in een eng dal aan den oever der zee saamgeperst1 op den aanschouwer maakt1 is verre van opwekkend2 en niet dan met zekeren weerzin verlaat hij de frissche lommerrijke bergpaden voor de donkere en vochtige portalen1 de kille binnenplaatsen en de bedompte galerijen van het klooster4 ,het klooster van ,iveron is een cenobitenklooster1 waar1 vooral ten opzichte van het vasten1 buitengewoon strenge regels gevolgd worden4 ,gelukkig had de wowode van ,karis ons een groot stuk kalfsvleesch medegegeven1 zoodat wij althans niet aan de schrale keuken van het klooster gebonden waren4 ,in de grieksche kerk zijn de vasten veelvuldig en streng4 ,zonder te spreken van de bijzondere vasten1 ter eere van den beschermheilige van het klooster1 heeft men de volgende algemeene vastentijden3 twee maanden voor ,paschen1 dertig dagen voor ,pinksteren1 veertien dagen voor ,maria-,hemelvaart1 en veertien dagen voor ,kerstmis4 ,gedurende dien tijd mogen de geloovigen noch melk1 noch eieren1 noch visch gebruiken2 zoodat er niet anders overblijft dan kaviaar1 olijven en eenige wortelen en schelpdieren4 ,de ,oosterlingen1 die over het algemeen zeer matig zijn1 verdragen dezen strengen regel1 die voor ons welhaast onverdragelijk zou zijn1 zonder hinder4 ,de higoumenos was bij onzen maaltijd tegenwoordig1 zonder daaraan zelf deel te nemen4 ,na afloop van het eenvoudig maal1 leidde hij zelf ons door het klooster rond1 ons alles verklarende en bereidwillig op al onze vragen antwoordende4 ,de stichting van ,iveron valt waarschijnlijk reeds in zeer ouden tijd4 ,in de muren ziet men nog fragmenten van antiek beeldhouwwerk1 uit de runen der oude stad ,olophiros afkomstig2 waarschijnlijk is dus het klooster ouder dan de bekende twist over de beeldendienst1 want de iconoclasten toonden weinig eerbied voor de kunstwerken der oudheid4 ,de logotheet verhaalde ons dat het klooster door drie ,georgirs of ,iberirs1 ter eere van ,johannes den ,dooper1 was gesticht2 wanneer dit was geschied1 wist hij niet4 ,het reusachtige convent telt niet minder dan dertig kerken1 rondom de hoofdkerk1 ook hier aan de ,panagia gewijd1 gegroept4 ,deze laatste heeft geen zijschepen4 ,eene eigenaardigheid van deze kerken op den berg ,athos1 is een groote half-ronde nis achter het koor1 die tot sakristie dient1 en waar het gewijde vaatwerk wordt bewaard4 ,de wanden der kerk zijn tot halve-manshoogte met gekleurde tichelsteenen bekleed2 daar boven begint het schilderwerk4 ,de fresko's van deze kerk zijn in #ahdf schoongemaakt en opgeschilderd geworden4 ,binnen in de kerk heeft deze onhandige restauratie niet de volle schade aangericht3 de schilder heeft althans de omtrekken der oude beelden gespaard1 en alleen de kleuren bedorven2 maar in het voorportaal heeft hij ten volle aan de buitensporigste dwaasheden bot gevierd1 zonder nogtans ontrouw te worden aan de voorschriften van het handboek4 ,men ziet hier eene gansche reeks van terechtstellingen1 waarbij1 met volkomen minachting van alle regelen der perspectief1 het bloed tot op den achtergrond tegen de zonderlinge gebouwen spat4 ,deze onhandige knoeiers ontzien zich niet1 de schilderijen der oude meesters1 onder het voorwendsel van ze te restaureeren1 volkomen te bederven4 ,maar toch1 deze schilderijen1 hoe slecht ook uitgevoerd1 maken desniettemin als decoratie een zeergoed effect1 en onderscheiden zich in dit opzicht gunstig van de1 uit het oogpunt der kunst1 veel voortreffelijker werken onzer meesters4 ,het begrip van decoratieve kunst--en dat behoort muurschildering toch in de eerste plaats te wezen--schijnt voor het tegenwoordige geslacht verloren gegaan4 ,wanneer ge een onzer moderne kerken binnentreedt1 met groote kosten1 dikwijls door zeer bekwame handen1 op nieuw beschilderd1 kunt ge niet nalaten1 onaangenaam getroffen te worden door het volkomen gebrek aan samenwerking tusschen den architect1 de schilders en de beeldhouwers4 ,ieder van hen heeft op zich zelf gearbeid1 zijne eigene opvatting en