,,in ,,het ,,rijk ,,van ,,vulcaan4 ,,de ,,uitbarsting ,,van ,,krakatau ,,en ,,hare ,,gevolgen1 ,,door ,r4,a4 ,,van ,,sandick1 ,oud-,ingenieur van den ,waterstaat in ,nederlandsch ,indi1 ,leeraar aan de ,h4,b4,s4 te ,deventer4 ,,zutphen1 ,w4,j4 ,,thieme ,cie4 ,,voorrede4 ,nu nog een boek over ,krakatau8 hoor ik zeggen4--,ja lezer1 ik waag het1 meer dan zeven jaren na de groote uitbarsting1 met dit onderwerp voor den dag te komen2 een enkel woord van toelichting is daarom zeker niet overbodig4 ,in #ahhd en #ahhe verscheen ,krakatau1 door ,r4,d4,m4 ,,verbeek1 uitgegeven op last van ,zijne ,excellentie den ,gouverneur-,generaal van ,nederlandsch ,indi4 ,dit werk is in vorm en inhoud een meesterstuk4 ,de naam van ,,verbeek is hierdoor ten eeuwigen dage verbonden aan de meest grootsche geologische gebeurtenis van onzen tijd4 ,zijn arbeid is klassiek4 ,uit eene overstelpende hoeveelheid materiaal schiep hij n geheel2 hij heeft met ,krakatau eene onvergankelijke eerezuil gesticht1 niet alleen voor zichzelf1 maar ook voor het corps der ,indische mijn-ingenieurs4 ,onmogelijk is het na zijnen arbeid over ,krakatau te schrijven1 zonder zijn werk als basis te nemen4 ,en toch durft ge nog over ,krakatau schrijven6 hoor ik mij toevoegen4 ,als het werk van ,,verbeek in ieders handen was1 dan zou dit boek geen reden van bestaan hebben4 ,dit is echter niet het geval1 daar het in de eerste plaats een wetenschappelijk boek is1 het standaardwerk4 ,eene voor allen bevattelijke behandeling van dit onderwerp ontbrak tot na toe in onze taal4 ,toch is juist daar behoefte aan4 ,want toen ,,camille ,,flammarion in #ahij een werkje in het licht gaf1 getiteld3 de l',eruption du ,krakatoa et les tremblements de terre etc41 vond dit n in ons land n in ,indie zooveel lezers1 dat hieruit duidelijk bleek1 hoezeer eene populaire behandeling van dit onderwerp gewenscht was4 ,de firma ,,thieme ,cie wendde zich tot den heer ,dr4 ,b4,c4 ,,goudsmit1 den man1 die reeds zoovele werken van ,,camille ,,flammarion op zulk een uitstekende wijze in een ,nederlandsen kleed heeft gestoken1 met het verzoek ook dit werkje te vertalen4 ,hoewel het boekje van ,,flammarion is aangekondigd als een ,oeuvre absolument indit1 is het in zijn geheel een afdruk van de artikelen door den geleerden schrijver in #ahhd en #ahhe in zijn tijdschrift l',astronomie populaire geschreven4 ,dat ik ooggetuige was van de groote uitbarsting in ,augustus #ahhc1 daarin steekt op zich zelf al zeer weinig verdienstelijks4 ,mijne indrukken gaf ik weer in eene particuliere correspondentie in de ,nieuwe ,rotterdamsche ,courant van #bc ,october #ahhc onder den titel3 eene ,zeebeving4 ,op verzoek van ,,camille ,,flammarion gaf ik eene beschrijving van de uitbarsting in het3 ,bulletin mensuel de la socit ,,flammarion ,argentan1 ,dec4 #ahhc en ,juni #ahhd1 waarvan het eerste gedeelte ook in la ,nature verscheen4 ,de groote verdienste1 die deze opstellen hadden1 was hunne actualiteit2 zij waren nagenoeg de eerste opstellen1 die in ,frankrijk over ,krakatau werden gepubliceerd4 ,de artikelen van ,,camille ,,flammarion in de ,astronomie populaire1 die in #ahij in n bandje het licht zagen1 bestaan hoofdzakelijk uit aanhalingen uit deze opstellen4 ,aan hare actualiteit is het dan ook toe te schrijven1 dat mijne beschrijving der uitbarsting in zoovele ,fransche1 ,duitsche en ,engelsche tijdschriften werd overgenomen en ook in het ,russisch is vertaald4 ,toen ik haar samenstelde was het reuzenwerk van ,,verbeek nog niet verricht4 ,zij was geschreven onder den indruk van de vreeselijke uren op het schip de ,gouverneur ,generaal ,loudon doorgebracht tijdens de uitbarsting4 ,een dergelijke indruk kan niet geheel zuiver zijn4 ,ik zou echter niet gaarne het vaderschap op mij nemen van de vele onjuistheden1 die de heer ,,flammarion1 destijds zeer geimpressionneerd door le cataclysme de ,java1 in de ,astronomie heeft afgedrukt1 en die zeer getrouw in zijn werkje worden teruggevonden2 vooral niet van het kaartje van de rgion du cataclysme1 waarop tal van nieuwe eilanden voorkomen1 die alleen in het vruchtbare brein van den schrijver bestaan1 terwijl alleen de ,java-kust schijnt te zijn overstroomd1 doch de kust van ,sumatra geheel ongedeerd is gebleven4 ,en dat terwijl ,,verbeek',s ,krakatau ook in het ,fransch is verschenen6 ,de heer ,dr4 ,,goudsmit maakte bezwaar om de vertaling van ,,flammarion's ,krakatau op zich te nemen4 ,op zijn advies wendde zich de ,firma ,,thieme ,cie tot mij4 ,ik was het volkomen eens met ,dr4 ,,goudsmit1 dat er van eene vertaling van het werkje van ,,flammarion in het vaderland van ,,verbeek moeilijk sprake kon zijn 7vooral ook omdat ,,flammarion',s werkje volstrekt niet oorspronkelijk is74 ,ik heb nu op verzoek van genoemde uitgevers getracht een populair boek te schrijven over ,krakatau4 ,wie alleen de zuivere wetenschap bemint1 vindt hier weinig van zijne gading4 ,het spreekt van zelf1 dat ik menigmaal heb moeten putten bij ,,verbeek4 ,de ,royal ,society te ,londen benoemde in ,januari #ahhd eene ,krakatau-commissie1 die eerst in #ahhh rapport uitbracht4 ,dat werk verscheen onder den titel3 the ,eruption of ,krakatoa and subsequent phenomena4 ,over de uitbarsting zelve bevat het niet veel1 wat niet reeds bij ,,verbeek wordt aangetroffen4 ,toch vormt het eene schoone aanvulling van diens boek1 omdat het zooveel later verschenen is en de ,engelsche commissie daardoor de beschikking had over feiten1 die ,,verbeek niet bekend konden zijn4 ,ik heb hierbij vooral het oog op de optische verschijnselen in den dampkring van #ahhc tot #ahhf waargenomen4 ,ook het ,rapport der ,royal ,society werd door mij geraadpleegd4 ,mogen deze bladzijden er tevens toe bijdragen om in wijder kring belangstelling te wekken voor het schoone ,insulinde1 waar1 door de uitbarsting van ,krakatau1 geleden is1 zooals slechts zelden op aarde geleden wordt4 ,r4,a4 ,,van ,,sandick4 ,,deventer1 ,september #ahij4 ,,hoofdstuk ,i4 ,de wereld van ,vulcaan4 ,het heimweh der ,zwitsers naar hunne bergen4--,alpensport4--,de ,nederlanders zijn geen bergklimmers4--,tartarin4--,nederland als plat land4--,indi1 het land der derde dimensie4--,java's blauwe bergen vergeleken met de ,alpen4--,de wereld van ,vulcaan4--,de vulkaangordels op aarde4--,werkende en uitgedoofde vulkanen4--,uitbarsting van den berg ,zoo in ,japan4--,plooien en verwerpingen4 ,het vulkanisme volgens de theorie van ,kant-la ,place4--,de diepteschaal4--,waaruit bestaat het binnenste der aarde8--,vondst van ,nordenskjld te ,oritok4--,diepste putboring der aarde te ,schladebach4--,het boorgat van ,sperenberg4--,temperatuurbepalingen bij den bouw van den ,st4 ,gothardtunnel4--,de schil van de perzik4--,een origineel denkbeeld van ,camille ,flammarion4--,de vulkanische haarden4--,wij zijn even ver als ,empedokles4--,de ,neptunische en de ,plutonische school4--,de eeuwige cirkelgang van het water op aarde4--,een onderaardsche ,rijn4--,prof4 ,mohr te ,bonn1 de laatste ,neptunist4--,zal het water op aarde verdwijnen8--,niets bestendig hier benen4--,langzame beweging van de aardkorst4--,de indruk van vulkanische verschijnselen--,die ,zeugung des ,dampfes van ,kaulbach4--,de rol van den waterdamp4--,kritische temperatuur4--,spanning van waterdamp in vulkanische haarden--,voorboden van de uitbarsting4--,de uitbarsting zelve4--,de hoogte der vulkanen4--,nog eens het water4--#dhc aardschokken in ,japan in #ahhg4--;,de onfeilbare787 wetenschap en des ,pudels ,kern4--,de wereld van ,vulcaan blijft een mysterie4 ,de tijd ligt ver achter ons1 dat de ,zwitsersche hulptroepen een belangrijk contingent van de meeste ,europeesche legers vormden4 ,die ,zwitsers waren goede soldaten1 zij hadden weinig behoeften1 waren trouw en dapper en konden zich gewoonlijk zeer goed schikken in eene vreemde omgeving4 ,maar onder de ,zwitsers1 die in ons land waren1 ontstond menigmaal eene eigenaardige ziekte4 ,zij kregen dan een onoverwinnelijk1 brandend verlangen naar hun land4 ,men noemde dit heimweh4 ,de ongelukkige1 die daaraan leed1 verviel in eene diepe1 grenzenlooze neerslachtigheid4 ,hij deserteerde of pleegde zelfmoord4 ,men merkte dit verschijnsel op bij menschen1 die volkomen overtuigd waren1 dat zij het hier veel beter hadden dan ooit te voren in ,zwitserland2 die geen ouders of andere teedere betrekkingen in 't vaderland hadden achtergelaten1 die in hunne jeugd in de diepste armoede hadden geleefd1 en die in alle opzichten tevreden waren met hunnen maatschappelijken toestand4 ,het was in der daad niet het vaderland1 dat zoo sterk magnetisch op hen werkte1 maar het waren de ,alpen1 de ,bergen hunner jeugd1 die zij niet konden vergeten in ,nederland4 ,de aantrekkingskracht1 die van de ,alpen uitgaat1 is werkelijk groot4 ,is er wel n tak van lichaamsoefening in onzen tijd1 die zoozeer bloeit als de ,alpensport8 ,gewoonlijk wordt in ons land deze edele uitspanning beschouwd als roekelooze waaghalzerij4 ,wij ,nederlanders reizen zeer veel4 ,maar het bergstijgen is onze zwakke zijde4 ,de talrijke landgenooten1 die des zomers ,holland ontvluchten1 vlijen zich voor het grootste gedeelte rustig ner aan den voet der bergmassa's1 terwijl ze een medelijdenden glimlach over hebben voor de talrijke ,duitschers en ,engelschen1 die zoo stom zijn op die bergen te klouteren4 ,voor hen zijn dan ook de tandradbanen eene nuttige en gewaardeerde uitvinding en ge kunt des zomers te ,arth geheele wagens vol landgenooten met de tandradbaan den ,rigi zien bestijgen1 terwijl zij zichzelf voor bijzonder practisch aanzien in vergelijking van de bergklimmers1 voor wier streven zij de meest onverholen minachting aan den dag leggen4 ,verstaat men echter door sport alles wat aanleiding geeft tot oefening van spieren en tot staling der zenuwen1 dan behoort zeker de bergsport een hooge plaats in te nemen4 ,carlyle zegt1 dat men den mensch groot onrecht doet door te beweren1 dat hij door gemak en rust wordt aangetrokken4 ,moeite1 zelfverloochening1 martelaarschap1 dood1--ziedaar1 zegt hij1 het lokaas1 dat het menschenhart bekoort4 ,wanneer men bekend is met de grenzenlooze onvoorzichtigheid1 roekeloosheid en waaghalzerij van vele reizigers1 dan moet men zich slechts verwonderen1 dat het aantal slachtoffers der hooge bergen niet grooter is4 ,leest de beklimming van den ,jungfrau door ,tartarin1 den echten opsnijder uit ,tarascon in ,daudet's onsterfelijk werk3 ,tartarin sur les ,alpes4 ,daar hebt ge het type van den ophakkerigen grootspreker1 den bluffer1 den ,bergfex1 zooals de ,tirolsche gidsen die soort van touristen noemen4 ,maar daarmede is niet de bergsport veroordeeld4 ,het is eene der meest volkomen uitspanningen1 die er denkbaar zijn1 en het is voor onze eeuw een onvergankelijke eer deze soort van sport in het leven geroepen te hebben4 ,een ,duitsch hoogleeraar gaf onlangs aan hen1 die zich willen traineeren voor bergklimmen1 den raad om gedurende eenigen tijd elken dag minstens een half uur achtereen te zwemmen1 daar bij zwemmen en bergstijgen dezelfde spieren in beweging komen4 ,voor ongeoefenden is bij het klimmen het grootste bezwaar de versnelde ademhaling1 die tot hevige hartkloppingen aanleiding geeft4 ,uw tong kleeft aan het gehemelte1 het hart bonst2 ge zijt al spoedig in een bad van zweet2 de knien knikken2 een gevoel van namelooze ellende overmeestert u en ge doet een duren eed nooit meer op een berg te klouteren4 ,maar ge moet nog naar beneden4 ,denk niet1 bewoner der lage landen1 dat u dit gemakkelijker zal vallen dan het stijgen4 ,hebt ge ooit getwijfeld aan de algemeene aantrekkingskracht1 dan zult ge nu overtuigd worden4 ,het is u alsof gij naar beneden getrokken wordt1 onafgebroken en onwederstaanbaar4 ,de constante zwaartekracht1 die op u werkt1 tracht u eene eenparig versnelde beweging mede te deelen1 en ge wendt wanhopige pogingen aan om eene eenparige beweging te onderhouden4 ,bij het aanhoudend afdalen hebt ge1 wel is waar1 geen last van kortademigheid1 maar uw geheele lichaam siddert en trilt4 ,de ongewone beweging1 die ge met dijen en knien maakt1 vermoeit u verbazend en geeft u een onbeschrijflijk gevoel van wee4 ,ge gelooft1 dat het dalen erger is dan het klimmen4 ,eindelijk zijt ge beneden4 ,nieuwe misres breken aan4 ,de spieren uwer onderdanen zullen zich wreken over de ongewone beweging1 waartoe ze gedwongen waren4 ,dood moe naar bed gegaan1 hebt ge geslapen als een roos4 ,bij het opstaan zijt ge zoo stijf in knien en dijen1 dat het u groote inspanning kost een stap verder te doen4 ,dit is een gevolg van het afdalen en ge kunt van geluk spreken1 als ge deze stijfheid1 die ge wellicht aan rhumatiek toeschrijft en die even pijnlijk is als deze1 in een week kwijt raakt4 ,als ge het nu bovendien hebt getroffen1 dat de lucht onder u beneveld was1 toen ge op den bergtop waart1 zoodat ge absoluut niets gezien hebt van het vergezicht1 dat men u voorgespiegeld had1 dan zult ge wel voor goed genezen zijn van het bergklimmen4 ,toch behoeft uwe eerste ondervinding u niet af te schrikken4 ,de grootste fout is geweest3 ge hebt te veel hooi op de vork genomen4 ,als ge nooit een berg bestegen hebt1 leg het dan kalm aan4 ,wees nederig in uwe keuze4 ,bestijg eerst een heuvel1 daarna een bergje4 ,in den tijd van acht dagen zijt ge zoo gewoon aan het ongewone1 dat ge gemakkelijk een paar duizend voet kunt klimmen4 ,en nu hangt het van uw gestel1 maar vooral van uwe energie af1 of ge het in de volgende acht dagen bij voortgezette oefening zult brengen tot zes-1 tot acht duizend voet4 ,ja ge behoeft er niet aan te wanhopen om het zelfs in dien tijd te brengen tot de werkelijk hooge bergen1 de eeuwige sneeuw1 de gletscherwereld4 ,wellicht kunt ge u dan het heimweh van den ,zwitser verklaren1 die in ,nederland ziek werd van verlangen naar zijne ,alpen4 ,met eenigen goeden wil toch kan men geheel ,nederland beschouwen als een horizontaal vlak1 dat zich slechts in twee afmetingen1 lengte en breedte uitstrekt4 ,de horizon is onbeperkt1 oneindig1 slechts begrensd door de kromming der aarde4 ,zijn er geen boomen1 dan steken wij zelf boven het geheele landschap uit4 ,bij de vaststelling van hoogteverschillen rekenen wij met centimeters1 boven of beneden ons vergelijkingsvlak1 het wereldberoemde ,amsterdamsche peil 7,,ap74 ,er is voor ons geen reden om ons daarover te beklagen4 ,wij kunnen met alle recht trotsch zijn op ons land1 daar wij het zelf geschikt maakten om er te wonen4 ,het is immers niet in overdrachtelijken zin1 maar letterlijk ontwoekerd aan de zee4 ,maar de ,zwitser1 de bewoner der bergstreken1 kreeg heimweh4 ,hij was geen platlandbewoner1 maar een kind der derde dimensie3 de hoogte4 ,verplaatst ge den ,nederlander naar ,indi1 het bergland bij uitnemendheid1 dan komt omgekeerd de vroegere platlandbewoner onder den overweldigenden indruk der derde dimensie1 de hoogte1 waarvan hij in ,holland slechts een flauw begrip had4 ,de steile rotswanden1 uit wier spleten de wonderlijkst gevormde planten opschieten1 de boomen die zich verheffen hooger dan hij het ooit kon droomen1 met de meest grillige bladvormen1 de peilloos diepe bergmeren met hunne donkerblauwe kleur1 de ongenaakbare ravijnen1 de rivieren1 die reusachtige rotsblokken medesleurend1 met donderend geweld hunne onstuimige1 troebele wateren over een ongelijk bed voortstuwen1 de terrasvormige rijstvelden1 de donkergroene plekken der koffietuinen op de hellingen1 en ten slotte de bergen zelve1 met hun machtig lichaam1 bekroond door kraters1 die den mensch steeds een dreigend gedenk te sterven toeroepen--zie1 dat alles wijst u op een in ,holland ongekende macht3 de verticale richting4 ,hebt ge in ,holland de aarde als onwrikbaar beschouwd in de richting der derde dimensie1 aardbevingen en vulkanische opheffingen zijn daar om u aan te toonen1 dat hare onbewegelijkheid in verticalen zin slechts in ,holland gold4 ,verbijsterend is de indruk1 dien de bergwereld op den platland-bewoner maakt4 ,maar dat vreemde in die omgeving treft u later niet meer4 ,het heimweh van den ,zwitser blijft u vreemd4 ,als ge naar ,holland verlangt1 dan is het niet naar het ,hollandsche landschap4444 ,maar toch zal de natuur op u reageeren4 ,zij stemt tot melancholie4 ,geen vogel stoort de goddelijke stilte van den tropischen nacht1 maar1 als de zon onder is1 stort een heirleger van bloeddorstige muskieten op u neder1 en een koor van krekels laat een schrillen1 zeer hoogen toon hooren2 het eenige geluid in den stillen nacht4 ,geen lente1 geen winter breekt ooit de eentonigheid van een eeuwigen zomer1 van eene eeuwige warmte1 van het eeuwige groen4 ,en wij komen1 langzaam1 onwillekeurig1 doch zeker onder den invloed van die natuur4 ,zij werkt verlammend op onze energie1 maakt ons dof en somber4 ,dan komen wij in die stemming1 dat wij gevoelen1 dat wij in ,indi veel missen4 ,wij haken naar ,europa1 naar het opgewekte intellectueele leven onzer wereldsteden1 naar goede muziek4 ,maar het is niet het heimweh van den ,zwitser4 ,waaraan is het toe te schrijven1 dat de indruk zoo machtig1 zoo blijvend is1 dien ,java's bergen op ons maken8 ,want zij zijn niet zoo bijzonder hoog2 de ,mahameroe1 de hoogste top van den reus onder ,insulindes bergen1 den ,smeroe1 den alouden heiligen berg van ,indra verheft zich slechts #cfgb ,m4 boven het peil der ,javazee4 ,en het eigenlijke hooggebergte1 zooals men in de ,alpen zegt1 begint eerst op die hoogte4 ,de bergen van tien duizend voet liggen in ,europa juist op de sneeuwgrens4 ,daar boven is in ,europa die geheimzinnige arktische natuur1 die aan natuurschoon alles op aarde overtreft4 ,en de stille woeste majesteit van de gletscherwereld1 de witte massa's der omringende bergreuzen1 die afsteken tegen de blauwe lucht1 en daaronder ver weg1 in vogelvlucht gezien1 de vlakte1 als een gekleurd kleed--dat alles zocht ge op ,java te vergeefs4 ,want geen berg overschrijdt de sneeuwgrens2 nooit heeft de lucht de helderheid van een ,zwitscherschen zonsopgang2 er is altijd iets wazigs in de atmosfeer2 eene deining1 aan de tropen eigen1 bederft meestal het vergezicht4 ,ondanks dat is de indruk forscher4 ,java's bergtoppen staan op zich zelf4 ,en berg beheerscht de geheele omgeving4 ,zulk een indruk maakt nooit een keten4 ,de ,alpen zijn dood4 ,een ,alpenlandschap in het hooggebergte doet u denken aan eene bekende illustratie in de ,wonderen des ,hemels van ,flammarion1 het laatste menschenpaar door den vinger des doods aangeraakt1 bedolven onder het lijkkleed van het eeuwige ijs4 ,maar van ,java's bergen grijnst u de dood toe op meer welsprekende wijze1 het is niet de dood in de verre toekomst1 als de ijsvorst zelfs de tropen zal hebben veroverd1 maar de dood1 zooals hij komt op het slagveld1 plotseling1 door het vuur van den vijand4 ,want ,java is n reusachtig artilleriepark4 ,het zijn niet alleen bergen1 die verheffingen van den bodem1 die over het geheele eiland verspreid zijn1 maar het zijn tevens werkende vulkanen4 ,vijftig vuurspuwende bergen verheffen hunne kruinen hemelwaarts1 ze zijn allen te kennen aan den eigenaardigen vorm1 die den vulkanen eigen is4 ,ge kunt nergens zijn op ,java of ge wordt bestreken door een dezer vuurmonden4 ,ge leeft hier in het gebied van ,vulcaan4 ,bedenkt men dat ,java viermaal zoo groot is als ,nederland1 dan gevoelt men eerst wat dat zeggen wil3 ,java heeft vijftig vulkanen1 waarvan acht en twintig werkende vulkanen zijn4 ,stel u toch eens voor dat ,nederland zeven werkende vulkanen bezat6 ,de vulkanen zijn zeer ongelijk verdeeld op onze aarde4 ,zij zijn opgesteld in rijen of gordels4 ,de eerste groote vulkanische gordel begint bij ,kaap ,hoorn1 loopt langs de ,westkust van ,zuid-,amerika over ,middel-,amerika1 en gaat in ,noord-,amerika te niet4 ,hieraan sluit een tweede rij aan1 die in hoofdzaak den volgenden weg volgt3 ,alaska1 ,aleutische eilanden1 ,kamschatka1 ,koerillen1 ,japan1 ,philippijnen1 ,celebes1 ,kleine ,soenda-eilanden1 ,java1 ,sumatra4 ,tegenover die reusachtige vulkaanreeks zijn de ,europeesche vulkanen onbeteekenend4 ,in het tertiaire tijdperk was de wereld van ,vulcaan veel uitgebreider4 ,want terwijl men b4v4 in ,itali nu drie werkende vulkanen1 den ,vesuvius1 den ,etna en den ,stromboli aantreft1 vindt men in den omtrek van ,napels zeven en twintig uitgedoofde kraters4 ,zulke streken hebben eene formatie als die der maanoppervlakte4 ,men vindt zulke groepen van uitgedoofde vulkanen b4v4 in ,auvergne1 aan den ,rijn bij de ,laacher ,see en in den ,eifel4 ,vooral in streken waar veel vulkanen zijn is het moeilijk onderscheid te maken tusschen werkende en uitgedoofde vulkanen4 ,men noemt den vulkaan dan maar uitgedoofd1 als hij1 voor zoover bekend is1 nimmer eene uitbarsting heeft gehad4 ,maar er is geen waarborg1 dat hij steeds uitgedoofd zal blijven4 ,en daarenboven ontstaan menigmaal in de vulkanische streken vulkanen op plaatsen1 waar men ze niet vermoed had4 ,ontelbare malen is het geschied dat een berg1 dien men voor volkomen onschuldig aanzag1 zich plotseling ontpopte als een werkende vulkaan4 ,zoo begonnen o4a4 in de buurt van de stad ,foekoejoema in het district ,bigo1 gelegen aan de ,noordkust der ,japansche binnenzee1 den #af;den ,januari #ahij onderaardsche rommelingen4 ,des avonds te #h ure hoorde men een vreeselijken slag4 ,de top van den berg ,zoo stortte plotseling in1 groote hoeveelheden zand en steenen werden uitgeworpen en vielen neder over een omtrek van #aj kilometers4 ,voor zoover bekend1 had de ,zoo nimmer van te voren getoond1 dat hij een vulkaan was4 ,de vulkaanrijen op aarde komen overeen met groote plooien in de aardlagen of met groote breukvlakten4 ,hier zijn de aardlagen ten opzichte van elkaar verschoven4 ,men noemt deze verschuivingen in het ,duitsch ,verwerfungen1 een woord dat ik bijna niet door verwerpingen durf vertalen4 ,die plooien en verwerpingen hangen z nauw samen met het vulkanisme der aarde1 dat wij er iets over moeten zeggen4 ,volgens de theorie van ,kant-la-,place zou de aarde eens een gasvormige bol zijn geweest1 die1 langzaam afkoelende in de koude wereldruimte1 in die periode kwam1 dat zij een vloeibare kogel was4 ,zij gaat nu voort met warmte uit te stralen1 en volgens de oudere begrippen1 wordt de buitenkant vast1 terwijl het binnenste vloeibaar blijft4 ,dit vaste gedeelte is de zoogenaamde lithosfeer der aarde1 waarvan slechts het buitenste gedeelte door ons gekend wordt4 ,de vulkanen zouden dan zijn1 volgens eene zoo menigmaal reeds geciteerde uitdrukking van ,alexander von ,humboldt1 de veiligheidskleppen der aarde4 ,het vulkanisme zou zijn3 de reactie van het vloeibare gedeelte tegen de aardkorst4 ,en daar uit proeven blijkt1 dat de warmte in de aardoppervlakte zeer regelmatig toeneemt met #b-a_/b ,celsius voor elke #ajj ,m4 diepte1 zou men reeds op eene diepte van #ej kilometer het eeuwige centraalvuur aantreffen2 eene temperatuur van #abjj ,celsius toch komt1 volgens deze gegevens1 overeen met eene diepte van #ej kilometer4 ,deze verklaring van het geheimzinnige vulkanisme der aarde is aanlokkelijk door haar eenvoud4 ,eensklaps wordt ons alles duidelijk2 wij hebben niets meer te vragen4 ,maar de natuur is nu eenmaal niet eenvoudig4 ,de verschijnselen1 die wij waarnemen zijn zoo gecompliceerd1 dat de eenvoudige theorien1 die met n woord geheele reeksen van feiten verklaren1 bijna nooit den toets der wetenschappelijke kritiek kunnen weerstaan4 ,en zoo is ook deze theorie over het vulkanisme