,historical ,microreproductions 7www4canadiana4org77 ,,inaugureele ,,rede van ,,hieronymus ,,david ,,gaubius1 ,waarin ,wordt ,aangetoond1 dat de ,scheikunde met recht een plaats verdient onder de ,akademische ,wetenschappen1 ,gehouden op den #basten ,mei #agca1 ,toen ,hij het ,openbare ,ambt van het ,houden van ,voordrachten over de ,scheikunde aan de ,leidsche ,akademie ,plechtig ,aanvaardde 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 ,illustration3 ,,hieronymus ,,david ,,gaubius ,medicinae ,doctor4 ,ejusdem et ,chemiae et ,collegii ,practico-,medici in ,,academia ,,batava1 quae ,,leidae est1 ,,professor ,,ordinarius ,tekst onduidelijk3 naam van de drukker8 ,script unclear3 printer's name8 ,aan de zeer doorluchte en edele mannen1 curatoren der ,leidsche ,akademie1 ,,johannes ,,hendrik1 ,,graaf ,,van ,,wassenaer1 heer van ,opdam1 ,hensbroek1 ,spierdyk1 ,zuydwyk1 ,kernchem en ,lage1 enz4 enz4 ridder van de ,johanniterorde1 lid van de ridderschap der edelen van ,holland1 afgevaardigde ter ,staten-generaal enz4 enz41 ,,johannes ,,trip1 doctor in de beide rechten1 drost in ,berkenrode1 lid van den raad van de stad ,amsterdam1 op dit oogenblik voorzitter der burgemeesters1 bewindhebber der ,o4-,i4 ,compagnie1 enz4 enz41 ,,arend ,,bruno',,szoon ,,van ,,der ,,dussen1 doctor in de beide rechten1 lid van den raad der stad ,delft en oud-burgemeester1 afgevaardigde ter hoogmogende ,staten van ,holland1 enz4 enz41 en aan hun ambtgenooten1 de zeer aanzienlijke en waardige mannen1 burgemeesters der stad ,leiden1 ,,abraham ,,hoogenhouck1 doctor in de beide rechten1 voorzitter der burgemeesters1 ,,dani,l ,,van ,,alphen1 doctor in de beide rechten1 ,,hendrik ,,van ,,willigen1 doctor in de beide rechten1 ,,gerhard ,,emile ,,van ,,hoogeveen1 doctor in de beide rechten1 ,ook aan den zeer voortreffelijken heer ,,david ,,van ,,royen1 doctor in de beide rechten1 secretaris der stad ,leiden1 geheimschrijver der zeer doorluchte curatoren en zeer aanzienlijke burgemeesters1 draagt gaarne en naar verdienste deze redevoering op de aan hun voortreffelijke en roemrijke personen zeer verknochte dienaar ,,hieronymus ,,david ,,gaubius4 ,,inaugureele ,,rede van ,,hieronymus ,,david ,,gaubius1 ,waarin ,wordt ,aangetoond1 dat de ,scheikunde met recht een plaats verdient onder de ,akademische ,wetenschappen1 ,indien mij ooit op het schouwtooneel mijns levens een groote en vreemde lotswisseling overkwam1 dan is het wel deze1 die ik hier thans beleef4 ,de plaats is ongewoon2 de toevloed der menschen grooter dan gebruikelijk is en van die allen zijn gelaat en oogen op mij gericht2 de taak is mij vreemd2 alles is geheel en al nieuw3 alles heeft plotseling een vreemd voorkomen aangenomen en verontrust mijn gemoed door een even groote verbijstering als bezorgdheid4 ,immers in een ,akademische feestvergadering noodigt men mij1 een scheikundige1 uit een redevoering te houden1 en wel aangezien de aard van mijn ambt dat zoo vereischt1 over de ,scheikunde4 ,of wordt wel ergens grooter onderscheid gevonden dan1 dat tusschen ,,mercurius#a en ,,vulcanus bestaat8 ,of is er wel een der wetenschappen1 die verder staat van de bevalligheden der welsprekendheid dan de ,scheikunde8 de ,scheikunde1 zeg ik1 die1 ruw en altijd bezig1 zich niet bekommerend om een meer gepolijsten stijl1 zich evenmin toeleggend op de lokmiddelen der welsprekendheid als er voor geschikt1 geheel opgaat in haar werk en haar beoefenaars niet door woorden maar door het vuur de wijsheid1 door proeven wijsgeerig redeneeren leert4 ,note #a3 ,god der welsprekendheid4 7,vertaler47 ,bezoekt met den geest althans1 als het u belieft1 een scheikundige werkplaats6 ,wat meent gij wel daar te zullen vinden8 ,soms een opeenhooping van talrijke boeken en ontelbaar veel deelen van schrijvers netjes geordend alle in hun kasten8 ,soms de gedenkteekenen der oude welsprekendheid zoo gewenscht voor de redenaars1 of een spreekgestoelte weergalmend van de stem eens ,,tullius#b8 ,niets voorwaar van die dingen3 ,de inrichting1 die hier zich voordoet1 is geheel anders3 volkomen anders zijn de hulpmiddelen3 verschillende rijen namelijk van fornuizen1 die telkens weer op andere wijze zijn saamgesteld1 welke rijen geschikt zijn om iedere sterkte van het vuur uit te houden2 kastjes tot aan de zoldering opgebouwd1 geheel gevuld met zooveel mogelijk voorwerpen door de wetenschap vervaardigd1 die weldra weer moeten dienen om nieuwe in gereedheid te brengen2 tallooze soorten van vaatwerk1 dat in stof en gedaante verschilt2 een hoop kolen en zoden1 die nooit mag op raken2 bij de hand zijn voor het gebruik verschillende soorten van zeven1 spatels1 blaasbalgen1 tangen en al het andere1 dat vereischt wordt om het vuur f te onderhouden f te regelen4 ,te midden daarvan zult gij den meester niet werkeloos bij zijn katheder zien neerzitten1 maar hoe hij zijn handen zwart van kool in zwijgende aandacht aan het werk slaat1 hoe hij gehuld in rook1 bedekt met asch en roet nu eens met het felste vuur de hardste metalen vloeibaar maakt1 dan weer een stof uit het plantenrijk met levende vlammen doet branden2 hoe hij aan den eenen kant met de grootste voorzichtigheid tegengestelde lichamen bij elkaar brengt1 die zich dra in een vlammenbrakenden strijd zullen storten2 aan den anderen kant door een matige warmte de vermogens der stoffen te voorschijn roept door het druppelen van water naar een bepaald getal te regelen2 en bij een andere gelegenheid die vermogens na ze te voorschijn te hebben geroepen door een natuurlijke lauwe temperatuur nauwer bindt en afdeelt2 in n woord3 hoe hij geheel tusschen zijn fornuizen levend1 zich slechts bezighoudend met het aanwakkeren1 toepassen en regelen van het vuur1 de werking daarvan op lichamen op alle mogelijke wijzen nagaat4 ,dit is zijn werk1 hiervoor spant hij zich alleen in4 ,note #b3 ,m4 ,tullius ,cicero4 7,vertaler47 ,hier zou iemand tevergeefs zoeken naar de gladgevijlde spreekwijzen van de eeuw van ,,augustus2 tevergeefs naar de bekoorlijke aanlokselen der redekunst4 ,niet de ooren worden hier gestreeld maar de oogen3 en niet door woorden wordt instemming gewonnen1 maar door de getuigenissen van feiten ontwrongen4 ,hoe denkt gij dan1 dat een scheikundige te moede is1 wanneer hij uit de vuile werkplaats van ,,vulcanus in het daglicht getrokken naar een plaats1 op welke aller blikken zijn gevestigd1 van zijn fornuizen weggeroepen naar het spreekgestoelte1 dat slechts gewijd is aan de meest gepolijste redevoeringen1 zich gedwongen ziet het werk van een redenaar op zich te nemen6 ,welke stof gelooft gij1 dat hem ten dienste staat1 terwijl de noodzakelijkheid op hem rust te spreken in tegenwoordigheid van de eerste mannen in den staat1 in de vergadering van zeer wijze hoogleeraren1 ten slotte onder de oogen van menschen1 die ten zeerste uitmunten in elke soort van wetenschap1 over een wetenschap1 die den meesten van hen onbekend is4 ,inderdaad als hij in zijn schroomvalligheid blijft steken1 zal hij licht verdienen1 dat men hem vergeeft4 ,waarlijk dit lot drukt mij1 deze last drukt heden op mijn schouders3 en uit mij zelf doen zich voor mij geen hulpmiddelen op1 om op te steunen4 ,ja zelfs doen de geringheid mijner krachten1 die ik mij zeer goed bewust ben1 en de mij ingeschapen bedeesdheid1 geheel ongeschikt om iets in het openbaar1 hoe dan ook1 te verrichten1 zelfs dien moed mij ontzinken1 dien mij de jeugd1 stoutmoedig om zich aan alles te wagen1 misschien zou geven4 ,wanneer ik dus overal rondzie1 blijft er slechts n ding over1 waartoe ik mijn toevlucht kan nemen4 ,uw buitengemeene welwillendheid1 hooggeschatte hoorders1 die reeds zoo dikwijls zij ondervonden hebben1 die de moeilijke taak drukte van uit dit spreekgestoelte het woord te voeren4 ,deze maakt1 dat gij zoo zacht van oordeel zijt1 dat gij ieder naar zijn eigen maatstaf metend geenszins dingen eischt1 die iemands krachten te boven gaan3 daar gij nu anderen dit zoo edelmoedig hebt getoond1 waarom zou ik dit dan van uw kant ook mij zelf niet in het vooruitzicht stellen1 voor wien zooveel redenen van nog grooter