inspiratie gevolgd1 zonder zich om de anderen te bekommeren3 en de samenvoeging binnen een zelfde kader1 van kunstwerken1 ongetwijfeld met talent1 maar toch onder den invloed van geheel verschillende denkbeelden vervaardigd1 brengt een disharmonie voort1 die afstoot en hindert4 ,dit was niet alzoo in de oude gothische kathedralen der middeleeuwen1 en dit is ook niet alzoo hier op den berg ,athos4 ,hier verdwijnt de persoonlijkheid der kunstenaars2 ieder begrijpt zijne eigenaardige taak1 en tracht niet daar buiten te gaan4 ,geen stoute verkortingen verbreken den statigen eenvoud der architecturale lijnen2 het goud dringt zich niet aan u op2 en het mozaek smelt zijne sobere tinten samen met de kleurschakeeringen van het marmer4 ,het geheel is harmonisch1 omdat eene zelfde gedachte al de deelen bezielt en aan ieder zijne eigenaardige plaats en beteekenis aanwijst2 en deze minder dan middelmatige fresko's dragen er alzoo mede toe bij1 om aan het geheele gebouw het passende monumentale karakter te geven4 ,men vergat vooral niet1 ons twee afbeeldingen der ,heilige-,maagd te laten zien1 die op den geheelen berg in bijzondere eere worden gehouden4 ,de eerste hangt hoog boven den hoofdingang1 en is zeer moeilijk zichtbaar vanwege het dichte traliewerk4 ,een oude kaloyer1 die in het portaal zat1 verhaalde ons1 met groote breedsprakigheid1 de geschiedenis van dit beeld4 ,die historie kwam in 't kort hierop neer4 ,theophilus1 de patriarch van ,alexandri1 de vijand van den heiligen ,johannes ,chrysostomus1 had in zijn twist met den monnik ,isidorus1 eenige kloosters doen verbranden1 en de schilderijen die zij bevatten verstrooid4 ,een dezer schilderijen werd in zee geworpen1 door de golven op wonderdadige wijze naar den oever bij ,iveron gevoerd1 en door een kaloyer1 ,gabril genaamd1 uit het water getogen4 ,thans prijkt het heilige beeld boven de poort des kloosters4--,de andere afbeelding is in eene kleine kerk1 aan de heilige ,apostelen gewijd1 geplaatst2 het bijna zwart geworden paneel heeft1 op de hoogte van het gelaat1 eene breede wond of scheur1 waaruit bloeddruppelen heeten te vloeien4 ,men verhaalt u1 dat omstreeks het jaar #fej1 het klooster door zeeroovers overvallen en ingenomen werd4 ,hun hoofdman1 een ,ethiopir van geboorte1 drong tot in deze kapel door1 en trof de ,heilige-,maagd met zijn mes in het gelaat3 aanstonds vloeide het bloed uit de gapende wonde4 ,de rooverhoofdman1 door dit wonder getroffen1 bekeerde zich2 met al zijne makkers nam hij het monnikskleed aan1 en sleet zijn verder leven in het klooster4 ,in de grieksche kloosters wordt de gastvrijheid op den meest onbekrompen voet uitgeoefend1 en zonder aanzien des persoons3 ,joden en ,muzelmannen worden evengoed ontvangen als ,christenen4 ,niemand behoeft iets te betalen2 maar de ,grieken zijn handige diplomaten2 en zonder rechtstreeks iets te vragen1 weten zij u toch aan het verstand te brengen1 dat men eene of andere bijzondere gave van u verwacht1 indien ge sommige kostbare voorwerpen begeert te zien4 ,de higoumenos verhaalde ons1 dat onder de weinige vreemdelingen1 die hier vertoefd hebben1 sommigen ziek zijn geworden1 ondanks het zeer gezonde klimaat4 ,ik wil het gaarne gelooven4 ,hij die hier komt1 zonder bepaalde beweegreden1 zooals1 bij voorbeeld1 belangstelling in de oude kunstgewrochten1 moet al spoedig de prooi worden van doodelijke verveling4 ,het voedsel der monniken is slecht1 de kamers in de buitengalerijen zijn over dag brandend heet1 de zindelijkheid laat zeerveel te wenschen over1 en de bergpaden zijn bijna ontoegankelijk4 ,behalve de gulle ontvangst en de niet zeer rijke conversatie der monniken1 blijft er geene andere afleiding over dan de beschouwing der omringende natuur1 die inderdaad prachtig is en een onmetelijk panorama voor uwe blikken ontrolt4 ,ongelukkig brengt de kloosterregel mede1 dat de poorten met zonsondergang gesloten worden3 gij kunt dus des avonds den onmetelijken horizon alleen aanschouwen van