bezweken4 ,de grootste bedenking1 die tegen haar is ingebracht1 is de betrekkelijk groote stabiliteit van de aardkorst4 ,wanneer toch de geheele kern der aarde vloeibaar was1 dan zou die vloeibare massa1 in volume zooveel duizenden malen meer dan de zeen1 aan ebbe en vloed onderhevig zijn1 en de oppervlakte der aarde zou het tooneel zijn van vulkanische werkingen1 waarbij de aan menschen bekende1 in het niet zouden verzinken4 ,trouwens het is moeilijk aan te nemen1 dat de geleidelijke afkoeling der vloeibare aarde zoodanig is geschied1 dat zij van buiten af naar binnen toe vast is geworden4 ,de warmte toch1 die een vloeibaar lichaam afgeeft1 wordt aan dat lichaam niet ontnomen door geleiding en straling alln1 maar hoofdzakelijk door strooming of circulatie4 ,de vloeistofmassa1 aan de oppervlakte gelegen1 wordt door afkoeling soortelijk zwaarder4 ,zij zinkt derhalve in het vloeibare gedeelte4 ,het gevolg zou dus zijn niet het vormen van een vaste schors en een vloeibare kern1 maar het ontstaan van een vaste kern1 die1 door den hoogen druk1 een groot soortelijk gewicht krijgt4 ,eerst dan1 als de massa taai vloeibaar wordt1 zal de warmte niet door strooming maar door geleiding worden voortgeplant4 ,dan eerst ontstaat1 om de taai vloeibare massa1 een vast omhulsel4 ,in dat stadium zou dan nu onze aarde zijn4 ,voor deze hypothese pleit bovendien het groote soortelijk gewicht der aarde1 dat meer dan #e bedraagt1 terwijl de gesteenten aan de oppervlakte gemiddeld een soortelijk gewicht van #b1e bezitten4 ,ja er zijn zelfs geleerden1 die beweren1 dat die vaste kern uit ijzer bestaat4 ,zij roepen daarbij de uranolithen of meteoren te hulp1 die geheimzinnige boden uit de kosmische wereld1 runes en stukken van andere hemellichamen op onze aarde neergevallen4 ,men kent hiervan twee soorten1 de meteoorsteenen1 die dan van de korst 7lithosfeer7 dezer vernietigde hemellichamen afkomstig zouden zijn1 en het meteoorijzer1 dat van de kern dier hemellichamen zou komen4 ,nieuw voedsel kreeg deze theorie door eene vondst van ,nordenskjld1 die op de ,westkust van ,groenland bij ,orifok o4a4 een brok ijzer vond van #bj1jjj ,,kg41 van dezelfde samenstelling als meteoorijzer4 ,wanneer soortgelijke stukken geen uranolithen zijn1 wat wegens de afmetingen niet waarschijnlijk is1 dan zouden ze met het vulkanische basalt1 waarin ze liggen1 uit de diepte der aarde zijn opgewoeld4 ,we zouden dan in dit brok een stuk bezitten van de aardkern4 ,doch verlaten wij het gebied der bespiegelingen4 ,bekennen wij liever onze verregaande onkunde omtrent datgene1 wat onder onze voeten is4 ,de diepte toch van de aardkorst1 ons door boringen bekend1 is te gering om daaruit besluiten te trekken over hetgeen daar beneden ligt4 ,want de diepste put1 dien wij hebben kunnen graven1 heeft eene diepte van #agdh meter4 ,deze boring geschiedde bij het dorp ,schladebach1 oorspronkelijk met het doel om een onderzoek in te stellen naar de aanwezigheid van steenkolen2 de ,pruisische regeering gelastte echter de boring voort te zetten1 ten einde temperatuuropgaven te verkrijgen op eene diepte grooter dan ooit te voren4 ,de boring werd uitgevoerd onder leiding van den ingenieur ,kbrich1 hoofdinspecteur der mijnen4 ,hij had gehoopt eene diepte van #bejj ,m4 te verkrijgen4 ,maar toen het gat #agdh meter diep was1 braken de boorstangen en was hij tot zijn leedwezen verplicht de boring te staken4 ,toch had ,kbrich alle reden om zich geluk te wenschen4 ,want hij had het diepste boorgat op aarde1 dat bij ,lieth in ,sleeswijk-,holstein1 meer dan #djj ,m overtroffen4 ,om de #cj ,meter werden temperatuuropmetingen gedaan4 ,gemiddeld was de temperatuurtoename #a ,celsius op de #cf1i ,meter4 ,de bekende waarnemingen in het boorgat van ,sperenberg1 dat langen tijd voor het diepste boorgat der aarde gold1 en dat #abgb ,m4 diep is1 gaven eene temperatuurvermeerdering aan van #a ,celsius op de #cb ,meter4 ,onze kennis van de temperatuur der gesteenten onder de oppervlakte der aarde is belangrijk vermeerderd door den bouw der ,alpentunnels4 ,bij den bouw van den ,st4 ,gothardtunnel heeft de ,zwitsersche ingenieur ,stapf eene menigte onderzoekingen gedaan over de temperatuur der gesteenten4 ,maar ook de ,st4 ,gothardtunnel-waarnemingen geven ons slechts uitsluitsel over eene diepte van #abjj ,m4 beneden den bodem4 ,de toeneming van temperatuur met de diepte is1 tusschen de grenzen1 waar al deze waarnemingen verricht zijn1 een feit1 geen hypothese meer te noemen4 ,is het echter niet verregaand oppervlakkig om uit de zoogenaamde diepteschaal1 die zonder twijfel geldig is voor kleine diepten1 eenige conclusie te willen trekken over de onbekende diepte8 ,wat beteekent de diepte van den put te ,schladebach1 #agdh ,m4 tegenover den straal der aarde1 die gemiddeld #f1cgj1jde ,m4 bedraagt4 ,slechts het #a_/cfjj van den afstand1 die ons scheidt van het middelpunt der aarde1 is ons bekend4 ,de aarde1 waarop wij leven1 is eene perzik1 waarvan we alln de schil kennen4 ,maar ook dit beeld is niet sterk genoeg4 ,want er is geen vrucht1 die zulk eene dunne schil heeft1 dat deze zoude kunnen vergeleken worden met het gedeelte van de aardkorst1 dat wij kennen4 ,het vleesch van de perzik1 het binnenste der aarde1 zal ons wel altijd onbekend blijven4 ,de bekende geleerde ,camille ,flammarion heeft voor eenige jaren1 onder den indruk van de uitbarsting van ,krakatau1 een merkwaardigen voorslag gedaan4 ,het eenige middel1 zegt de geniale ,franschman1 om met zekerheid de inwendige samenstelling der aarde te leeren kennen1 zou zijn het graven van een reusachtigen put ter diepte van eenige kilometers4 ,een dergelijk werk zou de krachten der hedendaagsche nijverheid niet te boven gaan4 ,die put zou voor de menschheid eene onuitputtelijke bron zijn van warmte4 ,als de verschillende ,staten van ,europa zich met elkaar verstonden om al de soldaten van ,europa tot dit doel te gebruiken1 dan zouden zij eene overwinning behalen grooter dan alle mogelijke menschenslachtingen van 't verleden1 van 't heden en van de toekomst1 want zij zouden het mysterie ontdekken1 dat onder onze voeten is4 ,en daar men1 gedurende dien reuzenarbeid1 de gewoonte zou hebben verloren van te vechten1 zou de menschheid er door vooruitgaan niet alleen op wetenschappelijk maar ook op sociaal gebied4 ,men zou allicht veronderstellen1 dat dit stoute denkbeeld van ,flammarion niet ernstig gemeend kan zijn4 ,maar als wij zien1 dat hij1 zes jaren na dit geschreven te hebben1 in volkomen dezelfde bewoordingen1 hetzelfde plan nog eens oppert in een in #ahij verschenen werkje over de uitbarsting van ,krakatau1 dan kan aan zijn ernst niet getwijfeld worden4 ,wanneer wij echter moeten wachten tot de verwezenlijking van dit plan1 voor wij iets naders zullen te weten komen over den toestand van het binnenste der aarde1 dan zullen wij wel altijd in het onzekere blijven verkeeren4 ,maar wat wij zeker weten is1 dat er vulkanen zijn1 en dat zij gesmolten stoffen uitbraken1 die eene temperatuur hebben van #bjjj ,celsius4 ,hieruit volgt dat er1 op betrekkelijk geringe diepte onder de aardkorst1 ruimten zijn waar eene zoo hooge temperatuur heerscht1 dat die gesteenten gesmolten zijn4 ,vormen nu die ruimten een samenhangend geheel of komen zij alleen voor dr1 waar de vulkanen zijn8 ,nemen wij de theorie aan van de taaivloeibare tusschenlaag1 die magma genoemd wordt1 dan kan men zich voorstellen1 dat er uit dat magma op sommige plaatsen als 't ware vloeibare meren van lava ontstaan1 ruimten1 die in 't algemeen op zich zelf staan1 doch die soms met elkaar verbonden zijn4 ,de geoloog noemt die ruimten vulkanische haarden4 ,gaat men nu na1 dat de vulkanische haarden van ,sumatra1 ,straat ,soenda1 ,java1 kleine ,soenda eilanden1 ,molukken en ,australi zonder twijfel met elkaar samenhangen1 dan zou men uit die groote uitgestrektheid1 met den heer ,verbeek1 het besluit kunnen trekken1 dat er nog verbazend groote onderaardsche ruimten met vloeibare stoffen gevuld zijn4 ,de aanwezigheid der vulkanen1 op de breukvlakten van de lithosfeer1 heeft in allen gevalle niets vreemds4 ,de samentrekking of inkrimping van de korst1 als gevolg van de voortgezette afkoeling1 verklaart het ontstaan der plooien en verwerpingen4 ,zoo ontstaan bergketens1 en de vulkanische haarden maken de bergen tot vulkanen4 ,zoo zijn wij dan na met tal van theorin gedweept te hebben1 ten slotte weer genaderd tot de denkbeelden van den ouden ,helleenschen wijsgeer ,empedokles4 ,de bergen zijn volgens dezen door het arbeidsvermogen van het centraalvuur ontstaan4 ,over 't algemeen echter schreef de oudheid het ontstaan der gesteenten toe aan de vervormende kracht van het water2 het is ,poseidon1 de aardschudder1 met zijn machtigen drietand1 die de aarde deed bezinken uit de zee4 ,zoo leerden ,thales en ,plato2 zij waren de woordvoerders der zoogenaamde ,neptunische school1 die tot in onzen tijd aanhangers heeft gevonden4 ,empedokles kan men beschouwen als den stichter der plutonische of vulkanische school4 ,hier is het niet het ,water maar het ,vuur1 dat de gesteenten der aarde heeft gevormd4 ,wij zagen reeds dat de theorie van ,kant-la ,place eigenlijk niets anders is dan eene uitbreiding van de denkbeelden van ,empedokles4 ,de aardschors zou uit de gloeiend vloeibare massa bezonken zijn4 ,maar nu krijgt ook ,neptunus zijn deel4 ,iedereen kent den eeuwigen cirkelgang1 dien het water doorloopt4 ,het water verdampt aan de oppervlakte1 en uit de planten stijgt het op2 in de koude luchtlagen koelt het af1 het overschrijdt het maximum van spankracht en slaat neer als regen of sneeuw4 ,die neerslag dringt in de aardkorst1 hij vormt al het zoete water op aarde4 ,dit zoete water komt slechts voor een klein gedeelte aan de oppervlakte te voorschijn als bronnen1 beken1 rivieren en meren2 het grootste deel zakt1 tot het op een min of meer ondoordringbare aardlaag stuit4 ,zoo ontstaan onderaardsche kanalen en meren1 op wier bestaan en op wier machtigen invloed eerst in den laatsten tijd de aandacht is gevestigd4 ,dit onderaardsche water voedt weer op zijne beurt de rivieren1 maar er is nog zeer weinig van bekend4 ,het vraagstuk van de watervoorziening der steden heeft vooral de aandacht gevestigd op dit zak- en grondwater4 ,het vormt onderaardsche rivieren1 die zich soms onder het bed van de rivier uitstrekken4 ,een enkel voorbeeld moge dit duidelijk maken4 ,onze landgenoot1 de civiel-ingenieur ,t4,w4 ,smallenburg1 sloeg eene ,norton-pijp midden in den ,rijn bij ,worms4 ,hij trof water aan van geheel andere chemische samenstelling dan het ,rijnwater4 ,dus vloeit daar onder het rivierbed een onderaardsche ,rijn6 ,dat onderaardsche water lost steeds vaste stoffen op4 ,bestaat het gesteente uit in water oplosbare bestanddeelen dan verdwijnt het geheel2 er ontstaan groote holten4 ,maar de andere gesteenten worden door het water beroofd van de oplosbare bestanddeelen2 zij verliezen hun samenhang2 de lagen schuiven gemakkelijk over elkaar2 het evenwicht wordt verbroken en eene instorting volgt2 dit geschiedt f langzamerhand f plotseling4 ,in het laatste geval ontstaat er niet alleen eene aardbeving1 maar als de rollende aardmassa stuit tegen eene vaste aardlaag1 dan wordt haar arbeidsvermogen van beweging in warmte omgezet4 ,deze warmte1 verklaart de bekende chemicus prof4 ,mohr te ,bonn1 is de uitsluitende oorzaak van het vulkanisme4 ,maar zijne beschouwing is niet van eenzijdigheid vrij te pleiten4 ,hij is de laatste der ,neptunisten4 ,ten slotte storten niet alleen de rivieren1 maar ook die geheimzinnige onderaardsche stroomen hunne wateren in de groote wereldzee4 ,daar deponeeren de zoetwaterstroomen weder de vaste stoffen1 waarmede zij bezwangerd zijn4 ,en ook in de zoetwaterstroomen zelve ontstaan afzetsels4 ,deze zoetwater- en zeewater-bezinkingen vormen de jongste aardlagen4 ,maar de kringloop is hiermede nog niet ten einde4 ,want de rivieren en zeen worden gedragen door de aardkorst zelve4 ,en daar er nu geen gesteenten zijn1 die ondoordringbaar zijn voor water1 daar alle gesteenten hygroskopisch zijn1 zoo doordringt het water de gesteenten1 waarop het rust1 en vormt daar chemische verbindingen1 waarbij het als water verdwijnt4 ,zal dus niet na eeuwen eenmaal al het water van de oppervlakte der aarde verdwenen zijn8 en is dat ook wellicht het troosteloos einde van al het bloeiende leven op aarde8 ,of zal de afkoeling in de wereldruimte onze aarde ten slotte met het eeuwige ijs overdekken1 welks kille adem hetzelfde bereikt8 ,vragen zijn het1 waarin we ons gaarne verdiepen1 die onoplosbaar zijn en die gelukkig betrekking hebben op eene toekomst z eindeloos ver weg1 dat we onze gedachten met moeite in die toekomst kunnen verplaatsen4 ,niets bestendigs hier benen6 ,als we op oudejaarsavond den dichter ,feith die woorden nazingen1 dan hebben wij daarbij toch vooral te denken aan eene klacht over het onbestendige1 dat al het menschelijke aankleeft4 ,maar we zijn zoo licht geneigd de natuur als onveranderlijk te beschouwen4 ,schatten besteden wij om de oppervlakte der aarde zoo nauwkeurig mogelijk te meten en in teekening te brengen4 ,onze kadastrale kaarten en onze graadmetingen zijn schitterende zegepralen van het vernuft van onzen tijd4 ,maar ook hier geldt het3 ,niets bestendigs hier benen4 ,die kaarten zullen eenmaal slechts eene historische waarde hebben4 ,langzamerhand maar zeker verandert de aardoppervlakte4 ,java schuift naar het ,noorden2 de ,ratoe ,loro ,kidoel1 de godin der ,indische ,zuid-zee1 dringt steeds door spleten en rotsen1 en beukt de steile ,zuidkust met onweerstaanbaar geweld1 en terwijl zij dr overwint1 storten de rivieren1 opgezwollen door de banjir1 ,java's bergen uit in de ondiepe ,javazee4 ,en hoezeer is de toestand hier niet veranderd4 ,zijn niet ,insulindes eilanden de laatste overblijfselen1 die nog boven de blauwe zee uitsteken1 van een uitgestrekt vast land1 dat men ,limuria genoemd heeft8 ,of behoorden de ,soenda-eilanden wellicht vroeger tot het vaste land van ,azi1 waarvan zij1 door de instorting van onderaardsche ruimten1 thans gescheiden zijn8 ,daalt niet de geheele keten van de ,cordilleras de los ,andes8 ,stijgt de ,westkust van ,zweden niet langzamerhand uit de zee8 ,waar lag ,nederland voor duizenden jaren8 ,de oneindig kleine1 onmerkbare opheffingen en dalingen van den aardbodem hebben in der daad1 doordat zij duizenden eeuwen lang in dezelfde richting werken1 meer invloed op de verdeeling van land en water dan de hevige plotselinge natuurverschijnselen4 ,uit een aardkundig oogpunt zijn dus die langzame veranderingen belangwekkender4--,het bedelven van ,herculanum en ,pompeji1 de aardbeving van ,lissabon1 de uitbarsting van ,krakatau1 hoe bovenaardsch van afmetingen deze gebeurtenissen ons ook mogen voorkomen1 verzinken in het niet tegenover de macht van het oneindig kleine1 dat werkt gedurende een oneindigen tijd4 ,maar voor den gewonen mensch met zenuwen en gemoed is de indruk van die reusachtige tafereelen overweldigender dan iets anders4 ,en het vorschen naar de onmiddellijke oorzaken van die evenwichtsverstoringen heeft ten allen tijde de gemoederen bezig gehouden1 vrij wat meer dan het philosopheeren over het ontstaan der gesteenten en over het vulkanisme in 't algemeen4 ,maar ook hier is het veld van gissingen naar alle zijden uitgestrekt4 ,ja men kan het zich begrijpen hoe een conscientieus wijsgeer als ,empedokles1 na eindeloos en vruchteloos zoeken naar eene juiste verklaring van het ontstaan van aardbevingen en uitbarstingen1 tot wanhoop gedreven1 in den geopenden krater van den ,etna sprong4 ,de vulkaan slokte den wijsgeer op1 doch spuwde zijne sandalen uit4 ,zijne leerlingen vonden die1 en wisten daardoor zijn treurig lot4 ,er bestaat eene zeer naturalistische studie van den beroemden schilder ,kaulbach1 die tot onderwerp heeft3 die ,zeugung des ,dampfes1 het verwekken van den stoom4 ,het vuur is een krachtige man1 blakende van hartstocht4 ,te vergeefs beproeft de schuchtere kuische maagd1 het water1 zich los te rukken uit zijne omarming4 ,het is een tooneel van verkrachting1 het krijgsrecht van de ,middeleeuwen aanschouwelijk voorgesteld4 ,en daar ontstaat de waterdamp1 de machtige god1 alleenheerscher van onze eeuw4 ,het is de waterdamp1 die ontegenzeggelijk de groote beweegkracht is der vulkanische uitbarstingen4 ,men meende1 tot voor korten tijd1 dat er twee soorten van gasvormige lichamen zijn1 gassen en dampen4 ,de eersten bestonden niet in vloeibaren toestand1 de laatsten echter konden gecondenseerd worden4 ,maar wij kunnen nu beweren3 er zijn geene permanente gassen meer6 ,zij allen1 zuurstof1 waterstof1 stikstof1 kunnen als vloeistof bestaan4 ,maar omgekeerd is elke damp1 boven eene bepaalde temperatuur1 een permanent gas4 ,men noemt die temperatuur de kritische temperatuur van het gas4 ,en nu is de oorzaak1 dat men zoo lang vruchteloos getracht heeft de zoogenaamde permanente gassen in vloeistof te veranderen1 deze1 dat de kritische temperatuur bij die gassen z laag ligt1 dat zij zeer moeilijk te verkrijgen is4 ,en als men het gas niet eerst eene lagere temperatuur geeft dan de kritische1 dat baat het niet of men het gas al samenperst4 ,eene oneindig groote drukking zou het gas nog niet in een vloeistof veranderen4 ,voor waterdamp ligt de kritische temperatuur1 volgens eene beschouwing van onzen beroemden landgenoot van der ,waals1 op #cij ,c4 ,boven die temperatuur bestaat geen water meer1 maar slechts waterdamp4 ,de spanning van dien waterdamp klimt zeer sterk met de temperatuur4 ,denkt men zich nu de vulkanische haarden met hunne gesmolten gesteenten1 die soms nog eene temperatuur van #bjjj ,c4 hebben1 als zij worden uitgeworpen1 en let men op het feit1 dat de aarde overal doordringbaar is voor water1 dat er onderaardsche waterloopen zijn1 en dat alle vulkanen dicht bij de zee staan1 dan zal men tot het besluit komen1 dat het water toegang vinden moet tot de vulkanische haarden4 ,het water kan bij die temperatuur niet bestaan en verdampt onmiddellijk4 ,men vermoedt dus het bestaan van reusachtige stoomketels in de holten van de aardkorst1 ruimten gevuld met stoom van eene spanning van honderden1 ja duizenden atmosferen1 die communiceeren met de vulkanische haarden4 ,die stoom oefent een grooten druk uit op de gesmolten lavamassa1 een druk1 groot genoeg om haar te doen stijgen1 om haar naar boven te persen4 ,evenals het kwik opstijgt in de barometerbuis onder den invloed van den aarddruk1 zoo is de kraterpijp van een vulkaan n reusachtige manometer4 ,zij leert ons den stoomdruk meten in den onderaardschen stoomketel4 ,men vergunne mij eene dergelijke berekening4 ,de ,etna b4v4 is #ccjj ,m4 hoog4 ,de kraterpijp is dus zeker minstens #djjj ,m4 diep4 ,wanneer de lava kalm over den rand vloeit1 dan is zij dus over eene lengte van #djjj ,m4 opgeperst4 ,lava is twee en een half maal soortelijk zwaarder dan water1 en zooals men weet zou eene barometerbuis met water gevuld eene lengte hebben van #aj1c ,m4 ,uit deze gegevens kan men dadelijk afleiden dat de drukhoogte van #djjj ,m4 lava gelijk staat met die van #ajjjj ,m4 water1 en daar elke #aj1c ,m4 de druk van ne atmosfeer voorstelt1 is de druk van den stoom in den vulkanischen haard minstens #ajjj atmosferen4 ,maar als nu die stoomdruk plotseling vermeerdert1 hetzij door het instorten van holten1 of door vermeerderden aanvoer van water1 dan stijgt die druk zeer belangrijk en dan is eene uitbarsting waarschijnlijk4 ,dat de veranderingen in die stoomdrukking1 zoowel als het instorten van holle ruimten1 ook de onmiddellijke oorzaak van aardbevingen zijn kunnen1 ligt voor de hand4 ,de lava vloeit dus meestal rustig over den rand van den vulkaankegel uit de kraterpijp4 ,maar die lavastroomen krijgen een verbazend arbeidsvermogen van beweging1 als zij langs de helling van den steilen vulkaankegel afstorten2 zij vullen geheele dalen aan tot vlakten2 zij overdekken de velden1 achterhalen de vluchtende menschen1 en stollen eindelijk langzaam in den omtrek van den vulkaan4 ,maar die stoom van hooge spanning kan ook eene werking uitoefenen overeenkomende met de explosieverschijnselen ten gevolge van de verbranding van kruit of dynamiet4 ,want ook hier is het de hooge spanning der plotseling optredende gassen1 die de rotsen doet splijten of zulk eene groote beginsnelheid mededeelt aan het projectiel1 dat uit den vuurmond wordt geslingerd4 ,dan is de uitbarsting te vergelijken met een bombardement4 ,de stoom vindt zijn weg door de gesmolten stoffen heen1 voert deze gedeeltelijk mede en werpt ten slotte steenbrokken uit de kraterpijp tot op eene hoogte van duizenden meters boven den bergtop4 ,die steenbrokken zijn poreus1 ten gevolge van den waterdamp1 die er zich doorheen geslagen heeft1 het is de bekende puimsteen4 ,en dan baant zich de stoom zelf een weg uit de kraterpijp1 hij voert in fijn verdeelden toestand de stoffen mede1 die hij tegenkwam2 het is de rookzuil1 welke men boven de werkende vulkanen aantreft1 die eene hoogte bereiken kan van vele kilometers2 en ten slotte dalen die vaste stoffen langzaam op aarde neer als aschregen1 en veroorzaken1 al vallende1 belangrijke wijzigingen in de verlichting der aarde1 door de brekingsverschijnselen1 die zij in het leven roepen als de stralen der zon door hen heengaan1 voor zij de aarde bereiken4 ,en de aarde siddert1 als 't ware van angst voor al de krachten1 welke in haar schoot woelen4 ,dof gerommel1 aardbevingen zijn dikwijls de eerste waarschuwingen der vulkanen4 ,het zijn de voorboden van de uitbarsting4 ,de bronnen in de buurt verdrogen4 ,de kraterpijp1 die als de vulkaan in rust is1 door gestolde lava is verstopt1 opent zich en eene groote rookzuil stijgt uit den bergtop naar boven4 ,die rookzuil weerkaatst de gloeiende lavamassa in den krater1 zoodat zij 's nachts als eene vuurkolom een schitterend schouwspel oplevert4 ,zij bestaat uit zoogenaamde lapilli1 vulkanische bommen1 steenbrokken en asch1 die door den waterdamp medegesleurd zijn4 ,onophoudelijk vallen die steenen weder in den krater terug1 en worden er weer opnieuw uitgeslingerd4 ,en de asch verspreidt zich met den waterdamp duizenden kilometers ver door den dampkring4 ,electrische ontladingen1 felle bliksemstralen1 doorkruisen de lucht2 zij ontstaan uit de wrijvings-electriciteit1 die geboren wordt door de wrijving van de opstijgende massa's4 ,de geheele vulkaan is eene reusachtige electriseer-machine van ,armstrong4 ,en de waterdamp1 soms als eene machtige1 helderwitte zuil afstekende tegen de lucht1 verdichten in de hoogere luchtlagen1 zich vormt zware wolken met electriciteit bezwangerd1 die bij wijze van wolkbreuk naar beneden vallen4 ,soms is echter het eerste bedrijf van de uitbarsting1 het rustig afvloeien der lavastroomen uit den krater4 ,dikwijls breken zij door zijdelingsche openingen4 ,ook die lava bevat veel waterdamp1 zoodat een lavastroom1 zooals de beroemde geoloog ,c4 ,vogt zegt1 er in de verte uitziet als een spoortrein1 uit werklocomotieven saamgesteld1 die over de geheele lengte stoom uitstoot4 ,men verstaat door lava niet een bepaald gesteente1 maar in 't algemeen1 alles wat in den gesmolten toestand uit den vulkaan afstroomt4 ,de afkoeling van de lava geschiedt langzaam4 ,de lavastroomen1 die in #aheh uit den ,vesuvius waren afgevloeid1 waren in #ahfd nog zoo heet1 dat er eieren in gekookt werden door de touristen4 ,zijn zij