gewicht pleiten8 ,zeker is een rechtvaardig verzoek door geen billijk persoon ooit van de hand gewezen4 ,hierop vertrouwend gord ik mij aan tot het werk zelf1 waarvan het onderwerp zal ontleend zijn aan dat ambt1 dat ik plechtig aanvaard1 en uw geachte verzameling niet onwaardig4 ,ik zal namelijk trachten aan te toonen1 dat de ,scheikunde met recht een plaats verdient onder de ,akademische wetenschappen4 ,en terwijl ik dat doe1 bezweer ik u met aandrang1 dat gij u in het luisteren even als in het beoordeelen welwillend tegen mij toont4 ,want de afloop mijner redevoering zij gunstig of ongunstig1 in beide gevallen zal ik steeds tot uw goedgunstigheid verwezen worden1 om die f dank te zeggen f om toegeeflijkheid te smeeken4 ,de ,akademies zijn volgens de wet1 waardoor wij ze heden geregeld zien1 openbare plaatsen bestemd om de meer edele wetenschappen en kunsten te onderwijzen en te leeren1 en dien ten gevolge voorzien van die voorwaarden en middelen1 waardoor dit voorgenomen doel kan worden bereikt4 ,derhalve wordt bij deze maar niet aan iedere kunst of wetenschap een leerstoel toegestaan1 maar het is noodig1 dat de wetenschap1 die aan de ,akademie vasten voet wil vatten1 boven de bevatting van het gemeene volk zich verheffend1 uitblinke door een zekeren glans van adeldom4 ,bijaldien ik dus met zekere bewijzen zal aantoonen1 dat de ware kenteekenen van dien adeldom1 nadat ik ze openlijk heb uiteengezet1 de ,spagyrische wetenschap#c toekomen1 zal dan niet de goede grond en de waarheid van hetgeen ik mij heden heb voorgesteld te bewijzen1 vast staan8 ,note #c3 ,als afleiding wordt opgegeven3 7uit elkaar7 trekken en vereenigen1 verzamelen4 ,de wetenschap1 die scheidt en vereenigt1 zou dus bedoeld worden4 7,vertaler47 ,de deugd eenig en alleen1 als wij den ,dichter#d moeten geloof schenken1 verleent den mensch adeldom4 ,maar deze is niet de gave van n dag1 noch is die de ware1 zoo dikwijls als hij uit niets anders kan bewezen worden dan uit de afkomst4 ,hetzelfde echter is op dezelfde wijze het geval bij de wetenschappen1 slechts moet dat1 wat daar aan de deugd is toegekend1 hier worden toegekend aan het nut4 ,voorzeker zoeken zij zich op goedkoope wijze een lauwerkransje te verdienen1 die1 als zij de waardigheid van een wetenschap willen toonen1 zich verbeelden dit fraai te doen1 wanneer zij zakelijk uiteenzetten1 hoe haar oorsprong uit de eerste eeuwen afgeleid kan worden1 en het buitengewone genot in de werken ervan gelegen1 of hoeveel en hoe groote beoefenaars zij heeft gesteld1 terwijl zij zich ondertusschen weinig bekommeren over het nut1 zonder hetwelk toch alles niets wil zeggen1 al is het oud1 aangenaam of beroemd door welke namen ook van volgelingen2 want dit zijn uiterlijke dingen en sieren veeleer den waren adeldom op dan dat ze hem uitmaken4 ,het nut is de maatstaf1 waarnaar degeen1 die alleen de werkelijke waarde der dingen weet vast te stellen1 de wijze1 haar afmeet4 ,note #d3 ,mogelijk heeft hier de redenaar ,horatius1 ,carmina ,,iii1 #b1 #ag volgg4 op het oog4 7,vertaler47 ,elke wetenschap dus1 die een bijzonder nut verschaft hetzij aan een mensch afzonderlijk op zich zelf beschouwd1 hetzij aan de menschelijke maatschappij1 die wordt eerst met recht voor edel gehouden4 ,daar echter het beste deel van den mensch zijn geest is1 zoo blinkt die wetenschap1 die dezen zich doet toeleggen op hetgeen recht en goed is1 of haar verrijkt met het inzicht der waarheid1 in elk geval boven de andere uit4 ,maar toch is niet veel minder dan deze die wetenschap1 die zorgt voor de gezondheid van het lichaam1 want dit is wel het meest gewenschte1 dat aan de stervelingen wordt gegeven2 wanneer zij kwijnt1 dan maakt zij meer dan iets anders den geest log en drukt hem terneer4 ,die kunst1 die het voltooien van dat werk op zich heeft genomen1 wordt de ,geneeskunde genoemd3 op het eerste legt zich de ,wijsbegeerte met de overige wetenschappen toe2 met haar eene helft toch houdt zij zich bezig met het beheerschen der aandoeningen1 haar andere helft wijdt zij aan het uitbreiden der grenzen van het menschelijke begrip ten opzichte van de kennis der bestaande dingen3 beide wetenschappen hebben dus1 als de edelste1 de ,akademies in haar schoot opgenomen en met het burgerrecht begiftigd1 zonder dat de nijd zelf zich er tegen verzette4 ,deze beide nu hebben een arbeidsveld1 dat zich zoover mogelijk uitstrekt1 en dientengevolge sluiten zij in zich verschillende wetenschappen1 die men zoowel onderdeelen als helpsters kan noemen4 ,hoewel ze op zich zelf1 wat haar werk betreft1 onder elkaar ten zeerste verschillen1 zoo mikken zij toch alle op een zelfde wit ten slotte1 dat ze gemeen hebben met de hoofdwetenschap1 waaronder ze dienen4 ,daar derhalve n het nut dezen1 hoe ze ook zijn mogen1 tot aanbeveling strekt1 n het feit1 dat ze ter volmaking der eersten in den hoogsten graad noodzakelijk zijn1 op dien grond werden zij ook door de beschaafde lieden met recht voor edele wetenschappen gehouden en hebben zij de haar toekomende plaats aan de ,akademies verkregen4 ,is dan voorwaar de ,scheikunde niet een dergelijke wetenschap8 ,waarom heeft zij dan zulk een hard lot ondervonden en niet dan na het voeren van veel strijd kunnen verkrijgen1 dat men haar vrij mocht beoefenen aan de scholen der geleerden8 ,waarlijk1 ik zou moeilijk de reden van die al te groote strengheid kunnen bepalen3 indien ik echter zal zeggen1 wat het waarschijnlijkst is1 dan schijnt het mij toe1 dat de rechters1 van wier goeddunken toen de ,akademies afhingen1 onbekend met de wetenschap op zichzelf beschouwd1 slechts rekening hebben gehouden met de beoefenaars4 ,immers de ,scheikunde geboren onder metaalbewerkers en aanbeeldvuurwerkers#e1 eerst beoefend door dat ongeletterd en ruw slag van menschen1 vervolgens door bedriegers misvormd en in discrediet gebracht1 op zich zelf afstootend1 vol moeilijkheden1 vol gevaren1 van rustige bespiegelingen ver verwijderd1 ademend in vuur1 rook1 asch en vuil1 kon zich bezwaarlijk door eenigen schijn van lieflijkheid bij iemand aangenaam maken1 tenzij bij diengene1 die zich verwaardigde dieper met zijn blik in haar binnenste door te dringen4 ,maar zoowel de ruwheid als de schelmerij van degenen1 die haar beoefenden1 hadden haar uiterlijke verschijning z monsterlijk en afzichtelijk gemaakt1 dat de beschaafde lieden er van werden afgeschrikt haar kern na te sporen1 in de meening1 dat die uit dezelfde1 zoo niet erger1 vuiligheid bestond4 ,tevergeefs heeft dus de ,scheikunde haar zaak tegenover dergelijke scheidsrechters bepleit1 die verblind door een vooraf opgevatte meening1 zoowel de buitengewone voordeelen1 die zij bood1 als haar hooge noodzakelijkheid over het hoofd ziende1 een oordeel hadden geveld1 voordat zij kennis van de zaak hadden genomen4 ,daardoor is het gekomen1 dat zij van het openbare verkeer met geleerden uitgesloten1 handen en hoofden van particulieren bezig hield1 waarbij zij onder verschillende personen verschillende lotswisselingen te verduren had1 en misschien nooit zich opgewerkt zou hebben tot de ,akademische spreekgestoelten1 als niet een grooter geluk dan verstand dien advocaat -- of moest ik liever verdediger door dik en dun zeggen8 -- dien zij eindelijk heeft gekregen1 ,,eremita#f had ten dienste gestaan4 ,deze namelijk aangegrepen door een blinde liefde voor die verdrukte wetenschap1 aarzelde niet dat1 wat had moeten gedaan worden door het gezag der rede en duidelijke bewijzen van feiten1 te beproeven door een systeem van bullen vol met de meest beuzelachtige woorden1 weldra echter1 wat bij zijn niets ontziend karakter begrijpelijk was1 zelfs te vuur en te zwaard1 waarbij hij in elk geval een dergelijk succes had1 dat de ,scheikunde1 door dat vermetel pogen in de ,akademies gedrongen1 daar zich een zetel veroverde1 die zelfs juist op de asch der tegenstanders werd opgericht4 ,hoewel verder dezen met geweld verworven en daarom op zwakken grondslag rustenden zetel1 nadat kort daarop de dwingelandij van zijn oprichter was onderdrukt1 het van vrijheidsliefde blakende volk der geletterden1 