een balkon1 dat als een zwaluwennest onder het dak hangt4 ,meermalen1 wanneer wij des nachts door het slaan op de simanders werden gewekt1 verlieten wij onze kamer1 om de nog half dommelende monniken naar de kerk te zien gaan4 ,het was een eigenaardig tooneel3 die waggelende1 door den ouderdom gebogen gestalten1 in lange mantels gehuld1 en flauwelijk verlicht door de flikkerende vlam der kleine lamp1 die ieder in de hand droeg1 langzaam langs de galerijen gaande1 terwijl de echo der sombere gangen en ommuurde binnenhoven het dof en aanhoudend geluid van de simanders herhaalde4 ,onwillekeurig herinnerde dit tafreel aan de voorstelling van het ,laatste ,oordeel1 zooals men die in sommige oude almanakken vindt4 ,op zekeren morgen gaven wij den wensch te kennen1 het klooster ,stavronikitas 7stanros1 kruis1 en nich1 overwinning7 te bezoeken1 ongeveer een paar mijlen van ,iveron verwijderd4 ,de higoumenos bezorgde ons eene boot met twee monniken1 fiksche roeiers1 die ons al spoedig op eene bloemrijke1 met rozen en myrthen begroeide plek aan wal zetten4 ,vandaar begaven wij ons te voet naar het klooster1 dat in zijn uiterlijk voorkomen meer op eene vesting dan op een godshuis gelijkt4 ,men had ons te ,karis met veel ophef van de schilderijen van ,stavronikitas gesproken2 maar het oogenblik voor ons bezoek bleek slecht gekozen te zijn3 bijna al de kerken waren gesloten4 ,men was op de binnenplaats bezig met herstellingen3 zaag en hamer werden ijverig gehanteerd2 het regende stof en steengruis3 wij hadden niet veel lust1 ons hier lang op te houden4 ,wij maakten dus haastig eenige schetsen en keerden naar de boot terug4 ,hebt gij het wonderdoende beeld gezien8 vroeg ons ,vader ,pachomius1 een onzer roeiers4 ,wij hadden het niet gezien1 en waren ook niet begeerig om voor dit doel terug te keeren en den tocht op nieuw te maken4 ,de zucht voor het wonderbare is overigens bij de ,oosterlingen zeer levendig2 en de geestelijkheid der grieksche kerk exploiteert die neiging wel wat veel4 ,den volgenden morgen konden wij te ,iveron op nieuw zien1 hoe diep die zucht bij het volk is ingeworteld4 ,nabij de poorten der kloosters staan eenige kleine kapellen1 kimisis genaamd1 waarin de lijken der monniken worden bijgezet4 ,ik zat met mijn vriend in een dier sedert lang verlaten grafkelders1 die geheel met doodsbeenderen was opgevuld4 ,wij hielden ons met phrenologische studin bezig1 toen ,janni1 onze albaneesche kawas1 binnentrad4--,dat is de schedel van een vroukolakas 7bezetene71 zeide hij1 op het doodshoofd wijzende1 dat ik in de hand had2 zie maar de zwarte tanden4--,dat bewijst alleen1 dat hij slechte tanden had1 antwoordde mijn vriend4--,hebt gij dan nooit een bezetene gezien1 effendi8--,neen4--,ik wel4 ,te ,kavela woonde een man1 ,makalakis genaamd1 die het booze oog had en zijn leven lang de andere menschen allerlei kwaad had gedaan4 ,ging hij door het veld van zijn buurman1 dan verlepte de tabak1 en de vrouwen1 die hij aanzag1 werden onvruchtbaar4 ,op zekeren dag vond men hem dood bij den tsarchi4 ,hij was zwart1 zooals de menschen1 die aan de pest gestorven zijn4 ,dat is een slecht teeken1 zeide de pappas4 ,een jaar lang spookte de ziel van ,makalakis om de naburige huizen4 ,eindelijk ging men den pappas halen en groef men het lijk op4 ,het lichaam was geheel zwart1 maar overigens ongeschonden1 als ware hij den vorigen dag gestorven4 ,wij zullen den bisschop halen1 sprak de pappas4 ,de bisschop was een heilig man1 en toen hij bij het lijk kwam1 begon het vleesch zich aanstonds te ontbinden1 maar de beenderen bleven zwart2 en dat is niet natuurlijk1 effendi2 en de schedel1 dien gij daar in de hand hebt1 is van een bezetene4--,toen wij des avonds onze ontmoeting aan den logotheet verhaalden1 antwoordde hij droogjes3 ,dat is waar4--,wij begrepen dat het beter was1 niet verder aan te dringen4 ,,iv4 ,den #b;den ,juni namen wij afscheid van den higoumenos1 om ons naar het klooster ,philotheos te begeven4 ,wij