bekoeld1 dan vormen zij eigenaardige gesteenten1 die tot de trachyt- en basalt groep behooren4 ,binnen in de vloeibare lavastroomen ontstaat dikwijls ontwikkeling van stoom1 als de buitenzijde reeds afgekoeld is4 ,hierdoor hebben er dan kleine uitbarstingen plaats op den lavastroom1 en er ontstaan slakkenkegels van eenige meters hoogte4 ,bij vele uitbarstingen hebben geene uitstroomingen van lava plaats4 ,krakatau heeft b4v4 in #ahhc in 't geheel geen lavastroomen te voorschijn gebracht4 ,de hoogte der vulkanen is zeer verschillend4 ,in de ,andes van ,zuid-,amerika zijn de vulkanen tegelijk de hoogste bergen4 ,zoo is de ,chimborazo #fcjj ,m4 en de ,sahana zelfs #fhjj ,m4 hoog4 ,de bekende vulkaan ,ararat verheft zich #ebjj ,m41 de ,piek van ,teneriffe #cfjj ,m4 en de ,etna #ccjj ,meter4 ,de ,japansche vulkanen zijn daarentegen laag4 ,sommigen verheffen zich slechts weinige honderden meters boven de zee4 ,maar er zijn ook vele voorbeelden van onderzeesche uitbarstingen4 ,dan vermengt zich het zeewater met de lava en de uitwerkselen zijn vreeselijk4 ,en nog veelvuldiger gebeurt het1 dat tijdens de uitbarsting ruimten instorten1 die vroeger met lava gevuld waren1 doch die nu geledigd werden1 doordat de lava uit den vulkaan wordt geperst4 ,dan vindt menigmaal het zeewater zijn weg naar den vulkanischen haard1 en eene verbazende ontplofting is het gevolg1 waarbij dan plotseling eenige kubieke kilometers vaste stoffen in de lucht kunnen worden geschoten4 ,in sommige geologische werken leest men1 dat het water onder dien druk niet in damp kan veranderen1 en dat het zich met de gesmolten massa in de vulkanische haarden zou verbinden tot een ontplofbaar mengsel1 het zoogenaamde magma4 ,men vindt dit o4a4 nog in v4 ,hochstetter's1 ,allgemeine ,erdkunde1 uitgave #ahha4 ,maar1 volgens hetgeen wij gezegd hebben over de kritische temperatuur van water1 kan het water bij die hooge temperatuur niet bestaan4 ,al het water1 dat1 hetzij door de capillaire werking der gesteenten1 hetzij door het instorten van waterkeerende zolderingen van onderaardsche ruimten naar beneden valt1 zal onmiddellijk verdampen4 ,wij hebben geen denkbeeld van de spanning1 welke die waterdamp zal aannemen1 maar1 als men het arbeidsvermogen nagaat1 dat bij eene uitbarsting wordt verbruikt1 dan bedraagt zij zeker duizenden atmosferen4 ,niet zeldzaam zijn de aardschokken in vulkanische streken4 ,in ,japan werden door den geleerde ,dr4 ,wada te ,tokio gedurende het jaar #ahhg niet minder dan #dhc aardschokken opgeteekend1 en als men de oppervlakten optelt van de streken1 waar gedurende dat jaar die aardschokken gevoeld zijn1 dan bedraagt de som vijfmaal den oppervlakte van het geheele keizerrijk ,japan4 ,en wat het verlies aan menschenlevens en kapitaal betreft1 zoo kan zich wel is waar geene uitbarsting meten met de ellende1 teweeggebracht door den een of anderen modernen oorlog2 maar een getal van #fj1jjj personen aan dooden en vermisten1 zooals bij de aardbeving van ,lissabon in #agge1 of van #dj1jjj1 zooals bij de uitbarsting van ,krakatau1 is toch vrij aanzienlijk4 ,want 7en daarin overtreffen deze natuurverschijnselen in hevigheid de bloedigste veldslagen1 ondanks de nieuwste uitvindingen op het gebied der officiele vernielingskunst7 de uitbarsting doet dit werk gewoonlijk in den tijd van eenige minuten4 ,men heeft natuurlijk het grootste belang om zulk een uitbarsting van te voren te kunnen vermoeden1 maar tot nu toe is men er nog niet in geslaagd de wetten van het vulkanisme te vinden4 ,troosten wij ons hiermede1 dat de metereologie1 de leer van het weder1 zelfs nog in hare kindsheid is4 ,maar de studie van het vulkanisme is zeker bijzonder geschikt om den mensch tot nederigheid te stemmen4 ,de bekende onfeilbare wetenschap heeft op dit gebied nog niet veel resultaten verkregen4 ,de eene theorie doodt de andere en wordt op hare beurt vermoord door eene nieuwe4 ,terwijl de mensch de aarde heeft gewogen en gemeten1 zoodat haar soortelijk gewicht en haar omvang aan elk schoolgaand kind geleerd wordt1 terwijl wij den afstand van de sterren in aardstralen uitdrukken1 en het oogenblik van periodieke verschijnselen tot op de grootste nauwkeurigheid jaren van te voren berekenen1 toch is onze kennis van de aarde zelf beperkt tot de uiterste grens van de korst4 ,wij hebben niet vermocht daarin dieper door te dringen dan tot op #a_/cfjj van den aardstraal4 ,des ,pudels ,kern is ons even onbekend als aan de oude volken4 ,de wereld van ,vulcaan6 ,ja nog is ze ons een mysterie4 ,wat zouden we niet geven als we konden weten1 wat er in dien geheimzinnigen bol1 die onze woonplaats is1 geschiedt6 ,want de oppervlakte van dien bol is ons geen geheim meer4 ,het donkere werelddeel1 de laatste witte plekken op de wereldkaart1 hebben weldra hunne geheimen verklapt4 ,slechts #a_/af van de aardoppervlakte is nooit door een mensch betreden1 en het grootste gedeelte van deze onbekende streken ligt in de ,poolstreken4 ,de diepzee-expedities geven ons uitsluitsel over het wondere leven van planten en dieren op den zeebodem1 over de machtige stroomingen1 die den wereldoceaan bewegen4 ,de wetenschappelijke luchtvaart1 in dienst der metereologie1 onthult ons de geheimen van den dampkring4 ,de hoogste en steilste bergtoppen1 die in het laatst der vorige eeuw als onbeklimbaar golden1 zijn allen bestegen4 ,er zijn geen maagdelijke bergen meer4 ,met het mikroskoop gewapend is het ons vergund een blik te slaan in de wereld van het oneindig kleine4 ,wij bespieden de kiemen der ziekten1 de dragers der epidemin4 ,met behulp der verbeterde astronomische werktuigen mogen wij zelfs een blik werpen op andere werelden4 ,de uitgedoofde kraters op de maan zijn door ons in kaart gebracht2 de verdeeling van land en water op de planeet ,mars is ons volkomen bekend4 ,we zijn dus met reuzenschreden vooruitgegaan op menig gebied4 ,maar het binnenste van de aarde blijft een gesloten boek4 ,de wereld van ,vulcaan blijft een mysterie4 ,,hoofdstuk ,,ii4 ,op weg naar ,indi4 ,busken ,huet's indruk van den ,vesuvius4--,napels4--,onze eerste kennismaking met de wereld van ,vulcaan4--,de toekomst van ,pompeji4--,de geschiedenis van den ,vesuvius4--,op reis naar ,indi in de baai van ,napels4--,twee nieuwe leden der vulkanen-familie4--,de ,stromboli4--,de ,etna4--,de laatste blik op ,europa is eene onthulling4--,de taal der vulkanen4--,straat ,soenda vergeleken met ,straat ,messina4--,het eeuwige groen der eilanden van ,straat ,soenda4--,beschrijving van ,straat ,soenda--,de ruggegraten van ,java1 ,sumatra en ,straat ,soenda snijden elkaar bij ,krakatau4--,ontdekkingen van ,verbeek4--,krakatau zelfs bij naam onbekend aan velen4 ,in den tijd1 dat de booten der ,stoomvaart-,maatschappij ,nederland ,napels aandeden1 in plaats van ,marseille of ,genua1 zooals zij tegenwoordig doen1 viel mij het voorrecht te beurt ,itali te zien in omgekeerde volgorde1 als waarin ,busken ,huet het gezien had1 toen hij zijn onsterfelijk van ,napels naar ,amsterdam schreef4 ,indien het er om te doen is om vulkanische indrukken te krijgen1 dan is het zeker eigenaardiger uit ,europa naar ,indi te gaan1 dan omgekeerd4 ,want wel is waar roemt ,busken ,huet de baai van ,napels als het schoonste1 dat de aarde voortbracht4 ,al was de aarde tien malen schooner1 dan zij uit den chaos is voortgekomen1 het is niet mogelijk1 dat ergens zee en lucht1 lijnen en kleuren1 hoogten en diepten1 zuiverder ineenvloeien4 ,de indruk1 dien de ,vesuvius op hem maakte1 toen hij uit ,indi terugkeerde1 is echter bedroevend4 ,de eenige woorden1 die hij aan hem wijdde1 zijn uitingen van volslagen minachting4 ,ik spreek niet van den ,vesuvius4 ,de ,vesuvius op zich zelf is maar een vuurspuwende berg2 familie van den ,salak en den ,gedeh4 ,welk een geheel anderen indruk zou hij niet hebben ontvangen als hij die familie-gelijkenis eerst later had kunnen ontdekken4 ,want voor ons1 uit ,holland komende1 is het laatste plekje van ,oud-,europa1 waar wij staan voor wij naar 't ons vreemde ,azi vertrekken1 tevens de eerste kennismaking met de vuurspuwende bergen4 ,daar zien wij voor het eerst een lid van de familie der vulkanen1 het eenige lid dier familie1 dat op het geheele vaste land van ,europa te vinden is2 de familie-gelijkenis zal ons eerst in ,indi treffen4 ,we zijn op de ,chiaja te ,napels4 ,de zon is onder4 ,voor ons dansen de lichten der schepen op en neer in de baai van ,napels1 en het massief van den ,vesuvius teekent zich als eene sombere1 zwarte massa af in het maanlicht4 ,ziet ge die vuurkolom boven den ,vesuvius8 ,het is de geheimzinnige bode van de ,wereld van ,vulcaan4 ,en als wij morgen zijn opgegaan naar ,pompeji tusschen de vulkanische gesteenten1 die de ,vesuvius heeft uitgebraakt1 als wij zullen wandelen door de uitgegraven straten van eene ,romeinsche stad1 getroffen in het volle leven harer bedrijvigheid1 bedolven onder de vulkanische uitwerpselen1 die eene laag vormden van meer dan #f ,m4 dikte1 dan zien we onwillekeurig naar boven4 ,vlak voor ons verheft zich rookend de vulkaankegel van den ,vesuvius4 ,is het ons niet alsof hij ons waarschuwt8 ,zal niet1 als er millioenen besteed zijn aan de uitgraving van ,pompeji1 en van ,herculanum1 waar de laag lava #ab-cj ,m4 is1 de ,vesuvius in n ondeelbaar tijdstip dat werk van honderden jaren te niet doen1 en zal er weer eene grauwe aschlaag zijn boven het belangwekkende huis van ,diomedes buiten de poort van ,herculanum en den ,venustempel op het ,forum8 ,zal professor ,palmieri1 die op den ,vesuvius in zijn metereologisch observatorium den berg bespiedt1 en die belast is met het voorspellen der uitbarstingen1 u kunnen zeggen wat de ,vesuvius in de toekomst doen zal8 ,want de ,vesuvius is een voorbeeld van grilligheid1 waardig type van een vulkaan4 ,sedert #bjjj jaren hebben wij betrouwbare berichten van zijne werkzaamheid4 ,hij had den naam van een uitgedoofden vulkaan1 in de grijze oudheid4 ,geheele legers kampeerden in den uitgedoofden krater4 ,eensklaps toonde hij1 in het jaar #gi voor ,christus1 hoe hij miskend werd door die beschouwing4 ,toen overstelpte hij plotseling de drie steden ,stadia1 ,herculanum en ,pompeji4 ,na dit schitterend wapenfeit vergenoegde hij zich met kleinere uitbarstingen1 die hij in de #ad;de eeuw zelfs geheel staakte4 ,hij rustte nu drie eeuwen lang op zijne lauweren4 ,in #afca echter had eene uitbarsting plaats1 die1 wat hevigheid betreft1 weinig achterstond bij de klassieke begraving van ,pompeji4 ,sedert dien tijd verloopen er drie of vier jaar tusschen de uitbarstingen4 ,er zijn maar weinig vuurspuwende bergen waarvan men het vulkanisme z lang heeft bestudeerd4 ,wanneer wij op reis naar ,indi de golf van ,napels uitstoomen en de terrassen van ,napels achter ons liggen1 dan rijst aan bakboord de ,vesuvius uit de ,campanische vlakte omhoog4 ,zijne hellingen zijn begroeid met wijnbergen1 en wij denken onwillekeurig aan de ,lacrimae ,christi1 die wij te ,napels dronken4 ,de laatste blik1 dien wij kunnen slaan op het werelddeel onzer jeugd1 het ,europa1 dat wij verlaten1 om eene onbekende toekomst tegen te gaan1 is gewichtig4 ,want niet alleen is het landschap1 dat langzamerhand onduidelijk wordt en verdwijnt1 het schoonste wat wij ooit zagen1 maar het is te gelijk eene onthulling4 ,de laatste indruk van ,europa is ons eene wijding voor hetgeen ons wacht1 het is ons eene inwijding in de wereld van ,vulcaan4 ,weldra hebben wij voor goed afscheid genomen van den ,vesuvius en met hem van het vasteland van ,europa4 ,wij varen tusschen 't eiland ,capri en ,kaap ,campanella door en wij krijgen de ,liparische eilanden in 't gezicht4 ,hier wachten ons twee nieuwe leden van de vulkanen-familie4 ,de ,stromboli verheft zich op een der ,liparische eilanden en1 aan den ingang van straat ,messina gekomen1 wordt ons oog geboeid door den ,etna op 't eiland ,sicili4 ,even oud als de eerste berichten van den ,vesuvius zijn die van den ,stromboli en den ,etna4 ,reeds voor #bjjj jaren waren beiden werkende vulkanen4 ,maar toch verschillen zij zeer in karakter4 ,de ,etna heeft gewoonlijk eens in de tien of twaalf jaar eene kleine uitbarsting2 de ,stromboli daarentegen stoot1 sedert #bjjj jaar1 om het kwartier1 slakken en aschwolken uit4 ,zijne uitbarstingen volgen elkaar even regelmatig op1 als het ontsnappen van den afgewerkten stoom bij een locomotief4 ,men heeft ze wel eens vergeleken bij den polsslag der dieren4 ,maar wat is de ,vesuvius en de ,stromboli in vergelijking van den ,smeroe en den ,merapi6 ,kenden wij maar de geschiedenis onzer ,indische vulkanen even goed als die van de ,italiaansche vuurspuwende bergen1 dan zouden we wellicht op het vulkanisme der aarde een beter kijkje hebben4 ,zij staat in onuitwischbaar schrift in steen uitgehouwen1 over de geheele oppervlakte van den berg1 die immers is opgebouwd uit de materialen1 die hij zelf heeft uitgespogen4 ,maar de taal1 die de bergen spreken1 is ons slecht bekend4 ,wanneer onze afscheidsgroet aan ,europa de golf van ,napels en de straat van ,messina geldt1 dan is het welkom1 dat ,indi ons biedt1 die niet onwaardig4 ,want ,straat ,soenda is in schoonheid hunne evenknie4 ,de zee is er niet minder blauw en de lucht niet minder helder4 ,mogen al de mythische zeetochten van ,odysseus en ,aeneas den klassiek gevormden mensch voor den geest zweven1 als hij door straat ,messina stoomt1 zij vinden een waardigen tegenhanger in de ontdekkingsreizen onzer zeelieden in ,indi1 gedurende de #af;de en #ag;de eeuw4 ,en als de ,stromboli en de ,etna ons de zeeslagen herinneren van #afgf1 toen de ,ruyter sneuvelde1 dan doemen in straat ,soenda de schimmen voor ons op van onze ,jannen1 in hunne worstelingen tegen inlanders1 ,portugeezen en ,engelschen4 ,ja1 er is voor ons ,nederlanders geen plek ter wereld zoo klassiek als ,straat ,soenda4 ,de ,nederlander1 die voor 't eerst op weg is naar ,indi1 heeft meer oog voor ,straat ,soenda1 dan voor alles wat achter hem ligt4 ,zij is het einde van zijne zeereis1 de eerste blik op het nieuwe vaderland1 waar hem alles zoo vreemd zal zijn6 ,uit een vulkanisch oogpunt is er wellicht op aarde geen plek1 die zoozeer de opmerkzaamheid verdient4 ,want niet alleen1 dat de kusten van ,java en ,sumatra1 die door straat ,soenda gescheiden zijn1 als 't ware opgepropt zijn met vulkanen1 maar bovendien verheft zich op bijna elk der talrijke eilandjes in straat ,soenda een vuurspuwende berg4 ,hetgeen ons echter op het eerste gezicht het meest treft is een verbazende indruk van door niets te stuiten weelderige vruchtbaarheid4 ,de indruk is daarom zoo machtig1 omdat wij kort te voren de troostelooze dorre stranden der ,roode zee voor oogen hadden4 ,elk eilandje1 de geheele kust1 is ne plek van groen1 uit zee gezien van gelijkmatig groen1 zoo dicht schijnen ons de boomen bij elkaar4 ,daarvr zien wij hier en daar wel rijstvelden of dorpen met klapperboomen2 maar de hoofdindruk blijft de groene achtergrond1 die daarom zo sterk domineert1 omdat in straat ,soenda de smalle alluviale kust verdwijnt tegenover het gebergte1 waarvan de zwaar begroeide uitloopers1 zoowel op den ,sumatra- als op den ,java-wal1 tot dicht bij zee doorloopen4 ,straat ,soenda heeft den vorm van een trechter4 ,als men van ,europa komt uit den ,grooten ,indischen ,oceaan1 dan heeft ,straat ,soenda eene breedte van #aab kilometer tusschen ,kaap ,tandjong ,rata of ,vlakke ,hoek1 die de ,zuidelijkste punt van ,sumatra vormt1 en ,java's ,eerste punt4 ,volgt men de kustlijn van ,sumatra dan heeft men eerst het gezicht op de kusten van de baai van ,semangka1 een woest1 geaccidenteerd terrein1 dat het paradijs der apen schijnt te zijn4 ,op den achtergrond verheffen zich de ,dempo en de ,semangka tot op #bjjj ,m4 boven de zee4 ,voor de ,semangkabaai ligt het eiland ,laboean4 ,op de ,semangkabaai volgt een nieuwe diepe inham1 de ,lampongbaai4 ,haar ingang is bedekt met eilanden1 waarvan ,lagoendie1 ,sebesie en ,seboekoe de voornaamste zijn4 ,in het diepst van de ,lampongbaai ligt de stad ,telok-,betong1 de residentie van den resident der ,lampongs4 ,aan het einde van de ,lampongbaai ligt ,kaap ,varkenshoek4 ,wij zijn hier aan het nauwste gedeelte van den trechter1 want straat ,soenda is hier slechts #be kilometer breed4 ,hier buigt ,sumatra zich naar het ,noorden4 ,keeren wij terug tot den ingang van ,straat ,soenda en begeven wij ons naar ,java4 ,daar loopt het gebergte tot dicht bij zee door4 ,de uitloopers heeten ,java's ,eerste1 ,tweede1 ,derde en ,vierde punt4 ,tusschen de ,derde en ,vierde punt van ,java ligt ,tjaringin en voorbij de ,vierde punt1 ,anjer4 ,evenals de ruggegraat bij de gewervelde dieren1 zoo loopt het gebergte op ,java1 zoowel als op ,sumatra1 in hoofdzaak volgens de lengteas van het eiland4 ,verbindt men bijvoorbeeld ,atjeh-hoofd1 eene der ,noordelijkste punten van ,sumatra1 met den berg ,tangka of ,kalanbajar1 gelegen tusschen de baaien ,semangka en ,lampong1 dan heeft men de hoofdrichting van het gebergte op ,sumatra4 ,verlengt men deze lijn in straat ,soenda1 dan bereikt men het eiland ,krakatau4 ,als men nu eene lijn trekt van ,java's hoogsten top1 den ,smeroe1 volgens de lengteas van het eiland1 dan liggen op deze bijna rechte lijn onder anderen de ,kawi1 ,keloet1 ,wilis1 ,lawoe1 ,merapi1 ,soembing1 ,slamat1 ,gedeh1 ,poeloesari en ,karang4 ,de ,karang kijkt uit op straat ,soenda4 ,verlengt men ook ,java's ruggegraat in ,straat ,soenda1 dan bereikt men eveneens het eiland ,krakatau4 ,beschouwen wij nu nog eens de vulkanische eilanden in ,straat ,soenda1 dan kunnen wij hier eene lijn trekken van den berg ,radja ,bassa op ,sumatra bij ,varkenshoek1 naar den berg ,pajong1 bij ,java's ,eerste punt gelegen4 ,deze lijn snijdt eerst de vulkanische eilandengroep ,poeloe-,tiga1 en daarna het eiland ,seboekoe1 zij loopt vervolgens over den vulkaan van ,sebesie en snijdt dan het eiland ,krakatau4 ,die lijn is de vulkanische ruggegraat van ,straat ,soenda4 ,die ruggegraten van ,java1 ,sumatra en ,straat ,soenda vallen samen met reusachtige plooien1 het zijnde verwerpingsspleten der aardkorst1 die wij in het eerste hoofdstuk bespraken4 ,het eiland ,krakatau is het punt1 waar die drie spleten bij elkaar komen2 het is het punt waar de vulkanische haarden1 die zich onder ,java1 ,sumatra en ,straat ,soenda uitstrekken elkaar ontmoeten4 ,men kan ook de vulkanen van ,java en ,sumatra als n doorloopenden gordel beschouwen1 liggende op ne lange verwerpings-spleet1 ne scheur in de aardkorst4 ,de vulkanen van ,straat ,soenda bevinden zich dan op ne dwarsspleet4 ,ten ,westen van deze ,soenda-dwarsspleet vond men in zee diepten van #acj ,m4 en ten ,oosten van #ajd ,m4 ,het schijnt dus1 dat het eene gedeelte ten opzichte van het andere verschoven is1 hetgeen juist het kenmerk is van eene scheur in de aardkorst4 ,men moet niet denken1 dat eerst de uitbarsting van ,krakatau deze merkwaardige geologische bijzonderheden aan het licht heeft gebracht4 ,dezelfde man1 wiens naam later voor goed zou verbonden worden aan den naam ,krakatau1 de mijn-ingenieur ,r4,d4,m ,verbeek1 heeft reeds in #ahha de aandacht gevestigd op dezen eigenaardigen bouw van ,straat ,soenda1 in zijne topographische en geologische beschrijving van ,zuid-,sumatra4 ,deze beschrijving komt voor in het ,jaarboek voor het ,mijnwezen in ,nederlandsch ,oost-,indi1 eene uitgave1 die in 't algemeen ons zulk een hoog denkbeeld geeft van ons wetenschappelijk corps mijn-ingenieurs4 ,in #ahhc verscheen van de hand van ,verbeek de geologische en topographische beschrijving van een gedeelte van ,sumatra's ,westkust4 ,dit werk draagt1 evenals het vorige1 den stempel van wetenschappelijke degelijkheid4 ,het verbreidde zijn naam tot ver over onze grenzen1 en sedert dien tijd bekleedt ,verbeek eene eerste plaats onder de wetenschappelijke geologen van onzen tijd4 ,de eilanden van ,straat ,soenda1 die uit een geologisch oogpunt van belang zijn1 werden door ,verbeek in #ahgg en #ahhj bezocht4 ,in #ahhj bezocht hij ook ,krakatau1 te voren een geologisch onbekend terrein4 ,weinig had ik gedacht--zegt hij in zijn ,krakatau--dat de punten waar ik toen gesteenten sloeg1 drie jaren later geheel verdwenen zouden zijn4 ,dit feit maakt de waarnemingen van ,verbeek in ,straat ,soenda zoo bijzonder belangrijk voor de wetenschap4 ,dank zij zijne tochten was ,straat ,soenda niet meer een geologisch onbekend terrein toen de uitbarsting van ,krakatau plaats greep4 ,maar wie denkt er aan geologie1 als hij voor het eerst ,straat ,soenda doorvaart6 ,nergens meer dan op dat heerlijk plekje treft ons de juistheid van het beeld van ,multatuli1 toen hij ,indi roemde als het heerlijk ,rijk van ,insulinde1 dat zich om den evenaar slingert als een gordel van smaragden4 ,want zij schitteren als groene edelgesteenten1 die tallooze eilandjes van ,straat ,soenda4 ,vele zijn onbewoond door menschen4 ,maar alle zijn bedekt met een weelderig plantenkleed2 terwijl op menig eilandje de blauwe vulkaantop boven het groen uitsteekt4 ,vol hoop1 vol illusin ziet de jonge ,nederlander die groene eilandjes aan als de eerste openbaringen der tropen2 en na een veeljarig verblijf in ,indi zijn de eilandjes van ,straat ,soenda de laatste indruk1 dien hij uit ,indi medeneemt1 als het hem vergund is naar patria te vertrekken4 ,wanneer ge dus niet behoort tot hen1 die in ,indi geboren zijn1 of zooals men te ,batavia zegt1 tot hen1 die zonder schip in ,indi zijn gekomen1 dan kent ge uw ,straat ,soenda4 ,maar evenmin als een ,amsterdammer1 die zijn ,kalverstraat kent1 de namen van alle winkels zal kunnen opnoemen1 evenmin zult ge de namen van alle eilandjes in ,straat ,soenda kennen4 ,de meeste menschen zullen1 als ze oprecht zijn1 moeten bekennen1 dat zij nooit van een eiland ,krakatau gehoord hadden1 voordat dit eiland in #ahhc zulke duidelijke levensteekenen gaf4 ,,hoofdstuk ,,iii4 ,krakatau vr de groote uitbarsting4 ,de eilandengroep ,krakatau was onbewoond en weinig bekend4--,de ,tocht van ,verbeek in #ahhj4--,reisverhaal van ,vogel in #afha4--;,de uitbarsting van #afhj4--,onderzoek van ,mr4 ,n4,p4 van den ,berg4--,de rust gedurende twee eeuwen4--,de bijzondere ligging van ,krakatau4--,de ,soenda-dwarspleet4--,de voorteekenen4--,de aardbeving van #a ,september #ahhj4--;,de ,karbouw1 die ,java draagt4--,de inlanders gedurende eene aardbeving4--,is de mensch de heer der schepping8--,het artillerie-salvo te ,buitenzorg ter eere van de geboorte van ,h4,k4,h4 ,prinses ,wilhelmina4--,schade door de aardbeving aangericht in ,lebak4--,de vuurtoren op ,java's ,eerste punt breekt door4--,geen verdere waarschuwingen4--,de uitbarsting van #bj ,mei #ahhc4--;,de ,kanonnade4--,het verhaal van ,ds4 ,heims' wedervaren op de ,elisabeth4--,de pic-nic met het ,s4,s4 ,gouverneur-,generaal ,loudon naar ,krakatau4--,de beklimming van den vulkaan ,perboewatan op ,krakatau4--,indruk van den mijn-ingenieur ,j4,a4 ,schuurman4--,aardbeving langs ,straat ,soenda4--,krakatau de great attraction in ,straat ,soenda4--,kapitein ,ferzenaar1 de laatste mensch die het ,noorden van ,krakatau heeft betreden4 ,hoewel sedert eeuwen honderden schepen jaarlijks door ,straat ,soenda varen1 waren de eilanden1 die men de groep van ,krakatau kan noemen1 weinig onderzocht4 ,deze eilandengroep bestond uit ,krakatau1 ,verlaten-eiland1 ,lang-eiland en het ,poolsche ,hoedje4 ,geen dezer eilanden is ooit bewoond geweest4 ,van tijd tot tijd werden zij bezocht door