dat geen dwang kan dulden1 wederom heeft omvergeworpen1 was toch de ,scheikunde daardoor dit ten goede gekomen1 dat zij1 zoolang haar verblijf daar duurde1 meer in de nabijheid van beschaafde lieden geplaatst1 de aandacht van enkelen van dezen door eenige zeer heldere stralen1 die zich door de haar omhullende duisternis van nietigheden heenboorden1 kon vestigen op het uiterst vruchtbare licht1 dat in haar binnenste verscholen was4 ,en weldra1 door die waarneming er toe aangespoord1 hebben zij zich inderdaad tot een verder onderzoek aangegord en na langzamerhand het masker van bedriegerijen te hebben weggenomen en de nevels van onkunde1 waarmee zij werd omsluierd1 te hebben doorbroken1 hebben zij1 eindelijk haar in haar naaktheid begroetend1 haar aan het daglicht gebracht ten schouwspel voor de beschaafde wereld4 ,toen dan heeft de ,scheikunde1 thans schitterend met haar eigen stralen1 toen eerst heeft zij1 die vermomd zoo zeer had mishaagd1 hersteld in haar natuurlijke gedaante1 de geleerden zoo voor zich weten in te nemen1 dat zij haar waardig keurden om onder hun scholen opgenomen met allen ijver te worden beoefend4 ,note #e3 ,inter ,pyracmonas40 ,pyracmon0 is in de mythologie naam van een ,cycloop werkzaam in de smidse van ,vulcanus1 samengesteld uit vuur en aanbeeld4 7,vertaler47 ,note #f3 ,keizer ,rudolf ,,ii van ,duitschland1 die #afjj regeerde1 stelde zulk een belang in de alchemie1 dat hij er zijn regeeringsplichten voor verwaarloosde4 ,hem werd de naam van den tweeden ,hermes ,trismegistus gegeven4 ,heeft nu ,gaubius1 die niet sterk is in orthographie1 hem soms met ,eremita bedoeld8 7,vertaler47 ,en waarlijk ook als wij voor de waarheid willen uitkomen1 heeft de ,scheikunde geen andere krans noodig1 dan dat zij met een oog vrij van vooroordeelen naakt1 zooals zij op zich zelf is1 wordt beschouwd4 ,want zoo noodig zijn de toepassingen1 waarin haar kracht is gelegen1 zoo alleraangenaamst de genoegens1 waarmee zij ons toelacht1 dat zij zeer gemakkelijk den natuurvorscher er toe brengt haar lief te hebben1 en als hij eenmaal daartoe gebracht is1 hem geboeid houdt zonder de minste verveling4 ,zeker als wij alleen op de voordeelen acht slaan1 waarmee de ,scheikunde nagenoeg alle soorten van handwerk1 die dienen voor de gemakken van het menschelijk leven1 kwistig bedeelt1 eilieve hoe groot is dan niet hun aantal en hoe gewichtig zijn zij6 ,de dag zou te kort zijn wilde ik ze opsommen4 ,toch zijn die dingen van zeer weinig beteekenis en slechts als bijzaken te beschouwen4 ,de voortreffelijke dienst1 dien zij den geest bewijst1 is edeler1 die1 welken zij het lichaam bewijst1 nuttiger4 ,want voor dit houdt zij de gezondheid ongedeerd in stand1 en1 wanneer die verloren is1 geeft zij ze weer2 aan gene echter wijst zij den kortsten weg in de binnenste heiligdommen der natuur1 en ontvouwt in vruchtbare werkzaamheid de wonderen der waarheid1 die in haar diepte schuilt2 dien ten gevolge is zij zoowel met de wijsbegeerte als met de geneeskunde ten nauwste verbonden en niet zonder nadeelen daarvan te scheiden4 ,opdat het echter niet den schijn hebbe1 dat ik u dit zonder voldoenden grond wil opdringen1 zal ik thans duidelijke redenen aanvoeren ter staving van de waarheid mijner bewering4 ,want dit is een prachtig bewijsmiddel2 als ik dit onwederlegbaar aantoon1 zal ik het er voor houden1 dat voldaan is aan hetgeen ik mij in mijn redevoering voornam te bewijzen4 ,zij1 die de eigenschappen van de lichamen door de natuur geschapen1 hun krachten en uitwerkingen1 alles door zijn bepaalde oorzaak teweeggebracht1 weten of nasporen1 worden ,physici genoemd en deze wetenschap van hen heet ,physica1 zeker niet het geringste onderdeel der ,wijsbegeerte in het algemeen genomen4 ,derhalve richt zij zich op alles1 wat onder het begrip lichaam0 valt1 of daartoe herleid kan worden1 hetzij het allen lichamen gemeen is1 hetzij enkelen in het bijzonder eigen4 ,daar namelijk de niet nader te omschrijven ,materie1 die in het bezit is alleen van de algemeene eigenschappen der lichamen1 in de natuur niet voorkomt en ook niet kan voorkomen1 maar slechts een beeld van onzen geest is1 gevormd ter verduidelijking van een theorie1 de lichamen daarentegen1 die inderdaad bestaan1 alle op zichzelf staande dingen zijn1 d4w4z4 z begrensd en bepaald1 dat zij1 behalve dat dat algemeene begrip ,materie0 op hen van toepassing is1 ook nog bijzondere andere eigenschappen bezitten1 waardoor het eene van het andere onderscheiden wordt en die maken1 dat een lichaam juist dat lichaam is en geen ander3 daardoor is het helder en klaar1 dat niet slechts die algemeene gaven der ,materie1 maar wel in de eerste plaats die1 welke elk lichaam afzonderlijk eigen zijn1 het voorwerp zijn van de ,physische studie1 daar deze immers de lichamen door de natuur geschapen beschouwt1 naar dat zij werkelijk bestaan of kunnen bestaan4 ,de eigenschappen der lichamen worden krachten genoemd1 voor zoover zij geschikt zijn om zekere bepaalde handelingen teweeg te brengen2 uit deze vloeien verder1 als uit de oorzaken1 alle lichamelijke werkingen voort1 die wij waarnemen en die daardoor1 ieder den bepaalden aard van haar oorzaak volgend1 zoo zij uit bijzondere krachten zijn voortgekomen1 ook zelf noodzakelijkerwijs bijzonder zijn1 maar daarentegen algemeen1 als zij uit algemeene krachten zijn voortgekomen4 ,indien zich dus hierbij deze eenvoudige stand van zaken voordeed1 dat een voldoende reden voor alle mogelijke eigenaardige eigenschappen van een lichaam gelegen was in zijn algemeene natuur1 dan zou voorwaar de physicus1 behalve alleen de hulp der wiskunstenaars1 niets noodig hebben om zijn doel te bereiken4 ,want dezen hebben de meest ware algemeene voorstelling van een lichaam gegeven en tevens de meest nauwkeurige methode om daar uit te halen1 al wat er in vervat is4 ,maar hoeveel scheelt het inderdaad1 dat dit zoo is6 ,een meer oplettende beschouwing ontdekt in de lichamen zeker tallooze dingen1 die zoo door en door eigenaardig zijn1 dat het schijnt1 dat zij met het algemeene karakter dier lichamen bijna niets gemeen hebben1 behalve alleen het voorwerp1 waaraan beide eigen zijn4 ,indien nu iemand deze zaken1 wanneer zij onbekend zijn1 uit die algemeene opvatting der wiskunstenaars1 hoe uiterst nauwkeurig ze ook zij1 a priori zou verlangen af te leiden of ook de reden van die zaken1 wanneer zij bekend zijn1 daaruit op te maken1 voorwaar die zou zich te laat over zijn verlies aan moeite beklagen6 ,maar toch is de kennis juist van die dingen voor den physicus van het allerhoogste belang1 daar in de eerste plaats daarin datgene is gelegen1 waardoor de lichamen zich wederkeerig van elkaar inwendig onderscheiden4 ,opdat die dus ontwikkeld worden1 moet men zeker niet dien weg betreden1 die van een gegeven denkbeeld omtrent de oorzaak uitgaand1 leidt tot begrip van de uitwerking1 maar een geheel anderen4 ,immers elke juiste opvatting1 die de geest zich omtrent de lichamen vormt1 behoort f tot de verschijnselen1 dien geest door middel der zintuigen meegedeeld1 f tot de daaruit1 gevormde oordeelen4 ,de eigenschappen nu en de krachten van een lichaam blijven verborgen1 daar zij eerst op zich zelf niet waarneembaar zijn2 zij brengen echter uitwerkingen te weeg1 die zich den zintuigen vertoonen en die1 in vaste verhouding staand tot haar eigen bepaalde natuur1 op die wijze tevens de kennis hiervan opleveren1 zoozeer1 dat1 hoe rijker bij iedere zaak het materiaal is der waargenomen uitwerkingen1 men des te meer zekerheid verkrijgt omtrent haar aard4 ,en deze van het een op het andere terugvoerende weg blijft geheel alleen over om de eigenaardigheden der lichamen op te sporen1 daar de natuur dien anderen weg1 die ze a priori tracht te ontdekken1 geheel onbegaanbaar en ontoegankelijk heeft gemaakt voor het menschelijk verstand4 ,derhalve spant de volijverige navorscher van die zaken zich eerder in voor proeven dan voor redeneeringen1 met hulp van zijn zintuigen onderzoekt hij de voorwerpen zijner studie1 hij merkt op hun eigenaardige uitwerkingen1 die zij uit zich zelf of