,,9 ,,het ,,rijk ,,van ,,vulcaan4 ,,de ,,uitb>/+ ,,van ,,krakatau ,,en ,,h>e ,,gevolg51 ,,door ,r4,a4 ,,van ,,s&ick1 ,oud-,+5ieur van d5 ,wat]/aat 9 ,n$]l&s* ,indi1 ,le]a> aan de ,h4,b4,s4 te ,dev5t]4 ,,zutph51 ,w4,j4 ,,?ieme ,cie4 ,,voorr$e4 ,nu nog e5 boek ov] ,krakatau8 hoor ik zegg54--,ja lez]1 ik waag het1 me] dan zev5 j>5 na de groote uitb>/+1 met dit ond]w]p voor d5 dag te kom52 e5 enkel woord van toeli*t+ is da>om zek] niet ov]bodig4 ,9 #ahhd en #ahhe v]s*e5 ,krakatau1 door ,r4,d4,m4 ,,v]beek1 uitgegev5 op la/ van ,zijne ,excell5tie d5 ,g\v]neur-,g5]aal van ,n$]l&s* ,indi4 ,dit w]k is 9 vorm en inh\d e5 mee/]/uk4 ,de naam van ,,v]beek is hi]door t5 eeuwig5 dage v]bond5 aan de mee/ groots*e geologis*e gebeurt5is van onz5 tijd4 ,zijn arbeid is klassiek4 ,uit e5e ov]/elp5de hoeveelheid mat]iaal s*iep hij n geheel2 hij heeft met ,krakatau e5e onv]gankelijke e]ezuil ge/i*t1 niet alle5 voor zi*zelf1 ma> ook voor het corps d] ,indis*e mijn-+5ieurs4 ,onmogelijk is het na zijn5 arbeid ov] ,krakatau te s*rijv51 zond] zijn w]k als basis te nem54 ,en to* durft ge nog ov] ,krakatau s*rijv56 hoor ik mij toevoeg54 ,als het w]k van ,,v]beek 9 i$]s h&5 01 dan z\ dit boek ge5 r$5 van be/aan hebb54 ,dit is e*t] niet het geval1 da> het 9 de e]/e plaats e5 wet5s*appelijk boek is1 het /&a>dw]k4 ,e5e voor all5 bevattelijke beh&el+ van dit ond]w]p ontbrak tot na toe 9 onze taal4 ,to* is jui/ da> behoefte aan4 ,want to5 ,,camille ,,flamm>ion 9 #ahij e5 w]kje 9 het li*t gaf1 getiteld3 de l',eruption du ,krakatoa et les tremblem5ts de t]re etc41 vond dit n 9 ons l& n 9 ,indie zooveel lez]s1 dat hi]uit duidelijk bleek1 hoeze] e5e populaire beh&el+ van dit ond]w]p gew5s*t 04 ,de firma ,,?ieme ,cie w5dde zi* tot d5 he] ,dr4 ,b4,c4 ,,g\dsmit1 d5 man1 die re$s zoovele w]k5 van ,,camille ,,flamm>ion op zulk e5 uit/ek5de wijze 9 e5 ,n$]l&s5 kle$ heeft ge/ok51 met het v]zoek ook dit w]kje te v]tal54 ,hoewel het boekje van ,,flamm>ion is aangekondigd als e5 ,oeuvre absolum5t 9dit1 is het 9 zijn geheel e5 afdruk van de artikel5 door d5 gele]d5 s*rijv] 9 #ahhd en #ahhe 9 zijn tijds*rift l',a/ronomie populaire ges*rev54 ,dat ik ooggetuige 0 van de groote uitb>/+ 9 ,augu/us #ahhc1 da>9 /eekt op zi* zelf al ze] we9ig v]di5/elijks4 ,mijne indrukk5 gaf ik we] 9 e5e p>ticuli]e correspond5tie 9 de ,nieuwe ,rott]dams*e ,c\rant van #bc ,octob] #ahhc ond] d5 titel3 e5e ,zeebev+4 ,op v]zoek van ,,camille ,,flamm>ion gaf ik e5e bes*rijv+ van de uitb>/+ 9 het3 ,bullet9 m5suel de la socit ,,flamm>ion ,arg5tan1 ,dec4 #ahhc en ,juni #ahhd1 wa>van het e]/e g$eelte ook 9 la ,nature v]s*e54 ,de groote v]di5/e1 die deze op/ell5 hadd51 0 hunne actualiteit2 zij w>5 nag5oeg de e]/e op/ell51 die 9 ,frankrijk ov] ,krakatau w]d5 gepublice]d4 ,de artikel5 van ,,camille ,,flamm>ion 9 de ,a/ronomie populaire1 die 9 #ahij 9 n b&je het li*t zag51 be/aan ho(dzakelijk uit aanhal+5 uit deze op/ell54 ,aan h>e actualiteit is het dan ook toe te s*rijv51 dat mijne bes*rijv+ d] uitb>/+ 9 zoovele ,frans*e1 ,duits*e en ,engels*e tijds*rift5 w]d ov]g5om5 en ook 9 het ,russis* is v]taald4 ,to5 ik ha> sam5/elde 0 het reuz5w]k van ,,v]beek nog niet v]ri*t4 ,zij 0 ges*rev5 ond] d5 indruk van de vreeselijke ur5 op het s*ip de ,g\v]neur ,g5]aal ,l\don doorgebra*t tijd5s de uitb>/+4 ,e5 d]gelijke indruk kan niet geheel zuiv] zijn4 ,ik z\ e*t] niet ga>ne het vad]s*ap op mij nem5 van de vele onjui/h$51 die de he] ,,flamm>ion1 de/ijds ze] geimpressionne]d door le cataclysme de ,java1 9 de ,a/ronomie heeft afg$rukt1 en die ze] getr\w 9 zijn w]kje word5 t]uggevond52 vooral niet van het ka>tje van de rgion du cataclysme1 wa>op tal van nieuwe eil&5 voorkom51 die alle5 9 het vru*tb>e bre9 van d5 s*rijv] be/aan1 t]wijl alle5 de ,java-ku/ s*ijnt te zijn ov]/roomd1 do* de ku/ van ,sumatra geheel ong$e]d is geblev54 ,en dat t]wijl ,,v]beek',s ,krakatau ook 9 het ,frans* is v]s*556 ,de he] ,dr4 ,,g\dsmit maakte bezwa> om de v]tal+ van ,,flamm>ion's ,krakatau op zi* te nem54 ,op zijn advies w5dde zi* de ,firma ,,?ieme ,cie tot mij4 ,ik 0 het volkom5 e5s met ,dr4 ,,g\dsmit1 dat er van e5e v]tal+ van het w]kje van ,,flamm>ion 9 het vad]l& van ,,v]beek moeilijk sprake kon zijn 7vooral ook omdat ,,flamm>ion',s w]kje vol/rekt niet oorspronkelijk is74 ,ik heb nu op v]zoek van g5oemde uitgev]s getra*t e5 populair boek te s*rijv5 ov] ,krakatau4 ,wie alle5 de zuiv]e wet5s*ap bem9t1 v9dt hi] we9ig van zijne gad+4 ,het spreekt van zelf1 dat ik m5igmaal heb moet5 putt5 bij ,,v]beek4 ,de ,royal ,society te ,lond5 b5oemde 9 ,janu>i #ahhd e5e ,krakatau-commissie1 die e]/ 9 #ahhh rapport uitbra*t4 ,dat w]k v]s*e5 ond] d5 titel3 ! ,eruption ( ,krakatoa & subsequ5t ph5om5a4 ,ov] de uitb>/+ zelve bevat het niet veel1 wat niet re$s bij ,,v]beek wordt aangetr(f54 ,to* vormt het e5e s*oone aanvull+ van di5s boek1 omdat het zooveel lat] v]s*55 is en de ,engels*e commissie da>door de bes*ikk+ _h ov] feit51 die ,,v]beek niet bek5d kond5 zijn4 ,ik heb hi]bij vooral het oog op de optis*e v]s*ijnsel5 9 d5 dampkr+ van #ahhc tot #ahhf wa>g5om54 ,ook het ,rapport d] ,royal ,society w]d door mij g]aadpleegd4 ,mog5 deze bladzijd5 er tev5s toe bijdrag5 om 9 wijd] kr+ belang/ell+ te wekk5 voor het s*oone ,insul9de1 wa>1 door de uitb>/+ van ,krakatau1 gel$5 is1 zooals sle*ts zeld5 op a>de gel$5 wordt4 ,r4,a4 ,,van ,,s&ick4 ,,dev5t]1 ,septemb] #ahij4 ,,ho(d/uk ,i4 ,de w]eld van ,vulcaan4 ,het heimweh d] ,zwits]s na> hunne b]g54--,alp5sport4--,de ,n$]l&]s zijn ge5 b]gklimm]s4--,t>t>94--,n$]l& als plat l&4--,indi1 het l& d] d]de dim5sie4--,java's blauwe b]g5 v]gelek5 met de ,alp54--,de w]eld van ,vulcaan4--,de vulkaangordels op a>de4--,w]k5de en uitg$o(de vulkan54--,uitb>/+ van d5 b]g ,zoo 9 ,japan4--,plooi5 en v]w]p+54 ,het vulkanisme volg5s de !orie van ,kant-la ,place4--,de dieptes*aal4--,wa>uit be/aat het b9n5/e d] a>de8--,vond/ van ,nord5skjld te ,oritok4--,diep/e putbor+ d] a>de te ,s*ladeba*4--,het boorgat van ,sp]5b]g4--,temp]atuurbepal+5 bij d5 b\w van d5 ,/4 ,go?>dtunnel4--,de s*il van de p]zik4--,e5 orig9eel d5kbeeld van ,camille ,flamm>ion4--,de vulkanis*e ha>d54--,wij zijn ev5 v] als ,emp$okles4--,de ,neptunis*e en de ,plutonis*e s*ool4--,de eeuwige cirkelgang van het wat] op a>de4--,e5 ond]a>ds*e ,rijn4--,pr(4 ,mohr te ,bonn1 de laat/e ,neptuni/4--,zal het wat] op a>de v]dwijn58--,niets be/5dig hi] b5en4--,langzame beweg+ van de a>dkor/4--,de indruk van vulkanis*e v]s*ijnsel5--,die ,zeugung des ,dampfes van ,kaulba*4--,de rol van d5 wat]damp4--,kritis*e temp]atuur4--,spann+ van wat]damp 9 vulkanis*e ha>d5--,voorbod5 van de uitb>/+4--,de uitb>/+ zelve4--,de hoogte d] vulkan54--,nog e5s het wat]4--#dhc a>ds*okk5 9 ,japan 9 #ahhg4--;,de onfeilb>e787 wet5s*ap en des ,pudels ,k]n4--,de w]eld van ,vulcaan blijft e5 my/]ie4 ,de tijd ligt v] a*t] ons1 dat de ,zwits]s*e hulptroep5 e5 belangrijk cont+5t van de mee/e ,europees*e leg]s vormd54 ,die ,zwits]s w>5 go$e soldat51 zij hadd5 we9ig behoeft51 w>5 tr\w en dapp] en kond5 zi* gewoonlijk ze] go$ s*ikk5 9 e5e vreemde omgev+4 ,ma> ond] de ,zwits]s1 die 9 ons l& w>51 ont/ond m5igmaal e5e eig5a>dige ziekte4 ,zij kreg5 dan e5 onov]w9nelijk1 br&5d v]lang5 na> hun l&4 ,m5 noemde dit heimweh4 ,de ongelukkige1 die da>aan le$1 v]viel 9 e5e diepe1 gr5z5looze ne]sla*tigheid4 ,hij des]te]de ( pleegde zelfmoord4 ,m5 m]kte dit v]s*ijnsel op bij m5s*51 die volkom5 ov]tuigd w>51 dat zij het hi] veel bet] hadd5 dan ooit te vor5 9 ,zwits]l&2 die ge5 oud]s ( &]e te$]e betrekk+5 9 't vad]l& hadd5 a*t]gelat51 die 9 hunne jeugd 9 de diep/e armo$e hadd5 geleefd1 en die 9 alle opzi*t5 tevr$5 w>5 met hunn5 maats*appelijk5 toe/&4 ,het 0 9 d] daad niet het vad]l&1 dat zoo /]k magnetis* op h5 w]kte1 ma> het w>5 de ,alp51 de ,b]g5 hunn] jeugd1 die zij niet kond5 v]get5 9 ,n$]l&4 ,de aantrekk+skra*t1 die van de ,alp5 uitgaat1 is w]kelijk groot4 ,is er wel n tak van li*aamsoef5+ 9 onz5 tijd1 die zooze] bloeit als de ,alp5sport8 ,gewoonlijk wordt 9 ons l& deze edele uitspann+ bes*\wd als roekelooze waaghalz]ij4 ,wij ,n$]l&]s reiz5 ze] veel4 ,ma> het b]g/ijg5 is onze zwakke zijde4 ,de talrijke l&g5oot51 die des zom]s ,holl& ontvlu*t51 vlij5 zi* voor het groot/e g$eelte ru/ig ner aan d5 voet d] b]gmassa's1 t]wijl ze e5 m$elijd5d5 glimla* ov] hebb5 voor de talrijke ,duits*]s en ,engels*51 die zoo /om zijn op die b]g5 te kl\t]54 ,voor h5 zijn dan ook de t&radban5 e5e nuttige en gewa>de]de uitv9d+ en ge kunt des zom]s te ,ar? geheele wag5s vol l&g5oot5 met de t&radbaan d5 ,rigi zi5 be/ijg51 t]wijl zij zi*zelf voor bijzond] practis* aanzi5 9 v]gelijk+ van de b]gklimm]s1 voor wi] /rev5 zij de mee/ onv]hol5 m9a*t+ aan d5 dag legg54 ,v]/aat m5 e*t] door sport alles wat aanleid+ geeft tot oef5+ van spi]5 en tot /al+ d] z5uw51 dan behoort zek] de b]gsport e5 hooge plaats 9 te nem54 ,c>lyle zegt1 dat m5 d5 m5s* groot onre*t doet door te bew]51 dat hij door gemak en ru/ wordt aangetrokk54 ,moeite1 zelfv]loo*5+1 m>tela>s*ap1 dood1--zi$a>1 zegt hij1 het lokaas1 dat het m5s*5h>t bekoort4 ,wanne] m5 bek5d is met de gr5z5looze onvoorzi*tigheid1 roekeloo%eid en waaghalz]ij van vele reizig]s1 dan moet m5 zi* sle*ts v]wond]51 dat het aantal sla*t(f]s d] hooge b]g5 niet groot] is4 ,lee/ de beklimm+ van d5 ,jungfrau door ,t>t>91 d5 e*t5 opsnijd] uit ,t>ascon 9 ,daudet's on/]felijk w]k3 ,t>t>9 sur les ,alpes4 ,da> hebt ge het type van d5 ophakk]ig5 grootsprek]1 d5 bluff]1 d5 ,b]gfex1 zooals de ,tirols*e gids5 die soort van t\ri/5 noem54 ,ma> da>m$e is niet de b]gsport v]oordeeld4 ,het is e5e d] mee/ volkom5 uitspann+51 die er d5kba> zijn1 en het is voor onze eeuw e5 onv]gankelijke e] deze soort van sport 9 het lev5 g]oep5 te hebb54 ,e5 ,duits* hoogle]a> gaf onlangs aan h51 die zi* will5 tra9e]5 voor b]gklimm51 d5 raad om g$ur5de e5ig5 tijd elk5 dag m9/5s e5 half uur a*t]e5 te zwemm51 da> bij zwemm5 en b]g/ijg5 dezelfde spi]5 9 beweg+ kom54 ,voor ongeoef5d5 is bij het klimm5 het groot/e bezwa> de v]snelde ademhal+1 die tot hevige h>tklopp+5 aanleid+ geeft4 ,uw tong kleeft aan het gehemelte1 het h>t bon/2 ge zijt al spo$ig 9 e5 bad van zweet2 de knien knikk52 e5 gevoel van namelooze ell5de ov]mee/]t u en ge doet e5 dur5 e$ nooit me] op e5 b]g te kl\t]54 ,ma> ge moet nog na> b5$54 ,d5k niet1 bewon] d] lage l&51 dat u dit gemakkelijk] zal vall5 dan het /ijg54 ,hebt ge ooit getwijfeld aan de algeme5e aantrekk+skra*t1 dan zult ge nu ov]tuigd word54 ,het is u als( gij na> b5$5 getrokk5 wordt1 onafgebrok5 en onw$]/aanba>4 ,de con/ante zwa>tekra*t1 die op u w]kt1 tra*t u e5e e5p>ig v]snelde beweg+ m$e te deel51 en ge w5dt wanhopige pog+5 aan om e5e e5p>ige beweg+ te ond]h\d54 ,bij het aanh\d5d afdal5 hebt ge1 wel is wa>1 ge5 la/ van kortademigheid1 ma> uw geheele li*aam sidd]t en trilt4 ,de ongewone beweg+1 die ge met dij5 en knien maakt1 v]moeit u v]baz5d en geeft u e5 onbes*rijflijk gevoel van wee4 ,ge gelo(t1 dat het dal5 erg] is dan het klimm54 ,e9delijk zijt ge b5$54 ,nieuwe misres brek5 aan4 ,de spi]5 uw] ond]dan5 zull5 zi* wrek5 ov] de ongewone beweg+1 wa>toe ze g$wong5 w>54 ,dood moe na> b$ gegaan1 hebt ge geslap5 als e5 roos4 ,bij het op/aan zijt ge zoo /ijf 9 knien en dij51 dat het u groote inspann+ ko/ e5 /ap v]d] te do54 ,dit is e5 gevolg van het afdal5 en ge kunt van geluk sprek51 als ge deze /ijfheid1 die ge welli*t aan rhumatiek toes*rijft en die ev5 pijnlijk is als deze1 9 e5 week kwijt raakt4 ,als ge het nu bov5di5 hebt getr(f51 dat de lu*t ond] u b5eveld 01 to5 ge op d5 b]gtop wa>t1 zoodat ge absoluut niets gezi5 hebt van het v]gezi*t1 dat m5 u voorgespiegeld _h1 dan zult ge wel voor go$ g5ez5 zijn van het b]gklimm54 ,to* behoeft uwe e]/e ond]v9d+ u niet af te s*rikk54 ,de groot/e f\t is gewee/3 ge hebt te veel hooi op de vork g5om54 ,als ge nooit e5 b]g be/eg5 hebt1 leg het dan kalm aan4 ,wees n$]ig 9 uwe keuze4 ,be/ijg e]/ e5 heuvel1 da>na e5 b]gje4 ,9 d5 tijd van a*t dag5 zijt ge zoo gewoon aan het ongewone1 dat ge gemakkelijk e5 pa> duiz5d voet kunt klimm54 ,en nu hangt het van uw ge/el1 ma> vooral van uwe en]gie af1 ( ge het 9 de volg5de a*t dag5 bij voortgezette oef5+ zult br5g5 tot zes-1 tot a*t duiz5d voet4 ,ja ge behoeft er niet aan te wanhop5 om het zelfs 9 di5 tijd te br5g5 tot de w]kelijk hooge b]g51 de eeuwige sneeuw1 de glets*]w]eld4 ,welli*t kunt ge u dan het heimweh van d5 ,zwits] v]kl>51 die 9 ,n$]l& ziek w]d van v]lang5 na> zijne ,alp54 ,met e5ig5 go$5 wil to* kan m5 geheel ,n$]l& bes*\w5 als e5 horizontaal vlak1 dat zi* sle*ts 9 twee afmet+51 l5gte en bre$te uit/rekt4 ,de horizon is onbep]kt1 one9dig1 sle*ts begr5sd door de kromm+ d] a>de4 ,zijn er ge5 boom51 dan /ek5 wij zelf bov5 het geheele l&s*ap uit4 ,bij de va//ell+ van hoogtev]s*ill5 rek55 wij met c5timet]s1 bov5 ( b5$5 ons v]gelijk+svlak1 het w]eldb]oemde ,am/]dams*e peil 7,,ap74 ,er is voor ons ge5 r$5 om ons da>ov] te beklag54 ,wij kunn5 met alle re*t trots* zijn op ons l&1 da> wij het zelf ges*ikt maakt5 om er te won54 ,het is imm]s niet 9 ov]dra*telijk5 z91 ma> lett]lijk ontwoek]d aan de zee4 ,ma> de ,zwits]1 de bewon] d] b]g/rek51 kreeg heimweh4 ,hij 0 ge5 platl&bewon]1 ma> e5 k9d d] d]de dim5sie3 de hoogte4 ,v]plaat/ ge d5 ,n$]l&] na> ,indi1 het b]gl& bij uitnem5dheid1 dan komt omgeke]d de vroeg]e platl&bewon] ond] d5 ov]weldig5d5 indruk d] d]de dim5sie1 de hoogte1 wa>van hij 9 ,holl& sle*ts e5 flauw begrip _h4 ,de /eile rotsw&51 uit wi] splet5 de wond]lijk/ gevormde plant5 ops*iet51 de boom5 die zi* v]heff5 hoog] dan hij het ooit kon droom51 met de mee/ grillige bladvorm51 de peilloos diepe b]gm]5 met hunne donk]blauwe kleur1 de ong5aakb>e ravijn51 de rivi]51 die reusa*tige rotsblokk5 m$esleur5d1 met dond]5d geweld hunne on/uimige1 troebele wat]5 ov] e5 ongelijk b$ voort/uw51 de t]rasvormige rij/veld51 de donk]gro5e plekk5 d] k(fietu95 op de hell+51 en t5 slotte de b]g5 zelve1 met hun ma*tig li*aam1 bekroond door krat]s1 die d5 m5s* /e$s e5 dreig5d g$5k te /]v5 to]oep5--zie1 dat alles wij/ u op e5 9 ,holl& ongek5de ma*t3 de v]ticale ri*t+4 ,hebt ge 9 ,holl& de a>de als onwrikba> bes*\wd 9 de ri*t+ d] d]de dim5sie1 a>dbev+5 en vulkanis*e opheff+5 zijn da> om u aan te toon51 dat h>e onbewegelijkheid 9 v]tical5 z9 sle*ts 9 ,holl& gold4 ,v]bij/]5d is de indruk1 di5 de b]gw]eld op d5 platl&-bewon] maakt4 ,ma> dat vreemde 9 die omgev+ treft u lat] niet me]4 ,het heimweh van d5 ,zwits] blijft u vreemd4 ,als ge na> ,holl& v]langt1 dan is het niet na> het ,holl&s*e l&s*ap4444 ,ma> to* zal de natuur op u reage]54 ,zij /emt tot melan*olie4 ,ge5 vogel /oort de goddelijke /ilte van d5 tropis*5 na*t1 ma>1 als de zon ond] is1 /ort e5 heirleg] van blo$dor/ige muskiet5 op u n$]1 en e5 koor van krekels laat e5 s*rill51 ze] hoog5 toon hoor52 het e5ige geluid 9 d5 /ill5 na*t4 ,ge5 l5te1 ge5 w9t] breekt ooit de e5tonigheid van e5 eeuwig5 zom]1 van e5e eeuwige w>mte1 van het eeuwige gro54 ,en wij kom51 langzaam1 onwillekeurig1 do* zek] ond] d5 invlo$ van die natuur4 ,zij w]kt v]lamm5d op onze en]gie1 maakt ons d( en somb]4 ,dan kom5 wij 9 die /emm+1 dat wij gevoel51 dat wij 9 ,indi veel miss54 ,wij hak5 na> ,europa1 na> het opgewekte intellectueele lev5 onz] w]eld/$51 na> go$e muziek4 ,ma> het is niet het heimweh van d5 ,zwits]4 ,wa>aan is het toe te s*rijv51 dat de indruk zoo ma*tig1 zoo blijv5d is1 di5 ,java's b]g5 op ons mak58 ,want zij zijn niet zoo bijzond] hoog2 de ,maham]oe1 de hoog/e top van d5 reus ond] ,insul9des b]g51 d5 ,sm]oe1 d5 al\d5 heilig5 b]g van ,indra v]heft zi* sle*ts #cfgb ,m4 bov5 het peil d] ,javazee4 ,en het eig5lijke hooggeb]gte1 zooals m5 9 de ,alp5 zegt1 beg9t e]/ op die hoogte4 ,de b]g5 van ti5 duiz5d voet ligg5 9 ,europa jui/ op de sneeuwgr5s4 ,da> bov5 is 9 ,europa die geheimz9nige arktis*e natuur1 die aan natuurs*oon alles op a>de ov]treft4 ,en de /ille woe/e maje/eit van de glets*]w]eld1 de witte massa's d] omr+5de b]greuz51 die af/ek5 teg5 de blauwe lu*t1 en da>ond] v] weg1 9 vogelvlu*t gezi51 de vlakte1 als e5 gekleurd kle$--dat alles zo*t ge op ,java te v]geefs4 ,want ge5 b]g ov]s*rijdt de sneeuwgr5s2 nooit heeft de lu*t de held]heid van e5 ,zwits*]s*5 zonsopgang2 er is altijd iets wazigs 9 de atmosfe]2 e5e de9+1 aan de trop5 eig51 b$]ft mee/al het v]gezi*t4 ,ondanks dat is de indruk =s*]4 ,java's b]gtopp5 /aan op zi* zelf4 ,en b]g behe]s*t de geheele omgev+4 ,zulk e5 indruk maakt nooit e5 ket54 ,de ,alp5 zijn dood4 ,e5 ,alp5l&s*ap 9 het hooggeb]gte doet u d5k5 aan e5e bek5de illu/ratie 9 de ,wond]5 des ,hemels van ,flamm>ion1 het laat/e m5s*5pa> door d5 v+] des doods aang]aakt1 b$olv5 ond] het lijkkle$ van het eeuwige ijs4 ,ma> van ,java's b]g5 grijn/ u de dood toe op me] welsprek5de wijze1 het is niet de dood 9 de v]re toekom/1 als de ijsvor/ zelfs de trop5 zal hebb5 v]ov]d1 ma> de dood1 zooals hij komt op het slagveld1 plotsel+1 door het vuur van d5 vij&4 ,want ,java is n reusa*tig artill]iep>k4 ,het zijn niet alle5 b]g51 die v]heff+5 van d5 bodem1 die ov] het geheele eil& v]spreid zijn1 ma> het zijn tev5s w]k5de vulkan54 ,vijftig vuurspuw5de b]g5 v]heff5 hunne kru95 hemelwa>ts1 ze zijn all5 te k5n5 aan d5 eig5a>dig5 vorm1 die d5 vulkan5 eig5 is4 ,ge kunt n]g5s zijn op ,java ( ge wordt be/rek5 door e5 dez] vuurmond54 ,ge leeft hi] 9 het gebi$ van ,vulcaan4 ,b$5kt m5 dat ,java vi]maal zoo groot is als ,n$]l&1 dan gevoelt m5 e]/ wat dat zegg5 wil3 ,java heeft vijftig vulkan51 wa>van a*t en tw9tig w]k5de vulkan5 zijn4 ,/el u to* e5s voor dat ,n$]l& zev5 w]k5de vulkan5 bezat6 ,de vulkan5 zijn ze] ongelijk v]deeld op onze a>de4 ,zij zijn opge/eld 9 rij5 ( gordels4 ,de e]/e groote vulkanis*e gordel beg9t bij ,kaap ,hoorn1 loopt langs de ,we/ku/ van ,zuid-,am]ika ov] ,middel-,am]ika1 en gaat 9 ,noord-,am]ika te niet4 ,hi]aan sluit e5 twe$e rij aan1 die 9 ho(dzaak d5 volg5d5 weg volgt3 ,alaska1 ,aleutis*e eil&51 ,kams*atka1 ,ko]ill51 ,japan1 ,philippijn51 ,celebes1 ,kle9e ,so5da-eil&51 ,java1 ,sumatra4 ,teg5ov] die reusa*tige vulkaanreeks zijn de ,europees*e vulkan5 onbeteek55d4 ,9 het t]tiaire tijdp]k 0 de w]eld van ,vulcaan veel uitgebreid]4 ,want t]wijl m5 b4v4 9 ,itali nu drie w]k5de vulkan51 d5 ,vesuvius1 d5 ,etna en d5 ,/romboli aantreft1 v9dt m5 9 d5 omtrek van ,napels zev5 en tw9tig uitg$o(de krat]s4 ,zulke /rek5 hebb5 e5e =matie als die d] maanopp]vlakte4 ,m5 v9dt zulke groep5 van uitg$o(de vulkan5 b4v4 9 ,auv]gne1 aan d5 ,rijn bij de ,laa*] ,see en 9 d5 ,eifel4 ,vooral 9 /rek5 wa> veel vulkan5 zijn is het moeilijk ond]s*eid te mak5 tuss*5 w]k5de en uitg$o(de vulkan54 ,m5 noemt d5 vulkaan dan ma> uitg$o(d1 als hij1 voor zoov] bek5d is1 nimm] e5e uitb>/+ heeft gehad4 ,ma> er is ge5 wa>borg1 dat hij /e$s uitg$o(d zal blijv54 ,en da>5bov5 ont/aan m5igmaal 9 de vulkanis*e /rek5 vulkan5 op plaats51 wa> m5 ze niet v]mo$ _h4 ,ontelb>e mal5 is het ges*i$ dat e5 b]g1 di5 m5 voor volkom5 ons*uldig aanzag1 zi* plotsel+ ontpopte als e5 w]k5de vulkaan4 ,zoo begonn5 o4a4 9 de buurt van de /ad ,foekoejoema 9 het di/rict ,bigo1 geleg5 aan de ,noordku/ d] ,japans*e b9n5zee1 d5 #af;d5 ,janu>i #ahij ond]a>ds*e rommel+54 ,des avonds te #h ure hoorde m5 e5 vreeselijk5 slag4 ,de top van d5 b]g ,zoo /ortte plotsel+ 91 groote hoeveelh$5 z& en /e55 w]d5 uitgeworp5 en viel5 n$] ov] e5 omtrek van #aj kilomet]s4 ,voor zoov] bek5d1 _h de ,zoo nimm] van te vor5 getoond1 dat hij e5 vulkaan 04 ,de vulkaanrij5 op a>de kom5 ov]e5 met groote plooi5 9 de a>dlag5 ( met groote breukvlakt54 ,hi] zijn de a>dlag5 t5 opzi*te van elka> v]s*ov54 ,m5 noemt deze v]s*uiv+5 9 het ,duits* ,v]w]fung51 e5 woord dat ik bijna niet door v]w]p+5 durf v]tal54 ,die plooi5 en v]w]p+5 hang5 z nauw sam5 met het vulkanisme d] a>de1 dat wij er iets ov] moet5 zegg54 ,volg5s de !orie van ,kant-la-,place z\ de a>de e5s e5 gasvormige bol zijn gewee/1 die1 langzaam afkoel5de 9 de k\de w]eldruimte1 9 die p]iode kwam1 dat zij e5 vloeib>e kogel 04 ,zij gaat nu voort met w>mte uit te /ral51 en volg5s de oud]e begripp51 wordt de buit5kant va/1 t]wijl het b9n5/e vloeiba> blijft4 ,dit va/e g$eelte is de zoog5aamde li?osfe] d] a>de1 wa>van sle*ts het buit5/e g$eelte door ons gek5d wordt4 ,de vulkan5 z\d5 dan zijn1 volg5s e5e zoo m5igmaal re$s gecite]de uitdrukk+ van ,alex&] von ,humboldt1 de veiligheidsklepp5 d] a>de4 ,het vulkanisme z\ zijn3 de reactie van het vloeib>e g$eelte teg5 de a>dkor/4 ,en da> uit proev5 blijkt1 dat de w>mte 9 de a>dopp]vlakte ze] regelmatig to5eemt met #b-a_/b ,celsius voor elke #ajj ,m4 diepte1 z\ m5 re$s op e5e diepte van #ej kilomet] het eeuwige c5traalvuur aantreff52 e5e temp]atuur van #abjj ,celsius to* komt1 volg5s deze gegev5s1 ov]e5 met e5e diepte van #ej kilomet]4 ,deze v]kl>+ van het geheimz9nige vulkanisme d] a>de is aanlokkelijk door ha> e5v\d4 ,e5sklaps wordt ons alles duidelijk2 wij hebb5 niets me] te vrag54 ,ma> de natuur is nu e5maal niet e5v\dig4 ,de v]s*ijnsel51 die wij wa>nem5 zijn zoo gecomplice]d1 dat de e5v\dige !orien1 die met n woord geheele reeks5 van feit5 v]kl>51 bijna nooit d5 toets d] wet5s*appelijke kritiek kunn5 we]/aan4 ,en zoo is ook deze !orie ov] het vulkanisme bezwek54 ,de groot/e b$5k+1 die teg5 ha> is +ebra*t1 is de betrekkelijk groote /abiliteit van de a>dkor/4 ,wanne] to* de geheele k]n d] a>de vloeiba> 01 dan z\ die vloeib>e massa1 9 volume zooveel duiz5d5 mal5 me] dan de zeen1 aan ebbe en vlo$ ond]hevig zijn1 en de opp]vlakte d] a>de z\ het tooneel zijn van vulkanis*e w]k+51 wa>bij de aan m5s*5 bek5de1 9 het niet z\d5 v]z9k54 ,tr\w5s het is moeilijk aan te nem51 dat de geleidelijke afkoel+ d] vloeib>e a>de zoodanig is ges*i$1 dat zij van buit5 af na> b9n5 toe va/ is geword54 ,de w>mte to*1 die e5 vloeiba> li*aam afgeeft1 wordt aan dat li*aam niet ontnom5 door geleid+ en /ral+ alln1 ma> ho(dzakelijk door /room+ ( circulatie4 ,de vloei/(massa1 aan de opp]vlakte geleg51 wordt door afkoel+ soortelijk zwa>d]4 ,zij z9kt d]halve 9 het vloeib>e g$eelte4 ,het gevolg z\ dus zijn niet het vorm5 van e5 va/e s*ors en e5 vloeib>e k]n1 ma> het ont/aan van e5 va/e k]n1 die1 door d5 hoog5 druk1 e5 groot soortelijk gewi*t krijgt4 ,e]/ dan1 als de massa taai vloeiba> wordt1 zal de w>mte niet door /room+ ma> door geleid+ word5 voortgeplant4 ,dan e]/ ont/aat1 om de taai vloeib>e massa1 e5 va/ omhulsel4 ,9 dat /adium z\ dan nu onze a>de zijn4 ,voor deze hypo!se pleit bov5di5 het groote soortelijk gewi*t d] a>de1 dat me] dan #e b$raagt1 t]wijl de ge/e5t5 aan de opp]vlakte gemiddeld e5 soortelijk gewi*t van #b1e bezitt54 ,ja er zijn zelfs gele]d51 die bew]51 dat die va/e k]n uit ijz] be/aat4 ,zij roep5 da>bij de uranoli!n ( meteor5 te hulp1 die geheimz9nige bod5 uit de kosmis*e w]eld1 runes en /ukk5 van &]e hemelli*am5 op onze a>de ne]gevall54 ,m5 k5t hi]van twee soort51 de meteoor/e551 die dan van de kor/ 7li?osfe]7 dez] v]nietigde hemelli*am5 afkom/ig z\d5 zijn1 en het meteoorijz]1 dat van de k]n di] hemelli*am5 z\ kom54 ,nieuw vo$sel kreeg deze !orie door e5e vond/ van ,nord5skjld1 die op de ,we/ku/ van ,gro5l& bij ,orifok o4a4 e5 brok ijz] vond van #bj1jjj ,,kg41 van dezelfde sam5/ell+ als meteoorijz]4 ,wanne] soortgelijke /ukk5 ge5 uranoli!n zijn1 wat weg5s de afmet+5 niet wa>s*ijnlijk is1 dan z\d5 ze met het vulkanis*e basalt1 wa>9 ze ligg51 uit de diepte d] a>de zijn opgewoeld4 ,we z\d5 dan 9 dit brok e5 /uk bezitt5 van de a>dk]n4 ,do* v]lat5 wij het gebi$ d] bespiegel+54 ,bek5n5 wij liev] onze v]rega&e onkunde omtr5t datg5e1 wat ond] onze voet5 is4 ,de diepte to* van de a>dkor/1 ons door bor+5 bek5d1 is te g]+ om da>uit besluit5 te trekk5 ov] hetge5 da> b5$5 ligt4 ,want de diep/e put1 di5 wij hebb5 kunn5 grav51 heeft e5e diepte van #agdh met]4 ,deze bor+ ges*i$de bij het dorp ,s*ladeba*1 oorspronkelijk met het doel om e5 ond]zoek 9 te /ell5 na> de aanwezigheid van /e5kol52 de ,pruisis*e rege]+ gela/te e*t] de bor+ voort te zett51 t5 e9de temp]atuuropgav5 te v]krijg5 op e5e diepte groot] dan ooit te vor54 ,de bor+ w]d uitgevo]d ond] leid+ van d5 +5ieur ,kbri*1 ho(d9specteur d] mijn54 ,hij _h gehoopt e5e diepte van #bejj ,m4 te v]krijg54 ,ma> to5 het gat #agdh met] diep 01 brak5 de boor/ang5 en 0 hij tot zijn le$wez5 v]pli*t de bor+ te /ak54 ,to* _h ,kbri* alle r$5 om zi* geluk te w5s*54 ,want hij _h het diep/e boorgat op a>de1 dat bij ,lie? 9 ,sleeswijk-,hol/e91 me] dan #djj ,m ov]tr(f54 ,om de #cj ,met] w]d5 temp]atuuropmet+5 g$aan4 ,gemiddeld 0 de temp]atuurto5ame #a ,celsius op de #cf1i ,met]4 ,de bek5de wa>nem+5 9 het boorgat van ,sp]5b]g1 dat lang5 tijd voor het diep/e boorgat d] a>de gold1 en dat #abgb ,m4 diep is1 gav5 e5e temp]atuurv]me]d]+ aan van #a ,celsius op de #cb ,met]4 ,onze k5nis van de temp]atuur d] ge/e5t5 ond] de opp]vlakte d] a>de is belangrijk v]me]d]d door d5 b\w d] ,alp5tunnels4 ,bij d5 b\w van d5 ,/4 ,go?>dtunnel heeft de ,zwits]s*e +5ieur ,/apf e5e m5igte ond]zoek+5 g$aan ov] de temp]atuur d] ge/e5t54 ,ma> ook de ,/4 ,go?>dtunnel-wa>nem+5 gev5 ons sle*ts uitsluitsel ov] e5e diepte van #abjj ,m4 b5$5 d5 bodem4 ,de to5em+ van temp]atuur met de diepte is1 tuss*5 de gr5z51 wa> al deze wa>nem+5 v]ri*t zijn1 e5 feit1 ge5 hypo!se me] te noem54 ,is het e*t] niet v]rega& opp]vlakkig om uit de zoog5aamde dieptes*aal1 die zond] twijfel geldig is voor kle9e diept51 e5ige conclusie te will5 trekk5 ov] de onbek5de diepte8 ,wat beteek5t de diepte van d5 put te ,s*ladeba*1 #agdh ,m4 teg5ov] d5 /raal d] a>de1 die gemiddeld #f1cgj1jde ,m4 b$raagt4 ,sle*ts het #a_/cfjj van d5 af/&1 die ons s*eidt van het middelpunt d] a>de1 is ons bek5d4 ,de a>de1 wa>op wij lev51 is e5e p]zik1 wa>van we alln de s*il k5n54 ,ma> ook dit beeld is niet /]k g5oeg4 ,want er is ge5 vru*t1 die zulk e5e dunne s*il heeft1 dat deze z\de kunn5 v]gelek5 word5 met het g$eelte van de a>dkor/1 dat wij k5n54 ,het vlees* van de p]zik1 het b9n5/e d] a>de1 zal ons wel altijd onbek5d blijv54 ,de bek5de gele]de ,camille ,flamm>ion heeft voor e5ige j>51 ond] d5 indruk van de uitb>/+ van ,krakatau1 e5 m]kwa>dig5 voorslag g$aan4 ,het e5ige middel1 zegt de g5iale ,frans*man1 om met zek]heid de inw5dige sam5/ell+ d] a>de te le]5 k5n51 z\ zijn het grav5 van e5 reusa*tig5 put t] diepte van e5ige kilomet]s4 ,e5 d]gelijk w]k z\ de kra*t5 d] h$5daags*e nijv]heid niet te bov5 gaan4 ,die put z\ voor de m5s*heid e5e onuitputtelijke bron zijn van w>mte4 ,als de v]s*ill5de ,/at5 van ,europa zi* met elka> v]/ond5 om al de soldat5 van ,europa tot dit doel te gebruik51 dan z\d5 zij e5e ov]w9n+ behal5 groot] dan alle mogelijke m5s*5sla*t+5 van 't v]l$51 van 't h$5 en van de toekom/1 want zij z\d5 het my/]ie ontdekk51 dat ond] onze voet5 is4 ,en da> m51 g$ur5de di5 reuz5>beid1 de gewoonte z\ hebb5 v]lor5 van te ve*t51 z\ de m5s*heid er door vooruitgaan niet alle5 op wet5s*appelijk ma> ook op sociaal gebi$4 ,m5 z\ alli*t v]ond]/ell51 dat dit /\te d5kbeeld van ,flamm>ion niet ern/ig geme5d kan zijn4 ,ma> als wij zi51 dat hij1 zes j>5 na dit ges*rev5 te hebb51 9 volkom5 dezelfde bewoord+51 hetzelfde plan nog e5s opp]t 9 e5 9 #ahij v]s*55 w]kje ov] de uitb>/+ van ,krakatau1 dan kan aan zijn ern/ niet getwijfeld word54 ,wanne] wij e*t] moet5 wa*t5 tot de v]wez5lijk+ van dit plan1 voor wij iets nad]s zull5 te wet5 kom5 ov] d5 toe/& van het b9n5/e d] a>de1 dan zull5 wij wel altijd 9 het onzek]e blijv5 v]ke]54 ,ma> wat wij zek] wet5 is1 dat er vulkan5 zijn1 en dat zij gesmolt5 /(f5 uitbrak51 die e5e temp]atuur hebb5 van #bjjj ,celsius4 ,hi]uit volgt dat er1 op betrekkelijk g]+e diepte ond] de a>dkor/1 ruimt5 zijn wa> e5e zoo hooge temp]atuur he]s*t1 dat die ge/e5t5 gesmolt5 zijn4 ,vorm5 nu die ruimt5 e5 sam5hang5d geheel ( kom5 zij alle5 voor dr1 wa> de vulkan5 zijn8 ,nem5 wij de !orie aan van de taaivloeib>e tuss*5laag1 die magma g5oemd wordt1 dan kan m5 zi* voor/ell51 dat er uit dat magma op sommige plaats5 als 't w>e vloeib>e m]5 van lava ont/aan1 ruimt51 die 9 't algeme5 op zi* zelf /aan1 do* die soms met elka> v]bond5 zijn4 ,de geoloog noemt die ruimt5 vulkanis*e ha>d54 ,gaat m5 nu na1 dat de vulkanis*e ha>d5 van ,sumatra1 ,/raat ,so5da1 ,java1 kle9e ,so5da eil&51 ,molukk5 en ,au/rali zond] twijfel met elka> sam5hang51 dan z\ m5 uit die groote uitge/rek!id1 met d5 he] ,v]beek1 het besluit kunn5 trekk51 dat er nog v]baz5d groote ond]a>ds*e ruimt5 met vloeib>e /(f5 gevuld zijn4 ,de aanwezigheid d] vulkan51 op de breukvlakt5 van de li?osfe]1 heeft 9 all5 gevalle niets vreemds4 ,de sam5trekk+ ( inkrimp+ van de kor/1 als gevolg van de voortgezette afkoel+1 v]kla>t het ont/aan d] plooi5 en v]w]p+54 ,zoo ont/aan b]gket5s1 en de vulkanis*e ha>d5 mak5 de b]g5 tot vulkan54 ,zoo zijn wij dan na met tal van !orin g$weept te hebb51 t5 slotte we] g5ad]d tot de d5kbeeld5 van d5 oud5 ,helle5s*5 wijsge] ,emp$okles4 ,de b]g5 zijn volg5s dez5 door het arbeidsv]mog5 van het c5traalvuur ont/aan4 ,ov] 't algeme5 e*t] s*reef de oudheid het ont/aan d] ge/e5t5 toe aan de v]vorm5de kra*t van het wat]2 het is ,poseidon1 de a>ds*udd]1 met zijn ma*tig5 driet&1 die de a>de de$ bez9k5 uit de zee4 ,zoo le]d5 ,?ales en ,plato2 zij w>5 de woordvo]d]s d] zoog5aamde ,neptunis*e s*ool1 die tot 9 onz5 tijd aanhang]s heeft gevond54 ,emp$okles kan m5 bes*\w5 als d5 /i*t] d] plutonis*e ( vulkanis*e s*ool4 ,hi] is het niet het ,wat] ma> het ,vuur1 dat de ge/e5t5 d] a>de heeft gevormd4 ,wij zag5 re$s dat de !orie van ,kant-la ,place eig5lijk niets &]s is dan e5e uitbreid+ van de d5kbeeld5 van ,emp$okles4 ,de a>ds*ors z\ uit de gloei5d vloeib>e massa bezonk5 zijn4 ,ma> nu krijgt ook ,neptunus zijn deel4 ,i$]e5 k5t d5 eeuwig5 cirkelgang1 di5 het wat] doorloopt4 ,het wat] v]dampt aan de opp]vlakte1 en uit de plant5 /ijgt het op2 9 de k\de lu*tlag5 koelt het af1 het ov]s*rijdt het maximum van spankra*t en slaat ne] als reg5 ( sneeuw4 ,die ne]slag dr+t 9 de a>dkor/1 hij vormt al het zoete wat] op a>de4 ,dit zoete wat] komt sle*ts voor e5 kle9 g$eelte aan de opp]vlakte te voors*ijn als bronn51 bek51 rivi]5 en m]52 het groot/e deel zakt1 tot het op e5 m9 ( me] ondoordr+b>e a>dlaag /uit4 ,zoo ont/aan ond]a>ds*e kanal5 en m]51 op wi] be/aan en op wi] ma*tig5 invlo$ e]/ 9 d5 laat/5 tijd de a&a*t is geve/igd4 ,dit ond]a>ds*e wat] vo$t we] op zijne beurt de rivi]51 ma> er is nog ze] we9ig van bek5d4 ,het vraag/uk van de wat]voorzi5+ d] /$5 heeft vooral de a&a*t geve/igd op dit zak- en grondwat]4 ,het vormt ond]a>ds*e rivi]51 die zi* soms ond] het b$ van de rivi] uit/rekk54 ,e5 enkel voorbeeld moge dit duidelijk mak54 ,onze l&g5oot1 de civiel-+5ieur ,t4,w4 ,small5burg1 sloeg e5e ,norton-pijp midd5 9 d5 ,rijn bij ,worms4 ,hij tr( wat] aan van geheel &]e *emis*e sam5/ell+ dan het ,rijnwat]4 ,dus vloeit da> ond] het rivi]b$ e5 ond]a>ds*e ,rijn6 ,dat ond]a>ds*e wat] lo/ /e$s va/e /(f5 op4 ,be/aat het ge/e5te uit 9 wat] oplosb>e be/&deel5 dan v]dwijnt het geheel2 er ont/aan groote holt54 ,ma> de &]e ge/e5t5 word5 door het wat] b]o(d van de oplosb>e be/&deel52 zij v]liez5 hun sam5hang2 de lag5 s*uiv5 gemakkelijk ov] elka>2 het ev5wi*t wordt v]brok5 en e5e in/ort+ volgt2 dit ges*i$t f langzam]h& f plotsel+4 ,9 het laat/e geval ont/aat er niet alle5 e5e a>dbev+1 ma> als de roll5de a>dmassa /uit teg5 e5e va/e a>dlaag1 dan wordt ha> arbeidsv]mog5 van beweg+ 9 w>mte omgezet4 ,deze w>mte1 v]kla>t de bek5de *emicus pr(4 ,mohr te ,bonn1 is de uitsluit5de oorzaak van het vulkanisme4 ,ma> zijne bes*\w+ is niet van e5zijdigheid vrij te pleit54 ,hij is de laat/e d] ,neptuni/54 ,t5 slotte /ort5 niet alle5 de rivi]51 ma> ook die geheimz9nige ond]a>ds*e /room5 hunne wat]5 9 de groote w]eldzee4 ,da> depone]5 de zoetwat]/room5 w$] de va/e /(f51 wa>m$e zij bezwang]d zijn4 ,en ook 9 de zoetwat]/room5 zelve ont/aan afzetsels4 ,deze zoetwat]- en zeewat]-bez9k+5 vorm5 de jong/e a>dlag54 ,ma> de kr+loop is hi]m$e nog niet t5 e9de4 ,want de rivi]5 en zeen word5 g$rag5 door de a>dkor/ zelve4 ,en da> er nu ge5 ge/e5t5 zijn1 die ondoordr+ba> zijn voor wat]1 da> alle ge/e5t5 hygroskopis* zijn1 zoo doordr+t het wat] de ge/e5t51 wa>op het ru/1 en vormt da> *emis*e v]b9d+51 wa>bij het als wat] v]dwijnt4 ,zal dus niet na eeuw5 e5maal al het wat] van de opp]vlakte d] a>de v]dw55 zijn8 en is dat ook welli*t het troo/eloos e9de van al het bloei5de lev5 op a>de8 ,( zal de afkoel+ 9 de w]eldruimte onze a>de t5 slotte met het eeuwige ijs ov]dekk51 welks kille adem hetzelfde b]eikt8 ,vrag5 zijn het1 wa>9 we ons ga>ne v]diep51 die onoplosba> zijn en die gelukkig betrekk+ hebb5 op e5e toekom/ z e9deloos v] weg1 dat we onze g$a*t5 met moeite 9 die toekom/ kunn5 v]plaats54 ,niets be/5digs hi] b5en6 ,als we op oudeja>savond d5 di*t] ,fei? die woord5 naz+51 dan hebb5 wij da>bij to* vooral te d5k5 aan e5e kla*t ov] het onbe/5dige1 dat al het m5s*elijke aankleeft4 ,ma> we zijn zoo li*t g5eigd de natuur als onv]&]lijk te bes*\w54 ,s*att5 be/$5 wij om de opp]vlakte d] a>de zoo nauwkeurig mogelijk te met5 en 9 teek5+ te br5g54 ,onze kada/rale ka>t5 en onze graadmet+5 zijn s*itt]5de zegepral5 van het v]nuft van onz5 tijd4 ,ma> ook hi] geldt het3 ,niets be/5digs hi] b5en4 ,die ka>t5 zull5 e5maal sle*ts e5e hi/oris*e wa>de hebb54 ,langzam]h& ma> zek] v]&]t de a>dopp]vlakte4 ,java s*uift na> het ,noord52 de ,ratoe ,loro ,kidoel1 de god9 d] ,indis*e ,zuid-zee1 dr+t /e$s door splet5 en rots51 en beukt de /eile ,zuidku/ met onwe]/aanba> geweld1 en t]wijl zij dr ov]w9t1 /ort5 de rivi]51 opgezwoll5 door de banjir1 ,java's b]g5 uit 9 de ondiepe ,javazee4 ,en hoeze] is de toe/& hi] niet v]&]d4 ,zijn niet ,insul9des eil&5 de laat/e ov]blijfsel51 die nog bov5 de blauwe zee uit/ek51 van e5 uitge/rekt va/ l&1 dat m5 ,limuria g5oemd heeft8 ,( behoord5 de ,so5da-eil&5 welli*t vroeg] tot het va/e l& van ,azi1 wa>van zij1 door de in/ort+ van ond]a>ds*e ruimt51 ?ans ges*eid5 zijn8 ,daalt niet de geheele ket5 van de ,cordill]as de los ,&es8 ,/ijgt de ,we/ku/ van ,zw$5 niet langzam]h& uit de zee8 ,wa> lag ,n$]l& voor duiz5d5 j>58 ,de one9dig kle9e1 onm]kb>e opheff+5 en dal+5 van d5 a>dbodem hebb5 9 d] daad1 doordat zij duiz5d5 eeuw5 lang 9 dezelfde ri*t+ w]k51 me] invlo$ op de v]deel+ van l& en wat] dan de hevige plotsel+e natuurv]s*ijnsel54 ,uit e5 a>dkundig oogpunt zijn dus die langzame v]&]+5 belangwekk5d]4--,het b$elv5 van ,h]culanum en ,pompeji1 de a>dbev+ van ,lissabon1 de uitb>/+ van ,krakatau1 hoe bov5a>ds* van afmet+5 deze gebeurt5iss5 ons ook mog5 voorkom51 v]z9k5 9 het niet teg5ov] de ma*t van het one9dig kle9e1 dat w]kt g$ur5de e5 one9dig5 tijd4 ,ma> voor d5 gewon5 m5s* met z5uw5 en gemo$ is de indruk van die reusa*tige taf]eel5 ov]weldig5d] dan iets &]s4 ,en het vors*5 na> de onmiddellijke oorzak5 van die ev5wi*tsv]/or+5 heeft t5 all5 tijde de gemo$]5 bezig geh\d51 vrij wat me] dan het philosophe]5 ov] het ont/aan d] ge/e5t5 en ov] het vulkanisme 9 't algeme54 ,ma> ook hi] is het veld van giss+5 na> alle zijd5 uitge/rekt4 ,ja m5 kan het zi* begrijp5 hoe e5 consci5tieus wijsge] als ,emp$okles1 na e9deloos en vru*teloos zoek5 na> e5e jui/e v]kl>+ van het ont/aan van a>dbev+5 en uitb>/+51 tot wanhoop g$rev51 9 d5 geop5d5 krat] van d5 ,etna sprong4 ,de vulkaan slokte d5 wijsge] op1 do* spuwde zijne s&al5 uit4 ,zijne le]l+5 vond5 die1 en wi/5 da>door zijn treurig lot4 ,er be/aat e5e ze] naturali/is*e /udie van d5 b]oemd5 s*ild] ,kaulba*1 die tot ond]w]p heeft3 die ,zeugung des ,dampfes1 het v]wekk5 van d5 /oom4 ,het vuur is e5 kra*tige man1 blak5de van h>t/o*t4 ,te v]geefs beproeft de s*u*t]e kuis*e maagd1 het wat]1 zi* los te rukk5 uit zijne om>m+4 ,het is e5 tooneel van v]kra*t+1 het krijgsre*t van de ,middeleeuw5 aans*\welijk voorge/eld4 ,en da> ont/aat de wat]damp1 de ma*tige god1 alle5he]s*] van onze eeuw4 ,het is de wat]damp1 die onteg5zeggelijk de groote beweegkra*t is d] vulkanis*e uitb>/+54 ,m5 me5de1 tot voor kort5 tijd1 dat er twee soort5 van gasvormige li*am5 zijn1 gass5 en damp54 ,de e]/5 be/ond5 niet 9 vloeib>5 toe/&1 de laat/5 e*t] kond5 gecond5se]d word54 ,ma> wij kunn5 nu bew]53 er zijn ge5e p]man5te gass5 me]6 ,zij all51 zuur/(1 wat]/(1 /ik/(1 kunn5 als vloei/( be/aan4 ,ma> omgeke]d is elke damp1 bov5 e5e bepaalde temp]atuur1 e5 p]man5t gas4 ,m5 noemt die temp]atuur de kritis*e temp]atuur van het gas4 ,en nu is de oorzaak1 dat m5 zoo lang vru*teloos getra*t heeft de zoog5aamde p]man5te gass5 9 vloei/( te v]&]51 deze1 dat de kritis*e temp]atuur bij die gass5 z laag ligt1 dat zij ze] moeilijk te v]krijg5 is4 ,en als m5 het gas niet e]/ e5e lag]e temp]atuur geeft dan de kritis*e1 dat baat het niet ( m5 het gas al sam5p]/4 ,e5e one9dig groote drukk+ z\ het gas nog niet 9 e5 vloei/( v]&]54 ,voor wat]damp ligt de kritis*e temp]atuur1 volg5s e5e bes*\w+ van onz5 b]oemd5 l&g5oot van d] ,waals1 op #cij ,c4 ,bov5 die temp]atuur be/aat ge5 wat] me]1 ma> sle*ts wat]damp4 ,de spann+ van di5 wat]damp klimt ze] /]k met de temp]atuur4 ,d5kt m5 zi* nu de vulkanis*e ha>d5 met hunne gesmolt5 ge/e5t51 die soms nog e5e temp]atuur van #bjjj ,c4 hebb51 als zij word5 uitgeworp51 en let m5 op het feit1 dat de a>de ov]al doordr+ba> is voor wat]1 dat er ond]a>ds*e wat]loop5 zijn1 en dat alle vulkan5 di*t bij de zee /aan1 dan zal m5 tot het besluit kom51 dat het wat] toegang v9d5 moet tot de vulkanis*e ha>d54 ,het wat] kan bij die temp]atuur niet be/aan en v]dampt onmiddellijk4 ,m5 v]mo$t dus het be/aan van reusa*tige /oomketels 9 de holt5 van de a>dkor/1 ruimt5 gevuld met /oom van e5e spann+ van hond]d51 ja duiz5d5 atmosf]51 die communice]5 met de vulkanis*e ha>d54 ,die /oom oef5t e5 groot5 druk uit op de gesmolt5 lavamassa1 e5 druk1 groot g5oeg om ha> te do5 /ijg51 om ha> na> bov5 te p]s54 ,ev5als het kwik op/ijgt 9 de b>omet]buis ond] d5 invlo$ van d5 a>ddruk1 zoo is de krat]pijp van e5 vulkaan n reusa*tige manomet]4 ,zij le]t ons d5 /oomdruk met5 9 d5 ond]a>ds*5 /oomketel4 ,m5 v]gunne mij e5e d]gelijke b]ek5+4 ,de ,etna b4v4 is #ccjj ,m4 hoog4 ,de krat]pijp is dus zek] m9/5s #djjj ,m4 diep4 ,wanne] de lava kalm ov] d5 r& vloeit1 dan is zij dus ov] e5e l5gte van #djjj ,m4 opgep]/4 ,lava is twee en e5 half maal soortelijk zwa>d] dan wat]1 en zooals m5 weet z\ e5e b>omet]buis met wat] gevuld e5e l5gte hebb5 van #aj1c ,m4 ,uit deze gegev5s kan m5 dadelijk afleid5 dat de drukhoogte van #djjj ,m4 lava gelijk /aat met die van #ajjjj ,m4 wat]1 en da> elke #aj1c ,m4 de druk van ne atmosfe] voor/elt1 is de druk van d5 /oom 9 d5 vulkanis*5 ha>d m9/5s #ajjj atmosf]54 ,ma> als nu die /oomdruk plotsel+ v]me]d]t1 hetzij door het in/ort5 van holt51 ( door v]me]d]d5 aanvo] van wat]1 dan /ijgt die druk ze] belangrijk en dan is e5e uitb>/+ wa>s*ijnlijk4 ,dat de v]&]+5 9 die /oomdrukk+1 zo[el als het in/ort5 van holle ruimt51 ook de onmiddellijke oorzaak van a>dbev+5 zijn kunn51 ligt voor de h&4 ,de lava vloeit dus mee/al ru/ig ov] d5 r& van d5 vulkaankegel uit de krat]pijp4 ,ma> die lava/room5 krijg5 e5 v]baz5d arbeidsv]mog5 van beweg+1 als zij langs de hell+ van d5 /eil5 vulkaankegel af/ort52 zij vull5 geheele dal5 aan tot vlakt52 zij ov]dekk5 de veld51 a*t]hal5 de vlu*t5de m5s*51 en /oll5 e9delijk langzaam 9 d5 omtrek van d5 vulkaan4 ,ma> die /oom van hooge spann+ kan ook e5e w]k+ uitoef55 ov]e5kom5de met de explosiev]s*ijnsel5 t5 gevolge van de v]br&+ van kruit ( dynamiet4 ,want ook hi] is het de hooge spann+ d] plotsel+ optr$5de gass51 die de rots5 doet splijt5 ( zulk e5e groote beg9snelheid m$$eelt aan het projectiel1 dat uit d5 vuurmond wordt gesl+]d4 ,dan is de uitb>/+ te v]gelijk5 met e5 bomb>dem5t4 ,de /oom v9dt zijn weg door de gesmolt5 /(f5 he51 vo]t deze g$eeltelijk m$e en w]pt t5 slotte /e5brokk5 uit de krat]pijp tot op e5e hoogte van duiz5d5 met]s bov5 d5 b]gtop4 ,die /e5brokk5 zijn poreus1 t5 gevolge van d5 wat]damp1 die er zi* doorhe5 geslag5 heeft1 het is de bek5de puim/e54 ,en dan baant zi* de /oom zelf