inlanders1 die er boschproducten verzamelden en door visschers1 die het anker uitwierpen langs hunne kusten1 ten einde daar den nacht door te brengen4 ,de hydrographische opname van ,straat ,soenda geschiedde natuurlijk met het oog op de scheepvaart2 van het vaarwater benoorden en bezuiden de ,krakatau-groep bestaan dan ook zeer nauwkeurige opnemingen1 maar van de eilandengroep zelve geven ons noch ,hollandsche1 noch ,engelsche zeekaarten een nauwkeurig beeld4 ,er bestonden namelijk slechts terreinschetsen van deze eilanden1 die met elkaar groote afwijkingen vertoonen4 ,op het eiland ,krakatau zelf waren drie bergen4 ,de ,zuidelijkste berg was een steile vulkaan de ,rakata geheeten1 de middelste berg droeg den naam van ,danau1 terwijl de ,noordelijkste berg van ,krakatau ,perboewatan werd genoemd4 ,het eiland was moeilijk begaanbaar1 door de verbrokkelde gesteenten en het weelderige1 tropische plantenkleed1 dat het geheele eiland bedekte4 ,dat wij iets weten van de gesteenten1 waaruit ,krakatau bestond1 hebben wij uitsluitend te danken aan ,verbeek4 ,van de gelegenheid1 dat het stoomschip ,egeron in #ahhj een tocht deed naar den ,vlakken ,hoek1 in het belang van den dienst der bebakening en kustverlichting1 maakte ik--zegt ,verbeek in zijn standaardwerk1--gebruik om die plaats en den fraaien toen juist opgerichten vuurtoren aldaar te bezoeken4 ,op de terugreis naar ,batavia was het mij vergund een kort bezoek te brengen aan enkele eilanden van ,straat ,soenda4 ,onder deze eilanden behoorde ook ,krakatau2 en hoewel het oponthoud op al de #e eilanden slechts eenige uren duurde1 heeft dit bezoek van ,verbeek ons onschatbare gegevens verschaft over de vulkanische natuur van ,krakatau4 ,de berichten1 die wij over ,krakatau als vulkaan bezitten1 klimmen slechts twee eeuwen op4 ,op de ,westkust van ,sumatra werd in de #ag;de eeuw door de ,oost-,indische ,compagnie in de afdeeling ,painan de goud- en zilvermijn ,salida ontgonnen4 ,daar er in patria geen personen te vinden waren1 die met het ontginnen van mijnen vertrouwd waren1 stelde men herhaaldelijk ,duitschers aan1 die met den mijnbouw bekend waren4 ,een hunner1 ,johann ,wilhelm ,vogel1 publiceerde in #afij eene reisbeschrijving in het ,duitsch1 waarin wij het volgende aantreffen over zijne reis van ,salida naar ,batavia3 ,den #bfsten ,januari #afha gingen wij met een favorabelen ,oostenwind onder zeil en kwamen den #asten ,februari door ,goddelijke hulp voor den mond van ,straat ,soenda1 waar ik met verwondering zag dat het eiland ,cracketow1 dat zich op mijne heenreis naar ,sumatra geheel groen en lustig met boomen presenteerde1 nu echter als geheel verbrand en woest voor onze oogen lag en op vier plaatsen groote vuurbrokken uitwierp4 ,en toen ik den scheepskapitein vroeg1 op welken tijd genoemd eiland gesprongen was1 zoo berichtte hij mij dat dit in ,mei #afhj geschied was4 ,hij was toen juist van de reis van ,bengalen gekomen1 had grooten storm uitgestaan en ongeveer #aj mijlen van dit eiland eene aardbeving in zee bemerkt4 ,hierop was een ontzettend donderen en kraken gevolgd1 en hij had daaruit vermoed1 dat er een eiland of anders een stuk land gebarsten was4 ,kort daarop1 toen hij dichter bii den mond van ,straat ,soenda was gekomen1 was hij gewaar geworden1 dat genoemd eiland ,cracketow gebarsten was en dat zijn vermoeden hem niet bedrogen had4 ,want hij had met al het scheepsvolk den sterken zwaveldamp zeer duidelijk geroken1 en de steenen van het gesprongen eiland1 die in zee gedreven waren1 welke zeer licht waren en er als puimsteen uitzagen1 werden door de matrozen met wateremmers uit de zee geschept en als rariteit opgevischt4 ,hij toonde mij zulk een stuk1 grooter dan een vuist4 ,dit reisverhaal is eigenlijk de eenige mededeeling1 die boven twijfel verheven is1 over eene werking in de vulkanen van ,krakatau4 ,in ,mei #afhj heeft dus eene uitbarsting plaats gehad4 ,maar dat zij weinig opvallend is geweest1 blijkt daaruit1 dat in het ,dagregister van het kasteel ,batavia1 nergens eenig bericht over die uitbarsting te vinden is1 hoewel bij de aankomst van elk schip op de reede van ,batavia in dat dagregister al het merkwaardige werd opgeteekend1 dat de kapitein op reis ondervonden of vernomen had4 ,met behulp van dit ,dagregister kon de ,heer ,mr4 ,n4,p4 van den ,berg echter controleeren of inderdaad het schip ,aerdenburgh1 waarmede ,vogel in #afha zijne reis deed van ,salida naar ,batavia1 in #afhj uit ,bengalen komende te ,batavia is aangekomen4 ,dit bleek werkelijk het geval te zijn1 zoodat de kapitein volkomen waarheid sprak1 toen hij aan ,vogel vertelde1 dat hij in ,mei #afhj voorbij ,krakatau gevaren was4 ,waarom zullen wij hem nu ook niet gelooven1 als hij vertelt1 dat hij eene vulkanische uitbarsting heeft bijgewoond8 ,na #afhj heeft ,krakatau zich #bjj jaar rustig gehouden4 ,wij kunnen dit gerust aannemen1 daar ,straat ,soenda zulk een verbazend druk vaarwater is1 dat er sedert dien tijd bijna geen dag geweest is1 dat er niet een schip is voorbijgevaren4 ,en daar bovendien het bericht der uitbarsting van #afhj slechts op n reisverhaal steunde1 behoorde langzamerhand ,krakatau in het oog der menschen tot de uitgedoofde vulkanen4 ,te midden der vulkaanreuzen van ,java en ,sumatra1 die nog zoo onvolledig bekend zijn1 schonk schier niemand eenige aandacht aan dat kleine1 steile1 groene eilandje1 met zijn slechts #hcb ,m4 hoogen vulkaankegel4 ,weinig ,europeanen drongen ooit door in de dichte bosschen1 die1 na de uitbarsting van #afhj1 weldra het geheele eiland beschermden tegen een onbescheiden bezoek4 ,een ,engelschman1 de ,heer ,w4,b4 ,pearson1 thans te ,padang wonende1 liet zich eens op ,krakatau brengen om te jagen2 de gezagvoerders van de schepen der ,kon4 ,ned4 ,marine of der ,royal ,navy1 die de zeekaarten vervaardigden van ,straat ,soenda1 bezochten niet het binnenland4 ,het eenige bewijs van eene vulkanische natuur is de warme bron1 die de ,engelsche zeekaart op het eiland aangeeft4 ,zoo speelde ,krakatau op meesterlijke wijze gedurende twee eeuwen de geveinsde rol van uitgebluschten vulkaan4 ,duizenden en nog eens duizenden schepen verkenden hem4 ,honderdduizenden ,europeanen aanschouwden met verrukking1 zonder eenige vrees1 zijn bedriegelijk groen plantenkleed1 als zij ,straat ,soenda bevoeren1 en geen hunner werd door eene geheime stem gewaarschuwd voor de geweldige krachten1 die dr geketend waren4 ,een woord van bewondering kunnen wij niet nalaten te uiten voor het genie van ,verbeek1 die1 hoewel hij nooit kon vermoeden1 dat dit verlaten plekje zulk een rol zou spelen1 toch reeds in #ahha wees op de bijzondere ligging van ,krakatau1 op het punt waar de vulkaangordels van ,java1 ,sumatra en ,straat ,soenda elkaar ontmoeten4 ,wie weet of in overoude tijden de scheiding van ,java en ,sumatra1 de vorming van ,straat ,soenda1 niet tot stand is gekomen ten gevolge van vulkanische werking in dit brandpunt van het vulkanisme van ,insulinde8 ,deze opmerking maakt de ,engelsche geoloog ,professor ,judd eenige jaren na de uitbarsting4 ,maar ,verbeek wees reeds op de ligging van ,krakatau1 terwijl alles nog rustig was1 toen zeker weinig vermoedende welk eene schitterende bewijsvoering het eiland zelf hem weldra zou verschaffen4 ,het bestaan van eene scheur of spleet in de aardkorst in ,straat ,soenda is1 zooals ik zeide1 opgemerkt door ,verbeek in #ahha4 ,op deze scheur--de ,soenda-dwarsspleet genoemd--liggen1 behalve de vulkanen van ,krakatau1 ook de ,pajong-vulkaan bij ,java's ,eerste punt4 ,wat is er natuurlijker dan dat de uitbarstingen van het vulkanisme der aarde bij voorkeur langs zulk eene spleet plaats vinden6 ,wordt niet het water beschouwd als de groote beweegkracht van deze verschijnselen en kan het water niet zeer gemakkelijk langs zulk eene spleet toevloeien naar de onderaardsche ruimten1 waar wij gesmolten stoffen vinden van hooge temperatuur8 ,zal het water zich daar niet in stoom veranderen en in eene afgesloten ruimte opgesloten eene hooge spanning aannemen8 ,als men nu eens veronderstelt1 dat die stoom van hooge drukking gemeenschap heeft met de kraterpijp van een vulkaan1 die geheel met lava gevuld is1 dan zal het van de spanning van den stoom afhangen1 of er eene uitbarsting plaats heeft ja dan neen4 ,de vulkanen van de ,soenda-spleet zijn twee eeuwen lang in rust geweest3 dit bewijst alleen1 dat de gemeenschap van het water der zee met de onderaardsche ruimten gedurende dien tijd moeilijk geweest is4 ,van #ahhj tot #ahhc heeft men echter vele aardbevingen opgemerkt langs onze spleet4 ,deze aardbevingen zijn waarschijnlijk veroorzaakt door onderaardsche verplaatsingen of verschuivingen van grond1 die de groote uitbarsting van ,krakatau hebben voorbereid1 daar zij den toevoer van water hebben vergemakkelijkt4 ,de hevigste dezer noodlottige voorteekenen was de aardbeving van #a ,september #ahhj4 ,deze dag blijft in mijn geheugen opgeteekend1 want het was de eerste maal1 dat ik getuige was van eene aardbeving4 ,nauwelijks eenige maanden in ,indi zijnde1 was ik naar ,lebak gezonden ten einde een trac te zoeken voor een rijweg1 die de ,zuidelijke gedeelten der residentin ,batavia en ,bantam zou moeten verbinden4 ,het is bekend1 dat volgens de ,grieksche mythe de reus ,atlas de aarde op zijne schouders draagt4 ,de ,soendaneezen in het binnenland van ,bantam gelooven1 dat het eiland ,java op dezelfde wijze wordt gedragen door een karbouw of buffel4 ,van tijd tot tijd beweegt zich dat dier3 vandaar de aardbevingen4 ,maar wanneer de vermoeide buffel zijn last afwierp1 zou het eiland ,java in de zee verdwijnen4 ,als er dus eene aardbeving gevoeld wordt1 werpen de inlanders zich neder en kussen den grond1 terwijl zij uitroepen3 aja1 aja2 hetgeen zeggen wil3 wij zijn er ook nog4 ,zoodoende hopen zij1 dat de buffel1 die een huisdier is1 begrijpen zal1 dat het zijn plicht is nog den last van 't eiland ,java te blijven torschen4 ,er zijn in ,indie weinig huizen van twee verdiepingen4 ,bijna allen zijn gelijkvloersch4 ,de assistent-residentswoning te ,buitenzorg heeft echter twee verdiepingen4 ,de bureaux zijn op den rez de chaussee en de woning zelve is au premier4 ,het is duidelijk1 dat een waarnemer1 die boven in den grooten mast van een vaartuig is geklommen1 de slingeringen1 veroorzaakt door de golven1 veel sterker zal gevoelen dan iemand1 die op het dek staat4 ,evenzoo is er een groot verschil tusschen de uitwerking van eene aardbeving1 of men haar waarneemt op de eerste verdieping dan wel op den beganen grond4 ,den #asten ,september #ahhj was ik op de eerste verdieping van de assistent-residentswoning te ,buitenzorg4 ,nooit zal ik het vreemde gevoel vergeten1 dat ik ondervond op het oogenblik toen ik voor het eerst van mijn leven de muren van het vertrek verscheiden malen zag bewegen1 terwijl de voorwerpen op de meubels gelegd of tegen den wand opgehangen ter aarde vielen en in wanorde door de kamer rolden4 ,wat gevoelt de mensch zich dan klein en hoe zeer beseft hij1 hoe onjuist de titel is1 dien hij heeft aangenomen van heer der schepping4 ,de aardbeving had overigens voor ,buitenzorg geen verdere gevolgen4 ,den volgenden morgen vroeg vlogen allen met schrik uit bed1 want plotseling dreunde er een kanonschot4 ,allen meenden1 dat het een onderaardsch geluid was1 zekere voorbode van nieuwe aardschokken4 ,daar dreunde weder een schot--en nog een4--,ja het waren werkelijk kanonschoten1 die elkaar met gelijke tusschenpoozen opvolgden3 zij verkondigden der bevolking de per telegraaf ontvangen heugelijke tijding1 dat er in patria een oranjetelg geboren was4 ,het was het gebruikelijke artillerie-salvo ter eere van de geboorte van ,h4,k4,h4 ,prinses ,wilhelmina der ,nederlanden1 die den #casten ,augustus #ahhj te 's-,hage het levenslicht aanschouwd had4 ,de aardbeving van #a ,september #ahhj is in ,bantam vrij wat sterker gevoeld dan te ,buitenzorg4 ,te ,rangkas ,betoeng de hoofdplaats van ,lebak1 scheurde de controleurswoning1 terwijl van het huis van den assistent-resident een gedeelte van den gevel instortte4 ,op ,java's ,eerste punt echter brak de steenen vuurtoren midden door2 het bovenste gedeelte knapte af en moest later worden afgebroken4 ,daar was de aardbeving het sterkst4 ,men heeft1 eerst na de uitbarsting van ,krakatau1 deze aardbeving leeren beschouwen als een voorbode van vulkanische ontwikkeling4 ,want na den #asten ,september #ahhj werden er wel gedurende de volgende jaren aardbevingen in ,bantam gerapporteerd1 doch ze waren van zeer geringe sterkte1 en niet buitengewoon veel in getal4 ,ja1 in de eerste maanden van #ahhc heerschte er in geheel ,indi veeleer betrekkelijk vulkanische rust4 ,in de maand ,mei #ahhc lette niemand bijzonder op eenige lichte aardbevingen die vooral in den omtrek van ,straat ,soenda1 te ,ketimbang op ,sumatra1 en op ,java te ,anjer en op ,java's ,eerste punt werden waargenomen4 ,den #bjsten ,mei #ahhc1 begon 's morgens te ,batavia en te ,buitenzorg een kanongebulder4 ,ditmaal was er echter geen prinsesje geboren1 zooals in #ahhj2 de kanonschoten waren vergezeld van dreuningen en trillingen1 die soms een uur duurden4 ,die schoten werden steeds heviger en zij hielden twee dagen en twee nachten aan4 ,men verkeerde gedurende al dien tijd in de grootste onzekerheid1 waaraan die geluiden waren toe te schrijven4 ,het denkbeeld van eene werkelijke kanonnade was natuurlijk al te ongerijmd1 hoewel de geluiden meer geleken op kanonschoten dan op iets anders4 ,maar er heerschte vrede op aarde ten minste in den omtrek van ,batavia4 ,als men het oor op den grond legde1 hoorde men gedurende de hevigste schoten geen onderaardsch geruisch4 ,de magnetische instrumenten op het metereologisch instituut te ,batavia vertoonden geene afwijkingen4 ,men hoorde wel is waar de schoten in de richting van ,straat ,soenda1 maar uit ,serang1 ,anjer en ,merak1 die dichter bij ,straat ,soenda liggen1 seinde men1 dat er geenerlei geluid gehoord werd4 ,welke vulkaan was nu de schuldige8 ,de ,bantamsche vulkanen bleken rustig te zijn4 ,uit ,sumatra werd getelegrapheerd1 dat ook daar alle vulkanen in rust waren4 ,weldra werden de hoorders der kanonschoten uit hunne onzekerheid verlost door de rapporten der schepen1 die door ,straat ,soenda waren gevaren4 ,de beste beschrijving van hetgeen er eigenlijk in die dagen gebeurd was hebben wij te danken aan den scheepspredikant ,heims1 die aan boord was van de ,duitsche oorlogscorvet ,elisabeth1 onder commando van den kapitein ter zee ,hollmann4 ,de ,elisabeth had twee jaren doorgebracht in de ,japansche en ,chineesche wateren en was op de terugreis naar ,duitschland4 ,zij deed den #bjsten ,mei #ahhc de reede van ,anjer aan1 en zette onmiddellijk daarna hare reis naar ,europa voort door ,straat ,soenda4 ,wij geven nu het woord aan ,ds4 ,heims4 ,nadat wij van ,anjer weggestoomd waren1 ging alles aan boord op dezelfde wijze als elken ,zondag4 ,de bemanning was op het dek opgesteld en werd genspecteerd4 ,op het achterdek stonden de officieren in ,zondagstenue met sjerp1 steek en sabel4 ,plotseling bemerkte men onder de officieren en op de commandobrug eene zekere opschudding4 ,kijkers en hoofden werden over de verschansing gericht naar het land1 dat men zooeven verlaten had1 waar de kust van ,sumatra en ,java voor het gezicht bijna ineensmolt met het kleine eiland ,krakatau4 ,juist dr steeg eene glanzend witte rookzuil met groote snelheid op1 die in korten tijd1 volgens meting1 eene hoogte van elf duizend meter bereikte1 en die wit als sneeuw afstak tegen den blauwen1 helderen hemel4 ,die zuil zag er uit als eene gigantische witte koraalmassa van wigvormige gedaante1 of als eene reusachtige bloemkool1 behalve dat hier alles in beweging was4 ,uit de afzonderlijke1 dicht op elkaar gedrongen en over elkaar liggende ballen van stoom1 kwamen telkens nieuwe draaiende massa's aan de bovenkant en op zijde te voorschijn1 maar toch bleven de omtrekken van de zuil1 die steeds grooter werd1 scherp begrensd4 ,vervolgens begon de top zich naar ons toe te neigen en het scheen alsof de wind hem daar in de hoogte voortdreef2 maar toen werden er weer nieuwe wolken met onweerstaanbare kracht vooruitgeschoven1 die te vergelijken waren met de achtereenvolgende rookzuilen uit den schoorsteen van eene bovenmenschelijk groote1 stilstaande locomotief4 ,van lieverlede mengden zich donkere kleuren in de witte schittering van den stoom4 ,van onderen stegen namelijk zwartachtige strepen naar boven1 vooral aan de eene zijde2 aan de andere zijde echter vertoonde zich eene roodachtige kleur4 ,langzamerhand ontstond een breed1 blauw-groen gordijn1 evenals eene machtige1 donkere1 waaiervormige onweerswolk1 van boven breed en van onderen smal1 die alles overdekte4 ,wij waren getuigen van eene geweldige vulkanische uitbarsting1 die op het eiland ,krakatau plaats greep4 ,geluiden werden niet vernomen4 ,in alle geval konden wij tevreden zijn met de ons bewezen attentie en met de grootschheid van het daar opgestelde afscheidssignaal4 ,de laatste blik op ,azi was voldoende imposant4 ,de godsdienstoefening1 die elken ,zondagmorgen aan boord gehouden wordt1 duurde drie kwartier4 ,de hemel1 bij den aanvang nog zoo helder1 was reeds voor het grootste gedeelte betrokken2 in het ,oosten zag het er donker uit4 ,des namiddags kwam de gewenschte ,zuid-,oost-,passaat z sterk opzetten1 dat wij de hoop koesterden spoedig het vuur der machine te kunnen uitblusschen en verder te zeilen1 maar meer en meer betrok de hemel1 totdat hij geheel en al bedekt was met eene gelijkmatig grauwe wolk4 ,over de natuur van deze wolk zouden wij niet lang in de onzekerheid verkeeren4 ,met den wind mede1 te loever1 kwam van uit zee een zeer fijne aschregen mede1 die als eene grauwe1 geelachtige1 fijn verdeelde massa overal indrong en zich als een dun witachtig laagje over liet schip uitbreidde1 en die in den loop van den den avond1 evenals rijp1 het dek en het tuig bedekte4 ,aan de overzijde was het donker geworden4 ,de sluier die over den hemel hing1 was zoo dicht en gelijkmatig1 dat de volle maan gedurende den nacht alleen te herkennen was als een zwak verlicht plekje aan den hemel4 ,den volgenden morgen zag ,zijner ,majesteits ,corvet er uit als eene drijvende cementfabriek4 ,gedempt klonken de schreden van het scheepsvolk in het weeke vulkaanstof1 dat door de bemanning verzameld werd1 om als poetspoeder te dienen4 ,boven het schip welfde zich de hemel als een groote klok van matglas of melkglas1 terwijl de zon er uitzag als een blauwe kogel4 ,de hemel was hier en daar bedekt met stofwolken1 die er als sneeuwwolken uitzagen1 terwijl er van tijd tot tijd een regen viel van asch1 die op het oog groote overeenkomst met sneeuw vertoonde4 ,de passagiers en de officieren der schepen1 die in die dagen door ,straat ,soenda voeren1 waren zoozeer vervuld met het heerlijke schouwspel1 dat de vulkaanwolk van ,krakatau hun verschaft had1 dat geheel ,batavia er over in opschudding geraakte4 ,er werd toen een pic-nic georganiseerd naar ,krakatau4 ,de ,nederlandsch-,indische ,stoomvaart-,maatschappij stelde het stoomschip ,gouverneur-,generaal ,loudon ter beschikking2 voor slechts f #be per persoon kon men den tocht meemaken4 ,niet minder dan #hf passagiers waren van de partij4 ,de ,loudon vertrok des avonds van ,batavia en kwam den volgenden morgen1 den #bgsten ,mei1 te ,krakatau aan4 ,men had een ,zondag uitgekozen1 opdat niemand door zijn dagelijksch werk zou verhinderd zijn dit feestje mede te maken4 ,het meerendeel der passagiers bracht een gezelligen dag op ,krakatau door4 's ,avonds keerde men weer naar ,batavia terug4 ,men ziet hieruit1 dat men den vulkaan van ,krakatau niet zeer ernstig opnam4 ,men beschouwde hem als een geschikt doelwit voor een buitenpartijtje4 ,zooals de ,amsterdammers wel eens een ,zondag doorbrengen op het rustige eiland ,marken1 zoo bracht de beau-monde van ,batavia een bezoek aan een vulkaan1 die in volle werking was6 ,vele beschrijvingen van dit tochtje zijn gepubliceerd en er zijn toen ook photographien genomen van den vuurspuwenden berg4 ,het eiland was voor het grootste gedeelte met puimsteen en asch bedekt en het was volkomen ontwoud tengevolge van een wervelwind4 ,het bleek1 dat alleen de ,noordelijkste laagste berg van ,krakatau1 de slechts #ajj ,m4 hooge ,perboewatan1 werkte4 ,men had de vermetelheid dezen berg te beklimmen4 ,te midden van kale1 sombere aschheuvelen1 gingen de ,bataviasche gasten met moeite voort1 daar zij tot hunne enkels in de asch inzakten4 ,eindelijk was de laatste heuvel beklommen en stonden zij op den steilen rand van den kraterwand4 ,de krater zelf vertoonde zich als eene komvormige uitholling1 die ongeveer #dj ,m4 lager lag dan de rand4 ,uit ne plaats van die uitholling steeg de machtige rookkolom op1 onder een angstwekkend gebulder4 ,wij ontleenden deze bijzonderheden aan het verslag van den mijn-ingenieur ,j4,a4 ,schuurman1 die deel uitmaakte van het reisgezelschap4 ,nu wij ons de latere eruptie van ,krakatau in de herinnering terugroepen1 kunnen wij niet anders dan huiveren1 als wij denken aan het ongelooflijke gevaar1 waaraan de deelnemers aan de pic-nic naar ,krakatau hebben blootgestaan4 ,want de vulkanen van dit eiland handelen altijd spontaan1 zonder de minste waarschuwing4 ,een enkel onbeteekenend eruptie-verschijnsel slechts ware noodig geweest om het geheele gezelschap te vernietigen1 zoodat er wellicht nooit een spoor van terug was gevonden4 ,maar nu alles goed afliep1 keerden zij des ,zondagsavonds weder naar ,batavia terug in eene stemming1 die de ,heer ,schuurman aldus aangeeft3 dankbaar voor het genoten schoons1 hadden wij afscheid genomen van een schouwspel1 dat zeker op allen een diepen1 op velen een onvergetelijken indruk heeft gemaakt4 ,die indruk zou zeker gemengd zijn geweest met ontzetting als zij hadden kunnen weten1 waartoe ,krakatau in staat was4 ,juist gedurende den tijd1 dat de pic-nic naar ,krakatau gehouden werd1 bewoog zich de geheele bodem der kustlanden van ,straat ,soenda4 ,aardbevingen toch werden gerapporteerd1 niet slechts te ,telok ,betong1 en op den vuurtoren van den ,vlakken ,hoek op ,sumatra1 maar ook te ,tjeringin1 te ,pandeglang1 en op den vuurtoren van ,java's ,eerste punt4 ,en terwijl dat gebeurde1 waagde men zich in letterlijken zin tusschen de kaken van het monster2 men beklom zelf den kraterrand6 ,te ,batavia teruggekomen ging een ieder weer aan zijn dagelijksch werk4 ,niemand twijfelde er nu aan of de vulkaan van ,krakatau was een onschuldig vuurspuwend bergje1 zeer geschikt om aan leeken eenig denkbeeld te geven van een vulkaan4 ,wel is waar brachten de schepen telkens berichten van kleine uitbarstingen1 doch de knallen1 waardoor ze vergezeld werden1 werden veel minder sterk dan vroeger4 ,de aardbevingen tijdens het bezoek der ,bataviasche gasten op ,krakatau1 in ,bantam en ,sumatra ondervonden1 herhaalden zich in 't geheel niet2 men vond het een aangenaam denkbeeld1 dat men nu aan iedereen1 die er belang in stelde1 een werkenden vulkaan kon laten kijken zonder eenig gevaar1 en men vergeleek gaarne ,krakatau met het vulkaan-eiland ,stromboli1 dat op reis naar ,indi onze aandacht trok1 en dat1 reeds #bjjj jaren achtereen1 van die kleine1 aardige uitbarstingen vertoont1 tot groot genoegen van ieder1 die er voorbijvaart4 ,krakatau zou nu voortaan in ,straat ,soenda de rol spelen van den ,stromboli2 het zou de great