moesten den weg derwaarts op een muilezel afleggen1 want een ander middel van vervoer wordt door de monniken niet gebruikt4 ,zulk een rit op een zeer slecht opgetuigden muilezel1 met een uiterst primitief zadel1 langs een steil en ongemakkelijk bergpad1 is verre van aangenaam4 ,telkens stuitten wij op diepe kloven en ravijnen2 dan bleven de ezels1 ondanks vermaningen en bedreigingen1 stokstijf staan1 tot eindelijk een der monniken die ons geleidden1 over de kloof heensprong1 waarop de ezels volgden4 ,dit een en ander hield ons zoolang op1 dat ik reeds vreesde1 dat wij de ophaalbrug van het klooster opgetrokken zouden vinden1 en in het xenodokion zouden moeten overnachten4 ,dit xenodokion is een soort van loods1 buiten het klooster1 waar de reizigers1 die na het sluiten der poort aankomen1 hun intrek kunnen nemen4 ,elken avond1 een half uur voor zonsondergang1 komen de monniken bijeen om voor de dwalende reizigers te bidden1 terwijl de simanders van verre de echo's der bergen doen weergalmen4 ,een kaloyer waakt den geheelen nacht in het xenodokion1 en voorziet menschen en beesten van levensmiddelen1 in afwachting dat de poort van het klooster geopend wordt4 ,philotheos werd in de tiende eeuw gesticht door drie kaloyers van den ,olympus3 ,arsenius1 ,dionysius en ,philotheos4 ,de superieur kon1 naar het mij voorkwam1 niet veel jonger zijn dan honderd jaar4 ,hij had een zeer werkzaam aandeel genomen aan den onafhankelijkheidsoorlog in #ahba1 en nog1 wanneer hij daarvan sprak1 tintelden zijne oude oogen van jeugdig vuur4 ,hij was een dergenen--helaas6 hun aantal was niet zeer groot--die hunne stille cel op den berg hadden verlaten1 en met het kruis in de eene1 het geweer in de andere hand1 naar de vlakte waren afgedaald4 ,de weinige monniken1 die aan den strijd deelnamen1 sloten zich aan bij de opgestane ,grieken in ,macedoni4 ,diamantis kwam1 aan het hoofd zijner ,albaneezen1 hun te hulp2 hij nam eene positie in op het schiereiland ,pallene1 tegenover den berg ,athos1 en sloeg de ,turken onder ,youssouf-bey4 ,maar weldra kwamen zij in grooten getale terug1 aangevoerd door ,aboudouloub1 psja van ,salonika2 en nu moesten de ,grieken voor de overmacht wijken4 ,de schrik verspreidde zich op den heiligen berg4 ,de monniken verlieten ,karis1 brachten hunne schatten in veiligheid aan boord van een schip1 en trokken zich terug in de sterke kloosters van ,zographos en ,hirophon4 ,aboudouloub1 geen aanval op deze geduchte vestingen durvende wagen1 knoopte onderhandelingen met de monniken aan4 ,hij bezwoer hun plechtiglijk1 dat hunne eigendommen geerbiedigd zouden worden2 maar het was volstrekt noodig1 tijdelijk eene bezetting in hunne kloosters te leggen4 ,die voorwaarden worden aangenomen3 maar zoodra de psja eenmaal den voet binnen het klooster had gezet1 brak hij natuurlijk zijn woord en begon de plundering4 ,gelukkig hadden de monniken1 wetende met wien zij te doen hadden1 al hunne kostbaarheden1 hunne relikwien1 en een deel van hunne artillerie naar ,laura laten brengen1 zoodat de admiraal ,combaris1 die voor ,thasos kruiste1 nog tijd had1 dit alles aan boord te nemen4 ,naar ,egina overgebracht1 werden al deze voorwerpen later naar den ,athos teruggevoerd4 ,vroeger werden in het klooster ,philotheos allerlei kunsten1 bedrijven en handwerken beoefend1 zooals nog de vele werkplaatsen bewijzen1 rondom de katholikon1 de hoofdkerk1 gegroept4 ,dit was trouwens in verreweg de meeste kloosters het geval4 ,tegenwoordig beoefent men er nog alleen1 behalve de architectuur1 de schilder- en graveerkunst1 beiden op een zeer lagen trap gedaald1 benevens de kunst van houtsnijden4 ,deze laatste is tot een hoogen graad van volkomenheid opgevoerd4 ,de monniken weten1 met verwonderlijke bekwaamheid1 allerlei kunstwerk van hout te vervaardigen2 ik heb op den berg ,athos kruisen1 triptyken1 iconostasen 7beschotten1 die het koor van het schip der kerk scheiden71 koorstoelen1 enz4 gezien1 die inderdaad meesterstukken van