e5 weg uit de krat]pijp1 hij vo]t 9 fijn v]deeld5 toe/& de /(f5 m$e1 die hij teg5kwam2 het is de rookzuil1 welke m5 bov5 de w]k5de vulkan5 aantreft1 die e5e hoogte b]eik5 kan van vele kilomet]s2 en t5 slotte dal5 die va/e /(f5 langzaam op a>de ne] als as*reg51 en v]oorzak51 al vall5de1 belangrijke wijzig+5 9 de v]li*t+ d] a>de1 door de brek+sv]s*ijnsel51 die zij 9 het lev5 roep5 als de /ral5 d] zon door h5 he5gaan1 voor zij de a>de b]eik54 ,en de a>de sidd]t1 als 't w>e van ang/ voor al de kra*t51 welke 9 ha> s*oot woel54 ,d( g]ommel1 a>dbev+5 zijn dikwijls de e]/e wa>s*uw+5 d] vulkan54 ,het zijn de voorbod5 van de uitb>/+4 ,de bronn5 9 de buurt v]drog54 ,de krat]pijp1 die als de vulkaan 9 ru/ is1 door ge/olde lava is v]/opt1 op5t zi* en e5e groote rookzuil /ijgt uit d5 b]gtop na> bov54 ,die rookzuil we]kaat/ de gloei5de lavamassa 9 d5 krat]1 zoodat zij 's na*ts als e5e vuurkolom e5 s*itt]5d s*\wspel oplev]t4 ,zij be/aat uit zoog5aamde lapilli1 vulkanis*e bomm51 /e5brokk5 en as*1 die door d5 wat]damp m$egesleurd zijn4 ,onoph\delijk vall5 die /e55 w$] 9 d5 krat] t]ug1 en word5 er we] opnieuw uitgesl+]d4 ,en de as* v]spreidt zi* met d5 wat]damp duiz5d5 kilomet]s v] door d5 dampkr+4 ,electris*e ontlad+51 felle bliksem/ral51 doorkruis5 de lu*t2 zij ont/aan uit de wrijv+s-electriciteit1 die gebor5 wordt door de wrijv+ van de op/ijg5de massa's4 ,de geheele vulkaan is e5e reusa*tige electrise]-ma*9e van ,arm/rong4 ,en de wat]damp1 soms als e5e ma*tige1 held]witte zuil af/ek5de teg5 de lu*t1 v]di*t5 9 de hoog]e lu*tlag51 zi* vormt zw>e wolk5 met electriciteit bezwang]d1 die bij wijze van wolkbreuk na> b5$5 vall54 ,soms is e*t] het e]/e b$rijf van de uitb>/+1 het ru/ig afvloei5 d] lava/room5 uit d5 krat]4 ,dikwijls brek5 zij door zijdel+s*e op5+54 ,ook die lava bevat veel wat]damp1 zoodat e5 lava/room1 zooals de b]oemde geoloog ,c4 ,vogt zegt1 er 9 de v]te uitziet als e5 spoortre91 uit w]klocomotiev5 saamge/eld1 die ov] de geheele l5gte /oom uit/oot4 ,m5 v]/aat door lava niet e5 bepaald ge/e5te1 ma> 9 't algeme51 alles wat 9 d5 gesmolt5 toe/& uit d5 vulkaan af/roomt4 ,de afkoel+ van de lava ges*i$t langzaam4 ,de lava/room51 die 9 #aheh uit d5 ,vesuvius w>5 afgevloeid1 w>5 9 #ahfd nog zoo heet1 dat er ei]5 9 gekookt w]d5 door de t\ri/54 ,zijn zij bekoeld1 dan vorm5 zij eig5a>dige ge/e5t51 die tot de tra*yt- en basalt groep behoor54 ,b9n5 9 de vloeib>e lava/room5 ont/aat dikwijls ontwikkel+ van /oom1 als de buit5zijde re$s afgekoeld is4 ,hi]door hebb5 er dan kle9e uitb>/+5 plaats op d5 lava/room1 en er ont/aan slakk5kegels van e5ige met]s hoogte4 ,bij vele uitb>/+5 hebb5 ge5e uit/room+5 van lava plaats4 ,krakatau heeft b4v4 9 #ahhc 9 't geheel ge5 lava/room5 te voors*ijn gebra*t4 ,de hoogte d] vulkan5 is ze] v]s*ill5d4 ,9 de ,&es van ,zuid-,am]ika zijn de vulkan5 tegelijk de hoog/e b]g54 ,zoo is de ,*imborazo #fcjj ,m4 en de ,sahana zelfs #fhjj ,m4 hoog4 ,de bek5de vulkaan ,ar>at v]heft zi* #ebjj ,m41 de ,piek van ,t5]iffe #cfjj ,m4 en de ,etna #ccjj ,met]4 ,de ,japans*e vulkan5 zijn da>5teg5 laag4 ,sommig5 v]heff5 zi* sle*ts we9ige hond]d5 met]s bov5 de zee4 ,ma> er zijn ook vele voorbeeld5 van ond]zees*e uitb>/+54 ,dan v]m5gt zi* het zeewat] met de lava en de uitw]ksel5 zijn vreeselijk4 ,en nog veelvuldig] gebeurt het1 dat tijd5s de uitb>/+ ruimt5 in/ort51 die vroeg] met lava gevuld w>51 do* die nu gel$igd w]d51 doordat de lava uit d5 vulkaan wordt gep]/4 ,dan v9dt m5igmaal het zeewat] zijn weg na> d5 vulkanis*5 ha>d1 en e5e v]baz5de ontpl(t+ is het gevolg1 wa>bij dan plotsel+ e5ige kubieke kilomet]s va/e /(f5 9 de lu*t kunn5 word5 ges*ot54 ,9 sommige geologis*e w]k5 lee/ m51 dat het wat] ond] di5 druk niet 9 damp kan v]&]51 en dat het zi* met de gesmolt5 massa 9 de vulkanis*e ha>d5 z\ v]b9d5 tot e5 ontpl(ba> m5gsel1 het zoog5aamde magma4 ,m5 v9dt dit o4a4 nog 9 v4 ,ho*/ett]'s1 ,allgeme9e ,erdkunde1 uitgave #ahha4 ,ma>1 volg5s hetge5 wij gezegd hebb5 ov] de kritis*e temp]atuur van wat]1 kan het wat] bij die hooge temp]atuur niet be/aan4 ,al het wat]1 dat1 hetzij door de capillaire w]k+ d] ge/e5t51 hetzij door het in/ort5 van wat]ke]5de zold]+5 van ond]a>ds*e ruimt5 na> b5$5 valt1 zal onmiddellijk v]damp54 ,wij hebb5 ge5 d5kbeeld van de spann+1 welke die wat]damp zal aannem51 ma>1 als m5 het arbeidsv]mog5 nagaat1 dat bij e5e uitb>/+ wordt v]bruikt1 dan b$raagt zij zek] duiz5d5 atmosf]54 ,niet zeldzaam zijn de a>ds*okk5 9 vulkanis*e /rek54 ,9 ,japan w]d5 door d5 gele]de ,dr4 ,wada te ,tokio g$ur5de het ja> #ahhg niet m9d] dan #dhc a>ds*okk5 opgeteek5d1 en als m5 de opp]vlakt5 optelt van de /rek51 wa> g$ur5de dat ja> die a>ds*okk5 gevoeld zijn1 dan b$raagt de som vijfmaal d5 opp]vlakte van het geheele keiz]rijk ,japan4 ,en wat het v]lies aan m5s*5lev5s en kapitaal betreft1 zoo kan zi* wel is wa> ge5e uitb>/+ met5 met de ell5de1 teweeggebra*t door d5 e5 ( &]5 mod]n5 oorlog2 ma> e5 getal van #fj1jjj p]son5 aan dood5 en v]mi/51 zooals bij de a>dbev+ van ,lissabon 9 #agge1 ( van #dj1jjj1 zooals bij de uitb>/+ van ,krakatau1 is to* vrij aanzi5lijk4 ,want 7en da>9 ov]treff5 deze natuurv]s*ijnsel5 9 hevigheid de blo$ig/e veldslag51 ondanks de nieuw/e uitv9d+5 op het gebi$ d] (ficiele v]niel+skun/7 de uitb>/+ doet dit w]k gewoonlijk 9 d5 tijd van e5ige m9ut54 ,m5 heeft natuurlijk het groot/e belang om zulk e5 uitb>/+ van te vor5 te kunn5 v]mo$51 ma> tot nu toe is m5 er nog niet 9 geslaagd de wett5 van het vulkanisme te v9d54 ,troo/5 wij ons hi]m$e1 dat de met]eologie1 de le] van het w$]1 zelfs nog 9 h>e k9d%eid is4 ,ma> de /udie van het vulkanisme is zek] bijzond] ges*ikt om d5 m5s* tot n$]igheid te /emm54 ,de bek5de onfeilb>e wet5s*ap heeft op dit gebi$ nog niet veel resultat5 v]kreg54 ,de e5e !orie doodt de &]e en wordt op h>e beurt v]moord door e5e nieuwe4 ,t]wijl de m5s* de a>de heeft gewog5 en gemet51 zoodat ha> soortelijk gewi*t en ha> omvang aan elk s*oolga& k9d gele]d wordt1 t]wijl wij d5 af/& van de /]r5 9 a>d/ral5 uitdrukk51 en het oog5blik van p]iodieke v]s*ijnsel5 tot op de groot/e nauwkeurigheid j>5 van te vor5 b]ek551 to* is onze k5nis van de a>de zelf bep]kt tot de uit]/e gr5s van de kor/4 ,wij hebb5 niet v]mo*t da>9 diep] door te dr+5 dan tot op #a_/cfjj van d5 a>d/raal4 ,des ,pudels ,k]n is ons ev5 onbek5d als aan de oude volk54 ,de w]eld van ,vulcaan6 ,ja nog is ze ons e5 my/]ie4 ,wat z\d5 we niet gev5 als we kond5 wet51 wat er 9 di5 geheimz9nig5 bol1 die onze woonplaats is1 ges*i$t6 ,want de opp]vlakte van di5 bol is ons ge5 geheim me]4 ,het donk]e w]elddeel1 de laat/e witte plekk5 op de w]eldka>t1 hebb5 weldra hunne geheim5 v]klapt4 ,sle*ts #a_/af van de a>dopp]vlakte is nooit door e5 m5s* betr$51 en het groot/e g$eelte van deze onbek5de /rek5 ligt 9 de ,pool/rek54 ,de diepzee-exp$ities gev5 ons uitsluitsel ov] het wond]e lev5 van plant5 en di]5 op d5 zeebodem1 ov] de ma*tige /room+51 die d5 w]eldoceaan beweg54 ,de wet5s*appelijke lu*tva>t1 9 di5/ d] met]eologie1 on?ult ons de geheim5 van d5 dampkr+4 ,de hoog/e en /eil/e b]gtopp51 die 9 het laat/ d] vorige eeuw als onbeklimba> gold51 zijn all5 be/eg54 ,er zijn ge5 maagdelijke b]g5 me]4 ,met het mikroskoop gewap5d is het ons v]gund e5 blik te slaan 9 de w]eld van het one9dig kle9e4 ,wij bespi$5 de kiem5 d] ziekt51 de drag]s d] epidemin4 ,met behulp d] v]bet]de a/ronomis*e w]ktuig5 mog5 wij zelfs e5 blik w]p5 op &]e w]eld54 ,de uitg$o(de krat]s op de maan zijn door ons 9 ka>t gebra*t2 de v]deel+ van l& en wat] op de planeet ,m>s is ons volkom5 bek5d4 ,we zijn dus met reuz5s*r$5 vooruitgegaan op m5ig gebi$4 ,ma> het b9n5/e van de a>de blijft e5 geslot5 boek4 ,de w]eld van ,vulcaan blijft e5 my/]ie4 ,,ho(d/uk ,,ii4 ,op weg na> ,indi4 ,busk5 ,huet's indruk van d5 ,vesuvius4--,napels4--,onze e]/e k5nismak+ met de w]eld van ,vulcaan4--,de toekom/ van ,pompeji4--,de ges*i$5is van d5 ,vesuvius4--,op reis na> ,indi 9 de baai van ,napels4--,twee nieuwe l$5 d] vulkan5-familie4--,de ,/romboli4--,de ,etna4--,de laat/e blik op ,europa is e5e on?ull+4--,de taal d] vulkan54--,/raat ,so5da v]gelek5 met ,/raat ,mess9a4--,het eeuwige gro5 d] eil&5 van ,/raat ,so5da4--,bes*rijv+ van ,/raat ,so5da--,de ruggegrat5 van ,java1 ,sumatra en ,/raat ,so5da snijd5 elka> bij ,krakatau4--,ontdekk+5 van ,v]beek4--,krakatau zelfs bij naam onbek5d aan vel54 ,9 d5 tijd1 dat de boot5 d] ,/oomva>t-,maats*appij ,n$]l& ,napels a&$51 9 plaats van ,m>seille ( ,g5ua1 zooals zij teg5woordig do51 viel mij het voorre*t te beurt ,itali te zi5 9 omgeke]de volgorde1 als wa>9 ,busk5 ,huet het gezi5 _h1 to5 hij zijn on/]felijk van ,napels na> ,am/]dam s*reef4 ,indi5 het er om te do5 is om vulkanis*e indrukk5 te krijg51 dan is het zek] eig5a>dig] uit ,europa na> ,indi te gaan1 dan omgeke]d4 ,want wel is wa> roemt ,busk5 ,huet de baai van ,napels als het s*oon/e1 dat de a>de voortbra*t4 ,al 0 de a>de ti5 mal5 s*oon]1 dan zij uit d5 *aos is voortgekom51 het is niet mogelijk1 dat erg5s zee en lu*t1 lijn5 en kleur51 hoogt5 en diept51 zuiv]d] ine5vloei54 ,de indruk1 di5 de ,vesuvius op hem maakte1 to5 hij uit ,indi t]ugke]de1 is e*t] b$roev5d4 ,de e5ige woord51 die hij aan hem wijdde1 zijn uit+5 van volslag5 m9a*t+4 ,ik spreek niet van d5 ,vesuvius4 ,de ,vesuvius op zi* zelf is ma> e5 vuurspuw5de b]g2 familie van d5 ,salak en d5 ,g$eh4 ,welk e5 geheel &]5 indruk z\ hij niet hebb5 ontvang5 als hij die familie-gelijk5is e]/ lat] _h kunn5 ontdekk54 ,want voor ons1 uit ,holl& kom5de1 is het laat/e plekje van ,oud-,europa1 wa> wij /aan voor wij na> 't ons vreemde ,azi v]trekk51 tev5s de e]/e k5nismak+ met de vuurspuw5de b]g54 ,da> zi5 wij voor het e]/ e5 lid van de familie d] vulkan51 het e5ige lid di] familie1 dat op het geheele va/e l& van ,europa te v9d5 is2 de familie-gelijk5is zal ons e]/ 9 ,indi treff54 ,we zijn op de ,*iaja te ,napels4 ,de zon is ond]4 ,voor ons dans5 de li*t5 d] s*ep5 op en ne] 9 de baai van ,napels1 en het massief van d5 ,vesuvius teek5t zi* als e5e somb]e1 zw>te massa af 9 het maanli*t4 ,ziet ge die vuurkolom bov5 d5 ,vesuvius8 ,het is de geheimz9nige bode van de ,w]eld van ,vulcaan4 ,en als wij morg5 zijn opgegaan na> ,pompeji tuss*5 de vulkanis*e ge/e5t51 die de ,vesuvius heeft uitgebraakt1 als wij zull5 w&el5 door de uitgegrav5 /rat5 van e5e ,rome9s*e /ad1 getr(f5 9 het volle lev5 h>] b$rijvigheid1 b$olv5 ond] de vulkanis*e uitw]psel51 die e5e laag vormd5 van me] dan #f ,m4 dikte1 dan zi5 we onwillekeurig na> bov54 ,vlak voor ons v]heft zi* rook5d de vulkaankegel van d5 ,vesuvius4 ,is het ons niet als( hij ons wa>s*uwt8 ,zal niet1 als er millio55 be/e$ zijn aan de uitgrav+ van ,pompeji1 en van ,h]culanum1 wa> de laag lava #ab-cj ,m4 is1 de ,vesuvius 9 n ondeelba> tijd/ip dat w]k van hond]d5 j>5 te niet do51 en zal er we] e5e grauwe as*laag zijn bov5 het belangwekk5de huis van ,diom$es buit5 de poort van ,h]culanum en d5 ,v5u/empel op het ,=um8 ,zal pr(essor ,palmi]i1 die op d5 ,vesuvius 9 zijn met]eologis* obs]vatorium d5 b]g bespi$t1 en die bela/ is met het voorspell5 d] uitb>/+51 u kunn5 zegg5 wat de ,vesuvius 9 de toekom/ do5 zal8 ,want de ,vesuvius is e5 voorbeeld van grilligheid1 wa>dig type van e5 vulkaan4 ,s$]t #bjjj j>5 hebb5 wij betr\wb>e b]i*t5 van zijne w]kzaamheid4 ,hij _h d5 naam van e5 uitg$o(d5 vulkaan1 9 de grijze oudheid4 ,geheele leg]s kampe]d5 9 d5 uitg$o(d5 krat]4 ,e5sklaps toonde hij1 9 het ja> #gi voor ,*ri/us1 hoe hij misk5d w]d door die bes*\w+4 ,to5 ov]/elpte hij plotsel+ de drie /$5 ,/adia1 ,h]culanum en ,pompeji4 ,na dit s*itt]5d wap5feit v]g5oegde hij zi* met kle9]e uitb>/+51 die hij 9 de #ad;de eeuw zelfs geheel /aakte4 ,hij ru/te nu drie eeuw5 lang op zijne lauw]54 ,9 #afca e*t] _h e5e uitb>/+ plaats1 die1 wat hevigheid betreft1 we9ig a*t]/ond bij de klassieke begrav+ van ,pompeji4 ,s$]t di5 tijd v]loop5 er drie ( vi] ja> tuss*5 de uitb>/+54 ,er zijn ma> we9ig vuurspuw5de b]g5 wa>van m5 het vulkanisme z lang heeft be/ude]d4 ,wanne] wij op reis na> ,indi de golf van ,napels uit/oom5 en de t]rass5 van ,napels a*t] ons ligg51 dan rij/ aan bakboord de ,vesuvius uit de ,campanis*e vlakte omhoog4 ,zijne hell+5 zijn begroeid met wijnb]g51 en wij d5k5 onwillekeurig aan de ,lacrimae ,*ri/i1 die wij te ,napels dronk54 ,de laat/e blik1 di5 wij kunn5 slaan op het w]elddeel onz] jeugd1 het ,europa1 dat wij v]lat51 om e5e onbek5de toekom/ teg5 te gaan1 is gewi*tig4 ,want niet alle5 is het l&s*ap1 dat langzam]h& onduidelijk wordt en v]dwijnt1 het s*oon/e wat wij ooit zag51 ma> het is te gelijk e5e on?ull+4 ,de laat/e indruk van ,europa is ons e5e wijd+ voor hetge5 ons wa*t1 het is ons e5e inwijd+ 9 de w]eld van ,vulcaan4 ,weldra hebb5 wij voor go$ afs*eid g5om5 van d5 ,vesuvius en met hem van het va/el& van ,europa4 ,wij v>5 tuss*5 't eil& ,capri en ,kaap ,campanella door en wij krijg5 de ,lip>is*e eil&5 9 't gezi*t4 ,hi] wa*t5 ons twee nieuwe l$5 van de vulkan5-familie4 ,de ,/romboli v]heft zi* op e5 d] ,lip>is*e eil&5 en1 aan d5 +ang van /raat ,mess9a gekom51 wordt ons oog geboeid door d5 ,etna op 't eil& ,sicili4 ,ev5 oud als de e]/e b]i*t5 van d5 ,vesuvius zijn die van d5 ,/romboli en d5 ,etna4 ,re$s voor #bjjj j>5 w>5 beid5 w]k5de vulkan54 ,ma> to* v]s*ill5 zij ze] 9 k>akt]4 ,de ,etna heeft gewoonlijk e5s 9 de ti5 ( twaalf ja> e5e kle9e uitb>/+2 de ,/romboli da>5teg5 /oot1 s$]t #bjjj ja>1 om het kw>ti]1 slakk5 en as*wolk5 uit4 ,zijne uitb>/+5 volg5 elka> ev5 regelmatig op1 als het ontsnapp5 van d5 afgew]kt5 /oom bij e5 locomotief4 ,m5 heeft ze wel e5s v]gelek5 bij d5 polsslag d] di]54 ,ma> wat is de ,vesuvius en de ,/romboli 9 v]gelijk+ van d5 ,sm]oe en d5 ,m]api6 ,k5d5 wij ma> de ges*i$5is onz] ,indis*e vulkan5 ev5 go$ als die van de ,italiaans*e vuurspuw5de b]g51 dan z\d5 we welli*t op het vulkanisme d] a>de e5 bet] kijkje hebb54 ,zij /aat 9 onuitwis*ba> s*rift 9 /e5 uitgeh\w51 ov] de geheele opp]vlakte van d5 b]g1 die imm]s is opgeb\wd uit de mat]ial51 die hij zelf heeft uitgespog54 ,ma> de taal1 die de b]g5 sprek51 is ons sle*t bek5d4 ,wanne] onze afs*eidsgroet aan ,europa de golf van ,napels en de /raat van ,mess9a geldt1 dan is het welkom1 dat ,indi ons bi$t1 die niet onwa>dig4 ,want ,/raat ,so5da is 9 s*oonheid hunne ev5knie4 ,de zee is er niet m9d] blauw en de lu*t niet m9d] held]4 ,mog5 al de my?is*e zeeto*t5 van ,odysseus en ,a5eas d5 klassiek gevormd5 m5s* voor d5 gee/ zwev51 als hij door /raat ,mess9a /oomt1 zij v9d5 e5 wa>dig5 teg5hang] 9 de ontdekk+sreiz5 onz] zeeli$5 9 ,indi1 g$ur5de de #af;de en #ag;de eeuw4 ,en als de ,/romboli en de ,etna ons de zeeslag5 h]9n]5 van #afgf1 to5 de ,ruyt] sneuvelde1 dan doem5 9 /raat ,so5da de s*imm5 voor ons op van onze ,jann51 9 hunne wor/el+5 teg5 inl&]s1 ,portugeez5 en ,engels*54 ,ja1 er is voor ons ,n$]l&]s ge5 plek t] w]eld zoo klassiek als ,/raat ,so5da4 ,de ,n$]l&]1 die voor 't e]/ op weg is na> ,indi1 heeft me] oog voor ,/raat ,so5da1 dan voor alles wat a*t] hem ligt4 ,zij is het e9de van zijne ze]eis1 de e]/e blik op het nieuwe vad]l&1 wa> hem alles zoo vreemd zal zijn6 ,uit e5 vulkanis* oogpunt is er welli*t op a>de ge5 plek1 die zooze] de opm]kzaamheid v]di5t4 ,want niet alle51 dat de ku/5 van ,java en ,sumatra1 die door /raat ,so5da ges*eid5 zijn1 als 't w>e opgepropt zijn met vulkan51 ma> bov5di5 v]heft zi* op bijna elk d] talrijke eil&jes 9 /raat ,so5da e5 vuurspuw5de b]g4 ,hetge5 ons e*t] op het e]/e gezi*t het mee/ treft is e5 v]baz5de indruk van door niets te /uit5 weeld]ige vru*tba>heid4 ,de indruk is da>om zoo ma*tig1 omdat wij kort te vor5 de troo/elooze dorre /r&5 d] ,roode zee voor oog5 hadd54 ,elk eil&je1 de geheele ku/1 is ne plek van gro51 uit zee gezi5 van gelijkmatig gro51 zoo di*t s*ijn5 ons de boom5 bij elka>4 ,da>vr zi5 wij hi] en da> wel rij/veld5 ( dorp5 met klapp]boom52 ma> de ho(d9druk blijft de gro5e a*t]grond1 die da>om zo /]k dom9e]t1 omdat 9 /raat ,so5da de smalle alluviale ku/ v]dwijnt teg5ov] het geb]gte1 wa>van de zwa> begroeide uitloop]s1 zo[el op d5 ,sumatra- als op d5 ,java-wal1 tot di*t bij zee doorloop54 ,/raat ,so5da heeft d5 vorm van e5 tre*t]4 ,als m5 van ,europa komt uit d5 ,groot5 ,indis*5 ,oceaan1 dan heeft ,/raat ,so5da e5e bre$te van #aab kilomet] tuss*5 ,kaap ,t&jong ,rata ( ,vlakke ,hoek1 die de ,zuidelijk/e punt van ,sumatra vormt1 en ,java's ,e]/e punt4 ,volgt m5 de ku/lijn van ,sumatra dan heeft m5 e]/ het gezi*t op de ku/5 van de baai van ,semangka1 e5 woe/1 geaccid5te]d t]re91 dat het p>adijs d] ap5 s*ijnt te zijn4 ,op d5 a*t]grond v]heff5 zi* de ,dempo en de ,semangka tot op #bjjj ,m4 bov5 de zee4 ,voor de ,semangkabaai ligt het eil& ,laboean4 ,op de ,semangkabaai volgt e5 nieuwe diepe inham1 de ,lampongbaai4 ,ha> +ang is b$ekt met eil&51 wa>van ,lago5die1 ,sebesie en ,seboekoe de voornaam/e zijn4 ,9 het diep/ van de ,lampongbaai ligt de /ad ,telok-,betong1 de resid5tie van d5 resid5t d] ,lampongs4 ,aan het e9de van de ,lampongbaai ligt ,kaap ,v>k5%oek4 ,wij zijn hi] aan het nauw/e g$eelte van d5 tre*t]1 want /raat ,so5da is hi] sle*ts #be kilomet] bre$4 ,hi] buigt ,sumatra zi* na> het ,noord54 ,ke]5 wij t]ug tot d5 +ang van ,/raat ,so5da en begev5 wij ons na> ,java4 ,da> loopt het geb]gte tot di*t bij zee door4 ,de uitloop]s heet5 ,java's ,e]/e1 ,twe$e1 ,d]de en ,vi]de punt4 ,tuss*5 de ,d]de en ,vi]de punt van ,java ligt ,tj>+9 en voorbij de ,vi]de punt1 ,anj]4 ,ev5als de ruggegraat bij de gew]velde di]51 zoo loopt het geb]gte op ,java1 zo[el als op ,sumatra1 9 ho(dzaak volg5s de l5gteas van het eil&4 ,v]b9dt m5 bijvoorbeeld ,atjeh-ho(d1 e5e d] ,noordelijk/e punt5 van ,sumatra1 met d5 b]g ,tangka ( ,kalanbaj>1 geleg5 tuss*5 de baai5 ,semangka en ,lampong1 dan heeft m5 de ho(dri*t+ van het geb]gte op ,sumatra4 ,v]l5gt m5 deze lijn 9 /raat ,so5da1 dan b]eikt m5 het eil& ,krakatau4 ,als m5 nu e5e lijn trekt van ,java's hoog/5 top1 d5 ,sm]oe1 volg5s de l5gteas van het eil&1 dan ligg5 op deze bijna re*te lijn ond] &]5 de ,kawi1 ,keloet1 ,wilis1 ,lawoe1 ,m]api1 ,soemb+1 ,slamat1 ,g$eh1 ,poeloes>i en ,k>ang4 ,de ,k>ang kijkt uit op /raat ,so5da4 ,v]l5gt m5 ook ,java's ruggegraat 9 ,/raat ,so5da1 dan b]eikt m5 ev5e5s het eil& ,krakatau4 ,bes*\w5 wij nu nog e5s de vulkanis*e eil&5 9 ,/raat ,so5da1 dan kunn5 wij hi] e5e lijn trekk5 van d5 b]g ,radja ,bassa op ,sumatra bij ,v>k5%oek1 na> d5 b]g ,pajong1 bij ,java's ,e]/e punt geleg54 ,deze lijn snijdt e]/ de vulkanis*e eil&5groep ,poeloe-,tiga1 en da>na het eil& ,seboekoe1 zij loopt v]volg5s ov] d5 vulkaan van ,sebesie en snijdt dan het eil& ,krakatau4 ,die lijn is de vulkanis*e ruggegraat van ,/raat ,so5da4 ,die ruggegrat5 van ,java1 ,sumatra en ,/raat ,so5da vall5 sam5 met reusa*tige plooi51 het zijnde v]w]p+ssplet5 d] a>dkor/1 die wij 9 het e]/e ho(d/uk besprak54 ,het eil& ,krakatau is het punt1 wa> die drie splet5 bij elka> kom52 het is het punt wa> de vulkanis*e ha>d51 die zi* ond] ,java1 ,sumatra en ,/raat ,so5da uit/rekk5 elka> ontmoet54 ,m5 kan ook de vulkan5 van ,java en ,sumatra als n doorloop5d5 gordel bes*\w51 ligg5de op ne lange v]w]p+s-spleet1 ne s*eur 9 de a>dkor/4 ,de vulkan5 van ,/raat ,so5da bev9d5 zi* dan op ne dw>sspleet4 ,t5 ,we/5 van deze ,so5da-dw>sspleet vond m5 9 zee diept5 van #acj ,m4 en t5 ,oo/5 van #ajd ,m4 ,het s*ijnt dus1 dat het e5e g$eelte t5 opzi*te van het &]e v]s*ov5 is1 hetge5 jui/ het k5m]k is van e5e s*eur 9 de a>dkor/4 ,m5 moet niet d5k51 dat e]/ de uitb>/+ van ,krakatau deze m]kwa>dige geologis*e bijzond]h$5 aan het li*t heeft gebra*t4 ,dezelfde man1 wi5s naam lat] voor go$ z\ v]bond5 word5 aan d5 naam ,krakatau1 de mijn-+5ieur ,r4,d4,m ,v]beek1 heeft re$s 9 #ahha de a&a*t geve/igd op dez5 eig5a>dig5 b\w van ,/raat ,so5da1 9 zijne topographis*e en geologis*e bes*rijv+ van ,zuid-,sumatra4 ,deze bes*rijv+ komt voor 9 het ,ja>boek voor het ,mijnwez5 9 ,n$]l&s* ,oo/-,indi1 e5e uitgave1 die 9 't algeme5 ons zulk e5 hoog d5kbeeld geeft van ons wet5s*appelijk corps mijn-+5ieurs4 ,9 #ahhc v]s*e5 van de h& van ,v]beek de geologis*e en topographis*e bes*rijv+ van e5 g$eelte van ,sumatra's ,we/ku/4 ,dit w]k draagt1 ev5als het vorige1 d5 /empel van wet5s*appelijke degelijkheid4 ,het v]breidde zijn naam tot v] ov] onze gr5z51 en s$]t di5 tijd bekle$t ,v]beek e5e e]/e plaats ond] de wet5s*appelijke geolog5 van onz5 tijd4 ,de eil&5 van ,/raat ,so5da1 die uit e5 geologis* oogpunt van belang zijn1 w]d5 door ,v]beek 9 #ahgg en #ahhj bezo*t4 ,9 #ahhj bezo*t hij ook ,krakatau1 te vor5 e5 geologis* onbek5d t]re94 ,we9ig _h ik g$a*t--zegt hij 9 zijn ,krakatau--dat de punt5 wa> ik to5 ge/e5t5 sloeg1 drie j>5 lat] geheel v]dw55 z\d5 zijn4 ,dit feit maakt de wa>nem+5 van ,v]beek 9 ,/raat ,so5da zoo bijzond] belangrijk voor de wet5s*ap4 ,dank zij zijne to*t5 0 ,/raat ,so5da niet me] e5 geologis* onbek5d t]re9 to5 de uitb>/+ van ,krakatau plaats greep4 ,ma> wie d5kt er aan geologie1 als hij voor het e]/ ,/raat ,so5da doorva>t6 ,n]g5s me] dan op dat he]lijk plekje treft ons de jui/heid van het beeld van ,multatuli1 to5 hij ,indi roemde als het he]lijk ,rijk van ,insul9de1 dat zi* om d5 ev5a> sl+]t als e5 gordel van sm>agd54 ,want zij s*itt]5 als gro5e edelge/e5t51 die tallooze eil&jes van ,/raat ,so5da4 ,vele zijn onbewoond door m5s*54 ,ma> alle zijn b$ekt met e5 weeld]ig plant5kle$2 t]wijl op m5ig eil&je de blauwe vulkaantop bov5 het gro5 uit/eekt4 ,vol hoop1 vol illusin ziet de jonge ,n$]l&] die gro5e eil&jes aan als de e]/e op5b>+5 d] trop52 en na e5 veelj>ig v]blijf 9 ,indi zijn de eil&jes van ,/raat ,so5da de laat/e indruk1 di5 hij uit ,indi m$5eemt1 als het hem v]gund is na> patria te v]trekk54 ,wanne] ge dus niet behoort tot h51 die 9 ,indi gebor5 zijn1 ( zooals m5 te ,batavia zegt1 tot h51 die zond] s*ip 9 ,indi zijn gekom51 dan k5t ge uw ,/raat ,so5da4 ,ma> ev5m9 als e5 ,am/]damm]1 die zijn ,kalv]/raat k5t1 de nam5 van alle w9kels zal kunn5 opnoem51 ev5m9 zult ge de nam5 van alle eil&jes 9 ,/raat ,so5da k5n54 ,de mee/e m5s*5 zull51 als ze opre*t zijn1 moet5 bek5n51 dat zij nooit van e5 eil& ,krakatau gehoord hadd51 voordat dit eil& 9 #ahhc zulke duidelijke lev5/eek55 gaf4 ,,ho(d/uk ,,iii4 ,krakatau vr de groote uitb>/+4 ,de eil&5groep ,krakatau 0 onbewoond en we9ig bek5d4--,de ,to*t van ,v]beek 9 #ahhj4--,reisv]haal van ,vogel 9 #afha4--;,de uitb>/+ van #afhj4--,ond]zoek van ,mr4 ,n4,p4 van d5 ,b]g4--,de ru/ g$ur5de twee eeuw54--,de bijzond]e ligg+ van ,krakatau4--,de ,so5da-dw>spleet4--,de voorteek554--,de a>dbev+ van #a ,septemb] #ahhj4--;,de ,k>b\w1 die ,java draagt4--,de inl&]s g$ur5de e5e a>dbev+4--,is de m5s* de he] d] s*epp+8--,het artill]ie-salvo te ,buit5zorg t] e]e van de geboorte van ,h4,k4,h4 ,pr9ses ,wilhelm9a4--,s*ade door de a>dbev+ aang]i*t 9 ,lebak4--,de vuurtor5 op ,java's ,e]/e punt breekt door4--,ge5 v]d]e wa>s*uw+54--,de uitb>/+ van #bj ,mei #ahhc4--;,de ,kanonnade4--,het v]haal van ,ds4 ,heims' w$]v>5 op de ,elisabe?4--,de pic-nic met het ,s4,s4 ,g\v]neur-,g5]aal ,l\don na> ,krakatau4--,de beklimm+ van d5 vulkaan ,p]boewatan op ,krakatau4--,indruk van d5 mijn-+5ieur ,j4,a4 ,s*uurman4--,a>dbev+ langs ,/raat ,so5da4--,krakatau de great attraction 9 ,/raat ,so5da4--,kapite9 ,f]z5a>1 de laat/e m5s* die het ,noord5 van ,krakatau heeft betr$54 ,hoewel s$]t eeuw5 hond]d5 s*ep5 ja>lijks door ,/raat ,so5da v>51 w>5 de eil&51 die m5 de groep van ,krakatau kan noem51 we9ig ond]zo*t4 ,deze eil&5groep be/ond uit ,krakatau1 ,v]lat5-eil&1 ,lang-eil& en het ,pools*e ,ho$je4 ,ge5 dez] eil&5 is ooit bewoond gewee/4 ,van tijd tot tijd w]d5 zij bezo*t door inl&]s1 die er bos*product5 v]zameld5 en door viss*]s1 die het ank] uitwi]p5 langs hunne ku/51 t5 e9de da> d5 na*t door te br5g54 ,de hydrographis*e opname van ,/raat ,so5da ges*i$de natuurlijk met het oog op de s*eepva>t2 van het va>wat] b5oord5 en bezuid5 de ,krakatau-groep be/aan dan ook ze] nauwkeurige opnem+51 ma> van de eil&5groep zelve gev5 ons no* ,holl&s*e1 no* ,engels*e zeeka>t5 e5 nauwkeurig beeld4 ,er be/ond5 namelijk sle*ts t]re9s*ets5 van deze eil&51 die met elka> groote afwijk+5 v]toon54 ,op het eil& ,krakatau zelf w>5 drie b]g54 ,de ,zuidelijk/e b]g 0 e5 /eile vulkaan de ,rakata geheet51 de middel/e b]g droeg d5 naam van ,danau1 t]wijl de ,noordelijk/e b]g van ,krakatau ,p]boewatan w]d g5oemd4 ,het eil& 0 moeilijk begaanba>1 door de v]brokkelde ge/e5t5 en het weeld]ige1 tropis*e plant5kle$1 dat het geheele eil& b$ekte4 ,dat wij iets wet5 van de ge/e5t51 wa>uit ,krakatau be/ond1 hebb5 wij uitsluit5d te dank5 aan ,v]beek4 ,van de geleg5heid1 dat het /ooms*ip ,eg]on 9 #ahhj e5 to*t de$ na> d5 ,vlakk5 ,hoek1 9 het belang van d5 di5/ d] bebak5+ en ku/v]li*t+1 maakte ik--zegt ,v]beek 9 zijn /&a>dw]k1--gebruik om die plaats en d5 fraai5 to5 jui/ opg]i*t5 vuurtor5 alda> te bezoek54 ,op de t]ugreis na> ,batavia 0 het mij v]gund e5 kort bezoek te br5g5 aan enkele eil&5 van ,/raat ,so5da4 ,ond] deze eil&5 behoorde ook ,krakatau2 en hoewel het opon?\d op al de #e eil&5 sle*ts e5ige ur5 duurde1 heeft dit bezoek van ,v]beek ons ons*atb>e gegev5s v]s*aft ov] de vulkanis*e natuur van ,krakatau4 ,de b]i*t51 die wij ov] ,krakatau als vulkaan bezitt51 klimm5 sle*ts twee eeuw5 op4 ,op de ,we/ku/ van ,sumatra w]d 9 de #ag;de eeuw door de ,oo/-,indis*e ,compagnie 9 de afdeel+ ,pa9an de g\d- en zilv]mijn ,salida ontgonn54 ,da> er 9 patria ge5 p]son5 te v9d5 w>51 die met het ontg9n5 van mijn5 v]tr\wd w>51 /elde m5 h]haaldelijk ,duits*]s aan1 die met d5 mijnb\w bek5d w>54 ,e5 hunn]1 ,johann ,wilhelm ,vogel1 publice]de 9 #afij e5e reisbes*rijv+ 9 het ,duits*1 wa>9 wij het volg5de aantreff5 ov] zijne reis van ,salida na> ,batavia3 ,d5 #bf/5 ,janu>i #afha g+5 wij met e5 favorabel5 ,oo/5w9d ond] zeil en kwam5 d5 #a/5 ,febru>i door ,goddelijke hulp voor d5 mond van ,/raat ,so5da1 wa> ik met v]wond]+ zag dat het eil& ,cracket[1 dat zi* op mijne he5reis na> ,sumatra geheel gro5 en lu/ig met boom5 pres5te]de1 nu e*t] als geheel v]br& en woe/ voor onze oog5 lag en op vi] plaats5 groote vuurbrokk5 uitwi]p4 ,en to5 ik d5 s*eepskapite9 vroeg1 op welk5 tijd g5oemd eil& gesprong5 01 zoo b]i*tte hij mij dat dit 9 ,mei #afhj ges*i$ 04 ,hij 0 to5 jui/ van de reis van ,b5gal5 gekom51 _h groot5 /orm uitge/aan en ongeve] #aj mijl5 van dit eil& e5e a>dbev+ 9 zee bem]kt4 ,hi]op 0 e5 ontzett5d dond]5 en krak5 gevolgd1 en hij _h da>uit v]mo$1 dat er e5 eil& ( &]s e5 /uk l& geb>/5 04 ,kort da>op1 to5 hij di*t] bii d5 mond van ,/raat ,so5da 0 gekom51 0 hij gewa> geword51 dat g5oemd eil& ,cracket[ geb>/5 0 en dat zijn v]mo$5 hem niet b$rog5 _h4 ,want hij _h met al het s*eepsvolk d5 /]k5 zwaveldamp ze] duidelijk g]ok51 en de /e55 van het gesprong5 eil&1 die 9 zee g$rev5 w>51 welke ze] li*t w>5 en er als puim/e5 uitzag51 w]d5 door de matroz5 met wat]emm]s uit de zee ges*ept en als r>iteit opgevis*t4 ,hij toonde mij zulk e5 /uk1 groot] dan e5 vui/4 ,dit reisv]haal is eig5lijk de e5ige m$$eel+1 die bov5 twijfel v]hev5 is1 ov] e5e w]k+ 9 de vulkan5 van ,krakatau4 ,9 ,mei #afhj heeft dus e5e uitb>/+ plaats gehad4 ,ma> dat zij we9ig opvall5d is gewee/1 blijkt da>uit1 dat 9 het ,dagregi/] van het ka/eel ,batavia1 n]g5s e5ig b]i*t ov] die uitb>/+ te v9d5 is1 hoewel bij de aankom/ van elk s*ip op de re$e van ,batavia 9 dat dagregi/] al het m]kwa>dige w]d opgeteek5d1 dat de kapite9 op reis ond]vond5 ( v]nom5 _h4 ,met behulp van dit ,dagregi/] kon de ,he] ,mr4 ,n4,p4 van d5 ,b]g e*t] controle]5 ( ind]daad het s*ip ,a]d5burgh1 wa>m$e ,vogel 9 #afha zijne reis de$ van ,salida na> ,batavia1 9 #afhj uit ,b5gal5 kom5de te ,batavia is aangekom54 ,dit bleek w]kelijk het geval te zijn1 zoodat de kapite9 volkom5 wa>heid sprak1 to5 hij aan ,vogel v]telde1 dat hij 9 ,mei #afhj voorbij ,krakatau gev>5 04 ,wa>om zull5 wij hem nu ook niet geloov51 als hij v]telt1 dat hij e5e vulkanis*e uitb>/+ heeft bijgewoond8 ,na #afhj heeft ,krakatau zi* #bjj ja> ru/ig geh\d54 ,wij kunn5 dit g]u/ aannem51 da> ,/raat ,so5da zulk e5 v]baz5d druk va>wat] is1 dat er s$]t di5 tijd bijna ge5 dag gewee/ is1 dat er niet e5 s*ip is voorbijgev>54 ,en da> bov5di5 het b]i*t d] uitb>/+ van #afhj sle*ts op n reisv]haal /eunde1 behoorde langzam]h& ,krakatau 9 het oog d] m5s*5 tot de uitg$o(de vulkan54 ,te midd5 d] vulkaanreuz5 van ,java en ,sumatra1 die nog zoo onvoll$ig bek5d zijn1 s*onk s*i] niem& e5ige a&a*t aan dat kle9e1 /eile1 gro5e eil&je1 met zijn sle*ts #hcb ,m4 hoog5 vulkaankegel4 ,we9ig ,european5 drong5 ooit door 9 de di*te boss*51 die1 na de uitb>/+ van #afhj1 weldra het geheele eil& bes*]md5 teg5 e5 onbes*eid5 bezoek4 ,e5 ,engels*man1 de ,he] ,w4,b4 ,pe>son1 ?ans te ,padang won5de1 liet zi* e5s op ,krakatau br5g5 om te jag52 de gezagvo]d]s van de s*ep5 d] ,kon4 ,n$4 ,m>9e ( d] ,royal ,navy1 die de zeeka>t5 v]va>digd5 van ,/raat ,so5da1 bezo*t5 niet het b9n5l&4 ,het e5ige bewijs van e5e vulkanis*e natuur is de w>me bron1 die de ,engels*e zeeka>t op het eil& aangeeft4 ,zoo speelde ,krakatau op mee/]lijke wijze g$ur5de twee eeuw5 de geve9sde rol van uitgeblus*t5 vulkaan4 ,duiz5d5 en nog e5s duiz5d5 s*ep5 v]k5d5 hem4 ,hond]dduiz5d5 ,european5 aans*\wd5 met v]rukk+1 zond] e5ige vrees1 zijn b$riegelijk gro5 plant5kle$1 als zij ,/raat ,so5da bevo]51 en ge5 hunn] w]d door e5e geheime /em gewa>s*uwd voor de geweldige kra*t51 die dr geket5d w>54 ,e5 woord van bewond]+ kunn5 wij niet nalat5 te uit5 voor het g5ie van ,v]beek1 die1 hoewel hij nooit kon v]mo$51 dat dit v]lat5 plekje zulk e5 rol z\ spel51 to* re$s 9 #ahha wees op de bijzond]e ligg+ van ,krakatau1 op het punt wa> de vulkaangordels van ,java1 ,sumatra en ,/raat ,so5da elka> ontmoet54 ,wie weet ( 9 ov]\de tijd5 de s*eid+ van ,java en ,sumatra1 de vorm+ van ,/raat ,so5da1 niet tot /& is gekom5 t5 gevolge van vulkanis*e w]k+ 9 dit br&punt van het vulkanisme van ,insul9de8 ,deze opm]k+ maakt de ,engels*e geoloog ,pr(essor ,judd e5ige j>5 na de uitb>/+4 ,ma> ,v]beek wees re$s op de ligg+ van ,krakatau1 t]wijl alles nog ru/ig 01 to5 zek] we9ig v]mo$5de welk e5e s*itt]5de bewijsvo]+ het eil& zelf hem weldra z\ v]s*aff54 ,het be/aan van e5e s*eur ( spleet 9 de a>dkor/ 9 ,/raat ,so5da is1 zooals ik zeide1 opgem]kt door ,v]beek 9 #ahha4 ,op deze s*eur--de ,so5da-dw>sspleet g5oemd--ligg51 behalve de vulkan5 van ,krakatau1 ook de ,pajong-vulkaan bij ,java's ,e]/e punt4 ,wat is er natuurlijk] dan dat de uitb>/+5 van het vulkanisme d] a>de bij voorkeur langs zulk e5e spleet plaats v9d56 ,wordt niet het wat] bes*\wd als de groote beweegkra*t van deze v]s*ijnsel5 en kan het wat] niet ze] gemakkelijk langs zulk e5e spleet toevloei5 na> de ond]a>ds*e ruimt51 wa> wij gesmolt5 /(f5 v9d5 van hooge temp]atuur8 ,zal het wat] zi* da> niet 9 /oom v]&]5 en 9 e5e afgeslot5 ruimte opgeslot5 e5e hooge spann+ aannem58 ,als m5 nu e5s v]ond]/elt1 dat die /oom van hooge drukk+ geme5s*ap heeft met de krat]pijp van e5 vulkaan1 die geheel met lava gevuld is1 dan zal het van de spann+ van d5 /oom afhang51 ( er e5e uitb>/+ plaats heeft ja dan ne54 ,de vulkan5 van de ,so5da-spleet zijn twee eeuw5 lang 9 ru/ gewee/3 dit bewij/ alle51 dat de geme5s*ap van het wat] d] zee met de ond]a>ds*e ruimt5 g$ur5de di5 tijd moeilijk gewee/ is4 ,van #ahhj tot #ahhc heeft m5 e*t] vele a>dbev+5 opgem]kt langs onze spleet4 ,deze a>dbev+5 zijn wa>s*ijnlijk v]oorzaakt door ond]a>ds*e v]plaats+5 ( v]s*uiv+5 van grond1 die de groote uitb>/+ van ,krakatau hebb5 voorb]eid1 da> zij d5 toevo] van wat] hebb5 v]gemakkelijkt4 ,de hevig/e dez] noodlottige voorteek55 0 de a>dbev+ van #a ,septemb] #ahhj4 ,deze dag blijft 9 mijn geheug5 opgeteek5d1 want het 0 de e]/e maal1 dat ik getuige 0 van e5e a>dbev+4 ,nauwelijks e5ige ma&5 9 ,indi zijnde1 0 ik na> ,lebak gezond5 t5 e9de e5 trac te zoek5 voor e5 rijweg1 die de ,zuidelijke g$eelt5 d] resid5tin ,batavia en ,bantam z\ moet5 v]b9d54 ,het is bek5d1 dat volg5s de ,grieks*e my! de reus ,atlas de a>de op zijne s*\d]s draagt4 ,de ,so5daneez5 9 het b9n5l& van ,bantam geloov51 dat het eil& ,java op dezelfde wijze wordt g$rag5 door e5 k>b\w ( buffel4 ,van tijd tot tijd beweegt zi* dat di]3 v&a> de a>dbev+54 ,ma> wanne] de v]moeide buffel zijn la/ afwi]p1 z\ het eil& ,java 9 de zee v]dwijn54 ,als er dus e5e a>dbev+ gevoeld wordt1 w]p5 de inl&]s zi* n$] en kuss5 d5 grond1 t]wijl zij uitroep53 aja1 aja2 hetge5 zegg5 wil3 wij zijn er ook nog4 ,zoodo5de hop5 zij1 dat de buffel1 die e5 huisdi] is1 begrijp5 zal1 dat het zijn pli*t is nog d5 la/ van 't eil& ,java te blijv5 tors*54 ,er zijn 9 ,indie we9ig huiz5 van twee v]diep+54 ,bijna all5 zijn gelijkvlo]s*4 ,de assi/5t-resid5tswon+ te ,buit5zorg heeft e*t] twee v]diep+54 ,de bureaux zijn op d5 rez de *aussee en de won+ zelve is au premi]4 ,het is duidelijk1 dat e5 wa>nem]1 die bov5 9 d5 groot5 ma/ van e5 va>tuig is geklomm51 de sl+]+51 v]oorzaakt door de golv51 veel /]k] zal gevoel5 dan iem&1 die op het dek /aat4 ,ev5zoo is er e5 groot v]s*il tuss*5 de uitw]k+ van e5e a>dbev+1 ( m5 ha> wa>neemt op de e]/e v]diep+ dan wel op d5 began5 grond4 ,d5 #a/5 ,septemb] #ahhj 0 ik op de e]/e v]diep+ van de assi/5t-resid5tswon+ te ,buit5zorg4 ,nooit zal ik het vreemde gevoel v]get51 dat ik ond]vond op het oog5blik to5 ik voor het e]/ van mijn lev5 de mur5 van het v]trek v]s*eid5 mal5 zag beweg51 t]wijl de voorw]p5 op de meubels gelegd ( teg5 d5 w& opgehang5 t] a>de viel5 en 9 wanorde door de kam] rold54 ,wat gevoelt de m5s* zi* dan kle9 en hoe ze] beseft hij1 hoe onjui/ de titel is1 di5 hij heeft aang5om5 van he] d] s*epp+4 ,de a>dbev+ _h ov]ig5s voor ,buit5zorg ge5 v]d]e gevolg54 ,d5 volg5d5 morg5 vroeg vlog5 all5 met s*rik uit b$1 want plotsel+ dreunde er e5 kanons*ot4 ,all5 me5d51 dat het e5 ond]a>ds* geluid 01 zek]e voorbode van nieuwe a>ds*okk54 ,da> dreunde w$] e5 s*ot--en nog e54--,ja het w>5 w]kelijk kanons*ot51 die elka> met gelijke tuss*5pooz5 opvolgd53 zij v]kondigd5 d] bevolk+ de p] telegraaf ontvang5 heugelijke tijd+1 dat er 9 patria e5 oranjetelg gebor5 04 ,het 0 het gebruikelijke artill]ie-salvo t] e]e van de geboorte van ,h4,k4,h4 ,pr9ses ,wilhelm9a d] ,n$]l&51 die d5 #ca/5 ,augu/us #ahhj te 's-,hage het lev5sli*t aans*\wd _h4 ,de a>dbev+ van #a ,septemb] #ahhj is 9 ,bantam vrij wat /]k] gevoeld dan te ,buit5zorg4 ,te ,rangkas ,beto5g de ho(dplaats van ,lebak1 s*eurde de controleurswon+1 t]wijl van het huis van d5 assi/5t-resid5t e5 g$eelte van d5 gevel in/ortte4 ,op ,java's ,e]/e punt e*t] brak de /e55 vuurtor5 midd5 door2 het bov5/e g$eelte knapte af en moe/ lat] word5 afgebrok54 ,da> 0 de a>dbev+ het /]k/4 ,m5 heeft1 e]/ na de uitb>/+ van ,krakatau1 deze a>dbev+ le]5 bes*\w5 als e5 voorbode van vulkanis*e ontwikkel+4 ,want na d5 #a/5 ,septemb] #ahhj w]d5 er wel g$ur5de de volg5de j>5 a>dbev+5 9 ,bantam g]apporte]d1 do* ze w>5 van ze] g]+e /]kte1 en niet buit5gewoon veel 9 getal4 ,ja1 9 de e]/e ma&5 van #ahhc he]s*te er 9 geheel ,indi veele] betrekkelijk vulkanis*e ru/4 ,9 de ma& ,mei #ahhc lette niem& bijzond] op e5ige li*te a>dbev+5 die vooral 9 d5 omtrek van ,/raat ,so5da1 te ,ketimbang op ,sumatra1 en op ,java te ,anj] en op ,java's ,e]/e punt w]d5 wa>g5om54 ,d5 #bj/5 ,mei #ahhc1 begon 's morg5s te ,batavia en te ,buit5zorg e5 kanongebuld]4 ,ditmaal 0 er e*t] ge5 pr9sesje gebor51 zooals 9 #ahhj2 de kanons*ot5 w>5 v]gezeld van dreun+5 en trill+51 die soms e5 uur duurd54 ,die s*ot5 w]d5 /e$s hevig] en zij hield5 twee dag5 en twee na*t5 aan4 ,m5 v]ke]de g$ur5de al di5 tijd 9 de groot/e onzek]heid1 wa>aan die geluid5 w>5 toe te s*rijv54 ,het d5kbeeld van e5e w]kelijke kanonnade 0 natuurlijk al te ong]ijmd1 hoewel de geluid5 me] gelek5 op kanons*ot5 dan op iets &]s4 ,ma> er he]s*te vr$e op a>de t5 m9/e 9 d5 omtrek van ,batavia4 ,als m5 het oor op d5 grond legde1 hoorde m5 g$ur5de de hevig/e s*ot5 ge5 ond]a>ds* g]uis*4 ,de magnetis*e in/rum5t5 op het met]eologis* in/ituut te ,batavia v]toond5 ge5e afwijk+54 ,m5 hoorde wel is wa> de s*ot5 9 de ri*t+ van ,/raat ,so5da1 ma> uit ,s]ang1 ,anj] en ,m]ak1 die di*t] bij ,/raat ,so5da ligg51 se9de m51 dat er ge5]lei geluid gehoord w]d4 ,welke vulkaan 0 nu de s*uldige8 ,de ,bantams*e vulkan5 blek5 ru/ig te zijn4 ,uit ,sumatra w]d getelegraphe]d1 dat ook da> alle vulkan5 9 ru/ w>54 ,weldra w]d5 de hoord]s d] kanons*ot5 uit hunne onzek]heid v]lo/ door de rapport5 d] s*ep51 die door ,/raat ,so5da w>5 gev>54 ,de be/e bes*rijv+ van hetge5 er eig5lijk 9 die dag5 gebeurd 0 hebb5 wij te dank5 aan d5 s*eepspr$ikant ,heims1 die aan boord 0 van de ,duits*e oorlogscorvet ,elisabe?1 ond] comm&o van d5 kapite9 t] zee ,hollmann4 ,de ,elisabe? _h twee j>5 doorgebra*t 9 de ,japans*e en ,*9ees*e wat]5 en 0 op de t]ugreis na> ,duits*l&4 ,zij de$ d5 #bj/5 ,mei #ahhc de re$e van ,anj] aan1 en zette onmiddellijk da>na h>e reis na> ,europa voort door ,/raat ,so5da4 ,wij gev5 nu het woord aan ,ds4 ,heims4 ,nadat wij van ,anj] wegge/oomd w>51 g+ alles aan boord op dezelfde wijze als elk5 ,zondag4 ,de bemann+ 0 op het dek opge/eld en w]d genspecte]d4 ,op het a*t]dek /ond5 de (fici]5 9 ,zondag/5ue met sj]p1 /eek en sabel4 ,plotsel+ bem]kte m5 ond] de (fici]5 en op de comm&obrug e5e zek]e ops*udd+4 ,kijk]s en ho(d5 w]d5 ov] de v]s*ans+ g]i*t na> het l&1 dat m5 zooev5 v]lat5 _h1 wa> de ku/ van ,sumatra en ,java voor het gezi*t bijna ine5smolt met het kle9e eil& ,krakatau4 ,jui/ dr /eeg e5e glanz5d witte rookzuil met groote snelheid op1 die 9 kort5 tijd1 volg5s met+1 e5e hoogte van elf duiz5d met] b]eikte1 en die wit als sneeuw af/ak teg5 d5 blauw51 held]5 hemel4 ,die zuil zag er uit als e5e gigantis*e witte koraalmassa van wigvormige g$aante1 ( als e5e reusa*tige bloemkool1 behalve dat hi] alles 9 beweg+ 04 ,uit de afzond]lijke1 di*t op elka> g$rong5 en ov] elka> ligg5de ball5 van /oom1 kwam5 telk5s nieuwe draai5de massa's aan de bov5kant en op zijde te voors*ijn1 ma> to* blev5 de omtrekk5 van de zuil1 die /e$s groot] w]d1 s*]p begr5sd4 ,v]volg5s begon de top zi* na> ons toe te neig5 en het s*e5 als( de w9d hem da> 9 de hoogte voortdreef2 ma> to5 w]d5 er we] nieuwe wolk5 met onwe]/aanb>e kra*t vooruitges*ov51 die te v]gelijk5 w>5 met de a*t]e5volg5de rookzuil5 uit d5 s*oor/e5 van e5e bov5m5s*elijk groote1 /il/a&e locomotief4 ,van liev]l$e m5gd5 zi* donk]e kleur5 9 de witte s*itt]+ van d5 /oom4 ,van ond]5 /eg5 namelijk zw>ta*tige /rep5 na> bov51 vooral aan de e5e zijde2 aan de &]e zijde e*t] v]toonde zi* e5e rooda*tige kleur4 ,langzam]h& ont/ond e5 bre$1 blauw-gro5 gordijn1 ev5als e5e ma*tige1 donk]e1 waai]vormige onwe]swolk1 van bov5 bre$ en van ond]5 smal1 die alles ov]dekte4 ,wij w>5 getuig5 van e5e geweldige vulkanis*e uitb>/+1 die op het eil& ,krakatau plaats greep4 ,geluid5 w]d5 niet v]nom54 ,9 alle geval kond5 wij tevr$5 zijn met de ons bewez5 att5tie en met de groots*heid van het da> opge/elde afs*eidssignaal4 ,de laat/e blik op ,azi 0 voldo5de imposant4 ,de godsdi5/oef5+1 die elk5 ,zondagmorg5 aan boord geh\d5 wordt1 duurde drie kw>ti]4 ,de hemel1 bij d5 aanvang nog zoo held]1 0 re$s voor het groot/e g$eelte betrokk52 9 het ,oo/5 zag het er donk] uit4 ,des namiddags kwam de gew5s*te ,zuid-,oo/-,passaat z /]k opzett51 dat wij de hoop koe/]d5 spo$ig het vuur d] ma*9e te kunn5 uitbluss*5 en v]d] te zeil51 ma> me] en me] betrok de hemel1 totdat hij geheel en al b$ekt 0 met e5e gelijkmatig grauwe wolk4 ,ov] de natuur van deze wolk z\d5 wij niet lang 9 de onzek]heid v]ke]54 ,met d5 w9d m$e1 te loev]1 kwam van uit zee e5 ze] fijne as*reg5 m$e1 die als e5e grauwe1 geela*tige1 fijn v]deelde massa ov]al indrong en zi* als e5 dun wita*tig laagje ov] liet s*ip uitbreidde1 en die 9 d5 loop van d5 d5 avond1 ev5als rijp1 het dek en het tuig b$ekte4 ,aan de ov]zijde 0 het donk] geword54 ,de slui] die ov] d5 hemel h+1 0 zoo di*t en gelijkmatig1 dat de volle maan g$ur5de d5 na*t alle5 te h]k5n5 0 als e5 zwak v]li*t