attraction zijn van ,straat ,soenda4 ,niemand dacht aan gevaar van die zijde4 ,intusschen had ,krakatau niet stilgezeten4 ,in de maand ,juni begon namelijk behalve de berg ,perboewatan ook de berg ,danau te werken4 ,den #aa;den ,augustus #ahhc werd ,krakatau bezocht door den toenmaligen kapitein van den ,generalen ,staf ,h4,i4,g4 ,ferzenaar1 thans luitenant-kolonel4 ,de heer ,ferzenaar stond aan het hoofd van de topografische opnemingsbrigade1 die destijds bezig was de residentie ,bantam in kaart te brengen4 ,hij bezocht ,krakatau met het doel na te gaan1 hoe dit eiland zou kunnen worden opgemeten1 maar kwam tot het besluit3 dat daarvan vooreerst niets kon komen1 omdat het meten aldaar nog aan te veel gevaar is blootgesteld4 ,er was toen namelijk nog een derde krater bijgekomen1 zoodat er in 't geheel drie punten waren1 die werkten4 ,maar er waren nog bovendien vele plekken op het eiland1 waaruit rook opsteeg4 ,de terreinschets1 die de heer ,ferzenaar toen vervaardigde is van groote waarde2 hij is de laatste mensch geweest die ooit dit gedeelte van het eiland betreden zou2 #ae dagen na zijn bezoek toch geschiedde de groote uitbarsting2 en op de plaatsen1 waar ,ferzenaar stond1 bewegen zich nu de golven der zee1 die daar een diepte heeft van honderden meters4 ,,hoofdstuk ,,iv4 ,aan boord van de ,gouverneur-,generaal ,loudon1 tijdens de groote uitbarsting4 ,ambtenaren en particulieren4--,overplaatsing bij wijze van koudwaterstraal4--,de passagiers op eene ,indische boot4--,zr4 ,ms4 troepen1--,de bannelingen4--,vertrek van de ,loudon #bf ,aug4 #ahhc4--;,bestemming van de ,loudon4--,aankomst te ,anjer4--,de koelies voor het eiland ,bodjo bestemd4--,langs ,krakatau4--,de rookwolk4--,op de reede te ,telok ,betong4--,de branding op de kust verhinderde de communicatie4--,vergaan der inlandsche prauwen gedurende den nacht4--#bg ,augustus te half zeven verdwijnt ,telok ,betong door de zeebeving4--,vergeefsche pogingen om uit de ,lampongbaai te komen4---,de duisternis4--,modderregen4--,puimsteenbo mbardement4--,vliegende orkaan4--,inslaan van den bliksem4--,vuurbollen4--,st4 ,elms-vuur4--,la illah la-il allah1 ,mohammed rasoel allah4--,hulde aan onzen gezagvoerder ,lindeman4--,vergaat de wereld8 ,op de ,loudon den #bhsten ,augustus4--,licht6--,de puimsteenvelden bij ,poeloe ,tiga4--,de weg versperd4--,dwars door het drijvende puimsteeneiland in ,straat ,lagoendie4--,gered4--,wat er op het zoutschip ,marie gebeurde--,de ,barouw--,het lot van ,telok ,betong4--,puimsteenvelden gelijk ijsbergen4 ,de gloeiende aschregen en het puimsteenbombardement van ,katimbang4--,de modderregen1 eene verademing4--,de redding van den controleur van ,katimbang4--,het lot van ,pajoeng ,semangka4--,beneawang4--,de vuurtoren aan de ,blimbingbaai4--#abejj slachtoffers op ,sumatra4-- ,er zijn onder de talrijke personen1 die in ,indi eene betrekking bekleeden in dienst van het ,nederlandsch-,indische ,gouvernement1 velen1 die met eene bijzondere soort van trots1 vol genoegzaamheid1 zoo gaarne tegenover particulieren zeggen3 mijnheer ik ben ambtenaar4 ,ge hebt inderdaad als ambtenaar veel voor4 ,zijt ge ziek1 dan gaat ge op 's lands kosten met verlof naar boven1 en als dat niet helpt voor twee of drie jaren naar patria4 ,hebt ge het noodige aantal dienstjaren1 dan wacht u een kalme oude dag als gepensioneerd hoofdambtenaar in het ,haagje1 of1 als ge het al niet zoover gebracht hebt1 dan kunt ge allicht te ,apeldoorn1 ,lochem of ,doesburg van een klein pensioentje fatsoenlijk leven4 ,daarbij hebt ge oneindig minder te doen dan een particulier2 en ge moet het al heel bont maken voor men u uit 's lands dienst ontslaat2 terwijl een employ op eene onderneming bij een klein verschil van gevoelen met zijn chef zijn ontslag te gemoet kan zien4 ,daarbij kunt ge u van tijd tot tijd het genoegen gunnen om in uwe gesprekken te laten doorschemeren1 dat alln ambtenaren op ,java thuis behooren1 terwijl immers in uw oog al die koffie- en tabaksboeren1 die suikerfabrikanten en kooplieden slechts geduld worden44444 ,maar opdat ge niet al te overmoedig zoudt worden ten gevolge van uwe schoone positie als ambtenaar overgiet het vaderlijke ,nederlandsch ,indische ,gouvernement u van tijd tot tijd met eene koudwaterstraal4 ,die koudwaterstraal is steeds op u gericht en ge ontvangt haar als ge er het minst om denkt4 ,zij draagt den naam van overplaatsing4 ,de overplaatsing is het geliefkoosde middel1 dat wordt toegepast om jonge ambtenaren te temmen1 die wat onafhankelijk durven zijn in hunne denkbeelden tegenover hunne chefs4 ,ge zijt met ontzaglijk veel moeite in uwe omgeving thuis geraakt1 ge hebt u op de volkstaal toegelegd2 ge hebt van lieverlede uwe bescheiden woning gezellig gemaakt door nette meubelen te koopen4 ,ge verheugt u in het bezit van een goed rijpaard2 ge hebt eindelijk eens goede bedienden2 ge zijt intiem geworden met goede menschen4 ,hecht u niet te veel aan dat alles4 ,plotseling komt er een dienstbrief voor u uit ,batavia4 ,ge zijt overgeplaatst naar ,sumatra's ,westkust met last om per eerste scheepsgelegenheid uwe bestemming te volgen4 ,daar stort het geheele kaartenhuis in elkaar6 ,de controle-afdeeling1 die u zoo ter harte ging1 als ambtenaar bij het binnenlandsch bestuur2 de sluis1 die een deel van uw leven was geworden1 en waarvan ge1 als ingenieur van den waterstaat1 de fundeering juist gereed had3 alles wat u op de een of andere wijze dierbaar was geworden in het vreemde land1 blijft achter4 ,na eene haastige vendutie1 die u nagenoeg runeert1 hebt ge spoedig de een of andere haven bereikt1 die door de booten der ,nederlandsch-,indische ,stoomvaart-,maatschappij wordt aangedaan1 en weldra zijt ge op eene stoomboot gezeten1 die u naar ,batavia voert1 om daar zoo spoedig mogelijk verder te worden gexpedieerd4 ,zijt ge eenigen tijd in ,indi dan zult ge allicht een trouw lezer zijn van de passagierslijsten der vertrekkende en aankomende booten1 die ge in elke courant aantreft4 ,met een zekere ,schadenfreude ontwaart ge1 dat ge niet de eenige zijt in het leger der ambtelijke wereld1 die van tijd tot tijd in 's lands belang eene kolossale parabool beschrijft door den slingerenden smaragdgordel1 om plotseling in geheel vreemde omgeving1 in nieuwe toestanden en nieuwen werkkring verplaatst te zijn4 ,maar wie van uwe bekenden ge ook in de passagierslijst zoekt1 steeds zult ge1 nadat de trekvogels eerste klasse zijn opgenoemd1 de volgende formule aantreffen3 ,verdere passagiers3 ,zr4 ,ms4 troepen1 bannelingen1 ,arabieren1 ,chineezen en inlanders4 ,zulk een boot biedt dan ook een merkwaardig schouwspel aan4 ,op het voorschip krioelt een bont mengelmoes van alle mogelijke menschenrassen door elkander4 ,onder ,zijner ,majesteits troepen vooral zijn vertegenwoordigers van allerlei natin4 ,in de ,europeesche compagnin bestaat de meerderheid uit ,nederlanders1 maar er zijn bovendien ,duitschers1 ,franschen1 ,belgen en ,italianen bij4 ,die vreemdelingen zijn menigmaal oude soldaten1 veteranen uit de oorlogen1 die de ,europeesche mogendheden in onzen tijd gevoerd hebben1 wier borst versierd is met de herinneringsmedailles aan gemaakte veldtochten4 ,deze draagt het ijzeren kruis1 gene het teeken1 dat hij onder de ,fransche vanen in ,tonkin streed4 ,onder de niet-,europeesche militairen treffen wij ,amboineezen1 ,javanen1 ,madoereezen en ,alfoeren aan1 terwijl er wellicht nog een enkele neger aanwezig is4 ,deze negers vormden vroeger de ,afrikaansche compagnien2 zij hadden den naam van goede soldaten te zijn1 hoewel zij woest en bloeddorstig waren4 ,zij zijn nog steeds een voorwerp van schrik en bewondering bij de inlanders1 die hen orang blanda hitam--zwarte ,hollanders noemen4 ,de meeste inlandsche militairen zijn gehuwd2 de ,europeesche soldaten hebben meestal huishoudsters4 ,deze vrouwen vergezellen hunne mannen aan boord4 ,de bannelingen zijn personen1 die tot dwangarbeid in en buiten den ketting veroordeeld zijn4 ,in de wandeling heeten zij kettingjongens1 en vooral in de buitenbezittingen bewijzen zij onbetaalbare diensten bij militaire expeditin en bij de uitvoering van openbare werken4 ,het is niet vereerend voor ,zr4 ,ms4 troepen1 dat zij zoo in eenen adem genoemd worden met de bannelingen4 ,sommige redactin plaatsen ten minste nog een komma-punt tusschen troepen en bannelingen4 ,maar ook aan boord worden zij helaas vrij wel over een kam geschoren wat betreft hunne ligging enz4 ,den #bfsten ,augustus #ahhc vertrok de stoomer ,gouverneur-,generaal ,loudon1 gezagvoerder ,lindeman1 des morgens van de reede van ,batavia met bestemming naar de havens van ,sumatra3 ,telok ,betong1 ,kro1 ,benkoelen1 ,padang en ,atjeh4 ,onder de passagiers waren alle categorien vertegenwoordigd4 ,er waren ,europeesche en inlandsche militairen ter aanvulling der garnizoenen op ,sumatra's ,westkust en ,atjeh4 ,de meerderheid echter vormden #cjj bannelingen1 die bestemd waren voor het dwangarbeiderkwartier te ,padang4 ,het weder was schoon1 er was niet de minste wind1 de zee was blauw1 de talrijke eilandjes in de ,javazee staken vroolijk met hunne groene boomen uit boven den nauwlijks gerimpelden waterspiegel4 ,des namiddags te drie ure ankerde de ,loudon op de reede van ,anjer4 ,de witgepleisterde huizen van ,anjer glinsterden in den zonneschijn vlak aan zee2 op den achtergrond het donker groene gebergte en daar voor de diep blauwe zee4 ,helder stak de vuurtoren van ,java's ,vierde punt tegen de lucht af4 ,vroolijk wapperde de ,nederlandsche vlag op het erf van den assistent-resident4 ,de ,chineesche en inlandsche kampongs zijn vlak aan zee gelegen4 ,het ,chineesche kamp heeft het eigenaardige karakter1 dat alle ,chineesche nederzettingen1 in welk werelddeel dan ook eigen is4 ,de inlandsche woningen zijn van hout of bamboe opgetrokken1 de muren bestaan uit gevlochten bamboematten1 en in plaats van pannen bedekt men ze met gedroogde planten1 die eene lichte en ondoordringbare dakbedekking vormen1 welke atap genoemd wordt4 ,onwillekeurig dwalen de gedachten terug naar de eerste aankomst uit ,europa in ,indi4 ,anjer is dan de eerste plaats1 die u van verre een welkomstgroet brengt4444 ,hij1 die aan boord van de ,loudon op de reede van ,anjer zou hebben beweerd1 dat de laatste dag van ,anjer's bestaan reeds was aangebroken1 zou zeker als krankzinnig beschouwd zijn4 ,te ,anjer nemen wij een honderdtal ,bantammers aan boord met eenige vrouwen en kinderen4 ,de mannen zijn aangeworven als koelies voor den bouw van een vuurtoren op het eiland ,bodjo4 ,toen onze koelies aan boord waren1 zette de ,loudon koers1 langs ,dwars-in-den-,weg en ,varkenshoek1 de ,lampongbaai in naar ,telok ,betong4 ,aan bakboord konden wij in de verte een blik werpen op het eiland ,krakatau1 hetgeen reeds beroemd geworden was door zijne eerste vulkanische uitbarsting in ,mei4 ,krakatau is een oude bekende van de ,loudon4 ,toen er na die eerste uitbarsting een pleiziertochtje werd gemaakt1 ten einde den vulkaan te gaan bezien1 bracht de ,loudon de passagiers ad f #be naar het eiland4 ,de vulkaan op ,krakatau schonk ons nu gratis eene voorstelling4 ,hoewel wij ver van het eiland af waren1 zagen wij eene zwarte1 hooge rookkolom boven het eiland uitsteken1 die zich omhoog verbreedde tot eene wolk4 ,ook viel er aanhoudend asch4 ,des avonds te #g ure waren wij in de ,lampongbaai op de reede van ,telok ,betong1 waar geankerd werd4 ,de nacht viel weldra in1 en men kon daarom niet duidelijk onderscheiden wat er gebeurde4 ,de aschregen nam toe en de zee werd onstuimig4 ,de ,loudon seinde naar den wal om eene sloep1 ten einde de passagiers te landen2 maar er kwam geene sloep en evenmin verschenen er laadprauwen1 die anders onmiddellijk na de aankomst van eene stoomboot komen opdagen4 ,de ,loudon streek zelf eene sloep om zich met den wal in verbinding te stellen4 ,het was echter niet mogelijk om te landen1 daar er hooge branding op de kust stond1 zoodat de sloep weder onverrichter zake terug kwam4 ,het havenlicht op den lichtopstand aan het uiteinde van den havendam bleef den geheelen nacht branden1 doch er scheen wel iets bijzonders te zijn1 daar nu en dan alarmseinen werden vernomen van de op de reede liggende prauwen2 het was echter onmogelijk hun hulp te verschaffen1 daar het duister was en vooral wegens de zware zeen4 ,eindelijk ging de zon van den #bgsten ,augustus op1 en begon de duisternis te wijken4 ,toen het licht werd1 zagen wij ,telok ,betong1 de hoofdstad der ,lampongs1 voor ons4 ,terwijl geheel ,anjer vlak aan zee ligt zijn te ,telok ,betong de benting met het militair kampement1 de residentswoning en de gevangenis verder van de kust op eene hoogte gebouwd van #cd ,meter hoogte4 ,maar het overige gedeelte van ,telok ,betong ligt vlak aan zee1 als 't ware op het strand4 ,men onderscheidde daar de ,europeesche huizen1 waarvan sommige met pannen1 andere met atap gedekt zijn1 en de inlandsche woningen1 die op ,sumatra in bouw geheel afwijken van de ,javaansche huizen1 die men te ,anjer ziet4 ,telok ,betong lag van boord af gezien1 zeer schilderachtig tegen den sterk begroeiden groenen achtergrond van het ,lampongsche gebergte4 ,wij hadden den vorigen avond behalve eenige prauwen1 de gouvernements-stoomer ,barouw en een zeilschip de ,marie op de reede zien liggen4 ,deze schepen1 met uitzondering van de ,marie1 hadden gedurende den nacht allen schipbreuk geleden en waren op het strand geslagen4 ,hoe dikwijls ook de ,loudon naar den wal seinde om een sloep1 er kwam geen antwoord en geen levende ziel was te zien op het strand4 ,het licht op den havendam bleef ondertusschen steeds branden4 ,niemand doofde het uit1 hoewel de zon reeds boven de huizen was4 ,in plaats van asch regende het intusschen kleine stukjes puimsteen4 ,te half zeven kwam er plotseling een reusachtige golf uit zee opzetten1 waar men letterlijk tegen aan zag en die zich met groote snelheid bewoog4 ,de ,loudon stoomde op1 zoodanig dat zij de golf langscheeps kreeg4 ,en oogenblik444 en daar had de golf ons bereikt4 ,het schip maakte eene ontzettende duikeling1 doch de golf was voorbij1 en de ,loudon gered4 ,de golf bereikte nu ,telok ,betong en liep landwaarts in4 ,achtereenvolgens kwamen er nog drie dergelijke kolossale golven4 ,door niets gestuit verwoestte zij voor onze oogen geheel ,telok ,betong4 ,men zag den lichtopstand omvallen1 de huizen verdwijnen2 en alles was voor onze oogen zee geworden op de plaats waar nog eenige minuten geleden ,telok ,betong aan het strand had gelegen4 ,het zeilschip ,marie wordt overdwars op het land geworpen4 ,de stoomer ,barouw wordt opgenomen van het strand1 en van af de ,loudon zien wij1 dat zij blijft zitten1 schijnbaar ter hoogte van de klapperboomen4 ,de inlandsche huizen1 die op ,sumatra gebouwd zijn op stijlen1 die gewoonlijk los op stukken natuurlijke steen rusten1 zoodanig dat er onder den vloer ongeveer een meter vrij is1 zijn een gemakkelijke prooi voor de golf1 die hen opneemt en omwerpt4 ,maar de steenen gebouwen der ,hollanders ondergaan hetzelfde lot2 afgescheurd van hunne fondamenten verdwijnen zij in de zee4 ,het indrukwekkende van dit schouwspel is moeilijk te beschrijven4 ,het onverwachte van hetgeen men aanschouwt en de reusachtige afmetingen van de verwoesting1 die men voor zijne oogen ziet aanrichten1 maakt1 dat men zich moeilijk rekenschap kan geven van hetgeen men aanschouwt4 ,men kan het wellicht nog het best vergelijken met eene plotseling verandering van decoratief1 die in feeran geschiedt door den tooverstaf eener fee--maar op een kolossale schaal en met het bewustzijn1 dat het werkelijkheid is1 wat men ziet1 dat er duizenden menschen zijn omgekomen in een ondeelbaar oogenblik1 dat er eene verwoesting zonder weerga is aangericht--en dat de waarnemer zich in dreigend levensgevaar bevindt4 ,als men al deze dingen samenvat1 kan men wellicht den indruk wedergeven1 dien zulk een natuurtooneel maakt1 maar men blijft nog beneden de werkelijkheid4 ,zoo had dan de ,loudon eene vloedgolf doorstaan1 die ,telok ,betong verwoest had4 ,waren alle aanwezigen op de ,loudon aan levensgevaar blootgesteld geweest1 zeker in de eerste plaats de passagiers1 die voor ,telok ,betong bestemd waren1 doch die1 doordat er geen verkeer met den wal te verkrijgen was1 niet geland waren4 ,gewoonlijk doet de zoogenaamde ,westboot van ,batavia naar ,atjeh1 ,anjer niet aan4 ,bij uitzondering was de ,loudon naar ,anjer gestoomd1 omdat aldaar de koelies aan boord zouden komen1 bestemd voor het eiland ,bodjo4 ,de ,loudon was anders eenige uren vroeger op de reede van ,telok ,betong aangekomen1 er zou dan zeker nog verkeer met den wal geweest zijn1 de passagiers zouden geland zijn en wat zou hun lot geworden zijn8 ,daar het post- en telegraafkantoor te ,telok ,betong ook verdwenen was1 zou het wellicht lang duren1 voordat men op ,java tijding had van de ramp1 die ,telok ,betong getroffen had4 ,de gezagvoerder ,lindeman besloot dus naar ,anjer terug te varen1 ten einde aldaar te rapporteeren1 daar hij een langer verblijf op de reede bovendien gevaarlijk achtte4 ,wij gingen dus denzelfden weg terug1 dien wij gegaan waren in plaats van door te gaan in de richting van ,kro4 ,iedereen aan boord van de ,loudon was geheel onder den indruk van de verwoesting van ,telok ,betong1 die zoo plotseling geschied was4 ,zouden al de inwoners verdronken zijn8 ,ziedaar eene vraag1 waarop wij geen antwoord konden geven4 ,wij stoomden intusschen op4 ,dit gebeurde echter onder protest van een der passagiers1 een officier der infanterie1 die aan boord was gekomen met bestemming naar ,telok ,betong4 ,zijn marschorder toch luidde1 dat hij zich had te begeven naar ,telok ,betong en hij eischte van den gezagvoerder1 dat deze hem te ,telok ,betong aan wal zou zetten1 al was die plaats dan ook verwoest4 ,de ,heer ,lindeman weigerde echter aan zijn verlangen te voldoen4 ,weldra hadden wij de reede van ,telok ,betong uit het oog verloren en wij hoopten spoedig uit de ,lampongbaai te zijn4 ,maar zoo gemakkelijk zouden wij er niet afkomen4 ,te acht ure begon het daglicht te verminderen4 ,het werd hoe langer hoe duisterder1 zoodat reeds om #aj ure des morgens eene ,egyptische duisternis heerschte4 ,deze duisternis was volslagen4 ,meestal toch1 zelfs in een donkeren nacht1 kan men nog eenige omtrekken b4v4 van witte voorwerpen onderscheiden4 ,doch hier heerschte eene volkomen afwezigheid van licht4 ,de zon klom hooger en hooger2 om #ab uur stond zij in het zenith1 doch geene harer stralen bereikte ons4 ,en dat die duisternis zich uitbreidde over eene groote uitgestrektheid1 blijkt daaruit1 dat1 hoewel de zon boven onze hoofden stond1 niet de minste verlichting aan den hemel1 niet het minste spoor van diffuus licht aan de kim te zien was4 ,overal de dichte nachtelijke sluier6 ,overal een hemel zonder sterren6 ,en deze afschuwelijke nacht duurde achttien uren6 ,het spreekt van zelf dat de ,loudon gedurende dezen poolnacht in de baai moest blijven overwinteren4 ,wij ankerden dus reeds te #aj uur nabij het kleine eiland ,tegal4 ,het was toen reeds niet mogelijk verder te gaan1 niet alleen wegens de volslagen duisternis maar ook door den steeds in kracht toenemenden asch- en puimsteenregen1 ten gevolge waarvan het scheeps-kompas allerlei afwijkingen vertoonde4 ,de volgende oogenblikken1 lezer1 overtreffen in ijselijkheid1 alles wat men zich denken kan4 ,de taal heeft geene uitdrukkingen om naar behooren weder te geven1 wat wij hebben ondervonden4 ,de asch- en puimsteenregen werd vervangen door een dichten regen van modder1 die al spoedig het dek met eene compacte laag bedekte4 ,die modder drong overal in en was vooral hinderlijk voor de bemanning1 wier oogen1 ooren1 neus1 letterlijk verstopt werden met deze afschuwelijke1 kwalijk riekende zelfstandigheid4 ,nu en dan viel er weer asch1 dan weder was het of het schip gebombardeerd werd met stukken puimsteen4 ,de ademhaling werd bemoeilijkt door de asch1 modder- en puimsteendeelen1 het was alsof de dampkringslucht zelve eene wijziging had ondergaan4 ,eene helsche lucht van zwavelzuur verspreidde zich4 ,sommigen gevoelden suizingen in de ooren1 anderen een gevoel van drukking op de borst en slaperigheid4 ,het was alsof de lucht loodzwaar op ons drukte4 ,kortom1 ik geloof1 dat als deze toestand langen tijd geduurd had1 wij allen door verstikking zouden zijn gestorven4 ,doch dat alles was slechts het begin van onze ellende ,vrij wat erger verschrikkingen waren voor ons weggelegd6 ,nadat de duisternis eenigen tijd geduurd had werd de zee onstuimig4 ,de wind stak hevig op en groeide aan tot een vliegenden orkaan4 ,reusachtige golven1 ware zeebevingen volgden elkaar met snelheid op4 ,die golven openbaarden zich door hooge zeen1 die plotseling opkwamen4 ,eenige daarvan kreeg de ,loudon dwarsscheeps1 zoodat zij werd opgenomen en zoodanig op zij helde1 dat het gevaar dreigde1 dat zij zou kantelen4 ,het schip maakte dan hevige slingeringen1 zoodat alles door elkaar rolde en men zich verbeeldde in de golf van ,biscaije te zijn tijdens een storm4 ,die hooge zeen kwamen zeker overeen met de golven1 die voor onze oogen ,telok ,betong verwoest hadden1 maar niemand zag ze aankomen of kon hunne hoogte schatten1 want de duisternis bleef steeds even dicht4 ,onze wakkere gezagvoerder ,lindeman verloor echter geen oogenblik zijne tegenwoordigheid van geest4 ,de reddingsbooten werden gereed gehouden om ze te strijken als het schip zou kantelen4 ,van tijd tot tijd maakten felle bliksemstralen voor een ondeelbaar oogenblik een einde aan de duisternis4 ,die bliksemstralen troffen soms den mast met een vreeselijk1 demonisch geluid en vonden dan hun weg langs den bliksemafleider4 ,op zulk een oogenblik was plotseling alles helder verlicht1 en men zag1 dat alles1 het tuig1 het dek1 de bemanning aschgrauw van tint was geworden door den modderregen1 zoodat men onwillekeurig aan een spookschip dacht4 ,de brandspuiten stonden gereed1 daar de gezagvoerder vreesde1 dat het schip in brand zou vliegen door den bliksem4 ,het is bepaald te verwonderen1 dat dit niet gebeurd is1 evenals het mij nog verbaast1 dat de ,loudon dergelijke zeen heeft kunnen doorstaan4 ,steeds was er stoom op en stoomde zij langzaam achter de beide ankers aan1 daar ,lindeman vreesde dat het schip driftig zou worden4 ,behalve bliksem en donder werden er nog andere electrische verschijnselen opgemerkt4 ,vuurbollen werden gezien op het schip1 die zich met groote snelheid bewogen en in het water verdwenen4 ,op de uitstekende punten van mast1 stangen en ra's vertoonden zich blauwachtige vlammetjes4 ,de inlanders hebben het bijgeloof1 dat dit ,st4 ,elms-vuur de voorbode is van het vergaan van het schip4 ,vandaar dat1 zoo spoedig zich een vlammetje vertoonde1 al was het ook hoog in het tuig1 de inlandsche matrozen in het want klouterden om het uit te dooven en deze ongeluksbode te verdrijven4 ,hoewel de modderregen het touwwerk glibberig had gemaakt1 en ondanks het gevaar bij de ontzettende slingeringen1 die het schip maakte1 vlogen zij naar boven en sloegen op die vlammen1 in hunne oogen ware fakkels van de hel4 ,maar tot hunne wanhoop slaagden zij er niet in ze uit te dooven2 en als zij dachten1 dat zij er hier een hadden uitgebluscht dan ontstonden er ginds weder nieuwe2 zij doofden niet uit1 maar veranderden alleen van plaats4 ,o1 ik verzeker u1 lezer1 de uren kan men nimmer vergeten1 die men aldus doorleeft4 ,na elke golf heerschte