geduld en rijke vindingskracht waren4 ,maar het diakonikon van ,philotheos is ook nog rijk aan meesterstukken van goudsmidswerk4 ,men toonde ons1 onder anderen1 den met drijfwerk versierden band van een slavisch handschrift3 zeker een der uitnemendste kunstgewrochten van het klooster1 dat gerust kon wedijveren met andere1 soortgelijke meesterstukken in de schatkamer van ,karis1 waar zoo menig kostbaar overblijfsel der oude kerkelijke kunst wordt bewaard4 ,als eene proeve verwijzen wij naar het houten1 in goud gevatte kruis en naar het prachtig gebeeldhouwde koffertje1 waarvan de afbeeldingen hiernevens zijn gevoegd4 ,na een kort bezoek aan het klooster ,caracallos1 aldus naar den stichter genoemd1 landden wij den #f;en ,juni in de haven van ,laura1 aan de oostelijke punt van den berg1 aan den voet van het klooster4 ,vroeger was het klooster van ,laura het eerste in aanzien1 in omvang1 in bevolking1 in rijkdom2 tegenwoordig bekleedt het nog slechts den derden rang onder de kloosters van den berg ,athos4 ,stilte heerscht in de lange portieken2 de torens en bolwerken storten in puin3 en om de verlaten galerijen ziet men hier en daar het klimop zich ranken4 ,wie den grooten meester der byzantijnsche schilderschool1 ,manuel ,panselinos1 in zijne werken wil bestudeeren1 vindt daartoe te ,laura de uitnemendste gelegenheid4 ,men kan hier zelfs de vroegere ontwikkeling der byzantijnsche kunst nagaan1 door de vergelijking van de fresko's van ,panselinos met die in de trapeza1 welke uit een vroeger tijdperk afkomstig zijn4 ,nevens de grootsch gedachte en met vaste hand uitgevoerde scheppingen des meesters1 maken deze magere figuren1 met haar nauwsluitende draperin en haar stijf afgemeten houdingen1 een zonderlingen indruk4 ,dit schijnt navolging van het antieke1 en is inderdaad niets anders dan koude manier en akademiestijl4--,ik merkte reeds op1 dat de ,byzantijnen getoond hebben1 volkomen de eischen der decoratieve kunst te verstaan1 ook al laat de techniek bij hen veel te wenschen over4 ,de compositin van ,panselinos kenmerken zich vooral door dien zuiveren smaak1 de vrucht van de studie der antieken2 en moeilijk kan men zich iets eenvoudigers en rustigers denken dan de decoratie van de katholikon van ,laura4 ,de kalme gemakkelijkheid der conceptie en de ernstige rust der lijnen doen voor ons1 aan gansch andere vormen en al de kunstgrepen en toovermiddelen der moderne kunst gewend1 het geheel bijkans koud en levenloos schijnen1 maar weldra gewent men zich aan deze soberheid van kleuren1 en dan blijkt ook hier de harmonie van het geheel zoo volkomen begrepen1 dat men geneigd zou zijn1 ,panselinos niet alleen voor den schilder1 maar ook voor de architect van het gebouw te houden4 ,te ,laura heeft ,panselinos hetzelfde stelsel van decoratie toegepast als te ,karis3 maar de regen heeft maar weinig overgelaten van het werk van den meester in de hoofdkerk van ,karis1 die zeventig jaren lang ongedekt bleef4 ,groote beelden1 ten halven lijve geschilderd1 nemen het onderste gedeelte van den muur in1 en worden van de figuren aan het gewelf gescheiden door eene reeks compositin van minder groote afmetingen4 ,ziehier de volgorde3 achter in den grooten koepel1 den ,heiland2 daaronder de engelen1 de aartsengelen en de cherubynen1 links1 als men met het gelaat naar het koor staat3--,jezus voor ,pilatus1 het ,lijden 7eene bewonderenswaardige compositie in drie afdeelingen7 en de ,opstanding2 boven en beneden de strook van emailwerk1 die boven de koorstoelen loopt1 de heilige strijders en martelaars1 ,sint-,george1 ,sint-,demetrius1 ,sint-,procopius1 ,sint-,theodorus en ,sint-,mercurius4 ,rechts1 ,jezus voor de schriftgeleerden1 de ,kindermoord1 de ,intocht in ,jeruzalem1 en de ,verkondiging van den engel4 ,boven de poort van den narthex 7het voorportaal71 de ,dood der ,heilige-,maagd4 ,voor de bronzen deuren van dit voorportaal1 een geschenk van ,nicephorus ,phokas1 rust op slanke zuiltjes de doopkapel1 of1 zooals