nadat zij volgens een voorafgaande methode zijn behandeld1 vertoonen2 hij voegt lichamen bijeen1 en verwijdert ze weer van elkaar1 opdat hij ervare1 welke bewegingen uit hen alleen en welke uit hen1 wanneer zij vereenigd zijn1 voortvloeien4 ,dan eerst waagt hij het niet zonder succes uit deze gegevens1 die hij vol ijver verzameld en met elkaar wederkeerig vergeleken heeft1 de door hem gezochte eigenaardige natuur der lichamen en hun bijzondere gaven a posteriori te bepalen4 ,en waarlijk nooit en nimmer hebben de verborgenheden der ,natuur zich duidelijker geopenbaard1 dan toen men dit pad heeft betreden4 ,in de ,physica hebben zij het niet ver gebracht1 die hetzij dit pad niet kenden hetzij er tegen beter weten in geen acht op sloegen4 ,maar zie6 ,terwijl ik geheel en al bezig ben met de ,physica1 merk ik1 dat ik als het ware door een zeer geringe wending1 die de stof van zelf heeft genomen1 ben terecht gekomen in het hartje der ,spagyrische wetenschap2 de ,physica1 die mij van de ,scheikunde had afgebracht1 brengt mij er ook weer toe terug1 daardoor juist voldoende bewijzend1 hoe nauw beider verwantschap is1 hoe onverbrekelijk haar band4 ,is immers dat alles wat wij zooeven besproken hebben1 niet bijna het werk van de ,scheikunde alleen8 ,stelt deze zich niet tot taak bijna alle afzonderlijke lichamen1 die het voorwerp zijn van de physische studie1 in het bijzonder te onderzoeken8 ,ja nog sterker1 de ,scheikunde kent haast geen ander doel dan het onderzoek der lichamen afzonderlijk4 ,al wat aan delfstoffen in de binnenste ingewanden der aarde wordt uitgesmolten1 al wat tot het plantenrijk behoorend de vruchtbare aarde uit haar rijke schoot doet ontspruiten1 al wat ten slotte1 tot het dierenrijk behoorend1 overal de weldadige moeder ,natuur koestert en voedt1 dit alles nagenoeg1 mits het zich f kan openbaren aan de zintuigen f kan worden opgevangen in eenig vaatwerk1 onderwerpt de ,scheikunde aan haar onderzoek1 doorwoelt en doordringt zij4 ,zij dringt er in door1 herhaal ik1 z ver1 dat zij minachtend neerziend op al wat bij die dingen gewoon is1 zich zeer gemakkelijk voordoet of er slechts uiterlijk mee in verband staat1 als harer onwaardig1 dit aan andere wetenschappen overlaat maar1 voor zich zelf het meer moeilijke1 het meer verhevene en verborgene opzoekend1 navorscht de in het binnenste der dingen gelegen vermogens1 de laatste grondbeginselen1 de eerste elementen1 vast voornemens voor dezen prijs alleen en geen anderen haar moeiten veil te hebben4 ,den geheelen dag voorwaar leggen de wakkere beoefenaars van deze wetenschap zich daarop toe3 zij brengen het eene lichaam bij het andere en scheiden ze weer van elkaar2 opgeloste lichamen doen zij stollen en gestolde lossen zij op2 de bewegingen1 die daaruit ontstaan1 nemen zij waar en wijzigen zij1 nieuwe roepen zij te voorschijn door zeer krachtige instrumenten1 waarbij de manier van behandelen op allerlei wijzen afwisselt4 ,zij bedienen zich van het vuur1 het meest beweeglijke en krachtige element2 zeer sterke splitsingsmiddelen staan ten dienste1 afgemeten naar den aard der oplossing 7die men wil bewerkstelligen74 ,wat is dan voor die dingen moeilijk8 ,wat onbereikbaar8 ,laten de deeltjes van een lichaam maar met een stalen band onder elkaar verbonden zijn1 laten zijn ingewanden zelfs achter een driedubbelen metalen muur verschanst zijn1 laten zijn krachten in de onderste diepte verborgen zitten2 waarlijk onder het beuken van dergelijke stormrammen zullen zij uit elkaar springen1 opengebroken worden1 aan het daglicht treden4 ,al wat de lichamen hetzij doen1 hetzij ondergaan1 dit alles is alleen aan de beweging toe te schrijven2 door deze treedt n al hun kracht naar buiten n worden alle mogelijke afwisselingen te weeg gebracht4 ,indien derhalve de wijsgeer zich moeite geeft om deze te onderzoeken1 welken korteren weg zal hij dan wel kunnen inslaan of van welk machtiger hulpmiddel zich bedienen om zijn doel te bereiken1 dan wanneer hij proeven neemt door middel van het vuur8 ,want voorwaar de aard daarvan is zoo beweeglijk1 dat de wijzen#g geloofd hebben1 dat het niets anders was dan beweging4 ,maar het vuur is ook zeer geschikt om de beweging1 waarin zijn eigen kracht is gelegen1 aan andere lichamen mee te deelen en zijn geweld kan op verscheidene tusschenliggende graden kunstmatig versterkt of verminderd worden1 al naar men het verkiest4 ,daardoor ontstaat voorzeker voor den physioloog de hoogst gewenschte gelegenheid om met de hulp daarvan de meest verborgen eigenschappen der lichamen tot in de kleinste bijzonderheden na te gaan4 ,want wanneer het bij deze wordt aangewend1 brengt het hen tegelijkertijd in beroering1 wekt ze op tot de beweging1 die hun in het bijzonder eigen is1 schudt ze tot in 't merg door elkaar1 roept hun krachten te voorschijn1 verhoogt en verandert ze1 scheidt de samenstellende deelen van elkaar en vereenigt de van elkaar gescheiden een voor een1 brengt wederom de vermogens van die verschillende deelen in het bijzonder in werking en aan het licht en maakt zelfs1 dat dingen kunnen worden waargenomen louter door de zintuigen1 die zij geholpen door een andere kunst1 welke dan ook1 nooit hadden kunnen bereiken4 ,wat is echter voor den natuurvorscher aangenamer dan dit8 ,wat nuttiger8 ,wat noodiger8 ,note #g3 ,hier schijnt de redenaar in de eerste plaats ,heraclitus van ,ephesus #ejj v4 ,chr op het oog te hebben4 7,vertaler47 ,ik zie er van af om ter bevestiging hiervan de getuigenissen der feiten aan te voeren1 opdat niet mijn redevoering in het onmetelijke groeie4 ,niemand zijn die onbekend1 tenzij dat hij zoo akelig verzot is op de oudheid1 dat hij vreemd is aan alles1 wat in geschriften uit later tijd dateert4 ,in plaats van dit alles mogen hier genoemd worden die beide zeer stralende lichten aan ,groot-,britannia1 ,,boyle en ,,newton4 ,hen erkennen zeker onze eeuwen als de meest scherpzinnige ingewijden in de geheimen der ,natuur4 ,en zagen soms de voorbijgegane nog scherpzinniger dan zij8 deze echter nemen bij het ontdekken van den aard der lichamen1 bij het opsporen van de hun eigen krachten haast tot niets anders hun toevlucht dan tot de ,scheikunde4 ,nagenoeg elke duurzame en schoone vondst betrekking hebbende op den aard van het vuur1 van hitte1 licht en koude1 al wat bekend is geworden over het ware karakter van kleuren1 smaken1 geuren2 omtrent de oorzaken der aardbevingen1 en van het vuur1 dat zich op verschillende plaatsen onder de aarde bevindt2 omtrent het magnetisme van lichamen en hun aantrekkingskracht1 dit alles is men aan scheikundige proeven verschuldigd4 ,de ,scheikunde is dus bij uitstek geschikt om de ,physica uit te breiden3 zij is met de proefondervindelijke ,wijsbegeerte z nauw saamgekoppeld1 dat hij1 die zijn geest niet gevormd heeft met haar voorschriften1 ongeschikt is de geheimen der ,natuur te zien4 ,aan beide betwist hij het recht aan de ,akademie te worden onderwezen1 die het aan n betwist4 ,maar ik verbeeld mij sommigen van u mij te hooren tegenwerpen4 ,zacht wat6 ,zegt ge dat die wetenschap zooveel lofwaardige werken verricht en zooveel succes heeft in het ontdekken van de vermogens der lichamen8 ,verzekert gij1 dat die den geest toerust met de kennis van verborgen waarheden8 ,een wetenschap1 die tot walgens toe opgepropt met oudewijvenpraatjes1 fabeltjes en droomerijen1 gevormd in verwarde hersenen1 haar beoefenaars daarmee geheel en al vervult2 en die over niets anders den mond vol heeft dan over geheime1 nooit geziene dingen1 die dikwijls onmogelijk zijn1 en1 indien zij soms al ware dingen laat zien1 dan toch slechts in een dichten sluier gehuld2 zoo zelfs1 dat zeer terecht een dichter gezongen heeft1 dat elk vluchtig koeltje eerder te vertrouwen is dan1 wat de ,scheikunde verzekert04 ,dit wil ik1 wat mij betreft1 niet bestrijden noch ontkennen3 vol van dergelijke zaken zijn de boeken1 vol de uitlatingen der ,alchemisten1 van wie een groot deel gelijk aan dien slaaf#h bij ,,terentius1 wat zij waars hooren1 uitstekend weten te verzwijgen en verborgen te houden2 maar als iets onwaar