er stilte en kalmte in de zee4 ,soms hield dan ook de modderregen op1 de ,loudon was dan geheel in rust4 ,maar deze kalmte was nog onrustbarender dan de orkaan4 ,men hoorde dan aanhoudend het hulpgeschrei van de kettingjongens en koelies in het voorschip4 ,zij toch waren zonder bedekking blootgesteld aan weer en wind4 ,kalm en gelaten1 met de berusting1 die de ,mohammedaansche godsdienst hun schonk1 droegen zij hun lot1 en in de oogenblikken van verpoozing1 die de golven en de orkaan ons schonken1 weerklonk machtig en breed uit hun aller mond over de wateren van de ,lampongbaai het vurige gebed tot den ,god van den ,islam1 zonder wiens wil geen hunner eenig letsel zal bekomen4 ,met kinderlijk vertrouwen zongen zij allen onophoudelijk in een bepaalden ryhthmus3 ,la illah la-il allah1 ,mohammed rasoel allah4 ,er is maar n ,god en ,mohammed is zijn profeet4 ,ons schip bleef aanhoudend onder stoom2 het was echter te vreezen1 dat de machine haar dienst zou weigeren1 omdat de modder in alles doordrong4 ,hulde aan den kok1 die ondanks alle zeebevingen1 er toch in geslaagd is om eten te koken4 ,natuurlijk had alles de couleur locale1 dat wil zeggen1 dat de spijzen niet geheel vrij waren van asch1 modder en puimsteen2 maar toch1 er was iets te eten4 ,maar het middagmaal is niet vroolijk1 want de golven zijn nog niet bedaard4 ,het schip slingert sterk1 en men hoort steeds het eentonige geluid van de modder en de puimsteen1 die op het dek boven onze hoofden neervalt4 ,het was daarenboven alles behalve frisch in de kajuit1 waar wij waren opgesloten4 ,alle openingen waren zoogoed mogelijk toegestopt1 ten einde de modder zooveel mogelijk te weren4 ,sommige passagiers waren tengevolge van de afgrijselijke bewegingen van de ,loudon in hooge mate zeeziek4 ,zij gevoelden zich tengevolge van dien z ellendig1 dat er in hunne gedachten geen plaats was voor het dreigende gevaar1 waarin zij verkeerden4 ,niemand begreep goed1 wat er eigenlijk gebeurde4 ,het vergaan van ,telok ,betong voor onze oogen1 de helsche duisternis op het midden van den dag1 de electrische verschijnselen1 de zeebevingen1 de modderregen1 de toestand van de atmosfeer2 dit alles was te veel vreemds op eens om naar eene verklaring te zoeken4 ,ik geloof niet1 dat iemand vermoedde1 dat ,krakatau1 het doelwit der vroegere pic-nic van de ,loudon1 de schuld van alles was4 ,onze dappere ,lindeman week geen oogenblik van zijn post1 evenmin als de scheeps-officieren onder zijne bevelen4 ,hoewel zij bijna verblind en verdoofd waren door de modder1 bleven zij op het dek1 en verschenen alleen van tijd tot tijd in de kajuit om ons gerust te stellen en ons mede te deelen1 dat het gevaar geweken was4 ,maar nauwelijks hadden zij uitgesproken of er gebeurde iets vreemds1 dat hunne woorden logenstrafte en dan stormden zij uit de kajuit naar hunnen post--in het gevaar4 ,lindeman was een echte zeerot2 hij had1 zooals men het noemt1 heel wat bijgewoond4 ,maar ook hij wist1 evenmin als wij1 welk natuurverschijnsel er plaats greep4 ,ik dacht werkelijk1 dat de wereld verging1 zeide hij later1 toen wij nog eens de gebeurtenissen van die vreeselijke uren bespraken4 ,zelden is de morgenstond met meer vreugde begroet1 dan aan boord van de ,loudon op den #bhsten ,augustus4 ,des nachts te vier ure1 toen wij volle achttien uren in de duisternis hadden doorgebracht1 wordt er aan de kim eenig flauw licht waargenomen2 een schijntje van de maan breekt door en de lucht is minder drukkend4 ,er valt nog wel puimsteen en ook de aschregen begint weder1 maar het ,oog van den dag--,mati hari--zooals men in 't ,maleisch zegt1 hebben wij weder terug4 ,het wordt lichter en lichter3 er is dus kans om die ongelukkige baai te verlaten4 ,de ,sumatra-wal is dichtbij4 ,de kust ziet er hier allertreurigst uit3 alles is kaal2 de boomen zijn door het gewicht van asch en modder omgevallen of door de golven der zeebeving medegenomen4 ,de zee is overal bedekt met drijfhout en puimsteen4 ,in de verte1 in de richting van ,poeloe ,tiga1 is de ingang van de ,lampongbaai geheel afgesloten door groote opeenhoopingen van puimsteen1 die eilanden vormen1 welke boven de zee als riffen of klippen uitsteken1 en die eene aaneengesloten verbinding schijnen te vormen tusschen ,poeloe ,tiga1 ,seboekoe en den vasten wal4 ,deze eilanden van puimsteen drijven als ijsbergen1 zij vereenigen zich met elkaar en worden grooter1 want de zeestroomingen zijn nog steeds sterk en voeren steeds puimsteen aan4 ,maar ondanks die drijvende puimsteenbergen moeten wij1 het koste wat het wil1 de ,lampongbaai uit4 ,daar het vaarwater in ,straat ,lagoendie tusschen het eiland ,lagoendie en den ,sumatrawal betrekkelijk open was1 werd er koers gezet in die richting4 ,ongelukkig ontdekken wij dat de uitgang van die straat eveneens gesloten is door een groot drijvend puimsteeneiland1 dat ongeveer twee meter dik is en den weg geheel verspert4 ,maar de ,loudon moest tot elken prijs uit de ,lampongbaai en zij stoomde dus dapper op het puimsteeneiland in4 ,en het eiland opende zich en liet de ,loudon door1 terwijl de puimsteen zich achter het schip weder sloot--zoo voeren wij dwars door het eiland henen4 ,wel geraakte de vangpijp van de machine verstopt1 maar gelukkig waren wij reeds door het eiland gevaren1 in open zee en gered4 ,wat ziet de ,loudon er uit6 ,geen baggermolen kan zoo vuil en smerig zijn4 ,alles zit vol vieze1 stinkende modder4 ,alle losse voorwerpen op het dek zijn verdwenen1 de stijlen1 die de zonnetenten dragen1 zijn midden doorgeknapt2 de hut van den gezagvoerder is gevuld met modder4 ,als de boot een jaar of tien geleden was gezonken en nu gelicht1 zou zij er wellicht niet zoo walgelijk hebben uitgezien4 ,het is een tafereel1 de pen van ,zola waardig4 ,behalve het scheepsvolk helpen ook de militairen1 de ,bantamsche koelies en de dwangarbeiders om het dek te wasschen en de modder te verwijderen1 die letterlijk overal is ingedrongen4 ,het duurde echter een paar dagen voor de ,loudon er weer toonbaar uitzag4 ,wij verlaten thans voor eenige oogenblikken de ,loudon en keeren nog eens terug naar de reede van ,telok ,betong4 ,behalve de ,loudon bevonden zich aldaar tijdens de verwoesting van deze stad nog twee schepen3 het zeilschip ,marie en het stoomschip ,barouw4 ,deze schepen lagen dichter bij ,telok ,betong dan de ,loudon4 ,zooals reeds vermeld is werden zij beiden door de vloedgolf medegenomen1 die voor onze oogen ,telok ,betong had vernietigd en toen het water was afgetrokken1 zagen wij de ,marie dwars op het strand liggen1 terwijl de ,barouw veel hooger op de kust bleef vast zitten4 ,de lotgevallen van de ,marie grenzen aan het wonderbaarlijke4 ,de ,marie was een zeilvaartuig in dienst van de firma ,landberg en ,co4 te ,batavia1 de aannemers van het transport van gouvernements-zout van de depts naar de zoutverkooppakhuizen4 ,de kapitein was afwezig1 zoodat de eerste stuurman1 de heer ,k4,p4 ,stokhuijzen1 als gezagvoerder fungeerde4 ,op den avond van den #bf ,augustus1 toen wij van de ,loudon de ,marie zagen liggen1 had zij even als wij voortdurend te kampen met zware zeen4 ,vele prauwen sloegen van hun anker en botsten tegen de ,marie aan1 of werden op den wal verbrijzeld2 op de ,marie werden nog tien schipbreukelingen van verongelukte prauwen opgevischt4 ,toen de heer ,stokhuijzen den volgenden morgen de hooge golf zag aankomen1 die ,telok ,betong zou vernietigen1 liet hij alle luiken en gaten dicht spijkeren4 ,hij was daar juist mede gereed toen de vloedgolf de ,marie bereikte4 ,toen werd de ,marie op zijde op het strand geworpen en toen de ,loudon wegstoomde1 zagen wij haar liggen4 ,ik kan niet nalaten hier de eigen woorden van den heer ,stokhuijzen aan te halen1 waarmede hij zoo eenvoudig en onopgesmukt het verder wedervaren van de ,marie verhaalt in een brief aan zijne betrekkingen4 ,het schip hield de zware zeen goddank goed uit1 maar het werd op het strand geworpen1 zoodat ik bij het afloopen van het water droogvoets om het schip kon loopen4 ,terstond daarop belegde ik scheepsraad1 waarin de equipage verklaarde niet langer aan boord te willen blijven1 omdat wanneer wij nogmaals zulke zeen kregen1 het schip groot gevaar liep geheel verbrijzeld of ten onderste boven geslagen te worden4 ,ik gaf hun verlof het schip te verlaten1 doch zelf besloot ik het mij toevertrouwde schip niet te verlaten1 en dus aan boord te blijven4 ,daarop verliet de equipage het schip1 maar een gedeelte bereikte slechts den wal en de anderen kwamen met veel moeite weder aan boord terug1 zoodat ik weder #h mannen en #c vrouwen aan boord had4 ,tegen #aj uren zag ik weder drie zware zeen aankomen en dacht nu dat mijn levensloop gesloten was1 want het schip lag op het strand en daarbij dwars1 zoodat de aanrollende golven met volle kracht op het schip konden neerkomen4 ,ik deed een kort gebed1 herdacht u allen en wachtte gelaten af wat komen zou4 ,het schip werd als een bal opgenomen en plat op zijde geworpen4 ,in deze positie liepen de zeen over de ,marie heen4 ,intusschen werd het duister4 ,eensklaps hoorden wij een knal1 alsof een buskruitmagazijn in de lucht vloog4 ,de hemel stond als het ware in vuur en er was een zwaveldamp1 benauwend tot stikkens toe4 ,tegen #c uur 's namiddags kreeg ik nogmaals #c zeen over1 en daarna niet meer4 ,het werd geen dag meer4 ,waar ik was wist ik niet2 ik dacht hoog en droog op het strand te staan4 ,eindelijk kwam de lang gewenschte dag4 ,toen ik aan dek kwam stond ik van ontzetting als verstomd4 ,van alle schepen op de reede was alln de ,marie als door een wonder gered4 ,wij lagen weer in diep water4 ,ik houd het er voor1 dat de laatste hooge zee ons weer van strand heeft afgeslagen4 ,wij hebben #d personen1 waaronder #b vrouwen1 verloren4 ,zonder voorbeeld is inderdaad het lot van de ,marie6 ,wel zeer terecht mocht ,stokhuijzen schrijven1 dat de ,marie als door een wonder gered was4 ,dat de golf een schip uit zee opneemt1 omwerpt en z hoog op het strand zet1 dat is op zich zelf al geen dagelijksch verschijnsel4 ,maar dat eene nieuwe golf het schip weer opricht en1 evenals of het van de werf afloopt1 behoorlijk in zee plaatst1 grenst dit niet aan het ongelooflijke8 ,het tweede schip1 dat wij hadden zien opnemen door de vloedgolf te ,telok ,betong1 was het stoomschip ,barouw4 ,toen wij wegstoomden zagen wij het stoomschip hoog op de kust zitten4 ,later bleek de ,barouw echter spoorloos verdwenen te zijn4 ,geruimen tijd na de ramp vond men de ,barouw terug1 op drie kwartier afstand van de zee1 op het droge1 evenals de arke ,noachs na den zondvloed4 ,wat was er intusschen geworden van de inwoners van ,telok ,betong8 ,den #bfsten ,augustus des avonds1 toen de ,loudon verwacht werd1 begaven zich vele ,europeanen op het havenhoofd1 want er komt niet dikwijls een stoomschip uit ,batavia en men heeft niet veel afleiding te ,telok ,betong4 ,toen verscheen de eerste vloedgolf2 het havenhoofd overstroomde1 en de bezoekers redden met moeite hun leven4 ,den volgenden morgen te half zeven kwamen de golven1 die wij van de ,loudon af zagen2 het lage gedeelte van ,telok ,betong werd vernietigd1 maar alle ,europeanen waren gevlucht naar de woning van den resident en de benting1 gelegen op #bd meter boven de zee4 ,te tien ure knalde eensklaps een slag1 als van een vuurmond1 in de onmiddellijke nabijheid4 ,de hemel is koperkleurig1 de zon is onzichtbaar1 bliksemstralen doorklieven de lucht4 ,om half elf is de duisternis volkomen4 ,modder en puimsteenregen doordringt alles1 het loeien van den wind overstemt alles1 de orkaan is allerhevigst1 evenals bij ons op de ,loudon1 die niet ver van hier hetzelfde lot ondergaat4 ,toen het licht werd1 zagen de geredden eene kale vlakte1 geen huis1 geen boom was gespaard4 ,lijken van menschen en dieren1 stukgeslagen vaartuigen1 ontwortelde boomen en drijfhout1 alles onder de modder begraven1 ziedaar wat van ,telok ,betong over was4 ,niemand had in de duisternis het dreigende levensgevaar bespeurd1 waarin allen verkeerd hadden4 ,tijdens die duisternis toch was eene vloedgolf gekomen1 die tot op eene hoogte van #bb ,m4 boven de zee was opgeloopen en die het water tot de onmiddellijke nabijheid van hun toevluchtsoord had opgestuwd4 ,in het geheel vonden in de residentie ,lampongsche districten #abejj menschen den dood ten gevolge van die vreeselijke golven4 ,wel betaamt ons1 passagiers van de ,loudon1 een gevoel van dankbaarheid tegenover kapitein ,lindeman6 ,was hij niet onmiddellijk1 na de vloedgolf van half zeven 's morgens1 weggestoomd1 dan waren wij zeker met de latere1 zooveel machtiger vloedgolf op de kust van ,telok ,betong geslagen4 ,en1 wanneer hij niet den moed had gehad om dwars door het drijvende puimsteeneiland van ,straat ,lagoendie te varen1 dan waren wij niet meer uit de ,lampongbaai gekomen4 ,want ontzettende massa's puimsteen dreven voortdurend de ,lampongbaai binnen4 ,zij bedekten weldra1 als ne compacte massa1 de geheele watervlakte1 en maanden lang was de ,lampongbaai geheel gesloten voor de scheepvaart4 ,evenals eene ,noordsche haven1 die een gedeelte van het jaar door het ijs geblokkeerd is1 was de geheele baai totaal afgesloten door puimsteenvelden4 ,en er verliepen meer dan drie maanden na de verwoesting van ,telok ,betong voor er weer een schip kon ankeren op de reede4 ,want eerst in ,december #ahhc raakte de puimsteen in beweging en dreef weg uit de ,lampongbaai4 ,in dien tusschentijd was ,telok ,betong alleen over land te bereiken van uit de ,ratehbaai4 ,die geelachtige1 grijze laag puimsteen in de ,lampongbaai verhief zich op sommige plaatsen meer dan #d ,m4 boven de zee4 ,de heer ,verbeek vergelijkt die drijvende massa's met vuil ijs4 ,zij kunnen het gewicht van een mensch niet dragen en ze zijn te dik1 te veel door elkaar gewoeld1 te goed aan elkaar verbonden door modder1 slik en asch1 om een schip te laten passeeren4 ,het ligt voor de hand1 dat de ontzettende golven1 die ,telok ,betong wegvaagden1 eene niet minder volledige verwoesting hebben aangericht over het geheele ,kustland van de ,lampongbaai4 ,het gebergte is hier overal vlak bij de kust1 zoodat de strook1 die schoongeveegd werd door de wateren1 niet breed is4 ,maar aan het strand lagen verschillende welvarende1 volkrijke kampongs1 waarvan geen spoor meer over is gebleven4 ,zoo verdwenen aan den voet van den berg ,radja ,bassa1 de plaatsen ,kalianda en ,katimbang reeds te gelijk met ,telok ,betong1 den morgen van den #bgsten ,augustus te half zeven4 ,maar toen ook daar de duisternis inviel1 begon er een echt bombardement2 hevige schoten en knallen vergezelden een hagelbui van puimsteenbrokken1 grooter dan een vuist4 ,de controleur van ,katimbang1 de heer ,beijerinck1 was reeds den vorigen avond met echtgenoot en kinderen gevlucht op de helling van den berg ,radja ,bassa1 naar eene kleine kampong1 ,oemboel ,balak geheeten4 ,toen het bombardement met puimsteen geindigd was1 ontstond er een regen van gloeiende asch1 terwijl er een benauwde zwaveldamp was4 ,de rampzaligen werden levend geroosterd1 zij werden overdekt met brandwonden4 ,de toestand was zoo afschuwelijk1 dat zij den hemel dankten toen de gloeiende aschregen vervangen werd door een stortregen van koude modder4 ,die modder plakte vast op de open brandwonden en met dat stinkende slijk koelden zij zich af4 ,onder de hevigste pijnen1 niet in staat hunne wonden te verbinden1 omringd door tal van gevluchte1 gewonde inlanders1 in de diepste duisternis gehuld1 brachten zij een ontzettenden dag door4 ,de arme ouders moesten het beleven dat hun jongste lieveling in hunne armen aan zijne brandwonden bezweek4 ,eindelijk werd het licht1 maar waar zouden zij heen8 ,buiten staat zich te bewegen1 een ondenkbaar lijden verdurende aan hunne brandwonden1 brachten zij vijf dagen en vijf nachten onder een afdakje door2 toen sloeg voor hen het uur der redding4 ,de hopperbarge ,kedirie kwam #a ,sept4 #ahhc op de reede van ,kalianda4 ,aan wal gekomen vernam men1 waar de heer ,beijerinck was2 de arme lijders werden meer dood dan levend naar land gedragen en naar ,batavia gevoerd1 alwaar zij door goede verpleging en zorgvuldige medische behandeling allen genazen4 ,het lot dat de ,semangkabaai trof was even tragisch4 ,de ,resident der ,lampongs1 de heer ,n4 ,altheer1 die te ,telok ,betong woont1 was van plan om den #bgsten ,augustus in de ,semangkabaai te komen1 ten einde den controleur van ,pajoeng ,semangka1 den heer ,p4,l4,c4 le ,sueur te bezoeken4 ,de controleur was verwittigd van dit bezoek2 toen hij dus den #bfsten ,augustus te half vijf des avonds een kanonschot hoorde1 moest hij gelooven dat de resident zijn bezoek een dag vervroegd had4 ,hij begaf zich dus met alle hoofden van zijne afdeeling naar ,beneawang1 de havenplaats van de ,semangkabaai4 ,maar de resident kwam niet en men zag ook het vaartuig niet1 dat het kanonschot zou gelost hebben4 ,plotseling overstroomt een gedeelte van het strand2 des nachts ziet men een roodachtig licht4 ,den volgenden morgen verzamelden zich te #f ure de controleur en de inlandsche hoofden op nieuw aan het strand ter eere van den resident4 ,de zee was toen z laag1 dat er klippen te zien waren1 die nooit van te voren waren waargenomen4 ,plotseling komt de zee opzetten4 ,de controleur en de inlandsche hoofden vluchten naar de woning van den controleur1 die op eene hoogte gelegen was4 ,het water keert naar zee terug1 maar het komt terug1 hooger dan te voren4 ,het huis wordt overstroomd1 vernietigd en medegevoerd door de naar zee teruggaande golf4 ,de klerk van ,zuijlen en al de inlandsche hoofden verdwijnen4 ,de controleur wordt eveneens medegesleept doch blijft op het droge achter4 ,van de overige vluchtelingen wordt nimmer meer iets vernomen4 ,toen viel ook hier de duisternis in4 ,wederom wordt de controleur door eene golf medegesleept2 in doodsangst klemt hij zich aan een boomstam vast2 en ten tweeden male wordt hij gered4 ,na een wanhopigen tocht over omgevallen boomen1 door puimsteen en modder1 mocht het den heer le ,sueur gelukken op het voorgebergte van den ,keizerspiek eene veilige schuilplaats te vinden4 ,aan den ingang van ,straat ,soenda is in de residentie ,benkoelen een ijzeren vuurtoren gebouwd bij de dorpen ,laboean-,blimbing en ,blimbing gelegen bij de ,blimbingbaai4 ,de golven van #bf ,augustus en die van #bg ,augustus te half zeven ure deden hier weinig schade4 ,maar de groote golf1 die in de duisternis kwam opzetten1 verwoestte letterlijk alles1 behalve den toren zelf4 ,de ijzeren en steenen gebouwen1 die om den toren stonden1 werden alle totaal weggevaagd4 ,de dorpen ,blimbing overstroomden1 #cd menschen kwamen om2 op grooten afstand van den toren vond men nog lijken van menschen1 stukken ijzer1 ontwortelde boomen1 alles door en in elkander gewoeld4 ,de lichtopzichter1 de heer ,t4 ,hamwijk1 werd begraven onder de puinhoopen van de keuken1 die ingestort was4 ,hij werd zwaar gewond1 doch wist zich te bevrijden4 ,het personeel van den heer ,hamwijk kwam grootendeels om4 ,de inlandsche mandoer met #aj dwangarbeiders verdwenen4 ,de overigen werden bijna allen zwaar gewond naar ,batavia vervoerd4 ,vele van de #abejj slachtoffers op ,sumatra zijn naar zee gespoeld4 ,maar duizenden lijken bleven op de kust liggen4 ,de bevolking van dat gedeelte van ,sumatra is schaarsch en de middelen van gemeenschap zijn moeilijk4 ,weken na de verwoesting van de kustlanden lagen die lijken onbegraven te rotten op de kust1 zij verspreidden eene afgrijselijke lucht en vulden den dampkring met miasma's4 ,niets vermag den verbijsterenden indruk weder te geven1 dien die kustlanden van ,sumatra maakten1 zooals ze aanschouwd werden van de ,loudon nog geen etmaal na de verwoesting4 ,op eene hoogte van #bb #bd ,m boven de zee zag men eene streep4 ,beneden die streep was alles kaal1 grijs of geel2 eenige door elkander gegooide klapperboomen gaven hier en daar de plek aan1 waar gisteren nog een bloeiend dorp lag en waar nu alleen eene kale plek te zien was of wel een onbeschrijflijke chaos van boomen1 steenen en planken4 ,,hoofdstuk ,v4 ,aan boord van de ,gouverneur-,generaal ,loudon na de uitbarsting4 ,bezoek aan ,krakatau4--,de vulkanische riffen tusschen ,krakatau en ,seboekoe gisteren geschapen4--,vulkanische werking aldaar--,moeilijkheid om zich te orinteeren4--,de opname der marineofficieren ,steers en ,calmeijer4 ,de vulkanische werking op ,steers- en ,calmeijer-eiland1 van de ,loudon waargenomen1 wordt door den heer ,em4 ,metzger verklaard te zijn eene notorische ,unrichtigkeit--,toch is het waar4--,instorting van ,krakatau--,de ,krakatau-groep4--,langzaam verdwijnen van ,steers- en ,calmeijer-eiland4--,de ,loudon op de reede van het verdwenen ,anjer4-- ,de stomp van den vuurtoren op ,java's ,vierde punt4--,de ,anjersche koelies4--,de resident ,spaan op de plaats waar eens ,anjer was4--,hij komt aan boord van de ,loudon4-- ,wat er te ,anjer gebeurd is4--,het lot van ,tjaringin4--,de dood der afstammelingen van den regent van ,lebak uit de ,max ,havelaar4--,van ,anjer naar 't oude ,bantam met de ,loudon4--,bestaat ,dwars-in-den-,weg uit #e stukken8--,het ,krakatau-album4--,het lot van ,merak4--,de ingenieur ,a4,c4 ,nieuwenhuijs gered4--,in de ,bantambaai--,met de ,loudon naar het ,westen4--,aankomst te ,kro1 ,benkoelen en ,padang4 ,wij verlieten het stoomschip ,loudon toen het den #bhsten ,aug4 uit ,straat ,lagoendie in het ruime sop was gekomen1 en het gevaar geweken was4 ,de koers1 dien de gezagvoerder verder nam1 was door ,straat ,soenda1 beoosten en later bezuiden ,krakatau1 want hij wilde te ,anjer de verwoesting van ,telok ,betong rapporteeren4 ,toen wij dit eiland aan bakboord hadden1 bleek het duidelijk1 dat er verband bestond tusschen de verschijnselen1 waarvan wij bijna het slachtoffer waren geworden1 en den vulkaan op ,krakatau1 dien men tot nu toe als een aardigheid beschouwde1 geschikt als doel voor een pic-nic4 ,het eiland n4l4 had zich zelf uitgespogen 7men vergeve mij de onkiesche uitdrukking1 doch ik weet geen betere te vinden7 en was grootendeels verdwenen4 ,het ,noordelijke gedeelte1 waar in ,mei #ahhc de berg ,perboewatan werkte1 is geheel verdwenen1 ook het middengedeelte van ,krakatau1 het ,danaugebergte1 waar in ,juni #ahhc eene eruptie begonnen was1 heeft hetzelfde lot ondergaan4 ,maar ook het ,zuidelijk gedeelte van ,krakatau1 de #hcb meter hooge berg ,rakata1 dien wij eergisteren zagen werken1 bestaat niet meer in zijn geheel4 ,de grootste helft van den berg ,rakata is weggezonken4 ,de berg is letterlijk vertikaal midden doorgespleten en de overblijvende helft van den berg ,rakata is alles wat er van het eiland ,krakatau over is2 het overige is in zee veranderd en als 't ware afgescheurd4 ,steil1 vertikaal verheft zich die halve berg2 in den vertikalen wand zag men groote barsten en spleten1 die met damp gevuld waren4 ,van het verdwenen gedeelte steken alleen twee klippen als signalen boven de zee uit4 ,in zee zelve tusschen ,krakatau en ,sebesie1 waar eergisteren een doortocht was voor vaartuigen1 zagen wij duidelijk van de ,loudon af hooge groote klippen uitsteken1 eilanden die gisteren eerst geschapen zijn en die geen menschelijk oog nog ooit aanschouwd heeft4 ,terwijl op ,krakatau zelf alles in rust scheen1 was hier op deze riffen de vulkanische werking nog niet geheel opgehouden ,op acht verschillende plaatsen zag men kolommen van rook1 die een zwart middelpunt hebben4 ,om