plekje aan d5 hemel4 ,d5 volg5d5 morg5 zag ,zijn] ,maje/eits ,corvet er uit als e5e drijv5de cem5tfabriek4 ,g$empt klonk5 de s*r$5 van het s*eepsvolk 9 het weeke vulkaan/(1 dat door de bemann+ v]zameld w]d1 om als poetspo$] te di554 ,bov5 het s*ip welfde zi* de hemel als e5 groote klok van matglas ( melkglas1 t]wijl de zon er uitzag als e5 blauwe kogel4 ,de hemel 0 hi] en da> b$ekt met /(wolk51 die er als sneeuwwolk5 uitzag51 t]wijl er van tijd tot tijd e5 reg5 viel van as*1 die op het oog groote ov]e5kom/ met sneeuw v]toonde4 ,de passagi]s en de (fici]5 d] s*ep51 die 9 die dag5 door ,/raat ,so5da vo]51 w>5 zooze] v]vuld met het he]lijke s*\wspel1 dat de vulkaanwolk van ,krakatau hun v]s*aft _h1 dat geheel ,batavia er ov] 9 ops*udd+ g]aakte4 ,er w]d to5 e5 pic-nic georganise]d na> ,krakatau4 ,de ,n$]l&s*-,indis*e ,/oomva>t-,maats*appij /elde het /ooms*ip ,g\v]neur-,g5]aal ,l\don t] bes*ikk+2 voor sle*ts f #be p] p]soon kon m5 d5 to*t meemak54 ,niet m9d] dan #hf passagi]s w>5 van de p>tij4 ,de ,l\don v]trok des avonds van ,batavia en kwam d5 volg5d5 morg51 d5 #bg/5 ,mei1 te ,krakatau aan4 ,m5 _h e5 ,zondag uitgekoz51 opdat niem& door zijn dagelijks* w]k z\ v]h9d]d zijn dit fee/je m$e te mak54 ,het me]5deel d] passagi]s bra*t e5 gezellig5 dag op ,krakatau door4 's ,avonds ke]de m5 we] na> ,batavia t]ug4 ,m5 ziet hi]uit1 dat m5 d5 vulkaan van ,krakatau niet ze] ern/ig opnam4 ,m5 bes*\wde hem als e5 ges*ikt doelwit voor e5 buit5p>tijtje4 ,zooals de ,am/]damm]s wel e5s e5 ,zondag doorbr5g5 op het ru/ige eil& ,m>k51 zoo bra*t de beau-monde van ,batavia e5 bezoek aan e5 vulkaan1 die 9 volle w]k+ 06 ,vele bes*rijv+5 van dit to*tje zijn gepublice]d en er zijn to5 ook photographien g5om5 van d5 vuurspuw5d5 b]g4 ,het eil& 0 voor het groot/e g$eelte met puim/e5 en as* b$ekt en het 0 volkom5 ontw\d t5gevolge van e5 w]velw9d4 ,het bleek1 dat alle5 de ,noordelijk/e laag/e b]g van ,krakatau1 de sle*ts #ajj ,m4 hooge ,p]boewatan1 w]kte4 ,m5 _h de v]metelheid dez5 b]g te beklimm54 ,te midd5 van kale1 somb]e as*heuvel51 g+5 de ,batavias*e ga/5 met moeite voort1 da> zij tot hunne enkels 9 de as* inzakt54 ,e9delijk 0 de laat/e heuvel beklomm5 en /ond5 zij op d5 /eil5 r& van d5 krat]w&4 ,de krat] zelf v]toonde zi* als e5e komvormige ui?oll+1 die ongeve] #dj ,m4 lag] lag dan de r&4 ,uit ne plaats van die ui?oll+ /eeg de ma*tige rookkolom op1 ond] e5 ang/wekk5d gebuld]4 ,wij ontle5d5 deze bijzond]h$5 aan het v]slag van d5 mijn-+5ieur ,j4,a4 ,s*uurman1 die deel uitmaakte van het reisgezels*ap4 ,nu wij ons de lat]e eruptie van ,krakatau 9 de h]9n]+ t]ugroep51 kunn5 wij niet &]s dan huiv]51 als wij d5k5 aan het ongelo(lijke geva>1 wa>aan de deelnem]s aan de pic-nic na> ,krakatau hebb5 blootge/aan4 ,want de vulkan5 van dit eil& h&el5 altijd spontaan1 zond] de m9/e wa>s*uw+4 ,e5 enkel onbeteek55d eruptie-v]s*ijnsel sle*ts w>e noodig gewee/ om het geheele gezels*ap te v]nietig51 zoodat er welli*t nooit e5 spoor van t]ug 0 gevond54 ,ma> nu alles go$ afliep1 ke]d5 zij des ,zondagsavonds w$] na> ,batavia t]ug 9 e5e /emm+1 die de ,he] ,s*uurman aldus aangeeft3 dankba> voor het g5ot5 s*oons1 hadd5 wij afs*eid g5om5 van e5 s*\wspel1 dat zek] op all5 e5 diep51 op vel5 e5 onv]getelijk5 indruk heeft gemaakt4 ,die indruk z\ zek] gem5gd zijn gewee/ met ontzett+ als zij hadd5 kunn5 wet51 wa>toe ,krakatau 9 /aat 04 ,jui/ g$ur5de d5 tijd1 dat de pic-nic na> ,krakatau geh\d5 w]d1 bewoog zi* de geheele bodem d] ku/l&5 van ,/raat ,so5da4 ,a>dbev+5 to* w]d5 g]apporte]d1 niet sle*ts te ,telok ,betong1 en op d5 vuurtor5 van d5 ,vlakk5 ,hoek op ,sumatra1 ma> ook te ,tj]+91 te ,p&eglang1 en op d5 vuurtor5 van ,java's ,e]/e punt4 ,en t]wijl dat gebeurde1 waagde m5 zi* 9 lett]lijk5 z9 tuss*5 de kak5 van het mon/]2 m5 beklom zelf d5 krat]r&6 ,te ,batavia t]uggekom5 g+ e5 i$] we] aan zijn dagelijks* w]k4 ,niem& twijfelde er nu aan ( de vulkaan van ,krakatau 0 e5 ons*uldig vuurspuw5d b]gje1 ze] ges*ikt om aan leek5 e5ig d5kbeeld te gev5 van e5 vulkaan4 ,wel is wa> bra*t5 de s*ep5 telk5s b]i*t5 van kle9e uitb>/+51 do* de knall51 wa>door ze v]gezeld w]d51 w]d5 veel m9d] /]k dan vroeg]4 ,de a>dbev+5 tijd5s het bezoek d] ,batavias*e ga/5 op ,krakatau1 9 ,bantam en ,sumatra ond]vond51 h]haald5 zi* 9 't geheel niet2 m5 vond het e5 aang5aam d5kbeeld1 dat m5 nu aan i$]e51 die er belang 9 /elde1 e5 w]k5d5 vulkaan kon lat5 kijk5 zond] e5ig geva>1 en m5 v]geleek ga>ne ,krakatau met het vulkaan-eil& ,/romboli1 dat op reis na> ,indi onze a&a*t trok1 en dat1 re$s #bjjj j>5 a*t]e51 van die kle9e1 a>dige uitb>/+5 v]toont1 tot groot g5oeg5 van i$]1 die er voorbijva>t4 ,krakatau z\ nu voortaan 9 ,/raat ,so5da de rol spel5 van d5 ,/romboli2 het z\ de great attraction zijn van ,/raat ,so5da4 ,niem& da*t aan geva> van die zijde4 ,intuss*5 _h ,krakatau niet /ilgezet54 ,9 de ma& ,juni begon namelijk behalve de b]g ,p]boewatan ook de b]g ,danau te w]k54 ,d5 #aa;d5 ,augu/us #ahhc w]d ,krakatau bezo*t door d5 to5malig5 kapite9 van d5 ,g5]al5 ,/af ,h4,i4,g4 ,f]z5a>1 ?ans luit5ant-kolonel4 ,de he] ,f]z5a> /ond aan het ho(d van de topografis*e opnem+sbrigade1 die de/ijds bezig 0 de resid5tie ,bantam 9 ka>t te br5g54 ,hij bezo*t ,krakatau met het doel na te gaan1 hoe dit eil& z\ kunn5 word5 opgemet51 ma> kwam tot het besluit3 dat da>van voore]/ niets kon kom51 omdat het met5 alda> nog aan te veel geva> is blootge/eld4 ,er 0 to5 namelijk nog e5 d]de krat] bijgekom51 zoodat er 9 't geheel drie punt5 w>51 die w]kt54 ,ma> er w>5 nog bov5di5 vele plekk5 op het eil&1 wa>uit rook op/eeg4 ,de t]re9s*ets1 die de he] ,f]z5a> to5 v]va>digde is van groote wa>de2 hij is de laat/e m5s* gewee/ die ooit dit g$eelte van het eil& betr$5 z\2 #ae dag5 na zijn bezoek to* ges*i$de de groote uitb>/+2 en op de plaats51 wa> ,f]z5a> /ond1 beweg5 zi* nu de golv5 d] zee1 die da> e5 diepte heeft van hond]d5 met]s4 ,,ho(d/uk ,,iv4 ,aan boord van de ,g\v]neur-,g5]aal ,l\don1 tijd5s de groote uitb>/+4 ,ambt5>5 en p>ticuli]54--,ov]plaats+ bij wijze van k\dwat]/raal4--,de passagi]s op e5e ,indis*e boot4--,zr4 ,ms4 troep51--,de bannel+54--,v]trek van de ,l\don #bf ,aug4 #ahhc4--;,be/emm+ van de ,l\don4--,aankom/ te ,anj]4--,de koelies voor het eil& ,bodjo be/emd4--,langs ,krakatau4--,de rookwolk4--,op de re$e te ,telok ,betong4--,de br&+ op de ku/ v]h9d]de de communicatie4--,v]gaan d] inl&s*e prauw5 g$ur5de d5 na*t4--#bg ,augu/us te half zev5 v]dwijnt ,telok ,betong door de zeebev+4--,v]geefs*e pog+5 om uit de ,lampongbaai te kom54---,de dui/]nis4--,modd]reg54--,puim/e5bomb>dem 5t4--,vlieg5de orkaan4--,inslaan van d5 bliksem4--,vuurboll54--,/4 ,elms-vuur4--,la illah la-il allah1 ,mohamm$ rasoel allah4--,hulde aan onz5 gezagvo]d] ,l9deman4--,v]gaat de w]eld8 ,op de ,l\don d5 #bh/5 ,augu/us4--,li*t6--,de puim/e5veld5 bij ,poeloe ,tiga4--,de weg v]sp]d4--,dw>s door het drijv5de puim/e5eil& 9 ,/raat ,lago5die4--,g]$4--,wat er op het z\ts*ip ,m>ie gebeurde--,de ,b>\w--,het lot van ,telok ,betong4--,puim/e5veld5 gelijk ijsb]g54 ,de gloei5de as*reg5 en het puim/e5bomb>dem5t van ,katimbang4--,de modd]reg51 e5e v]adem+4--,de r$d+ van d5 controleur van ,katimbang4--,het lot van ,pajo5g ,semangka4--,b5eawang4--,de vuurtor5 aan de ,blimb+baai4--#abejj sla*t(f]s op ,sumatra4-- ,er zijn ond] de talrijke p]son51 die 9 ,indi e5e betrekk+ bekle$5 9 di5/ van het ,n$]l&s*-,indis*e ,g\v]nem5t1 vel51 die met e5e bijzond]e soort van trots1 vol g5oegzaamheid1 zoo ga>ne teg5ov] p>ticuli]5 zegg53 mijnhe] ik b5 ambt5a>4 ,ge hebt ind]daad als ambt5a> veel voor4 ,zijt ge ziek1 dan gaat ge op 's l&s ko/5 met v]l( na> bov51 en als dat niet helpt voor twee ( drie j>5 na> patria4 ,hebt ge het noodige aantal di5/j>51 dan wa*t u e5 kalme oude dag als gep5sione]d ho(dambt5a> 9 het ,haagje1 (1 als ge het al niet zoov] gebra*t hebt1 dan kunt ge alli*t te ,apeldoorn1 ,lo*em ( ,doesburg van e5 kle9 p5sio5tje fatso5lijk lev54 ,da>bij hebt ge one9dig m9d] te do5 dan e5 p>ticuli]2 en ge moet het al heel bont mak5 voor m5 u uit 's l&s di5/ ontslaat2 t]wijl e5 employ op e5e ond]nem+ bij e5 kle9 v]s*il van gevoel5 met zijn *ef zijn ontslag te gemoet kan zi54 ,da>bij kunt ge u van tijd tot tijd het g5oeg5 gunn5 om 9 uwe gesprekk5 te lat5 doors*em]51 dat alln ambt5>5 op ,java ?uis behoor51 t]wijl imm]s 9 uw oog al die k(fie- en tabaksbo]51 die suik]fabrikant5 en koopli$5 sle*ts g$uld word544444 ,ma> opdat ge niet al te ov]mo$ig z\dt word5 t5 gevolge van uwe s*oone positie als ambt5a> ov]giet het vad]lijke ,n$]l&s* ,indis*e ,g\v]nem5t u van tijd tot tijd met e5e k\dwat]/raal4 ,die k\dwat]/raal is /e$s op u g]i*t en ge ontvangt ha> als ge er het m9/ om d5kt4 ,zij draagt d5 naam van ov]plaats+4 ,de ov]plaats+ is het geliefkoosde middel1 dat wordt toegepa/ om jonge ambt5>5 te temm51 die wat onafhankelijk durv5 zijn 9 hunne d5kbeeld5 teg5ov] hunne *efs4 ,ge zijt met ontzaglijk veel moeite 9 uwe omgev+ ?uis g]aakt1 ge hebt u op de volk/aal toegelegd2 ge hebt van liev]l$e uwe bes*eid5 won+ gezellig gemaakt door nette meubel5 te koop54 ,ge v]heugt u 9 het bezit van e5 go$ rijpa>d2 ge hebt e9delijk e5s go$e b$i5d52 ge zijt intiem geword5 met go$e m5s*54 ,he*t u niet te veel aan dat alles4 ,plotsel+ komt er e5 di5/brief voor u uit ,batavia4 ,ge zijt ov]geplaat/ na> ,sumatra's ,we/ku/ met la/ om p] e]/e s*eepsgeleg5heid uwe be/emm+ te volg54 ,da> /ort het geheele ka>t5huis 9 elka>6 ,de controle-afdeel+1 die u zoo t] h>te g+1 als ambt5a> bij het b9n5l&s* be/uur2 de sluis1 die e5 deel van uw lev5 0 geword51 en wa>van ge1 als +5ieur van d5 wat]/aat1 de funde]+ jui/ g]e$ _h3 alles wat u op de e5 ( &]e wijze di]ba> 0 geword5 9 het vreemde l&1 blijft a*t]4 ,na e5e haa/ige v5dutie1 die u nag5oeg rune]t1 hebt ge spo$ig de e5 ( &]e hav5 b]eikt1 die door de boot5 d] ,n$]l&s*-,indis*e ,/oomva>t-,maats*appij wordt aang$aan1 en weldra zijt ge op e5e /oomboot gezet51 die u na> ,batavia vo]t1 om da> zoo spo$ig mogelijk v]d] te word5 gexp$ie]d4 ,zijt ge e5ig5 tijd 9 ,indi dan zult ge alli*t e5 tr\w lez] zijn van de passagi]slij/5 d] v]trekk5de en aankom5de boot51 die ge 9 elke c\rant aantreft4 ,met e5 zek]e ,s*ad5freude ontwa>t ge1 dat ge niet de e5ige zijt 9 het leg] d] ambtelijke w]eld1 die van tijd tot tijd 9 's l&s belang e5e kolossale p>abool bes*rijft door d5 sl+]5d5 sm>agdgordel1 om plotsel+ 9 geheel vreemde omgev+1 9 nieuwe toe/&5 en nieuw5 w]kkr+ v]plaat/ te zijn4 ,ma> wie van uwe bek5d5 ge ook 9 de passagi]slij/ zoekt1 /e$s zult ge1 nadat de trekvogels e]/e klasse zijn opg5oemd1 de volg5de =mule aantreff53 ,v]d]e passagi]s3 ,zr4 ,ms4 troep51 bannel+51 ,arabi]51 ,*9eez5 en inl&]s4 ,zulk e5 boot bi$t dan ook e5 m]kwa>dig s*\wspel aan4 ,op het voors*ip krioelt e5 bont m5gelmoes van alle mogelijke m5s*5rass5 door elk&]4 ,ond] ,zijn] ,maje/eits troep5 vooral zijn v]teg5woordig]s van all]lei natin4 ,9 de ,europees*e compagnin be/aat de me]d]heid uit ,n$]l&]s1 ma> er zijn bov5di5 ,duits*]s1 ,frans*51 ,belg5 en ,italian5 bij4 ,die vreemdel+5 zijn m5igmaal oude soldat51 vet]an5 uit de oorlog51 die de ,europees*e mog5dh$5 9 onz5 tijd gevo]d hebb51 wi] bor/ v]si]d is met de h]9n]+sm$ailles aan gemaakte veldto*t54 ,deze draagt het ijz]5 kruis1 g5e het teek51 dat hij ond] de ,frans*e van5 9 ,tonk9 /re$4 ,ond] de niet-,europees*e militair5 treff5 wij ,ambo9eez51 ,javan51 ,mado]eez5 en ,alfo]5 aan1 t]wijl er welli*t nog e5 enkele neg] aanwezig is4 ,deze neg]s vormd5 vroeg] de ,afrikaans*e compagnien2 zij hadd5 d5 naam van go$e soldat5 te zijn1 hoewel zij woe/ en blo$dor/ig w>54 ,zij zijn nog /e$s e5 voorw]p van s*rik en bewond]+ bij de inl&]s1 die h5 orang bl&a hitam--zw>te ,holl&]s noem54 ,de mee/e inl&s*e militair5 zijn gehuwd2 de ,europees*e soldat5 hebb5 mee/al hui%\d/]s4 ,deze vr\w5 v]gezell5 hunne mann5 aan boord4 ,de bannel+5 zijn p]son51 die tot dwang>beid 9 en buit5 d5 kett+ v]oordeeld zijn4 ,9 de w&el+ heet5 zij kett+jong5s1 en vooral 9 de buit5bezitt+5 bewijz5 zij onbetaalb>e di5/5 bij militaire exp$itin en bij de uitvo]+ van op5b>e w]k54 ,het is niet v]e]5d voor ,zr4 ,ms4 troep51 dat zij zoo 9 e55 adem g5oemd word5 met de bannel+54 ,sommige r$actin plaats5 t5 m9/e nog e5 komma-punt tuss*5 troep5 en bannel+54 ,ma> ook aan boord word5 zij helaas vrij wel ov] e5 kam ges*or5 wat betreft hunne ligg+ enz4 ,d5 #bf/5 ,augu/us #ahhc v]trok de /oom] ,g\v]neur-,g5]aal ,l\don1 gezagvo]d] ,l9deman1 des morg5s van de re$e van ,batavia met be/emm+ na> de hav5s van ,sumatra3 ,telok ,betong1 ,kro1 ,b5koel51 ,padang en ,atjeh4 ,ond] de passagi]s w>5 alle categorien v]teg5woordigd4 ,er w>5 ,europees*e en inl&s*e militair5 t] aanvull+ d] g>nizo55 op ,sumatra's ,we/ku/ en ,atjeh4 ,de me]d]heid e*t] vormd5 #cjj bannel+51 die be/emd w>5 voor het dwang>beid]kw>ti] te ,padang4 ,het w$] 0 s*oon1 er 0 niet de m9/e w9d1 de zee 0 blauw1 de talrijke eil&jes 9 de ,javazee /ak5 vroolijk met hunne gro5e boom5 uit bov5 d5 nauwlijks g]impeld5 wat]spiegel4 ,des namiddags te drie ure ank]de de ,l\don op de re$e van ,anj]4 ,de witgeplei/]de huiz5 van ,anj] gl9/]d5 9 d5 zonnes*ijn vlak aan zee2 op d5 a*t]grond het donk] gro5e geb]gte en da> voor de diep blauwe zee4 ,held] /ak de vuurtor5 van ,java's ,vi]de punt teg5 de lu*t af4 ,vroolijk wapp]de de ,n$]l&s*e vlag op het erf van d5 assi/5t-resid5t4 ,de ,*9ees*e en inl&s*e kampongs zijn vlak aan zee geleg54 ,het ,*9ees*e kamp heeft het eig5a>dige k>akt]1 dat alle ,*9ees*e n$]zett+51 9 welk w]elddeel dan ook eig5 is4 ,de inl&s*e won+5 zijn van h\t ( bamboe opgetrokk51 de mur5 be/aan uit gevlo*t5 bamboematt51 en 9 plaats van pann5 b$ekt m5 ze met g$roogde plant51 die e5e li*te en ondoordr+b>e dakb$ekk+ vorm51 welke atap g5oemd wordt4 ,onwillekeurig dwal5 de g$a*t5 t]ug na> de e]/e aankom/ uit ,europa 9 ,indi4 ,anj] is dan de e]/e plaats1 die u van v]re e5 welkom/groet br5gt4444 ,hij1 die aan boord van de ,l\don op de re$e van ,anj] z\ hebb5 bewe]d1 dat de laat/e dag van ,anj]'s be/aan re$s 0 aangebrok51 z\ zek] als krankz9nig bes*\wd zijn4 ,te ,anj] nem5 wij e5 hond]dtal ,bantamm]s aan boord met e5ige vr\w5 en k9d]54 ,de mann5 zijn aangeworv5 als koelies voor d5 b\w van e5 vuurtor5 op het eil& ,bodjo4 ,to5 onze koelies aan boord w>51 zette de ,l\don ko]s1 langs ,dw>s-9-d5-,weg en ,v>k5%oek1 de ,lampongbaai 9 na> ,telok ,betong4 ,aan bakboord kond5 wij 9 de v]te e5 blik w]p5 op het eil& ,krakatau1 hetge5 re$s b]oemd geword5 0 door zijne e]/e vulkanis*e uitb>/+ 9 ,mei4 ,krakatau is e5 oude bek5de van de ,l\don4 ,to5 er na die e]/e uitb>/+ e5 pleizi]to*tje w]d gemaakt1 t5 e9de d5 vulkaan te gaan bezi51 bra*t de ,l\don de passagi]s ad f #be na> het eil&4 ,de vulkaan op ,krakatau s*onk ons nu gratis e5e voor/ell+4 ,hoewel wij v] van het eil& af w>51 zag5 wij e5e zw>te1 hooge rookkolom bov5 het eil& uit/ek51 die zi* omhoog v]bre$de tot e5e wolk4 ,ook viel er aanh\d5d as*4 ,des avonds te #g ure w>5 wij 9 de ,lampongbaai op de re$e van ,telok ,betong1 wa> geank]d w]d4 ,de na*t viel weldra 91 en m5 kon da>om niet duidelijk ond]s*eid5 wat er gebeurde4 ,de as*reg5 nam toe en de zee w]d on/uimig4 ,de ,l\don se9de na> d5 wal om e5e sloep1 t5 e9de de passagi]s te l&52 ma> er kwam ge5e sloep en ev5m9 v]s*55 er laadprauw51 die &]s onmiddellijk na de aankom/ van e5e /oomboot kom5 opdag54 ,de ,l\don /reek zelf e5e sloep om zi* met d5 wal 9 v]b9d+ te /ell54 ,het 0 e*t] niet mogelijk om te l&51 da> er hooge br&+ op de ku/ /ond1 zoodat de sloep w$] onv]ri*t] zake t]ug kwam4 ,het hav5li*t op d5 li*top/& aan het uite9de van d5 hav5dam bleef d5 geheel5 na*t br&51 do* er s*e5 wel iets bijzond]s te zijn1 da> nu en dan al>mse95 w]d5 v]nom5 van de op de re$e ligg5de prauw52 het 0 e*t] onmogelijk hun hulp te v]s*aff51 da> het dui/] 0 en vooral weg5s de zw>e zeen4 ,e9delijk g+ de zon van d5 #bg/5 ,augu/us op1 en begon de dui/]nis te wijk54 ,to5 het li*t w]d1 zag5 wij ,telok ,betong1 de ho(d/ad d] ,lampongs1 voor ons4 ,t]wijl geheel ,anj] vlak aan zee ligt zijn te ,telok ,betong de b5t+ met het militair kampem5t1 de resid5tswon+ en de gevang5is v]d] van de ku/ op e5e hoogte geb\wd van #cd ,met] hoogte4 ,ma> het ov]ige g$eelte van ,telok ,betong ligt vlak aan zee1 als 't w>e op het /r&4 ,m5 ond]s*eidde da> de ,europees*e huiz51 wa>van sommige met pann51 &]e met atap g$ekt zijn1 en de inl&s*e won+51 die op ,sumatra 9 b\w geheel afwijk5 van de ,javaans*e huiz51 die m5 te ,anj] ziet4 ,telok ,betong lag van boord af gezi51 ze] s*ild]a*tig teg5 d5 /]k begroeid5 gro55 a*t]grond van het ,lampongs*e geb]gte4 ,wij hadd5 d5 vorig5 avond behalve e5ige prauw51 de g\v]nem5ts-/oom] ,b>\w en e5 zeils*ip de ,m>ie op de re$e zi5 ligg54 ,deze s*ep51 met uitzond]+ van de ,m>ie1 hadd5 g$ur5de d5 na*t all5 s*ipbreuk gel$5 en w>5 op het /r& geslag54 ,hoe dikwijls ook de ,l\don na> d5 wal se9de om e5 sloep1 er kwam ge5 antwoord en ge5 lev5de ziel 0 te zi5 op het /r&4 ,het li*t op d5 hav5dam bleef ond]tuss*5 /e$s br&54 ,niem& do(de het uit1 hoewel de zon re$s bov5 de huiz5 04 ,9 plaats van as* reg5de het intuss*5 kle9e /ukjes puim/e54 ,te half zev5 kwam er plotsel+ e5 reusa*tige golf uit zee opzett51 wa> m5 lett]lijk teg5 aan zag en die zi* met groote snelheid bewoog4 ,de ,l\don /oomde op1 zoodanig dat zij de golf langs*eeps kreeg4 ,en oog5blik444 en da> _h de golf ons b]eikt4 ,het s*ip maakte e5e ontzett5de duikel+1 do* de golf 0 voorbij1 en de ,l\don g]$4 ,de golf b]eikte nu ,telok ,betong en liep l&wa>ts 94 ,a*t]e5volg5s kwam5 er nog drie d]gelijke kolossale golv54 ,door niets ge/uit v]woe/te zij voor onze oog5 geheel ,telok ,betong4 ,m5 zag d5 li*top/& omvall51 de huiz5 v]dwijn52 en alles 0 voor onze oog5 zee geword5 op de plaats wa> nog e5ige m9ut5 gel$5 ,telok ,betong aan het /r& _h geleg54 ,het zeils*ip ,m>ie wordt ov]dw>s op het l& geworp54 ,de /oom] ,b>\w wordt opg5om5 van het /r&1 en van af de ,l\don zi5 wij1 dat zij blijft zitt51 s*ijnba> t] hoogte van de klapp]boom54 ,de inl&s*e huiz51 die op ,sumatra geb\wd zijn op /ijl51 die gewoonlijk los op /ukk5 natuurlijke /e5 ru/51 zoodanig dat er ond] d5 vlo] ongeve] e5 met] vrij is1 zijn e5 gemakkelijke prooi voor de golf1 die h5 opneemt en omw]pt4 ,ma> de /e55 geb\w5 d] ,holl&]s ond]gaan hetzelfde lot2 afges*eurd van hunne fondam5t5 v]dwijn5 zij 9 de zee4 ,het indrukwekk5de van dit s*\wspel is moeilijk te bes*rijv54 ,het onv]wa*te van hetge5 m5 aans*\wt en de reusa*tige afmet+5 van de v]woe/+1 die m5 voor zijne oog5 ziet aanri*t51 maakt1 dat m5 zi* moeilijk rek5s*ap kan gev5 van hetge5 m5 aans*\wt4 ,m5 kan het welli*t nog het be/ v]gelijk5 met e5e plotsel+ v]&]+ van decoratief1 die 9 feeran ges*i$t door d5 toov]/af e5] fee--ma> op e5 kolossale s*aal en met het bewu/zijn1 dat het w]kelijkheid is1 wat m5 ziet1 dat er duiz5d5 m5s*5 zijn omgekom5 9 e5 ondeelba> oog5blik1 dat er e5e v]woe/+ zond] we]ga is aang]i*t--en dat de wa>nem] zi* 9 dreig5d lev5sgeva> bev9dt4 ,als m5 al deze d+5 sam5vat1 kan m5 welli*t d5 indruk w$]gev51 di5 zulk e5 natuurtooneel maakt1 ma> m5 blijft nog b5$5 de w]kelijkheid4 ,zoo _h dan de ,l\don e5e vlo$golf door/aan1 die ,telok ,betong v]woe/ _h4 ,w>5 alle aanwezig5 op de ,l\don aan lev5sgeva> blootge/eld gewee/1 zek] 9 de e]/e plaats de passagi]s1 die voor ,telok ,betong be/emd w>51 do* die1 doordat er ge5 v]ke] met d5 wal te v]krijg5 01 niet gel& w>54 ,gewoonlijk doet de zoog5aamde ,we/boot van ,batavia na> ,atjeh1 ,anj] niet aan4 ,bij uitzond]+ 0 de ,l\don na> ,anj] ge/oomd1 omdat alda> de koelies aan boord z\d5 kom51 be/emd voor het eil& ,bodjo4 ,de ,l\don 0 &]s e5ige ur5 vroeg] op de re$e van ,telok ,betong aangekom51 er z\ dan zek] nog v]ke] met d5 wal gewee/ zijn1 de passagi]s z\d5 gel& zijn en wat z\ hun lot geword5 zijn8 ,da> het po/- en telegraafkantoor te ,telok ,betong ook v]dw55 01 z\ het welli*t lang dur51 voordat m5 op ,java tijd+ _h van de ramp1 die ,telok ,betong getr(f5 _h4 ,de gezagvo]d] ,l9deman besloot dus na> ,anj] t]ug te v>51 t5 e9de alda> te rapporte]51 da> hij e5 lang] v]blijf op de re$e bov5di5 geva>lijk a*tte4 ,wij g+5 dus d5zelfd5 weg t]ug1 di5 wij gegaan w>5 9 plaats van door te gaan 9 de ri*t+ van ,kro4 ,i$]e5 aan boord van de ,l\don 0 geheel ond] d5 indruk van de v]woe/+ van ,telok ,betong1 die zoo plotsel+ ges*i$ 04 ,z\d5 al de inwon]s v]dronk5 zijn8 ,zi$a> e5e vraag1 wa>op wij ge5 antwoord kond5 gev54 ,wij /oomd5 intuss*5 op4 ,dit gebeurde e*t] ond] prote/ van e5 d] passagi]s1 e5 (fici] d] infant]ie1 die aan boord 0 gekom5 met be/emm+ na> ,telok ,betong4 ,zijn m>s*ord] to* luidde1 dat hij zi* _h te begev5 na> ,telok ,betong en hij eis*te van d5 gezagvo]d]1 dat deze hem te ,telok ,betong aan wal z\ zett51 al 0 die plaats dan ook v]woe/4 ,de ,he] ,l9deman weig]de e*t] aan zijn v]lang5 te voldo54 ,weldra hadd5 wij de re$e van ,telok ,betong uit het oog v]lor5 en wij hoopt5 spo$ig uit de ,lampongbaai te zijn4 ,ma> zoo gemakkelijk z\d5 wij er niet afkom54 ,te a*t ure begon het dagli*t te v]m9d]54 ,het w]d hoe lang] hoe dui/]d]1 zoodat re$s om #aj ure des morg5s e5e ,egyptis*e dui/]nis he]s*te4 ,deze dui/]nis 0 volslag54 ,mee/al to*1 zelfs 9 e5 donk]5 na*t1 kan m5 nog e5ige omtrekk5 b4v4 van witte voorw]p5 ond]s*eid54 ,do* hi] he]s*te e5e volkom5 afwezigheid van li*t4 ,de zon klom hoog] en hoog]2 om #ab uur /ond zij 9 het z5i?1 do* ge5e h>] /ral5 b]eikte ons4 ,en dat die dui/]nis zi* uitbreidde ov] e5e groote uitge/rek!id1 blijkt da>uit1 dat1 hoewel de zon bov5 onze ho(d5 /ond1 niet de m9/e v]li*t+ aan d5 hemel1 niet het m9/e spoor van diffuus li*t aan de kim te zi5 04 ,ov]al de di*te na*telijke slui]6 ,ov]al e5 hemel zond] /]r56 ,en deze afs*uwelijke na*t duurde a*tti5 ur56 ,het spreekt van zelf dat de ,l\don g$ur5de dez5 poolna*t 9 de baai moe/ blijv5 ov]w9t]54 ,wij ank]d5 dus re$s te #aj uur nabij het kle9e eil& ,tegal4 ,het 0 to5 re$s niet mogelijk v]d] te gaan1 niet alle5 weg5s de volslag5 dui/]nis ma> ook door d5 /e$s 9 kra*t to5em5d5 as*- en puim/e5reg51 t5 gevolge wa>van het s*eeps-kompas all]lei afwijk+5 v]toonde4 ,de volg5de oog5blikk51 lez]1 ov]treff5 9 ijselijkheid1 alles wat m5 zi* d5k5 kan4 ,de taal heeft ge5e uitdrukk+5 om na> behoor5 w$] te gev51 wat wij hebb5 ond]vond54 ,de as*- en puim/e5reg5 w]d v]vang5 door e5 di*t5 reg5 van modd]1 die al spo$ig het dek met e5e compacte laag b$ekte4 ,die modd] drong ov]al 9 en 0 vooral h9d]lijk voor de bemann+1 wi] oog51 oor51 neus1 lett]lijk v]/opt w]d5 met deze afs*uwelijke1 kwalijk riek5de zelf/&igheid4 ,nu en dan viel er we] as*1 dan w$] 0 het ( het s*ip gebomb>de]d w]d met /ukk5 puim/e54 ,de ademhal+ w]d bemoeilijkt door de as*1 modd]- en puim/e5deel51 het 0 als( de dampkr+slu*t zelve e5e wijzig+ _h ond]gaan4 ,e5e hels*e lu*t van zwavelzuur v]spreidde zi*4 ,sommig5 gevoeld5 suiz+5 9 de oor51 &]5 e5 gevoel van drukk+ op de bor/ en slap]igheid4 ,het 0 als( de lu*t loodzwa> op ons drukte4 ,kortom1 ik gelo(1 dat als deze toe/& lang5 tijd g$uurd _h1 wij all5 door v]/ikk+ z\d5 zijn ge/orv54 ,do* dat alles 0 sle*ts het beg9 van onze ell5de ,vrij wat erg] v]s*rikk+5 w>5 voor ons weggelegd6 ,nadat de dui/]nis e5ig5 tijd g$uurd _h w]d de zee on/uimig4 ,de w9d /ak hevig op en groeide aan tot e5 vlieg5d5 orkaan4 ,reusa*tige golv51 w>e zeebev+5 volgd5 elka> met snelheid op4 ,die golv5 op5ba>d5 zi* door hooge zeen1 die plotsel+ opkwam54 ,e5ige da>van kreeg de ,l\don dw>ss*eeps1 zoodat zij w]d opg5om5 en zoodanig op zij helde1 dat het geva> dreigde1 dat zij z\ kantel54 ,het s*ip maakte dan hevige sl+]+51 zoodat alles door elka> rolde en m5 zi* v]beeldde 9 de golf van ,biscaije te zijn tijd5s e5 /orm4 ,die hooge zeen kwam5 zek] ov]e5 met de golv51 die voor onze oog5 ,telok ,betong v]woe/ hadd51 ma> niem& zag ze aankom5 ( kon hunne hoogte s*att51 want de dui/]nis bleef /e$s ev5 di*t4 ,onze wakk]e gezagvo]d] ,l9deman v]loor e*t] ge5 oog5blik zijne teg5woordigheid van gee/4 ,de r$d+sboot5 w]d5 g]e$ geh\d5 om ze te /rijk5 als het s*ip z\ kantel54 ,van tijd tot tijd maakt5 felle bliksem/ral5 voor e5 ondeelba> oog5blik e5 e9de aan de dui/]nis4 ,die bliksem/ral5 tr(f5 soms d5 ma/ met e5 vreeselijk1 demonis* geluid en vond5 dan hun weg langs d5 bliksemafleid]4 ,op zulk e5 oog5blik 0 plotsel+ alles held] v]li*t1 en m5 zag1 dat alles1 het tuig1 het dek1 de bemann+ as*grauw van t9t 0 geword5 door d5 modd]reg51 zoodat m5 onwillekeurig aan e5 spooks*ip da*t4 ,de br&spuit5 /ond5 g]e$1 da> de gezagvo]d] vreesde1 dat het s*ip 9 br& z\ vlieg5 door d5 bliksem4 ,het is bepaald te v]wond]51 dat dit niet gebeurd is1 ev5als het mij nog v]baa/1 dat de ,l\don d]gelijke zeen heeft kunn5 door/aan4 ,/e$s 0 er /oom op en /oomde zij langzaam a*t] de beide ank]s aan1 da> ,l9deman vreesde dat het s*ip driftig z\ word54 ,behalve bliksem en dond] w]d5 er nog &]e electris*e v]s*ijnsel5 opgem]kt4 ,vuurboll5 w]d5 gezi5 op het s*ip1 die zi* met groote snelheid bewog5 en 9 het wat] v]dw554 ,op de uit/ek5de punt5 van ma/1 /ang5 en ra's v]toond5 zi* blauwa*tige vlammetjes4 ,de inl&]s hebb5 het bijgelo(1 dat dit ,/4 ,elms-vuur de voorbode is van het v]gaan van het s*ip4 ,v&a> dat1 zoo spo$ig zi* e5 vlammetje v]toonde1 al 0 het ook hoog 9 het tuig1 de inl&s*e matroz5 9 het want kl\t]d5 om het uit te doov5 en deze ongeluksbode te v]drijv54 ,hoewel de modd]reg5 het t\ww]k glibb]ig _h gemaakt1 en ondanks het geva> bij de ontzett5de sl+]+51 die het s*ip maakte1 vlog5 zij na> bov5 en sloeg5 op die vlamm51 9 hunne oog5 w>e fakkels van de hel4 ,ma> tot hunne wanhoop slaagd5 zij er niet 9 ze uit te doov52 en als zij da*t51 dat zij er hi] e5 hadd5 uitgeblus*t dan ont/ond5 er g9ds w$] nieuwe2 zij do(d5 niet uit1 ma> v]&]d5 alle5 van plaats4 ,o1 ik v]zek] u1 lez]1 de ur5 kan m5 nimm] v]get51 die m5 aldus doorleeft4 ,na elke golf he]s*te er /ilte en kalmte 9 de zee4 ,soms hield dan ook de modd]reg5 op1 de ,l\don 0 dan geheel 9 ru/4 ,ma> deze kalmte 0 nog onru/b>5d] dan de orkaan4 ,m5 hoorde dan aanh\d5d het hulpges*rei van de kett+jong5s en koelies 9 het voors*ip4 ,zij to* w>5 zond] b$ekk+ blootge/eld aan we] en w9d4 ,kalm en gelat51 met de b]u/+1 die de ,mohamm$aans*e godsdi5/ hun s*onk1 droeg5 zij hun lot1 en 9 de oog5blikk5 van v]pooz+1 die de golv5 en de orkaan ons s*onk51 we]klonk ma*tig en bre$ uit hun all] mond ov] de wat]5 van de ,lampongbaai het vurige geb$ tot d5 ,god van d5 ,islam1 zond] wi5s wil ge5 hunn] e5ig letsel zal bekom54 ,met k9d]lijk v]tr\w5 zong5 zij all5 onoph\delijk 9 e5 bepaald5 ryh?mus3 ,la illah la-il allah1 ,mohamm$ rasoel allah4 ,er is ma> n ,god en ,mohamm$ is zijn pr(eet4 ,ons s*ip bleef aanh\d5d ond] /oom2 het 0 e*t] te vreez51 dat de ma*9e ha> di5/ z\ weig]51 omdat de modd] 9 alles doordrong4 ,hulde aan d5 kok1 die ondanks alle zeebev+51 er to* 9 geslaagd is om et5 te kok54 ,natuurlijk _h alles de c\leur locale1 dat wil zegg51 dat de spijz5 niet geheel vrij w>5 van as*1 modd] en puim/e52 ma> to*1 er 0 iets te et54 ,ma> het middagmaal is niet vroolijk1 want de golv5 zijn nog niet b$a>d4 ,het s*ip sl+]t /]k1 en m5 hoort /e$s het e5tonige geluid van de modd] en de puim/e51 die op het dek bov5 onze ho(d5 ne]valt4 ,het 0 da>5bov5 alles behalve fris* 9 de kajuit1 wa> wij w>5 opgeslot54 ,alle op5+5 w>5 zoogo$ mogelijk toege/opt1 t5 e9de de modd] zooveel mogelijk te w]54 ,sommige passagi]s w>5 t5gevolge van de afgrijselijke beweg+5 van de ,l\don 9 hooge mate zeeziek4 ,zij gevoeld5 zi* t5gevolge van di5 z ell5dig1 dat er 9 hunne g$a*t5 ge5 plaats 0 voor het dreig5de geva>1 wa>9 zij v]ke]d54 ,niem& begreep go$1 wat er eig5lijk gebeurde4 ,het v]gaan van ,telok ,betong voor onze oog51 de hels*e dui/]nis op het midd5 van d5 dag1 de electris*e v]s*ijnsel51 de zeebev+51 de modd]reg51 de toe/& van de atmosfe]2 dit alles 0 te veel vreemds op e5s om na> e5e v]kl>+ te zoek54 ,ik gelo( niet1 dat iem& v]mo$de1 dat ,krakatau1 het doelwit d] vroeg]e pic-nic van de ,l\don1 de s*uld van alles 04 ,onze dapp]e ,l9deman week ge5 oog5blik van zijn po/1 ev5m9 als de s*eeps-(fici]5 ond] zijne bevel54 ,hoewel zij bijna v]bl9d en v]do(d w>5 door de modd]1 blev5 zij op het dek1 en v]s*55 alle5 van tijd tot tijd 9 de kajuit om ons g]u/ te /ell5 en ons m$e te deel51 dat het geva> gewek5 04 ,ma> nauwelijks hadd5 zij uitgesprok5 ( er gebeurde iets vreemds1 dat hunne woord5 log5/rafte en dan /ormd5 zij uit de kajuit na> hunn5 po/--9 het geva>4 ,l9deman 0 e5 e*te ze]ot2 hij _h1 zooals m5 het noemt1 heel wat bijgewoond4 ,ma> ook hij wi/1 ev5m9 als wij1 welk natuurv]s*ijnsel er plaats greep4 ,ik da*t w]kelijk1 dat de w]eld v]g+1 zeide hij lat]1 to5 wij nog e5s de gebeurt5iss5 van die vreeselijke ur5 besprak54 ,zeld5 is de morg5/ond met me] vreugde begroet1 dan aan boord van de ,l\don op d5 #bh/5 ,augu/us4 ,des na*ts te vi] ure1 to5 wij volle a*tti5 ur5 9 de dui/]nis hadd5 doorgebra*t1 wordt er aan de kim e5ig flauw li*t wa>g5om52 e5 s*ijntje van de maan breekt door en de lu*t is m9d] drukk5d4 ,er valt nog wel puim/e5 en ook de as*reg5 beg9t w$]1 ma> het ,oog van d5 dag--,mati h>i--zooals m5 9 't ,maleis* zegt1 hebb5 wij w$] t]ug4 ,het wordt li*t] en li*t]3 er is dus kans om die ongelukkige baai te v]lat54 ,de ,sumatra-wal is di*tbij4 ,de ku/ ziet er hi] all]treurig/ uit3 alles is kaal2 de boom5 zijn door het gewi*t van as* en modd] omgevall5 ( door de golv5 d] zeebev+ m$eg5om54 ,de zee is ov]al b$ekt met drijfh\t en puim/e54 ,9 de v]te1 9 de ri*t+ van ,poeloe ,tiga1 is de +ang van de ,lampongbaai geheel afgeslot5 door groote ope5hoop+5 van puim/e51 die eil&5 vorm51 welke bov5 de zee als riff5 ( klipp5 uit/ek51 en die e5e aane5geslot5 v]b9d+ s*ijn5 te vorm5 tuss*5 ,poeloe ,tiga1 ,seboekoe en d5 va/5 wal4 ,deze eil&5 van puim/e5 drijv5 als ijsb]g51 zij v]e5ig5 zi* met elka> en word5 groot]1 want de zee/room+5 zijn nog /e$s /]k en vo]5 /e$s puim/e5 aan4 ,ma> ondanks die drijv5de puim/e5b]g5 moet5 wij1 het ko/e wat het wil1 de ,lampongbaai uit4 ,da> het va>wat] 9 ,/raat ,lago5die tuss*5 het eil& ,lago5die en d5 ,sumatrawal betrekkelijk op5 01 w]d er ko]s gezet 9 die ri*t+4 ,ongelukkig ontdekk5 wij dat de uitgang van die /raat ev5e5s geslot5 is door e5 groot drijv5d puim/e5eil&1 dat ongeve] twee met] dik is en d5 weg geheel v]sp]t4 ,ma> de ,l\don moe/ tot elk5 prijs uit de ,lampongbaai en zij /oomde dus dapp] op het puim/e5eil& 94 ,en het eil& op5de zi* en liet de ,l\don door1 t]wijl de puim/e5 zi* a*t] het s*ip w$] sloot--zoo vo]5 wij dw>s door het eil& h554 ,wel g]aakte de vangpijp van de ma*9e v]/opt1 ma> gelukkig w>5 wij re$s door het eil& gev>51 9 op5 zee en g]$4 ,wat ziet de ,l\don er uit6 ,ge5 bagg]mol5 kan zoo vuil en sm]ig zijn4 ,alles zit vol vieze1 /9k5de modd]4 ,alle losse voorw]p5 op het dek zijn v]dw551 de /ijl51 die de zonnet5t5 drag51 zijn midd5 doorgeknapt2 de hut van d5 gezagvo]d] is gevuld met modd]4 ,als de boot e5 ja> ( ti5 gel$5 0 gezonk5 en nu geli*t1 z\ zij er welli*t niet zoo walgelijk hebb5 uitgezi54 ,het is e5 taf]eel1 de p5 van ,zola wa>dig4 ,behalve het s*eepsvolk help5 ook de militair51 de ,bantams*e koelies en de dwang>beid]s om het dek te wass*5 en de modd] te v]wijd]51 die lett]lijk ov]al is +$rong54 ,het duurde e*t] e5 pa> dag5 voor de ,l\don er we] toonba> uitzag4 ,wij v]lat5 ?ans voor e5ige oog5blikk5 de ,l\don en ke]5 nog e5s t]ug na> de re$e van ,telok ,betong4 ,behalve de ,l\don bevond5 zi* alda> tijd5s de v]woe/+ van deze /ad nog twee s*ep53 het zeils*ip ,m>ie en het /ooms*ip ,b>\w4 ,deze s*ep5 lag5 di*t] bij ,telok ,betong dan de ,l\don4 ,zooals re$s v]meld is w]d5 zij beid5 door de vlo$golf m$eg5om51 die voor onze oog5 ,telok ,betong _h v]nietigd en to5 het wat] 0 afgetrokk51 zag5 wij de ,m>ie dw>s op het /r& ligg51 t]wijl de ,b>\w veel hoog] op de ku/ bleef va/ zitt54 ,de lotgevall5 van de ,m>ie gr5z5 aan het wond]ba>lijke4 ,de ,m>ie 0 e5 zeilva>tuig 9 di5/ van de firma ,l&b]g en ,co4 te ,batavia1 de aannem]s van het transport van g\v]nem5ts-z\t van de depts na> de z\tv]kooppakhuiz54 ,de kapite9 0 afwezig1 zoodat de e]/e /uurman1 de he] ,k4,p4 ,/okhuijz51 als gezagvo]d] funge]de4 ,op d5 avond van d5 #bf ,augu/us1 to5 wij van de ,l\don de ,m>ie zag5 ligg51 _h zij ev5 als wij voortdur5d te kamp5 met zw>e zeen4 ,vele prauw5 sloeg5 van hun ank] en bot/5 teg5 de ,m>ie aan1 ( w]d5 op d5 wal v]brijzeld2 op de ,m>ie w]d5 nog ti5 s*ipbreukel+5 van v]ongelukte prauw5 opgevis*t4 ,to5 de he] ,/okhuijz5 d5 volg5d5 morg5 de hooge golf zag aankom51 die ,telok ,betong z\ v]nietig51 liet hij alle luik5 en gat5 di*t spijk]54 ,hij 0 da> jui/ m$e g]e$ to5 de vlo$golf de ,m>ie b]eikte4 ,to5 w]d de ,m>ie op zijde op het /r& geworp5 en to5 de ,l\don weg/oomde1 zag5 wij ha> ligg54 ,ik kan niet nalat5 hi] de eig5 woord5 van d5 he] ,/okhuijz5 aan te hal51 wa>m$e hij zoo e5v\dig en onopgesmukt het v]d] w$]v>5 van de ,m>ie v]haalt 9 e5 brief aan zijne betrekk+54 ,het s*ip hield de zw>e zeen goddank go$ uit1 ma> het w]d op het /r& geworp51 zoodat ik bij het afloop5 van het wat] droogvoets om het s*ip kon loop54 ,t]/ond da>op belegde ik s*eepsraad1 wa>9 de equipage v]kla>de niet lang] aan boord te will5 blijv51 omdat wanne] wij nogmaals zulke zeen kreg51 het s*ip groot geva> liep geheel v]brijzeld ( t5 ond]/e bov5 geslag5 te word54 ,ik gaf hun v]l( het s*ip te v]lat51 do* zelf besloot ik het mij toev]tr\wde s*ip niet te v]lat51 en dus aan boord te blijv54 ,da>op v]liet de equipage het s*ip1 ma> e5 g$eelte b]eikte sle*ts d5 wal en de &]5 kwam5 met veel moeite w$] aan boord t]ug1 zoodat ik w$] #h mann5 en #c vr\w5 aan boord _h4 ,teg5 #aj ur5 zag ik w$] drie zw>e zeen aankom5 en da*t nu dat mijn lev5sloop geslot5 01 want het s*ip lag op het /r& en da>bij dw>s1 zoodat de aanroll5de golv5 met volle kra*t op het s*ip kond5 ne]kom54 ,ik de$ e5 kort geb$1 h]da*t u all5 en wa*tte gelat5 af wat kom5 z\4 ,het s*ip w]d als e5 bal opg5om5 en plat op zijde geworp54 ,9 deze positie liep5 de zeen ov] de ,m>ie he54 ,intuss*5 w]d het dui/]4 ,e5sklaps hoord5 wij e5 knal1 als( e5 buskruitmagazijn 9 de lu*t vloog4 ,de hemel /ond als het w>e 9 vuur en er 0 e5 zwaveldamp1 b5auw5d tot /ikk5s toe4 ,teg5 #c uur 's namiddags kreeg ik nogmaals #c zeen ov]1 en da>na niet me]4 ,het w]d ge5 dag me]4 ,wa> ik 0 wi/ ik niet2 ik da*t hoog en droog op het /r& te /aan4 ,e9delijk kwam de lang gew5s*te dag4 ,to5 ik aan dek kwam /ond ik van ontzett+ als v]/omd4 ,van alle s*ep5 op de re$e 0 alln de ,m>ie als door e5 wond] g]$4 ,wij lag5 we] 9 diep wat]4 ,ik h\d het er voor1 dat de laat/e hooge zee ons we] van /r& heeft afgeslag54 ,wij hebb5 #d p]son51 wa>ond] #b vr\w51 v]lor54 ,zond] voorbeeld is ind]daad het lot van de ,m>ie6 ,wel ze] t]e*t mo*t ,/okhuijz5 s*rijv51 dat de ,m>ie als door e5 wond] g]$ 04 ,dat de golf e5 s*ip uit zee opneemt1 omw]pt en z hoog op het /r& zet1 dat is op zi* zelf al ge5 dagelijks* v]s*ijnsel4 ,ma> dat e5e nieuwe golf het s*ip we] opri*t en1 ev5als ( het van de w]f afloopt1 behoorlijk 9 zee plaat/1 gr5/ dit niet aan het ongelo(lijke8 ,het twe$e s*ip1 dat wij hadd5 zi5 opnem5 door de vlo$golf te ,telok ,betong1 0 het /ooms*ip ,b>\w4 ,to5 wij weg/oomd5 zag5 wij het /ooms*ip hoog op de ku/ zitt54 ,lat] bleek de ,b>\w e*t] spoorloos v]dw55 te zijn4 ,g]uim5 tijd na de ramp vond m5 de ,b>\w t]ug1 op drie kw>ti] af/& van de zee1 op het droge1 ev5als de arke ,noa*s na d5 zondvlo$4 ,wat 0 er intuss*5 geword5 van de inwon]s van ,telok ,betong8 ,d5 #bf/5 ,augu/us des avonds1 to5 de ,l\don v]wa*t w]d1 begav5 zi* vele ,european5 op het hav5ho(d1 want er komt niet dikwijls e5 /ooms*ip uit ,batavia en m5 heeft niet veel afleid+ te ,telok ,betong4 ,to5 v]s*e5 de e]/e vlo$golf2 het hav5ho(d ov]/roomde1 en de bezoek]s r$d5 met moeite hun lev54 ,d5 volg5d5 morg5 te half zev5 kwam5 de golv51 die wij van de ,l\don af zag52 het lage g$eelte van ,telok ,betong w]d v]nietigd1 ma> alle ,european5 w>5 gevlu*t na> de won+ van d5 resid5t en de b5t+1 geleg5 op #bd met] bov5 de zee4 ,te ti5 ure knalde e5sklaps e5 slag1 als van e5 vuurmond1 9 de onmiddellijke nabijheid4 ,de hemel is kop]kleurig1 de zon is onzi*tba>1 bliksem/ral5 doorkliev5 de lu*t4 ,om half elf is de dui/]nis volkom54 ,modd] en puim/e5reg5 doordr+t alles1 het loei5 van d5 w9d ov]/emt alles1 de orkaan is all]hevig/1 ev5als bij ons op de ,l\don1 die niet v] van hi] hetzelfde lot ond]gaat4 ,to5 het li*t w]d1 zag5 de g]$d5 e5e kale vlakte1 ge5 huis1 ge5 boom 0 gespa>d4 ,lijk5 van m5s*5 en di]51 /ukgeslag5 va>tuig51 ontwortelde boom5 en drijfh\t1 alles ond] de modd] begrav51 zi$a> wat van ,telok ,betong ov] 04 ,niem& _h 9 de dui/]nis het dreig5de lev5sgeva> bespeurd1 wa>9 all5 v]ke]d hadd54 ,tijd5s die dui/]nis to* 0 e5e vlo$golf gekom51 die tot op e5e hoogte van #bb ,m4 bov5 de zee 0 opgeloop5 en die het wat] tot de onmiddellijke nabijheid van hun toevlu*tsoord _h opge/uwd4 ,9 het geheel vond5 9 de resid5tie ,lampongs*e di/rict5 #abejj m5s*5 d5 dood t5 gevolge van die vreeselijke golv54 ,wel betaamt ons1 passagi]s van de ,l\don1 e5 gevoel van dankba>heid teg5ov] kapite9 ,l9deman6 ,0 hij niet onmiddellijk1 na de vlo$golf van half zev5 's morg5s1 wegge/oomd1 dan w>5 wij zek] met de lat]e1 zooveel ma*tig] vlo$golf op de ku/ van ,telok ,betong geslag54 ,en1 wanne] hij niet d5 mo$ _h gehad om dw>s door het drijv5de puim/e5eil& van ,/raat ,lago5die te v>51 dan w>5 wij niet me] uit de ,lampongbaai gekom54 ,want ontzett5de massa's puim/e5 drev5 voortdur5d de ,lampongbaai b9n54 ,zij b$ekt5 weldra1 als ne compacte massa1 de geheele wat]vlakte1 en ma&5 lang 0 de ,lampongbaai geheel geslot5 voor de s*eepva>t4 ,ev5als e5e ,noords*e hav51 die e5 g$eelte van het ja> door het ijs geblokke]d is1 0 de geheele baai totaal afgeslot5 door puim/e5veld54 ,en er v]liep5 me] dan drie ma&5 na de v]woe/+ van ,telok ,betong voor er we] e5 s*ip kon ank]5 op de re$e4 ,want e]/ 9 ,decemb] #ahhc raakte de puim/e5 9 beweg+ en dreef weg uit de ,lampongbaai4 ,9 di5 tuss*5tijd 0 ,telok ,betong alle5 ov] l& te b]eik5 van uit de ,ratehbaai4 ,die geela*tige1 grijze laag puim/e5 9 de ,lampongbaai v]hief zi* op sommige plaats5 me] dan #d ,m4 bov5 de zee4 ,de he] ,v]beek v]gelijkt die drijv5de massa's met vuil ijs4 ,zij kunn5 het gewi*t van e5 m5s* niet drag5 en ze zijn te dik1 te veel door elka> gewoeld1 te go$ aan elka> v]bond5 door modd]1 slik en as*1 om e5 s*ip te lat5 passe]54 ,het ligt voor de h&1 dat de ontzett5de golv51 die ,telok ,betong wegvaagd51 e5e niet m9d] voll$ige v]woe/+ hebb5 aang]i*t ov] het geheele ,ku/l& van de ,lampongbaai4 ,het geb]gte is hi] ov]al vlak bij de ku/1 zoodat de /rook1 die s*oongeveegd w]d door de wat]51 niet bre$ is4 ,ma> aan het /r& lag5 v]s*ill5de welv>5de1 volkrijke kampongs1 wa>van ge5 spoor me] ov] is geblev54 ,zoo v]dw55 aan d5 voet van d5 b]g ,radja ,bassa1 de plaats5 ,kali&a en ,katimbang re$s te gelijk met ,telok ,betong1 d5 morg5 van d5 #bg/5 ,augu/us te half zev54 ,ma> to5 ook da> de dui/]nis inviel1 begon er e5 e*t bomb>dem5t2 hevige s*ot5 en knall5 v]gezeld5 e5 hagelbui van puim/e5brokk51 groot] dan e5 vui/4 ,de controleur van ,katimbang1 de he] ,beij]9ck1 0 re$s d5 vorig5 avond met e*tg5oot en k9d]5 gevlu*t op de hell+ van d5 b]g ,radja ,bassa1 na> e5e kle9e kampong1 ,oemboel ,balak geheet54 ,to5 het bomb>dem5t met puim/e5 geindigd 01 ont/ond er e5 reg5 van gloei5de as*1 t]wijl er e5 b5auwde zwaveldamp 04 ,de rampzalig5 w]d5 lev5d g]oo/]d1 zij w]d5 ov]dekt met br&wond54 ,de toe/& 0 zoo afs*uwelijk1 dat zij d5 hemel dankt5 to5 de gloei5de as*reg5 v]vang5 w]d door e5 /ortreg5 van k\de modd]4 ,die modd] plakte va/ op de op5 br&wond5 en met dat /9k5de slijk koeld5 zij zi* af4 ,ond] de hevig/e pijn51 niet 9 /aat hunne wond5 te v]b9d51 omr+d door tal van gevlu*te1 gewonde inl&]s1 9 de diep/e dui/]nis gehuld1 bra*t5 zij e5 ontzett5d5 dag door4 ,de arme oud]s moe/5 het belev5 dat hun jong/e lievel+ 