of leugenachtig is1 maken zij het onmiddelijk openbaar4 ,maar waarlijk is er wel iemand1 die over deze zaak de vierschaar spant1 z onverstandig of z verdorven1 dat hij de wetenschap de dwalingen aanrekent1 die de krankzinnige bedriegersbende dier pseudoscheikundigen heeft verbreid8 ,omdat het dezen schandelijk toeschijnt alleen gedwaald te hebben1 lokken zij daarom ook anderen tot zich door schoonschijnende sier van woorden en wikkelen hen in dezelfde dwalingen en1 daar zij het eerst door hun eigen onwetendheid te gronde zijn gegaan1 trekken zij hun volgelingen met zich in een gemeenschappelijk verderf1 waarbij zij tenminste dit bereiken1 dat onder den opgestapelden hoop1 de een boven op den ander1 de oorzaak en bewerker van den eersten val bedekt wordt4 ,zij bezitten voorwaar niets van de ,scheikunde behalve den naam1 dien zij zelfs ook niet waardig zijn1 daar zij slechts luisterend naar de begeerten van hun zinnen of naar monsters van hypothesen in een waanzinnig brein geboren1 de ware regels der wetenschap noch weten noch zich er naar richten4 ,note #h3 ,,terentius' ,eunuchus ,i4 #b4 v4 #bc en #bd4 7,vertaler47 ,de ,scheikunde is er inderdaad zoo ver mogelijk van af geloof te schenken aan ijdele bespiegelingen4 ,de betrouwbaarheid der ooren zelfs is voor haar gering2 zij legt zich alleen neer bij het getuigenis der oogen4 ,vandaar dat al degenen1 die haar op de onvervalschte manier beoefenen1 eerst op de afzonderlijke lichamen volgens het voorschrift der wetenschap verschillende proeven nemen met de hoogste nauwkeurigheid en de meest zorgvuldige waarneming van alle verschijnselen1 hierbij de natuur als leidsvrouw volgend2 vervolgens teekenen zij telkens de waarneembare uitkomsten eerlijk op en eerst nadat zij daarin een volkomen helder inzicht hebben gekregen en ze met elkaar vergeleken hebben1 maken zij daaruit met wiskundige strengheid die gevolgtrekkingen1 die er in duidelijke en onafgebroken volgorde uit kunnen worden afgeleid4 ,en dit eerst is het1 niets anders1 wat de ware beoefenaars der ,scheikunde als waarheden en leerstellingen erkennen4 ,in waarheid wat is zekerheid1 indien dat het niet is8 ,daar dit zoo is1 meen ik1 dat er niemand meer van ulieden zal gevonden worden1 die hardnekkig blijft ontkennen1 dat door een verstandige beoefening der ,scheikunde het begrip van den menschelijken geest verbazend wordt vermeerderd4 ,er blijft nog over1 dat wij in 't kort de voordeelen uiteenzetten1 die zij het lichaam aanbiedt1 daar zij1 ten nauwste verbonden aan de ,geneeskunde1 die daarvoor zorgdraagt1 deze een buitengewoon nuttige en tevens zeer noodige hulp betoont1 die aan niets anders kan ontleend worden dan aan datgene1 waarover de ,scheikunde beschikt4 ,dat de ,geneeskunde zeer hecht met de ,physica verbonden is1 leert de beschouwing van beide4 ,derhalve wordt zij met denzelfden band1 waardoor zij met gene vereenigd is1 ook aan de ,scheikunde gekoppeld en de uiteenzetting daarvan zou geen woorden meer vereischen1 als niet nog een nauwer verwantschap van beide zich voordeed4 ,de ,geneeskunde heeft als haar eerste voorwerp van studie het menschelijk lichaam1 dat leeft en derhalve ondeelbaar1 verder geheel op zich zelf staande is1 waaraan zij door er bepaalde krachten van andere op zich zelf staande lichamen onder vaste voorwaarden op aan te wenden die veranderingen oplegt1 die voor haar doel vereischt worden4 ,zij houdt zich dus geheel bezig met op zich zelf staande dingen en zoo eenige andere wetenschap1 dan heeft zij er belang bij1 dat de bijzondere vermogens der lichamen1 en hun werkingen wederkeerig op elkaar zoo duidelijk mogelijk gekend worden4 ,daar nu aan het nasporen hiervan de ,scheikunde vooral boven alle overige wetenschappen bij uitstek en met veel succes al haar moeite besteedt1 wie ziet dan niet in1 dat zonder haar de ,geneeskunde kreupel en gebrekkig zou zijn8 ,hieraan is het te danken1 dat de ,scheikunde weldra en na zich aan het gemeen onttrokken te hebben onder de geletterden in aanzien begon te komen1 thans stralend in haar eigen oorspronkelijken glans1 en zoozeer alle zonen der ,geneeskunde er toe heeft gebracht haar lief te hebben en te beoefenen1 dat zij in de allereerste plaats van hen het werk1 van hen de lust is geworden4 ,ja nog meer2 vervolgens ook in de ,heilkunst zelf gebracht heeft zij voor zich een gemeenschappelijk doel met deze aangenomen en is toen met den nieuwen naam ,iatrochemie naar verreweg haar grootste deel gesierd geworden4 ,daarin dan schepte zij zulk een behagen1 dat zij terstond onvermoeid met alle krachtsinspanning zich geheel er aan gegeven heeft om de landpalen van hare bondgenoote uit te zetten4 ,en voorwaar slechts iemand1 die geen kennis van zaken heeft1 zal die dingen weinig noemen of van geringe waarde1 die daaruit de ,geneeskunde ten goede zijn gekomen4 ,immers welk gedeelte van haar men ook moge nagaan1 hetzij dat1 wat door bespiegeling wordt volbracht1 hetzij dat1 wat zich bezig houdt juist met de uitoefening van het werk zelf1 beide getuigen luide van de ontelbare diensten der ,scheikunde2 beide leeren door oneindig veel voorbeelden1 dat de samenwerking met deze in de hoogste mate noodig is tot haar eigen volmaking4 ,laten wij eerst de medische physiologie1 als gij het goed vindt1 beschouwen4 ,eilieve1 waardoor wel is men tot de overtuiging gekomen1 dat het laatste element en de basis der vaste deelen van het menschelijk lichaam de maagdelijke ,aarde is1 die slechts uit een enkel bestanddeel bestaand en zich zelf steeds gelijk blijvend1 saamgehouden wordt door een olieachtige lijm in haar midden1 die eveneens zeer vast is8 ,zoo ver komt zeker niet de scherpzinnigheid der anatomen4 ,alleen de ,scheikunde leert dit met volkomen zekerheid4 ,waardoor wel worden de bijzondere aard van de vochten in het lichaam en eigenaardige krachten daarvan bekend8 ,want met uitzondering van den meer algemeenen vorm van vloeistoffen zal men tevergeefs zoeken naar iets anders aan hen gelijk buiten de grenzen van het dierenrijk3 ja zelfs zijn zij ook zelf onder elkaar zoo verschillend als maar mogelijk is4 ,hier schiet de ,hygrostatica te kort2 alleen de ,scheikunde biedt hulp2 zij is het1 aan wie wij nagenoeg alles1 wat wij van die zaken weten1 verschuldigd zijn4 ,den aard van het bloed1 die het midden houdt en noch zuurachtig noch alcalisch is1 het gemakkelijk stollen van het serum daarvan bij een hitte grooter dan de natuurlijke1 het zeepachtig karakter van de gal1 de juiste samenstelling en eigenschappen van het speeksel1 van het pancreassap en der lymphe en tallooze andere dingen zouden wij niet weten1 indien de ,scheikunde er niet geweest ware4 ,waartoe zal ik nu gewag maken der functies1 die met haar bijstand schitterend zijn blootgelegd8 ,het inwendig oplossen der spijzen in de eerste wegen1 het daaruit voortkomen van het chylus- en melksap1 de noodzakelijkheid van spijs en drank en de begeerte daarnaar1 het ontstaan der zouten en zwavelachtige deelen uit het opnemen van vrijwel smakelooze stoffen1 de merkwaardige verandering der vochten door de krachten van den kringloop 7om nog andere dingen voorbij te gaan7 hebben zij weinig passend verklaard1 voor wie het meer heldere licht der scheikunde nog niet had geschenen4 ,indien wij dan nu een stap verder gaan tot het onderdeel der ,geneeskunde1 de ,pathologie1 dan doen zich tallooze en bovendien nog zeer ingewikkelde kwesties voor met betrekking tot de redenen der ziekten1 den aard en de verschijnselen daarvan1 die de ,scheikunde alleen vermag op te lossen4 ,wie zou ooit doorzien hebben het wonderbaarlijke ontstaan en het verschillend karakter der ziekelijke zouten bij scheurbuik1 jicht en lues ,venerea1 en hoe het een uit het andere voorkomt8 ,wie de bron van het zuur of van de olieachtige bedorven stof1 die zich in de eerste wegen bevindt en zoo lastig is voor de miltlijders8 ,wie de herkomst van steenen in de galblaas1 de nieren en de urineblaas8 ,wie de oorzaak van het bederf van beenderen en van den stank1 die er mee gepaard gaat8 ,wie het vieze overgaan van stilstaande vochten in een