de ,grieken haar noemen1 de phiale4 ,langs den rand van het marmeren doopvont zijn vogels gebeeldhouwd1 die uit den gewijden beker drinken3 een symbool der communie2 twee middelmatig uitgevoerde leeuwen moeten de kaarsen dragen4 ,aan het gewelf is de ,madonna afgebeeld1 met dit monogram3 ,zodochos ,pg de levengevende fontein2 en in een der boogvakken1 ,sint-,athanasius1 op eene rots slaande2 waaruit water vloeit4 ,de legende verhaalt namelijk1 dat toen ,sint-,athanasius het klooster van ,laura bouwde1 de handlangers van den ,booze de beken en bronnen deden opdrogen2 de heilige man wendde zich toen tot de ,panagia1 zijne patronesse1 die hem een ijzeren roede ter hand stelde1 en gelastte daarmede op de rots te slaan1 waaruit dadelijk water vloeide4 ,in het diakonikon kunt ge nog de roede zien1 en de bron zelf op weinige schreden afstands van het klooster4 ,de president van de raad der ,epitropen1 ,vader ,melchizedek1 toonde ons met blijkbaren zelfvoldoening1 de relikwien en de kostbaarheden van het klooster2 want ,laura is nog altijd het rijkste klooster van den berg ,athos4 ,ik kan niet al de kruisen1 relikwien1 wierookvaten en andere gewijde zaken opnoemen1 die wij te zien kregen4 ,bovenal trof mij een gouden tabernakel met prachtig email en drijfwerk1 in den vorm eener basiliek4 ,deze tabernakel wordt alleen op hooge feestdagen buiten de kerk gebracht3 het was dus wel eene groote gunst1 dat men ons toestond1 van dit meesterstuk eene photographische afbeelding te vervaardigen4 ,eene kleine1 medicinale kuur had echter aller hart voor ons gewonnen4 ,de monniken weten niets van geneeskunst1 en bemoeien zich niet met geneesheeren2 ondanks dat1 of misschien juist daarom1 worden zij dikwijls over de honderd jaar oud4 ,bij onze komst in het klooster was juist de lange vasten1 waarin men niets dan olijven en kaviaar gebruikt1 voorbij3 de monniken zagen er zeer slecht uit en waren ook niet zeer pleizierig gestemd4 ,wij dienden allen eene dozis calomel toe1 hetgeen de meest gewenschte uitwerking had4 ,uit dankbaarheid zouden zij ons wel het geheele klooster ten geschenke hebben willen geven1 te meer daar het verblijf in het groote1 sombere gebouw hun maar half scheen te bevallen4 ,in den omtrek van het klooster hebben zij overal cellen en kluizen opgericht1 waar zij gewoonlijk verblijven4 ,rondom die kluizen zijn kleine tuinen aangelegd1 die aan het geheel een zeer bevallig voorkomen geven4 ,ik meen reeds gezegd te hebben dat de berg ,athos #bjff meters hoog is4 ,aan de grens der eeuwige sneeuwvelden staat de kapel van ,sinte-,anna1 waar de monniken jaarlijks1 in de maand ,augustus1 heentrekken1 om gebeden tot de ,heilige-,maagd op te zenden4 ,de ,athos heeft dit met vele andere bergen gemeen1 dat hij zeer moeilijk te beklimmen is1 en dat men1 boven gekomen1 bijna niets ziet--dan de beelden in de kapel van ,sinte-,anna3 eene groote merkwaardigheid trouwens in eene grieksche kerk1 waar dergelijke zaken streng verboden zijn4 ,zooals men weet1 duldt de grieksche kerk in hare heiligdommen alleen schilderijen en mozaeken1 maar noch standbeelden noch relifs4 ,volgens de monniken moest men in de kapel van ,sinte-,anna van dezen regel afwijken1 omdat het op die hooge bergspits onmogelijk was1 andere dan bronzen beelden te hebben4 ,het klooster ,vatopedi1 dat wij vervolgens bezochten1 ligt aan den oever der zee1 in eene vallei1 die door hooge wouden tegen de heete zuidenwinden gedekt is2 de lucht is er des avonds vrij koel4 ,dit klooster is het meest bevolkte van alle op den berg2 nergens zijn de omstreken dan ook zoogoed bebouwd4 ,toch is het er verre af1 dat de monniken van dezen zoo vruchtbaren grond al het voordeel zouden trekken1 dat daarvan te trekken is4 ,wanneer de hellingen niet al te steil zijn1 bezaaien zij de velden2 elders laten zij de boomen naar willekeur opschieten1 plukken de vruchten1 die aan de lage takken hangen1 en wachten tot de anderen van zelf afvallen4 ,omtrent de stichting van het