9 hunne arm5 aan zijne br&wond5 bezweek4 ,e9delijk w]d het li*t1 ma> wa> z\d5 zij he58 ,buit5 /aat zi* te beweg51 e5 ond5kba> lijd5 v]dur5de aan hunne br&wond51 bra*t5 zij vijf dag5 en vijf na*t5 ond] e5 afdakje door2 to5 sloeg voor h5 het uur d] r$d+4 ,de hopp]b>ge ,k$irie kwam #a ,sept4 #ahhc op de re$e van ,kali&a4 ,aan wal gekom5 v]nam m51 wa> de he] ,beij]9ck 02 de arme lijd]s w]d5 me] dood dan lev5d na> l& g$rag5 en na> ,batavia gevo]d1 alwa> zij door go$e v]pleg+ en zorgvuldige m$is*e beh&el+ all5 g5az54 ,het lot dat de ,semangkabaai tr( 0 ev5 tragis*4 ,de ,resid5t d] ,lampongs1 de he] ,n4 ,al!]1 die te ,telok ,betong woont1 0 van plan om d5 #bg/5 ,augu/us 9 de ,semangkabaai te kom51 t5 e9de d5 controleur van ,pajo5g ,semangka1 d5 he] ,p4,l4,c4 le ,sueur te bezoek54 ,de controleur 0 v]wittigd van dit bezoek2 to5 hij dus d5 #bf/5 ,augu/us te half vijf des avonds e5 kanons*ot hoorde1 moe/ hij geloov5 dat de resid5t zijn bezoek e5 dag v]vroegd _h4 ,hij begaf zi* dus met alle ho(d5 van zijne afdeel+ na> ,b5eawang1 de hav5plaats van de ,semangkabaai4 ,ma> de resid5t kwam niet en m5 zag ook het va>tuig niet1 dat het kanons*ot z\ gelo/ hebb54 ,plotsel+ ov]/roomt e5 g$eelte van het /r&2 des na*ts ziet m5 e5 rooda*tig li*t4 ,d5 volg5d5 morg5 v]zameld5 zi* te #f ure de controleur en de inl&s*e ho(d5 op nieuw aan het /r& t] e]e van d5 resid5t4 ,de zee 0 to5 z laag1 dat er klipp5 te zi5 w>51 die nooit van te vor5 w>5 wa>g5om54 ,plotsel+ komt de zee opzett54 ,de controleur en de inl&s*e ho(d5 vlu*t5 na> de won+ van d5 controleur1 die op e5e hoogte geleg5 04 ,het wat] ke]t na> zee t]ug1 ma> het komt t]ug1 hoog] dan te vor54 ,het huis wordt ov]/roomd1 v]nietigd en m$egevo]d door de na> zee t]ugga&e golf4 ,de kl]k van ,zuijl5 en al de inl&s*e ho(d5 v]dwijn54 ,de controleur wordt ev5e5s m$egesleept do* blijft op het droge a*t]4 ,van de ov]ige vlu*tel+5 wordt nimm] me] iets v]nom54 ,to5 viel ook hi] de dui/]nis 94 ,w$]om wordt de controleur door e5e golf m$egesleept2 9 doodsang/ klemt hij zi* aan e5 boom/am va/2 en t5 twe$5 male wordt hij g]$4 ,na e5 wanhopig5 to*t ov] omgevall5 boom51 door puim/e5 en modd]1 mo*t het d5 he] le ,sueur gelukk5 op het voorgeb]gte van d5 ,keiz]spiek e5e veilige s*uilplaats te v9d54 ,aan d5 +ang van ,/raat ,so5da is 9 de resid5tie ,b5koel5 e5 ijz]5 vuurtor5 geb\wd bij de dorp5 ,laboean-,blimb+ en ,blimb+ geleg5 bij de ,blimb+baai4 ,de golv5 van #bf ,augu/us en die van #bg ,augu/us te half zev5 ure d$5 hi] we9ig s*ade4 ,ma> de groote golf1 die 9 de dui/]nis kwam opzett51 v]woe/te lett]lijk alles1 behalve d5 tor5 zelf4 ,de ijz]5 en /e55 geb\w51 die om d5 tor5 /ond51 w]d5 alle totaal weggevaagd4 ,de dorp5 ,blimb+ ov]/roomd51 #cd m5s*5 kwam5 om2 op groot5 af/& van d5 tor5 vond m5 nog lijk5 van m5s*51 /ukk5 ijz]1 ontwortelde boom51 alles door en 9 elk&] gewoeld4 ,de li*topzi*t]1 de he] ,t4 ,hamwijk1 w]d begrav5 ond] de pu9hoop5 van de keuk51 die +e/ort 04 ,hij w]d zwa> gewond1 do* wi/ zi* te bevrijd54 ,het p]soneel van d5 he] ,hamwijk kwam groot5deels om4 ,de inl&s*e m&o] met #aj dwang>beid]s v]dw554 ,de ov]ig5 w]d5 bijna all5 zwa> gewond na> ,batavia v]vo]d4 ,vele van de #abejj sla*t(f]s op ,sumatra zijn na> zee gespoeld4 ,ma> duiz5d5 lijk5 blev5 op de ku/ ligg54 ,de bevolk+ van dat g$eelte van ,sumatra is s*a>s* en de middel5 van geme5s*ap zijn moeilijk4 ,wek5 na de v]woe/+ van de ku/l&5 lag5 die lijk5 onbegrav5 te rott5 op de ku/1 zij v]spreidd5 e5e afgrijselijke lu*t en vuld5 d5 dampkr+ met miasma's4 ,niets v]mag d5 v]bij/]5d5 indruk w$] te gev51 di5 die ku/l&5 van ,sumatra maakt51 zooals ze aans*\wd w]d5 van de ,l\don nog ge5 etmaal na de v]woe/+4 ,op e5e hoogte van #bb #bd ,m bov5 de zee zag m5 e5e /reep4 ,b5$5 die /reep 0 alles kaal1 grijs ( geel2 e5ige door elk&] gegooide klapp]boom5 gav5 hi] en da> de plek aan1 wa> gi/]5 nog e5 bloei5d dorp lag en wa> nu alle5 e5e kale plek te zi5 0 ( wel e5 onbes*rijflijke *aos van boom51 /e55 en plank54 ,,ho(d/uk ,v4 ,aan boord van de ,g\v]neur-,g5]aal ,l\don na de uitb>/+4 ,bezoek aan ,krakatau4--,de vulkanis*e riff5 tuss*5 ,krakatau en ,seboekoe gi/]5 ges*ap54--,vulkanis*e w]k+ alda>--,moeilijkheid om zi* te orinte]54--,de opname d] m>9e(fici]5 ,/e]s en ,calmeij]4 ,de vulkanis*e w]k+ op ,/e]s- en ,calmeij]-eil&1 van de ,l\don wa>g5om51 wordt door d5 he] ,em4 ,metzg] v]kla>d te zijn e5e notoris*e ,unri*tigkeit--,to* is het wa>4--,in/ort+ van ,krakatau--,de ,krakatau-groep4--,langzaam v]dwijn5 van ,/e]s- en ,calmeij]-eil&4--,de ,l\don op de re$e van het v]dw55 ,anj]4-- ,de /omp van d5 vuurtor5 op ,java's ,vi]de punt4--,de ,anj]s*e koelies4--,de resid5t ,spaan op de plaats wa> e5s ,anj] 04--,hij komt aan boord van de ,l\don4-- ,wat er te ,anj] gebeurd is4--,het lot van ,tj>+94--,de dood d] af/ammel+5 van d5 reg5t van ,lebak uit de ,max ,havela>4--,van ,anj] na> 't oude ,bantam met de ,l\don4--,be/aat ,dw>s-9-d5-,weg uit #e /ukk58--,het ,krakatau-album4--,het lot van ,m]ak4--,de +5ieur ,a4,c4 ,nieuw5huijs g]$4--,9 de ,bantambaai--,met de ,l\don na> het ,we/54--,aankom/ te ,kro1 ,b5koel5 en ,padang4 ,wij v]liet5 het /ooms*ip ,l\don to5 het d5 #bh/5 ,aug4 uit ,/raat ,lago5die 9 het ruime sop 0 gekom51 en het geva> gewek5 04 ,de ko]s1 di5 de gezagvo]d] v]d] nam1 0 door ,/raat ,so5da1 beoo/5 en lat] bezuid5 ,krakatau1 want hij wilde te ,anj] de v]woe/+ van ,telok ,betong rapporte]54 ,to5 wij dit eil& aan bakboord hadd51 bleek het duidelijk1 dat er v]b& be/ond tuss*5 de v]s*ijnsel51 wa>van wij bijna het sla*t(f] w>5 geword51 en d5 vulkaan op ,krakatau1 di5 m5 tot nu toe als e5 a>digheid bes*\wde1 ges*ikt als doel voor e5 pic-nic4 ,het eil& n4l4 _h zi* zelf uitgespog5 7m5 v]geve mij de onkies*e uitdrukk+1 do* ik weet ge5 bet]e te v9d57 en 0 groot5deels v]dw554 ,het ,noordelijke g$eelte1 wa> 9 ,mei #ahhc de b]g ,p]boewatan w]kte1 is geheel v]dw551 ook het midd5g$eelte van ,krakatau1 het ,danaugeb]gte1 wa> 9 ,juni #ahhc e5e eruptie begonn5 01 heeft hetzelfde lot ond]gaan4 ,ma> ook het ,zuidelijk g$eelte van ,krakatau1 de #hcb met] hooge b]g ,rakata1 di5 wij e]gi/]5 zag5 w]k51 be/aat niet me] 9 zijn geheel4 ,de groot/e helft van d5 b]g ,rakata is weggezonk54 ,de b]g is lett]lijk v]tikaal midd5 doorgesplet5 en de ov]blijv5de helft van d5 b]g ,rakata is alles wat er van het eil& ,krakatau ov] is2 het ov]ige is 9 zee v]&]d en als 't w>e afges*eurd4 ,/eil1 v]tikaal v]heft zi* die halve b]g2 9 d5 v]tikal5 w& zag m5 groote b>/5 en splet51 die met damp gevuld w>54 ,van het v]dw55 g$eelte /ek5 alle5 twee klipp5 als signal5 bov5 de zee uit4 ,9 zee zelve tuss*5 ,krakatau en ,sebesie1 wa> e]gi/]5 e5 doorto*t 0 voor va>tuig51 zag5 wij duidelijk van de ,l\don af hooge groote klipp5 uit/ek51 eil&5 die gi/]5 e]/ ges*ap5 zijn en die ge5 m5s*elijk oog nog ooit aans*\wd heeft4 ,t]wijl op ,krakatau zelf alles 9 ru/ s*e51 0 hi] op deze riff5 de vulkanis*e w]k+ nog niet geheel opgeh\d5 ,op a*t v]s*ill5de plaats5 zag m5 kolomm5 van rook1 die e5 zw>t middelpunt hebb54 ,om dit midd5punt vormt zi* e5 witte r&1 die groot] wordt1 op/ijgt tot groote hoogte en v]dwijnt1 om weldra plaats te mak5 voor e5 h]nieuwd v]s*ijnsel4 ,w>5 dit vulkanis*e uitb>/+5 ( hooz58 ,het 0 natuurlijk niet aan ons op de ,l\don om die vrag5 te beantwoord54 ,het 0 9 de e]/e dag5 9 ,/raat ,so5da niet mogelijk zi* behoorlijk te orinte]5 t5 gevolge van de puim/e5b]g51 die het e5e s*ip hi]1 het &]e g9ds aantr(4 ,die drijv5de puim/e5veld5 zag5 er uit als klipp51 riff5 en eil&51 en de gezagvo]d]s rapporte]d5 dus volkom5 te go$] tr\w wat zij hadd5 wa>g5om51 als zij het ont/aan van tal van nieuwe eil&5 v]meldd54 ,weldra e*t] dreef die puim/e5 weg4 ,het ,n$]l&s* ,indis*e g\v]nem5t zond twee (fici]5 d] m>9e om de v]&]+5 9 ,/raat ,so5da 9 ka>t te br5g54 ,to5 bleek het1 dat het va>wat] van ,/raat ,so5da niet belangrijk v]&]d 01 en dat nu de puim/e5 zi* me] v]deeld _h1 de nieuwe eil&51 die m5 e]/ _h wa>g5om51 niet be/ond54 ,hi]op is e*t] e5e uitzond]+4 ,tuss*5 ,krakatau en ,sebesie1 wa> de ,l\don vulkanis*e riff5 _h me55 te zi51 w>5 ind]daad twee eil&5 ont/aan1 die1 to5 wij er langs vo]51 sle*ts n dag oud w>51 en die dus feitelijk van de ,l\don af ontdekt zijn4 ,aan die eil&5 w]d de naam gegev5 van ,/e]s-eil& en van ,calmeij]-eil&1 na> de zee(fici]51 die ze 9 ka>t bra*t54 ,uit de opname van ,/raat ,so5da kreeg de he] ,v]beek d5 indruk1 dat deze eil&5 niet uit zee zijn opgekom5 door opheff+ van d5 bodem1 ma> dat zij niets &]s w>5 dan de hoog/e1 bov5 zee uit/ek5de1 punt5 van e5e ope5hoop+ van vulkanis*e uitw]psel54 ,die opname ges*i$de op wet5s*appelijke wijze1 vele wek5 na de uitb>/+1 to5 alles 9 ru/ v]ke]de4 ,de indruk1 di5 de pas ges*ap5 eil&5 ,/e]s en ,calmeij]1 van de ,l\don gezi51 maakt51 to5 zij kolomm5 rook uit/oott51 0 e5e geheel &]e4 ,to5 lat] de opname van ,v]beek bek5d w]d1 bes*uldigde de he] ,emil ,metzg] 9 ,pet]mann's ,mit!ilung5 mij van notoris*e ,unri*tigkeit54 ,op mijn vraag1 wa>9 die ta/b>e onjui/h$5 be/ond51 kreeg ik t5 antwoord1 dat dit o4a4 sloeg op de vulkanis*e w]k+1 die ik bewe]de te hebb5 wa>g5om5 op de vulkanis*e klipp5 tuss*5 ,krakatau en ,sebesie4 ,to* moet ik nog e5s h]hal51 dat er van de ,l\don af w]kelijk op a*t plaats5 rookkolomm5 gezi5 zijn4 ,m5 behoeft da>om nog niet te twijfel5 aan de jui/heid van ,v]beek's bew]+1 dat alle5 ,krakatau gew]kt heeft4 ,kan namelijk hetge5 wij zag5 niet zijn gewee/ het ontwijk5 van /oom uit de eruptie-product5 wa>uit ,/e]s- en ,calmeij] eil& be/ond52 e5 secondair eruptie-v]s*ijnsel1 zooals dat op de lava/room5 zoo dikwijls plaats v9dt8 ,uit de opname van ,/raat ,so5da bleek1 dat de in/ort+ van ,krakatau v]baz5de afmet+5 _h1 zoodat zij alle vulkanis*e v]&]+51 die ooit 9 het hi/oris* tijdp]k hebb5 plaats gegrep51 ov]treft4 ,t] plaatse1 wa> vroeg] ,krakatau lag1 peilde m5 to* #ajj tot #cjj met]4 ,ja1 op sommige plaats5 kon met lijn5 van #cfj met] ge5 grond gelood word54 ,buit5 het v]dw55 g$eelte van ,krakatau is de zeebodem ook belangrijk v]diept4 ,ook da> v9dt m5 me] dan hond]d met] diepte4 ,het v]dw55 g$eelte van ,krakatau heeft e5e opp]vlakte van #bc vi]kante kilomet]4 ,na> het ,zuid5 0 ,krakatau da>5teg5 aangegroeid1 da> er e5e vlakte van ongeve] #e vi]kante kilomet] uit eruptie-product5 0 op ge/apeld4 ,van de ,krakatau-groep 0 v]d] het ,pools*e ,ho$je geheel v]dw554 ,lang-eil& da>5teg5 0 iets groot] geword5 t]wijl ,v]lat5 eil&1 dat sle*ts #d vi]kante kilomet] groot 01 na de uitb>/+1 dank zij de massa's puim/e51 die er w>5 ne]gevall51 #ab vi]kante kilomet] opp]vlakte _h gekreg54 ,en op de plaats1 wa> na de uitb>/+1 ,/e]s-eil& bov5 de zee uit/ak1 0 van te vor5 e5e diepte van #cf met]4 ,die eil&5 ,/e]s en ,calmeij] be/ond5 uit zulke losse en li*te mat]ial51 dat de golv5 van ,/raat ,so5da en de zee/room+5 er telk5s /ukk5 van m$5am54 ,tijd5s de opname van ,v]beek 9 ,octob] #ahhe1 dus twee ma&5 na de uitb>/+1 be/ond ,calmeij]-eil& re$s uit #h /ukk51 t]wijl ,/e]s-eil& 9 #c /ukk5 gesplet5 04 ,e5e hevige br&+ /ond /e$s teg5 die 9 zee uit/ek5de punt54 ,?ans zijn de eil&5 ,/e]s en ,calmeij] re$s s$]t e5ige j>5 v]dw551 alle5 is er welli*t nog e5e ondiepte ov]geblev5 op de plaats wa> ze 9 #ahhc ges*ap5 zijn4 ,nadat de ,l\don ,krakatau en de nieuw ges*ap5 eil&5 v]lat5 _h1 zette zij ko]s na> ,anj]4 ,wij nad]5 d5 ,java-wal en wel de ku/ van ,bantam4 ,de invlo$ van ,krakatau heeft zi* niet alle5 tot ,sumatra uitge/rekt4 ,e5 vreeselijk s*\wspel lev]t de ku/ van ,bantam op4 ,van ,tj>+9 tot het oude ,bantam is alles e5e woe/ijn gelijk4 ,wij ligg5 w$] op de re$e van ,anj] geank]d1 nog ge5 twee etmal5 na ons v]trek op #bf ,augu/us4 ,ma> er is ge5 ,anj] me]--het is weggevaagd van d5 a>dbodem4 ,alle5 e5 /omp1 de voet van d5 vroeg]5 vuurtor5 op ,java's ,vi]de punt1 is ov]geblev5 en is het e5ige grafmonum5t1 dat de grauwe kleur afbreekt van het reusa*tige k]kh(1 dat zi* van het dek d] ,l\don aan onze blikk5 v]toont4 ,de vuurtor5 zelf is v]dw551 ma> het /uk van het fondam5t1 dat zi* nog bov5 de vlakte v]heft1 bewij/ de nabuurs*ap van de re$e van ,anj]4 ,e]gi/]5 zag5 wij hi] bloei5de kampongs1 en e5e ,europees*e ve/ig+4 ,nu aans*\w5 wij e5e eff5 grijze vlakte4 ,de rivi] van ,anj] is geheel met specie gevuld4 ,zelfs ge5 rune is blijv5 /aan1 alles is met d5 grond gelijk gemaakt4 ,e5e me] volkom5 v]woe/+ is niet d5kba>4 ,e5 pa> blad]looze boom/amm51 as*grauw van kleur1 /ek5 bov5 de vlakte uit4 ,de zee is ov]al met drijfh\t b$ekt4 ,het 0 voor de vele ,anj]eez51 die d5 #bf/5 ,augu/us aan boord w>5 gekom5 7koelies7 ook e5 treff5d s*\wspel1 to5 zij1 van af het dek d] ,l\don zag51 dat hunne woonplaats v]nietigd 04 ,wa>s*ijnlijk zijn hunne rij/veld5 v]woe/1 hunne vr\w5 en k9d]5 omgekom52 want van al de kampongs langs het /r& is niets g]$4 ,het phlegma d5 inl&] eig5--zijne bijzond]e leukheid z\ m5 kunn5 zegg5--v]loo*5de zi* ook hi] niet4 ,m5 z\de v]ond]/ell51 dat deze arme li$5 ze] treurig ge/emd moe/5 zijn1 en dat zij zi* met alle geweld z\d5 will5 onts*ep5 om de lijk5 hunn] vr\w5 en k9d]5 te zoek54 ,het teg5deel ges*i$de e*t]2 zond] e5ig zi*tba> blijk van m$egevoel met hunne betrekk+51 met hunne vri5d51 die als sla*t(f]s van de ov]/room+ zijn gevall51 toond5 zij e5 volkom5 gebrek aan gevoel en h>t4 ,hunne uit+5 drukt5 me] blijds*ap uit ov] het feit1 dat zij zelf d5 dans ontsprong5 w>51 dan m$elijd5 met hunne a*t]gelat5 en v]mo$elijk omgekom5 v]want54 ,lat5 wij e*t] niet te haa/ig zijn 9 ons oordeel4 ,alli*t dwal5 wij ,european51 als wij de gevoel5s d] ,javan5 will5 begrijp51 als wij hunne uit+5 will5 v]kl>54 ,welli*t 0 het bij h5 w$] die kalme b]u/+ 9 ,gods alma*tig5 wil1 die ons1 tijd5s het dreig5de lev5sgeva> op de ,l\don1 zoo met v]baz+ ma> to* ook met e]bi$ v]vulde3 ,anj] is v]woe/2 ,god heeft het zoo gewild2 ,allah hoe akb>--,god is groot4 ,van het dek van de ,l\don nam m5 wa>1 dat er zi* e5ige ,european5 bewog5 op de plaats1 wa> e5s ,anj] 04 ,kapite9 ,l9deman me5de1 dat dit welli*t p]son5 w>51 die hulp noodig hadd54 ,hij g+ zelf met e5e sloep aan d5 wal1 en droeg het bevel ov] de ,l\don tijdelijk op aan d5 e]/5 (fici]1 t]wijl hij hem toevoegde3 ,als er soms1 t]wijl ik van boord b51 we] zeebev+5 ( vlo$golv5 kom5 opzett51 /oom dan onmiddelijk van de re$e van ,anj] weg4 ,aan wal gekom5 ontmoette de gezagvo]d] van de ,l\don d5 resid5t van ,bantam1 ,spaan1 die1 v]gezeld van d5 e]/aanwez5d-+5ieur van d5 wat]/aat van d] ,ploeg en d5 controleur t5 ,cate met buit5gewone kra*ts9spann+ van zijne ho(dplaats ,s]ang 0 gekom5 t5 e9de p]soonlijk d5 toe/& van de v]woe/e /rek5 op te nem5 en dadelijk hulp te kunn5 bi$54 ,deze he]5 kwam5 aan boord en uit hun mond v]nam5 wij nad]e bijzond]h$5 ov] de ramp1 die ,bantam getr(f5 heeft4 ,de tijd+51 die wij van h5 hoord51 zijn vreeselijk4 ,duiz5d5 en nog e5s duiz5d5 inl&]s en ook tal van l&g5oot5 hebb5 d5 dood gevond51 en dit treft te me] als m5 vel5 van h5 gek5d heeft4 ,ongelukkig ,bantam6 ,nauwelijks wa>t gij de ell5de te bov5 gekom51 wa>9 veepe/1 hong]snood en koortsepidemien 9 #ahhj en #ahha u g$ompeld hadd52 ?ans is de geheele ku//reek van ,/raat ,so5da getr(f5 door e5e ramp zond] we]ga1 zoo plotsel+1 dat niet voor vel5 r$d+ mogelijk is gewee/4 ,te ,anj] hoorde m5 re$s d5 #bf/5 ,augu/us des middags te twee ure de hevige knall51 die de uitb>/+5 van ,krakatau v]gezeld51 en m5 nam abnormale ebbe en vlo$ wa> 9 zee4 ,des avonds te zes ure w]d deze wat]beweg+ /]k]2 e5 #be tal prauw5 en e5 s*o5]1 die op de re$e ( 9 het hav5kanaal ligg5 w]d5 driftig en bewog5 zi* met groote snelheid1 dan 9 de e5e ri*t+ dan 9 de &]e4 ,m5 hoort dond] en ziet bliksem/ral52 de telegraafdraad1 die ,anj] met ,s]ang v]b9dt1 breekt doordat de s*o5] er mee 9 aanrak+ komt1 om half ti5 's avonds h\d5 de geluid5 op en alle5 valt er g$ur5de d5 na*t e5 kle9e as*reg54 ,e5ige bewon]s begev5 zi* 's na*ts te n ure nog e5s na> het /r& en kijk5 na> het he5 en we] gaan van het wat] en van de s*ep54 ,geheel ,anj] gaat v]volg5s slap54 ,m5 v]gunne mij hi] e5e opm]k+4 ,de lez] zal zi* wa>s*ijnlijk afvrag51 hoe het mogelijk is1 dat de inwon]s g]u/ kunn5 gaan slap51 als er zi* to* re$s v]s*ijnsel5 voordo51 die zoo buit5gewoon zijn4 ,ma> de bewon]s van ,indi nem5 zoo dikwijls a>dbev+5 en ond]a>ds*e geluid5 wa>1 die 9 v]b& /aan met de vulkan51 dat m5 zi* 9 deze /rek5 niet zoo gemakkelijk beang/4 ,des morg5s op d5 #bg/5 ,augu/us te zes ure zijn de beambt5 van d5 po/- en telegraafdi5/ bezig met het h]/ell5 van d5 telegraafdraad4 ,sommige ,european5 zijn re$s opge/aan en w&el5 9 na*tbroek ( s>ong en kabaai ov] hun erf ( nem5 e5 bad 9 de m&ikam]1 geleg5 9 de bijgeb\w54 ,&]5 zijn nog te b$4 ,te half zev5 komt de vlo$ opzett52 m5 aans*\wt e5e donk]e wat]massa 9 volzee1 deze wat]massa beweegt zi* voort na> de re$e met groot g$ruis*4 ,zij s*ijnt e5e groote snelheid te bezitt54 ,zij1 die ha> gezi5 hebb51 vlu*t5 9 all] ijl en e5ige van h5 zijn g]$4 ,de mee/e bewon]s hebb5 de golf niet kunn5 zi5 aankom51 &]5 hebb5 niet de noodig5 tijd om te vlu*t54 ,het wat] /ijgt en ov]/roomt de /ad4 ,plotsel+ trekt het wat] zi* t]ug1 en sleept mann51 vr\w5 en k9d]5 m$e na> zee4 ,alles is w$] opnieuw kalm en /il1 m5 ziet sle*ts ov]blijfsel5 van s*ep51 brugg51 huiz51 takk5 en lijk54 ,dit is sle*ts het voorspel4 ,e5 zw>e as*reg5 beg9t4 ,de p]son51 die g]$ zijn en wa>van sommige gewond zijn1 s*epp5 w$] adem4 ,van geheel ,anj] is sle*ts het =t1 de gevang5is1 de won+ van d5 patih en de kaw$anan 7huis van het di/rict%o(d7 ov]4 ,de e*tg5oote van d5 assi/5t-resid5t van ,anj] 0 jui/ 9 de badkam] met ha> k9dje1 to5 de golf ha> b]eikte1 zij wordt door het wat] uit de badkam] geworp51 zij ziet ha> e*tg5oot v]dwijn51 t]wijl ze ha> k9d 9 de arm5 heeft4 ,v]s*eid5e mal5 wordt ha> k9d ha> ontnom5 door de golv51 elke ke] doet zij bov5m5s*elijke pog+5 om het k9d we] te grijp54 ,e9delijk v]dwijn5 de wat]51 zij is g]$1 zij h\dt ha> k9d nog va/ en vlu*t44444 ma> ha> k9d /]ft 9 h>e arm51 zij heeft sle*ts e5 lijk g]$ en ha> e*tg5oot is voor altijd v]dw554 ,tw9tig m9ut5 van ,anj] w]d e5 graf g$olv5 en da> w]d het k9dje begrav54 ,er 0 te ,anj] e5 hotel1 dat di*tbij de zee geleg5 04 ,de opzi*t] van d5 wat]/aat ,h4,j4 van ,rosmal51 en de hav5mee/] ,p4,t4,m4 van ,leeuw51 die 9 dat hotel loge]d51 zijn v]dw55 met al de bewon]s van het hotel en het hotel zelf4 ,alle5 e5e jonge dame1 de do*t] van de hotelh\d/] ,mevr\w ,s*uit1 heeft zi* kunn5 r$d51 nadat zij h>e mo$] _h zi5 v]dwijn54 ,nu tre$t te #aj ure de dui/]nis 9 na e5 ontzett5d5 knal v]gezeld door d5 orkaan en d5 modd]reg54 ,de arme inwon]s1 die de ramp ov]leefd5 en die alles v]lor5 hebb51 zijn 9 e5 vreeselijk5 toe/&4 ,zij tra*t5 te vlu*t54 ,ma> niem& ziet d5 weg en m5 loopt de kans van g$ood te word5 door de boom51 die aanh\d5d vall51 geknakt als ze zijn door het gewi*t van de modd]4 ,9 die dui/]nis hoorde m5 plotsel+ e5 groot gekraak4 ,het 0 de groot/e van alle vlo$golv51 die1 door niem& aans*\wd1 tot niet m9d] dan #cf ,m4 hoogte opliep1 de ov]ige geb\w5 van ,anj] m$5am1 d5 vuurtor5 afknapte en t5 slotte /ukk5 koraal1 uit zee m$egevo]d1 op het /r& a*t]liet1 wa>van er n e5 gewi*t _h van m9/5s #djj1jjj kilogramm54 ,de gevang5is is v]dw55 met alle bewon]s1 gevang55 zo[el als bewak]s4 ,de s*oone assi/5t-resid5tswon+1 het po/kantoor1 het =t1 de s*ol51 de ,*9ees*e kamp1 de inl&s*e kampongs1 de huiz5 d] inl&s*e ho(d5--alles is weg4 ,e5 /9k5d mo]as is het e5ige1 wat m5 ziet3 zelfs de plaats1 wa> ,anj] e5s lag1 is niet geheel t]ug te v9d51 want de t]ugga&e golf heeft e5 heel /uk uit de vlakte van ,anj] weggehapt4 #ad ,european5 en #gfjj inl&]s zijn omgekom54 ,tuss*5 ,anj] en ,tj>+9 lag5 aan zee de dorp5 ,sirih1 ,pas>o]an1 ,tadjo]1 en ,tj]ita--zij be/aan niet me]4 ,te ,tj>+9 is de ramp op dezelfde wijze ges*i$ als te ,anj]1 zoodat het onnoodig is hi]ov] uit te wijd54 ,de vlakte1 wa>9 ,tj>+9 lag1 0 &]halve kilomet] bre$4 ,we9ig5 sle*ts ontkwam5 aan d5 vlo$4 ,ge5 enkel geb\w1 ge5 enkele boom is blijv5 /aan2 talrijke lijk5 zijn blijv5 ligg5 tuss*5 ov]blijfsel5 van huiz5 en boom54 ,de weg5 be/aan niet me]4 ,9 het ,europees*e g$eelte zijn alle huiz5 9 zee gespoeld4 ,9 de geheele afdeel+ zijn #abjjj sla*t(f]s4 ,de assi/5t-resid5t ,jhr4 ,j4,a4,o4 van d5 ,bos*1 de controleur ,p4 ,s*alk1 en de #a;e luit5ant bij de topographis*e opnem+sbrigade ,a4,t4 ,dessauvagies zjn v]dw554 ,de sla*t+ te ,tj>+9 aang]i*t ond] de inl&s*e ari/ocratie1 doet ons d5k5 aan e5 oud-te/am5tis* wraakg]i*t4 ,d5 #bf/5 ,augu/us #ahhc w]d er 9 de kaboebat5 7reg5tswon+7 te ,tj>+91 t5 huize van d5 reg5t van het we/]-reg5ts*ap van ,bantam1 rad5 toem5ggo5g ,djaja ,keg>a e5 s*itt]5d familiefee/ gevi]d4 ,9 het geheel w>5 er #ee familiel$5 van d5 reg5t aanwezig4 ,behalve de eig5 vr\w5 en k9d]5 van ,djaja ,neg>a h]b]gde de kaboepat5 di5 dag ook de k9d]5 van zijn ov]l$5 bro$] rad5 ,soeleiman4 ,de vad] van d5 reg5t van ,tj>+9 en van rad5 ,soeleiman 0 de e5s zoo ma*tige reg5t van ,lebak rad5 adipati ,k>ta ,nata ,neg>a1 de bek5de ho(dp]soon uit d5 ,max ,havela>1 die de buffels /al van de oud]s van ,saidjah en ,ad9da4 ,zijne af/ammel+5 vi]d5 nu voor het laat/ fee/4 ,de vlo$golf van ,krakatau nam de geheele reg5tswon+ m$e4 ,zij v]dwe5 en met ha> de geheele familie van ,djaja ,neg>a4 ,ge5 enkele d] #ee aanwezige v]want5 ontkwam4 ,zoo e9digde het gesla*t van rad5 adipati ,k>ta ,nata ,neg>a1 d5 gevreesd5 tiran van ,rangkas-,beto5g4 ,want wel lev5 er nog twee zoons van d5 ,lebaks*5 reg5t3 rad5 ,idroes1 die als ontslag5 ambt5a> 9 ,lebak leeft en rad5 ,moesa ?ans assi/5t-w$ama van ,tjo]oeqb>ang 9 't reg5ts*ap ,p&eglang2 ma> zij munt5 uit door onb$uid5dheid4 ,van tijd tot tijd plaat/ de rege]+ ze 9 ond]ges*ikte betrekk+54 ,gewoonlijk word5 ze dan al spo$ig aangeklaagd door de bevolk+1 weg5s knevel>ij ge/raft1 en1 als dat niet helpt1 ontslag54 ,de e5ige zoon van d5 adipati1 die het v] gebra*t _h 9 de w]eld1 0 de reg5t van ,tj>+94 ,op zijne zon5 z\ nog e5 deel ov]gaan van d5 lui/]1 die d5 oud5 adipati van ,lebak e5s om/raalde4 ,ma> nu is het uit met het oude reg5t5gesla*t van ,lebak1 volg5s de m]kwa>dige wet1 die op ,java he]s*t1 dat de adel van geboorte 9 rang daalt na>mate de desc5d5t v]d] af/aat van d5g5e1 die zijn gesla*t v]hev5 heeft bov5 zijne l&g5oot54 ,de kle9zoons van reg5t5 g5iet5 sle*ts we9ig e]bi$ me] van de zijde d] bevolk+2 de oude adel h\dt alle5 wa>de1 als de drag] zelf er w$] 9 slaagt e5ig5 ambt/itel te bema*tig54 ,de af/amm+ van de kruisridd]s alln1 wa> onze ,we/]s*e oude gesla*t5 zoo trots* op zijn1 z\ bij de ,javan5 ge5 r$5 tot zelfv]heff+ zijn4 ,de inl&s*e ho(d5 d] afdeel+ ,tj>+9 deeld5 het lot van hun reg5t1 de patih w]d t]uggevond5 zond] ho(d2 de w$ana kota1 dat is het di/rict%o(d t] ho(dplaats1 v]dwe5 met vr\w en k9d]54 ,de ond]-collecteur1 de ambt5a>1 die de l&r5te int1 v]grijsd 9 d5 di5/ van het ,n$]l&s* ,indis*e g\v]nem5t1 0 door ge5e smeek+5 te beweg5 de geldki/ te v]lat51 die hij bijna e5 halve eeuw behe]d _h4 ,hij wa*tte het geva> af1 gezet5 op die geldki/ en vond da> d5 dood4 ,de to*t1 di5 de ,bantams*e he]5 uit ,s]ang a*t] zi* hadd51 to5 zij te ,anj] w]d5 opg5om5 9 de sloep van kapite9 ,l9deman1 0 niet gemakkelijk gewee/2 de po/weg 0 op sommige plaats5 geheel v]dw551 t]wijl er hi] en da> bepaald kluw5s lag5 van doore5gewoelde fragm5t5 van boom5 en huiz51 wa>tuss*5 soms lijk5 uit/ak54 ,ga>ne nam dan ook de resid5t van ,bantam1 die na> ,s]ang t]ugwilde1 het aanbod aan van kapite9 ,l9deman om hem 9 de ,bantambaai bij het oude ,bantam aan wal te zett54 ,da>door hadd5 wij de geleg5heid nog v]d]e gevolg5 van de uitb>/+ te zi54 ,de eil&5 van ,/raat ,so5da hebb5 9 de v]woe/+ g$eeld4 ,zij zijn kaal2 alle plant5groei is v]dw554 ,wij v]k5n5 het eil& ,dw>s-9-d5-,weg4 ,volg5s de b]i*t51 die de resid5t van ,bantam m$ebra*t1 0 dit eil& 9 #e /ukk5 gesplet54 ,ook de passagi]s van de ,l\don zag51 zooals ik 9 ,sept4 #ahhc s*reef3 dat ?ans ,dw>s-9-d5-,weg uit #e /ukk5 be/aat1 tuss*5 welke de wat]5 d] zee ru/ig vloei54 ,to* 0 onze indruk onjui/1 hoewel alle s*ep51 die 9 die dag5 door ,/raat ,so5da vo]51 hetzelfde opm]kt54 ,to5 de he] ,v]beek1 #b ma&5 na de eruptie1 zijn to*t de$ na> de ku/l&5 van ,/raat ,so5da1 kon hij door de hevige br&+ wel is wa> niet l&5 op ,dw>s-9-d5-,weg1 ma> hij slaagde er to* 9 di*t g5oeg bij het eil& te kom5 om va/ te /ell51 dat ,dw>s-9-d5-,weg nog uit n /uk be/aat4 ,bes*\wt m5 de beide pra*tig uitgevo]de gekleurde teek5+5 van het album 9 ,v]beek's ,krakatau1 die e5 gezi*t op ,dw>s-9 d5-,weg voor/ell51 dan krijgt m5 e*t] ev5e5s d5 indruk1 dat m5 v]s*ill5de /ukk5 l&1 niet di51 dat m5 n eil& voor zi* heeft4 ,de he] ,v]beek m]kt zelf hi]omtr5t op1 dat de zee aan de ,zuidzijde van het eil& tot #ce ,m4 hoogte is opgeloop51 dat de zee ov] de lag]e g$eelt5 van het eil& van ,zuid na> ,noord is ge/roomd en da>bij alle plant5 en boom5 heeft m$egesleept4 ,hij voegt er het volg5de bij3 ,da> de lage g$eelt51 op e5ig5 af/& uit zee gezi51 a*t] de kru9 duik51 ziet het eil& er dan uit1 als( het uit v]s*ill5de /ukk5 be/aat1 wa>door het b]i*t v]kla>d wordt1 dat ,dw>s-9-d5-,weg 9 #e /ukk5 gesplet5 z\de zijn4 ,komt m5 nad]bij1 dan ziet m5 dat de hoog]e g$eelt5 door de lag]e nog /e$s tot n sam5hang5d eil& zijn v]bond54 ,ik z\ deze zaak hi] niet releve]51 w>e het niet om e5 p]soonlijk feit4 ,9 ,octob] #ahhc zond ik uit ,padang e5 op/el ov] de uitb>/+ van ,krakatau na> ,frankrijk1 hetge5 gepublice]d w]d ond] d5 titel ,le desa/re de ,krakatau1 9 het ,bullet9 ,m5suel de la ,socit ,sci5tifique ,flamm>ion ,arg5tan1 en 9 la ,nature4 ,de he] ,v]beek zegt 9 zijne aanteek5+5 7,no4 #adj7 ov] dit op/el3 ,dit v]slag geeft e5 vrij go$ ov]zi*t van de eruptie1 ma> het bevat de oude onjui/h$5 ov] het v]dwijn5 en ont/aan van eil&51 die de e]/e v]w>de c\rant5b]i*t5 gav54 ,dat ik ,dw>s-9-d5-,weg1 9 #e /ukk5 heb lat5 splijt5 is1 dunkt mij1 ze] v]gefelijk4 ,to5 ik dat s*reef _h de ,he] ,v]beek zijn to*t nog niet g$aan en1 als m5 ziet1 dat1 twee ma&5 na de eruptie1 het eil& er op zijne teek5+5 nog uitziet1 als ( het v]brokkeld 01 dan zal m5 zi* kunn5 begrijp5 hoe veel /]k] onze indruk van dit feit 01 op e5 tijd/ip to5 n etmaal gel$5 de wat]5 ov] de lage g$eelt5 van ,dw>s-9-d5-,weg he5 gespoeld w>54 ,ga>ne wil ik e*t] bek5n51 dat ik t5 onre*te v]meld heb1 dat het eil&je ,tempoza bij ,m]ak v]dw55 04 ,door de vele drijv5de puim/e5veld51 de massa's drijfh\t en de /ukk51 die van de ku/ v]s* w>5 afgekapt1 ond] d5 voll5 indruk zijnde van het gebeurde1 0 het vrij wat moeilijk] zi* go$ te orinte]5 9 ,/raat ,so5da op de ,l\don1 dan twee ma&5 da>na1 to5 de puim/e5veld5 niet me] d5 indruk maakt5 van eil&51 to5 de ku/ er we] me] normaal uitzag en to5 e5e exp$itie1 voorzi5 van alles wat zij noodig kon hebb51 op wet5s*appelijke wijze ond] de uit/ek5de leid+ van ,v]beek w]d uitgezond54 ,wat wij van de ,l\don wa>nam51 w>5 sle*ts losse indrukk52 de opname van ,v]beek is e5 monum5t6 ,ma> welke vreeselijke impressie van v]lat5heid en v]woe/+ ook de plat5 van zijn ,krakatau-album mak51 to* gav5 zij mij niet d5 aanblik van de ku/5 en eil&5 t]ug1 zooals wij die zag5 van af de ,l\don1 to5 de v]woe/+ vr n etmaal ges*i$ 04 ,het l&s*ap _h to5 iets bov5a>ds*1 iets niet van deze w]eld4 ,want niet alle51 dat m5 langs elk eil& de eig5a>dige /reep zag tuss*5 de #bj en #dj met] hoogte1 die de gr5s aangaf van de totale v]nietig+ door het wat] teweeggebra*t4 ,ma> da>bov51 hoog] dan het hoog/e geb]gte1 w]d de a*t]grond gevormd door het gebi$ van d5 as*-1 modd]- en puim/e5reg51 ook dr 0 to5 ge5 spoor van plant5groei te zi52 de boom5 w>5 geknakt door de modd] en alles 0 as*grauw van t9t6 ,door de hevige reg5s1 die 9 de dag5 na de uitb>/+ plaats vond51 v]dwe5 as* en modd]1 en de weeld]ige groeikra*t d] trop5 de$ we] m5ig gro5 knopje uitspruit5 op plekk51 wa> alles ev5 doods* en grijs 0 als langs de onh]b]gzame /r&5 van de ,roode ,zee4 ,zooals wij ,/raat ,so5da zag5--da>van kan zelfs het s*oone album van ,v]beek's ,krakatau ge5 d5kbeeld gev54 ,na ,dw>s-9-d5-,weg aan bakboord voorbij gev>5 te hebb51 nad]5 wij aan /uurboord het kle9e eil&je ,poeloe ,m]ak4 ,op dat eil&je 0 e5 dynamietmagazijn1 t5 behoeve van d5 di5/ d] ,batavias*e hav5w]k5 te ,t&jong ,priok4 ,teg5ov] dat eil&je ,m]ak ligt op d5 ,java-wal vlak aan zee1 de kampong ,m]ak4 ,de tra*ietrots51 die hi] tot vlak bij zee doorloop51 hebb5 het mat]iaal uitgemaakt voor de hav5damm5 van ,t&jong ,priok4 ,de /e5brokk5 w]d5 uit het geb]gte met dynamiet losgemaakt en door zwev5de kabels v]vo]d4 ,langs d5 voet van het geb]gte liep e5e spoorbaan4 ,de /e5brokk5 w]d5 da> 9 wagons gelad51 die door e5 locomotief op e5 /eig] ( aanlegplaats w]d5 gebra*t1 vanwa> ze door middel van /oomkran5 kond5 gelad5 word5 9 hopp]b>ges4 ,het huis1 bewoond door d5 e]/aanwez5d-+5ieur te ,m]ak1 ,a4,c4 ,nieuw5huys1 /ond op e5 heuvel van #ad met] hoogte1 vanwa> m5 e5 pra*tig gezi*t _h op het etablissem5t d] hav5w]k51 op de kampong en op de he]lijke ,/raat ,so5da met h>e eil&jes4 ,de he] ,nieuw5huys 0 d5 #be/5 ,augu/us na> ,batavia v]trokk5 t5 e9de zijn e*tg5oote op te zoek51 die alda> v]toefde4 ,da>door is dit gez9 g]$4 ,want de wat]5 van ,/raat ,so5da /eg5 te ,m]ak tot #cj ,m4 bov5 het gewone peil d] zee4 ,het geheele p]soneel1 dat te ,m]ak v]toefde1 kwam jamm]lijk om4 ,de *ef-mijnw]k] ,k4,a4 ,naumann met e*tg5oote1 de opzi*t] ,h4,b4 van ,die/ met e*tg5oote1 de opzi*t] ,j4 ,kaal1 de ma*9i/ ,s4,c4 van ,ess5 met vr\w en #d k9d]51 de magazijnmee/] ,j4,s4 ,t[ns5d met k9d1 all5 v]dw554 ,de inl&s*e w]kli$51 timm]li$51 ma*9i/51 sm$51 bankw]k]s1 /ok]s en koelies1 te zam5 #afi 9 getal1 b5ev5s #ad m&oors 7inl&s*e koelie-opzi*t]s71 de mee/5 met vr\w5 en k9d]51 w]d5 zond] n spoor na te lat5 m$egesleurd door de golv54 ,to5 de he] ,nieuw5huys d5 #bh/5 ,aug4 te ,m]ak kwam1 0 er niets me] ov]1 no* van zijn huis1 no* van het etablissem5t1 no* van de kampongs4 ,locomotiev5 w>5 als blik g$eukt1 en spoor/av5 als papi] sam5gev\w54 ,na e5 laat/5 blik op ,m]ak1 v>5 wij ,punt ,/4 ,nicolaas om en zett5 d5 resid5t ,spaan 9 de ,bantambaai aan l&4 ,de be/emm+ van de ,l\don is de ,we/ku/ van ,sumatra4 ,w$]om zet de gezagvo]d] ko]s na> het ,we/54 ,t5 d]d5 male dus door ,/raat ,so5da en langs ,krakatau--en wee ons1 als er w$] e5e uitb>/+ komt6 ,want driemaal is s*eepsre*t1 wij z\] dan zek] niet lev5d zijn afgekom54 ,ma> de w]eld van ,vulcaan is geheel 9 ru/4 ,krakatau ru/ op zijne lauw]54 ,het is wl gewee/4 ,p\r la bonne b\*e 9 d5 na*t van #bh tot #bi ,augu/us nog wat as*reg5--en wij zijn e9delijk 9 d5 ,indis*5 ,oceaan4 ,de e]/e hav51 die de ,l\don a&oet is ,kro ( ,krooi1 zooals de ,holl&s*e matroz5 zegg54 ,wij praai5 da> de /oomboot van de ,n$]l&s* ,indis*e ,/oomva>t-,mij4 ,graaf van ,byl&t1 die van ,padang komt met het plan ,/raat ,so5da 9 te gaan4 ,nadat kapite9 ,l9deman d5 gezagvo]d] het e5 en &] v]teld heeft ov] de v]woe/+ van ,/raat ,so5da1 v]volgt de ,byl&t h>e reis4 ,te ,kro heeft m5 ge5 vlo$golv5 wa>g5om54 ,ma> da>5teg5 heeft m5 9 de ri*t+ van ,krakatau van #bf ,augu/us 's middags te #c ure kanons*ot51 lu*ttrill+51 s*okk5 en dond] gehoord tot #bh ,aug4 toe4 ,ook hi] is de zon geheel v]dui/]d gewee/2 t]wijl de !rmomet] van d5 controleur ,dr4 ,d4,w4 ,hor/ des middags daalde tot #gc ,fahr5heit4 ,ook is er veel as* gevall54 ,de ku/ ziet er uit als e5 ,holl&s* l&s*ap1 wa> e5ige sneeuw gevall5 is4 ,ma> het is ons e5e v]adem+ we] aan zee dorp5 te zi5 ligg51 die niet v]woe/ zijn4 ,d5 volg5d5 dag zijn wij te ,b5koel51 alwa> wij v]nem51 dat m5 van de uitb>/+ ongeve] ev5veel gem]kt heeft als te ,kro4 ,alle5 heeft m5 te ,b5koel5 e5 bijzond] hoog5 vlo$ opgem]kt1 die voorafgegaan w]d door e5e buit5gewoon lage ebbe1 die zoo gauw afliep1 dat viss*51 s*ildpadd5 en zeekalv5 op het droge a*t]blev54 ,hoe v]d] ,noordelijk1 des te m9d] s*ade heeft het natuurv]s*ijnsel aang]i*t4 ,all5 e*t]1 die wij sprak51 w>5 het er ov] e5s1 dat g$ur5de m9/5s e5 etmaal telk5s e5 geluid als van e5 kanons*ot 0 gehoord4 ,ze] vreemd is het zek]1 dat aan boord van de ,l\don van dit geluid niets gehoord is1 t]wijl zij to* tijd5s de uitb>/+ 9 het c5trum van w]k+ 04 ,d5 #cj/5 ,augu/us komt de ,l\don op de re$e van ,padang4 ,wat zijn wij all5 dankba>1 dat wij er heelhuids zijn afgekom56 ,,ho(d/uk ,,vi4 ,het gebi$ d] s*ot5 en lu*ttrill+5 van ,krakatau4 ,wat m5 te ,padang me5de1 to5 de s*ot5 gehoord w]d54--,9 ,atjeh gelo(t m51 dat er e5 geve*t plaats heeft4--,op de ,l\don is ge5 geluid v]nom54--,uit]/e punt5 van het gebi$ van het geluid d] s*ot54--,het geluid op ,java4--,de geluidscirkel4--,ov] #a_/ad d] a>d-opp]vlakte is het geluid gehoord4--,v]ond]/ell+ dat ,krakatau te 's ,grav5hage lag4--,e]/e b]i*t5 9 ,europa ov] de ramp4--,het gebeurde te ,batavia1 op ,onru/1 te ,t&jong ,priok4 ,de onhoorb>e geluid5 tijd5s de uitb>/+4--,oorsuiz+54--,b5auwdheid1 omvall5 van voorw]p54--,de reuz5trill+ van d5 #bg/5 ,augu/us te #aj uur4--,zij doet e5e reis om de a>de 9 #ce uur4--,twe$e reis om de a>de4--,d]de reis om de a>de4--,de lu*tgolv5 als snelbod5 d] uitb>/+4 ,er is nog nooit op a>de1 zoo lang m5s*5geheug5is reikt1 e5 geluid voorgebra*t1 dat gelijktijdig is gehoord ov] zulk e5e uitge/rek!id1 als de s*ot5 van ,krakatau4 ,to5 de ,l\don te ,padang aankwam1 v]nam5 wij1 dat ov] geheel ,sumatra van d5 #bf/5 ,augu/us tot d5 #bg/5 ,augu/us kanons*ot5 gehoord w>51 gepa>d met lu*ttrill+54 ,zooals bek5d is geeft ,sumatra1 op het gebi$ van ,vulcaan1 ,java niet veel toe2 a>dbev+5 en geluid5 zijn er ge5 zeldzaamheid4 ,ma> de kanonnade van #bf tot #bg ,augu/us 0 zoo buit5gewoon hevig1 dat m5 zi* to5 to* ern/ig ong]u/ maakte4 ,natuurlijk s*reef m5 ov]al op ,sumatra die geluid5 toe aan e5e vulkanis*e uitb>/+1 hi] van d5 ,m]api1 da> van d5 ,dempo1 g9ds van d5 ,piek van ,indrapo]a4 ,m]kwa>dig 0 de v]zamel+ telegramm51 die1 op het g\v]nem5tsbureau te ,padang aanwezig1 w>5 uitgewisseld met alle mogelijke plaats5 van ,sumatra4 ,hi]uit bleek t5 slotte duidelijk1 dat ge5 d] ,sumatraans*e vulkan5 de s*uldige 04 ,ma> me] wi/ m5 er niet van1 da> de ond]zees*e telegraafkabel1 die van ,anj] na> ,telok ,betong loopt1 gebrok5 0 en bov5di5 7hoewel m5 hi]m$e te ,padang niet bek5d 07 de beide telegraafkantor51 zo[el te ,anj] als te ,telok ,betong v]dw55 w>54 ,e]/ na de kom/ van de ,l\don v]spreidde zi* te ,padang de tijd+1 dat ,krakatau de oorzaak 0 van die geluid54 ,m5 0 da> niet 9 de v]leid+ gekom51 om aan e5 w]kelijk5 veldslag te geloov54 ,dit 0 e*t] wel het geval 9 ,atjeh4 ,te ,atjeh w]d5 de geluid5 ond] &]5 gehoord door de po/5 te ,malaboeh1 te ,anagalo5g en te ,kleh ,gamb+ 9 eig5lijk ,atjeh1 en te ,edi op de ,oo/ku/4 ,de geluid5 hadd5 zulk e5e treff5de ov]e5kom/ met e5 infant]iegeve*t1 v]gezeld door artill]ie1 dat de komm&ant5 d] po/5 ov]tuigd w>51 dat er e5e nabijzijnde b5t+ w]d aangevall5 door de ,atjeh]s met gewe]vuur en dat m5 zi* v]d$igde met artill]ie4 ,te ,kotta ,radja1 de ho(dplaats van onze ve/ig+ 9 ,atjeh1 zond de militaire comm&ant ordonnans5 uit om te ond]zoek5 welke po/ aangevall5 w]d4 ,opm]kzaamheid v]di5t dat e5 pa> m>9es*ep5 t] re$e van ,oleh-leh1 nabij ,kota ,radja1 volg5s e5 telegram van d5 comm&ant d] ,m>9e 9 de ,atjehs*e wat]51 ge5 geluid5 gehoord hebb5 ev5m9 als de s*ep5 te ,boelel5g 7eil& ,bali74 ,wij h]9n]5 ons1 dat op de ,l\don ev5m9 e5ig geluid is v]nom51 t]wijl wij vlak bij d5 vulkaan lag5 en om ons he5 alles heeft getrild van de kra*t d] s*ot54 ,te ,timor en te ,makass> me5de m51 dat er e5 zeegeve*t w]d gelev]d ( wel dat er e5 s*ip 9 nood 01 zoodat de alda> ge/ationne]de oorlogss*ep5 w]d5 uitgezond5 om te ond]zoek5 wat er gebeurde4 ,op het eil& ,ceylon me5de m51 dat er e5 ( &] oorlogs*ip s*ietoef5+ hield met zwa> ges*ut4 ,d]gelijke geluid5 hoorde m5 op ,nieuw ,gu9ea1 ,we/- en ,zuid ,au/rali en ,birmah4 ,op de ,*agos-eil&51 te ,diego ,g>cia geleg5 op me] dan #cj af/& van ,krakatau en te ,rodriguez1 me] dan #dj ,zuid-,we/ van ,krakatau1 zijn de geluid5 zoo /]k gehoord1 dat m5 ook da> aan noodse95 van s*ep5 da*t4 ,lat5 wij nog e5s e5 kijkje op ,java nem5 tijd5s die b5auwde dag54 ,het is begrijpelijk1 dat m5 ov]al de s*ot51 die gehoord w]d51 toes*reef aan vulkan51 die di*t bij w>54 ,zoo me5de m5 9 de ,preang]1 dat de ,g$eh w]kte4 ,9 ,tegal v]ond]/elde m5 e5e uitb>/+ van d5 ,tj]mai2 9 de resid5tie ,bagel5 bes*uldigde m5 d5 ,slamat en 9 ,k$oe d5 ,s5doro4 ,9 ,solo en ,sem>ang da*t m5 aan d5 ,m]api2 9 ,so]abaja vreesde m51 dat de ,keloet zi* g]e$ maakte voor e5e uitb>/+2 9 ,k$irie zag m5 da>5teg5 dat de ,keloet ru/ig 0 en gaf m5 de s*uld aan d5 ,wilis4 ,9 ,bezoeki e9delijk s*reef m5 het geluid toe aan d5 ,lamongan ( aan d5 ,rawo54 ,dat de uitsluit5de oorzaak van alles het onaanzi5lijk1 kle9e vulkaantje op ,krakatau 01 tot dit besluit is m5 e]/ gekom5 to5 er na die vreeselijke natuurv]s*ijnsel5 dag5 van ru/ en kalmte w>5 aangebrok54 ,als m5 van ,krakatau uit als pool e5 cirkel trekt op de a>de van #cb /raal 7#ceee kilomet]s71 dan heeft m5 de /reek op a>de1 wa>b9n5 het geluid gehoord is4 ,de middellijn van di5 cirkel is dus #fd ( e5 zesde van d5 geheel5 omtrek d] a>de4 ,en de opp]vlakte van het deel d] a>de1 wa>b9n5 het geluid gehoord is1 is me] dan #a_/ad van de opp]vlakte d] a>de4 ,ik vrees1 dat al die cijf]s en nam5 van eil&5 d5 lez] ze] k\d zull5 lat5 en hem to* ge5 go$ d5kbeeld zull5 gev5 van de afmet+5 van d5 geluidscirkel4 ,lat5 wij da>om e5s voor e5 oog5blik de onwa>s*ijnlijke v]ond]/ell+ mak51 niet dat d5 ,haag gebomb>de]d wordt1 ma> omgeke]d dat er 9 't vor/elijk 's ,grav5hage kanonn5 w]d5 afges*ot5 van de zelfde kra*t als de vulkaan van ,krakatau ( met &]e woord53 /el dat d5 ,haag e5 vuurspuw5de b]g 0 van het kalib] ,krakatau4 ,dan z\d5 de s*ot5 gehoord zijn op ,gro5l&1 ,i,jsland1 ,spitsb]g51 ,lapl&1 ,f9l&1 te ,pet]sburg1 ,odessa1 ,alex&ri1 ,j]uzalem2 v]d] 9 geheel ,afrika b5oord5 d5 kreeftske]kr+4 ,de uit]/e ,we/elijke punt5 z\d5 dan zijn de ,kaap-,v]dis*e eil&5 en de ,azor54 ,lat5 wij ons beeld nog e5s uitw]k54 ,gelo(t ge dat1 als m5 te gelijk te ,j]uzalem te ,pet]sburg en op ,gro5l& e5 d]gelijk geluid hoorde1 er spo$ig iem& op het d5kbeeld z\ kom5 dat al die geluid5 van n bron afkom/ig w>51 ook al wi/ m5 toevallig1 dat er 9 d5 ,haag e5 vuurspuw5de b]g 01 die van tijd tot tijd uitb>/te8 ,het 0 dus vol/rekt ge5 bewijs van /ompz9nigheid1 dat m5 op sommige plaats5 het e5 all]onz9nig/ d5kbeeld vond1 dat e5 vulkaan1 die #fjj ur5 gaans v]wijd]d 01 de oorzaak di] s*ot5 zijn z\1 t]wijl er bov5di5 tal van vulkan5 9 de ri*t+ d] s*ot5 lag5 op veel kort]5 af/&4 ,de e]/e b]i*t5 ov] de ramp1 9 ,europa v]spreid1 v]meldd5 dan ook m]kwa>dige bijzond]h$54 ,zoo kon m5 9 het ,frans*e dagblad le ,gaulois van #e ,sept4 #ahhc lez51 dat e5 d]de d] #de vulkan5 van ,java tegelijk gew]kt hadd5 en dat er te ,batavia #bjjjj ,*9eez5 en #ajj ,european5 w>5 omgekom54 ,ik h]9n] mij ook1 dat e5e d] groote buit5l&s*e illu/raties 9 die dag5 pr5tjes gaf van d5 ,boro-,bo$o]-tempel 9 de resid5tie ,k$oe1 die1 zooals zij me5de1 met geheel ,java v]nietigd 0 geword54 ,de uitsluit5de oorzaak1 de motor van al de ell5de die 9 ,indi gel$5 is1 0 e*t] de vulkaan van ,krakatau4 ,ge5 d] vulkan5 van ,java heeft zi* er mee bemoeid4 ,zij w>5 welli*t van me5+1 dat ,krakatau het alle5 wel af kon4 ,wat nu e*t] het zoo ev5 v]melde praatje betreft1 dat er te ,batavia zooveel p]son5 w>5 omgekom51 zoo kan dit wel e5 gevolg zijn van zek]e leemt5 9 a>drijkskundige k5nis1 die m5 wel e5s me] opm]kt bij het gee/ig/e volk van ,europa4 ,9 hetzelfde b]i*t van de ,gaulois1 dat wij bov5 aanhaald51 wordt imm]s ook gesprok5 van de /ad ,bantam en het eil& ,s]ang4 ,aan het woord ,batavia v]bond m5 dus welli*t 7p>s pro toto7 het begrip ,java1 ,sumatra1 ( &]e eil&51 9 't algeme5 die v]afgeleg5 /rek51 die m5 zond] nad]e a&uid+ te ,p>ijs zoo ga>ne l'extrme ori5t--het v]re ,oo/5--noemt4 ,frankrijk /aat e*t] niet alle54 ,de r$actie van de ,engels*e ,daily ,news wilde aan h>e lez]s e5 uitvo]ig v]slag m$$eel51 uitvo]ig] dan de mag]e ,reut]-telegramm52 en bij gebrek aan e5ig5 correspond5t 9 ,indi heeft m5 de onbes*aamdheid gehad om1 zond] iets van ,indi no* van de uitb>/+ af te wet51 b]i*t5 te phantase]54 ,zoo ont/ond er e5 v]haal1 dat nog ongelo(lijk] 0 dan dat van de ,gaulois1 en dat gretig w]d ov]g5om5 door &]e blad51 tuk op s5satie1 t]wijl het /e$s groot]e afmet+5 aannam4 ,de vijf en ve]tig vulkan5 van ,java z\d5 te gelijk hebb5 gew]kt1 en vooral de ,pap&ajan z\ ontzett5de v]woe/+5 aang]i*t hebb54 ,plotsel+ beg9t ook1 volg5s die b]i*t51 de vulkaan ,tankohabie1 7die niet bij naam op ,java bek5d is71 vuur te spuw54 ,het aantal sla*t(f]s telt m5 bij hond]dduiz5d51 wa>van de mee/e te ,batavia4 ,om e*t] duidelijk te do5 zi51 dat er 9 onze ho(d/ad niet zulk e5e sla*t+ is aang]i*t1 als de ,gaulois en ,daily ,news me5d51 zull5 wij nog e5s nagaan wat er te ,batavia gebeurd is4 ,to5 te ,batavia d5 #bf/5 ,augu/us des namiddags de knall5 en het g]ommel begonn5 van uit het ,we/51 en to5 er des na*ts 9 die ri*t+ e5 d(-roode glo$ 0 wa> te nem51 /elde m5 zi* algeme5 g]u/ met de g$a*te1 dat dit aan niets toe te s*rijv5 0 dan aan e5e h]nieuwde w]k+ van d5 vulkaan ,krakatau2 en da> de e]/e uitb>/+ 9 ,mei ge5 &]e h]9n]+5 _h a*t]gelat51 dan de aang5ame s\v5irs van e5 he]lijk5 pic-nic1 koe/]de m5 9 't geheel ge5 vrees4 ,ma> to5 die s*ot5 9 hevigheid to5am5 en er te half twee e5 slag viel die gepa>d g+ met zulke lu*ttrill+51 dat de gaslanta>ns en de gaslamp5 plotsel+ uitg+51 t]wijl deur5 en v5/]s klapp]d51 to5 0 m5 9 't geheel niet me] g]u/4 ,vel5 hield5 het ?uis niet me] uit1 da> zij a>dbev+5 v]wa*tt51 all5 zag5 9 groote spann+ d5 morg5 te gemoet4 ,de morg5/ond v]s*e51 ma> 9 plaats van te li*t5 met di5 doorzi*tig5 glans1 welke de morg5ure 9 het ,oo/5 k5m]kt1 hield de zon zi* s*uil en het geheele uitspansel 0 als 9 nevel5 gehuld4 ,zoo bes*reef het ,bataviaas*e ,h&elsblad de morg5impressies van #bg ,augu/us4 ,s*okk5 ( a>dbev+5 w]d5 niet gevoeld4 ,ge5 voorgevoel wa>s*uwde de bewon]s van de ,noordku/ van ,bantam4 ,ev5m9 v]wa*tte iem& te ,batavia de d+51 die kom5 z\d54 ,de m5s*elijke z9tuig5 zijn to* ze] onvolkom51 als m5 ze v]gelijkt met het s*]pe wa>nem+sv]mog5 d] di]51 die geheimz9nige gave1 welke wij met het niets beteek55d woord in/9ct a&uid54 ,dit in/9ct d] di]5 v]loo*5de zi* ook nu niet4 ,groote zw]m5 zeevogels trokk5 9 d5 morg5 van #bg ,augu/us van d5 zeekant ov] ,batavia4 ,zij w>5 dus gewa>s*uwd voor het dreig5de geva>4 ,hoe is zoo iets mogelijk1 zal m5 vrag54 ,is het wel wa>8 ,ja lez]1 de zeevogels van ,/raat ,so5da w>5 knapp] dan de ve]tig duiz5d ongelukkige m5s*51 die door de ramp zijn omgebra*t1 en die door ge5 inw5dige /em w]d5 v]ma& het geva>lijke zee/r& te ontvlu*t54 ,hoe e*t] die vogels er toe kwam5 om tijdig ,/raat ,so5da te ontvlu*t51 op deze vraag moet ik het antwoord s*uldig blijv54 ,m5 v]baa/ zi* soms ov] de domheid d] ,griek5 en ,rome951 die uit de vlu*t d] vogels de toekom/ voorspeld54 ,wie weet ( die volk51 s*]pe opm]k]s als zij w>51 niet me]mal5 e5 d]gelijk voorgevoel bij vogels hadd5 wa>g5om51 dat h5 wa>s*uwde voor geva>4 ,is het dan gewaagd te v]ond]/ell5 dat deze geheimz9nige gave d] vogels1 die ons nu ev5 onv]kla>ba> is als hun1 de e]/e aanleid+ is gewee/ tot de vogelwi*el>ij1 die zulk e5e groote rol speelt 9 hunne ges*i$5is8 ,ke]5 wij na> ,batavia t]ug4 ,de inwon]s w>5 9 d5 morg5 van #bg ,augu/us w$] tot kalmte gekom54 ,to5 viel er te half neg5 zulk e5 zwa> s*ot1 dat de huiz5 kraakt54 ,het w]d donk]2 door het uitblijv5 van het zonli*t daalde de temp]atuur v]s*eid5 grad52 m5 huiv]de van k\de2 op het midd5 van d5 dag w>5 alle lamp5 aange/ok54 ,e5sklaps /ond5 alle zak5 /il2 9 de b5$5/ad1 wa> alle pakhuiz5 en kantor5 zijn1 moe/ m5 9 all]ijl ka>s5 op/ek51 want de gasfabriek geeft ov] dag ge5 drukk+ g5oeg 9 de leid+54 ,de koelies1 mee/al ,bantamm]s1 liep5 weg1 en de mee/e ,european5 v]liet5 hunne bezigh$5 en ijld5 na> hun gez9 9 de bov5/ad4 ,9 de ,*9ees*e kamp ont/ond e5 paniek4 ,wie e5 prauw kon bema*tig51 bra*t zijne vr\w51 k9d]51 ko/ba>h$5 en leefto*t da>91 niet wet5de1 dat jui/ het wat]1 wa>aan hij zi* g+ toev]tr\w51 9 die ure zijn groot/e vij& 04 ,teg5 d5 middag rees het wat] s*rikb>5d2 het kwam uit zee langs de geheele ,noordku/ van ,java aanzett51 drong de rivi]5 91 en de$ die buit5 de oev]s tr$51 zoodat ook de b5$5/ad ond] wat] gezet w]d4 ,prauw51 /oomboot51 tambangans 7roeiboot57 word5 driftig1 bonz5 teg5 elka>1 ( kom5 teg5 de brug aan op het ,heemrad5ple94 ,het wat] b]eikte e5e hoogte van #a4dj ,m4 bov5 het gewone vlo$peil4 ,het wat] 9 de ,kali ,bes> zwol me] dan e5 met] en de /room van het wat] 0 /roomopwa>ts g]i*t4 ,het lag]e g$eelte van ,p9toe ,ketjil 7de kle9e ,boom7 en ,pas> ,ikan 7de ,vis*m>kt7 ov]/roomde4 ,nabij de ,/ad%]b]g zette het wat] kle9e en groote prauw5 en rivi]/oombootjes op d5 wal4 ,het wat] 9 de ,kali ,bes> 0 modd]ig en dik2 het zag er zw>t uit en v]spreidde e5 onaang5am5 geur4 ,e5 g$eelte van de inl&s*e bevolk+ van de b5$5/ad vlu*tte4 ,die hooge vlo$ w]d gevolgd door e5e lage ebbe1 al het wat] liep weg1 het b$ van de rivi] tuss*5 het ,wat]kantoor en de ,/ad%]b]g liep geheel droog1 zoodat de viss*5 a*t]blev5 en de va>tuig5 ev5als ,s*ev5+s*e p9k5 op het droge blev5 ligg5 ( wel teg5 d5 kaaimuur aanh+5 door middel van hunne kabels4 ,des namiddags v]m9d]t de dui/]nis langzam]h&1 ma> er is zooveel as* 9 de lu*t1 dat m5 niet duidelijk zi5 kan4 ,vele inl&]s 9 de b5$5/ad zitt5 ne]gehurkt voor hunne huiz5 en wa*t5 kalm de gebeurt5iss5 af1 t]wijl ze 9 vr$e e5 sirih-pruimpje kauw5 ( e5 /roosiga>tje rook5 en e5 pelitah 7kle9 lampje7 naa/ zi* hebb54 ,intuss*5 _h de gasfabriek voor drukk+ gezorgd4 ,op ,mol5vliet w>5 de talrijke w>ongs 7/alletjes7 all5 v]li*t4 ,te #b ure kwam e5e nieuwe golf1 do* niet zoo hoog als de vorige4 ,to* ov]/roomde we] de ,kle9e ,boom en ,pas> ,ikan4 ,hond]d5 inl&]s v]mak5 zi* met de viss*5 te vang51 die door de t]ugloop5de wat]5 w]d5 a*t]gelat54 ,9 de rivi]5 loopt e5 modd]a*tige vloei/( met s*uim b$ekt1 wa>9 de viss*5 b$welmd w]d54 ,er zijn e*t] we9ig ongelukk5 gebeurd4 ,e5 pa> oude vr\w51 die zat5 te viss*5 bij d5 ,vuurtor51 zijn v]dronk51 e5ige graz5de geit5 zijn v]zwolg5 door het wat]4 ,ook zijn er e5ige /ukk5 kaaimuur v]zakt langs het oude ,hav5kanaal4 ,te ,onru/1 e5 eil& op de re$e van ,batavia1 wa> het m>9e-etablissem5t is1 ont/ond t5 gevolge van de vlo$golf e5 groote s*rik ond] het w]kvolk4 ,e5 g$eelte van het eil& liep ond]4 ,dank zij de kalmte d] opzi*!bb5d5 zijn er ge5 groote ongelukk5 te betreur51 hoewel het groote dok1 wa>9 e5 s*ip lag1 teg5 e5 /oomboot a&reef4 ,het drijv5d dok1 dat zi* bevond bij het eil& ,am/]dam nabij ,onru/1 is da>5teg5 d5 #bg/5 ,augu/us losg]aakt en wegg$rev54 ,de groote w]k5 voor de hav5 van ,batavia zijn geleg5 te ,t&jong ,priok1 ,oo/elijk van de re$e van ,batavia4 ,aan d5 +ang van de hav5 bev9d5 zi* twee hav5damm51 wa>van het li*aam be/aat uit tra*ietblokk51 die uit de groev5 van ,m]ak afkom/ig zijn4 ,de hav5 is v]bond5 met ,batavia door e5 kanaal en e5 spoorweg4 ,die hav5w]k5 hadd5 #ag millio5 geko/ en w>5 9 eig5 behe] zond] tuss*5kom/ van aannem]s 9 vijf ja> voltooid ond] de en]gieke leid+ van d5 ho(d+5ieur van d5 wat]/aat ,j4 de ,geld]4 ,m5 _h bij het ontw]p5 en het uitvo]5 dez] hav5w]k5 als basis g5om5 de bek5de cijf]s van d5 hoog/ bek5d5 vlo$1 zijnde #a4bj met] bov5 ,batavis* peil ( bov5 nul1 en van de laag/e ebbe #j4bj ,m4 b5$5 nul4 ,ma> die cijf]s zijn niet gebase]d op zeebev+54 ,vooral de buit5gewone lage ebbe1 die afliep tot #c4bj met] b5$5 ,bataviaas* peil en die onmiddellijk volgde op e5 vlo$ van #b4ce ,m ,b4,p4 gaf 9 de kanal5 aanleid+ tot hevige /room5 ( wiel+5 gelijk5de op e*te wat]vall54 ,op het oog5blik dat het wat] op zijn laag/ 01 w>5 de funde]+5 d] kaaimur5 en de l&ho(d5 van de groote draaibrug 9 d5 spoorweg van ,batavia na> ,t&jong ,priok geheel ontbloot4 ,zeld5 heeft e5 wat]/aatsw]k e5e zoo degelijke beproev+ ond]gaan4 ,de gronddruk to*1 wa>aan de funde]+5 di] w]k5 bloot /ond1 ov]tr( met vijf en tw9tig proc5t d5 groot/5 druk1 wa>op 9 het project g]ek5d 04 ,ov] het algeme5 hebb5 die w]k5 zi* go$ geh\d54 ,de ,oo/elijke hav5dam is e*t] bij het afloop5 van de e]/e golf v]zakt ov] e5e l5gte van #cjj met]4 ,die v]zakk+ b$raagt als maximum #c met]4 ,ma> no* bij de kaaimur51 no* bij de brugg5 zijn s*eur5 ( v]zakk+5 op groote s*aal wa>g5om54 ,e5 bet] bewijs voor de soliditeit d] uitvo]+ is zek] moeilijk te lev]54 ,de zelfregi/re]5de peils*aal te ,t&jong ,priok heeft de geheele wat]beweg+ van die woelige dag5 getr\welijk opgeteek5d4 ,die wa>nem+5 zijn da>om van zooveel belang1 omdat zij natuurlijk ontbrek5 9 de ku/plaats51 die v]woe/ zijn4 ,de invall5de dui/]nis z\ da> tr\w5s to* alle wat]/&-aflez+5 v]h9d]d hebb54 ,wij zag51 dat de s*ot5 van ,krakatau ov] #a_/ad van de opp]vlakte d] a>de gehoord zijn4 ,( wij e5 geluid hoor5 ( niet hangt van de m5s*elijk z9tuig5 af4 ,het is w]kelijk ge5 p>adox als m5 zegt1 dat er geluid5 zijn1 die de m5s* niet kan hoor51 zooals er ook li*tgev5de /ral5 zijn1 die m5 niet kan zi56 ,de geluid51 die de m5s* niet kan hoor51 v]s*ill5 9 soort niet van de hoorb>e geluid54 ,beide zijn lu*ttrill+52 er be/aat sle*ts e5 quantitatief1 niet e5 qualitatief v]s*il tuss*5 h54 ,want wij hoor5 alle5 de ton51 die e5 bepaald aantal trill+5 p] seconde mak54 ,da>bov5 en da>b5$5 ligt e5e onhoorb>e ton5w]eld1 die ev5 zoo go$ be/aat als de hoorb>e h>monie d] sf]54 ,het zijn de onhoorb>e trill+51 die b4v4 bij e5 kanons*ot de glaz5 do5 r9kel5 ( brek54 ,ma> ook1 als het kanons*ot niet gehoord wordt1 kunn5 die /ille geluid5 de lu*t b]o]54 ,de beweg+ d] lu*t kan dan niet met het oor wa>g5om5 word5 als toon1 ma> dikwijls speurt m5 ha> door suiz+5 9 de oor51 door de beweg+ van voorw]p54 ,ja1 die beweg+ kan zoo /]k word51 dat m5 z\ zw]5 met e5e a>dbev+ te do5 te hebb54 ,niet het m9/ m]kwa>dige v]s*ijnsel bij de uitb>/+ zijn die onhoorb>e lu*ttrill+5 gewee/4 ,ze zijn opgeteek5d ov] de opp]vlakte van onze geheele a>de door de zelfregi/re]5de b>omet]s van alle met]eologis*e /ations op a>de4 ,de /or+51 die deze b>omet]s v]eeuwigd hebb51 be/aan uit e5e plotsel+e rijz+ van d5 b>omet]1 gevolgd door e5e diepe dal+ ( depressie4 ,hoe di*t] bij ,krakatau1 des te /]k] zijn die /or+54 ,zij w>5 op de ,l\don zoo /]k1 dat zij hevige suiz+5 9 de oor5 v]oorzaakt5 en e5 onbes*rijfelijk gevoel van onwel zijn2 m5 hoorde dr de lu*tgolv5 niet met het z9tuig van het geluid1 ma> m5 gevoelde ze als e5e b5auwdheid1 tot /ikk5s toe4 ,het w>5 dezelfde trill+51 die te ,batavia de v5/]glaz5 d$5 spr+51 en die 9 de resid5tie ,paso]oean op het l& ,alkma> de mur5 d] won+5 d$5 s*eur54 ne lu*ttrill+ is er gewee/1 die als e5 reus uit/eekt bov5 de &]e4 ,zij geeft het slot aan van de eruptie1 de indrukwekk5de apo!ose van de uitb>/+1 die d5 #bg/5 ,augu/us te #aj ure plaats vond4 ,to5 s*ot5 met e5 vreeselijk5 knal e5ige kubieke kilomet]s va/e /(f5 de lu*t 94 ,to5 ges*i$de de ontzett5de in/ort+ van het eil&1 de indompel+ 9 zee van e5e massa1 die de zeebev+ te voors*ijn riep2 to5 ont/ond de as*wolk1 die d5 /ikdonk]5 na*t v]oorzaakte1 welke zi* ov] al de ku/5 van ,/raat ,so5da uit/rekte4 ,to5 ont/ond e5e lu*ttrill+1 die ma*tig] 0 dan al deze natuurv]s*ijnsel5 te zam54 ,zij w]d niet wa>g5om5 door de onvolkom5 m5s*elijke z9tuig51 ma> zij bra*t het lu*tvormig omhulsel van onze geheele planeet 9 b]o]+4 ,van ,krakatau als uitgangspunt g+ op dat oog5blik e5e lu*tgolf uit 9 alle ri*t+54 ,die lu*tgolf g+ langs e5 groot5 cirkel om de a>de he5 tot de teg5voet]s van ,krakatau en ke]de w$] tot ha> uitgangspunt t]ug4 ,9 ongeve] #ce ur5 w]d die reis om de w]eld v]ri*t4 ,to5 die lu*tgolf t5 twe$5male ,krakatau b]o]de 0 h>e kra*t nog niet uitgeput4 ,e5e twe$e reis om de w]eld w]d volbra*t en na afloop van deze bezat zij nog en]gie g5oeg voor e5e d]de4 ,e]/ op de vi]de reis om de a>de bezweek zij6 ,de snelheid1 wa>m$e die lu*tgolf zi* voortplantte1 0 ongeve] dezelfde als die van het geluid4 ,die snelheid w]d wel is wa> gewijzigd door de passaatw9d5 en lu*t/room+5 en door de draai+ d] a>de1 ma> die invlo$5 w>5 niet bij ma*te het v]s*ijnsel belangrijk te wijzig54 ,de lu*tgolf volbra*t h>e reiz5 om de w]eld t5 spijt van w9d5 en /room+54 ,ha> v]blijf w]d opgeteek5d door d5 b>omet] 9 alle w]elddeel51 9 ,europa3 te ,pet]sburg1 ,krakau1 ,budape/1 ,we551 ,mn*51 ,lissabon1 ,rome1 ,brussel1 ,p>ijs1 ,gre5wi*1 ,utre*t2 9 ,au/rali3 te ,melb\rne en ,sydney2 9 ,am]ika3 te ,new-,york1 ,mexico en ,havana en 9 ,azi3 te ,calcutta en ,bombay4 ,kortom ov] de geheele a>de 9 alle met]eologis*e obs]vatoria1 wa> zelfregi/re]5de b>omet]s zijn4 ,t5 e9de e5 go$ d5kbeeld te krijg5 van de reis door die golf afgelegd1 zal ik e5 enkel feit aan/ipp51 ik b5 da>bij v]pli*t e5 pa> cijf]s te noem54 ,het e]/e bezoek1 dat die golfbeweg+ te ,p>ijs bra*t1 ges*i$de d5 #bg/5 ,augu/us te twee ure des middags4 ,zij 0 te #aj uur 's morg5s van ,krakatau gegaan 9 oo/elijke ri*t+4 ,dit geeft e5 v]s*il van vi] uur4 ,telt m5 hi]bij het v]s*il 9 tijd van ,krakatau en ,p>ijs1 dan heeft de lu*tgolf d5 af/& van ,krakatau na> ,p>ijs afgelegd 9 ti5 ur54 ,ma> hi] _h de golf d5 kort/5 weg g5om5 van ,krakatau na> ,p>ijs4 ,zij nam namelijk de reis ov] ,h9do/an1 ,arabi1 ,p]zi en ,turkije4 ,de golf1 die van ,krakatau uit jui/ 9 teg5ov]ge/elde ri*t+ reisde1 kwam ov] de ,groote ,/ille ,zuidzee1 ,am]ika en d5 ,atlantis*5 ,oceaan ev5e5s te ,p>ijs aan4 ,zij de$ op h>e reis de teg5voet]s van ,krakatau aan1 en _h dus d5 lang/5 weg gekoz54 ,de e]/e golf to* _h sle*ts #ajc grad5 van d5 groot5 cirkel af te legg51 die ,krakatau en ,p>ijs op de a>de v]b9dt4 ,de weg1 di5 de twe$e golf nam1 0 da>5teg5 #beg grad54 ,die twe$e golf kwam te ,p>ijs d5 #bh/5 ,augu/us des morg5s te vijf uur4 ,zij 0 to5 vijf en tw9tig ur5 ond] weg gewee/4 ,to5 de e]/e golf ,p>ijs d5 #bg/5 ,augu/us bezo*t _h en dr d5 b>omet] twee millimet] _h do5 afwijk51 v]volgde zij te twee ure des namiddags ha> weg4 ,te ,krakatau t]uggekom5 kon zij h>e va>t niet matig5 en reisde t5 twe$e male om de w]eld4 ,ditmaal zag zij ,p>ijs bij na*t1 want zij v]s*e5 alda> tuss*5 d5 #bh/5 en #bi/5 ,augu/us des na*ts te twee ure1 zes en d]tig ur5 na h>e e]/e kom/ te ,p>ijs1 om #cg uur lat] na nog e5s e5e reis om de w]eld gemaakt te hebb51 we] te ,p>ijs t]ug te zijn4 ,ook de golf1 die d5 lang/5 weg gekoz5 _h1 reisde van ,p>ijs na> ,krakatau t]ug4 ,ook zij zette h>e reis voort2 en d5 #bi/5 ,augu/us te #d uur des namiddags ontmoet5 wij ha> al we] te ,p>ijs4 ,9 #ce uur _h ook deze golfbeweg+ de w]eldreis volbra*t4 ,voordat dus 9 ,europa e5ig betr\wba> b]i*t 0 aangekom5 ov] de ramp van ,krakatau1 t]wijl m5 9 ,indi zelf nog 9 't onzek]e v]ke]de wat er eig5lijk gebeurd 01 _h de vulkaan van ,krakatau zelf lu*tgolv5 afgezond5 als bod51 die het e9de d] uitb>/+ en het beg9 van het v]niel+sw]k op de vleugel5 d] atmosfe] aan het v]/ afgeleg5 plekje d] a>de v]kondigd54 ,,ho(d/uk ,,vii4 ,de wat]beweg+4 ,v]s*ill5de indruk van lu*ttrill+5 en wat]golv54--,de reus ond] de golv5 ont/ond #bg ,augu/us te #aj uur4--,hoe is zij ont/aan8--,de kle9]e golv54--,het gebi$ des doods4--,de hoogte van d5 buit5gewon5 vlo$ langs ,/raat ,so5da4--,de hoog/e /& #cf met]4--,de buit5gewone lage ebbe4--,de beweg+ d] zee is e5e op- en ne]ga&e4--,gevolg5 van de ov]/room+4--,het na> zee t]ugke]5de wat]4--,de drijv5de lijk54--,fee/maal d] krokodill51 haai5 en &]e zeeviss*54--,vond/ 9 de maag van e5 kakap4--,kluw5s van boom/amm51 lijk5 en huiz5 ligg5 9 modd]poel54--,de plant5groei teg5ov] d5 modd]reg54--,het begrav5 d] lijk5 en het des9fecte]54--,aantal v]woe/e dorp5 en sla*t(f]s d] zeebev+4--,9 ,indi is ge5 burg]lijke /& voor inl&]s4--,wa>om de s*ep5 9 /raat ,so5da niet v]gaan zijn4--,golfbeweg+ 9 het algeme5 is ge5 horizontale wat]v]plaats+4--,de golf te ,tang]ang en aan ,java's ,zuidku/4 ,het wat] liep van de ,welkom/baai na> de ,indis*e zee4--,zondvlo$ op de eil&5 ,sebesie en ,kle9-,seboekoe4--,ge5 /]vel+ alda> g]$4 ,de uit]/e gr5z5 van de golfbeweg+4--,/or+5 9 ,au/rali en het ,engels*e kanaal via ,kaap ,hoorn4--,de /or+5 te ,colon etc4 hebb5 e5e &]e oorzaak4--,het v]b& tuss*5 ze$iepte en snelheid van voortplant+4--,de /or+ te ,moltkehaf5 9 ,zuid-,georgi4--,dieptebepal+ van d5 ,indis*5 ,oceaan als gevolg van de uitb>/+ van ,krakatau4 ,uit e5 zuiv] wet5s*appelijk oogpunt zijn de lu*ttrill+51 die zi* ov] de geheele a>de hebb5 uitge/rekt1 zek] het mee/ belangrijke v]s*ijnsel van de geheele uitb>/+4 ,ma>1 da> ge5 m5s* ze kon hoor5 en da> ze ge5 vlieg kwaad hebb5 g$aan1 zijn ze onopgem]kt voorbij gegaan4 ,hoe geheel &]s is het met de beweg+51 die de vulkaan v]oorzaakte 9 de wat]5 van d5 ,oceaan6 ,9 e5 vroeg] ho(d/uk bes*reef ik het v]gaan van ,telok ,betong zooals het van de ,l\don w]d aans*\wd4--,de golv51 die wij to5 zag51 en die ,telok ,betong en e5 groot deel van ,anj] op d5 morg5 van d5 #bg/5 ,augu/us te half zev5 v]woe/ hebb51 w>5 bij lange na niet de hoog/e golv51 die 9 die dag5 door /raat ,so5da rold54 ,de reus ond] de golv5 to* ont/ond e]/ lat]1 to5 de dui/]nis re$s 0 +evall54 ,niem& aans*\wde ha>4 ,niem& kan met zek]heid zegg5 hoe zij ont/aan is4 ,want ge5 /]vel+ heeft kunn5 zi5 wat er op ,krakatau gebeurde1 d5 #bg/5 ,augu/us te #aj uur1 to5 die groote golf ont/aan is4 ,bij de hydrographis*e opname van ,/raat ,so5da heeft m5 n]g5s e5e v]ontdiep+ van de zee wa>g5om51 behalve op de plaats1 wa> de beide nieuwe eil&5 ,/e]s en ,calmeij] ont/aan zijn4 ,volg5s ,v]beek zijn die nieuwe eil&5 geheel uit eruptie-mat]iaal opgeb\wd4 ,w>e het mogelijk1 dat alle5 de bov5laag van deze eil&5 uit uitw]psel5 be/ond1 die ru/5 op e5 t]re91 dat plotsel+ opgehev5 is uit zee1 dan z\ zulk e5e plotsel+e opheff+ van d5 bodem de oorzaak kunn5 zijn van de groote golf1 die het mee/e kwaad ge/i*t heeft4 ,zulk e5e golf kan ook ont/aan door e5e ond]zees*e uitb>/+4 ,ma> als m5 let op de in/ort+ van het groot/e g$eelte van het eil&1 die re$s op d5 namiddag van #bg ,augu/us van af de ,l\don is gecon/ate]d1 en die dus te gelijk met de uitb>/+ ( vlak da>na ges*i$ moet zijn1 dan kan het ook zijn1 dat aan het 9 zee pl(f5 van d5 b]g ,rakata de groot/e golf te wijt5 is4 ,de kle9]e golv51 bijv4 die van half zev5 's morg5s1 die ,telok ,betong v]woe/te1 kunn5 dan ont/aan zijn door het 9 zee vall5 van groote hoeveelh$5 va/e /(f51 die de vulkaan uitbraakte en die e5e wat]beweg+ te voors*ijn riep51 zooals i$] die op kle9e s*aal zi5 kan1 als hij e5 /e5 9 het wat] w]pt ( als hij1 zooals m5 zegt1 kr+etjes spuwt4 ,m5 heeft die golf vlo$golf g5oemd4 ,ik z\ ha> liev] zeebev+ noem54 ,tr\w5s de naam doet heel we9ig t] zake4 ,hoe dan die golf nu ook ont/aan is1 zek] is het1 dat het middelpunt d] golfbeweg+1 het uitgangspunt d] zeebev+1 sam5valt met het middelpunt d] vulkanis*e eruptie en dat de reusa*tige golf1 van ,krakatau uit1 zi* voortgeplant heeft door de zee en v]volg5s 9 int5siteit ( 9 hoogte v]m9d]d is1 na>mate zij v]d] van ,/raat ,so5da af 04 ,en da> zij zi* voortplant met e5e zek]e snelheid1 zal het v]s*ijnsel van d5 buit5gewoon hoog5 vlo$ en de lage ebbe van #bg ,augu/us hoe lang] hoe lat] word5 wa>g5om5 na>mate m5 e5 punt bes*\wt1 dat v]d] van het middelpunt ligt4 ,de vorm van de ku/ zal v]d] e5 belangrijk5 invlo$ hebb5 op de hoogte van di5 vlo$ en wa> de golf ge5 we]/& v9dt 9 d5 ,oceaan zal zij zi* vrij wat snell] voortplant5 dan 9 e5e nauwe /raat4 ,het gebi$ des doods1 /rekt zi* 9 ho(dzaak uit tot de alluviaal/reek d] ku/5 van ,sumatra en ,java1 die op ,/raat ,so5da uitzi54 ,die ku/l&5 zijn t5 gevolge van die zeebev+1 bezo*t geword5 door e5 vlo$1 die langs d5 ,sumatra-wal #bb tot #bd met] /eeg bov5 d5 gewon5 zee/&4 ,langs het arme ,bantam v]hief zi* de vlo$ #cj tot #cf met]4 ,het wat] ov]/roomde de ku/ tot het /uitte teg5 het geb]gte4 ,de alluviaal/reek vr het geb]gte heeft e5e bre$te van e5 tot ti5 kilomet]4 ,dr kunn5 wij de erg/e gevolg5 van de uitb>/+ v]wa*t54 ,bes*\wt m5 e5e golfbeweg+ als e5e sl+]+ van het wat] 9 e5 v]tikaal vlak1 dan zal1 als de top van de vlo$golf #ce met] bov5 d5 gewon5 zee/& ligt1 het dal van de golf #ce met] lag] ligg5 dan die zee/&4 ,met &]e woord53 op e5 vlo$ van #ce met] volgt onmiddellijk e5 ebbe/& d] zee van #ce met] b5$5 het gewone zeepeil4 ,de wa>nem+5 van d5 hoog/5 vlo$ langs de ku/ w>5 gemakkelijk g5oeg1 da> het wat] voldo5de spor5 van zijne afwezigheid heeft a*t]gelat54 ,de laag/e zee/& da>5teg5 kon natuurlijk 9 het gebi$ des doods niet wa>g5om5 word51 da> hij gevolgd is op d5 zondvlo$4 ,op v]s*ill5de plaats5 e*t] heeft m5 bij de kle9]e golv5 van #bf ,augu/us en bij de golf van #bg ,augu/us des morg5s te half zev51 w]kelijk e5 ze] lag5 zee/& wa>g5om5 ook 9 ,/raat ,so5da4 ,m5 zag to5 9 zee klipp5 bov5 het wat] uit/ek51 die nooit te vor5 bloot gewee/ w>51 die tot nog toe bij de laag/e bek5de ebbe altijd bl9de klipp5 blev54 ,buit5 ,/raat ,so5da zijn die lage ebb5 nog bet] wa>g5om54 ,te ,batavia kon m5 met de h& viss*5 vang5 9 de leeggeloop5 rivi]1 t]wijl alle va>tuig5 op het droge lag51 en te ,b5koel5 w]d5 s*ildpadd51 viss*5 en twee zeekalv5 door de inl&]s buit gemaakt1 to5 die lage ebbe intrad4 ,ma> het zek]/e bewijs voor mijne /ell+3 dat op d5 hoog5 vlo$ e5e nag5oeg ev5 lage ebbe is gevolgd1 geeft ons de zelfregi/re]5de peils*aal te ,t&jong ,priok1 die de zee/&5 g$ur5de die dag5 automatis* heeft opgeteek5d4 ,is dus de beweg+ d] zee e5e sl+]5de 7oscille]5de7 gewee/1 dan volgde bijv4 te ,anj] op d5 ontzett5d5 vlo$1 die #ce met] hoog opliep1 onmiddellijk e5 zee/&1 #ce met] lag] dan gewoonlijk4 ,er 0 dus op e5 zek] oog5blik e5 niveauv]s*il van bijna #gj met] tuss*5 het wat] dat ,anj] ov]/roomd _h en de lage zee op de re$e6 ,gelijk e5 ontzett5de wat]val /roomde1 ( liev] /ortte dit wat] ond] de w]k+ d] zwa>tekra*t na> zee t]ug1 met e5e ongek5de snelheid1 en bij gevolg met e5e lev5de kra*t1 die zoo aanzi5lijk 01 dat m5 ge5 spoor van funde]+5 van huiz5 me] aantreft1 en dat geheele /ukk5 van de ku/ na> zee zijn m$egesleept4 ,het spreekt van zelf1 dat e5 d]gelijke wat]/room ook alle boom5 en m5s*5 na> zee sleepte4 ,de s*ep51 die 9 de volg5de dag5 door ,/raat ,so5da vo]51 zag5 tal van lijk5 op zee drijv54 ,zoo rapporte]de de gezagvo]d] van de mailboot ,batavia1 dat hij d5 #c;d5 ,septemb] voorbij ,vlakke ,hoek v>5de1 op e5ige ur5 van de ku/1 tal van m5s*elijke li*am5 zag drijv51 die hij voor ,*9eez5 aanzag1 da> ze kale ho(d5 en /a>t5 hadd54 ,g$ur5de de dag5 volg5de op de uitb>/+ vi]d5 de krokodill5 ( kaailui zooals ze 9 ,indi g5oemd word51 die m5 9 groot5 getale aan de mond5 d] ,bantams*e rivi]5 aantreft1 fee/4 ,zij g+5 te ga/ op de duiz5d5 lijk51 die de zee _h m$egesleept4 ,niet alle5 de haai51 ma> ook de &]e zeeviss*5 hadd5 g$ur5de di5 tijd e5 kon+smaaltijd4 ,te ,s]ang ko*t e5e huisvr\w e5 kakap1 e5 d] smakelijk/e ,indis*e zeeviss*54 ,to5 het di] geop5d w]d vond m5 9 de maag twee m5s*5v+]s1 die nog van nagels voorzi5 w>54 ,de vis*1 die t] m>kt kwam te ,s]ang1 0 dan ook modd]vet en w]d gretig geko*t door de ,*9eez5 t5 e9de ze te drog54 ,op de plaats51 wa> het geb]gte bijvoorbeeld me] dan twee ur5 gaans van de ku/ v]wijd]d 01 w]d ov] die bre$te alles ov]/roomd en v]nield4 ,ma> het na> zee t]ugke]5de wat] _h m9d] v]hang en dus m9d] snelheid4 ,het vo]de dus niet alles m$e1 ma> liet1 behalve kolossale koraalblokk51 die uit zee m$egebra*t w>51 bov5di51 ev5als op e5 slagveld1 de dood5 ligg54 ,langs de ,bantams*e ku/ lag5 aldus op vele plaats5 lijk5 van pa>d51 buffels1 /ijl5 en dak5 van huiz51 door elka> gewoeld tot onontw>b>e kluw5s met hond]d5 ontwortelde boom5 en m5s*5lijk54 ,dit alles kleefde va/ 9 /9k5de poel51 groote plass51 die de lage g$eelt5 van de t]re95 9 mo]ass5 v]&]d51 met vuil1 /il/a& wat]1 gevuld4 ,ma> het afs*uwelijk/e van alles 0 de vaalbru9e1 sam5hang5de modd]1 die1 uit d5 slijkreg5 afkom/ig1 alles b$ekte1 voor zoov] het t5 m9/e niet ond] e5e vuilwitte as*laag b$olv5 01 gelijk5de op de sneeuw1 die 9 e5e ,holl&s*e /ad de /rat5 b$ekt1 als het e5ig5 tijd g$ooid heeft4 ,die as* en modd] zijn natuurlijk niet alle5 gevall5 op het gebi$1 dat door de zee is ov]/roomd4 ,ook het b9n5l& tot op de hoog/e b]g5 is met as* ( modd] b$ekt4 ,de v]nietig+ van d5 plant5groei is e*t] niet 9 ev5r$igheid met de dikte van de as*laag4 ,wa> sle*ts as* gevall5 is1 zijn de boom5 niet all5 omgevall51 en de rij/plantjes lev5 soms nog ond] de poreuze laag4 ,ma> wa> de modd]- ( slijkreg51 die zooveel zwa>d] is1 gewo$ heeft1 zijn de boom5 geknakt en omgevall54 ,da> is de oog/ v]lor51 want de rij/plant5 op de sawah's zijn dood en de k(fieboom5 op de hell+5 d] b]g5 hebb5 bloem51 blad]5 en vru*t5 v]lor54 ,de ov]vlo$ige reg51 die 9 de dag5 viel volg5de op de uitb>/+1 is g$rong5 door de as*laag1 en al de plant51 die niet v]plet zijn door het gewi*t van de modd]1 h]lev54 ,weldra h]won de gro5e kleur de oude re*t51 die zij 9 de trop5 heeft4 ,9 ,bantam w]d5 de lijk5 zooveel mogelijk begrav5 en m5 des9fecte]de met k>bolzuur de /9k5de1 rott5de poel51 t]wijl ov]blijfsel5 van huiz5 en boom5 met petroleum w]d5 begot5 en da>na 9 br& ge/ok54 ,dit alles 0 ze] urg5t1 want m5 kon zi* &]s voorb]eid h\d5 op de e5e ( &]e epidemie1 t5 gevolge van de rott+ van zooveel organis*e zelf/&igh$5 van m5s*51 di]5 en plant5 afkom/ig4 ,de en]gie1 die 9 die dag5 door de ambt5>5 van het b9n5l&s* be/uur is ontwikkeld1 v]di5t onze bewond]+4 ,het 0 vooral noodig1 dat er snel geh&eld w]d4 ,de resid5t van ,bantam rapporte]de d5 #g;d5 ,septemb]1 dus sle*ts #aa dag5 na de ramp1 dat er 9 de afdeel+ ,tj>+9 re$s #dejj lijk5 begrav5 w>51 en 9 de afdeel+ ,anj] #aeag4 ,door deze getall5 kan m5 zi* e5 d5kbeeld mak5 van de alles behalve b5ijd5swa>dige taak1 die op de ambt5>5 van het b9n5l&s* be/uur ru/te4 ,zij hadd5 e*t] de voldo5+1 dat er ge5 epidemie uitbrak1 en dat er spo$ig ge5 onbegrav5 lijk5 w]d5 gevond5 op de ,bantams*e ku/4 ,sle*ts we9ig m5s*5 sneuveld5 t5 gevolge van heete as* ( w]d5 b$olv5 ond] puim/e54 ,de zeebev+ is de groote v]niel] gewee/4 ,niet m9d] dan hond]d vijf en ze/ig bloei5de dorp5 ( kampongs w]d5 geheel v]nietigd1 t]wijl bov5di5 hond]d twee en d]tig kampongs voor e5 deel v]woe/ w]d54 ,zev5 en d]tig ,european5 vond5 d5 dood door de zeebev+1 t]wijl er volg5s de opgav5 d] ho(d5 niet m9d] dan #cfchj inl&]s1 ,*9eez5 en vreemde ,oo/]l+5 omkwam54 ,da> er no* op ,java no* op ,sumatra e5 burg]lijke /& be/aat voor de laat/e categorien van p]son51 is op de absolute jui/heid van dit cijf] ge5 /aat te mak54 ,het is zek] wel wat te laag4 ,we zijn welli*t niet v] van de wa>heid1 als wij het aantal d] sla*t(f]s door de ramp van ,krakatau /ell5 op #dj1jjj4 ,er w>5 tijd5s de uitb>/+1 behalve de ,l\don1 nog neg5 s*ep5 9 ,/raat ,so5da4 ,ge5 dez] s*ep5 heeft e5ige s*ade gel$5 door de golv51 die zooveel onheil aanri*tt5 op de ku/4 ,dit wekt welli*t bevreemd+ op4 ,ma> het is ze] natuurlijk1 als m5 er aan d5kt1 dat bij elke golfbeweg+ 9 de volle zee de wat]deeltjes sle*ts v]tikaal he5 en we] gaan1 t]wijl er ge5 beweg+ van wat] 9 horizontal5 z9 plaats v9dt4 ,die v]tikale wat]beweg+ plant zi* voort door de geheele wat]massa1 ev5als de loop5de geluidsgolv5 zi* door de lu*t voortplant51 zond] dat de lu*t zelf zi* v]plaat/4 ,de golv5 gaan dus voort ov] het wat]vlak1 ma> het wat] blijft1 wa> het is4 ,e5 s*ip1 dat 9 zulk e5e golfbeweg+ is1 gaat alle5 op en ne]1 zond] da>om met groote va>t 9 horizontal5 z9 meeg5om5 te word54 ,m5 ziet ev5zoo1 op e5 heuvel /a&e1 soms d5 w9d spel5 door e5 veld kor5>54 ,duidelijk ziet m51 dat er zi* golv5 voortbeweg5 door het kor5veld1 ma> de kor5>5 zelf gaan niet van hunne plaats4 ,da>om liep5 de s*ep5 9 ,/raat ,so5da we9ig geva>1 al w>5 de golv5 ook nog zoo hoog1 als het wat] ma> diep g5oeg 04 ,zij rez5 op d5 top van de golv52 de golv5 g+5 door1 ma> liet5 het s*ip a*t]1 dat weldra 9 het golfdal 04 ,als nu ma> dat golfdal niet zoo diep 01 dat het s*ip /ootte1 dan 0 er alle kans1 dat het de golv5 door/ond4 ,de beweg+ wordt e*t] geheel &]s1 wanne] de golv5 op ze] ondiep wat] ( teg5 de ku/ kom54 ,dan krijg5 de wat]deeltjes e5e aanzi5lijke snelheid ook 9 horizontal5 z91 dan ov]/room5 door de w]k+ d] zwa>tekra*t de lage /r&51 dan gaat ook het va>tuig met de golf m$e1 zooals te ,telok ,betong gebeurd is met de ,b>\w1 die e5ige kilomet]s van zee1 b9n5 9 het l& is t]uggevond54 ,ook buit5 ,/raat ,so5da heeft de golfbeweg+1 die van ,krakatau uitg+1 belangrijke s*ade aang]i*t4 ,9 het g$eelte van de ,javazee1 dat aan ,/raat ,so5da gr5/1 /eeg de vlo$ #b met]4 ,hi] w]d 9 ,bantam de hav5 ,k>ang ,antoe en vele /r&kampongs 9 het di/rict ,tan>a ov]/roomd4 ,9 de resid5tie ,batavia w]d de ku/ van ,tang]ang ongeve] #c met] ond] wat] gezet4 ,de ku/zoom1 die ov]/roomd w]d1 0 wel is wa> smal1 zij b$roeg sle*ts #a-a_/b kilomet]2 ma> er v]dronk5 to* nog ongeve] #ahjj inl&]s en me] dan #ejj ,*9eez51 t]wijl het dorp ,kramat v]woe/ w]d4--,wat er 9 de om/rek5 van ,batavia gebeurde1 wet5 wij re$s4--,de ,duiz5d eil&5 /ond5 twee met] ond] wat]4 ,aan de ku/ van ,krawang w]d5 e5 pa> kampongs ov]/roomd2 hi] is e*t] de gr5s van de v]woe/+ door de golv5 aang]i*t4 ,want 9 het g$eelte d] ,javazee1 dat ,oo/elijk ligt van d5 ,hoek van ,krawang1 zijn wel v]heff+5 en dal+5 van d5 zeespiegel wa>g5om51 ma> deze w>5 te g]+ om s*ade aan te ri*t54 ,op de peils*al5 te ,so]abaja en 9 de ,/raat van ,mado]a zijn de /or+5 nog duidelijk afgelez51 ma> zij zijn ze] g]+4 ,langs de ,zuidku/ van ,java heeft de golf niet veel s*ade g$aan4 ,te ,tjilatjap /eeg de vlo$ #b met]4 ,ze/i5 inl&s*e va>tuig5 w]d5 van hunne ank]s geslag54 ,de ,zuidku/ van ,java is ov] 't algeme5 /eil1 er is ge5 /r& en het geb]gte rij/ er als 't w>e uit zee op4 ,de golf kon hi] dus we9ig s*ade aanri*t54 ,aan d5 +ang van ,/raat ,so5da op ,java's ,e]/e punt /aat de vuurtor51 die t5gevolge d] bek5de a>dbev+ op #a ,septemb] #ahhj midd5door knapte4 ,tijd5s de uitb>/+ zijn ge5e a>dbev+5 wa>g5om51 en da> de vuurtor5 op e5 hooge rots is geb\wd1 is hij niet door de wat]5 b]eikt4 ,de dorp5 9 d5 omtrek zijn wel is wa> v]woe/1 ma> de bewon]s w>5 groot5deels op de rots gevlu*t1 wa> de vuurtor5 /aat1 zoodat er sle*ts e5 twaalftal omkwam54 ,tuss*5 ,java's ,twe$e en ,d]de punt ligt de ,welkom/baai4 ,het wat] is hi] z hoog ge/eg51 dat het zijn weg g5om5 heeft dw>s ov] de ku/ na> d5 ,indis*5 ,oceaan4 ,g$ur5de di5 tijd 0 dus ,java's ,e]/e punt met d5 b]g ,pajo5g e5 eil&4 ,het ,pr9s5eil&1 dat aan d5 +ang van ,/raat ,so5da ligt1 w]d voor e5 g$eelte ov]/roomd4 ,het wat] /eeg hi] #ae met] en sleepte #ef p]son5 9 zee4 ,de v]woe/+1 die hi] plaats greep1 is vrij wat m9d] dan die op de eil&5 di*t bij ,krakatau geleg54 ,zoo /eeg de zee #cj met] bij het eil& ,sebesie1 geleg5 tuss*5 ,krakatau en d5 ,sumatra wal4 ,m5 zal nooit te wet5 kom5 wat het lot d] inwon]s van ,sebesie gewee/ is4 ,want van de drie duiz5d ziel51 die de bevolk+ telde1 is ge5 m5s* g]$4 ,ev5m9 als van de hond]d vijftig inwon]s van het eil&je ,kle9-,soeboekoe4 ,v]mo$elijk heeft de vlo$ h5 all5 weggespoeld4 ,langs de ,we/ku/ van ,sumatra heeft m5 de vlo$golv5 nog tot ,aj] ,bangies wa>g5om52 zoo ook op het eil& ,biliton4 ,op de eil&5 ,ceylon en ,mauritius zijn belangrijke /or+5 9 d5 zee/& wa>g5om51 die aan de golv5 van ,krakatau word5 toeges*rev54 ,de uit]/e gr5s van voortplant+ d] golv5 na> het ,zuid5 en ,oo/5 is de ,we/ku/ van ,au/rali1 ma> na> het ,we/5 ov]s*r$5 zij ,kaap ,hoorn4 ,kle9e afwijk+5 9 ebbe en vlo$1 wa>g5om5 9 het ,engels*e ,kanaal1 zijn wa>s*ijnlijk de laat/e /uiptrekk+5 van deze ,krakataugolv5 gewee/4 ,de /or+51 die 9 die dag5 9 de getij5 zijn wa>g5om5 op v]s*ill5de &]e plaats51 te ,colon1 aan de l&5gte van ,panama1 te ,san ,francisco 9 ,cali=ni en op ,nieuw ,zeel&1 w]d5 door vel5 ook aan de ,krakataugolv5 toeges*rev54 ,e5 nauwkeurig ond]zoek heeft e*t] aangetoond1 dat zij onmogelijk hi]m$e 9 v]b& kunn5 /aan4 ,de snelheid van voortplant+ e5] golfbeweg+ 9 zee is 9 ho(dzaak afhankelijk van de diepte d] zee4 ,hoe ondiep] de zee1 des te m9d] snel is de voortplant+ d] golv54 ,er be/aat zulk e5 e5v\dig v]b& tuss*5 ze$iepte en snelheid d] golfbeweg+1 dat m5 met e5ige b5ad]+ de e5e uit de &]e kan afleid54 ,k5t m5 de a*t]e5volg5de tijd/ipp51 wa>op de /or+ d] getij5 t5gevolge van de uitb>/+ heeft plaats gehad en d5 af/&1 wa>op die plaats5 van ,krakatau v]wijd]d zijn1 dan kan m5 da>uit de gemiddelde diepte d] zee b]ek554 ,op vele plaats5 0 die ze$iepte bek5d en m5 _h dan e5 go$ middel tot contrle van de gebruikte =mules4 ,ma> da>1 wa> de ze$iepte niet bek5d is1 kon m5 met die =mules de ze$iepte b]ek554 ,toevallig 0 er jui/ op d5 dag d] uitb>/+ door e5e ,duits*e ,zuidpool-exp$itie e5e zelfregi/re]5de peils*aal opge/eld op het eil& ,zuid-,georgi te ,moltkehaf54 ,de /or+5 t5gevolge van ,krakatau zijn hi] met groote jui/heid opgeteek5d1 t]wijl de tijd5 ook nauwkeurig zijn aangegev54 ,de he] ,v]beek b]ek5de uit deze wa>nem+51 dat de zee tuss*5 ,krakatau en ,zuid-,georgi gemiddeld niet m9d] dan #fcdj met] diep moet zijn4 ,9 v]b& met e5ige we9ige dieptebepal+5 9 die /rek51 door de ,gazelle 9 #ahge v]ri*t1 trekt hij het besluit dat er t5 ,zuid-,zuid-,oo/5 van ,java e5 lang ge/rekt diep bekk5 ligt tuss*5 ,au/rali aan de e5e zijde en de eil&5 ,am/]dam1 ,/4 ,paul en ,k]guel5 aan de &]e4 ,het is zek] niet het m9/ m]kwa>dige gevolg van de uitb>/+1 dat zij ons uitsluitsel heeft gegev5 ov] de diepte van d5 ,indis*5 ,oceaan6 ,,ho(d/uk ,,viii4 ,het gebi$ d] uitgeworp5 /(f54 ,wat is erg]3 modd]-1 as*- ( puim/e5reg58--,gloei5de as*reg5 te ,katimbang4--,puim/e5b]g5 op ,krakatau4--,hoe zijn ,/e]s- en ,calmeij]-eil& ont/aan8--,het vulkanis*e rif1 dat rookwolk5 uit/ootte1 van de ,l\don gezi54--,de hoeveelheid d] uitgeworp5 /(f54--,v]gelijk+ met vroeg]e erupties4--,skapt> ,jkull 7#aghc7 en ,tambora 7#ahae74--;,9 welk opzi*t ,krakatau de me]d]e is4--,de doorgesn$5 piek ,rakata4--,de opp]vlakte van d5 as*reg51 v]gelek5 met ,n$]l& etc4--,nog e5s ,krakatau te 's ,grav5hage4--,e5 vlo$ van #cd ,m4 ,a4,p4 aan de ,noordzee4--#ah kubieke kilomet] /( ov] ,zuid-,holl& uitge/ort4--,dezelfde hoeveelheid ov] ,n$]l& uitgespreid4--,het v]dw55 /uk van ,krakatau v]gelek5 met d5 ,haag en met de ,maliebaan4 ,modd]1 as* en puim/e51--zi$a> het driemans*ap van va/e /(f51 dat de vulkaan van ,krakatau uitbraakte4 ,uit p]soonlijke ond]v9d+ kan ik v]kl>51 dat e5 hagelbui van puim/e5 ( e5 hevige as*reg5 betrekkelijk aang5aam is 9 v]gelijk+ van het afgrijselijke van de modd]d\*es1 die de uitb>/+ van ,krakatau v]gezeld54 ,dit is e*t] alle5 wa> voor zoo v] de as* niet gloei5d is en de puim/e5/ukk5 niet groot] zijn dan ei]54 ,wij zag5 imm]s1 dat de rampzalige bewon]s van ,katimbang de kille modd]reg5 e5e v]adem+ vond51 nadat zij gebomb>de]d w>5 geword5 met puim/e5blokk5 zoo groot als e5 vui/1 en nadat zij vol br&wond5 w>5 door de heete as*4 ,wel mog5 wij dankba> zijn1 dat aan de ,l\don die bezoek+ is bespa>d geblev56 ,het mat]iaal1 dat de b]g uitgeworp5 heeft1 ligt natuurlijk voor het groot/e g$eelte di*t bij d5 vulkaan4 ,zoo vond ,v]beek op het ov]geblev5 /ompje van ,krakatau eruptie-product51 die hij gr( puim/e5mat]iaal noemt4 ,dit mat]iaal 0 w]kelijk ze] gr(1 want de /ukk5 b]eikt5 e5e grootte van e5 kubieke met]1 en van de hoeveelheid kan m5 zi* e5 d5kbeeld mak51 als m5 weet1 dat de dikte d] uitgeworp5 /(f5 op ,krakatau zelf #cj tot #fj met] b$roeg4 ,9 de nabijheid van ,krakatau is de zee tuss*5 ,krakatau en ,sebesie1 die voor de uitb>/+ #cf met] diep 01 geheel opgevuld door e5e groote bank van z&1 as* en puim/e5brokk51 wa>van ,/e]s en ,calmeij]-eil& de bov5 zee uit/ek5de punt5 zijn4 ,hoe die eil&5 ont/aan zijn is niet met zek]heid te zegg54 ,m5 z\ zi* kunn5 voor/ell51 dat e5 g$eelte van d5 vulkaan 9 de lu*t ges*ot5 is1 en hi] ne]gevall54 ,pr(essor ,judd1 de geoloog van de ,engels*e ,krakatau-commissie1 noemt dit ze] onwa>s*ijnlijk4 ,hij gelo(t1 dat er zi* 9 de ,noordelijke flank van het eil& ,krakatau twee ( me] zoog5aamde p>asitis*e vulkaankegels gevormd hebb51 en dat die 9 afmet+5 zijn toeg5om51 tot zij bov5 de zee uit/ak54 ,hij b]oept zi* da>bij op hetge5 wij van de ,l\don gezi5 hebb51 to5 wij na de uitb>/+ langs ,krakatau vo]54 ,wij me5d5 imm]s te zi51 dat zi* tuss*5 ,krakatau en ,sebesie e5 rif gevormd _h1 en dat v]s*ill5de krat]s op dat rif kolomm5 van rook opwa>ts zond54 ,dit 0 jui/ de plek1 die m5 lat] ,/e]s- en ,calmeij] eil& noemde4 ,de vulkanis*e w]k+1 die op de ,l\don w]d wa>g5om5 op di5 plek buit5 ,krakatau geleg51 is /]k 9 twijfel getrokk52 de he] ,emile ,metzg] te ,/uttg>t noemde de bes*rijv+1 die ik van de vulkanis*e w]k+ gaf1#a uit d5 a>d d] zaak onjui/4 ,neemt m5 de v]kl>+ van ,pr(4 ,judd van het ont/aan d] eil&5 aan1 dan is er zek] niets vreemds 91 dat op die plek rookkolomm5 op/eg54 ,als m5 e*t] va/h\dt aan het d5kbeeld1 dat de beide eil&5 ,/e]s-en ,calmeij] door d5 vulkaan ,rakata zelf zijn uitgespuwd1 dan is de door ons wa>g5om5 vulkanis*e w]k+1 na het ont/aan van die eil&51 op e5v\dige wijze te v]kl>54 ,de vulkaan heeft dan e5ige kilomet]s va/e /( op dezelfde plaats 9 ze] kort5 tijd uitgebraakt1 b9n5 de groote /ukk51 die zij uitwi]p1 0 zek] /oom beslot54 ,9 elk geval kunn5 ze] go$1 nadat die eil&5 9 zee g$epone]d zijn geword51 uit die mat]ial5 zoog5aamde secundaire eruptiekegels ont/aan zijn1 die rookkolomm5 uitzond51 zooals m5 dat zoo m5igmaal op lava/room5 ziet4 ,het zij mij v]gund t5 slotte op te m]k51 dat het niet aangaat onze wa>nem+ als onjui/ te v]w]p51 omdat zij niet /rookt met de !orie4 ,ik b5 gelukkig niet de e5ige1 die op de ,l\don rookkolomm5 heb zi5 op/ijg5 op ,/e]s- en ,calmeij]-eil&4 ,kapite9 ,l9deman v]meldt hetzelfde feit 9 zijn rapport aan de ,/oomva>tmaats*appij4 ,9 de v]ond]/ell+1 dat er n]g5s opheff+5 van d5 zeebodem ont/aan zijn1 is de v]m9d]+ van diepte en het ont/aan d] eil&5 ,/e]s en ,calmeij] alle5 te wijt5 aan eruptie-product54 ,uit de hydrographis*e opname van ,/raat ,so5da na de uitb>/+1 uit de opgemet5 v]spreid+ d] puim/e5 en as*lag5 op de eil&51 is dan te b]ek55 hoeveel mat]iaal er uitgeworp5 is 9 de onmiddellijke nabijheid van d5 vulkaan1 wa> het grove puim/e5mat]iaal ne]gevall5 is4 ,ongelukkig mi/ m5 e5e jui/e k5nis van d5 vorm en de plaats d] eil&5 vr de uitb>/+ en ook 0 de k5nis d] diepte van ,/raat ,so5da vr de uitb>/+ vrij onvoll$ig4 ,dit maakt1 dat de b]ek5+ d] uitgeworp5 /(f5 sle*ts bij b5ad]+ jui/ is4 ,volg5s de b]ek5+ van d5 he] ,v]beek ligt e5e hoeveelheid van #ab kubieke kilomet] va/e /(f5 b9n5 e5 cirkel1 die met e5 /raal van #ae kilomet] om ,krakatau is getrokk54 ,da> buit5 z\ volg5s dezelfde b]ek5+ nog #h kubieke kilomet] ligg51 zoodat de totale hoeveelheid uitgeworp5 /(f5 #ah kubieke kilomet] z\ b$rag51 dat is a*tti5 duiz5d millio5 kubieke met]4 ,het is mogelijk1 dat de hoeveelheid uitgeworp5 /(f5 veel groot] is dan deze b]ek5+ aangeeft4 ,de bek5de wet5s*appelijke nauwgeze!id van d5 he] ,v]beek is ons da>5teg5 borg dat zij zek] niet kle9] is4 ,we hebb5 dus alle re*t om te zegg53 de uitb>/+ van ,krakatau heeft m9/5s #ah kubieke kilomet] va/e /( v]plaat/1 ( wel e5 gewi*t van #cf billio5 kilogramm54 ,op het e]/e oog5blik komt ons die hoeveelheid z groot voor1 dat wij z\d5 geloov51 dat ook met het oog op de quantiteit1 die uitgebraakt is1 de uitb>/+ van ,krakatau1 ha> gelijke niet heeft ond] de bek5de erupties4 ,to* zijn er 9 de laat/e hond]d j>5 m9/5s twee uitb>/+5 gewee/1 wa>bij die hoeveelheid v] is ov]tr(f54 ,de uitb>/+ van ,skapt> ,jkull op ,i,jsland 9 #agac1 v]plaat/e e5e hoeveelheid van niet m9d] dan #fjj kubieke kilomet] va/e /(f51 dat wil zegg5 e5e massa ev5 groot als zesmaal de ,mont-,blanc4 ,9 de #ai;de eeuw kunn5 wij wijz5 op de groote uitb>/+ van d5 ,tambora op het eil& ,soembawa 9 #ahae4 ,volg5s e5e b]ek5+ van ,junghuhn w]d to5 #cjj kubieke