hoornachtige stijfheid of in zeer sterke ontbinding of inbijtende scherpte8 ,wie ten slotte zou den verschillenden invloed van hitte en koude1 van het vermeerderen of verminderen der circulatie op het veranderen van vochten zoo schoon in het licht hebben kunnen stellen1 als niet de ,scheikunde met haar fakkel was vooraangegaan8 ,uit de beide vorige onderdeelen der ,geneeskunde wordt voor het grootste deel de leer der kenteekenen afgeleid4 ,derhalve komen ook haar de voordeden ten goede1 die de ,scheikunde aan gene bezorgt4 ,overvloed van voorbeelden zijn bij de hand3 verschaft het bloed uit de ader gelaten niet een duidelijke aanwijzing omtrent den inwendigen toestand8 ,maar in den waren aard daarvan kan niemand een juist inzicht krijgen tenzij door een scheikundig onderzoek4 ,hem blijft de ware natuur der voedstermelk verborgen1 voor wien de ,scheikunde iets verborgens is4 ,maar hoeveel is het waard1 daarover een zuiver oordeel te kunnen vellen6 daar dt zoo dikwijls voor de ongelukkige kinderen een vergif gelijk1 de oorzaak is van oneindig veel folteringen en den dood1 wat aan hun zorgvuldig gekoesterd leven juist de zoete gezondheid en wasdom had moeten geven4 ,als ik als geneeskundige nu alleen voor geneeskundigen sprak1 zou hier zeer veel te zeggen overblijven betreffende sputum1 zweet1 verschillende soorten van urine en ontlasting1 die het echter beter is in stilzwijgen te hullen1 opdat niet hen1 die minder gewoon zijn die dingen te hooren1 een walging bevange4 ,ten slotte vertoonen zich de laatste twee onderdeelen der ,geneeskunde1 de ,hygine en de ,therapie4 ,evenals deze1 boven de andere in adel uitblinkend1 al dichter naderen tot het door de ,geneeskunde zich gestelde doel1 zoo betoonde zich de ,scheikunde jegens haar milddadiger dan jegens de overige en overlaadde haar met nagenoeg al het nuttige1 al het goede1 dat zij heeft1 met zulk een oprechte toeneiging1 dat zij zelfs op die manier zich zelf niet scheen te voldoen en dingen beproefde1 die haar krachten te boven gingen1 waarbij zij met ijdele beloften de grenzen zelf der ,natuur1 om niet te zeggen der wetenschap overschreed4 ,deze dwaling is ontstaan uit de onwetendheid der kunstenaars1 die ziende de wonderbare kracht van verscheidene van hun uitvindingen daardoor z in vuur geraakten1 dat zij meenden1 dat in hun begrensde kunst onbegrensde dingen besloten waren4 ,laten die dus zelf de misgrepen boeten1 die zij begingen1 en laat daarom niet aan de ,scheikunde de haar verschuldigde lof ontzegd worden1 dien zij door zich moeite te geven voor de bescherming der gezondheid en het verdrijven van ziekten verdiend heeft4 ,want wat is het geval8 ,leert men niet door haar kunst den aard1 de goede en slechte eigenschappen van eet- en drinkwaren1 van verschillende soorten water1 wijn en bier uitstekend kennen8 ,openbaart zij niet de elementen1 samenstelling en eigenschappen van warme1 zuurhoudende en andere bronnen1 beroemd om haar geneeskracht1 z duidelijk1 dat zij ze zelfs namaakt en het ontbreken van natuurlijke wateren vergoedt door kunstmatig vervaardigde1 die bijna geen geringere uitwerking hebben8 ,de grondstoffen1 krachten1 de wijze van werken der geneesmiddelen en1 wat toch wel in elk dat is1 waarin de grootste macht schuilt1 ontgaan den scherpzinnigste zonder scheikundige analyse4 ,waartoe zou ik nu melding maken van die veelvuldige kwalen der stervelingen1 wier behoorlijke geneesmethode alleen de ,scheikunde aan de hand doet8 ,waartoe zou ik de ontelbare geneesmiddelen van een uitgezochte voortreffelijkheid opsommen1 welke uitgevonden te hebben zij zich beroemt8 ,ik zwijg nog van haar uiterst weldadige werkzaamheid1 waarmee zij de vreeselijke1 doodelijke kracht van sommige lichamen heeft weten onschadelijk te maken met zulk een lofwaardige uitkomst1 dat zij van vergiften geneesmiddelen zijn geworden1 waarvan de volkomen veiligheid de uitwerking evenaart4 ,ik ga voorbij haar bijzondere geschiktheid om de krachten der geneesmiddelen te verscherpen om ze te voorschijn te brengen1 om ze te herleiden tot een beperkten omvang en om ze telkens weer onder een aangenamen vorm te doen verschijnen4 ,want als ik op mij nam alles thans een voor een naar verdienste na te gaan1 zou de dag voor mijn woorden te kort zijn4 ,ziet1 wat de doorluchte ,,boyle1 wat ,,bellini1 ,,bohn1 ,,stahl1 ,,hoffman en anderen door hun scheikundige werken in de ,geneeskunde hebben tot stand gebracht4 ,maar waartoe is het noodig een beroep te doen op buitenlanders8 ,onsterfelijke geschriften bevinden zich in uw aller handen1 onvergankelijk hebt gij in uw geheugen geprent de voortreffelijke daden van den waarlijk grooten man1 dien wij gelukkig hier tegenwoordig in leven -- o moge hij dat lang blijven6 -- en in welstand zien4 ,slaat deze geschriften telkens en telkens weer op en gij zult daarin getuigenissen van het gezegde vinden1 die boven elke bedenking verheven zijn4 ,hierdoor is dus met voldoende zekerheid bewezen1 hoe groot de diensten1 hoe talrijk de algemeen gewaardeerde uitvindingen1 hoe ontelbaar de weldaden zijn1 waarmee de ,scheikunde alle mogelijke onderdeelen der ,geneeskunde op de meest kwistige wijze overlaadt4 ,het is duidelijk geworden1 welk een omvangrijke1 welk een noodzakelijke voorraad proefondervindelijke bewijzen de ,wijsbegeerte aan haar ontleent4 ,en wel niemand zal verder meer ontkennen1 dat zij allerminst uit het getal der ,akademische wetenschappen moet worden afgezonderd1 die met twee er van door zulk een nauwen band te zamen hangt4 ,opdat er echter in het geheel geen plaats voor twijfel overblijve1 moet nog een ander bewijs er aan worden toegevoegd1 dat hen zal overtuigen1 die misschien zullen aanvoeren1 dat er verscheidene andere hulpwetenschappen bestaan1 wier aanzien1 ofschoon de meer edele wetenschappen haar bijstand behoeven1 toch niet zoo groot is1 dat zij in de lijst van deze worden opgenomen4 ,indien iemand voorwaar dit op de scheikunde toepast1 laat hij dan weten1 dat haar dienstbaarheid niet die van een slavin is1 maar een zoodanige1 dat zij denzelfden dienst1 welken zij den akademischen wetenschappen bewijst1 op haar beurt van deze eischt en wederkeerig van haar borgt4 ,want evenals iemand1 om het tot een volmaakt physicus te brengen1 een goed scheikundige moet zijn1 zoo behoort hij1 die de volledige kennis der ,scheikunde najaagt1 niet minder een goed physicus zijn4 ,hij moet in verstand boven den grooten hoop uitsteken1 met fijne smaak tot het werk nader treden1 een geest hebben doorkneed in de schoone kunsten en wetenschappen1 die in de ,scheikunde iets lofwaardigs verlangt tot stand te brengen en een waar beoefenaar van haar te heeten4 ,want hoe kan het anders8 ,maakt een beginner1 die begeerig is een zekere wetenschap te leeren1 niet een allerongerijmdsten sprong1 indien hij zonder nog de algemeene regels ervan te kennen1 terstond voortschrijdt tot de bijzonderheden8 ,wijst niet de orde in de natuur zelf den weg van het meer eenvoudige naar het meer samengestelde1 van hetgeen onmiddellijk voor de hand ligt naar hetgeen diep is verscholen8 ,aan wien dan toch zijn de voorschriften van een goede methode z weinig bekend1 dat hij beproeft zich te verdiepen in een onderzoek van afzonderlijke lichamen en hun verborgen krachten1 bijzondere eigenschappen en eigenaardige uitwerkingen na te sporen1 voordat hij zich een algemeen denkbeeld heeft verschaft van zijn onderwerp8 ,eerst leere hij1 wat een lichaam is1 wat wel zijn algemeene natuur is1 hoeveel het verschilt van den geest4 ,hij moet laten voorafgaan een onderzoek naar de algemeene krachten en eigenschappen en eerst de oppervlakte beschouwen1 voordat hij in de ingewanden doordringt4 ,hij moet de kunst verstaan1 met die nauwkeurigheid1 waarmee dat behoort1 proeven te nemen4 ,ten slotte zij hij ook niet onbekend met de wetten1 die leeren uit gegevens volgens een juiste redeneering de goede gevolgtrekkingen te maken en leerstellingen af te leiden1 en eerst van deze toerusting voorzien gorde hij zich aan tot den scheikundigen arbeid1 waarvan hij vruchten zal plukken1 die hem nimmer