klooster verhaalt men u eene anecdote1 die hoogstwaarschijnlijk slechts eene fabel is4 ,de zonen van ,theodosius1 ,arcadius en ,honorius1 gingen met hunne moeder van ,napels naar ,konstantinopel1 toen zij1 op de hoogte van ,imbros1 door een geweldigen storm werden overvallen4 ,arcadius viel in zee1 en werd door de kluizenaars van den berg ,athos gevonden1 liggende op een frambozestruik4 ,de kluizenaars1 die aan de schoonheid van het kind zijne vorstelijke afkomst herkenden1 brachten hem naar ,konstantinopel2 en toen ,arcadius later den troon beklom1 stichtte hij op dezelfde plek1 waar de golven hem aan land hadden gezet1 een klooster1 waaraan hij den naam gaf van ,vatopedi 7van btos1 frambozestruik1 en paidou1 kind74 ,in de vorige eeuw verwierf het klooster een grooten roem door de theologische school1 die ,eugenius ,boulgaris en ,nicephorus ,theodoxis binnen zijne muren stichtten4 ,men vindt hier vele kerken2 de hoofdkerk bezit fresko's van ,panselinos1 die ongelukkig sterk zijn geretoucheerd2 ook ziet men er fraaie mozaeken1 onder anderen een zeer goed tetramorphe4 ,de tetramorphe is de vereeniging1 in een beeld1 van de vier symbolen der evangelisten3 de engel van ,mattheus1 de arend van ,johannes1 de leeuw van ,marcus1 de os van ,lukas4 ,de ,grieken1 die ter bedevaart naar den ,heiligen-berg gaan 7iedere orthodoxe ,griek behoort eenmaal in zijn leven dien pelgrimstocht te ondernemen71 landen te ,vatopedi1 dat door zijn houthandel1 meer dan de andere kloosters1 met de steden langs de kust van ,azi in betrekking staat4 ,een pappas van ,smyrna1 die naar ,karis was geweest om zijne papieren te laten viseeren1 verzocht met ons mede te mogen gaan om de andere kloosters te bezoeken4 ,hij had zijne twee zonen bij zich2 de jongste vertoonde op zijn schoon gelaat die eigenaardige mengeling van fieren adel en zachten weemoed1 die de bewoners van het oude ,ioni beter hebben bewaard dan de ,grieken van ,attika4 ,na een verblijf van eenige dagen te ,vatopedi1 vertrokken wij1 in gezelschap van den pappas en zijne twee zonen en van den higoumenos van ,esphigmenou1 die naar zijn klooster terugkeerde4 ,dit klooster is1 voor eenige jaren1 bijkans geheel vernieuwd2 het dankt zijn naam aan zijne ligging in eene zeer nauwe vallei4 ,het werd1 naar men wil1 door ,theodosius den ,jonge en zijne zuster ,pulcheria aan den heiligen ,simeon gewijd4 ,in het klooster ,esphigmenou leefde destijds de patriarch ,anthymos1 die reeds tweemalen den troon van ,konstantinopel had bekleed4 ,het is wellicht niet onbelangrijk1 met een enkel woord de eigenaardige positie te omschrijven1 waarin de patriarch van ,konstantinopel1 sedert #adec1 is geplaatst4 ,toen ,mahomed ,,ii aanstalten maakte om ,konstantinopel te belegeren1 zond de keizer ,constantijn naar ,rome1 om nog eenmaal de hulp der westersche ,christenheid in te roepen4 ,een deel van de hooge grieksche geestelijkheid1 vreezende dat zijn invloed zou afnemen1 indien de door ,rome gewenschte vereeniging met de katholieke ,kerk tot stand kwam1 schaarde zich aan de zijde van den monnik ,genadius1 en werkte de pogingen des keizers tegen4 ,stond ,genadius1 zooals sommigen verzekeren1 in geheime verstandhouding met den sultan8 ,dit kan niet stellig worden bewezen2 wij willen daarom liever aannemen dat de monnik1 na den val der stad1 alleen in het belang zijner overwonnen geloofsgenooten1 van den overwinnaar den hoogen rang van patriarch vroeg en verkreeg4 ,wat hiervan zij3 ,mahomed ,,ii bekleedde ,genadius niet alleen met de volle geestelijke macht over zijne geloofsgenooten1 maar ook nog met het burgerlijke en rechterlijke gezag1 en benoemde hem tot hoofd der grieksche natie4 ,sedert dien tijd is de oecumenische patriarch van ,konstantinopel de opperste rechter in alle burgerlijke en crimineele zaken2 hij doet uitspraak in alle rechtsgedingen1 sluit de huwelijken1 heft de belastingen1 verkoopt de aflaten en oefent nog verschillende andere functin uit4 ,het is waar dat eene zware