kilomet] uitgeworp52 dit is wel is wa> sle*ts de helft van de ges*atte hoeveelheid1 die de ,i,jslandsche vulkaan uitbraakte1 ma> het is to* nog de inh\d van drie b]greuz5 van het kalib] van d5 ,mont-,blanc4 ,de he] ,v]beek1 die de b]ek5+ nog e5s v]ri*tte1 vond e*t] #aej kubieke kilomet]4 ,dit kan zek] nog wel te hoog zijn1 ma> er blijkt to* uit1 dat ook bij die uitb>/+ de hoeveelheid uitgeworp5 /( veel groot] 0 dan bij ,krakatau4 ,9 onze kolonin is de uitb>/+ van d5 ,tambora zek] de mee/ groots*e die wij k5n54 ,de dui/]nis duurde to5 op ,mado]a1 #eaj kilomet] van d5 vulkaan1 nog drie volle dag52 zij /rekte zi* uit tot ,solo en ,djokja4 ,e5 reg5 van gloei5de /e55 doodde de bewon]s van ,soembawa1 #abjjj 9 getal2 op het eil& ,lombok1 dat &]halve graad ( #afj kilomet] van d5 ,tambora ligt1 kwam5 #ddjjj m5s*5 om4 ,de geheele ,indis*e ,ar*ipel s*udde op zijne grondve/52 ,borneo1 ,celebes1 de ,molukk51 ,sumatra tot ,b5koel5 toe1 ,java1 de kle9e ,so5da-eil&5 tot ,nieuw ,gu9ea toe1 trild5 door a>dbev+54 ,te ,ambo9a s*eurde de a>de vane54 ,e5 w]velw9d hief boom51 huiz51 m5s*5 en vee op1 en de$ ze als /roohalm5 9 d5 dampkr+ ronddraai54 ,na vi] j>5 0 de geheele /reek nog e5 tooneel van woe/e e5zaamheid1 en m5 zag to5 nog op het eil& ,bima wrakk5 van s*ep5 zitt51 die er door e5 vlo$1 die #d met] bov5 d5 hoog/5 zee/& g]ez5 01 w>5 ne]gezet4 ,bij de uitb>/+ van ,krakatau ont/ond ook e5e di*te as*wolk1 die de zon v]dui/]de4 ,de dui/]nis duurde e*t]1 zooals wij zag51 m9d] dan n etmaal1 t]wijl het gebi$ van de dui/]nis zi* 9 ho(dzaak bepaalde tot de ku/5 van ,/raat ,so5da4 ,da>buit5 /rekte zij zi* niet v] uit en duurde sle*ts e5 pa> uur4 ,9 n opzi*t sle*ts heeft de uitb>/+ van ,krakatau ha> gelijke niet3 nimm] 0 de m5s*heid getuige van explosies zoo hevig1 als die van #bg ,augu/us te #aj uur4 ,de oorzaak van het geweldige k>akt]1 dat de uitb>/+ to5 aannam1 ligt 9 de ligg+ van d5 vulkaan op e5 kle9 eil&1 en de gemakkelijkheid1 wa>m$e groote hoeveelh$5 zeewat] hun weg vond5 na> d5 vulkanis*5 ha>d4 ,/aan wij nog e5 oog5blik /il bij de in/ort+ van het eil&4 ,de s*oon/e plaat 9 ,v]beek's ,krakatau-album is ongetwijfeld het aanzi*t van de v]tikaal doormidd5 gesn$5 piek ,rakata4 ,is het niet voor e5 geoloog om te wat]t&51 als de natuur plotsel+ e5e ideale1 v]tikale doorsn$e van e5 vulkaan te aans*\w5 geeft8 ,de b\w van d5 vulkaan blijkt uit die doorsn$e ev5 duidelijk1 als de con/ructie van e5 b\ww]k uit de doorsn$51 die bij ge5e b\wkundige teek5+ ontbrek54 ,en als m5 d5kt1 dat wa> nu de blauwe zee me] dan #cjj ,m4 diep is1 e5s de &]e helft van d5 b]g en het ov]ige ,krakatau 01 zoodat op de plaats wa> nu de s*ep5 v>51 e5e v]diep+ van #aajj met] is ont/aan1 dan wordt m5 ov]weldigd door e5 gevoel van innig5 e]bi$ en bewond]+ voor zulke natuurv]s*ijnsel5 als de uitb>/+ van ,krakatau6 ,weg5s de onvoldo5de v]li*t+ mislukte de voorg5om5 photographie van d5 /eil5 w& van piek ,rakata1 tijd5s de opname van de v]woe/e /rek5 9 ,octob] #ahhc4 ,lat] e*t]1 9 #ahhf1 slaagde de he] ,v]beek er 9 e5e uit/ek5d geslaagde photographis*e opname van de piek te v]krijg54 ,op deze photographie is ook de krat] duidelijk te zi54 ,t]wijl 9 #ahhc de w& e5e hoogte _h van #hcb met]1 0 t5 gevolge van het af/ort5 van los mat]iaal de hoogte 9 #ahhf ze/i5 met] v]m9d]d4 ,de opp]vlakte van het gebi$ van d5 as*reg5 wordt door d5 he] ,v]beek ges*at op #hbg4jjj vi]kante kilomet]1 dat is #bc maal de opp]vlakte van ,n$]l&1 ( de uitge/rek!id van ,n$]l&1 ,belgi1 ,duits*l& en ,d5em>k5 te zam54 ,bij het besprek5 van de s*em]+sv]s*ijnsel5 9 ho(d/uk ,x zull5 wij zi51 dat het gebi$1 wa> as* gevall5 is1 wa>s*ijnlijk nog veel groot] is4 ,wanne] m5 v]neemt1 dat de b]g #ah ,k4,m#c4 uitgeworp5 heeft1 dat de zee #cd met] rees1 en dat van ,krakatau #bc ,k4,m#b4 weggezonk5 is1 dan vrees ik1 dat die getall5 als zoodanig1 droog en dor als ze zijn1 niet veel indruk zull5 mak54 ,ev5als wij g$aan hebb5 met het gebi$ van het geluid en dat van d5 as*reg51 kunn5 wij e*t] ook deze cijf]s ov]br5g5 op me] bek5d t]re94 ,wij v]plaats5 dus w$] 9 onze g$a*t5 ,krakatau na> 's ,grav5hage1 en wij begev5 ons na> het /r& d] ,noordzee4 ,plotsel+ rij/ de vlo$ zes en d]tig met] bov5 ,am/]dams* peil1 t5gevolge van de uitb>/+1 die 9 d5 ,haag plaats v9dt4 ,door niets ge/uit v]zwelg5 de wat]5 het groot/e g$eelte van ,n$]l&1 ,noord- en ,zuid-,holl&1 ,utre*t1 ,gron+51 ,friesl& en ,zeel& word5 geheel ov]/roomd2 op de mee/e plaats5 is de zee ti5tall5 van met]s diep1 zoodat er van de inwon]s di] prov9cin wa>s*ijnlijk ge5 m5s* me] 9 lev5 is4 ,e5 enkel hoog du9 langs het ,noordzee/r& v]heft nog zijn kru9 bov5 de golv51 als het t5 m9/e niet weggeslag5 is door de vlo$golf1 wat 9 de hoog/e mate wa>s*ijnlijk is4 ,9 de ov]ige prov9cin van ,n$]l& is de s*ade alles behalve g]+4 ,het vi] vijfde g$eelte van ,noord-,brabant is ond]g$ompeld1 tegelijk met de helft van ,ov]ijsel en e5 groot g$eelte van ,geld]l&4 ,het is zek] kort] om te zegg5 dat geheel ,n$]l& ov]/roomd is1 behalve drievi]de van ,dr5te1 half ,ov]ijsel1 e5 vijfde van ,noord-,brabant1 de ,veluwe1 het deel van ,geld]l& oo/wa>ts van ,nijmeg51 en geheel ,limburg4 ,na d5 vlo$ 9 ,/raat ,so5da liep het wat] onmiddellijk w$] na> zee t]ug4 ,9 ,n$]l& is de ramp van me] +rijp5d5 a>d4 ,de zee/& daalt ze] snel4 ,de bov5laag van het wat] /ort zi* met e5e snelheid van e5ige ti5tall5 met]s 9 de seconde1 als e5 wat]val bruis5d1 na> zee en vo]t alles m$e1 wat hoog uit/ak bov5 het l&s*ap4 ,ma> ,n$]l& blijft diep ond]g$ompeld ond] de b>54 ,het wat] v]laat het pold]l& niet me]1 het b$ekt onze vru*tb>e prov9cin voor go$4 ,de ze$ijk51 du95 en b&ijk5 langs de rivi]51 di55 nu als wat]ke]+ 9 teg5ge/eld5 z9 als vroeg]2 zij v]h9d]5 het wat] na> zee te /room54 ,ma> da> v]geet ik1 dat het na> zee t]ugke]5de wat] geheel ,n$]l& kaal ges*or5 heeft1 zooals de ku/5 van ,/raat ,so5da4 ,er zijn dus ge5 dijk5 ( du95 me]1 en het wat] kan wel degelijk dal5 tot op het niveau d] zee4 ,het pold]l& blijft e*t] to* ond] wat]4 ,n$]l& is we] zee geword5 en het is niet wa>s*ijnlijk1 dat de ,limburg]s en ,dr5t5a>s1 die met de helft d] ,ov]ijsela>s en ,geld]s*5 de ov]geblev5 bevolk+ 9 ,n$]l& uitmak51 kapitaal en mo$ g5oeg hebb5 om het ooit we] uit het wat] op te pikk54 ,m5 h]9n]e zi* sle*ts1 dat e5e soortgelijke ond]nem+ op veel kle9] s*aal1 de droogmak+ d] ,zuid]zee1 de h>tew5s* van alle +5ieurs1 niet tot /& kon kom51 to5 ,n$]l& nog 9 zijn geheel be/ond4 ,to5 gold het sle*ts de drooglegg+ van ne kle9e prov9cie1 t]wijl na de uitb>/+ van d5 ,haag-,krakatau bijna geheel ,n$]l& 9 hetzelfde geval v]ke]t1 en er niet veel ,n$]l&]s ov] zijn4 ,gelukkig behoeft e5e eruptie niet altijd gepa>d te gaan met e5 vlo$ van #cd met]4 ,het is dus mogelijk1 dat ,n$]l& voor ov]/room+ is bewa>d geblev54 ,de vulkaan 9 d5 ,haag heeft e*t] ev5als ,krakatau1 #ah kubieke kilomet] va/e /( uitgeworp54 ,wanne] die hoeveelheid alle5 gevall5 is 9 de prov9cie ,zuid-,holl&1 die e5e opp]vlakte bezit van #cjjj vi]kante kilomet]1 dan is geheel ,zuid-,holl& b$olv5 ond] e5e laag1 die #f met] dik is1 dat is jui/ de dikte van de laag uitw]psel51 die ,pompeji 9 '#gi voor ,*ri/us b$olv5 heeft4 ,is e*t] die hoeveelheid ov] geheel ,n$]l& v]spreid1 dat #cb1fjj vi]kante kilomet] groot is1 dan is ons geheele vad]l& b$ekt met e5e vulkanis*e laag van ,o1#ee met]4 ,van het eil& ,krakatau v]dwe5 e5e opp]vlakte van #bc vi]kante kilomet] 9 de golv5 van ,/raat ,so5da4 ,de opp]vlakte van d5 ,haag is #dfj hect>e2 dus is #bc vi]kante kilomet] e5e opp]vlakte van ongeve] vijfmaal de opp]vlakte d] /ad4 ,de +5ieur van d5 wat]/aat ,h4,g4 ,beij]man1 aan wi5 ik deze cijf]s v]s*uldigd b51 gaf mij nog e5 punt van v]gelijk+ aan de h&1 dat ik niet kan nalat5 m$e te deel54 ,het ,haags*e ,malieveld--zoo populair 9 ,n$]l& door het li$ we zijn gegaan enz4--is lang #eej met] en bre$ #bjj met]1 dat is #i hect>e opp]vlakte4 ,het 9 zee weggezonk5 /uk l&1 #bc vi]kante kilomet] opp]vlakte1 heeft dus e5e uitge/rek!id van niet m9d] dan #bee maal de opp]vlakte van de ,maliebaan4 ,de ramp51 die de uitb>/+ van ,krakatau 9 w]kelijkheid heeft aang]i*t1 zijn veel m9d] erg dan m5 uit deze v]gelijk+ met ,n$]l& z\ afleid54 ,dit ligt aan v]s*ill5de toevallige om/&igh$54 ,voore]/ is het groot/e g$eelte van de uitgeworp5 /(f5 ne]gevall5 9 zee1 wa> zij one9dig m9d] s*ade hebb5 aang]i*t dan het geval z\ gewee/ zijn1 als zij geheel en al op het l& w>5 uitge/ort4 ,v]volg5s zag5 wij1 dat de hooge vlo$ nag5oeg geheel ,n$]l& z\ te gronde g]i*t hebb54 ,w>e ,sumatra ( ,java 9 ,/raat ,so5da e5 vlak l& gewee/1 dan z\ de ramp groote ov]e5kom/ hebb5 gehad met onze gef+e]de ov]/room+ 9 ,n$]l&4 ,de afmet+5 van de ov]/room+ 9 ,/raat ,so5da zijn gelukkig veel g]+]1 omdat het geb]gte tot di*t bij zee doorloopt4 ,w>e dit niet het geval1 dan z\ m5 de sla*t(f]s bij hond]dduiz5d5 geteld hebb51 zooals nu bij ti5duiz5d54 ,,ho(d/uk ,,ix4 ,gelijktijdige vulkanis*e gebeurt5iss5 op a>de4 ,de ,m]api op ,sumatra en de ,m]api op ,java4--,go5o5g ,api op ,sangi4--,zeebev+ 9 de ,molukk54--,a>ds*uiv+ op ,kle9-,b&a4--,a>dbev+ 9 ,au/rali4--,het vulkanisme 9 ,alaska4--,ont/aan van twee nieuwe eil&54--,uitb>/+5 op ,bogosl(f en ,augu/94--,a>dbev+5 9 ,azi en ,afrika4--,vulkanis*e w]k+ bij ,krakatau's teg5voet]s4--,de ,kaaimaneil&54--,/4 ,dom+o4--,de golfbeweg+ te ,colon4--,de groote a>dbev+ op het eil& ,is*ia1 #bh ,juli #ahhc4--;,&]e a>dbev+5 9 ,europa4 ,to5 de w]eld zi* e5maal ov]tuigd _h1 dat de uitb>/+ van ,krakatau de mee/ hevige 01 die ooit gewee/ is1 0 het v]leidelijk om alle vulkanis*e gebeurt5iss51 die 9 het ja> #ahhc op de a>de plaats grep51 aan ne oorzaak toe te s*rijv54 ,wij zull5 e]/ nagaan1 aan de h& van d5 he] ,v]beek1 welke vulkanis*e v]s*ijnsel5 er 9 ,indi tijd5s die veel bewog5 dag5 van #ahhc zijn opgem]kt4 ,d5 #ac;d5 ,april #ahhc begon de ,lamongan op ,java as* uit te w]p54 ,d5 #bj/5 ,mei begon de e]/e uitb>/+ van ,krakatau4 ,d5 #e;d5 ,juni begon de ,m]api op ,sumatra as* uit te w]p54 ,d5 #be/5 ,juli ont/ond 9 d5 oud5 krat] van d5 ,m]api op ,java e5 vulkanis*e kegel1 die1 9 d5 loop van #ahhc1 tot #acb met] hoogte aangroeide4 ,9 d5 na*t van #be op #bf ,augu/us _h e5e belangrijke uitb>/+ plaats van d5 ,go5o5g ,api ( ,vuurb]g op het eil& ,sangi 9 de resid5tie ,m5ado geleg51 gepa>d met d(fe rommel+54 ,mag ik ev5 9 h]9n]+ br5g51 dat de groote uitb>/+ op ,krakatau d5 #bf/5 ,augu/us e5 aanvang nam8 ,tegelijk]tijd met ,krakatau begon de ,m]api op ,sumatra d5 #bg/5 ,augu/us as* uit te w]p54 ,9 d5 geheel5 ,moluks*5 ar*ipel w]d5 d5 #bf/5 en #bg/5 ,augu/us zeebev+5 wa>g5om52 het gebi$ van deze zeebev+ /rekte zi* uit van d5 ,talaut-ar*ipel als het ,noordelijk/e punt tot ,timor1 als het ,zuidelijk/e1 en 9 de ri*t+ ,we/-,oo/ van ,saley] tot ,b&a en ,c]am2 de he] ,v]beek v]mo$t1 dat hi] e5e ond]zees*e eruptie 9 de ,b&azee heeft plaats gegrep54 ,te ,ambo9a en op ,c]am gevoelde m5 d5 #bg/5 ,augu/us e5e a>dbev+4 ,op het eil& ,kle9-,b&a v]dwe5 d5zelfd5 dag e5 /uk grond1 dat me] dan e5 b\w ( #gajj ,m#b4 groot 0 en e5ige met]s bov5 zee uit/ak1 geleg5 aan d5 voet van d5 b]g ,go5o5g ,api1 e5 naamg5oot van d5 b]g op het eil& ,sangi4 ,v]lat5 wij nu ,n$]l&s* ,indi1 dan is het opvall5d1 dat 9 het ,oo/5 van ,au/rali dadelijk na de uitb>/+ van ,krakatau op tal van plaats5 a>dbev+5 zijn wa>g5om54 ,de a>dbev+5 begonn5 d5 #bh/5 ,augu/us op ,tasmania 7van ,diem5sl&7 en d5 #bi/5 ,augu/us te ,brisbane1 ,rockhampton en ,glad/one 9 ,que5sl&1 te ,kiana 9 ,nieuw-,zuid-,wales en te ,patea op ,nieuw-,zeel&4 ,op al deze plaats5 w]d5 tev5s zeebev+5 ( abnormale vlo$golv5 wa>g5om51 die onmogelijk aan de ,krakataugolv5 zijn toe te s*rijv54 ,de he] ,v]beek trekt uit deze a>dbev+5 het besluit1 dat de vulkanis*e ha>d b5$5 ,krakatau op de e5e ( &]e wijze sam5hangt met het ond]a>ds*e ,au/rali4 ,de v]m9d]+ 9 spann+ 9 d5 e]/5 na de ontzett5de eruptie z\ dan aanleid+ gegev5 hebb5 tot de ,au/ralis*e a>dbev+54 ,nog zijn wij niet t5 e9de1 als wij de vulkanis*e gebeurt5iss5 op onze a>de will5 opnoem54 ,ze] m]kwa>dig is hetge5 er gebeurde 9 ,alaska1 nabij de ,b]+/raat geleg54 ,da> 0 9 #agie het eil& ,bogosl(f uit zee v]rez51 tuss*5 de ,aleutis*e eil&54 ,dit eil& begon 9 ,juli #ahhc te w]k52 9 ,septemb] ontdekte m5 op e5s1 dat er nabij dit hond]dj>ige eil& e5 nieuw eil& 0 ont/aan1 dat zi* 9 d5 vorm van e5 kegel ongeve] #bjj met] hoog v]hief4 ,ma> nog &]e wond]5 gebeurd5 9 dat afgeleg5 hoekje d] a>de4 ,de b]g ,augu/9 ( ,*]nab\ra begon 9 ,augu/us te w]k54 ,d5 #f;d5 ,octob] tr( di5 b]g hetzelfde lot als de piek ,rakata4 ,hij spleet 9 tween van top tot basis1 en de e5e helft v]dwe5 tot op het niveau d] zee4 ,golv5 #aj met] hoog kwam5 weldra te ,port-,graham aanzett54 ,ook ontdekte m5 t5 ,noordwe/5 van d5 b]g ,augu/9 e5 nieuw eil&1 dat #bj ,m4 hoog 04 ,op het va/el& van ,azi w]d5 9 #ahhc e5ige a>dbev+5 wa>g5om54 ,aan het me] ,baikal 9 ,sib]i w]d5 9 ,septemb] en ,octob] #i a>dbev+5 opgeteek5d2 9 ,octob] w]d5 9 ,kle9-,azi hevige a>ds*okk5 gevoeld1 wa>door veel huiz5 in/ortt5 en #abjj p]son5 omkwam54 ,9 ,afrika hadd5 9 ,augu/us op de geheele ,g\dku/ a>dbev+5 plaats4 ,m5 is er niet 9 geslaagd om deze vulkanis*e gebeurt5iss5 en a>dbev+5 ook ma> 9 de v]/e v]te 9 v]b& te br5g5 met ,krakatau4 ,wat moet m5 er e*t] van d5k51 als m5 v]neemt1 dat tegelijk]tijd met de uitb>/+ van ,krakatau aan de ov]zijde d] a>de1 9 de buurt van de teg5voet]s van ,krakatau1 belangrijke vulkanis*e /or+5 plaats grep58 ,die teg5voet]s van ,krakatau bev9d5 zi* 9 ,middel-,am]ika en wel 9 ,columbia4 ,middel-,am]ika is ze] vulkanis* en uitb>/+5 zijn da> ze] gewoon4 ,het is dus1 volg5s mijne me5+1 me] dan wa>s*ijnlijk1 dat er niets ge5 v]b& be/aat tuss*5 beide gebeurt5iss51 hoewel ik moet toegev51 dat het sam5treff5 van twee analoge gebeurt5iss5 op a>de1 op punt5 die elka>s antipod5 zijn1 tot nad5k5 /emt6 ,de vulkanis*e b]i*t5 ov] ,krakatau's teg5voet]s zijn e5igsz9s v]w>d4 ,zek] is het1 dat de vulkaan ,ometepec1 geleg5 op e5 eil&je 9 het me] van ,nic>agua1 d5 #ai;d5 ,juni is begonn5 te w]k52 er ont/ond e5 nieuwe krat]1 en er vloeide lava uit1 die 9 ,augu/us nog w>m 04 ,v]d] heeft de ,cotopaxi1 e5 vulkaan 9 ,ecuador1 9 het laat/ van ,augu/us e5e korte do* hevige uitb>/+ gehad1 v]gezeld door e5e a>dbev+4 ,9 ,columbia1 de eig5lijke teg5voet] van ,krakatau1 zijn d5 #bg/5 ,augu/us ond]a>ds*e geluid5 wa>g5om5 als zw>e gewe]s*ot54 ,hevige a>dbev+5 en geluid5 w]d5 bijna onafgebrok5 gehoord te ,boliv>1 ,antioguia1 ,cauca en ,panama1 van #bg ,augu/us tot #a ,septemb]4 ,langs de geheele ku/ van ,v5ezuela1 ,columbia1 ,panama en ,co/a-,rica w]d5 a>dbev+5 gevoeld4 ,9 ,noord-,columbia z\d5 zi* zelfs v]s*eid5e kle9e vulkaantjes hebb5 gevormd1 die as*1 slik en gas uitwi]p54 ,zooals m5 ziet1 is de lij/ d] vulkanis*e gebeurt5iss5 9 ,am]ika vrij lang4 ,ma> zij is nog niet compleet4 ,d5 #i;d5 ,ma>t #ahhe w]d 9 de ,acadmie des ,sci5ces te ,p>ijs door d5 he] ,torel e5e m$$eel+ g$aan afkom/ig van d5 he] ,edmond ,r\let uit ,honduras4 ,deze m$$eel+ 0 van d5 volg5d5 inh\d3 ,t5 ,zuid5 van ,cuba op #hj ,w4,l4 van ,gre5wi* en #bj ,n4,b41 zijn drie kle9e eil&51 die d5 naam drag5 van de ,kaaimaneil&5 7,groot- en ,kle9 ,kaaiman en ,kaaiman-,brac7 en die bewoond word5 door s*ildpadviss*]s4 ,volg5s kapite9 ,rob]t ,woodville1 w]d5 de bewon]s van het eil&je ,kaaiman-,brac d5 #bf/5 ,augu/us v]ra/ door geluid5 ev5als het roll5 van d5 dond]2 de hemel 0 e*t] held] en hun e]/e d5kbeeld 01 dat e5 ,spaans*e kruis] e5 zeegeve*t lev]de teg5 e5 ,cubaans*5 flibu/i]4 ,to5 zij niets zag5 9 het ,zuid51 spo$d5 zij zi* na> het ,noord5 van het eil&1 ma>1 wa> zij ook d5 horizon ond]vraagd51 n]g5s zag5 zij rook ( e5 s*ip4 ,de kanonnade g+ e*t] voort en zoo w]d5 zij ov]tuigd1 dat het ond]a>ds*e geluid5 w>54 ,zij v]wa*tt5 niets &]s dan dat het eil& z\ wegz9k51 ( 9 e5 vulkaan v]&]51 langzam]h& e*t] hield5 de s*ot5 op1 en da>door b$a>de hun s*rik4 ,dit buit5gewone natuurv]s*ijnsel 0 natuurlijk het ond]w]p van m5ig gesprek2 m5 0 no* het feit no* d5 datum v]get51 to5 de dagblad5 de e]/e tijd+5 bra*t5 ov] de ramp van ,krakatau4 ,to5 m5 nu bov5di5 tot de ov]tuig+ kwam1 dat de ,kaaimaneil&5 en ,java nag5oeg teg5voet]s zijn1 0 er ge5 e9de aan het op/ell5 van hypo!s54 ,9 ,frankrijk w]d door sommig5 onmiddellijk aang5om51 dat wij hi] te do5 hebb5 met het geluid van de uitb>/+ van ,krakatau4 ,zoo v]meldt ,camille ,flamm>ion de geluid5 op de ,kaaimaneil&5 ond] het ops*rift3 de ramp 7cataclysme--zegt ,c4,f47 van ,krakatau v]nom5 door de teg5voet]s4 ,de ,engels*e ,krakatau-commissie da>5teg5 v9dt het b]i*t zoo onbepaald1 dat zij het geheel buit5 bes*\w+ laat4 ,volg5s mijn oordeel ligt het voor de h& om1 9 plaats van ,krakatau1 e5e di*tbij zijnde oorzaak van de geluid5 aan te nem54 ,m5 heeft die oorzak5 ma> voor het kiez51 als m5 ziet hoe v]baz5d veel vulkanis*e v]s*ijnsel5 9 die dag5 9 ,am]ika plaats grep56 ,intuss*5 mag ik hi] niet v]zwijg51 dat volg5s e5e m$$eel+ 9 de ,p>ijs*e ,academie van ,wet5s*app5 van #ah ,mei #ahhe1 door d5 he] ,a4 ,licuas1 d5 #bh/5 ,augu/us #ahhc1 op het eil& ,/4 ,dom+o1 g$ur5de e5 uur lang1 s*ot5 zijn gehoord1 v]m5gd met geknett]1 ze] veel gelijk5de op het geluid van e5 v]wijd]d5 veldslag4 ,deze geluid5 zijn gehoord langs de ku/ ov] e5e l5gte van #bjj mijl5 en hebb5 de bevolk+ van het eil& 9 ops*udd+ gebra*t4 ,wanne] m5 w]kelijk aanneemt1 dat er v]b& is tuss*5 de uitb>/+5 bij de teg5voet]s en ,krakatau1 en bov5di5 gelo(t1 dat de geluid5 te ,/4 ,dom+o en de ,kaaimaneil&5 niets &]s zijn gewee/ dan de s*ot5 van ,krakatau1 op de e5 ( &]e geheimz9nige wijze ov]gebra*t--dan heeft m5 e5 vru*tba> veld van bespiegel+6 ,welke !orie zal tra*t5 d]gelijke raadsel5 te v]kl>58 ,to5 9 ho(d/uk ,,vii de golfbeweg+ t] sprake kwam1 is m$eg$eeld1 dat de /or+5 te ,colon niet op rek5+ kunn5 ge/eld word5 van de ,krakatau-golf4 ,door d5 he] ,f4 de ,lesseps1 d5 directeur van de ,compagnie du canal int]ocanique1 de ?ans helaas bezwek5 maats*appij voor het ,panama-kanaal1 w]d 9 de ,frans*e ,academie van ,wet5s*app5 e5e uitvo]ige m$$eel+ g$aan1 na> aanleid+ van de /or+5 opgeteek5d door de zelfregi/re]5de peils*aal te ,colon1 die hij toes*reef aan de ,krakatau-golf4 ,bij zijne /udie van de golfbeweg+ kwam de he] ,v]beek tot het besluit1 dat wij hi] niet te do5 hebb5 met de ,krakatau-golf4 ,kapite9 ,:>ton1 de rapporteur ov] de golfbeweg+ d] ,engels*e commissie1 w]kt deze quae/ie nad] uit4 ,de ,krakatau-golf gebruikte #aca_/b uur om zi* voort te plant5 van ,krakatau tot de ,tafelbaai 7de ,kaap de ,go$e ,hoop74 ,w>e de /or+ te ,colon van ,krakatau afkom/ig1 dan is zij 9 #ah uur van ,krakatau na> ,colon g]eisd4 ,hi]uit volgt dan1 dat zij d5 af/& van ,tafelbaai tot ,colon 9 #da_/b uur z\ hebb5 afgelegd4 ,dit is e*t] /ellig onmogelijk1 da> de snelheid van voortplant+ n]g5s de helft van deze wa>de b$raagt4 ,ook de /or+ te ,colon moet dus toeges*rev5 word5 aan e5e oorzaak 9 ,am]ika zelf geleg54 ,tot nu toe bes*\wd5 wij het vulkanisme d] a>de 9 #ahhc 9 alle w]elddeel51 behalve 9 ,europa4 ,ook 9 ,europa 0 de a>dkor/ bijzond] woelig4 ,er zijn ge5 vulkanis*e uitb>/+5 gewee/1 ma> we9ig j>5 teld5 zvele en z /]ke a>dbev+54 ,e5 ma& to* vr de uitb>/+ van ,krakatau1 d5 #bh/5 ,juli #ahhc1 w]d het s*oone eil& ,is*ia1 9 de baai van ,napels v]woe/ door e5e a>dbev+1 die #bddc m5s*5 doodde4 ,9 ,indi bra*t1 zooals gewoonlijk1 de telegraaf de tijd+ van deze ramp zond] bijzond]h$5 ov]4 ,nauwelijks hadd5 de mailb]i*t5 d] ,europees*e c\rant5 ons e5ige wek5 lat] de treff5de tijd+5 uit ,is*ia ov]gebra*t1 to5 de ,krakatau-uitb>/+ plaats greep4 ,m]kwa>dig is het1 dat onze g$a*t5 nu we] van ,/raat ,so5da na> de baai van ,napels t]ugdwal51 wa> wij1 uit ,holl& na> ,indi ga&e1 bij het aans*\w5 van d5 ,vesuvius onze e]/e vulkanis*e indrukk5 opd$56 ,de /ad ,casamicciola op de ,noordku/ van ,is*ia is geheel en al v]woe/4 ,k]k51 bad9ri*t+51 s*\wburg1 hotels1 huiz51 alles is +e/ort en de ongelukkig51 die zi* 9 die geb\w5 bevond51 zijn ond] de pu9hoop5 begrav54 ,het plaatsje ,=io is ev5zoo +e/ort1 de /$5 ,is*ia en ,porto d',is*ia hebb5 veel gel$54 ,lacco ,am5o is geheel v]woe/4 ,ook het eil& ,procida door/ond e5e a>dbev+4 ,ik hoop niet1 dat de lez] geheel v]/ompt is door al die afgrijslijkh$5 van de uitb>/+ van ,krakatau3 ik voor mij heb niet zond] a&o5+ de bes*rijv+ kunn5 lez51 die ,camille ,flamm>ion van de ramp van ,is*ia gaf4 ,e5 zijn] correspond5t5 s*reef hem het volg5de3 ,ik heb geve*t5 bijgewoond1 ik heb slagveld5 bezo*t1 ik heb de kret5 van /]v5d5 en gewond5 gehoord1 ik heb d5 br& van ,p>ijs gezi5 g$ur5de de ,commune4 ,ik gelo(de de afs*uwelijk/e tooneel5 te hebb5 bijgewoond1 die de m5s*heid kon aanbi$54 ,ik _h mij b$rog51 dat alles 0 niets 9 v]gelijk+ met het s*\wspel1 dat wij voor oog5 hadd54 ,re*ts van ons1 ond] vijg5boom51 ligg5 twee oud5 van dag51 man en vr\w1 te /]v51 omr+d door hunne k9d]5 en kle9k9d]54 ,midd5 op de /raat aans*\w ik e5 tooneel1 dat ik nooit zal v]get54 ,hi] ligt e5 grijsa>d1 geleund teg5 e5 /uk muur1 met v]brijzeld5 s*$el1 met kor/5 blo$ b$ekt1 wa>op zi* zw]m5 van vlieg5 ne]gezet hebb54 ,re*ts ligg5 drie /]v5d5 9 het /(2 hunne oog51 re$s bijna door d5 dood v]dui/]d1 zijn gew5d na> het midd5 van de /raat1 wa> e5 prie/] /aat1 e5 oud man1 die bloot%o(ds de geb$5 d] /]v5d5 opzegt1 en de laat/e absolutie geeft4 ,padre mio1 zeide met zwakke /em de grijsa>d met d5 gebrok5 s*$el1 ,vi confesso tutti i miei peccati 7ik bie*t al mijne zond574 ,ga 9 vr$e1 mijn vri5d1 dat ,god u v]geve4 ,en hij legt hem de beide h&5 op het ho(d4 ,wij hoor5 a*t] ons la*53 twee vr\w5 zijn krankz9nig geword5 van s*rik4 ,ond] e5 hoop /e55 bespeurt m5 e5 ha>vle*t en m5 me5t e5 zu*t te hoor54 ,onmiddelijk beg9t m5 de /e55 weg te ruim5 en langzam]h& ontbloot m5 e5e arme vr\w1 geheel en al begrav5 ond] de pu9hoop51 ma> die nog ademhaalde na zev5ti5 ur54 ,m5 legt ha> op e5e tafel4 ,zij op5t de oog51 die met blo$ beloop5 zijn2 de oogl$5 zijn pa>s*1 arm5 en voet5 zijn v]plett]d4 ,/raat ,so5da en de baai van ,napels w$ijv]5 met elka> 9 s*oonheid4 ,ook 9 v]s*rikk+5 /rev5 zij elka> na> de kroon4 ,is niet e5e a>dbev+ nog vreeselijk] dan e5e vulkanis*e uitb>/+8 ,de a>dbev+ van ,is*ia is wl de erg/e s*ok gewee/1 9 ,europa gevoeld1 e*t] 0 zij niet de e5ige4 ,9 ,octob] van #ahhc zijn a>dbev+5 wa>g5om5 9 ,moravi1 ,/i]m>k5 en ,croati1 en op het eil& ,*ios2 e5ige dag5 lat] 9 ,&alusi4 ,9 ,decemb] w]d5 a*t]e5volg5s a>ds*okk5 wa>g5om5 9 ,itali1 ,zwits]l&1 ,portugal1 ,kra9 en ,frankrijk4 ,hi]m$e e9dig5 wij het ov]zi*t van de vulkanis*e gebeurt5iss51 tijdg5oot5 van de uitb>/+ van ,krakatau4 ,zeld5 is er e5 ja> gewee/1 dat de a>dkor/ z onru/ig 04 ,niem& kan ook ma> e5e giss+ wag5 ov] het v]hoogde vulkanisme d] a>de1 dat wij 9 #ahhc beleefd54 ,zulke d+5 ligg5 ov] de gr5z5 van ons wet54 ,,ho(d/uk ,x4 ,de optis*e v]s*ijnsel5 9 d5 dampkr+ van #ahhc-ahhf4 ,i4 ,de v]spreid+ van de blauwe zon en d] gekleurde li*ts*ijnsels 9 de s*em]+ ov] de opp]vlakte d] a>de 9 #ahhc4--,reiz5 van de blauwe zon ov] de w]eld4--,tot het e9de van #ahhc word5 die v]s*ijnsel5 ov] de geheele a>de wa>g5om54--,zij word5 aan de rookwolk van ,krakatau toeges*rev54--,qui n\s dlivr]a de ,krakatau8--,het rapport d] ,royal ,society4--,de rapporteurs4--,het is onbewez5 dat de fijne /(jes 9 de atmosfe] uit ,krakatau afkom/ig zijn4--,bes*rijv+ d] s*em]+54--,de corona ( r+ om zon en maan4 ,,ii4 ,kan de uitb>/+ van ,krakatau de oorzaak zijn d] abnormale optis*e v]s*ijnsel5 van #ahhc tot #ahhf8--;,hoeveel /( heeft ,krakatau uitgeworp58--,de droge mi/ 9 #aghc4--;,e5e b]ek5+4--,d5kbeeld5 van ,e4 ,d\glas ,ar*ibald4--,speelt de wat]damp e5 rol bij de s*em]+sv]s*ijnsel58--,is de electriciteit 9 het spel8--,r$5e]+ van ,w4 ,crookes4--,!oretis*e bes*\w+54--,de proev5 van ,pr(4 ,kiessl+4--,het gebi$ van d5 as*reg5 volg5s de ,royal ,society en volg5s ,v]beek4--,afmet+5 van de /(wolk van ,krakatau4--,h>e hoogte4--,e5e onjui/heid 9 het rapport d] ,r4,s4--,de me?ode d] antec$5t51 toegepa/ op vulkanis*e uitb>/+5 en optis*e v]s*ijnsel54--,de uitb>/+5 van #aghc 9 ,japan en op ,i,jsland4--,nog e5s de droge mi/ van #aghc4--;,bes*rijv+ van ,pr(4 ,brugmans te ,franek]4--,de eruptie van d5 ,tambora op ,soembawa 9 #ahae4--,roode s*ijnsels 9 ,engel& 7#ahae74--;,eruptie van d5 ,etna 9 #ahhf4--,optis*e v]s*ijnsel5 9 d5 dampkr+ van ,itali 9 #ahhf4--,wa>s*ijnlijkheid1 dat ,krakatau de oorzaak is van de optis*e v]s*ijnsel5 van #ahhc tot #ahhf4 ,i4 ,roode en gele wolk51 zooals niem& ze ooit gezi5 _h1 e5 kop]kleurig ( blo$rood uitspansel1 e5e gro5e ( blauwe zon--zi$a> de vreemde v]s*ijnsel5 9 d5 dampkr+1 die de uitb>/+ van ,krakatau v]gezeld51 vr de diepe dui/]nis van #bg ,augu/us #ahhc inviel1 en1 nadat zij 0 opgekla>d1 9 de ku/l&5 van ,/raat ,so5da4 ,te ,telok ,betong bijvoorbeeld w]d op di5 onheilspell5d5 dag1 des morg5s te #aj ure1 e5 hevige slag gehoord1 als van e5 kanons*ot4 ,de zon 0 onzi*tba>1 de hemel kop]kleurig4 ,plotsel+ s*e5 de hemel 9 vlam te /aan1 rakett5 doorkliefd5 de lu*t4 ,to5 viel de dui/]nis 91 die zi* uit/rekte ov] het ,zuid5 van ,sumatra en het ,we/5 van ,java4 ,te ,palembang hoorde m5 telk5s knall5 als kanons*ot54 ,kopjes1 glaz51 lamp51 alles 0 9 beweg+1 en m5 gevoelde tuss*5beid5 e5 s*ok ev5als +eslag5 bliksem4 ,plotsel+ zag m5 9 het ,z4,o4 aan d5 hemel e5 waai] ( pauwe/a>t1 van zilv]witte kleur1 teg5 e5 loodgrauwe lu*t4 ,dit v]s*ijnsel duurde e5 kw>ti]2 to5 het v]dwe51 begon de zw>e as*reg51 die de lu*t v]dui/]de4 ,te ,s]ang w]d5 flikk]5de li*tkogels gezi5 9 vorm en li*tglans ond]s*eid5 van bliksem/ral54 ,te ,tj&jo] spreekt m5 van e5 zw>5 mi/ ( dikk5 nevel2 te ,tang]ang neemt m5 wa> dat de lu*t b5auwd en met zwaveldamp5 v]vuld is2 op ,java's ,e]/e punt word5 roode en gele wolk5 bij zonsopgang wa>g5om54 ,te ,batavia komt de zon gro5 uit de dui/]nis te voors*ijn4 ,door geheel ,indi zag de hemel er d5 #bf/5 en #bg/5 ,augu/us vreemd uit4 ,wel is wa> 0 het gebi$ d] dui/]nis niet z uitge/rekt1 ma> de vreemde kleurs*ift+ 9 d5 dampkr+ w]d ov]al wa>g5om54 ,ook op het eil& ,ceylon w]d e5 droge mi/ en e5 gro5e zon wa>g5om54 ,da>bij bleef het niet4 ,re$s d5 #bg/5 ,augu/us v]spreidde zi* die geheimz9nige li*tv]s*ijnsel51 want op de ,sey*ell5-eil&51 te ,diego ,g>cia en te ,rodriguez1 bleef het uitspansel na zonsond]gang nog ruim e5 uur 9 e5 rood5 glans gehuld4 ,d5 #bh/5 ,augu/us w]d1 behalve op g5oemde plaats51 ook te ,mauritius e5e abnormale kleur+ na zonsond]gang ontdekt1 t]wijl de zon blo$rood 0 opgegaan4 ,te ,natal w]d d5 #bh/5 ,augu/us e5 s*itt]5de zonsond]gang wa>g5om54 ,d5 #bi/5 ,augu/us w]d de zon 9 d5 ,indis*5 ,oceaan nag5oeg v]dui/]d door e5 gele mi/4 ,d5 #cj/5 ,augu/us heeft het v]s*ijnsel re$s de ,we/ku/ van ,afrika b]eikt4 ,op het eil& ,/4 ,hel5a word5 de inwon]s v]s*rikt door e5 rood li*t 9 het ,zuid-,oo/51 en 9 het ,zuid-,we/5 ev5als e5 vuur4 ,d5 #a/5 ,septemb] wordt e5e blauwe zon wa>g5om5 ov] d5 ,atlantis*5 ,oceaan1 tuss*5 de ke]kr+54 ,bijzond] s*oone zonsond]gang5 word5 wa>g5om5 te ,guayaquil en ,santiago 7,*ili74 ,op #b ,septemb] is er e5e blauwe zon 9 dat g$eelte van ,zuid-,am]ika1 dat zi* uit/rekt van ,panama tot ,p>am>ibo1 en van ,p]u na> de ,antill54 ,9 d5 ,indis*5 ,oceaan tot #cf ,z4,b4 wordt pra*tige roode kleur+ wa>g5om5 en 9 d5 ,atlantis*5 ,oceaan is e5e blauwe zon en e5 grauw uitspansel1 en twee dag5 lat] e5e witte zon en e5 uitspansel1 dat 9 vuur s*e5 te /aan4 ,d5 #d;d5 ,septemb] v]s*ijn5 de roode zonsond]gang5 ,zuidelijk]3 zij b]eik5 de ,kaap en v]spreid5 zi* 9 de ,/ille ,zuidzee4 ,d5 #g;d5 ,septemb] v]s*ijnt de roode zonsond]gang te ,new-,york1 ,virg9ia en op v]s*ill5de &]e plaats5 d] ,v]e5igde ,/at54 ,de blauwe zon e*t] zet h>e reis voort na> het ,we/5 van d5 ,atlantis*5 ,oceaan en v]volg5s na> de ,groote ,/ille ,zuidzee4 ,zij heeft d5 #i;d5 ,septemb] de reis om de w]eld volbra*t1 van ,oo/ na> ,we/1 zi* tegelijk]tijd ,noordelijk en ,zuidelijk uitbreid5de4 ,van d5 #i;d5 tot d5 #ab;d5 ,septemb] w]d de blauwe zon w$]om te ,ceylon en e5 groot deel van ,engels* ,indi wa>g5om54--,de reis om de a>de 0 afgelegd 9 #ac dag54 ,de blauwe zon _h zi* e*t] alle5 v]toond tuss*5 de ke]kr+54 ,da>buit51 op hoog]e bre$te1 w>5 hi] en da> op sommige dag5 s*oone zonsop- en ond]gang5 wa>g5om54 ,tuss*5 d5 #i;d5 en d5 #bb/5 ,septemb] w]d e5 twe$e omgang van de a>de geh\d54 ,ma> ditmaal wordt de blauwe zon 9 het ,zuidelijk halfrond ook buit5 d5 ke]kr+ wa>g5om54 ,de roode s*em]+ breidt zi* intuss*5 ev5e5s z /]k na> het ,zuid5 uit1 dat nag5oeg het geheele va/el& d] a>de1 dat ,zuidelijk] ligt dan de ke]kr+ 9 het ,noordelijk halfrond1 door die bijzond]e optis*e v]s*ijnsel5 wordt bezo*t4 ,w$]om _h de reis om de a>de #ac dag5 g$uurd4 ,tot nu toe hadd5 zi* die dampkr+sv]s*ijnsel5 sle*ts sporadis* v]toond 9 het ,noordelijk halfrond buit5 d5 ,ke]kr+4 ,zij breidd5 zi* nu langzam]heid uit ov] het ,noordelijk g$eelte d] ,/ille ,zuidzee4 ,d5 #aj;d5 ,octob] zijn de s*oone zonsond]gang5 re$s wa>g5om5 te ,%anghai op #ca ,n4,b4 9 de ,*9ees*e ,zee1 de ,can>is*e eil&5 en ,florida4 ,9 het ,zuid5 s*itt]5 zij o4a4 9 de ,transvaal1 ,nieuw ,zeel&1 ,au/rali en ,zuid-,am]ika4 ,d5 #ad;d5 ,octob] zijn zij nog ,noordelijk] gekom54 ,m5 bewond]t ze re$s 9 ,cali=ni1 de ,v]e5igde ,/at51 te ,lissabon en te ,nice4 ,zij nad]5 nu ,midd5- en ,noord-,europa4 ,e]/ w]d5 zij er sle*ts sporadis* wa>g5om54 ,/e$s m5igvuldig] word5 de b]i*t5 van s*oone zonsond]gang54 ,9 de laat/e dag5 van ,novemb] #ahhc s*itt]5 zij 9 ongek5de pra*t aan d5 hemel4 ,zij word5 wa>g5om5 ov] geheel ,n$]l&1 ,engel&1 ,frankrijk1 ,duits*l&1 ,d5em>k5 en ,itali4 ,zij gaan /e$s ,noordelijk] en b]eik5 op d5zelfd5 dag ,*ri/iania en ,upsala1 ,a!ne en ,malta4 ,intuss*5 spo$de het ja> #ahhc t5 e9de4 ,het _h veel le$ gebra*t op a>de1 ma> dat le$ 0 gel$5 en v]get54 ,de ku/l&5 van ,/raat ,so5da w>5 w$] bewoond zooals vroeg]4 ,de tropis*e natuur met h>e one9dige vru*tba>heid _h de zege behaald ov] de alles v]woe/5de vulkanis*e kra*t54 ,we] dekte e5 gro5 tapijt de hell+5 d] b]g52 de laat/e spor5 van as* en modd] w>5 v]dw552 de uitb>/+ van ,krakatau begon 9 het v]geetboek te g]ak54444 ,intuss*5 hadd5 de s*oone roode zonsond]gang5 zi* v]toond ov] de geheele opp]vlakte d] a>de4 ,to5 het ja> #ahhc t5 e9de 01 kon m5 niet me] sprek5 van e5e beweg+ van het v]s*ijnsel3 het 0 ov]al4 ,ond] alle hemel/rek51 9 alle klimat5 w]d het aans*\wd4 ,wat z\ wel de oorzaak zijn van die m]kwa>dige optis*e v]s*ijnsel581 vroeg m5 zi* af ov] de geheele a>de4 ,en het antwoord op die vraag w]d e]/ s*oorvoet5d gegev5 op twijfel5de wijze4 ,ma> to5 natuurkundig5 van zoovele v]s*ill5de natin1 die all5 het v]s*ijnsel bewond]d hadd51 tot hetzelfde besluit kwam51 w]d het luide uitgesprok5 ov] de geheele a>de3 de oorzaak van alles is de rookwolk van ,krakatau6 ,de fijne /(deeltjes1 door de uitb>/+ van #bf en #bg ,augu/us uit d5 vulkaan 9 de lu*t ges*ot51 z\d5 zi* met e5e groote snelheid na> het ,we/5 hebb5 voortbewog5 rondom de w]eld4 ,zij z\d5 oorspronkelijk 9 het gebi$ d] trop5 v]toefd hebb52 langzam]h& e*t] z\d5 zij zi* ,noord- en ,zuidwa>ts uitgebreid hebb51 zoodat zij op 't laat/ van #ahhc v]deeld w>5 ov] de atmosfe] d] geheele a>de4 ,die /(deeltjes1 de rook-/room ( /(-/room van ,krakatau1 z\d5 voldo5de zijn om alle bijzond]e optis*e v]s*ijnsel5 op a>de te v]kl>56 ,9 #ahhd en #ahhe v]m9d]d5 de optis*e v]s*ijnsel5 langzam]h& 9 glans en hevigheid1 ma> het duurde tot #ahhf voor zij geheel v]dw55 w>54 ,to* w>5 vel5 ov]tuigd1 dat er nog /e$s ,krakatau-/( 9 de atmosfe] 04 ,als bewijs hi]van moge het volg5de di554 ,9 het we]b]i*t van het ,met]eologis* ,in/ituut te ,utre*t ov] ,janu>i #ahhi lez5 wij de v]zu*t+3 ,qui n\s dlivr]a de ,krakatau8 ,bij g]+e w9d/]kte en groote betrekkelijke vo*tigheid kwam er namelijk nog al e5s mi/ voor g$ur5de ,janu>i #ahhi4 ,9 ,engel& me5d5 sommig51 dat de mi/ nog aan ov]geblev5 /( van ,krakatau 0 toe te s*rijv51 en als antwoord da>op is de v]zu*t+ van het ,met]eologis* ,in/ituut ze] begrijpelijk4 ,m5 z\ to* op go$e grond5 hebb5 kunn5 v]wa*t51 dat na het /&a>dw]k van d5 mijn-+5ieur ,v]beek1 hetge5 9 #ahhe 9 het ,n$]l&s* en 9 #ahhf 9 het ,frans* geheel v]s*55 01 de uitb>/+ van ,krakatau z\ hebb5 opgeh\d5 e5 actueel ond]w]p te zijn4 ,dat w]k to* 0 zoo bov5 l( v]hev5 en 0 s*ijnba> zoo voll$ig1 dat het kon bes*\wd word5 als het laat/e woord van de wet5s*ap omtr5t e5e gebeurt5is1 die wel ze] m]kwa>dig 01 do* wa>van m5 to* langzam]h& g5oeg krijgt4 ,de ,engels*e ,royal ,society _h 9 #ahhd e5e ,krakatau-commissie b5oemd4 ,ha> rapport v]s*e5 e]/ 9 #ahhh4 ,zij 0 dus 9 de geleg5heid het w]k van ,v]beek te raadpleg54 ,wat het geologis* g$eelte betreft is de arbeid d] ,royal ,society niet me] dan e5 uitgebreid ref]aat van di5s w]k4 ,de bes*rijv+ d] uitb>/+ en h>e oorzak5 neemt e*t] 9 dit rapport sle*ts het kle9/e g$eelte 94 ,het twe$e g$eelte1 me] dan #cjj bladzijd5 9 kw>to1 wordt +5om5 door e5e bes*\w+ ov] de ongewone optis*e v]s*ijnsel5 9 d5 dampkr+1 wa>g5om5 van #ahhc-ahhf4 ,de commissie uit de ,royal ,society heeft zi* voor de sam5/ell+ van dit ho(d/uk de m$ew]k+ v]zek]d van de l$5 d] ,royal ,met]eological ,society3 ,hon4 ,f4,a4 ,rollo en ,e4 ,d\glas ,ar*ibald4 ,dit ond]w]p neemt uit d5 a>d d] zaak bij d5 he] ,v]beek e5 bes*eid5 plaats 94 ,to5 zijn w]k w]d sam5ge/eld1 _h m5 nog ge5 ov]zi*t van deze optis*e v]s*ijnsel51 da> zij e]/ 9 het ja> #ahhf geheel v]dw551 t]wijl hun e]/e optr$5 date]t van de uitb>/+ van ,krakatau4 ,de ,engels*e commissie komt bov5di5 tot e5 geheel &] resultaat dan de he] ,v]beek4 ,voor ha> zijn alle optis*e v]s*ijnsel51 die de bewon]s d] a>de van #ahhc-ahhf hebb5 v]baasd1 directe gevolg5 van de uitb>/+4 ,het is de fijne /( ( as*1 die door d5 vulkaan 9 #ahhc is uitgeworp51 die nog tot 9 het ja> #ahhf belangrijke optis*e v]s*ijnsel5 9 d5 dampkr+ te voors*ijn roept4 ,s*em]+-v]s*ijnsel51 kr+ om zon en maan1 zw>e droge mi/1 gekleurde zon en maan1 zij hebb5 voor de commissie d] ,royal ,society sle*ts ne oorzaak3 het ,krakatau-/(4 ,voor d5 he] ,v]beek is het to* onmogelijk1 dat het ,krakatau-/( alle5 de oorzaak z\ zijn van alle li*tv]s*ijnsel54 ,volg5s zijne b]ek5+ is er bij de uitb>/+ m9d] dan n kubieke kilomet] fijne as* uitgeworp54 ,deze hoeveelheid1 ov] de geheele a>de uitgespreid1 geeft e5 laagje van #j1jjb m4,m4 dikte1 hetge5 zoo uit]/ we9ig is1 dat de he] ,v]beek niet kan aannem51 dat de as* nog zulk e5 belangrijke rol 9 de atmosfe] z\ kunn5 spel54 ,wel z\ er v]b& zijn tuss*5 het e]/e optr$5 dez] v]s*ijnsel5 en de uitb>/+4 ,ma> het z\ niet de as* zijn1 ma> wel de uitge/oot5 wat]damp1 die de ho(drol hi]bij speelde4 ,die wat]damp z\ 9 de hooge lu*tlag5 kunn5 cond5se]5 en bevriez52 de ijskri/all5 z\d5 de oorzaak d] fraaie zonsond]gang5 zijn gewee/4 ,de 9 de lu*t zwev5de as*deeltjes z\d5 alle5 dit v]s*ijnsel v]/]k51 en zij z\d5 c5tra van v]di*t+ voor de wat]damp zijn4 ,avondrood en roode s*ijnsels z\d5 dus dezelfde oorzaak hebb52 de int5siteit van de s*ijnsels z\ alle5 het gevolg gewee/ zijn van de groote hoeveelheid wat]damp1 tijd5s de uitb>/+ uitge/oot54 ,deze hoeveelheid ontsnapt aan alle b]ek5+ ( s*att+4 ,wat v]d] de gekleurde zon en maan betreft1 zoo w]d5 ze bij hun e]/e optr$5 ook door ,v]beek aan de as*wolk ( /(wolk van ,krakatau toeges*rev54 ,het is e5 feit1 dat de atmosfe] g$ur5de d5 tijd1 dat de abnormale v]s*ijnsel5 9 d5 dampkr+ zijn wa>g5om51 0 bezwang]d met fijne va/e deeltjes4 ,ma> da>m$e is nog niet bewez51 dat deze deeltjes uit ,krakatau hunn5 oorsprong hebb54 ,het s*eikundig en microscopis* ond]zoek van s$im5t5 9 sneeuw en reg5 heeft 9 dat opzi*t1 volg5s d5 he] ,v]beek1 ge5 positief resultaat opgelev]d4 ,het is belangrijk om op te m]k51 dat ,pr(essor ,judd 9 het ho(d/uk van het rapport ov] de vulkanis*e v]s*ijnsel5 tot hetzelfde besluit komt4 ,de aanwezigheid van ,krakatau-/( 9 de atmosfe] is dus nimm] bewez54 ,ma> dit 0 te v]wa*t54 ,het mee/ k>akt]i/ieke van de ,krakatau-as*1 de rhombis*e pyroxe51 die bov5di5 e5 be/&deel is van vele lavasoort51 heeft e5 groot soortelijk gewi*t1 en is we9ig bros4 ,zij kan dus niet ze] fijn v]deeld zijn gewee/ en is spo$ig gevall54 ,m5 moet zi* voor/ell51 dat de dampkr+sv]s*ijnsel5 zijn v]oorzaakt door e5e laag microscopis* fijn v]deelde /(1 want alle5 e5e laag van ze] kle9e /(deeltjes z\ 9 /aat zijn om op het witte li*t e5e zoo veelzijdige w]k+ uit te oef552 bov5di5 kunn5 alle5 v]baz5d kle9e deeltjes lang 9 de atmosfe] gesusp5de]d blijv54 ,9 gewone om/&igh$5 zwev5 9 de atmosfe] e5e groote hoeveelheid m9]ale deeltjes4 ,kom5 er nu kle9e deeltjes van v]re1 dan zijn deze altijd 9 de m9d]heid teg5ov] de deeltjes van local5 oorsprong1 die e5e v]plett]5de me]d]heid blijv5 uitmak54 ,de deeltjes1 die van v]re kom51 omr+d als ze zijn door de locale deeltjes1 zijn moeilijk van h5 te ond]k5n54 ,het is e5 hopeloos w]k te tra*t5 de h]kom/ van zulke microscopis* kle9e ga/5 va/ te /ell54 ,de ,krakatau-/(1 die li*t g5oeg 0 om lang 9 de atmosfe] g$rag5 te word51 be/ond uit veldspaa?1 die li*t en splijtba> is1 en uit glas van e5e buit5gewoon li*te en broze ho$anigheid4 ,deze deeltjes nam5 op hunne lu*tva>t de locale deeltjes1 die altijd 9 de lu*t zwev51 m$e1 t]wijl zij voor e5 deel zelf re$s ontle$ w>5 bij het uittr$5 uit d5 krat] door de zur51 die met d5 wat]damp gem5gd w>54 ,het is dus ge5 wond]1 dat die deeltjes zi* aan alle naspor+ hebb5 onttrokk54 ,kan m5 dus al niet op grond van microscopis* en *emis* ond]zoek besluit5 tot het v]b& van de optis*e v]s*ijnsel5 en de ,krakatau-/(1 zoo is het to* ze] wa>s*ijnlijk1 dat dit v]b& be/aat4 ,bes*\w5 wij e]/ de s*em]+sv]s*ijnsel54 ,het e]/e optr$5 d] m]kwa>dige s*em]+5 ges*i$t plotsel+ 9 d5 ,indis*5 ,oceaan nabij ,krakatau1 de tijd valt sam5 met de uitb>/+ op #bf en #bg ,augu/us #ahhc4 ,het mat]iaal1 dat deze li*teffect5 v]oorzaakte1 b]eikte to5 e5e maximum hoogte4 ,wij volg5 de gekleurde s*em]+5 9 hunne snelle va>t om de a>de langs e5 gordel1 die zi*1 ev5wijdig met d5 equator1 e5ige grad5 ,noordelijk en ,zuidelijk van ,krakatau uit/rekt1 t]wijl ze zi* langzam]h& na> ,noord en ,zuid v] buit5 de trop5 uitbreid54 ,het rapport d] ,royal ,society geeft hi] e5 uitgebreide v]zamel+ van feit52 niet m9d] dan #hjj data ov] het e]/e optr$5 d] optis*e v]s*ijnsel5 word5 m$eg$eeld4 ,het is moeilijk zond] afbeeld+ e5e bes*rijv+ te gev5 van deze s*em]+54 ,ik v]wijs da>om belang/ell5d5 na> het rapport d] ,royal ,society4 ,als titelplaat v9dt m5 da> e5e uit/ek5d geslaagde *romoli?ographis*e reproductie van zes crayons*ets51 g5om5 na zonsond]gang aan d5 oev] d] ,!ems te ,*elsea1 d5 #bc ,novemb] #ahhc4 ,bet] dan de mee/ g$etaille]de bes*rijv+1 geeft e5e bes*\w+ van die s*ets5 ons e5 duidelijk beeld van de s*em]+sv]s*ijnsel54 ,de s*em]+ duurde die dag5 veel lang] dan &]s4 ,nadat namelijk de gewone s*em]+ 0 afgeloop51 w]d het nog niet donk]4 ,er ont/ond dan als het w>e e5e twe$e s*em]+4 ,9 deze ond]s*eidde m5 e5e primaire kleur+1 ont/a&e door de directe brek+ d] zonne/ral51 die door de e5e ( &]e laag he5g+51 en e5e secundaire kleur+1 die de e]/e opvolgde4 ,deze laat/e wordt toeges*rev5 aan de t]ugkaats+ van het primaire li*t door dezelfde laag6 ,deze primaire en secundaire v]li*t+ komt ook voor bij de gewone s*em]+4 ,ma> da>bij is de secundaire s*em]+ wit1 en zij wordt sle*ts ond] bijzond] gun/ige om/&igh$5 wa>g5om51 ( wel als de wa>nem] zi* op groote hoogte bev9dt4 ,bij de s*itt]5de s*ijnsels1 die1 9 #ahhc en de volg5de j>51 na de gewone s*em]+ bij zonsond]gang w]d5 wa>g5om51 0 de secundaire s*em]+ gekleurd en ov]al zi*tba>4 ,m5 b]ek5de de hoogte van de laag1 die deze optis*e v]s*ijnsel5 teweegbra*t1 uit d5 duur en de afmet+5 d] s*ijnsels4 ,de he] ,e4 ,d\glas ,ar*ibald komt tot het resultaat1 dat de bov5zijde d] reflecte]5de lu*tlaag zi* 9 ,augu/us #ahhc niet m9d] dan #cf ,k4,m4 bov5 de a>de bevond1 t]wijl de ond]kant nog #ca ,k4,m4 hoog 04 ,m5 h]haalde deze b]ek5+5 ov] de volg5de ma&54 ,de reflecte]5de lu*tlaag daalde langzam]h&4 ,9 ,janu>i #ahhd /rekte zij zi* uit van #ai tot #ag ,k4,m4 bov5 de a>de4 ,langzam]h& zull5 intuss*5 de groot]e en zwa>d]e deeltjes1 door de w]k+ d] zwa>tekra*t1 na> b5$5 vall54 ,het t]ugkaats5d v]mog51 dat vooral door de groot]e deeltjes wordt uitgeoef5d1 zal dus all5gs afnem54 ,v&a>1 dat de duur en de held]heid van het secundaire li*ts*ijnsel langzam]h& v]m9d]t4 ,9 ,april #ahhd b]eikte het secundaire li*t e5 m9imum4 ,de zwa>d]e deeltjes w>5 to5 re$s op a>de gevall54 ,te gelijk w]d e5 maximum wa>g5om5 van e5 &] optis* v]s*ijnsel3 de gekleurde r+ ( corona om zon en maan4 ,m5 z\ dit kunn5 v]kl>5 door aan te nem51 dat het groot/e g$eelte van de fijn/e /(1 op ongeve] dezelfde hoogte als vroeg]1 nog 9 de atmosfe] aanwezig 02 da> zij me] homoge5 z\ zijn geword5 dan vroeg] door het uitvall5 d] zwa>d]e deeltjes1 z\ zij nu e5e maximum-diffractie kunn5 uitoef554 ,9 ,april #ahhd b]eikt5 de s*em]+ss*ijnsels e5 m9imum4 ,9 de laat/e ma&5 van #ahhd en #ahhe ontwikkeld5 zij w$] e5 deel van hunn5 vroeg]5 lui/]1 hoewel er to* e5e blijv5de dal+ 9 tijd en int5siteit is wa> te nem54 ,deze kle9e opflikk]+ z\ toe te s*rijv5 zijn aan dezelfde met]eologis*e invlo$51 die mak51 dat ook de gewone s*em]+ 9 de laat/e ma&5 des ja>s die 9 alle &]e ma&5 ov]treft4 ,9 #ahhf wordt de s*em]+ w$] geheel normaal4 ,de /(1 die 9 vorige j>5 9 de atmosfe] aanwezig 01 is geheel v]dw554 ,de &]e optis*e v]s*ijnsel53 de blo$roode1 blauwe1 gro5e en loodkleurige zon en maan1 en de droge mi/1 kwam5 het /]k/ 9 #ahhc tijd5s de uitb>/+ voor1 t]wijl zij langzam]h& v]m9d]d54 ,deze v]s*ijnsel5 moet5 9 alle geval word5 toeges*rev5 aan va/e deeltjes 9 de atmosfe]1 en ook de he] ,v]beek s*reef ze bij hun e]/e optr$5 toe aan /(1 afkom/ig van de uitb>/+4 ,ik wil e*t] hi] de a&a*t ho(dzakelijk ve/ig5 op de s*em]+sv]s*ijnsel54 ,voor wij p>tij kiez5 voor de slotsom d] commissie teg5 d5 he] ,v]beek1 voor wij al de optis*e v]s*ijnsel5 g$ur5de twee en e5 half ja> mog5 toes*rijv5 aan ,krakatau-/(1 di5t ond] &]5 e]/ te word5 aangetoond3 #a dat de hoeveelheid en de hoogte van de uitgeworp5 /( voldo5de 01 en dat die /( #b #c ja> noodig heeft gehad om op de a>de te vall54 #b4 dat ge5e &]e v]ond]/ell+ omtr5t d5 oorsprong d] v]s*ijnsel5 wa>s*ijnlijk is4 ,da> nu de argum5t5 d] ,royal ,society1 t] v]d$ig+ van deze /ell+5 geopp]d1 geheel afwijk5 van de bes*\w+5 van d5 he] ,v]beek1 zal e5e nad]e toeli*t+ zek] van belang zijn4 ,ik waag het hi]aan het twe$e g$eelte van dit ho(d/uk te wijd51 al vrees ik dan ook dat sommige lez]s zull5 in/emm5 met de kla*t1 welke op bladzijde #adc uitgesprok5 is1 en dat zij1 met het ,met]eologis* ,in/ituut1 zull5 uitroep53 ,v]los ons van ,krakatau6 ,,ho(d/uk ,x4 ,i,ide g$eelte4 ,kan de uitb>/+ van ,krakatau de oorzaak zijn d] abnormale optis*e v]s*ijnsel5 van #ahhc tot #ahhf8 ,hoeveel fijne /( heeft de vulkaan van ,krakatau 9 de atmosfe] gebra*t8 ,zooals wij zag51 wordt die hoeveelheid door d5 he] ,v]beek ges*at op e5 kubiek5 kilomet]1 hetge51 ov] de geheele a>de v]deeld e5 laagje z\ vorm5 van #j1jjb m4,m41 ov] e5 halfrond v]deeld van #j1jjd m4,m4 dikte1 ov] de gematigde en heete lu*t/reek van #j1jjf m4,m4 en alle5 ov] de gematigde lu*t/reek van #j1ja m4,m4 ,opp]vlakkig bes*\wd is deze hoeveelheid ze] we9ig4 ,ma> /elt m5 zi* voor1 dat dit laagje microscopis* fijn v]deeld is1 dan kan het to* ind]daad belangrijke optis*e v]s*ijnsel5 te weeg br5g54 ,tyndall en ,h]s*el b]ek55 bijvoorbeeld de /(1 die de /a>t van e5 komeet bevat1 die #fj millio5 kilomet] lang is en #cj duiz5d kilomet] middellijn heeft4 ,wanne] m5 die /( v]zamelde1 z\ zij nauwelijks e5e wag5lad+ uitmak54 ,de /(1 die de blauwe kleur van de onbewolkte lu*t v]oorzaakt1 z\ welli*t nog m9d] volume beslaan4 ,de he] ,rollo ,russell zegt1 dat e5e doorloop5de laag van va/e deeltjes1 die e5e dikte heeft van sle*ts #j1jjjabe m4,m41 re$s voldo5de z\ zijn om belangrijke reflexie-v]s*ijnsel5 te weeg te br5g54 ,de kle9e va/e deeltjes1 v]li*t teg5 e5 donk]5 a*t]grond en wa>g5om5 door niet v]li*te lu*tlag51 kunn5 dan ze] go$ e5e zi*tb>e roode kleur+ gev5 aan het uitspansel1 als de zon re$s v]s*eid5e grad5 b5$5 d5 horizon is4 ,de v]l5g+ van de s*em]+ g$ur5de #ahhc en volg5de j>5 kan dus v]kla>d word5 uit de uitgeworp5 /(f54 ,het is zelfs onwa>s*ijnlijk1 zegt ,russell1 dat de wat]damp hi]bij e5ig5 rol gespeeld heeft4 ,wel blijkt uit de proev5 van ,aitk9#b dat 9 de lu*t alle /(deeltjes c5tra van cond5satie voor wat]damp zijn4 ,ma> de spectraal-analyse heeft ons g$ur5de de wa>g5om5 s*em]+sv]s*ijnsel5 ov] het algeme5 met d5 spectroscoop ge5e v]me]d]+ 9 /]kte aangetoond van de lijn51 die aan wat]damp word5 toeges*rev54 ,hond]d ja> vroeg]1 9 #aghc1 0 geheel ,europa b$ekt met e5 drog5 mi/1 g$ur5de de zom]ma&51 met doorga& droog w$]4 ,de mi/ /rekte zi* uit van zee tot e5e hoogte1 hoog] dan de ,alp54 ,ook deze mi/ ont/ond uit deeltjes1 die aan het microscopis* ond]zoek ontsnapt54 ,hij volgde op e5e groote vulkanis*e eruptie op ,i,jsland4 ,de deeltjes zijn to5 niet hoog g5oeg gewee/ om s*em]+sv]s*ijnsel5 te voors*ijn te roep54 ,de droge mi/ van #aghc heeft &]s groote ov]e5kom/ met di5 van #ahhc4 ,de mi/ van #ahhc e*t]1 die de optis*e v]s*ijnsel5 te weeg heeft gebra*t1 0 z hoog bov5 de a>de1 dat dr we9ig wat]damp kan gewee/ zijn4 ,op die hoogte kunn5 nimm] wolk5 word5 gevormd4 ,d]halve komt ,russell tot het besluit1 dat het droge /( is gewee/1 die de optis*e w]k+ heeft uitgeoef5d4 ,die /( 0 op e5e groote hoogte4 ,zij reflecte]de het li*t van de opga&e en ond]ga&e zon4 ,dit ges*i$de e*t] e]/ ,mr4 ,d\glas ,ar*ibald komt nog e5s t]ug op d5 invlo$ van kle9e /(deeltjes op het li*t4 ,hij wij/ op de ond]zoek+5 van ,f>aday1 die betrekk+ hebb5 op de kleur van g\d en &]e metal54 ,bladg\d kan v]kreg5 word5 tot e5e dikte van m9d] dan e5 hond]dduiz5d/e van e5 millimet]4 ,het reflecte]t dan to* nog gele /ral5 en laat gro5e /ral5 door4 ,zoo kan m5 9 oploss+5 g\d5 deeltjes van ultra-microscopis*e fijnheid v]dunn5 met e5e hoeveelheid wat]1 gelijk aan #gej4jjj maal hun volume1 zond] dat zij hunne kleur+ v]liez51 zond] dat de oploss+ de eig5s*ap v]lie/ blauwe en roode /ral5 door te lat54 ,nu hadd51 wel is wa>1 de deeltjes van ,krakatau1 niet 9 zoo /]ke mate als g\d1 optis*e eig5s*app51 ma>1 wanne] m5 met groote wa>s*ijnlijkheid kan aannem51 dat zij be/ond5 uit dunne plaatjes vulkanis* glas1 dan mag m5 wel v]ond]/ell51 dat zij1 mits fijn v]deeld zijnde1 e5e belangrijke optis*e w]k+ kunn5 v]toon51 al zijn ze ook v]deeld en v]spreid ov] e5e v]ticale laag van belangrijke hoogte4 ,de s*rijv] ligt dit v]d] toe door e5s te v]ond]/ell51 dat wij e5e cirrus-wolk 9 de trop5 bes*\w51 die #dejj met] bov5 ons is en #f met] dikte heeft4 ,volg5s ,pr(essor ,s4,a4 ,hill is de ja>lijks*e gemiddelde spann+ van wat]damp op die hoogte op de hell+5 van d5 ,himalaya gelijk aan #d4e m4,m42 de ja>lijks*e gemiddelde temp]atuur is op diezelfde hoogte #j ,celsius4 ,v]ond]/el1 dat de wat]damp 9 de cirrus-wolk e5e spann+ heeft van #g4e m4,m4 7hetge5 me] is dan het gemiddelde--#d4e m4,m47 ,de dikte van de wat]laag1 die met de wolk ov]e5komt1 z\ dan zijn #j4jde m4,m4 ,pr(ess] ,/okes heeft uit e5e wa>nem+ van e5 gewon5 kr+ 7corona7 om de maan1 d5 diamet] van de wat]dampdeeltjes1 die ha> v]oorzak51 ges*at op #j4jabe m4,m41 9 de v]ond]/ell+1 dat zij e5e bolvormige g$aante hebb54 ,9 dat geval z\ dus 9 elke v]tikale doorsn$e van onze cirrus-wolk gemiddeld #ca_/b dez] deeltjes voorkom54 ,neemt m5 nu de middellijn van de va/e deeltjes1 die de rookwolk van ,krakatau vorm51 aan als te zijn #j1jjae1 7hetge5 is afgeleid uit de middellijn d] corona1 door e5e b]ek5+ 9 het rapport voorkom5de72 v]gelijkt m5 hi]m$e de dikte van het laagje /(1 zooals dit 9 d5 aanvang van dit ho(d/uk uit ,v]beek's s*att+1 dat de totale hoeveelheid /( #a ,k4,m#c4 b$raagt1 is afgeleid1 dan z\1 9 de v]ond]/ell+1 dat de /( gelijkmatig v]deeld 0 ov] de gematigde en heete lu*t/reek1 het laagje /( nog #j4jjf m4,m4 dik zijn4 ,er z\d5 dus 9 elke v]ticale doorsn$e nog #j4jjf_/j4jjae #d deeltjes aanwezig zijn4 ,ma> bij het aannem5 van #j1jjae als middellijn voor n deeltje zijn ze als bolvormig bes*\wd4 ,en1 als nu de /(deeltjes hebb5 be/aan uit v]baz5d dunne puim/e5a*tige plaatjes van glas1 die 9 het algeme5 op hun platt5 kant horizontaal 9 de lu*t zweefd51 dan kunn5 er 9 ne v]tikale lijn vrij wat me] dan vi] gewee/ zijn1 en het optis*e effect kan belangrijk /]k gewee/ zijn4 ,als m5 het niet 9 twijfel trekt1 dat e5e cirrus-wolk van de bes*\wde afmet+5 belangrijke t]ugkaats5de en absorbe]5de eig5s*app5 zal v]toon51 dan is het ook niet onmogelijk dat de /(laag alle51 zoo lang zij ge5 groote v]ticale afmet+5 _h1 de s*em]+sv]s*ijnsel5 heeft v]oorzaakt1 al 0 ze dan ook ov]dag nag5oeg onzi*tba>4 ,hi]bij di5t te word5 opgem]kt1 dat de belangrijk/e optis*e v]s*ijnsel5 tot het e9de van ,sept4 #ahhc voorkwam5 9 e5e smalle /rook1 die zi* van ,krakatau #ae ,n4 en ,z4 uit/rekte4 ,de di*!id van de /( 0 to5 dr zek] veel me]1 dan wij aang5om5 hebb54 ,dat het niet de wat]damp kan zijn1 die hi]bij e5 groote rol speelt1 wordt door ,mr4 ,d\glas ,ar*ibald nog op de volg5de wijze aangetoond4 ,wat]damp ( /oom 0 zek] de groote motor1 die de uitgeworp5 /(f5 uit d5 krat] heeft ges*ot54 ,ma> die /oom b]eikte plotsel+ e5e hoogte van gemiddeld #bj ,k4,m42 de b>omet]/& is da> m9d] dan #j4h m4,m41 hij ontsp&e zi* dus tot #cdjjj maal het volume van het wat]1 wa>uit hij be/ond1 en v]oorzaakte da>door de microscopis*e v]deel+ van de lava4 ,do* door de lag]e temp]atuur1 die op die hoogte he]s*t1 zal die fijn v]deelde /oom onmiddellijk bevriez5 tot ijskri/all51 die we] hetzelfde volume aannem5 als het wat]1 wa>uit de /oom ont/ond4 ,als m5 nu aanneemt1 dat de m$egevo]de puim/e5deeltjes zi* hebb5 v]spreid ov] dezelfde uitgebreidheid als de ontspann5 /oom1 dan zal elk /(deeltje niet veel groot] word5 door die kle9e hoeveelheid ijs1 die er omhe5 zal vriez54 ,zelfs als wij de v]ond]/ell+ mak51 dat de wolk1 die bov5 e5 vulkaan hangt1 be/aat voor #iii_/ajjj uit /oom en voor #a_/ajjj uit va/e /(1 dan z\ m5 nog tot de slotsom kom51 dat als wij die wolk bloot/ell5 aan e5e temp]atuur b5$5 het vriespunt1 het ijs afkom/ig van d5 gecond5se]d5 /oom het volume van de va/e /( nauwelijks z\ v]dubbel54 ,als dus de va/e /( alln niet voldo5de is om de optis*e v]s*ijnsel5 te v]kl>51 dan zal de cond5satie van d5 toetr$5d5 /oom ons niet kunn5 help51 om e5e bet]e v]kl>+ te gev54 ,wat nu de mogelijkheid betreft1 dat de /(deeltjes1 die 9 de hoogte w]d5 geworp51 z\d5 opgetr$5 zijn als c5tra van v]di*t+ van wat]damp1 die op die hoogte re$s aanwezig 01 zoo is er op e5e hoogte van #bj tot #cj ,,km4 bijna ge5 wat]damp1 en er kan ook bijna ge5 wat]damp be/aan4 ,wa> de b>omet]/& op die hoogte m9d] dan #j4h millimet] is1 v9dt m5 uit e5e =mule van ,dr4 ,j4 ,hann1 dat de spankra*t van wat]damp #j1jjcd millimet] b$raagt4 ,en1 dat m5 w]kelijk m9/5s e5e hoogte van #bj1 #cj1 9 d5 beg9ne zelfs van #ej kilomet] voor de hoogte van de rookwolk van ,krakatau moet aannem51 da>ov] is i$]e5 het e5s4 ,dat het ho(dzakelijk de gasvormige product5 van de uitb>/+ w>51 die de optis*e v]s*ijnsel5 te weeg bra*t51 vooral met betrekk+ tot diffractie1 is e5e me5+ uitgesprok5 door ,pr(essor ,kiessl+ te ,hamburg#c4 ,hij grondt zijn oordeel da>op1 dat alle5 gass5 homog5e wolk5 kunn5 vorm52 t]wijl homog5iteit e5e voorwa>de is voor behoorlijke diffractie4 ,ook deze op9ie v9dt ge5 g5ade 9 de oog5 van ,d\glas ,ar*ibald1 da> op de hoogte van #cj ,k4,m4 7( zelfs m9d]7 e5e zoo lage temp]atuur he]s*t1 dat die gass5 7zwavelig zuur ( z\tzuur7 v]di*t zull5 word51 en als ze v]di*t zijn kan m5 er dezelfde r$5e]+ op toepass5 als voor de ijskri/all5 is g$aan4 ,wat v]d] het d5kbeeld aangaat1 dat de /( uit meteoor/( van kosmis*5 oorsprong be/ond--het sam5vall5 van de optis*e v]s*ijnsel5 met ,krakatau en de v]spreid+ er van ov] de a>de maakt deze v]kl>+ ze] onwa>s*ijnlijk4 ,wij /ell5 ons nu nog de vraag3 ( de kle9e /(deeltjes 9 de ze] ijle lu*t op #cj ,k4,m4 ( me] hoogte bov5 de a>de zull5 kunn5 blijv5 zwev51 t]wijl ze z langzaam vall51 dat ze e5 pa> ja> noodig hebb5 om de a>de te b]eik54 ,hi]bij legg5 sommig5 groot5 nadruk op de electris*e w]k+4 ,ev5als bij de electrise]-ma*9e van ,arm/rong kan de uitges*ot5 /( van ,krakatau zijn gelectrise]d4 ,v]ond]/el e5s1 dat die /(deeltjes negatief electris* w]d51 ev5als de a>de1 dan z\1 als de kra*t van opwa>ts*e projectie uit d5 vulkaan 0 uitgeput1 de /(wolk ond]worp5 zijn aan #c kra*t53 #a de zwa>tekra*t1 #b de af/oot5de kra*t van de negatief gelectrise]de a>de1 #c de ond]l+e af/oot+ van de electris*e /(deeltjes4#d ,v&a> de ijlheid van de /(wolk en h>e lat]ale v]spreid+4 ,de bek5de gele]de ,w4 ,crookes wij/ op het feit1 dat 9 ijle lu*t1 v]dund tot op e5 millio5/e atmosfe]1 twee gelectrise]de /ukjes g\dblad elka> na #ac ma&5 blev5 af/oot5 zond] v]lies van hunne lad+4 ,lu*t is1 bij die v]dunn+ van e5 millio5/e atmosfe]1 e5 volmaakte niet-geleid] van electriciteit4 ,neemt m5 nu 9 aanm]k+1 dat g\d zveel soortelijk zwa>d] is dan de ,krakatau-ge/e5t5 en dat de afmet+5 d] /(deeltjes vele duiz5de mal5 kle9] zijn dan die door ,crookes bij de b$oelde proef gebruikte g\dblaadjes1 dan kan m5 aannem51 dat /(1 die tot #ajj ,k4,m4 hoogte is ge/eg51 7e5e hoogte1 wa> wa>s*ijnlijk e5 lu*tdruk van e5 millio5/e atmosfe] he]s*t7 da> j>5 lang zal blijv54 ,wij kunn5 e*t] ook1 zond] de electriciteit te hulp te roep5 en zond] de hoogte van de /(wolk op #he ,k4,m4 te s*att5 bov5 de a>de1 de kle9e /(deeltjes bes*\w5 ond] de w]k+ d] zwa>tekra*t 9 de midd5/(1 wa>9 ze zi* bev9d54 ,de snelheid1 wa>m$e de deeltjes vall51 is e5e functie van hunne afmet+51 van hun soortelijk gewi*t en van de di*!id d] midd5/(4 ,ma>1 als de deeltjes kle9 zijn1 komt hi]bij nog e5e &]e groo!id n4l4 e5e wrijv+s9dex1 die van het hoog/e gewi*t is1 als de vall5de voorw]p5 kle9 zijn4 ,e5e int]essante wiskundige bes*\w+#e le]t ons1 dat de snelheid van de vall5de deeltjes nag5oeg dezelfde is op groote hoogte en nabij de a>de4 ,b]ek5t m5 met behulp e5] =mule1 door ,pr(4 ,/okes afgeleid1 de snelheid d] deeltjes1 dan v9dt m5 het volg5de resultaat4 ,als de deeltjes bolvormig w>5 en e5 diamet] hadd5 van #j1jjae m4,m4 7zie pag4 #aec7 dan z\d5 zij ov] e5e hoogte van #ae ,k4,m4 vall5 9 twee j>5 (1 volg5s e5e b]ek5+1 wa>bij e5igsz9s me] nauwkeurige cofficint5 zijn aang5om51 9 bijna #c j>54 ,als dus de oorspronkelijke hoogte van de /(wolk sle*ts #cj ,k4,m4 b$roeg dan z\d5 de kle9e deeltjes twee ja> noodig hebb5 om van #cj ,k4,m4 tot #ae ,k4,m4 te vall54 ,en als de deeltjes niet bolvormig w>51 ma> platte glasplaatjes1 dan zal m5 a =tiori kunn5 aannem51 dat zij m9/5s #b ja> noodig hebb5 om de hooge lu*tlag5 te v]lat54 ,behalve deze !oretis*e b]ek5+51 die welli*t met e5ig wantr\w5 word5 ontvang51 hebb5 wij omtr5t deze quae/ie nog de proev5 te v]meld5 van ,pr(4 ,kiessl+4 ,deze gele]de nam n4l4 proev5 met rook van ultra-microscopis*e deeltjes4 ,9 gewone atmosf]is*e om/&igh$5 daald5 deze deeltjes ond] de w]k+ d] zwa>tekra*t #c m4,m4 p] m9uut4 ,nu b]ek5t hij1 dat op e5e hoogte van #bj ,k4,m4 deze snelheid groot] z\ zijn en z\ kunn5 b$rag5 #aj m4,m4 p] m9uut ov]e5kom5de met ongeve] #e kilomet] p] ja>4 ,de rook z\ dan #c ja> noodig kunn5 hebb5 om 9 die hooge lu*tlag5 #ae kilomet] te dal54 ,tot nu toe s*att5 wij de hoeveelheid uitgeworp5 fijne /( met ,v]beek op #a kubiek5 kilomet]1 zijnde #a_/ah van de geheele hoeveelheid uitgeworp5 /(f51 en wij hebb5 aan de h& van het ,engels*e rapport de mogelijkheid bepleit1 dat de optis*e v]s*ijnsel5 alln aan die /( kond5 word5 toeges*rev54 ,deze hoeveelheid is e*t]1 volg5s de ,royal ,society1 veel te laag getaxe]d4 ,dat het ,engels* rapport noodzakelijk tot dit besluit gekom5 is1 komt ons ze] duidelijk voor1 als wij het ka>tje 9 ,v]beek's w]k1 aangev5de het t]re9 wa> as* gevall5 is1 v]gelijk5 met de zooveel groot]e uitge/rek!id1 die volg5s het rapport met /( is b$ekt geword54 ,het is ze] wel mogelijk1 dat 9 dit opzi*t de ,engels*e commissie ov] me] voll$ige opgav5 heeft bes*ikt4 ,het t]re9 to*1 dat 9 ho(dzaak het v]s*il vormt1 is de ,indis*e ,oceaan ,w4 en ,z4-,o4 van ,krakatau4 ,m5 moet hi] afgaan op b]i*t5 van s*ep51 en de he] ,v]beek 0 veel te conscintieus1 om e5 as*kleurtje aan te br5g5 op zijne ka>t1 als hij ge5e degelijke opgav5 _h4 ,v]beek teek5de dus e5 t]re9 van #hbg4jjj ,k4,m#b4 ,de commissie d] ,r4,s4 bewij/1 dat dit t5 m9/e #b4hdh4jjj ,k4,m#b4 moet zijn1 9 aanm]k+ nem5de de s*ep5 9 d5 ,indis*5 ,oceaan wa>op1 9 die dag51 nog as* gevall5 is4 ,nu b]ek5t ,v]beek de hoeveelheid groote /ukk5 puim/e51 die 9 de onmiddellijke nabijheid van d5 vulkaan 7b9n5 e5 cirkel met #ae ,k4,m4 /raal7 zijn gevall51 op #ab ,k4,m#c4 ,m5 z\ dus de hoeveelheid /(1 die 9 de e]/e week na de uitb>/+ is gevall51 hi]bij moet5 optell54 ,nem5 wij het cijf] van #b4hdh4jjj ,k4,m#b4 aan voor de uitge/rek!id1 wa> /( gevall5 is en de dikte op sle*ts #e m4,m41 dan geeft ons dit alle5 re$s e5e hoeveelheid van #ad1d ,k4,m#c4 /(4 ,nu heeft m5 nog ge5 gegev5s ov] de hoeveelheid1 die ultra-microscopis* v]deeld 9 de lu*t geblaz5 is4 ,wa>om z\ die hoeveelheid nu sle*ts #a ,k4,m#c4 b$rag58 ,het is logis*] om aan te nem51 dat deze hoeveelheid #ad ,k4,m#c1 is gewee/ dan #a ,k4,m#c41 want de uitb>/+ 0 plotsel+ z hevig1 de /(f5 zijn z hoog opgevo]d1 het geluid is z v] gehoord1 dat er 9 dat opzi*t ge5 twe$e voorbeeld 9 de vulkanis*e ges*i$5is bek5d is4 ,de /(wolk heeft to* tijd5s de uitb>/+ e5e l5gte gehad van #afjj ,k4,m4#f ,m5 kan dus met me] re*t v]mo$51 dat de hoeveelheid fijne /(1 die de optis*e v]s*ijnsel5 heeft te weeg gebra*t1 gelijk is gewee/ aan #ad ,k4,m#c4 dan dat zij #a ,k4,m#c4 heeft b$rag54 ,ma> 9 dat geval zijn de optis*e v]s*ijnsel5 natuurlijk nog veel gemakkelijk] te v]kl>54 ,wat nu de hoogte d] /(wolk betreft1 9 onze b]ek5+ nam5 wij aan dat zij #cj ,k4,m4 heeft b$rag54 ,als wij rek551 dat op het /ooms*ip de ,m$ea de wolk bov5 ,krakatau op d5 #bf/5 ,augu/us is gemet51 en dat h>e hoogte to5 re$s #bg ,k4,m4 b$roeg1 hoe hoog zal dan de /(wolk wel gewee/ zijn to5 d5 #bg/5 ,augu/us te #aj ure het groote s*ot w]d afgevuurd6 ,dit ges*i$de to* met zulk e5 ontzett5de kra*t1 dat /ukk5 puim/e5 tot vui/grootte toe op e5 af/& van #dj-hj kilomet] n$]viel54 ,de hoogte van #ej ,k4,m4 door ,v]beek aang5om5 is dus niet ong]ijmd4 ,mr4 ,ar*ibald volgt ook nog e5 &]5 weg om die hoogte te bepal54 ,hij gelo(t1 dat de geluids/]kte van het s*ot ev5r$ig is met de eruptieve kra*t4 ,de geluids/]kte is ev5r$ig aan het quadraat van d5 af/&1 wa>op het geluid gehoord w]d2 de eruptieve kra*t is ev5r$ig aan het quadraat d] worphoogte4 ,bij de kle9e uitb>/+ 9 ,mei #ahhc w]d het geluid gehoord te ,s+apore op #hce ,k4,m4 af/&1 en de hoogte van de zi*tb>e rookkolom 0 volg5s met+ van d5 kapite9 t] zee ,hollmann1 comm&ant van de ,duits*e oorlogscorvet ,elisabe? #aa ,k4,m4 ,de groot/e af/&1 wa>op het s*ot van #bg ,aug is gehoord1 0 de af/& tuss*5 ,rodriguez en ,krakatau1 zijnde #dhbg kilomet]4 ,deze af/& is zesmaal groot] dan bij de uitb>/+ 9 ,mei4 ,de hoogte d] eruptie wordt nu ook aang5om5 op zesmaal de hoogte 7#aa ,k4,m47 van de ,mei-uitb>/+ en zij is dan #f #aa #ff ,k4,m4 ,ik /el 9 deze me?ode hoeg5aamd ge5 v]tr\w52 zij komt mij voor hoog/ onwet5s*appelijk te zijn4 ,ma> 9 alle geval is to* aangetoond1 dat e5e hoogte van #cj tot #ej ,k4,m4 niet onmogelijk is1 en dat is voldo5de om alle optis*e v]s*ijnsel5 uit ,krakatau-/( te v]kl>54 ,t5 slotte zij het mij v]gund te wijz5 op e5e onjui/heid 9 het rapport d] ,r4,s41 die wel voor de zaak van we9ig belang is1 do* die mij p]soonlijk betreft4 ,9 het ho(d/uk1 ov] individueele op9ies betreff5de de optis*e v]s*ijnsel51 v9d ik tot mijne groote v]baz+ e5 vrij lang citaat#g1 wa>uit blijkt1 dat ik 7volg5s l',anne sci5tifique van #ahhe en #ahhf7 z\ hebb5 betoogd1 dat de optis*e v]s*ijnsel5 niet w>5 toe te s*rijv5 aan e5e vulkanis*e oorzaak1 do* wel aan ijskri/all51 t]wijl de wat]damp 9 de lu*t z\ zijn gekom5 t5 gevolge van de za*te temp]atuur 9 d5 w9t] #ahhc_/ahhd4 ,er volgt dan e5e b]ek5+1 wa>uit z\ blijk51 dat e5e hoeveelheid van sle*ts #c ,k4,m4#c1 niet de oorzaak zijn kan d] optis*e v]s*ijnsel51 t]wijl lat] de hoogte van de reflecte]5de lu*tlaag op #dj tot #ej ,k4,m4 wordt ges*at4 ,hoewel het nu zek] ze] v]e]5d voor mij is1 dat de bew]k] van dit g$eelte van het rapport tot op zek]e hoogte met deze laat/e hypo!se kan m$egaan#h1 moet ik opm]k51 dat ik nimm] e5 woord ov] deze quae/ie heb ges*rev51 en dat de objectin en hypo!s5 9 dit citaat g$aan1 geheel voor rek5+ kom5 van d5 he] ,l\is ,figui]1 zooals tr\w5s duidelijk blijkt1 als m5 zijn ,anne sci5tifique opslaat4#i ,ik heb er nimm] aan getwijfeld1 ( de optis*e v]s*ijnsel5 9 v]b& /ond5 met ,krakatau2 als bewijs da>van cite] ik1 hetge5 ik s*reef 9 het ,bullet9 m5suel de la ,soc4 ,flamm>ion ,ju9 #ahhd3 ,les phnomnes crpusculaires4 ,de lez] zal begrijp51 dat ik niet 9 hetzelfde op/el kon hebb5 bewe]d1 dat het vulkanisme d] a>de ge5 deel heeft gehad aan de optis*e v]s*ijnsel54 ,er be/aat 9 ,n$]l&s* ,indi e5 ma*tig ,rege]+sli*aam1 dat het ,kab9et is van d5 ,g\v]neur-,g5]aal4 ,het is de ,algeme5e ,secret>ie1 de vraagbaak en de voorli*t] van het be/uur4 ,wanne] er bij die ,secret>ie e5e netelige kwe/ie 9 beh&el+ is1 en de kundig/e ambt5>5 a>zel5 9 welk5 z9 e5e besliss+ moet g5om5 word51 dan vraagt m5 zi* gewoonlijk af3 is er ook e5 antec$5t8 ,het gebeurt niet dikwijls1 dat het ar*ief op deze vraag ge5 antwoord geeft4 ,en als m5 zoo gelukkig is e5 antec$5t te ontdekk51 als m5 weet 9 welk5 z9 vroeg] e5 soortgelijk vraagpunt besli/ is1 dan wordt het vraag/uk1 dat zooveel ho(dbrek5s ko/te1 gewoonlijk gemakkelijk opgelo/4 ,het antec$5t wij/ d5 zek]5 weg aan4 ,pass5 wij die beproefde me?ode d] ,algeme5e ,secret>ie toe op het vraag/uk van de blauwe zon en van de roode s*ijnsels 9 de s*em]+1 vr wij het ,krakatau-/( s*uldig v]kl>5 aan die dampkr+sv]s*ijnsel54 ,zoov] m5s*5geheug5is reikt1 is de w]eld getei/]d door vulkanis*e uitb>/+53 9 dat opzi*t bes*ikk5 wij dus ov] e5e reusa*tige hoeveelheid antec$5t54 ,wij /ell5 ons dus de vraag3 ,zijn na vroeg]e erupties op a>de ev5e5s abnormale optis*e v]s*ijnsel5 9 d5 dampkr+ wa>g5om58 ,t5 e9de deze vraag te beantwoord5 v]zamelde de he] ,rollo ,russel de b]i*t5 ov] blauwe zon1 rood5 mi/ en roode s*em]+51 van #aejj tot #ahhf wa>g5om5 en v]geleek h5 met de uitb>/+51 die opgeteek5d zijn g$ur5de dat tijdp]k4 ,het is onmogelijk hi] dat belangwekk5de ond]zoek we] te gev51 want het behel/ de geheele vulkanis*e ges*i$5is d] a>de g$ur5de e5 tijdvak van #cjj j>54 ,ik zal sle*ts e5ige bijzond] treff5de gebeurt5iss5 aan/ipp54 ,jui/ hond]d ja> vr de uitb>/+ van ,krakatau1 9 #aghc1 hadd5 er op a>de uitb>/+5 plaats1 die wa>dig zijn v]gelek5 te word5 met die van #ahhc4 ,de ,arama 9 ,japan sl+]de rotsblokk5 van #ab tot 88 met] hoogte 9 de lu*t4 ,/$5 en dorp5 w]d5 begrav54 ,m5 v]haalt1 dat er n /e5 door d5 krat] w]d uitgeworp51 die #cd met] bre$ en #hj met] lang 02 die /e5 viel 9 e5e rivi]1 en zag er uit als e5 eil&4 ,de spor5 van deze uitb>/+ zijn na me] dan hond]d j>5 nog te zi5 9 d5 vorm van reusa*tige /e5blokk51 die v]spreid zijn ov] de vlakte van ,oiwake1 en van e5 lava/room1 die e5e l5gte heeft van twaalf uur gaans4 ,de uitb>/+ van ,skapt> ,jkull op ,i,jsland1 ev5e5s 9 #aghc1 0 e5e d] geweldig/e1 wa>van de ges*i$5is gewaagt4 ,de hoeveelheid uitgeworp5 /(f5 s*ijnt veel groot] gewee/ te zijn dan bij de uitb>/+ van ,krakatau4 ,de eruptie begon 9 ,mei4 ,ha> maximum b]eikte ze 9 ,juni4 ,9 ,juni #aghc begon zi* e5 droge mi/ te v]spreid5 van af het ,noord5 van ,europa2 hi] en da> w]d e5 blauwe1 witte ( blo$roode zon1 ( gekleurde kr+ om zon en maan aans*\wd4 ,onze l&g5oot1 ,pr(4 ,brugmans te ,franek]1 gaf ov] dit v]s*ijnsel e5ige belangrijke bes*\w+5 9 het li*t ond] d5 titel3 ,v]h&el+ ov] e5 ,zwavela*tig5 ,nevel4 ,volg5s ,brugmans 0 de nevel gek5m]kt door e5 zwavela*tig5 reuk4 ,de zon kon 9 ,n$]l& onge/raft met het bloote oog bekek5 word54 ,deze mi/ /rekte zi* ze] v] uit4 ,niet alle5 9 ,europa1 ma> ook 9 ,azi1 ,afrika en ,noord-,am]ika w]d hij wa>g5om54 ,9 #ahae gebeurde de eruptie van d5 ,tambora op ,soembawa van #g tot #ab ,april4 ,de hoeveelheid uitgeworp5 /(f5 s*ijnt ,krakatau belangrijk te hebb5 ov]tr(f54 ,zooals wij gezi5 hebb5 0 de zon #c dag5 lang v]dui/]d op 't eil& ,mado]a4 ,de he] ,v]beek zo*t te v]geefs na> b]i*t5 uit ,indi ov] roode s*ijnsels na deze eruptie4 ,m]kwa>dig is het e*t]1 dat g$ur5de #ahae van af d5 #ae;d5 ,mei de ons bek5de roode s*em]+sv]s*ijnsel5 op buit5gewoon /]ke wijze zijn wa>g5om5 9 ,engel&4 ,gegev5s uit &]e l&5 ontbrek5 e*t] geheel4 ,bes*\w5 wij e9delijk e5e kle9]e eruptie b4v4 die van d5 ,etna op d5 #ba/5 ,mei #ahhf4 ,de hoogte van de rookkolom bov5 d5 krat] w]d di5 dag gemet54 ,zij b$roeg #h kilomet] en d5 #bd/5 ,mei #ad kilomet]4 ,van af #bb ,mei v]spreidd5 zi* damp5 ,oo/wa>ts en b$ekt5 d5 geheel5 horizon van ,pal]mo4 ,d5 #c;d5 ,juni h+ er e5 mi/ ov] ,sicili1 die de zon onzi*tba> maakte2 deze mi/ b$ekte van #bi ,mei tot #c ,juni geheel ,itali4 ,de da>op volg5de dag5 0 de zon1 bij h>e opkom/1 purp]kleurig en rooda*tig geel1 en1 als zij hoog] /ond1 _h zij e5e grijze kleur1 ev5als neutraal-t9t4 ,na zonsond]gang w]d5 de bek5de roode s*ijnsels wa>g5om54 ,de hi] gekoz5 voorbeeld5 mog5 vol/aan4 ,het is dus e5 feit1 dat op vulkanis*e uitb>/+5 m5igmaal optis*e v]s*ijnsel5 volg51 die 9 alles ov]e5kom5 met die1 welke na de uitb>/+ van ,krakatau zijn wa>g5om54 ,het wiskundige bewijs1 dat er tuss*5 beide zak5 e5 v]b& be/aat1 als van gevolg en oorzaak1 is intuss*5 nooit te gev54 ,hebb5 wij dus ook al ge5e zek]heid1 to* is er groote wa>s*ijnlijkheid dat de /( van ,krakatau de oorzaak is gewee/ van de vreemdsoortige v]li*t+ van onze planeet van #ahhc tot #ahhf4 ,,ho(d/uk ,,xi4 ,na de groote uitb>/+4 ,hoe het er op ,krakatau uitzag na de uitb>/+4--,v]beek ontdekt e5e nieuwe uitb>/+ op #aj ,oct4 #ahhc4--,wa>om niem& die bespeurd heeft4--,indruk van de ramp 9 ,indi4--,s*rik voor a>dbev+54--,a>dbev+ te ,padang #ba ,sept4 #ahhc4--,twe$e a>dbev+ met g]ommel #ah ,oct4 #ahhc4--;,het g]ommel niet op zee gehoord4--,de s*ot5 van ,krakatau zijn op sommige plaats5 ook niet op zee v]nom54--,bes*\w+5 ov] de ramp door de inl&]s4 ,god wil het zoo4--,de ,compagnie heeft de s*uld4--,het is e5 /raf ,gods4--,v]hoogde godsdi5/z9 na de uitb>/+4 ,de z5dbrief van d5 ,opp]prie/] van ,mekka4--,geprikkelde gemo$s/emm+ zi* uit5de 9 moordaanslag54--,de ,toean-toean te ,kro en de ,mahdi4--,wasiat- ( ,z5dbriev54--,de z5dbrief na de uitb>/+ van d5 ,tambora 7#ahae7 volg5s ,junghuhn4--,en]giek optr$5 van het ,g\v]nem5t na de ramp4--,het ,c5traal-,comit4--,krakatau-litt]atuur4- -,de te l5ig5 nood 9 ,bantam4--#fa_/b millio5 s*ade4--,be/uursmaatregel54--,nieuw-,anj ] en ,m5es4--,s*ade 9 ,tang]ang #ca_/b ton g\ds4--,de ,lampongs zijn moeilijk te b]eik54--,s*ade 9 de afdeel+ ,kro4--,exp$itie van ,lt4 ,ko/] en ,dr4 ,vord]man na> de ,lampongs4--,s*ade 9 de ,lampongs4--,de pep]cultuur4--,opb\w van ,telok ,betong4--,reis van d5 ,g\v]neur-,g5]aal met ,zr4 ,ms4 ramtor5s*ip ,pr9s ,h5drik d] ,n$]l&54--,v]beek's ,krakatau4--,r$5 van dankba>heid aan de ,indis*e rege]+4--,v]beek's w]k beoordeeld door de ,royal ,society en 9 ,pet]mann's ,mit!ilung54--,holl&s*e en ,duits*e ,univ]siteit5--,e5 welv]di5de ,n$]l&s*e ,leeuw4--,de uitb>/+ van ,krakatau is zond] invlo$ gewee/ op het vulkanisme van ,indi4--,java's ,e]/e punt4--,w]k+ van d5 ,m]api op ,sumatra 9 ,decemb] #ahhc4--;,de ang/ voor het vulkanisme4--,de tijd /ompt de indrukk5 af4--,m5 kan 9 ,indi de vulkan5 niet ontloop54 ,na de groote uitb>/+ is ,krakatau niet geheel en al 9 ru/ geblev54 ,bij de opname1 door d5 he] ,v]beek 9 ,octob] op het eil& v]ri*t1 vond hij het ov]blijv5de g$eelte van ,krakatau b$ekt met puim/e5blokk51 wa>van de groot/e e5 kubiek5 met] inh\d hadd52 hi] tuss*5 lag5 kle9e /ukjes puim/e51 z& en as*4 ,dit mat]iaal 0 opge/apeld tot w]kelijke b]g54 ,de reg5 _h hi]9 diepe klov5 uitgespoeld1 die dikwijls loodre*te kant5 hadd51 zoodat de be/ijg+ van d5 b]g ze] moeilijk 04 ,dit mat]iaal is bij de groote uitb>/+ uitgeworp54 ,dadelijk da>na is e5e ond]zees*e modd]]uptie gevolgd1 die g$ur5de de dui/]nis op #bg ,augu/us aanv+ en g$ur5de e5 etmaal heeft aangeh\d54 ,deze modd] b$ekte ond] &]5 de eruptie-product5 op de eil&5 ,/e]s en ,calmeij]4 ,de he] ,v]beek ontdekte e*t]1 dat er e5e lat]e uitb>/+ op ,krakatau _h plaats gehad1 da> hij op de ,zuidzijde van het eil& twee slijk/room5 aantr( t] dikte van #j4b tot #j4c met]1 en t] bre$te van #a tot #e met]4 ,zij be/aan uit ze] fijne donk]e as*1 beg9n5 #bjj met] b5$5 d5 top1 dus #fjj met] bov5 d5 zeespiegel en zijn ov] e5e l5gte van #acjj met] tot #dj met] bov5 zee te v]volg54 ,die slijk/room5 ligg5 op de rugg51 die tuss*5 de uitgespoelde klov5 zijn ov]geblev51 ma> zij zijn voor e5 groot g$eelte te zi5 9 de re$s uitgespoelde klov53 hi]uit volgt dat zij e]/ na het vorm5 di] klov5 ont/aan zijn4 ,da>5bov5 0 het slijk bij het bezoek van d5 he] ,v]beek nog nat3 de slijkuitb>/+ 0 dus niet lang gel$5 ges*i$4 ,deze ontdekk+ van d5 he] ,v]beek is van het hoog/e belang4 ,want niem& t] w]eld heeft iets van die uitb>/+ bespeurd4 ,dit is ge5 wond]1 want alle won+5 op de ku/5 van ,/raat ,so5da w>5 door de vlo$golv5 weggespoeld1 zoodat de ku/ feitelijk g$ur5de e5ige ma&5 geheel onbewoond 04 ,to* is des avonds te #aj ure op d5 #aj;d5 ,octob] aan de ,wijnkoopsbaai e5 bijzond] hooge1 plotsel+ opkom5de vlo$ wa>g5om51 t]wijl er e5 rommel5d geluid w]d gehoord 9 de ri*t+ van ,krakatau4 ,wa>s*ijnlijk hebb5 deze wat]beweg+ en die geluid5 de uitb>/+ van slijk v]gezeld1 wa>van de bewijz5 op ,krakatau door d5 he] ,v]beek zijn aangetr(f54 ,wij kunn5 dus va//ell51 dat er d5 #aj;d5 ,octob] e5e slijkuitb>/+ gewee/ is4 ,op v]s*ill5de tijd/ipp5 w]d5 te ,batavia en te ,t&jong ,priok 9 ,septemb] knall5 gehoord4 ,natuurlijk s*reef m5 ze onmiddellijk aan ,krakatau toe4 ,op ,java's ,e]/e punt w]d5 d5 #ah;d5 en #ai;d5 ,septemb] a>dbev+5 gevoeld4 ,voor het ov]ige w]d5 volg5s gewoonte e5 behoorlijk getal a>dbev+5 uit d5 geheel5 ,indis*5 ,ar*ipel g]apporte]d1 zond] dat m5 zegg5 kan1 dat deze met ,krakatau 9 e5ig v]b& /aan4 ,de he] ,v]beek wij/ er ze] t]e*t op1 dat het bijzond] groot aantal a>dbev+51 dat na de ramp van ,krakakau 9 de volg5de ma&5 en ook 9 #ahhd is opgeteek5d1 niet e5s bewij/1 dat er me] a>ds*okk5 gewee/ zijn dan 9 vroeg]e j>54 ,nooit is er 9 ,indi e5e uitb>/+ gewee/1 die ov]al zulk e5 diep5 indruk heeft gemaakt als die van ,krakatau4 ,het m9/e geluid ( de kle9/e a>ds*ok trok 9 d5 e]/5 tijd all] a&a*t1 en w]d onmiddellijk g]apporte]d1 t]wijl m5 vr de uitb>/+ die v]s*ijnsels nauwelijks opm]kte4 ,m5 h]9n]t zi* zek] nog wel het afloop5 van ,tjilegon1 en d5 moord d] ,european5 alda> door e5 saamgezwor5 b5de inl&]s4 ,na deze gebeurt5is ont/ond er bij sommige ,european5 op ,java e5e s*rika*tigheid1 die aan het ongelo(lijke gr5sde2 zij zag5 9 elk5 inl&] e55 moord5a>4 ,zoo 0 het ook 9 ,indi na de ramp van ,krakatau1 vooral bij h51 die de uitb>/+ hadd5 bijgewoond4 ,ik bevond mij 9 de ma&5 volg5de op de uitb>/+ op ,sumatra's ,we/ku/4 ,dat is e5 buit5gewoon vulkanis* t]re94 ,de a>dkor/ is da> alles behalve ru/ig4 ,a>dbev+5 en ond]a>ds*e geluid5 zijn er ge5e zeldzaamheid4 ,nog ge5 ma& 0 er v]loop5 s$]t de uitb>/+ van ,krakatau1 to5 ik te ,padang d5 #ba/5 ,septemb] e5e a>dbev+ bijwoonde4 ,m5 bes*\wt 9 ,indi e5e a>dbev+ gewoonlijk als e5e vrij ons*uldige zaak4 ,ma> hem1 die nog ge5 ma& gel$5 e5e ond]v9d+ heeft opg$aan zooals de passagi]s van de ,l\don1 ov]komt bij e5e e5v\dige a>dbev+ ( ond]a>ds* g]ommel e5e gewa>word+ van nameloos wee1 e5 onbes*rijflijk gevoel van hulpeloo%eid2 e5 ongemotive]de ang/ maakt zi* van hem mee/]2 hij v]wa*t niet &]s dan dat de golv5 van d5 ,indis*5 ,oceaan geheel ,padang zull5 ov]/room51 zooals de wat]5 van ,/raat ,so5da ,telok ,betong d$5 v]dwijn54--,tr\w5s de ges*i$5is le]t1 dat e5e d]gelijke ramp ook te ,padang ge5e onmogelijkheid is4 ,het ,padang d] #ah;de eeuw to* is jui/ op die wijze te niet gegaan4 ,d5 #aj;d5 ,febru>i #agig1 to5 ,padang 9 ,engels*e h&5 01 ond]g+ het e5e hevige a>d- en zeebev+4 ,de golv5 liep5 me]d]e ti5tall5 van met]s op teg5 d5 ,ap5b]g4 ,de geheele n$]zett+ ov]/roomde en w]d e5 pu9hoop4 ,e5e a>dbev+ gepa>d met e5 ond]a>ds* geluid1 gelukkig e*t] door ge5e zeebev+ v]gezeld1 _h te ,padang plaats d5 #ah;d5 ,octob] #ahhc4 ,m5 v]gunne mij ov] deze a>dbev+ iets m$e te deel54 ,ik 0 na> gewoonte op het bureau van d5 wat]/aat1 dat aan de ,padangrivi] geleg5 is4 ,plotsel+ hoor ik e5 ond]a>ds* g]ommel en gevoel e5 s*ok1 die vrij hevig is2 ik loop onmiddellijk het geb\w uit1 en ontmoet buit5 d5 #a/5 luit5ant d] artill]ie ,temm9ck1 die adjudant is op het bureau van d5 komm&ant d] artill]ie1 wi5s bureau gr5/ aan het onze4 ,ook hij is door de a>dbev+ en het geluid uit zijn bureau v]jaagd1 ik b5 dus de e5ige niet1 die het g]ommel v]nom5 heeft4 ,e5 oog5blik da>na komt de e]/aanwez5d +5ieur1 de he] van ,geuns1 t]ug van e5 bezoek1 gebra*t aan e5 /ooms*ip op de re$e van ,padang4 ,da> op zee1 vlak bij de ku/1 heeft m5 niet alle5 van de a>dbev+ niets gem]kt1 zooals van zelf spreekt1 ma> m5 heeft niet het m9/e geluid wa>g5om54 ,to* is het nog vreemd]1 dat op de ,l\don tijd5s de uitb>/+ niet n s*ot gehoord is1 t]wijl ze ov]al &]s met zulk e5e hevigheid hebb5 we]klonk54 ,m5 heeft dit v]s*ijnsel toeges*rev5 aan de di*te as*wolk1 wa>9 wij gehuld w>51 die het geluid z\ hebb5 g$empt4 ,dit v]kla>t e*t] na> mijne me5+ het voorgevall5e niet voll$ig2 die di*te as*wolk heeft ons 9 diepe dui/]nis gehuld1 ma> dit ges*i$de e]/ d5 #bg/5 ,augu/us t5 #aj ure4 ,to5 we]klonk5 ov] geheel ,indi de hevige kanons*ot5 van ,krakatau re$s bijna e5 etmaal lang4 ,hoe is het mogelijk1 dat ge5 da>van onze oor5 b]eikte8 ,ik v]meldde re$s1 dat op s*ep5 op de re$e te ,atjeh en te ,boelel5g 7,bali7 ge5e geluid5 zijn gecon/ate]d4 ,ik kan hi] nog bijvoeg51 dat de inl&s*e li*topzi5] op ,poeloe ,p&ang nabij ,padang ev5ze] bewe]t niets gehoord te hebb51 hoewel de geluid5 d] uitb>/+ te ,padang zoo /]k w>54 ,het is mij niet gelukt e5e v]kl>+ van die eig5a>dige voortplant+ van het geluid op te spor54 ,to* is het natuurlijk1 dat m5 da>na> zoekt4 ,dit z\ zek] niet 9 d5 gee/ zijn van de inl&]s van ,bantam1 die na de v]woe/+ d] ku/plaats5 zi* het ho(d niet brak5 met het uitvors*5 d] oorzak54 ,god heeft het zoo gewild1 en ,hij kan do5 wat ,hij wil6 het pa/ ons m5s*5 niet na> de r$55 te vors*54--,zi$a> de g$a*t5gang van d5 vrom5 ,mohamm$aan1 na de uitb>/+ van ,krakatau4 ,er w>5 e*t] ook inl&]s1 die de ,compagnie1 dat is het ,n$]l&s* ,indis*e g\v]nem5t1 bes*uldigd5 de ramp met opzet 9 het lev5 g]oep5 te hebb51 om de inwon]s te gronde te ri*t54 ,blijkt hi]uit 9 de e]/e plaats welk e5 hoog d5kbeeld zij hadd5 van de ma*t van het ,n$]l&s* gezag1 m5 kan er bov5di5 uit zi51 welke groote mate van liefde voor d5 ,javaan zij ons to$i*t56 ,e5 d]de categorie van p]son5 9 ,bantam en 9 de ,lampongs bes*\wde de geheele ramp als e5 /raf ,gods1 die h5 als ond]dan5 van de ,compagnie tr(4 ,de ,holl&]s zijn ,kafirs ( ongeloovig51 zij geloov5 niet 9 d5 pr(eet ,mohamm$4 ,en to* durv5 zij het wag5 oorlog te vo]5 met de go$geloovige ,atjeh]s6 ,voor die euveldaad b]eikt ,gods wraak de ,holl&]s en de inl&]s1 die hunne ond]dan5 zijn4 ,het is zoo natuurlijk1 dat de m5s* e5 natuurramp van d5 omvang als de zondvlo$1 die de /$5 en dorp5 aan ,/raat ,so5da geleg5 wegvaagde1 bes*\wt als e5 wraakg]i*t ,gods4 ,het e]/e gevolg is dan dat de m5s* tot zi* zelf inke]t1 en ze] ontvankelijk is voor godsdi5/ige begripp54 ,na de ramp van ,krakatau ke]de zi* de bevolk+ van ,bantam en de ,lampongs tot ,toean ,allah1 en v]ootmo$igde zi* voor d5 ,alma*tige4 ,prie/]s en ,hadjies ma&5 de bevolk+ aan tot getr\we opvolg+ van d5 ,koran4 ,vooral 9 ,bantam1 wa> het godsdi5/ig lev5 to* altijd opgewekt] is dan eld]s op ,java1 bespeurd5 de be/uursambt5>5--niet zond] zorg--e5e religieuse opgewond5heid1 die zi* soms uitte door onv]draagzaamheid teg5 de ,european51 die hond5 van ongeloovig54 ,op de pas> 7m>kt7 te ,s]ang w]d d5 #b;d5 ,novemb] #ahhc e5 ,europees* soldaat1 zond] e5ige aanleid+1 aangevall5 en gewond door e5 inl&] met e5 klewang gewap5d1 9 e5 vlaag van godsdi5/ige dweep]ij4 ,op e5 &]5 dag drong e5 ,bantamm] 9 ov]prikkelde gemo$s/emm+1--zooals het ,koloniaal ,v]slag het uitdrukt--met e5 geop5d knipmes1 gehuld 9 het bek5de witte opp]kle$1 9 het blokhuis te ,s]ang1 en wondde d5 s*ildwa*t4 ,die gevall5 /ond5 op zi* zelf en beteek5d5 s*ijnba> niet veel4 ,ma> zij bewez5 to*1 dat het 9 de h>t5 d] s*ijnba> zoo b]u/5de ,bantamm]s smeulde1 en to5 veel lat] te ,tjilegon al de ,european5 op de mee/ bee/a*tige en wre$a>dige wijze w]d5 v]moord1 zond] dat de aanleid+ ooit duidelijk geword5 is1 to5 h]9n]de m5 zi* huiv]5d die op zi* zelf /a&e uit+5 van fanatisme na de ramp van ,krakatau6 ,de politie _h to5 bij voorbeeld de h& gelegd op e5 z5dbrief1 die1 zooals het ops*rift luidde1 0 ges*rev5 door d5 opp]prie/] uit ,mekka4 ,die z5dbrief 0 9 de l&/aal ges*rev5 en spoorde d5 inl&]s aan tot me]d]5 gelo(sijv]4 ,de opp]prie/] uit ,mekka wees op de gevolg5 van ,krakatau1 en noemde ze de voorbod5 van het v]gaan d] w]eld4 ,9 de geheele ,mohamm$aans*e w]eld tr\w5s 0 het 9 het laat/ van #ahhc en #ahhd onru/ig4 ,9 de afdeel+ ,kro1 die het ,zuidelijke g$eelte d] resid5tie ,b5koel5 uitmaakt1 volgd5 de zoog5aamde ,toean-toean1 met spann+ de b]i*t51 die tot h5 kwam5 ov] d5 opvolg] van ,mohamm$1 d5 ,mahdi1 die 9 ,egypte de s*>5 van d5 ,kh$ive v]nietigd _h4 ,m5 noemt da> ,toean-toean het gego$e g$eelte d] bevolk+1 dat uit gee/elijk51 hadjies en h&el>5 be/aat4 ,9 het b9n5l& is de bevolk+ er nog heid5s*4 ,ma> de beke]+5 tot d5 ,islam nam5 na de ramp van ,krakatau /]k toe1 en er 0 ge5 doesso5 7dorp71 wa> niet e5 so]an 7b$ehuis7 v]rees4 ,talrijk w>5 de wasiat-( z5dbriev51 die1 uit ,arabi afkom/ig1 v]spreid w]d5 ov] ,kro en de ,lampongs4 ,vele w]d5 door de politie 9 beslag g5om51 ma> hoevele ontsnapt5 aan alle naspor+51 en v]spreidd5 het gif d] onv]draagzaamheid 9 de gemo$]58 ,is het niet m]kwa>dig1 dat na de groote uitb>/+ van d5 ,tambora 9 #ahae ook d]gelijke z5dbriev5 ond] de bevolk+ van ,oo/-,java en de ,oo/elijk van ,java geleg5 l&5 v]spreid w]d58 ,ongetwijfeld heeft die uitb>/+ de/ijds ook e5 diep5 indruk gemaakt op de ov]blijv5d54 ,deze1 m9d] gelukkig dan hunne bro$]s 9 #ahhc op ,java en ,sumatra1 w>5 na de ramp aan zooveel gebrek t5 prooi1 dat zelfs de do*t] van d5 kon+ van ,sang> van hong] /i]f4 ,het lot1 dat d5 kon+ van ,tambora tr(1 is1 zooals ,junghuhn het bes*rijft1 e5 /(1 wa>dig e5 ,oud-te/am5tis* pr(eet te beziel54 ,ev5als1 volg5s het bijbelv]haal1 de bewon]s van het dal d] ,jordaan e5maal wegvlod5 voor d5 vurig5 reg51 vlu*tte de kon+ van ,tambora gevolgd door zijne vr\w5 en k9d]51 en om/uwd door zijne ,rijksgroot51 die zijne s*att5 droeg54 ,e5 reg5 van gloei5de /e55 daalde uit d5 hemel1 en doodde d5 kon+ en al zijne ond]dan5 op n na4 ,de z5dbrief1 die 9 #ahae ond] de inl&]s ev5 gretige lez]s vond1 als de brief uit ,mekka 9 #ahhc na de ramp van ,krakatau1 behel/1 ov] deze episode de volg5de treff5de bes*rijv+4 ,e5 reiz5d koopman1 e5 godvreez5d ,arabi]1 v]dreef e5 hond1 e5 onre9 di]1 uit de moskee te ,tambora2 de hond behoorde aan d5 kon+4 ,deze liet d5 koopman 9 plaats van geit5-1 hond5vlees* et51 en to5 hij hoorde1 dat de ,arabi] smadelijk van hem _h gesprok51 liet hij hem op d5 b]g ,tambora ond] zw>e mi%&el+5 van het lev5 b]oov54 ,ma> da> v+ de b]g aan vlamm5 uit te brak52 deze v]volgd5 de di5>5 des ,vor/5 tot 9 de /ad en ,tambora