zullen berouwen4 ,zij echter1 die zich in deze zaak anders gedragen1 waarlijk zij doen vergeefsche moeite4 ,want als blindemannen#i voortgaande1 stooten zij overal tegen aan en1 daar zij van het zuivere licht van het begrijpen verstoken zijn1 bazelen zij des te erger hoe dieper zij in de binnenste heiligdommen der ,scheikunde doordringen en eindelijk1 een wolk in plaats van ,juno#aj omhelsd hebbend1 zien zij tot hun smart te laat1 dat het eind van al hun moeiten bekroond wordt met dwalingen1 onwetendheid1 en armoede4 ,zij zijn het1 die gemaakt hebben1 dat de ,scheikunde eens1 zoolang zij door hun ongewasschen handen werd behandeld1 ontsierd door de vuilste vlekken van dwalingen en fabeltjes1 z in het slijk geraakte1 dat zij den geleerden gehaat en verdacht was4 ,zij zijn het1 van wie vervolgens de beschaafde wereld tegelijk met de edelste wetenschap dien afschuwelijken vloek van geheel valsche meeningen ontving1 die zich vandaar over ongeveer elk soort van wetenschap uitbreidde met een bijna niet te keeren besmetting4 ,hier werd dat bekende gezegde bewaarheid3 ,van de beste dingen is het misbruik het ergst4 ,note #i3 more andabatarum04 ,andabatae1 gladiatoren die streden in een helm zonder kijkgaten4 7,vertaler47 ,note #aj3 ,dit wordt van ,ixion verteld1 die ,juno met zijn liefde vervolgde en tot zijn straf in de onderwereld op een altijd draaiend rad werd gebonden4 7,vertaler47 ,dat is echter niet de schuld van de wetenschap maar van haar beoefenaars4 ,immers zoodra het geviel1 dat deze zoo waren1 als de verhevenheid der wetenschap voor zich eischt1 mannen1 wiskundig onderlegd1 die zonder zich te storen aan het gezag van meesters1 de natuur als leidsvrouw volgend1 liever de zaken zelf1 zooals zij in haar wezen zijn1 wilden beschouwen en daarover oordeelen dan verkeerdelijk gelooven1 heeft niet alleen de ,scheikunde1 na ras al dat vuil te hebben afgewischt en een ander voorkomen te hebben gekregen1 zoowel de dwalingen1 waarvan zij zelf krioelde1 als die1 welke uit haar in andere wetenschappen waren geslopen1 uit den weg geruimd1 maar ook de plaats daarvan weer aangevuld met de prachtigste uitvindingen en de meest onbetwistbare waarheden4 ,edoch1 ik houd op langer te vertoeven bij de uiteenzetting van de vereischten voor den waren scheikundige1 opdat ik niet1 maar al te goed inziend1 dat de meeste daarvan mij zelf juist ontbreken1 ook nog dat weinigje moed geheel en al verlies1 dat mij nog blijft en waardoor ik nog op eenig succes in dit mijn ambt had gehoopt1 en lafhartig vlucht uit het strijdperk zonder zelfs mijn krachten te beproeven4 ,uit hetgeen gezegd is1 wordt het echter meer dan voldoende duidelijk1 dat de ,scheikunde1 de bevatting van het gemeen te boven gaand1 beoefenaars vereischt vooraf voorzien van een uitrusting bestaande uit ,akademische wetenschappen1 en niet langer meer verontrusten haar die dingen1 die men haar nog zooeven scheen te kunnen verwijten4 ,en daarom1 als ik mij niet door een ijdele hoop op de uitkomst heb laten misleiden1 heb ik grond te vermoeden1 dat ik geloof heb gevonden voor hetgeen ik mij voornam te bewijzen4 ,want met zekerheid is voorgesteld geworden1 dat de scheikundige wetenschap uitblinkend door de schitterende diensten1 die zij zoowel aan de verzorging van de ziel als aan die van het lichaam bewijst1 van het grootste nut en de hoogste noodzakelijkheid voor ,wijsbegeerte en ,geneeskunde1 daarmee door een onverbreekbaren band samenhangt1 sterk in tweerlei opzicht namelijk1 dat deze zich van haar hulp bedienen1 en omgekeerd4 ,wat belet mij ten slotte te besluiten1 dat de ,scheikunde1 een edele wetenschap1 met recht een plaats verdient onder de ,akademische wetenschappen8 ,aan u derhalve1 zeer doorluchte curatoren der ,bataafsche ,akademie te zamen met uw zeer edele collega's1 de zeer aanzienlijke burgemeesters van deze stad1 aan u1 zeg ik1 is de zeer wijze maatregel te danken1 dat gij aan deze zeer beroemde ,akademie1 die gij met zooveel waardigheid en met een gansch ongewone waakzaamheid bestuurt1 ook voor deze wetenschap een leerstoel1 door een ruime toelage gesteund1 hebt ingesteld en eene werkplaats zeer geschikt om haar te beoefenen1 en1 dat gij niet gewild hebt1 dat deze leeg stond1 nadat na het meest eervolle ontslag te hebben verkregen1 waarom hij had gevraagd1 daar uit was getreden de man1 die wegens de verbinding van een verbijsterende geleerdheid met een meer dan ,herkulische werkkracht zeker zulk een hoogte in de wetenschap heeft bereikt1 dat hij terecht door allen wordt geprezen als de ware hernieuwer der ,scheikunde4 ,wat echter het feit betreft1 dat het u behaagd heeft mij1 zonder dat ik er naar dong of het verdiende1 toe te voegen aan dien onvergelijkelijken man1 een pigmee aan een ,atlas1 voorwaar zoo dikwijls ik dat aandachtig overweeg1 sta ik in stomme verbazing over het kolossale gewicht1 dat uw goedertierenheid meer in de schaal heeft moeten leggen dan mijn verdiensten1 en ik erken het nederig en eerbiedig4 ,want dat gij u allergenadigst hebt verwaardigd een vreemden jongeling1 die nog door geen enkel bewijs van talent was bekend geworden1 met zulk een eer te begiftigen1 waaraan zal ik dit wel meer moeten toeschrijven dan aan uw oneindige welwillendheid en ongehoorde gunst8 ,voorwaar ik zou vermetel kunnen schijnen1 omdat ik zonder rekening te houden met mijn eigen kleinheid deze taak heb aanvaard1 bij het volbrengen waarvan mij zelfs niet de hoop op een middelmatig applaus toeschittert na zulk een voorganger4 ,maar toch hij moet wel geheel van eerzucht zijn ontbloot en al te versaagd zijn van geest1 die aan den eenen kant door de eer1 aan den anderen door een zeer mild honorarium aangespoord1 onbeweeglijk blijft zonder zich te bekommeren om den groei van zijn fortuin4 ,ik zeer zeker1 hoe volkomen ik ook mijn geringe krachten erkende1 was toch niet ongevoelig voor het steken van die prikkels4 ,bovendien strekte mij tot een nieuwen spoorslag uw bijzonder gunstige meening1 die gij omtrent mij en mijn studin hebt opgevat4 ,moed gaf mij tenslotte uw gewone inborst eigen aan een edelaardigen geest1 waardoor gij niets verder van een jongeling verlangt1 dan de jeugdige krachten reiken4 ,door deze omstandigheden er toe gebracht heb ik mijn ambt aangenomen3 op deze vertrouwend aanvaard ik het nu plechtig4 ,de eeuwigdurende herinnering aan uw mildheid jegens mij zal1 in mijn geest gegrift1 maken1 dat ik alles in het werk zal stellen1 opdat ik die niet algeheel onwaardig schijne4 ,door vlijt zal ik mijn krachten goedmaken1 mijn talent door gestadige toewijding1 door onvermoeiden arbeid mijn jeugd1 met mijn geest ten slotte zal ik mijn lichaam schragen en alle kracht1 die in beide is1 zal ik geheel eenig en alleen aan het bevorderen der belangen van de ,akademie wijden4 ,zoo zal het1 hoop ik1 geschieden1 dat het noch u berouwt mij dien weldaad te hebben bewezen1 noch ik mij schaam haar te hebben aangenomen4 ,moge daarbij ,god helpen1 de onuitputtelijke bron van al het goede4 ,van ,hem bid ik ook u1 zeer doorluchte leidslieden der ,akademie1 een bestendigen overvloed aan alle mogelijke heil en onbevlekt geluk van ganscher harte toe4 ,tot u wend ik mij1 zeer beroemde hoogleeraren1 u spreek ik toe1 schitterende lichten dezer ,akademie6 ,gij verbaast u toch zonder twijfel1 dat een jongeling1 den meesten van u onbekend1 die voorts van sommigen ternauwernood zes jaar geleden de leerling was1 zulk een trap van driestheid heeft bereikt1 dat hij dezen zetel bestijgt1 die aan uw zeer geleerde stemmen is gewijd1 aan uw orakelspreuken4 ,maar wilt niet voor driestheid houden1 wat slechts een geoorloofde wedijver is1 welke den studiebelangen ten goede zal komen4 ,niemand leert kennen1 wat hij vermag1 indien hij niet de proef neemt4 ,gij zult derhalve deze onderneming van mij goedkeuren1 die mij de kennis van mijzelf zal verschaffen1 en die waarlijk niet haar oorsprong heeft in hooghartigheid1 waar ik terecht zeer ver van verwijderd ben1 maar in de in mijn hart verborgen vlam van betamelijke roemzucht4 ,het is mij een genot tegenover de voorbeelden van