verantwoordelijkheid tegenover de ,porte op hem rust1 en dat zijn verkiezing hem veel geld kost2 maar zoo het pallium aan den meestbiedende verkocht wordt1 zijn het toch altijd de raas1 die de kosten betalen4 ,men kan zich voorstellen hoe veelvuldig de verkiezingen zijn1 wanneer men bedenkt dat eene eenvoudige aanvrage van de synode der metropolitanen1 die allen op de patriarchale waardigheid vlammen1 voldoende is om den patriarch te doen afzetten4 ,er leven op dit oogenblik niet minder dan zes afgezette patriarchen in de verschillende grieksche kloosters4 ,het hoofd der grieksche kerk1 hoe ook schijnbaar met groote macht bekleed1 is in waarheid een slaaf en machteloos werktuig in de handen der turksche regeering3 geen wonder dat geen enkel dezer patriarchen iets gedaan heeft om het grieksche volk uit zijne vernedering en zijn verval op te heffen4 ,zelf slaven van een despoot1 zijn zij op hunne beurt despoten1 die alle verkeerdheden en misbruiken1 waarop hunne macht steunt1 met hand en tand vasthouden4 ,den #bhsten ,juni vertrokken wij1 met den pappas en zijne beide zonen1 naar het klooster ,kiliandari1 bijna aan het uiteinde van den berg1 waar hij in de kleine vlakte uitloopt1 die hem met het schiereiland verbindt1 gelegen4 ,de hoofdingang is somber2 maar de ruime binnenplaats met hare dubbele rij bogen boven elkander1 ziet er netjes en vroolijk uit4 ,de met gekleurde steenen ingelegde gevel van de hoofdkerk maakt ook een prettigen indruk4 ,boven de muren verheffen zich de met statig bosch begroeide berghellingen4 ,het landschap is ontegenzeggelijk schoon3 maar op den duur worden deze bergen1 die u aan alle kanten omringen1 wel wat vermoeiend en neerdrukkend1 en bijwijle verlangde ik naar een vrij uitzicht1 naar een dier wijde horizonten onzer vlakke velden1 waar men aan den verren gezichteinder1 boven den zoom van groen1 den spitsen kerktoren ziet oprijzen1 die het verscholen dorpje verraadt4 ,de kloosters ,kiliandari en ,zographos worden door servische en bulgaarsche monniken bewoond1 die zich door de donkerder kleur van hun gewaad van de grieksche kaloyers onderscheiden4 ,de ,bulgaren en ,servirs behooren beiden tot den grooten slavonischen stam2 langen tijd bezaten zij ook eene eigene ,slavonische liturgie2 maar in #agcg wist de patriarch van ,konstantinopel te bewerken1 dat in de servische en bulgaarsche kerken de grieksche liturgie1 en daarmede de grieksche taal1 werd ingevoerd4 ,de afstand tusschen ,kiliandari en ,zographos bedraagt hoogstens vier mijlen1 maar het pad1 dat1 immer stijgende1 door prachtige pijnbosschen loopt1 maakt zoovele krommingen1 dat men wel het dubbele van den afstand aflegt1 eer men te ,zographos komt1 dat boven op eene bergspits1 op eene duizelingwekkende hoogte1 allerschilderachtigst is gelegen4 ,wij bleven hier twee dagen3 niet zoozeer om de aan manuscripten rijke bibliotheek en de overvloedig met schilderijen versierde kerken1 maar vooral om van de zeldzame schoonheid van het landschap te genieten4 ,de kloosters van ,castamoniti1 ,dokiarios en ,sint ,xenophon1 die wij vervolgens bezochten1 onderscheiden zich door niets merkwaardigs4 ,bij ons vertrek van het laatste klooster1 namen wij afscheid van onzen pappas1 die zijn tocht naar het russische klooster vervolgde1 terwijl wij naar ,karis terugkeerden4 ,daar voltooiden wij onze verzameling van kopien naar gravuren en schilderijen1 en kochten verschillende voorwerpen1 die door de monniken en kluizenaars van den berg vervaardigd worden1 en in de kloosters en winkels van ,karis te koop worden aangeboden4 ,eindelijk1 na nog een kort bezoek aan het naburige klooster ,xiropotamos1 aan de kleine haven van ,daphne1 scheepten wij ons in aan boord van eene tartane1 die het anker in het aardige haventje uitwierp1 en ons naar ,salonika terugvoerde4 ,,aanteekening #a ,styliten3 kluizenaars1 die zich op den top eener zuil hadden teruggetrokken1 dien zij nooit verlieten4 ,de beroemdste onder hen is ,sint-,simeon ,stylites4