met zijn kon+ w]d door de a>de v]zwolg54 ,wa> vroeg] de /ad d] goddelooz5 /ond ank]5 ?ans s*ep5 op drie vadem5 diepte4 ,m5 heeft 9 ,indi wel e5s de gewoonte het ,g\v]nem5t van alles de s*uld te gev51 wat er gebeurt4 ,ma> ook de mee/ zw>tgallige zal moet5 toegev51 dat het ,n$]l&s*-,indis*e be/uur aan de ramp van ,krakatau ge5 s*uld _h1 en na de uitb>/+ op wa>dige wijze de e] van ,n$]l& heeft opgeh\d54 ,aan de ambt5>51 die het hunne hadd5 v]lor51 w]d e5e gratificatie van #f ma&5 tractem5t uitgeke]d4 ,met beleid en en]gie w]d 9 de getei/]de /rek5 opgetr$51 om de bevolk+ g]u/ te /ell51 te help5 en de /(felijke s*ade te v]go$54 ,het b]oep op de p>ticuli]e weldadigheid 9 ,indi en ,europa 0 tr\w5s niet te v]geefs*4 ,van alle zijd51 9 ,indi en 9 ,n$]l&1 vloeid5 bijdrag5 toe aan het ,c5traal ,comit6 ,de vrijmetsela>sloge de ,/] 9 het ,oo/5 te ,batavia nam het initiatief tot het s*epp5 van e5 fonds1 om zoodo5de op blijv5de wijze de betrekk+5 d] omgekom5 ,european5 te help54 ,9 ,n$]l& w]d5 bov5di51 bij wijze van wat]snoodpozie1 v]s*ill5de kun/blad5 uitgegev54 ,holl&-,krakatau v]s*e5 met m$ew]k+ van tal van lett]kundig5 en teek5a>s2 t] geleg5heid van e5 fancy-fair te ,am/]dam zag e5 polyglottis* c\rantje aan ,krakatau gewijd het li*t1 wa>9 h>telijk geme5de woord5 aan de ramp w]d5 gewijd 9 all]lei tal51 tot zelfs 9 het ,honga>s*1 ,spaans* en ,russis* toe4 ,ook de spes patriae wilde niet a*t] blijv54 ,e5 ,gymnasia/5-,krakatau getuigde van d5 go$5 wil van het jonge ,n$]l&4 ,er 0 e*t] veel ell5de te l5ig54 ,de #baejj ,bantamm]s1 die v]dronk5 w>51 behoefd5 ge5 hulp me]1 niet altijd e*t] w>5 geheele gez9n5 uitg]oeid en de ov]blijv5d5 bezat5 lett]lijk niets me]4 ,bantam is e5e d] arm/e resid5ties van ,java4 ,hong]snood1 koortsepidemie1 veepe/ en1 erg] dan die trits1 de maatregel5 teg5 de veepe/ door e5 doctr9air ,be/uur g5om51 to5 9 #ahhj en #ahha nag5oeg de geheele vee/apel van ,bantam 0 afgemaakt--zi$a> de wond51 wa>aan ,bantam bijna doodgeblo$ 01 to5 het op nieuw getei/]d w]d4 ,de dorp5 zi5 er 9 ,bantam ov] 't algeme5 armo$ig uit4 ,e5e uitzond]+ maakt5 hi]op de vri5delijke kampongs langs ,/raat ,so5da4 ,ma> de rijke1 welv>5de plaats51 ,anj] en ,tj>+91 de bloei5de ,*9ees*e kamp van ,laboean1 de volkrijke dorp5 ,tj]ita1 ,tjilo]ah1 ,pas>o5an1 ,sirih1 ,tjik9+ en ,bodjong w>5 all5 v]dw554 ,m5 s*atte de s*ade d] bevolk+ op niet m9d] dan zes en e5 half millio5 guld54 ,de vlu*tel+5 uit de v]woe/e plaats5 w]d5 gehuisve/ van be/uurswege1 en door p>ticuli] initiatief w]d g$aan wat g$aan kon word51 om 9 d5 e]/5 nood l5ig+ aan te br5g54 ,aan h51 die kond5 en wild5 w]k51 w]d betaalde arbeid v]s*aft4 ,zij w]d5 aan het w]k gezet om de ov]blijfsel5 d] v]woe/+ op te ruim51 de lijk5 te begrav51 de &]e organis*e rott5de zelf/&igh$5 te des9fecte]5 (1 met petroleum begot51 te v]br&54 ,m5 beoogde hi]m$e vooral het voorkom5 van v]pe/5de uitwasem+54 ,lev5smiddel5 en kle]5 w]d5 uitg$eeld4 ,met moeite 0 de bevolk+ langzam]h& te beweg5 nieuwe dorp5 te /i*t5 op het v]rad]lijke /r& van ,/raat ,so5da4--,tj>+9 0 n poel van vuilheid1 de ho(dzetel van het ,be/uur w]d dus na> ,m5es v]legd4 ,teg5ov] ,poeloe ,m]ak besloot m5 e5e nieuwe /ad te b\w51 die ,nieuw-,anj] z\ heet54 ,het oude ,anj] lag e*t] vrij wat ges*ikt] voor de s*ep51 die van oud] tot oud] die re$e a&$51 om wat] 9 te nem54 ,de plaats1 die voor ,nieuw-,anj] 0 uitgezo*t1 bleek da>5teg5 niet te voldo5 aan d5 e]/5 eis*1 di5 m5 moet /ell5 aan e5 aanlegplaats4 ,er is ge5 wat] te ,nieuw-,anj]6 zoo luidde het oordeel van de s*eepsgezagvo]d]s4 ,en zij ke]d5 t]ug na> hunne e]/e liefde4 ,we] ank]5 nu de koopva>dijs*ep51 die uit ,n$]l& kom51 op de re$e van het v]dw55 ,anj]1 wa> zij go$5 ank]grond en diep wat] aantreff51 zooals zij eeuw5 lang d$51 en 9 plaats van het oude ,anj]1 v]rij/ da> het dorp ,bodjong4 ,de s*oone dag5 van het ,anj] van voorhe5 ke]5 e*t] nimm] t]ug1 want de zeils*ep5 uit ,europa zijn v]drev5 door d5 groot5 alle5he]s*]1 d5 /oom4 ,de mailboot5 e*t] v]toev5 niet 9 ,/raat ,so5da2 zij gaan de re$e van ,anj] met m9a*t+ voorbij1 en /oom5 met onv]m9d]de va>t na> de ,javazee4 ,intuss*5 w]d ,tjilegon tot ho(dplaats d] afdeel+ ,anj] v]hev54 ,hi]op ru/te e*t] na> het s*ijnt ook ge5 zeg54 ,9 ,juli #ahhh w]d de ,europees*e bevolk+ van ,tjilegon v]moord door e5e b5de sam5zwe]d]s4 ,de dood1 9 de golv5 van ,/raat ,so5da tijd5s de uitb>/+ van ,krakatau1 0 m9d] v]s*rikkelijk1 dan de met ,oo/]s*e v]fijnde wre$heid uitgevond5 folt]+51 die de be/ur5de ambt5a> van de afdeel+ ,anj] te ,tjilegon ond]g+1 vr hij d5 gee/ gaf ond] de moord5de h&5 d] opro]l+5 van ,tjilegon en nadat hij het _h moet5 aanzi51 dat zijne vr\w op de mee/ laagh>tige wijze mi%&eld1 en da>na met zijne k9d]5 w]d gesla*t6 ,9 v]gelijk+ van de wre$e1 lafh>tige moord5a>s van ,tjilegon1 is de vlo$golf van ,krakatau1 die plotsel+ doodde1 za*tmo$ig gewee/4 ,ook buit5 ,bantam _h de zeebev+ op ,java belangrijke s*ade aang]i*t4 ,9 de afdeel+ ,tang]ang d] resid5tie ,batavia w>5 de /r&kampongs tuss*5 de moe>a's#aj ,mauk en ,angke weggeslag52 9 de resid5tie ,krawang w>5 de dorp5 ,pakis en ,sad>i1 op het ,noord]/r& geleg51 v]nietigd4 #bejj m5s*5 w>5 ge/orv51 en er 0 voor #cejjjj guld5 s*ade aang]i*t4 ,die plaats5 w>5 van uit ,batavia het gemakkelijk/ te b]eik5 en er kon dus spo$ig hulp gebra*t word54 ,bezwa>lijk] 0 dit e*t] 9 de ,resid5tie d] ,lampongs*e di/rict54 ,da> w>5 #ij dorp5 v]dw55 en #abejj m5s*5 g$ood4 ,ma> het duurde niet m9d] dan ti5 dag51 alvor5s m5 te ,batavia e5ig b]i*t _h1 behalve de door de ,l\don m$egebra*te tijd+ van ,telok ,betong's v]dwijn54 ,want de telegraafkabel tuss*5 ,java en ,sumatra 0 v]nietigd1 en de ,semangkabaai en de ,lampongbaai w>5 onbeva>ba>1 da> ze opgepropt w>5 met drijv5de puim/e5b]g51 die da> va/zat51 en ma&5 lang elke communicatie te wat] v]h9d]d54 ,het 0 dus niet gemakkelijk dr hulp te br5g51 want er moe/ e]/ e5e l&+splaats gezo*t word51 vrij van puim/e51 en dan 0 bij gebrek aan weg5 het transport ov] l& 9 de ,lampongs vol bezw>54 ,to* _h ,sumatra m9/5s ev5veel behoefte aan hulp als ,java4 ,9 het ,zuid5 d] afdeel+ ,kro 9 de resid5tie ,b5koel5 w>5 sle*ts e5ige ti5tall5 van m5s*5 v]dronk54 ,de vlo$golf _h hi] e*t] e5e groote sla*t+ aang]i*t ond] de kipp51 die1 zooals m5 weet1 9 groot5 getale door de inl&]s word5 aangefokt4 ,de bevolk+ be/aat hi] uit viss*]s2 e5 &] deel e*t] v]zamelt bos*product51 die word5 uitgevo]d4 ,e5e hoeveelheid bos*product51 die t] v]z5d+ g]e$ 01 t] wa>de van f4 #aj1jjj1 w]d na> zee gesleept door de golv51 t]wijl er tev5s voor f4 #ae1jjj s*ade w]d aang]i*t aan won+51 vis*tuig en sawahs4 ,de resid5tie d] ,lampongs*e di/rict5 0 e*t] veel zwa>d] getr(f5 en1 zooals ik re$s zeide1 zij 0 moeilijk te b]eik5 weg5s de puim/e5 blokkade d] baai5 van ,zuid-,sumatra4 ,v]s*ill5de exp$ities v]trokk5 uit ,batavia om b]i*t5 9 te w9n5 ov] het lot d] ,lampongs3 m5 0 imm]s 9 de e]/e dag5 na de uitb>/+ te ,batavia zond] e5ige tijd+ van ,sumatra4 ,zoo v]trok d5 #c;d5 ,septemb] #ahhc e5e exp$itie p] hopp]b>ge ,k$irie4 ,het p]soneel be/ond uit d5 *ef1 d5 luit5ant t] zee ,ko/]1 adjudant van ,z4 ,exc4 d5 ,g\v]neur-,g5]aal1 d5 /ads-g5ee%e] ,dr4 ,vord]man1 d5 s*\t van ,hag5 met #aj politieoppasses en #bj dwang>beid]s4 ,het komm&o ov] de ,k$irie w]d gevo]d door d5 gezagvo]d] 't ,ho54 ,het gezels*ap w]d spo$ig v]me]d]d4 ,e5e boot met ,lampongs*e h&el>5 0 de ,k$irie teg5gekom51 en de opv>5d5 v]zo*t5 gratis m$eg5om5 te word51 hetge5 hun w]d toege/aan op voorwa>de1 dit zij bij het l&5 als gids5 hulp z\d5 bewijz54 ,dit hebb5 zij ook tr\w g$aan1 en wel is het de v]meld+ wa>d1 dat de l$5 d] exp$itie op hun zoo moeilijk5 to*t1 de mee/e hulp en bij/& g5ot5 hebb5 jui/ van de hadjies1 die ond] de opg5om5 ,lampongs*e h&el>5 w>54 ,m5 /oomde van ,t&jong-,priok1 de hav5 van ,batavia1 na> de ,lampongbaai1 en tra*tte te l&51 wa> e5s ,kali&a lag4 ,met de /oomfluit w]d5 h]haalde signal5 gegev5 om de a&a*t te ve/ig5 op de aanwezigheid van e5 /ooms*ip4 ,weldra sneld5 uit het geb]gte e5ige gevlu*te inl&]s na> het /r&1 die de l$5 d] exp$itie behulpzaam w>5 bij het aan l& kom54 ,de hopp]b>ge ,k$irie 0 e5ige dag5 gel$51 d5 #a/5 ,septemb]1 ook re$s te ,kali&a gewee/1 en zij _h to5 de familie ,beij]9ck g]$1 wi] treurig w$]v>5 9 ho(d/uk ,v bes*rev5 is4 ,de bevolk+ van ,kali&a 0 voor #c_/d g$eelte v]br& door de gloei5de as*1 v]plett]d door de puim/e5 ( v]zwolg5 door de vlo$golf4 ,de ov]blijv5d5 w]d5 van rij/ en z\t voorzi51 die de ,k$irie m$egebra*t _h1 t]wijl ,dr4 ,vord]man aan de gewond5 g5eeskundige hulp v]le5de4 ,het ho(ddoel van de reis 0 e*t] ,telok ,betong4 ,m5 s*eepte zi* dus w$] 9 op de ,k$irie1 en /oomde 9 de ri*t+ van ,telok ,betong4 ,weldra 0 de injectiespuit van de ma*9e v]/opt en bov5di5 raakte het s*ip va/ 9 de puim/e5b]g51 die e5e laag vormd51 diep] dan de diepgang van de ,k$irie4 ,na e5e wanhopige wor/el+ tuss*5 de /oomkra*t van de ,k$irie en de puim/e5b]g51 slaagde zij er 91 door telk5s op te /oom5 zi* e5e geul te grav5 9 het puim/e51 op dezelfde wijze als 9 ,noordelijke /rek5 9 het ijs va/gevror5 s*ep5 zi* uit het ijs bevrijd54 ,van doordr+5 0 ge5 sprake6 ,telok ,betong 0 ov] zee niet te b]eik54 ,de ,k$irie /oomde to5 ,zuidwa>ts en ank]de di*t bij het dorp ,gebang2 alda> w]d de geheele exp$itie onts*eept4 ,m5 be/e$de drie volle ur5 om van de l&+splaats tot ,gebang te kom51 e5 af/& van sle*ts &]halve kilomet]4 ,hi] w]d m5 door het ho(d en de bevolk+ ga/vrij ontvang54 ,na d5 na*t te ,gebang te hebb5 doorgebra*t1 g+ m5 d5 volg5d5 morg5 te voet 9 de ri*t+ van ,telok ,betong4 ,alda> 0 de ,k$irie ook opgem]kt1 en de resid5t _h d5 controleur ,j4,g4,w4 ,lux la/ gegev5 het gezels*ap tegemoet te gaan4 ,weldra ontmoette m5 d5 he] ,lux1 en to5 g+ het v]d] ov] omgeworp5 boom/amm51 tot het dorp ,k$jadjian4 ,da> bleef de s*\t van ,haag5 met de mee/e kett+gang]s a*t]4 ,de mee/5 van deze li$5 w>5 door v]moei5is uitgeput1 en niet 9 /aat om v]d] te gaan4 ,de he]5 ,ko/] en ,vord]man zett5 e*t] met #f kett+gang]s en #b politieoppass]s hun to*t voort na> ,telok ,betong4 ,intuss*5 0 de avond re$s gevall54 ,gelukkig ontmoett5 zij aan de rivi] van ,telok ,betong twee mann5 met obors 7fakkels71 welke de resid5t _h afgezond54 ,ik zal niet 9 h]hal+ tr$5 ov] hetge5 er te ,telok ,betong gebeurd 04 ,alle5 wil ik nog m$$eel51 dat de ,europees*e +ezet55 nog /e$s gehuisve/ w>5 bij d5 resid5t1 wi5s won+1 op e5 heuvel geleg51 e5 d] we9ige huiz5 01 die nog be/ond54 ,d5 volg5d5 dag bezo*t de he] ,ko/] de ,b>\w1 het /ooms*ip1 dat drie kw>ti] gaans van de zee op het droge lag1 9 het dal d] ,ko]ipan-rivi]4 ,d5 #i;d5 ,septemb] w]d de t]ugreis aanva>d4 ,aan all51 die m$e wild5 gaan na> ,batavia1 w]d da>toe de geleg5heid v]s*aft4 ,9 het geheel g+5 #aj p]son5 m$e4 ,de mee/5 w>5 vr\w5 en k9d]54 ,de to*t ges*i$de van ,telok ,betong te voet1 alle5 e5ige ze] kle9e k9d]5 w]d5 g$rag54 ,het 0 e5e moeilijke reis4 ,brugg5 w>5 n]g5s te zi52 m5 g+ door de tr\w5s ondiepe1 kle9e kali's 7rivi]57 he52 nu e5s langs het /r&1 dan w$] hoog] op4 ,ov]al wa> de vlo$golf d5 weg b]eikt _h1 0 het e5 rizophor5w\d1 omgewoelde a>de met zw>e boom/amm51 /ruikgewas en /e55 tot n *aos opge/apeld4 ,de grond 0 modd]a*tig en op tallooze plekk5 kreeg m5 d5 /ank van h]t5- ( wilde zwijn5-kr5g5 9 d5 neus4 ,i$]e5 0 diep ond] d5 indruk van de afs*uwelijke gebeurt5iss54 ,de k9d]5 e*t]1 niet 9 /aat om de vreeselijke beteek5is van de v]woe/+ te begrijp51 w>5 v]reweg de opgewek/5 van het geheele gezels*ap2 zij la*t5 en zong51 en bes*\wd5 de zaak kla>blijkelijk als e5 nieuw en ze] bijzond] pretje4 ,bij al deze ramp5 0 er e*t] ne li*tzijde4 ,alle muskiet5 zijn v]delgd6 ,9 de ,lampongs1 t5 m9/e 9 het g$eelte door de exp$itie bezo*t1 is er ge5 enkele me] te bespeur54 ,zijn zij door de as* g$ood ( door de modd]8 ,( zijn ook zij1 ev5als de zeevogels van ,/raat ,so5da door e5 voorgevoel gewa>s*uwd1 vr de uitb>/+ gevlu*t8 ,na e5 m>s* van #ac paal 7#bj kilomet]7 b]eikte m5 het dorp ,k$jadjian1 wa> de inwon]s de vlu*tel+5 9 hunne hutt5 opnam54 ,de he] ,ko/] g+ nu vooruit1 en de exp$itie1 die zi* natuurlijk sle*ts langzaam bewoog1 zette zi* ev5e5s 9 beweg+4 ,to5 m5 kwam op de plaats wa> m5 aan l& gekom5 01 0 de ,k$irie v]dw554 ,m5 vond hi] gelukkig e5 brief van d5 he] ,ko/]1 die meldde1 dat het aan boord gaan op die plaats e5e onmogelijkheid 0 geword5 t5 gevolge van e5e beweg+ 9 de puim/e5b]g51 zoodat de ,k$irie g$wong5 0 geword5 te wijk5 9 ,zuidelijke ri*t+4 ,to5 w]d de exp$itie we] m>s*va>dig gemaakt4 ,en we] g+ m5 voorwa>ts met opgezwoll5 en gekneusde voet51 door dal5 en poel51 door rivi]5 en mo]ass51 langs het /r& ( ov] /eile heuvels4 ,gelukkig ontmoette m5 d5 he] ,ko/]1 die de m>*e]5d5 te gemoet 0 gekom51 en door hem geleid b]eikte m5 e9delijk de ,rateh-baai1 die #e paal 7#h kilomet]7 zuidelijk] ligt dan de vorige l&+splaats4 ,da> lag de ,k$irie omr+d door puim/e51 die van alle kant5 9 de ,lampongbaai dreef4 ,da>m$e 0 de exp$itie t5 e9de1 en m5 ke]de na> ,batavia t]ug4 ,ik heb deze exp$itie uitvo]ig bes*rev51 om te lat5 zi5 hoe moeilijk het 0 hulp te br5g5 op ,sumatra6 ,te zelfd] tijd w]d5 de ,lampongs bezo*t door e5e twe$e exp$itie1 ond] bevel d] he]5 ,deijk]h(f en ,willem/eijn met het ,/ooms*ip ,ophir4 ,ma> het wordt tijd dat wij d5 toe/& van de ,lampongs e5s t] sprake br5g54 ,de bevolk+ van ,kali&a en ,katimbang1 die niet g$ood 0 door d5 vlo$1 0 deels bezwek5 aan de br&wond51 door de gloei5de as* v]oorzaakt1 en van de ov]blijv5d5 w>5 vel5 gewond door puim/e5-projectiel5 ( half v]br& door die heete as*4 ,de pep]cultuur1 wa>op zi* 9 de ,lampongs de bevolk+ met zooveel ijv] toelegt1 _h e5 zw>5 slag gekreg54 ,hond]dduiz5d5 jonge pep]rank5 /i]v5 door modd] en as*4 ,de geheele k(fiecultuur g+ te niet4 ,e5e ongelo(lijke hoeveelheid rij/ 7padi7 g+ op de veld5 v]lor52 h&el en vis*vang/ /ond5 /il1 da> de zee v]/opt 0 door puim/e54 ,ge5 wond]1 dat de bevolk+ mo$eloos 01 en dat de controleurs alle moeite hadd5 om h5 te beweg5 nieuwe kampongs te /i*t5 aan het /r&1 da>1 wa> zij het gun/ig/ z\d5 ligg5 voor h&el en l&b\w4 ,na e5ige ma&5 kond5 de controleurs met trots rapporte]51 dat er 9 de ,ommel&5 van ,telok ,betong #ai1 9 ,semangka #bj en 9 ,katimbang #bj nieuwe dorp5 ge/i*t w>54 ,telok ,betong w]d opgeb\wd4 ,katimbang en ,b5eawang w>5 e*t] 9 e5 mo]as h]s*ap51 zoodat de zetel van het ,be/uur w]d v]plaat/ na> ,kali&a en ,kotta-,ago5g4 ,er w]d lat] door het ,be/uur op groote s*aal zaai-padi 7rij/7 uitg$eeld4 ,gelukkig spoeld5 hevige reg5bui5 langzam]h& de spor5 van as* en modd] van de veld54 ,ov]vlo$ige oog/51 zooals m5 9 j>5 niet gek5d _h1 beloond5 de inl&]s voor hunn5 vlijt en de ,lampongs hadd5 zi* weldra we] geheel opg]i*t4 ,de ,g\v]neur-,g5]aal1 de he] ,f4 's ,jacob1 bezo*t met ,zs4 ,ms4 ,ramtor5s*ip ,pr9s ,h5drik d] ,n$]l&5 de getei/]de /rek5 twee ma&5 na de uitb>/+1 t5 e9de zi* p]soonlijk op de hoogte te /ell5 van d5 toe/& en te ov]legg5 met de resid5t51 wat er nog g$aan kon word5 voor de bevolk+4 ,i$] de$ wat hij kon1 en m5 kan het ,be/uur d5 l( niet on?\d5 van veel en]gie t5 toon gespreid te hebb54 ,to5 ik e*t] zeide1 dat de ,n$]l&s*-,indis*e rege]+ op wa>dige wijze de e] van ,n$]l& heeft opgeh\d51 _h ik da>bij m9d] het oog op h>e fl9ke wijze van optr$5 9 ,bantam en de ,lampongs1 hoe l(wa>dig dit ook zij4 ,hetge5 ik b$oelde1 is v]vat 9 de voorr$e van ,v]beek's ,krakatau4 ,groot5 dank--zegt da>9 de s*rijv]--b5 ik v]s*uldigd aan de ,indis*e ,rege]+ voor de lib]ale wijze1 wa>op zij1 geheel doordrong5 van de belangrijkheid dez] gebeurt5is1 mij 9 /aat /elde het ond]zoek d] ,krakatau-eruptie op de mee/ voll$ige wijze te v]ri*t51 en de bre$e s*aal1 wa>op zij de resultat5 van dat ond]zoek 9 twee tal5 op5ba> maakte4 ,de dankba>heid van d5 he] ,v]beek teg5ov] de ,indis*e rege]+ is volkom5 gemotive]d2 het ,n$]l&s*e volk e*t] is vooral dankba> voor de keuze van de ,indis*e rege]+4 ,de wijze1 wa>op de he] ,v]beek zi* van zijn opdra*t heeft gekwet51 is bov5 l( v]hev54 ,hoe m5 9 het buit5l& ov] het w]k van dez5 ,n$]l&s*5 gele]de d5kt1 moge uit e5 pa> citat5 blijk54 ,het ,rapport d] ,royal ,society zegt bij monde van ,pr(4 ,judd het volg5de3 het ,n$]l&s* ,indis*e ,g\v]nem5t 0 zoo gelukkig tot zijne bes*ikk+ te hebb5 de di5/5 van d5 uit/ek5d5 geoloog ,r4,d4,m4 ,v]beek1 wi5s opnem+5 van ,java1 ,sumatra en van het tooneel d] uitb>/+ zoo algeme5 bek5d zijn 9 de wet5s*appelijke w]eld4 ,zijn w]k is e5 v valuable p]man5t record ( ! ev5t4 ,9 ,pet]mann's ,mit!ilung5 noemt de he] ,emil ,metzg] ,v]beek's w]k e5 si]aad voor ,indi en e5 g$5kteek5 van d5 arbeid van ,indis*e ambt5>54 ,vreemd is het zek]1 dat ge5e d] ,n$]l&s*e univ]siteit5 het noodig vond de v]di5/5 van ,v]beek te erk5n51 t]wijl e5e ,duits*e univ]siteit--die van ,breslau--hem d5 doctor/itel1 honoris causa1 v]le5de4 ,z4,m4 de ,kon+ b5oemde 9 #ahhf ,v]beek tot ,ridd] 9 de ,orde van d5 ,n$]l&s*5 ,leeuw4 ,met innige vreugde w]d die tijd+ 9 ,indi v]nom5 en geheel ,buit5zorg spo$de zi* na> ,v]beek's won+4 ,zeld5 viel iem& e5e zoo welgeme5de ovatie t5 deel1 als to5 aan ,v]beek te beurt viel van de zijde zijn] m$eburg]s4 ,mo*t m5 zi* vlei5 met de hoop1 dat de uitb>/+ van ,krakatau het laat/e woord 0 van de ,indis*e vulkan58 ( dat er t5 m9/e e5e p]iode van vulkanis*e kalmte z\ volg5 op de ramp5 van #ahhc8 ,er 0 niet de m9/e r$5 om deze vrag5 toe/emm5d te beantwoord54 ,want de uitb>/+ van ,krakatau1 hoe vreeselijk h>e gevolg5 ook w>51 is sle*ts e5 locaal vulkanis* v]s*ijnsel4 ,al 0 dus ook de vulkanis*e w]k+ van ,krakatau voor go$ uitgeput1 hetge5 nog niet e5s heel wa>s*ijnlijk is1 dan 0 er nog sle*ts n vulkaan te niet gegaan van de vele ti5tall5 van vuurspuw5de b]g51 die alom 9 d5 ,indis*5 ,ar*ipel v]rijz54 ,wij zag5 tr\w5s re$s1 dat de ongelukkige veelges*okte ,e]/e punt van ,java1 die met h>5 vuurtor5 op de ,so5dadw>sspleet /aat1 en re$s het mikpunt is gewee/ van zoovele a>dbev+51 ook na de uitb>/+ ge5 ru/ g5oot4 ,de a>ds*uiv+5 langs die spleet gaan dus nog altijd door1 en de uitb>/+ heeft hi]9 ge5e v]&]+ gebra*t4 ,voor de kalmte en ru/ van de a>dkor/ langs /raat ,so5da heeft dus de uitb>/+ niet ge>beid4 ,op ,sumatra g+5 de a>dbev+5 hun gang1 als( er ge5 ,krakatau be/ond4 ,de ,m]api1 die tegelijk met ,krakatau e5e as*]uptie _h v]toond1 begon 9 ,decemb] #ahhc we] te w]k54 ,aan d5 voet van d5 ,m]api ligt het plaatsje ,padang-,p&jang4 ,toevallig bra*t ik n na*t alda> door1 kom5de van ,=t de ,kock4 ,het 0 van d5 #bh/5 op d5 #bi/5 ,decemb]4 ,t]wijl alles 9 het vrij primitieve logem5t 9 diepe ru/ 01 hoorde m5 plotsel+ e5 knal2 hi]op volgd5 e5ige a>dbev+51 die alles behalve g]u//ell5d w>54 ,blijf to* g]u/ t'huis1 zeide de lakonis*e logem5?\d] tot zijne log's1 dit beteek5d niets1 het is sle*ts e5 prop1 die uit d5 ,m]api vliegt4 ,de man _h gelijk1 het 0 niets4 ,ma> wie kon zegg5 ( e5e knal en a>dbev+ vlak bij d5 w]k5d5 ,m]api niet het beg9 0 van e5e ramp zond] we]ga6 ,wa>om ik deze onbeteek55de feit5 m$$eel vraagt gij welli*t8 ,de ongeoef5de soldaat heeft ang/ voor het vij&elijk vuur4 ,heeft hij e*t] d5 vuurdoop door/aan1 dan gaat hij met opgehev5 ho(d 9 het geve*t1 het gevoel van ang/ be/aat niet me] voor hem4 ,het omgeke]de heeft plaats bij d5 m5s* teg5ov] het vulkanisme d] a>de4 ,de ongelukkige1 die d5 vuurdoop van e5e vulkanis*e uitb>/+ heeft ond]gaan1 k5t da>na e]/ d5 w>5 ang/ voor beweg+5 d] a>dkor/ en ond]a>ds*e rommel+54 ,9 elk abnormaal geluid1 9 elke a>ds*udd+ ziet hij d5 voorbode van e5e hevige vulkanis*e gebeurt5is1 t]wijl de nieuwel+ zi* alle5 da>ov] v]baa/1 dat e5e a>dbev+ hem zoo kalm laat4 ,de e] van ooggetuige te zijn gewee/ van de uitb>/+ van ,krakatau 0 geko*t t5 ko/e van de gemo$sru/6 ,want erg] nog dan het gevoel van lev5sgeva> tijd5s de uitb>/+1 is de vrees voor onbek5de1 dreig5de gebeurt5iss51 die elke a>ds*udd+ onw$]/aanba> opwekt4 ,zoo zal de na*t te ,padang-,p&jang doorgebra*t1 to5 ik elk oog5blik de uitb>/+ van d5 ,m]api v]wa*tte1 mij niet li*t uit de h]9n]+ gaan4444 ,elke indruk1 zelfs de hevig/e1 /ompt af met d5 tijd4 ,weldra komt ook de v]lor5 gemo$sru/ w$] t]ug teg5ov] de w]eld van ,vulcaan4 ,t5 slotte e9digt m51 wa> m5 begonn5 is3 de li*te manife/atin van het vulkanisme1 die ge zoo m5igmaal ond]v9dt1 lat5 u ev5 k\d1 als to5 ge nooit e5e uitb>/+ hadt bijgewoond4 ,ge d5kt er zeld5 aan1 dat er op ,java vijftig vulkan5 zijn en dat ,sumatra door zev5tig vuurspuw5de b]g5 onveilig wordt gemaakt1 t]wijl bov5di5 elk vulkanis* eil&je 9 d5 ,ar*ipel e5e h]hal+ van het treurspel van ,krakatau z\ kunn5 opvo]54 ,tr\w5s wa>he5 z\dt ge kunn5 vlu*t58 ,als ge d5 e55 vulkaan ontvlu*t1 nad]t ge d5 &]54 ,want op ,java en ,sumatra ligg5 zij nog ge5 vi] ur5 gaans van elka>4 ,t5zij gij ,n$]l&s* ,indi v]laat1 blijft ge ov]al 9 de ma*t van ,vulcaan4 ,welli*t is de t]ugke] na> ,n$]l& nog voor u weggelegd4 ,de vlakke alluviaal/rek5 van het vad]l& zijn zek] wel het ru/ig/e plekje van d5 geheel5 a>dbol4 ,ge mi/ ,insul9de's blauwe b]g51 ma> ge kunt u troo/5 met de g$a*te1 dat ge hi] nimm] geplaagd zult word5 door a>dbev+5 ( uitb>/+54 ,,ho(d/uk ,,xii4 ,het nieuwe plant5kle$ van ,krakatau4 ,de plant5groei van ,krakatau 0 door de uitb>/+ totaal v]nietigd4--,bezoek van ,dr4 ,m4 ,treub 9 #ahhf4--;,de nieuwe flora /amt niet af van de vroeg]e4--,het eil& b$ekt met v>5s4--,de bodem van ,krakatau is totaal onges*ikt voor plant54--,het microscopis* ond]zoek van d5 bodem br5gt aan het li*t1 dat de grond b$ekt is met e5e laag wi]5 7alg574 ,de ,/rijd om het be/aan4--,alg51 v>5s en phan]ogam54--,v]gelijk+ tuss*5 het ont/aan d] flora op ,krakatau met de geologis*e tijdp]k5 d] a>de4--,bes*\w+5 van ,dr4 ,treub gepublice]d 9 de ,annales du ,j>d9 botanique de ,buit5zorg4--,wat er z\ gebeurd zijn1 als ,krakatau v] van de plant5w]eld _h geleg54--,het eil& ,juan ,f]n&ez4--,het eil& ,asc5sion4--,aan/a&e ov]w9n+ d] zi*tba> bloei5de plant5 op ,krakatau4--,de toekom/ van ,krakatau4 ,de gevolg5 van de hevig/e vulkanis*e uitb>/+ zijn gelukkig niet eeuwig4 ,wij zag5 re$s1 dat de ku/l&5 van ,/raat ,so5da weldra we] bewoond w]d52 ook de plant5w]eld h]/elde zi* da> 9 kort5 tijd4 ,de v]woe/+ door de golv5 d] zee aang]i*t op de ku/5 van ,java en ,sumatra 0 e*t] op v]re na niet zoo voll$ig gewee/ als die1 welke op het eil& ,krakatau zelf aang]i*t 04 ,sle*ts e5 kle9 deel van het vroeg]e eil& v]heft zi* nog bov5 de golv51 als e5 b]g1 die 9 zee uit/eekt4 ,aan de e5e zijde is het begr5sd door d5 loodre*t5 w& van de doorgesn$5 piek ,rakata1 aan de &]e zijde heeft het e5 glooi5d beloop4 ,zooals alle eil&5 9 ,/raat ,so5da1 0 vr #ahhc ,krakatau met e5 zwa> plant5kle$ b$ekt4 ,t5 gevolge van de uitb>/+ 0 het eil& van de zee af tot d5 top van de piek b$ekt met e5e laag as* en puim/e5 t] dikte van n tot ze/ig met]4 ,het spreekt van zelf1 dat de plant5groei totaal v]nietigd 04 ,er is zelfs ge5 twijfel aan ( t5 gevolge van de groote hitte1 die g$ur5de de uitb>/+ is ontwikkeld1 v]lor5 de taai/e zaadjes en de be/ bes*]mde wortel/okk5 hunne lev5svatba>heid1 zoodat er niet ne plant5kiem op het eil& 9 lev5 bleef4 ,de directeur van d5 ,botanis*5 tu9 te ,buit5zorg1 ,dr4 ,m4 ,treub1 bezo*t 9 #ahhf1 drie j>5 na de uitb>/+1 de ,krakatau-groep4 ,lang-eil& en ,v]lat5-eil&1 de nabur5 van ,krakatau1 zag5 er to5 nog geheel woe/ uit en ontbloot van plant54 ,ma> op het eil& ,krakatau zelf vo]de ,flora w$] d5 s*ept]4 ,de jong/e plant5w]eld van ,krakatau /amt niet af van de vroeg]e4 ,de h& des m5s*5 is buit5 spel geblev51 want het eil& is onbewoonba> en moeilijk te b]eik54 ,de nieuwe flora is dus ont/aan op e5e &]e wijze3 de plant5kiem5 kunn5 er gebra*t zijn door de golv51 door d5 w9d ( door vogels4 ,de af/&1 di5 deze plant5kiem5 hebb5 af te legg5 om het eil& te b]eik51 is niet zoo bijzond] groot4 ,want ,krakatau ligt #da kilomet] ( a*t uur gaans van de ku/ van ,java1 t]wijl ,sumatra sle*ts #cg kilomet] ( zev5 uur gaans v]wijd]d is4 ,van de kle9]e eil&jes 9 ,/raat ,so5da ligg5 ,lang-eil& en ,v]lat5-eil& 9 de onmiddellijke nabijheid van ,krakatau4 ,ma> hi] 0 de plant5groei ev5e5s totaal v]nietigd4 ,het eil& ,sebesie wordt aangetr(f5 op e5 af/& van #ah kilomet] ( drie en e5 half uur gaans4 ,uit het ond]zoek van ,dr4 ,treub blijkt1 dat 9 ,juni #ahhf de groote me]d]heid d] jeugdige plant5 op ,krakatau uit v>5s be/ond4 ,hij v]zamelde hi]van elf soort54 ,sommige van deze groeid5 re$s 9 groot5 getale1 zo[el op d5 b]g als aan het /r&4 ,dezelfde soort5 van v>5s kom5 voor 9 e5 uitge/rekt gebi$ om ,krakatau geleg51 en er is dus niets vreemds 91 dat de spor5 van die v>5s alda> zijn gekom54 ,het kwam d5 he] ,treub e*t] bijna onbegrijpelijk voor1 dat die v>5s kond5 groei5 ond] zulke buit5gewoon ongun/ige om/&igh$54 ,e5e dikke laag puim/e5 en as* is to* zek] wel e5 ze] onges*ikte bodem tot het ontkiem5 van plant54 ,hij mi/ alle mogelijke vo$5de be/&deel51 die de plant5 noodig hebb5 voor hunne ontwikkel+4 ,want uit e5 s*eikundig oogpunt bes*\wd1 gelijkt de as* en de puim/e51 die d5 bodem van ,krakatau uitmak51 me] op fijnge/ampt glas1 dan op teela>de4 ,e5e kale rots uit zulke be/&deel5 opgeb\wd1 geleg5 9 de br&5de tropis*e zon1 zond] de m9/e s*aduw1 zi$a> het t]re91 dat de he] ,treub geheel b$ekt vond met v>5s4 --,hoe zijn die v>5s da> gekom58 ,t5 e9de het gewi*t van die vraag te begrijp5 is het noodig de wijze van voortplant+ d] v>5s nad] te bes*\w54 ,als m5 e5 blad van e5 v>5 omke]t1 dan ziet m51 dat de ond]zijde bru+ekleurde v]hev5h$5 v]toont4 ,elk van die bru9e plekjes be/aat uit e5e v]zamel+ spor5huisjes1 die elk v]s*eid5 spor5 bevatt54 ,die spor5 zijn m9 ( me] te v]gelijk5 met de zad5 d] zi*tba> bloei5de plant51 met dit groote ond]s*eid1 dat zij e5v\dige cell5 zijn en niet zooals zad5 e5e kiem bevatt54 ,zij zijn door de blad]5 voortgebra*t1 zond] sam5w]k+ van tweerlei deel51 m4a4w4 zond] e5ige bevru*t+4 ,als nu e*t] de spor5 uitgezaaid word51 dan ont/aan door v]m5igvuldig+ d] cel zoog5aamde voorkiem5 ( pro?allia4 ,m5 kan deze bes*\w5 als de e]/e g5]atie d] v>5s4 ,aan die voorkiem5 groei5 zo[el mannelijke gesla*tsorgan5 7an!ridin7 als vr\welijke 7ar*egonin74 ,de an!ridin br5g5 trill5de li*aampjes voort1 die met e5e eig5a>dige cel van e5 ar*egonium zi* v]e5ig5de1 deze tot e5 beblad]d plantje1 de jonge v>51 doet uitgroei51 welke dus de twe$e g5]atie is4 ,er moet dus1 zooals m5 ziet1 heel wat gebeur5 voordat e5 v>5 als plantje ont/aan is1 t]wijl voor de ontwikkel+ van dit plantje bov5di5 de br&5de zon en de glasa*tige bodem van ,krakatau volkom5 onges*ikt zijn4 ,de mogelijkheid be/ond e*t]1 dat f de voorkiem5 7pro?allia7 d] v>5s f de jonge geblad]de v>5plantjes e5e wijzig+ hadd5 ond]gaan1 en t5 gevolge da>van ges*ikt geword5 w>5 om zi* ond] zulke buit5gewoon ongun/ige om/&igh$5 te ontwikkel54 ,zulk e5e wijzig+ d] plant-organism5 to* komt me]mal5 voor2 de plant s*ikt zi* dan na> de v]&]de lev5som/&igh$51 hetge5 m5 uitdrukt door het ,latijns*e woord adaptatio1 ( zooals m5 9 't ,duits* zegt anpassung4 ,t5 e9de hi]omtr5t zek]heid te v]krijg51 v]zamelde de he] ,treub spor5 van de v>5s van ,krakatau4 ,deze spor5 w]d5 nu v]volg5s 9 het laboratorium van d5 ,botanis*5 tu9 te ,buit5zorg door d5 he] ,treub 9 v]e5ig+ met ,dr4 ,w4 ,burck uitgezaaid op all]lei soort5 van /(f51 t5 e9de te ond]zoek5 ( de pro?allia ( de jonge bladplantjes e5ige wijzig+ z\d5 ond]gaan4 ,er w]d e*t] ge5]lei adaptatio wa>g5om54 ,hoe kond5 dus die v>5s op ,krakatau lev51 en zi* 9 die mate ontwikkel51 dat zij drie j>5 na de uitb>/+ re$s het geheele eil& b$ekt58 ,de he] ,treub1 die zi* deze vraag /elde1 slaagde er 9 het antwoord te v9d51 vr hij nog ,krakatau v]lat5 _h4 ,met het bloote oog 0 op sommige plaats5 te zi51 dat zo[el as* als puim/e5 b$ekt 0 met e5 gro5a*tig laagje wi]4 ,en1 to5 de bodem met e5 l\pe bekek5 w]d1 bleek het1 dat e5 d]gelijk laagje nag5oeg het geheele eil& b$ekte4 ,v]s*ill5de mon/]s van dit laagje w]d5 v]zameld1 en te ,buit5zorg ond]zo*t4 ,zij be/ond5 uit alg5 ( wi]51 behoor5de tot de ,cyanophycen1 wa>van zes soort5 w]d5 g$et]m9e]d4 ,de mee/ voorkom5de van deze 0 e5e wi]soort1 die tot de draadwi]5 behoort1 en wel tot het gesla*t ,lyngbya4 ,zij ontv+ van d5 he] ,treub t] e]e van ,v]beek d5 naam van ,lyngbya ,v]beekiana4 ,die alg5 w>5 de voorgang/]s d] v>5s4 ,zij w>5 de e]/e bewon]s van ,krakratau na de uitb>/+4 ,deze lage plant5organism5 hadd5 d5 grond ges*ikt gemaakt voor de v>5s1 da> zij de onvru*tb>e as* en puim/e5 met e5 geleia*tig1 hygroscopis* laagje b$ekt54 ,de ,wi]5 ( ,alg5 zijn ze] e5v\dige plant51 al v]toon5 v]s*eid5e soort5 e5 vrij sam5ge/eld5 vorm4 ,er zijn er1 die uit sle*ts ne enkele cel be/aan1 wi] celw& e5 inh\d omsluit1 wa>9 de oorspronkelijke gelei ( het protoplasma1 het bladgro5 ( *lorophyl en het celsap sle*ts onvolkom5 ges*eid5 zijn4 ,bij de soort51 die m5 ,cyanophycen noemt1 is het *lorophyl met e5e blauwe vloei/( gem5gd en zijn draadvormige cell5rij5 door e5 m9 ( me] geleia*tig slijm omgev5 en vaak v]e5igd4 ,tot deze behoor5 de ,oscillatorin1 /ijve1 e5igsz9s gewond5 drad51 die eig5a>dige draai5de beweg+5 uitvo]52 de dw>se afs*eid+5 d] cell5 zijn vaak ze] onduidelijk4 ,bij sommig5 zijn de drad5 met e5e ze] dunne slijms*e$e omgev51 bij &]5 met ne ( me] /evige1 vliezige s*e$5 omslot54 ,dit laat/e is het geval bij de soort5 van het gesla*t ,lyngbya1 die met e5v\dige1 onv]takte1 ond]l+ vrije drad5 aan de rots5 van ,krakatau e5e blauw-gro5e ov]dekk5de laag en da>m$e de mogelijkheid om &]e plant5 te h]b]g51 v]le554 ,het is voor mij buit5 twijfel--zegt de he] ,treub--dat sle*ts door de aanwezigheid van deze laag de spor5 d] v>5s en moss5 9 /aat w>5 te ontkiem54 ,bij e5 d] mon/]s van d5 bodem van ,krakatau vond ik e5 spoor van ,pt]is longifolia 7e5e v>5soort71 die e5 kiem van drie cell5 ontwikkeld _h en gevang5 0 9 e5 net van s*e$5 van ,lyngbya ,v]beekiana1 7de alge1 na> ,v]beek g5oemd74 ,to5 de alg5 e5ig5 tijd op ,krakatau gegroeid hadd51 0 de bodem ges*ikt geword5 voor de v>5s1 en weldra 0 het geheele eil& met v>5s b$ekt1 t]wijl er ook twee mossoort5 groeid51 die e*t] sle*ts hi] en da> sporadis* voorkwam54 ,de v>5s z\d5 e*t] niet lang de alle5he]s*appij hebb5 op ,krakatau4 ,want zij maakt5 op h>e beurt d5 bodem ges*ikt om zi*tba> bloei5de plant5 7phan]ogam57 te do5 ontkiem54 ,op het oog5blik1 dat de he] ,treub het eil& betrad1 0 dat tijd/ip re$s aangebrok54 ,de ,/rijd om het be/aan 0 re$s uitgebrok5 tuss*5 de oud]e bewon]s1 de v>5s1 en de nieuw]e1 de zi*tba> bloei5de plant54 ,9 di5 /rijd w>5 voor het oog5blik nog de v>5s de me]d]54 ,sle*ts hi] en da> /ak e5 jong zi*tba> bloei5d plantje het ho(d op4 ,op het /r& vond de he] ,treub a*t plant5soort51 all5 ze] jonge exempl>54 ,geheel dezelfde soort5 treft m5 aan op koraaleil&51 die nog sle*ts e5 kort be/aan a*t] zi* hebb54 ,bov5di5 groeide er e5e grassoort de ,gymno?rix elegans1 die veel voorkomt op ,java4 ,v]d] w]d5 aan het /r& nog e5ige vru*t5 ( zad5 v]zameld van boomsoort51 welke algeme5 voorkom5 aan de /r&5 en op de koraaleil&5 van ,insul9de en ,polynesi4 ,9 het b9n5l& van ,krakatau1 op d5 b]g ,rakata1 w]d5 zes geheel &]e soort5 van phan]ogam5 gevond51 die 9 het geheel niet aan het /r& groeid54 ,nimm] te vor5 is er geleg5heid gewee/ om het ont/aan van de flora na te gaan op e5 vulkanis* eil&1 dat plotsel+ uit de zee op 0 gekom54 ,de uitb>/+ van ,krakatau is 9 dit opzi*t e5ig4 ,want voor d5 plantkundige is de bodem van ,krakatau te v]gelijk5 met e5 d]gelijk t]re94 ,hi] 0 e5 vulkanis* eil&1 dat plotsel+ b]o(d is van zijn plant5kle$ door e5e uitb>/+4 ,dank zij ,dr4 ,treub1 wet5 wij nu hoe zulk e5e kale rots e5 gro5 eil&je wordt6 ,na de alg5 kom5 de v>5s1 die op hunne beurt word5 v]drev5 door de bloei5de plant56 ,het eil& ,krakatau heeft aldus 9 drie j>5 doorleefd1 wat onze a>de heeft ond]vond5 9 duiz5d5 eeuw54 ,ev5als op ,krakatau tijd5s de uitb>/+ de hevige w>mte alle organis* lev5 heeft g$ood1 zoo 0 er ook op a>de 9 het oud/e geologis*e tijdp]k ge5 spoor van organis* lev51 da> de a>de nog z w>m 01 dat plant no* di] kon be/aan4 ,w>5 op ,krakatau alg5 de e]/e bewon]s1 ook op a>de zijn zij de e]/e organis*e wez5s1 die de geoloog 9 de oud/e v]/e5+5 aantreft4 ,weldra v]s*ijn5 op ,krakatau de v>5s4 ,ook onze a>de heeft de tijd gek5d1 to5 de alg5 opgevolgd w>5 door de v>5s4 ,9 het /e5kol5 tijdp]k b]eikt5 deze e5e ontwikkel+1 wa>van wij ons nu ge5 d5kbeeld kunn5 mak54 ,m5 k5t uit de v]/e5+5 9 ,europa alle5 #cjj soort5 van v>5s 9 dat tijdp]k1 t]wijl m5 ?ans sle*ts het vijfde deel er van aantreft4 ,da>na v]s*55 op a>de de zi*tba> bloei5de plant5 en 9 de jong]e tijdp]k5 d] a>dkor/ g+ de ma*t d] v>5s en &]e cryptogam5 t5 ond]4 ,en z zal het ook op ,krakatau gaan6 ,weldra zull5 ook da> phan]ogam5 de me]d]heid uitmak51 en de v>5s zull5 word5 v]drong54 ,e5ige belangrijke bes*\w+5 van ,dr4 ,treub1 gepublice]d 9 de ,annales du ,j>d9 botanique de ,buit5zorg1 v4 ,,vii1 mog5 hi] niet a*t]wege blijv54 ,wanne] ,krakatau geleg5 w>e 9 het midd5 van d5 ,oceaan1 op ze] groot5 af/& van met phan]ogam5 begroeide eil&51 dan z\d5 de v>5s niet zoo spo$ig v]dwijn54 ,ev5als dit ges*i$t op de koraaleil&5 van jong]e vorm+1 zal het /r& b$ekt word5 met wat]plant54 ,langzam]h& zull5 hi]1 uit zaadjes1 die door wat]1 w9d ( vogels word5 aangevo]d1 ook phan]ogam5 ontkiem52 /elt m5 zi* nu voor dat het eil& intuss*5 met v>5s b$ekt is1 dan zal de /r&flora zi* langzam]h& v]spreid5 van het /r& af na> het b9n5l&4 ,dit is niet onmogelijk1 omdat de mee/e plant51 die op het /r& groei51 wel is wa> het zee/r& v]kiez51 ma> to* nog groei5 kunn5 op e5e vrij groote hoogte en op e5ig5 af/& van het /r&4 ,ma> hoe v]d] de /r&flora zi* van zee v]wijd]t1 des te m9d] lev5svatba>heid heeft zij4 ,di*t bij het /r& zal zij dus spo$ig de ov]w9n+ behal5 op de v>5s1 ma> het b9n5/e van het eil&1 vooral als het e5 b]g is1 zal aan de v>5s blijv5 behoor54 ,want de /r&flora kan da> niet be/aan en1 als het eil& ze] geisole]d ligt1 zull5 er we9ig kiem5 word5 aangevo]d van phan]ogam51 die ges*ikt zijn op groote hoogte en v] van het /r& te lev54 ,9 e5 d]gelijk geval v]ke]5 de eil&5 ,juan ,f]n&ez en ,asc5sion4 ,juan ,f]n&ez is e5 kle9 vulkanis* eil&je1 geleg5 op e5 af/& van #djj mijl5 van de ,we/ku/ van ,am]ika op de hoogte van ,*ili4 ,m5 v9dt hi] #bd soort5 van v>5s1 en zij vorm5 het ho(dbe/&deel van de flora op dit eil&4 ,asc5sion is e5 vulkanis* eil&1 dat nag5oeg ev5 hoog is als ,krakatau4 ,de bodem van dit eil& geeft di5 van ,krakatau niet veel toe1 zooals blijkt uit de volg5de bes*rijv+4 ,m5 heeft ,/4 ,hel5a e5e naakte rots g5oemd1 ma> het is e5 p>adijs v]gelek5 met ,asc5sion1 dat be/aat uit e5e v]s*roeide massa van vulkanis*5 oorsprong1 die voor e5 g$eelte gelijkt op fless*5-glas en voor e5 &] g$eelte op cokes en as*4 ,wat de flora van ,asc5sion betreft1 zoo groei5 er alle5 plant5 op e5e kle9e1 gro5gekleurde b]gpiek1 die zi* tot e5e hoogte van #bhjj voet bov5 de zee v]heft4 ,op het lage g$eelte van het eil& komt alle5 n grassoort voor1 ma> de piek is b$ekt met e5 kle$ van v>5s1 wa>uit hi] en da> e5 hee/] te voors*ijn komt4 ,juan ,f]n&ez en ,asc5sion ligg5 v] van de ov]ige plant5w]eld2 de kiem5 d] phan]ogam5 moet5 lang5 tijd 9 zee blijv5 drijv51 zond] hunne kiemkra*t te v]liez54 ,en dit gebeurt niet gemakkelijk4 ,0 ,krakatau 9 e5e d]gelijke conditie1 dan z\ de flora1 zooals ,dr4 ,treub ha> 9 #ahhf aantr(1 e5 blijv5d k>akt] hebb54 ,ma> zooals dit eil&je ligt1 te midd5 van de vru*tb>e di*t begroeide eil&5 van ,insul9de1 kunn5 de kiem5 d] zi*tba> bloei5de plant51 die op groote hoogte1 v]re van het /r&1 kunn5 groei51 er ev5 gemakkelijk kom5 door d5 w9d1 als door de zee en door de vogels1 zond] hunne kiemkra*t te hebb5 v]lor54 ,en1 hoewel bij het bezoek van ,dr4 ,treub het b9n5/e van het eil& nog ma> enkele jonge phan]ogam5 droeg1 zoo 0 dit to* re$s het beg9 van e5e nieuwe p]iode4 ,de ov]e5kom/ tuss*5 het kale eil& ,asc5sion en de s*aduwlooze puim/e5b]g5 van ,krakatau is sle*ts van tijdelijk5 a>d4 ,want re$s ontspruit5 er de zi*tba> bloei5de plant51 die e5 geheel &] k>akt] zull5 gev5 aan het eil&4 ,die phan]ogam5 plant5 zi* voort en v]m5igvuldig5 zi*2 de w9d br5gt nieuwe soort5 ov]4 ,de vogels v9d5 dan op het eil& s*aduw en ru/5 er ga>ne uit4 ,hunne /(wissel+ br5gt niet alle5 me//(f5 aan1 ma> 9 hunne excrem5t5 v9dt m5 bov5di5 zaadjes1 afkom/ig van vru*t54 ,t5 slotte wordt de bodem b$ekt met organis*e be/&deel51 afkom/ig van de plant5w]eld2 er heeft zi* e5e e*te humuslaag gevormd4 ,zoo v]lie/ ,krakatau d5 eig5a>dig5 /empel1 di5 de uitb>/+ er op drukte4 ,en als e5maal de boom5 volwass5 zull5 zijn1 die er ?ans welig ops*iet51 dan zal ,krakatau hetzelfde ons*uldig1 vri5delijk uit]lijk hebb5 als de tallooze &]e eil&jes 9 d5 ,indis*5 ,ar*ipel4 ,we] zull5 di*te boss*5 het eil& b$ekk51 zooals ze dat d$5 vr #ahhc1 en m5 zal moeite hebb5 om te geloov51 dat het eil& voor we9ige j>5 e5e grijze rots 04 ,ma> al ond]s*eidt zi* dan ook 9 de toekom/ wa>s*ijnlijk ,krakatau 9 niets van zijne ontelb>e bur51 de gro5e eil&5 van d5 ,ar*ipel1 de h]9n]+ aan de uitb>/+ van #ahhc zal nooit uitgewis*t word54 ,ev5als ,h]o/ratus te ,ephese er voor me] dan #bjjj j>5 9 geslaagd is om zijn naam aan de v]getelheid te ontrukk5 door het pleg5 van e5e groote misdaad3 het 9 br& /ek5 van d5 tempel van ,diana1 zoo heeft ,krakatau aan de m5s*heid 9 #ahhc zooveel le$ b]okk5d1 dat het g5oeg g$aan heeft om nooit v]get5 te word54 ,ma> dit le$ tre$t geheel op d5 a*t]grond1 als het wordt v]gelek5 met de v]pli*t+51 die elk veld van natuur/udie aan de uitb>/+ heeft4 ,zij v]s*afte ons op reusa*tige s*aal tal van feit51 die e5 nieuw li*t w]p5 op m5ig gebi$ d] natuurwet5s*app54 ,9 dat opzi*t is zek] de uitb>/+ van ,krakatau e5ig 9 de ges*i$5is d] a>de4 ,en wie weet1 welke v]rass+5 dit geheimz9nige plekje ons nog bi$5 zal8 ,,inh\d4 ,,ho(d/uk ,i4 ,de w]eld van ,vulcaan #g ,,ho(d/uk ,,ii4 ,op weg na> ,indi #ca ,,ho(d/uk ,,iii4 ,krakatau vr de groote uitb>/+ #dj ,,ho(d/uk ,,iv4 ,aan boord van de ,g\v]neur-,g5]aal ,l\don1 tijd5s de uitb>/+ #ed ,,ho(d/uk ,v4 ,aan boord van de ,g\v]neur-,g5]aal ,l\don1 na de uitb>/+ #gg ,,ho(d/uk ,,vi4 ,het gebi$ d] s*ot5 en lu*ttrill+5 van ,krakatau #id ,,ho(d/uk ,,vii4 ,de wat]beweg+ #ajh ,,ho(d/uk ,,viii4 ,het gebi$ d] uitgeworp5 /(f5 #aai ,,ho(d/uk ,,ix4 ,gelijktijdige vulkanis*e gebeurt5iss5 op a>de #abi ,,ho(d/uk ,x4 ,i4 ,de optis*e v]s*ijnsel5 9 d5 dampkr+ van #ahhc-ahhf #ach ,,ii4 ,kan de uitb>/+ van ,krakatau de oorzaak zijn d] abnormale optis*e v]s*ijnsel5 van #ahhc-ahhf8 #aej ,,ho(d/uk ,,xi4 ,na de groote uitb>/+ #afd ,,ho(d/uk ,,xii4 ,het nieuwe plant5kle$ van ,krakatau #ahe ,voetnot53 #a ,zie pag #hj4 #b ,zie ov] de ond]zoek+5 van ,aitk91 de ,engels*e ,nature ( de ,revue sci5tifique3 les p\ssires de l'air 7#ac ,oct4 #ahhh74 na diffractie en absorptie door de lag]e lu*tlag51 t]wijl de /(laag 9 de twe$e plaats het g]eflecte]de li*t t]ugkaat/e4 ,en dit v]s*ijnsel is mogelijk1 als de /(deeltjes ze] fijn v]deeld 9 de atmosfe] voorkom54 #c ,die ,bewegung des ,krakatau ,rau*es 9 ,septemb] #ahhc von ,pr(4 ,j4 ,kiessl+4 #d ,d5kbeeld van ,mr4 ,w4,h4 ,preece uitg$rukt 9 de ,times #ab ,dec4 #ahhc 7,rapport ,r4,s4 pag4 #daf74 #e ,zie pag4 #dea ,rapp4 ,r4,s4 #f ,rapp4 ,r4,s4 pag4 #ddh4 #g ,rapp4 ,r4,s4 pag4 #dac1 #dad en #ddi4 #h ,rapp4 ,r4,s4 pag4 #ddi4 #i ,wij v9d5 da> #ahhe1 pag4 #ej3 ,un tmo9 oculaire de l'ruption de ,krakatoa ,m4 van ,s&ick a rsum ses impressions1 en mme temps que les rsultats de l'enqute faite p> ,m4 ,v]beek4 ,ces rsultats n\s suggr5t quelques rflexions1 que n\s s\mettons au lecteur4 etc4 obs]vs en ,asie1 en ,afrique1 en ,amrique et en ,europe et qu'en ,france ,m4 ,camille ,flamm>ion a t le premi] attribu] la cata/rophe de #bf et #bg ,a\t ont eu c]ta9em5t p\r cause pr9cipale les p>ticules de c5dre1 se ma9t5ant durant de longs mois dans les rgions suprieures de l'atmosphre t]re/re4 #aj ,rivi]mond54