groote mannen geplaatst te worden4 ,u derhalve zal ik1 zooals gij voor mij uitgaat1 van achteren aanschouwen1 en1 terwijl het mij nooit zal gegeven worden u in te halen1 zal ik u tenminste met een tusschenruimte volgen4 ,daardoor juist zal ik zonder uw weg te versperren toch zekere voetsporen vinden1 die mijn schreden zullen leiden en zullen beletten af te dwalen4 ,intusschen zal die weldaad zulk een invloed op mij behouden1 dat ik u alle mogelijke eer bewijzend en hoogachting betoonend1 waarop de verdiensten1 die gij hebt1 u recht geven1 met eerbied tegen u zal blijven opzien4 ,aan u vooral1 die de heiligdommen der ,wijsbegeerte en der ,geneeskunde onder zulk een algemeene toejuiching ontsluit1 zeer beroemde mannen1 dat ik aan u1 zoowel aan allen als aan ieder afzonderlijk1 daar gij mij zoowel door uw openbaar als door uw particulier onderricht hebt gevormd1 met bijzonderen eerbied mij geheel voor altijd wijd1 zooals de dankbaarheid den leermeesters verschuldigd dat vereischt1 daarvoor zal de voortdurende herinnering aan het ontvangene zorgen4 ,zoo komt het ook1 dat ik u1 zeer vernuftige en scherpzinnige 's ,,gravesande1 hier nu openlijk den u toekomenden dank breng1 omdat gij het niet beneden u hebt geacht mij ook particulier in de vaste regels uwer wiskundige ,wijsbegeerte in te wijden4 ,ook gij1 handigste der anatomen1 zeer scherpzinnige ,,albinus1 die mij met gelijke moeite de absoluut noodzakelijke kennis van den bouw van het menschelijk lichaam met de grootste bekwaamheid door ooren en oogen hebt bijgebracht1 steeds zult gij bevinden1 dat mijn hart u in de hoogste mate erkentelijk is4 ,u echter1 zeer beroemde ,,boerhaave1 als ik u hier niet in de eerste plaats afzonderlijk toespreek1 zal men mij terecht voor den ondankbaarsten der stervelingen houden4 ,indien ik namelijk eenig talent bezit1 eenige bedrevenheid in de ,geneeskunde1 eenige oefening in de ,scheikunde1 dan ben ik dat alles u alleen verschuldigd4 ,drie andere ,akademies had ik als nieuweling bezocht1 voordat ik door een gelukkige lotsbestiering hier aangekomen1 aan uw lippen heb gehangen4 ,ik was voornemens alleen de praktijk bij u te leeren en mijn ,akademische studin te besluiten4 ,maar nauwelijks had ik nog met den rand mijner lippen de nectar van uw kristalhelder onderricht geproefd1 of de buitengewoon lieflijke smaak daarvan heeft mij dra zoozeer verleid1 dat ik voldoende werk had om alwat hetzij in openbare hetzij in besloten voorlezingen als honig uit uw mond te voorschijn vloeide1 op welk deel der ,geneeskunde het ook betrekking had1 met de grootste graagte in te drinken4 ,tot mijn smart zag ik namelijk dat ik wegens de kortheid van den mij nog overgebleven tijd eerder zou gespeend worden1 dan ik verzadigd van u heen zou gaan6 ,hetzij gij derhalve een schoonen lentedag besteeddet aan het verklaren der lieflijke rijkdommen van den ,hortus op een bewonderenswaardig aantrekkelijke wijze1 om zoo door de aangename studie der ,botanie uw leerlingen des te meer lust in te boezemen om zich moeilijker arbeid te getroosten1 hetzij gij in het zweet uws aanschijns tusschen de fornuizen tot de meest afgelegen schuilhoeken der ,scheikunde den weg weest1 die door den zekeren leiddraad van uw zoo eenvoudige methode even veilig als gemakkelijk was2 hetzij gij de grondslagen der theorie der ,geneeskunde volgens den wiskundigen regel vaststeldet om weldra de onomstootelijke dogma's der praktijk1 de meest vruchtbare geneesmethode daarop te bouwen1 u volgde ik overal en meende1 dat vooral dat deel van den dag het best door mij was besteed1 dat ik aan u had gewijd4 ,het is derhalve geheel uw verdienste1 indien ik met dien ijver van mij iets heb tot stand gebracht4 ,gij moogt op alle vruchten daarvan met volle recht aanspraak maken en1 daar ik dit dankbaar erken1 zou dit alleen mij reeds op duizenderlei wijze voor eeuwig aan u hebben kunnen verplichten4 ,maar gij1 o groote man1 van wien de bijzondere minzaamheid de onmetelijke geleerdheid evenaart1 hebt op dien weldaad nog een anderen grooteren laten volgen1 daar gij ook in dien tijd1 dat ik1 na mijn ,akademischen loopbaan volbracht te hebben1 hetzij naar het buitenland was vertrokken om vreemde landen te bezoeken1 hetzij tot het uitoefenen der praktijk in andere steden hier in de ,nederlanden vertoefde1 het niet beneden uw waardigheid hebt geacht1 zoo dikwijls als ik zoo vermetel was hetzij per brief hetzij persoonlijk in een onderhoud uw hulp in te roepen1 steeds met een verbazende goedgunstigheid u ter mijner beschikking te stellen en mij de heilzaamste raadgevingen te schenken4 ,ja zelfs daar bleef uw overgroote welwillendheid jegens mij niet staan4 ,want aan u ben ik ook de belooning van mijn moeite verschuldigd1 die thans mijn deel wordt4 ,gij hebt bewerkt1 doordat gij zulk een welwillend oordeel tegenover de leidslieden over mij hebt geveld1 dat ik tot dit ambt ben geroepen1 die eervolle onderscheiding heb genoten4 ,daar ik dus te veel verplichting jegens u heb1 dan dat ooit eenige tijd het mij mogelijk zal maken mij er van te kwijten1 aanvaard daarom de erkenning daarvan1 getuigend van de diepste dankbaarheid1 en de onvergankelijke herinnering daaraan1 die ik hier nu openlijk als in een gedenktafel gegrift ophang1 in plaats van elk dankoffer1 en wees ervan overtuigd1 dat ik met al mijn krachten mij hiertoe zal inspannen1 dat ik u toone hoever ik de beschuldiging van ondankbaarheid van mij kan werpen4 ,meer hieraan toe te voegen verbiedt mij uw bescheidenheid en mijn schaamtegevoel4 ,voordat ik echter u verlaat1 noopt mij de mij bekende zwakheid mijner krachten en de moeilijkheid van het werk1 dat ik op mij neem1 dat ik u dringend bezweer1 dat gij met dezelfde gunst1 waarmee gij mij tot dit werk hebt geroepen1 mij wilt steunen1 nu ik op het punt sta het te aanvaarden en1 zoo dikwijls als ik er u om bid1 met uw wijze raadgevingen mij ter zijde staan4 ,u en welk een man1 volg ik op4 ,als gij met uw groote ervaring omtrent den weg1 dien gij zoo vele malen hebt afgelegd1 mij niet voorgaat1 laat ik allen moed zinken4 ,vat mij1 jongen man1 dus bij de hand1 hoewel ik u niet met gelijke schreden zal kunnen volgen en wil maken1 dat1 terwijl het krankzinnig zou zijn te trachten die hoogte te bereiken1 waartoe u uw geweldige ijver gepaard aan een goddelijk talent in de wetenschap heeft gebracht1 ik tenminste die lof mij verwerf1 dat ik uw voetstappen blijf drukken1 wel is waar kruipend vorderend maar toch niet geheel roemloos4 ,u1 tenslotte1 voortreffelijke jongelieden1 u1 die u met hart en ziel aan de ,wijsbegeerte en ,geneeskunde wijdt1 spreek ik toe4 ,immers de ,scheikunde stelt zich geheel en al in dienst van uw belangen1 met uw studin is zij ten nauwste saamgekoppeld en onafscheidelijk verbonden4 ,indien gij dus soms in liefde voor haar ontstoken1 het betreurd hebt1 dat zij eenigen tijd gezwegen heeft1 weest dan nu weder goedsmoeds4 ,wederom is de werkplaats geopend1 de fornuizen zullen branden3 komt1 en werkt daarbij met mij samen in het zweet uws aanschijns4 ,door bovenmenschelijken arbeid1 door onvermoeide werkzaamheid1 onder duizend gevaren heeft ,,boerhaave1 de opperste der scheikundigen1 den vroeger zoo moeilijken weg begaanbaar gemaakt en diezelfde beproefde methode1 waarvan hij zichzelf bediend heeft1 geeft hij naar zijn beste weten ons in handen4 ,laten wij dus daaraan vasthoudend hem als leidsman volgen om zoo in veiligheid en met succes in de heiligdommen der wetenschap binnen te dringen4 ,aan u bied ik mijzelf als begeleider aan en1 indien gij dat wilt1 als raadgever4 ,indien ik over eenige krachten1 dienstvaardigheid of verstand kan beschikken1 gebruikt die dan1 zooals gij verkiest4 ,aan u wijd ik dit alles toe4 ,want uw studin te bevorderen1 dat is vooral het toppunt mijner wenschen1 dat is het eenige doel mijner moeiten4 ,,ik ,,heb ,,gezegd4 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 ,errata3 ,ejusdem et444 onduidelijke letters3 opgemaakt uit context conjectural reading3 letters invisible 444 verscheidene van hun uitvindingen 444 original_/origineel3 uitvingen0