dit middenpunt vormt zich een witte rand1 die grooter wordt1 opstijgt tot groote hoogte en verdwijnt1 om weldra plaats te maken voor een hernieuwd verschijnsel4 ,waren dit vulkanische uitbarstingen of hoozen8 ,het was natuurlijk niet aan ons op de ,loudon om die vragen te beantwoorden4 ,het was in de eerste dagen in ,straat ,soenda niet mogelijk zich behoorlijk te orinteeren ten gevolge van de puimsteenbergen1 die het eene schip hier1 het andere ginds aantrof4 ,die drijvende puimsteenvelden zagen er uit als klippen1 riffen en eilanden1 en de gezagvoerders rapporteerden dus volkomen te goeder trouw wat zij hadden waargenomen1 als zij het ontstaan van tal van nieuwe eilanden vermeldden4 ,weldra echter dreef die puimsteen weg4 ,het ,nederlandsch ,indische gouvernement zond twee officieren der marine om de veranderingen in ,straat ,soenda in kaart te brengen4 ,toen bleek het1 dat het vaarwater van ,straat ,soenda niet belangrijk veranderd was1 en dat nu de puimsteen zich meer verdeeld had1 de nieuwe eilanden1 die men eerst had waargenomen1 niet bestonden4 ,hierop is echter eene uitzondering4 ,tusschen ,krakatau en ,sebesie1 waar de ,loudon vulkanische riffen had meenen te zien1 waren inderdaad twee eilanden ontstaan1 die1 toen wij er langs voeren1 slechts n dag oud waren1 en die dus feitelijk van de ,loudon af ontdekt zijn4 ,aan die eilanden werd de naam gegeven van ,steers-eiland en van ,calmeijer-eiland1 naar de zeeofficieren1 die ze in kaart brachten4 ,uit de opname van ,straat ,soenda kreeg de heer ,verbeek den indruk1 dat deze eilanden niet uit zee zijn opgekomen door opheffing van den bodem1 maar dat zij niets anders waren dan de hoogste1 boven zee uitstekende1 punten van eene opeenhooping van vulkanische uitwerpselen4 ,die opname geschiedde op wetenschappelijke wijze1 vele weken na de uitbarsting1 toen alles in rust verkeerde4 ,de indruk1 dien de pas geschapen eilanden ,steers en ,calmeijer1 van de ,loudon gezien1 maakten1 toen zij kolommen rook uitstootten1 was eene geheel andere4 ,toen later de opname van ,verbeek bekend werd1 beschuldigde de heer ,emil ,metzger in ,petermann's ,mittheilungen mij van notorische ,unrichtigkeiten4 ,op mijn vraag1 waarin die tastbare onjuistheden bestonden1 kreeg ik ten antwoord1 dat dit o4a4 sloeg op de vulkanische werking1 die ik beweerde te hebben waargenomen op de vulkanische klippen tusschen ,krakatau en ,sebesie4 ,toch moet ik nog eens herhalen1 dat er van de ,loudon af werkelijk op acht plaatsen rookkolommen gezien zijn4 ,men behoeft daarom nog niet te twijfelen aan de juistheid van ,verbeek's bewering1 dat alleen ,krakatau gewerkt heeft4 ,kan namelijk hetgeen wij zagen niet zijn geweest het ontwijken van stoom uit de eruptie-producten waaruit ,steers- en ,calmeijer eiland bestonden2 een secondair eruptie-verschijnsel1 zooals dat op de lavastroomen zoo dikwijls plaats vindt8 ,uit de opname van ,straat ,soenda bleek1 dat de instorting van ,krakatau verbazende afmetingen had1 zoodat zij alle vulkanische veranderingen1 die ooit in het historisch tijdperk hebben plaats gegrepen1 overtreft4 ,ter plaatse1 waar vroeger ,krakatau lag1 peilde men toch #ajj tot #cjj meter4 ,ja1 op sommige plaatsen kon met lijnen van #cfj meter geen grond gelood worden4 ,buiten het verdwenen gedeelte van ,krakatau is de zeebodem ook belangrijk verdiept4 ,ook daar vindt men meer dan honderd meter diepte4 ,het verdwenen gedeelte van ,krakatau heeft eene oppervlakte van #bc vierkante kilometer4 ,naar het ,zuiden was ,krakatau daarentegen aangegroeid1 daar er eene vlakte van ongeveer #e vierkante kilometer uit eruptie-producten was op gestapeld4 ,van de ,krakatau-groep was verder het ,poolsche ,hoedje geheel verdwenen4 ,lang-eiland daarentegen was iets grooter geworden terwijl ,verlaten eiland1 dat slechts #d vierkante kilometer groot was1 na de uitbarsting1 dank zij de massa's puimsteen1 die er waren neergevallen1 #ab vierkante kilometer oppervlakte had gekregen4 ,en op de plaats1 waar na de uitbarsting1 ,steers-eiland boven de zee uitstak1 was van te voren eene diepte van #cf meter4 ,die eilanden ,steers en ,calmeijer bestonden uit zulke losse en lichte materialen1 dat de golven van ,straat ,soenda en de zeestroomingen er telkens stukken van medenamen4 ,tijdens de opname van ,verbeek in ,october #ahhe1 dus twee maanden na de uitbarsting1 bestond ,calmeijer-eiland reeds uit #h stukken1 terwijl ,steers-eiland in #c stukken gespleten was4 ,eene hevige branding stond steeds tegen die in zee uitstekende punten4 ,thans zijn de eilanden ,steers en ,calmeijer reeds sedert eenige jaren verdwenen1 alleen is er wellicht nog eene ondiepte overgebleven op de plaats waar ze in #ahhc geschapen zijn4 ,nadat de ,loudon ,krakatau en de nieuw geschapen eilanden verlaten had1 zette zij koers naar ,anjer4 ,wij naderen den ,java-wal en wel de kust van ,bantam4 ,de invloed van ,krakatau heeft zich niet alleen tot ,sumatra uitgestrekt4 ,een vreeselijk schouwspel levert de kust van ,bantam op4 ,van ,tjaringin tot het oude ,bantam is alles eene woestijn gelijk4 ,wij liggen weder op de reede van ,anjer geankerd1 nog geen twee etmalen na ons vertrek op #bf ,augustus4 ,maar er is geen ,anjer meer--het is weggevaagd van den aardbodem4 ,alleen een stomp1 de voet van den vroegeren vuurtoren op ,java's ,vierde punt1 is overgebleven en is het eenige grafmonument1 dat de grauwe kleur afbreekt van het reusachtige kerkhof1 dat zich van het dek der ,loudon aan onze blikken vertoont4 ,de vuurtoren zelf is verdwenen1 maar het stuk van het fondament1 dat zich nog boven de vlakte verheft1 bewijst de nabuurschap van de reede van ,anjer4 ,eergisteren zagen wij hier bloeiende kampongs1 en eene ,europeesche vestiging4 ,nu aanschouwen wij eene effen grijze vlakte4 ,de rivier van ,anjer is geheel met specie gevuld4 ,zelfs geen rune is blijven staan1 alles is met den grond gelijk gemaakt4 ,eene meer volkomen verwoesting is niet denkbaar4 ,een paar bladerlooze boomstammen1 aschgrauw van kleur1 steken boven de vlakte uit4 ,de zee is overal met drijfhout bedekt4 ,het was voor de vele ,anjereezen1 die den #bfsten ,augustus aan boord waren gekomen 7koelies7 ook een treffend schouwspel1 toen zij1 van af het dek der ,loudon zagen1 dat hunne woonplaats vernietigd was4 ,waarschijnlijk zijn hunne rijstvelden verwoest1 hunne vrouwen en kinderen omgekomen2 want van al de kampongs langs het strand is niets gered4 ,het phlegma den inlander eigen--zijne bijzondere leukheid zou men kunnen zeggen--verloochende zich ook hier niet4 ,men zoude veronderstellen1 dat deze arme lieden zeer treurig gestemd moesten zijn1 en dat zij zich met alle geweld zouden willen ontschepen om de lijken hunner vrouwen en kinderen te zoeken4 ,het tegendeel geschiedde echter2 zonder eenig zichtbaar blijk van medegevoel met hunne betrekkingen1 met hunne vrienden1 die als slachtoffers van de overstrooming zijn gevallen1 toonden zij een volkomen gebrek aan gevoel en hart4 ,hunne uitingen drukten meer blijdschap uit over het feit1 dat zij zelf den dans ontsprongen waren1 dan medelijden met hunne achtergelaten en vermoedelijk omgekomen verwanten4 ,laten wij echter niet te haastig zijn in ons oordeel4 ,allicht dwalen wij ,europeanen1 als wij de gevoelens der ,javanen willen begrijpen1 als wij hunne uitingen willen verklaren4 ,wellicht was het bij hen weder die kalme berusting in ,gods almachtigen wil1 die ons1 tijdens het dreigende levensgevaar op de ,loudon1 zoo met verbazing maar toch ook met eerbied vervulde3 ,anjer is verwoest2 ,god heeft het zoo gewild2 ,allah hoe akbar--,god is groot4 ,van het dek van de ,loudon nam men waar1 dat er zich eenige ,europeanen bewogen op de plaats1 waar eens ,anjer was4 ,kapitein ,lindeman meende1 dat dit wellicht personen waren1 die hulp noodig hadden4 ,hij ging zelf met eene sloep aan den wal1 en droeg het bevel over de ,loudon tijdelijk op aan den eersten officier1 terwijl hij hem toevoegde3 ,als er soms1 terwijl ik van boord ben1 weer zeebevingen of vloedgolven komen opzetten1 stoom dan onmiddelijk van de reede van ,anjer weg4 ,aan wal gekomen ontmoette de gezagvoerder van de ,loudon den resident van ,bantam1 ,spaan1 die1 vergezeld van den eerstaanwezend-ingenieur van den waterstaat van der ,ploeg en den controleur ten ,cate met buitengewone krachtsinspanning van zijne hoofdplaats ,serang was gekomen ten einde persoonlijk den toestand van de verwoeste streken op te nemen en dadelijk hulp te kunnen bieden4 ,deze heeren kwamen aan boord en uit hun mond vernamen wij nadere bijzonderheden over de ramp1 die ,bantam getroffen heeft4 ,de tijdingen1 die wij van hen hoorden1 zijn vreeselijk4 ,duizenden en nog eens duizenden inlanders en ook tal van landgenooten hebben den dood gevonden1 en dit treft te meer als men velen van hen gekend heeft4 ,ongelukkig ,bantam6 ,nauwelijks waart gij de ellende te boven gekomen1 waarin veepest1 hongersnood en koortsepidemien in #ahhj en #ahha u gedompeld hadden2 thans is de geheele kuststreek van ,straat ,soenda getroffen door eene ramp zonder weerga1 zoo plotseling1 dat niet voor velen redding mogelijk is geweest4 ,te ,anjer hoorde men reeds den #bfsten ,augustus des middags te twee ure de hevige knallen1 die de uitbarstingen van ,krakatau vergezelden1 en men nam abnormale ebbe en vloed waar in zee4 ,des avonds te zes ure werd deze waterbeweging sterker2 een #be tal prauwen en een schoener1 die op de reede of in het havenkanaal liggen werden driftig en bewogen zich met groote snelheid1 dan in de eene richting dan in de andere4 ,men hoort donder en ziet bliksemstralen2 de telegraafdraad1 die ,anjer met ,serang verbindt1 breekt doordat de schoener er mee in aanraking komt1 om half tien 's avonds houden de geluiden op en alleen valt er gedurende den nacht een kleine aschregen4 ,eenige bewoners begeven zich 's nachts te n ure nog eens naar het strand en kijken naar het heen en weer gaan van het water en van de schepen4 ,geheel ,anjer gaat vervolgens slapen4 ,men vergunne mij hier eene opmerking4 ,de lezer zal zich waarschijnlijk afvragen1 hoe het mogelijk is1 dat de inwoners gerust kunnen gaan slapen1 als er zich toch reeds verschijnselen voordoen1 die zoo buitengewoon zijn4 ,maar de bewoners van ,indi nemen zoo dikwijls aardbevingen en onderaardsche geluiden waar1 die in verband staan met de vulkanen1 dat men zich in deze streken niet zoo gemakkelijk beangst4 ,des morgens op den #bgsten ,augustus te zes ure zijn de beambten van den post- en telegraafdienst bezig met het herstellen van den telegraafdraad4 ,sommige ,europeanen zijn reeds opgestaan en wandelen in nachtbroek of sarong en kabaai over hun erf of nemen een bad in de mandikamer1 gelegen in de bijgebouwen4 ,anderen zijn nog te bed4 ,te half zeven komt de vloed opzetten2 men aanschouwt eene donkere watermassa in volzee1 deze watermassa beweegt zich voort naar de reede met groot gedruisch4 ,zij schijnt eene groote snelheid te bezitten4 ,zij1 die haar gezien hebben1 vluchten in aller ijl en eenige van hen zijn gered4 ,de meeste bewoners hebben de golf niet kunnen zien aankomen1 anderen hebben niet de noodigen tijd om te vluchten4 ,het water stijgt en overstroomt de stad4 ,plotseling trekt het water zich terug1 en sleept mannen1 vrouwen en kinderen mede naar zee4 ,alles is weder opnieuw kalm en stil1 men ziet slechts overblijfselen van schepen1 bruggen1 huizen1 takken en lijken4 ,dit is slechts het voorspel4 ,een zware aschregen begint4 ,de personen1 die gered zijn en waarvan sommige gewond zijn1 scheppen weder adem4 ,van geheel ,anjer is slechts het fort1 de gevangenis1 de woning van den patih en de kawedanan 7huis van het districtshoofd7 over4 ,de echtgenoote van den assistent-resident van ,anjer was juist in de badkamer met haar kindje1 toen de golf haar bereikte1 zij wordt door het water uit de badkamer geworpen1 zij ziet haar echtgenoot verdwijnen1 terwijl ze haar kind in de armen heeft4 ,verscheidene malen wordt haar kind haar ontnomen door de golven1 elke keer doet zij bovenmenschelijke pogingen om het kind weer te grijpen4 ,eindelijk verdwijnen de wateren1 zij is gered1 zij houdt haar kind nog vast en vlucht44444 maar haar kind sterft in hare armen1 zij heeft slechts een lijk gered en haar echtgenoot is voor altijd verdwenen4 ,twintig minuten van ,anjer werd een graf gedolven en daar werd het kindje begraven4 ,er was te ,anjer een hotel1 dat dichtbij de zee gelegen was4 ,de opzichter van den waterstaat ,h4,j4 van ,rosmalen1 en de havenmeester ,p4,t4,m4 van ,leeuwen1 die in dat hotel logeerden1 zijn verdwenen met al de bewoners van het hotel en het hotel zelf4 ,alleen eene jonge dame1 de dochter van de hotelhoudster ,mevrouw ,schuit1 heeft zich kunnen redden1 nadat zij hare moeder had zien verdwijnen4 ,nu treedt te #aj ure de duisternis in na een ontzettenden knal vergezeld door den orkaan en den modderregen4 ,de arme inwoners1 die de ramp overleefden en die alles verloren hebben1 zijn in een vreeselijken toestand4 ,zij trachten te vluchten4 ,maar niemand ziet den weg en men loopt de kans van gedood te worden door de boomen1 die aanhoudend vallen1 geknakt als ze zijn door het gewicht van de modder4 ,in die duisternis hoorde men plotseling een groot gekraak4 ,het was de grootste van alle vloedgolven1 die1 door niemand aanschouwd1 tot niet minder dan #cf ,m4 hoogte opliep1 de overige gebouwen van ,anjer medenam1 den vuurtoren afknapte en ten slotte stukken koraal1 uit zee medegevoerd1 op het strand achterliet1 waarvan er n een gewicht had van minstens #djj1jjj kilogrammen4 ,de gevangenis is verdwenen met alle bewoners1 gevangenen zoowel als bewakers4 ,de schoone assistent-residentswoning1 het postkantoor1 het fort1 de scholen1 de ,chineesche kamp1 de inlandsche kampongs1 de huizen der inlandsche hoofden--alles is weg4 ,een stinkend moeras is het eenige1 wat men ziet3 zelfs de plaats1 waar ,anjer eens lag1 is niet geheel terug te vinden1 want de teruggaande golf heeft een heel stuk uit de vlakte van ,anjer weggehapt4 #ad ,europeanen en #gfjj inlanders zijn omgekomen4 ,tusschen ,anjer en ,tjaringin lagen aan zee de dorpen ,sirih1 ,pasaroeran1 ,tadjoer1 en ,tjerita--zij bestaan niet meer4 ,te ,tjaringin is de ramp op dezelfde wijze geschied als te ,anjer1 zoodat het onnoodig is hierover uit te wijden4 ,de vlakte1 waarin ,tjaringin lag1 was anderhalve kilometer breed4 ,weinigen slechts ontkwamen aan den vloed4 ,geen enkel gebouw1 geen enkele boom is blijven staan2 talrijke lijken zijn blijven liggen tusschen overblijfselen van huizen en boomen4 ,de wegen bestaan niet meer4 ,in het ,europeesche gedeelte zijn alle huizen in zee gespoeld4 ,in de geheele afdeeling zijn #abjjj slachtoffers4 ,de assistent-resident ,jhr4 ,j4,a4,o4 van den ,bosch1 de controleur ,p4 ,schalk1 en de #a;e luitenant bij de topographische opnemingsbrigade ,a4,t4 ,dessauvagies zjn verdwenen4 ,de slachting te ,tjaringin aangericht onder de inlandsche aristocratie1 doet ons denken aan een oud-testamentisch wraakgericht4 ,den #bfsten ,augustus #ahhc werd er in de kaboebaten 7regentswoning7 te ,tjaringin1 ten huize van den regent van het wester-regentschap van ,bantam1 raden toemenggoeng ,djaja ,kegara een schitterend familiefeest gevierd4 ,in het geheel waren er #ee familieleden van den regent aanwezig4 ,behalve de eigen vrouwen en kinderen van ,djaja ,negara herbergde de kaboepaten dien dag ook de kinderen van zijn overleden broeder raden ,soeleiman4 ,de vader van den regent van ,tjaringin en van raden ,soeleiman was de eens zoo machtige regent van ,lebak raden adipati ,karta ,nata ,negara1 de bekende hoofdpersoon uit den ,max ,havelaar1 die de buffels stal van de ouders van ,saidjah en ,adinda4 ,zijne afstammelingen vierden nu voor het laatst feest4 ,de vloedgolf van ,krakatau nam de geheele regentswoning mede4 ,zij verdween en met haar de geheele familie van ,djaja ,negara4 ,geen enkele der #ee aanwezige verwanten ontkwam4 ,zoo eindigde het geslacht van raden adipati ,karta ,nata ,negara1 den gevreesden tiran van ,rangkas-,betoeng4 ,want wel leven er nog twee zoons van den ,lebakschen regent3 raden ,idroes1 die als ontslagen ambtenaar in ,lebak leeft en raden ,moesa thans assistent-wedama van ,tjoeroeqbarang in 't regentschap ,pandeglang2 maar zij munten uit door onbeduidendheid4 ,van tijd tot tijd plaatst de regeering ze in ondergeschikte betrekkingen4 ,gewoonlijk worden ze dan al spoedig aangeklaagd door de bevolking1 wegens knevelarij gestraft1 en1 als dat niet helpt1 ontslagen4 ,de eenige zoon van den adipati1 die het ver gebracht had in de wereld1 was de regent van ,tjaringin4 ,op zijne zonen zou nog een deel overgaan van den luister1 die den ouden adipati van ,lebak eens omstraalde4 ,maar nu is het uit met het oude regentengeslacht van ,lebak1 volgens de merkwaardige wet1 die op ,java heerscht1 dat de adel van geboorte in rang daalt naarmate de descendent verder afstaat van dengene1 die zijn geslacht verheven heeft boven zijne landgenooten4 ,de kleinzoons van regenten genieten slechts weinig eerbied meer van de zijde der bevolking2 de oude adel houdt alleen waarde1 als de drager zelf er weder in slaagt eenigen ambtstitel te bemachtigen4 ,de afstamming van de kruisridders alln1 waar onze ,westersche oude geslachten zoo trotsch op zijn1 zou bij de ,javanen geen reden tot zelfverheffing zijn4 ,de inlandsche hoofden der afdeeling ,tjaringin deelden het lot van hun regent1 de patih werd teruggevonden zonder hoofd2 de wedana kota1 dat is het districtshoofd ter hoofdplaats1 verdween met vrouw en kinderen4 ,de onder-collecteur1 de ambtenaar1 die de landrente int1 vergrijsd in den dienst van het ,nederlandsch ,indische gouvernement1 was door geene smeekingen te bewegen de geldkist te verlaten1 die hij bijna een halve eeuw beheerd had4 ,hij wachtte het gevaar af1 gezeten op die geldkist en vond daar den dood4 ,de tocht1 dien de ,bantamsche heeren uit ,serang achter zich hadden1 toen zij te ,anjer werden opgenomen in de sloep van kapitein ,lindeman1 was niet gemakkelijk geweest2 de postweg was op sommige plaatsen geheel verdwenen1 terwijl er hier en daar bepaald kluwens lagen van dooreengewoelde fragmenten van boomen en huizen1 waartusschen soms lijken uitstaken4 ,gaarne nam dan ook de resident van ,bantam1 die naar ,serang terugwilde1 het aanbod aan van kapitein ,lindeman om hem in de ,bantambaai bij het oude ,bantam aan wal te zetten4 ,daardoor hadden wij de gelegenheid nog verdere gevolgen van de uitbarsting te zien4 ,de eilanden van ,straat ,soenda hebben in de verwoesting gedeeld4 ,zij zijn kaal2 alle plantengroei is verdwenen4 ,wij verkennen het eiland ,dwars-in-den-,weg4 ,volgens de berichten1 die de resident van ,bantam medebracht1 was dit eiland in #e stukken gespleten4 ,ook de passagiers van de ,loudon zagen1 zooals ik in ,sept4 #ahhc schreef3 dat thans ,dwars-in-den-,weg uit #e stukken bestaat1 tusschen welke de wateren der zee rustig vloeien4 ,toch was onze indruk onjuist1 hoewel alle schepen1 die in die dagen door ,straat ,soenda voeren1 hetzelfde opmerkten4 ,toen de heer ,verbeek1 #b maanden na de eruptie1 zijn tocht deed naar de kustlanden van ,straat ,soenda1 kon hij door de hevige branding wel is waar niet landen op ,dwars-in-den-,weg1 maar hij slaagde er toch in dicht genoeg bij het eiland te komen om vast te stellen1 dat ,dwars-in-den-,weg nog uit n stuk bestaat4 ,beschouwt men de beide prachtig uitgevoerde gekleurde teekeningen van het album in ,verbeek's ,krakatau1 die een gezicht op ,dwars-in den-,weg voorstellen1 dan krijgt men echter eveneens den indruk1 dat men verschillende stukken land1 niet dien1 dat men n eiland voor zich heeft4 ,de heer ,verbeek merkt zelf hieromtrent op1 dat de zee aan de ,zuidzijde van het eiland tot #ce ,m4 hoogte is opgeloopen1 dat de zee over de lagere gedeelten van het eiland van ,zuid naar ,noord is gestroomd en daarbij alle planten en boomen heeft medegesleept4 ,hij voegt er het volgende bij3 ,daar de lage gedeelten1 op eenigen afstand uit zee gezien1 achter de kruin duiken1 ziet het eiland er dan uit1 alsof het uit verschillende stukken bestaat1 waardoor het bericht verklaard wordt1 dat ,dwars-in-den-,weg in #e stukken gespleten zoude zijn4 ,komt men naderbij1 dan ziet men dat de hoogere gedeelten door de lagere nog steeds tot n samenhangend eiland zijn verbonden4 ,ik zou deze zaak hier niet releveeren1 ware het niet om een persoonlijk feit4 ,in ,october #ahhc zond ik uit ,padang een opstel over de uitbarsting van ,krakatau naar ,frankrijk1 hetgeen gepubliceerd werd onder den titel ,le desastre de ,krakatau1 in het ,bulletin ,mensuel de la ,socit ,scientifique ,flammarion ,argentan1 en in la ,nature4 ,de heer ,verbeek zegt in zijne aanteekeningen 7,no4 #adj7 over dit opstel3 ,dit verslag geeft een vrij goed overzicht van de eruptie1 maar het bevat de oude onjuistheden over het verdwijnen en ontstaan van eilanden1 die de eerste verwarde courantenberichten gaven4 ,dat ik ,dwars-in-den-,weg1 in #e stukken heb laten splijten is1 dunkt mij1 zeer vergefelijk4 ,toen ik dat schreef had de ,heer ,verbeek zijn tocht nog niet gedaan en1 als men ziet1 dat1 twee maanden na de eruptie1 het eiland er op zijne teekeningen nog uitziet1 als of het verbrokkeld was1 dan zal men zich kunnen begrijpen hoe veel sterker onze indruk van dit feit was1 op een tijdstip toen n etmaal geleden de wateren over de lage gedeelten van ,dwars-in-den-,weg heen gespoeld waren4 ,gaarne wil ik echter bekennen1 dat ik ten onrechte vermeld heb1 dat het eilandje ,tempoza bij ,merak verdwenen was4 ,door de vele drijvende puimsteenvelden1 de massa's drijfhout en de stukken1 die van de kust versch waren afgekapt1 onder den vollen indruk zijnde van het gebeurde1 was het vrij wat moeilijker zich goed te orinteeren in ,straat ,soenda op de ,loudon1 dan twee maanden daarna1 toen de puimsteenvelden niet meer den indruk maakten van eilanden1 toen de kust er weer meer normaal uitzag en toen eene expeditie1 voorzien van alles wat zij noodig kon hebben1 op wetenschappelijke wijze onder de uitstekende leiding van ,verbeek werd uitgezonden4 ,wat wij van de ,loudon waarnamen1 waren slechts losse indrukken2 de opname van ,verbeek is een monument6 ,maar welke vreeselijke impressie van verlatenheid en verwoesting ook de platen van zijn ,krakatau-album maken1 toch gaven zij mij niet den aanblik van de kusten en eilanden terug1 zooals wij die zagen van af de ,loudon1 toen de verwoesting vr n etmaal geschied was4 ,het landschap had toen iets bovenaardsch1 iets niet van deze wereld4 ,want niet alleen1 dat men langs elk eiland de eigenaardige streep zag tusschen de #bj en #dj meter hoogte1 die de grens aangaf van de totale vernietiging door het water teweeggebracht4 ,maar daarboven1 hooger dan het hoogste gebergte1 werd de achtergrond gevormd door het gebied van den asch-1 modder- en puimsteenregen1 ook dr was toen geen spoor van plantengroei te zien2 de boomen waren geknakt door de modder en alles was aschgrauw van tint6 ,door de hevige regens1 die in de dagen na de uitbarsting plaats vonden1 verdween asch en modder1 en de weelderige groeikracht der tropen deed weer menig groen knopje uitspruiten op plekken1 waar alles even doodsch en grijs was als langs de onherbergzame stranden van de ,roode ,zee4 ,zooals wij ,straat ,soenda zagen--daarvan kan zelfs het schoone album van ,verbeek's ,krakatau geen denkbeeld geven4 ,na ,dwars-in-den-,weg aan bakboord voorbij gevaren te hebben1 naderen wij aan stuurboord het kleine eilandje ,poeloe ,merak4 ,op dat eilandje was een dynamietmagazijn1 ten behoeve van den dienst der ,bataviasche havenwerken te ,tandjong ,priok4 ,tegenover dat eilandje ,merak ligt op den ,java-wal vlak aan zee1 de kampong ,merak4 ,de trachietrotsen1 die hier tot vlak bij zee doorloopen1 hebben het materiaal uitgemaakt voor de havendammen van ,tandjong ,priok4 ,de steenbrokken werden uit het gebergte met dynamiet losgemaakt en door zwevende kabels vervoerd4 ,langs den voet van het gebergte liep eene spoorbaan4 ,de steenbrokken werden daar in wagons geladen1 die door een locomotief op een steiger of aanlegplaats werden gebracht1 vanwaar ze door middel van stoomkranen konden geladen worden in hopperbarges4 ,het huis1 bewoond door den eerstaanwezend-ingenieur te ,merak1 ,a4,c4 ,nieuwenhuys1 stond op een heuvel van #ad meter hoogte1 vanwaar men een prachtig gezicht had op het etablissement der havenwerken1 op de kampong en op de heerlijke ,straat ,soenda met hare eilandjes4 ,de heer ,nieuwenhuys was den #besten ,augustus naar ,batavia vertrokken ten einde zijn echtgenoote op te zoeken1 die aldaar vertoefde4 ,daardoor is dit gezin gered4 ,want de wateren van ,straat ,soenda stegen te ,merak tot #cj ,m4 boven het gewone peil der zee4 ,het geheele personeel1 dat te ,merak vertoefde1 kwam jammerlijk om4 ,de chef-mijnwerker ,k4,a4 ,naumann met echtgenoote1 de opzichter ,h4,b4 van ,diest met echtgenoote1 de opzichter ,j4 ,kaal1 de machinist ,s4,c4 van ,essen met vrouw en #d kinderen1 de magazijnmeester ,j4,s4 ,townsend met kind1 allen verdwenen4 ,de inlandsche werklieden1 timmerlieden1 machinisten1 smeden1 bankwerkers1 stokers en koelies1 te zamen #afi in getal1 benevens #ad mandoors 7inlandsche koelie-opzichters71 de meesten met vrouwen en kinderen1 werden zonder n spoor na te laten medegesleurd door de golven4 ,toen de heer ,nieuwenhuys den #bhsten ,aug4 te ,merak kwam1 was er niets meer over1 noch van zijn huis1 noch van het etablissement1 noch van de kampongs4 ,locomotieven waren als blik gedeukt1 en spoorstaven als papier samengevouwen4 ,na een laatsten blik op ,merak1 varen wij ,punt ,st4 ,nicolaas om en zetten den resident ,spaan in de ,bantambaai aan land4 ,de bestemming van de ,loudon is de ,westkust van ,sumatra4 ,wederom zet de gezagvoerder koers naar het ,westen4 ,ten derden male dus door ,straat ,soenda en langs ,krakatau--en wee ons1 als er weder eene uitbarsting komt6 ,want driemaal is scheepsrecht1 wij zouer dan zeker niet levend zijn afgekomen4 ,maar de wereld van ,vulcaan is geheel in rust4 ,krakatau rust op zijne lauweren4 ,het is wl geweest4 ,pour la bonne bouche in den nacht van #bh tot #bi ,augustus nog wat aschregen--en wij zijn eindelijk in den ,indischen ,oceaan4 ,de eerste haven1 die de ,loudon aandoet is ,kro of ,krooi1 zooals de ,hollandsche matrozen zeggen4 ,wij praaien daar de stoomboot van de ,nederlandsch ,indische ,stoomvaart-,mij4 ,graaf van ,bylandt1 die van ,padang komt met het plan ,straat ,soenda in te gaan4 ,nadat kapitein ,lindeman den gezagvoerder het een en ander verteld heeft over de verwoesting van ,straat ,soenda1 vervolgt de ,bylandt hare reis4 ,te ,kro heeft men geen vloedgolven waargenomen4 ,maar daarentegen heeft men in de richting van ,krakatau van #bf ,augustus 's middags te #c ure kanonschoten1 luchttrillingen1 schokken en donder gehoord tot #bh ,aug4 toe4 ,ook hier is de zon geheel verduisterd geweest2 terwijl de thermometer van den controleur ,dr4 ,d4,w4 ,horst des middags daalde tot #gc ,fahrenheit4 ,ook is er veel asch gevallen4 ,de kust ziet er uit als een ,hollandsch landschap1 waar eenige sneeuw gevallen is4 ,maar het is ons eene verademing weer aan zee dorpen te zien liggen1 die niet verwoest zijn4 ,den volgenden dag zijn wij te ,benkoelen1 alwaar wij vernemen1 dat men van de uitbarsting ongeveer evenveel gemerkt heeft als te ,kro4 ,alleen heeft men te ,benkoelen een bijzonder hoogen vloed opgemerkt1 die voorafgegaan werd door eene buitengewoon lage ebbe1 die zoo gauw afliep1 dat visschen1 schildpadden en zeekalven op het droge achterbleven4 ,hoe verder ,noordelijk1 des te minder schade heeft het natuurverschijnsel aangericht4 ,allen echter1 die wij spraken1 waren het er over eens1 dat gedurende minstens een etmaal telkens een geluid als van een kanonschot was gehoord4 ,zeer vreemd is het zeker1 dat aan boord van de ,loudon van dit geluid niets gehoord is1 terwijl zij toch tijdens de uitbarsting in het centrum van werking was4 ,den #cjsten ,augustus komt de ,loudon op de reede van ,padang4 ,wat zijn wij allen dankbaar1 dat wij er heelhuids zijn afgekomen6 ,,hoofdstuk ,,vi4 ,het gebied der schoten en luchttrillingen van ,krakatau4 ,wat men te ,padang meende1 toen de schoten gehoord werden4--,in ,atjeh gelooft men1 dat er een gevecht plaats heeft4--,op de ,loudon is geen geluid vernomen4--,uiterste punten van het gebied van het geluid der schoten4--,het geluid op ,java4--,de geluidscirkel4--,over #a_/ad der aard-oppervlakte is het geluid gehoord4--,veronderstelling dat ,krakatau te 's ,gravenhage lag4--,eerste berichten in ,europa over de ramp4--,het gebeurde te ,batavia1 op ,onrust1 te ,tandjong ,priok4 ,de onhoorbare geluiden tijdens de uitbarsting4--,oorsuizingen4--,benauwdhe id1 omvallen van voorwerpen4--,de reuzentrilling van den #bgsten ,augustus te #aj uur4--,zij doet eene reis om de aarde in #ce uur4--,tweede reis om de aarde4--,derde reis om de aarde4--,de luchtgolven als snelboden der uitbarsting4 ,er is nog nooit op aarde1 zoo lang menschengeheugenis reikt1 een geluid voorgebracht1 dat gelijktijdig is gehoord over zulk eene uitgestrektheid1 als de schoten van ,krakatau4 ,toen de ,loudon te ,padang aankwam1 vernamen wij1 dat over geheel ,sumatra van den #bfsten ,augustus tot den #bgsten ,augustus kanonschoten gehoord waren1 gepaard met luchttrillingen4 ,zooals bekend is geeft ,sumatra1 op het gebied van ,vulcaan1 ,java niet veel toe2 aardbevingen en geluiden zijn er geen zeldzaamheid4 ,maar de kanonnade van #bf tot #bg ,augustus was zoo buitengewoon hevig1 dat men zich toen toch ernstig ongerust maakte4 ,natuurlijk schreef men overal op ,sumatra die geluiden toe aan eene vulkanische uitbarsting1 hier van den ,merapi1 daar van den ,dempo1 ginds van den ,piek van ,indrapoera4 ,merkwaardig was de verzameling telegrammen1 die1 op het gouvernementsbureau te ,padang aanwezig1 waren uitgewisseld met alle mogelijke plaatsen van ,sumatra4 ,hieruit bleek ten slotte duidelijk1 dat geen der ,sumatraansche vulkanen de schuldige was4 ,maar meer wist men er niet van1 daar de onderzeesche telegraafkabel1 die van ,anjer naar ,telok ,betong loopt1 gebroken was en bovendien 7hoewel men hiermede te ,padang niet bekend was7 de beide telegraafkantoren1 zoowel te ,anjer als te ,telok ,betong verdwenen waren4 ,eerst na de komst van de ,loudon verspreidde zich te ,padang de tijding1 dat ,krakatau de oorzaak was van die geluiden4 ,men was daar niet in de verleiding gekomen1 om aan een werkelijken veldslag te gelooven4 ,dit was echter wel het geval in ,atjeh4 ,te ,atjeh werden de geluiden onder anderen gehoord door de posten te ,malaboeh1 te ,anagaloeng en te ,kleh ,gambing in eigenlijk ,atjeh1 en te ,edi op de ,oostkust4 ,de geluiden hadden zulk eene treffende overeenkomst met een infanteriegevecht1 vergezeld door artillerie1 dat de kommandanten der posten overtuigd waren1 dat er eene nabijzijnde benting werd aangevallen door de ,atjehers met geweervuur en dat men zich verdedigde met artillerie4 ,te ,kotta ,radja1 de hoofdplaats van onze vestiging in ,atjeh1 zond de militaire commandant ordonnansen uit om te onderzoeken welke post aangevallen werd4 ,opmerkzaamheid verdient dat een paar marineschepen ter reede van ,oleh-leh1 nabij ,kota ,radja1 volgens een telegram van den commandant der ,marine in de ,atjehsche wateren1 geen geluiden gehoord hebben evenmin als de schepen te ,boeleleng 7eiland ,bali74 ,wij herinneren ons1 dat op de ,loudon evenmin eenig geluid is vernomen1 terwijl wij vlak bij den vulkaan lagen en om ons heen alles heeft getrild van de kracht der schoten4 ,te ,timor en te ,makassar meende men1 dat er een zeegevecht werd geleverd of wel dat er een schip in nood was1 zoodat de aldaar gestationneerde oorlogsschepen werden uitgezonden om te onderzoeken wat er gebeurde4 ,op het eiland ,ceylon meende men1 dat er een of ander oorlogschip schietoefening hield met zwaar geschut4 ,dergelijke geluiden hoorde men op ,nieuw ,guinea1 ,west- en ,zuid ,australi en ,birmah4 ,op de ,chagos-eilanden1 te ,diego ,garcia gelegen op meer dan #cj afstand van ,krakatau en te ,rodriguez1 meer dan #dj ,zuid-,west van ,krakatau1 zijn de geluiden zoo sterk gehoord1 dat men ook daar aan noodseinen van schepen dacht4 ,laten wij nog eens een kijkje op ,java nemen tijdens die benauwde dagen4 ,het is begrijpelijk1 dat men overal de schoten1 die gehoord werden1 toeschreef aan vulkanen1 die dicht bij waren4 ,zoo meende men in de ,preanger1 dat de ,gedeh werkte4 ,in ,tegal veronderstelde men eene uitbarsting van den ,tjermai2 in de residentie ,bagelen beschuldigde men den ,slamat en in ,kedoe den ,sendoro4 ,in ,solo en ,semarang dacht men aan den ,merapi2 in ,soerabaja vreesde men1 dat de ,keloet zich gereed maakte voor eene uitbarsting2 in ,kedirie zag men daarentegen dat de ,keloet rustig was en gaf men de schuld aan den ,wilis4 ,in ,bezoeki eindelijk schreef men het geluid toe aan den ,lamongan of aan den ,rawoen4 ,dat de uitsluitende oorzaak van alles het onaanzienlijk1 kleine vulkaantje op ,krakatau was1 tot dit besluit is men eerst gekomen toen er na die vreeselijke natuurverschijnselen dagen van rust en kalmte waren aangebroken4 ,als men van ,krakatau uit als pool een cirkel trekt op de aarde van #cb straal 7#ceee kilometers71 dan heeft men de streek op aarde1 waarbinnen het geluid gehoord is4 ,de middellijn van dien cirkel is dus #fd of een zesde van den geheelen omtrek der aarde4 ,en de oppervlakte van het deel der aarde1 waarbinnen het geluid gehoord is1 is meer dan #a_/ad van de oppervlakte der aarde4 ,ik vrees1 dat al die cijfers en namen van eilanden den lezer zeer koud zullen laten en hem toch geen goed denkbeeld zullen geven van de afmetingen van den geluidscirkel4 ,laten wij daarom eens voor een oogenblik de onwaarschijnlijke veronderstelling maken1 niet dat den ,haag gebombardeerd wordt1 maar omgekeerd dat er in 't vorstelijk 's ,gravenhage kanonnen werden afgeschoten van de zelfde kracht als de vulkaan van ,krakatau of met andere woorden3 stel dat den ,haag een vuurspuwende berg was van het kaliber ,krakatau4 ,dan zouden de schoten gehoord zijn op ,groenland1 ,i,jsland1 ,spitsbergen1 ,lapland1 ,finland1 te ,petersburg1 ,odessa1 ,alexandri1 ,jeruzalem2 verder in geheel ,afrika benoorden den kreeftskeerkring4 ,de uiterste ,westelijke punten zouden dan zijn de ,kaap-,verdische eilanden en de ,azoren4 ,laten wij ons beeld nog eens uitwerken4 ,gelooft ge dat1 als men te gelijk te ,jeruzalem te ,petersburg en op ,groenland een dergelijk geluid hoorde1 er spoedig iemand op het denkbeeld zou komen dat al die geluiden van n bron afkomstig waren1 ook al wist men toevallig1 dat er in den ,haag een vuurspuwende berg was1 die van tijd tot tijd uitbarstte8 ,het was dus volstrekt geen bewijs van stompzinnigheid1 dat men op sommige plaatsen het een alleronzinnigst denkbeeld vond1 dat een vulkaan1 die #fjj uren gaans verwijderd was1 de oorzaak dier schoten zijn zou1 terwijl er bovendien tal van vulkanen in de richting der schoten lagen op veel korteren afstand4 ,de eerste berichten over de ramp1 in ,europa verspreid1 vermeldden dan ook merkwaardige bijzonderheden4 ,zoo kon men in het ,fransche dagblad le ,gaulois van #e ,sept4 #ahhc lezen1 dat een derde der #de vulkanen van ,java tegelijk gewerkt hadden en dat er te ,batavia #bjjjj ,chineezen en #ajj ,europeanen waren omgekomen4 ,ik herinner mij ook1 dat eene der groote buitenlandsche illustraties in die dagen prentjes gaf van den ,boro-,boedoer-tempel in de residentie ,kedoe1 die1 zooals zij meende1 met geheel ,java vernietigd was geworden4 ,de uitsluitende oorzaak1 de motor van al de ellende die in ,indi geleden is1 was echter de vulkaan van ,krakatau4 ,geen der vulkanen van ,java heeft zich er mee bemoeid4 ,zij waren wellicht van meening1 dat ,krakatau het alleen wel af kon4 ,wat nu echter het zoo even vermelde praatje betreft1 dat er te ,batavia zooveel personen waren omgekomen1 zoo kan dit wel een gevolg zijn van zekere leemten in aardrijkskundige kennis1 die men wel eens meer opmerkt bij het geestigste volk van ,europa4 ,in hetzelfde bericht van de ,gaulois1 dat wij boven aanhaalden1 wordt immers ook gesproken van de stad ,bantam en het eiland ,serang4 ,aan het woord ,batavia verbond men dus wellicht 7pars pro toto7 het begrip ,java1 ,sumatra1 of andere eilanden1 in 't algemeen die verafgelegen streken1 die men zonder nadere aanduiding te ,parijs zoo gaarne l'extrme orient--het verre ,oosten--noemt4 ,frankrijk staat echter niet alleen4 ,de redactie van de ,engelsche ,daily ,news wilde aan hare lezers een uitvoerig verslag mededeelen1 uitvoeriger dan de magere ,reuter-telegrammen2 en bij gebrek aan eenigen correspondent in ,indi heeft men de onbeschaamdheid gehad om1 zonder iets van ,indi noch van de uitbarsting af te weten1 berichten te phantaseeren4 ,zoo ontstond er een verhaal1 dat nog ongelooflijker was dan dat van de ,gaulois1 en dat gretig werd overgenomen door andere bladen1 tuk op sensatie1 terwijl het steeds grootere afmetingen aannam4 ,de vijf en veertig vulkanen van ,java zouden te gelijk hebben gewerkt1 en vooral de ,papandajan zou ontzettende verwoestingen aangericht hebben4 ,plotseling begint ook1 volgens die berichten1 de vulkaan ,tankohabie1 7die niet bij naam op ,java bekend is71 vuur te spuwen4 ,het aantal slachtoffers telt men bij honderdduizenden1 waarvan de meeste te ,batavia4 ,om echter duidelijk te doen zien1 dat er in onze hoofdstad niet zulk eene slachting is aangericht1 als de ,gaulois en ,daily ,news meenden1 zullen wij nog eens nagaan wat er te ,batavia gebeurd is4 ,toen te ,batavia den #bfsten ,augustus des namiddags de knallen en het gerommel begonnen van uit het ,westen1 en toen er des nachts in die richting een dof-roode gloed was waar te nemen1 stelde men zich algemeen gerust met de gedachte1 dat dit aan niets toe te schrijven was dan aan eene hernieuwde werking van den vulkaan ,krakatau2 en daar de eerste uitbarsting in ,mei geen andere herinneringen had achtergelaten1 dan de aangename souvenirs van een heerlijken pic-nic1 koesterde men in 't geheel geen vrees4 ,maar toen die schoten in hevigheid toenamen en er te half twee een slag viel die gepaard ging met zulke luchttrillingen1 dat de gaslantaarns en de gaslampen plotseling uitgingen1 terwijl deuren en vensters klapperden1 toen was men in 't geheel niet meer gerust4 ,velen hielden het thuis niet meer uit1 daar zij aardbevingen verwachtten1 allen zagen in groote spanning den morgen te gemoet4 ,de morgenstond verscheen1 maar in plaats van te lichten met dien doorzichtigen glans1 welke de morgenure in het ,oosten kenmerkt1 hield de zon zich schuil en het geheele uitspansel was als in nevelen gehuld4 ,zoo beschreef het ,bataviaasche ,handelsblad de morgenimpressies van #bg ,augustus4 ,schokken of aardbevingen werden niet gevoeld4 ,geen voorgevoel waarschuwde de bewoners van de ,noordkust van ,bantam4 ,evenmin verwachtte iemand te ,batavia de dingen1 die komen zouden4 ,de menschelijke zintuigen zijn toch zeer onvolkomen1 als men ze vergelijkt met het scherpe waarnemingsvermogen der dieren1 die geheimzinnige gave1 welke wij met het niets beteekenend woord instinct aanduiden4 ,dit instinct der dieren verloochende zich ook nu niet4 ,groote zwermen zeevogels trokken in den morgen van #bg ,augustus van den zeekant over ,batavia4 ,zij waren dus gewaarschuwd voor het dreigende gevaar4 ,hoe is zoo iets mogelijk1 zal men vragen4 ,is het wel waar8 ,ja lezer1 de zeevogels van ,straat ,soenda waren knapper dan de veertig duizend ongelukkige menschen1 die door de ramp zijn omgebracht1 en die door geen inwendige stem werden vermaand het gevaarlijke zeestrand te ontvluchten4 ,hoe echter die vogels er toe kwamen om tijdig ,straat ,soenda te ontvluchten1 op deze vraag moet ik het antwoord schuldig blijven4 ,men verbaast zich soms over de domheid der ,grieken en ,romeinen1 die uit de vlucht der vogels de toekomst voorspelden4 ,wie weet of die volken1 scherpe opmerkers als zij waren1 niet meermalen een dergelijk voorgevoel bij vogels hadden waargenomen1 dat hen waarschuwde voor gevaar4 ,is het dan gewaagd te veronderstellen dat deze geheimzinnige gave der vogels1 die ons nu even onverklaarbaar is als hun1 de eerste aanleiding is geweest tot de vogelwichelarij1 die zulk eene groote rol speelt in hunne geschiedenis8 ,keeren wij naar ,batavia terug4 ,de inwoners waren in den morgen van #bg ,augustus weder tot kalmte gekomen4 ,toen viel er te half negen zulk een zwaar schot1 dat de huizen kraakten4 ,het werd donker2 door het uitblijven van het zonlicht daalde de temperatuur verscheiden graden2 men huiverde van koude2 op het midden van den dag waren alle lampen aangestoken4 ,eensklaps stonden alle zaken stil2 in de benedenstad1 waar alle pakhuizen en kantoren zijn1 moest men in allerijl kaarsen opsteken1 want de gasfabriek geeft over dag geen drukking genoeg in de leidingen4 ,de koelies1 meestal ,bantammers1 liepen weg1 en de meeste ,europeanen verlieten hunne bezigheden en ijlden naar hun gezin in de bovenstad4 ,in de ,chineesche kamp ontstond een paniek4 ,wie een prauw kon bemachtigen1 bracht zijne vrouwen1 kinderen1 kostbaarheden en leeftocht daarin1 niet wetende1 dat juist het water1 waaraan hij zich ging toevertrouwen1 in die ure zijn grootste vijand was4 ,tegen den middag rees het water schrikbarend2 het kwam uit zee langs de geheele ,noordkust van ,java aanzetten1 drong de rivieren in1 en deed die buiten de oevers treden1 zoodat ook de benedenstad onder water gezet werd4 ,prauwen1 stoombooten1 tambangans 7roeibooten7 worden driftig1 bonzen tegen elkaar1 of komen tegen de brug aan op het ,heemradenplein4 ,het water bereikte eene hoogte van #a4dj ,m4 boven het gewone vloedpeil4 ,het water in de ,kali ,besar zwol meer dan een meter en de stroom van het water was stroomopwaarts gericht4 ,het lagere gedeelte van ,pintoe ,ketjil 7de kleine ,boom7 en ,pasar ,ikan 7de ,vischmarkt7 overstroomde4 ,nabij de ,stadsherberg zette het water kleine en groote prauwen en rivierstoombootjes op den wal4 ,het water in de ,kali ,besar was modderig en dik2 het zag er zwart uit en verspreidde een onaangenamen geur4 ,een gedeelte van de inlandsche bevolking van de benedenstad vluchtte4 ,die hooge vloed werd gevolgd door eene lage ebbe1 al het water liep weg1 het bed van de rivier tusschen het ,waterkantoor en de ,stadsherberg liep geheel droog1 zoodat de visschen achterbleven en de vaartuigen evenals ,scheveningsche pinken op het droge bleven liggen of wel tegen den kaaimuur aanhingen door middel van hunne kabels4 ,des namiddags vermindert de duisternis langzamerhand1 maar er is zooveel asch in de lucht1 dat men niet duidelijk zien kan4 ,vele inlanders in de benedenstad zitten neergehurkt voor hunne huizen en wachten kalm de gebeurtenissen af1 terwijl ze in vrede een sirih-pruimpje kauwen of een stroosigaartje rooken en een pelitah 7klein lampje7 naast zich hebben4 ,intusschen had de gasfabriek voor drukking gezorgd4 ,op ,molenvliet waren de talrijke warongs 7stalletjes7 allen verlicht4 ,te #b ure kwam eene nieuwe golf1 doch niet zoo hoog als de vorige4 ,toch overstroomde weer de ,kleine ,boom en ,pasar ,ikan4 ,honderden inlanders vermaken zich met de visschen te vangen1 die door de terugloopende wateren werden achtergelaten4 ,in de rivieren loopt een modderachtige vloeistof met schuim bedekt1 waarin de visschen bedwelmd werden4 ,er zijn echter weinig ongelukken gebeurd4 ,een paar oude vrouwen1 die zaten te visschen bij den ,vuurtoren1 zijn verdronken1 eenige grazende geiten zijn verzwolgen door het water4 ,ook zijn er eenige stukken kaaimuur verzakt langs het oude ,havenkanaal4 ,te ,onrust1 een eiland op de reede van ,batavia1 waar het marine-etablissement is1 ontstond ten gevolge van de vloedgolf een groote schrik onder het werkvolk4 ,een gedeelte van het eiland liep onder4 ,dank zij de kalmte der opzichthebbenden zijn er geen groote ongelukken te betreuren1 hoewel het groote dok1 waarin een schip lag1 tegen een stoomboot aandreef4 ,het drijvend dok1 dat zich bevond bij het eiland ,amsterdam nabij ,onrust1 is daarentegen den #bgsten ,augustus losgeraakt en weggedreven4 ,de groote werken voor de haven van ,batavia zijn gelegen te ,tandjong ,priok1 ,oostelijk van de reede van ,batavia4 ,aan den ingang van de haven bevinden zich twee havendammen1 waarvan het lichaam bestaat uit trachietblokken1 die uit de groeven van ,merak afkomstig zijn4 ,de haven is verbonden met ,batavia door een kanaal en een spoorweg4 ,die havenwerken hadden #ag millioen gekost en waren in eigen beheer zonder tusschenkomst van aannemers in vijf jaar voltooid onder de energieke leiding van den hoofdingenieur van den waterstaat ,j4 de ,gelder4 ,men had bij het ontwerpen en het uitvoeren dezer havenwerken als basis genomen de bekende cijfers van den hoogst bekenden vloed1 zijnde #a4bj meter boven ,batavisch peil of boven nul1 en van de laagste ebbe #j4bj ,m4 beneden nul4 ,maar die cijfers zijn niet gebaseerd op zeebevingen4 ,vooral de buitengewone lage ebbe1 die afliep tot #c4bj meter beneden ,bataviaasch peil en die onmiddellijk volgde op een vloed van #b4ce ,m ,b4,p4 gaf in de kanalen aanleiding tot hevige stroomen of wielingen gelijkende op echte watervallen4 ,op het oogenblik dat het water op zijn laagst was1 waren de fundeeringen der kaaimuren en de landhoofden van de groote draaibrug in den spoorweg van ,batavia naar ,tandjong ,priok geheel ontbloot4 ,zelden heeft een waterstaatswerk eene zoo degelijke beproeving ondergaan4 ,de gronddruk toch1 waaraan de fundeeringen dier werken bloot stond1 overtrof met vijf en twintig procent den grootsten druk1 waarop in het project gerekend was4 ,over het algemeen hebben die werken zich goed gehouden4 ,de ,oostelijke havendam is echter bij het afloopen van de eerste golf verzakt over eene lengte van #cjj meter4 ,die verzakking bedraagt als maximum #c meter4 ,maar noch bij de kaaimuren1 noch bij de bruggen zijn scheuren of verzakkingen op groote schaal waargenomen4 ,een beter bewijs voor de soliditeit der uitvoering is zeker moeilijk te leveren4 ,de zelfregistreerende peilschaal te ,tandjong ,priok heeft de geheele waterbeweging van die woelige dagen getrouwelijk opgeteekend4 ,die waarnemingen zijn daarom van zooveel belang1 omdat zij natuurlijk ontbreken in de kustplaatsen1 die verwoest zijn4 ,de invallende duisternis zou daar trouwens toch alle waterstand-aflezingen verhinderd hebben4 ,wij zagen1 dat de schoten van ,krakatau over #a_/ad van de oppervlakte der aarde gehoord zijn4 ,of wij een geluid hooren of niet hangt van de menschelijk zintuigen af4 ,het is werkelijk geen paradox als men zegt1 dat er geluiden zijn1 die de mensch niet kan hooren1 zooals er ook lichtgevende stralen zijn1 die men niet kan zien6 ,de geluiden1 die de mensch niet kan hooren1 verschillen in soort niet van de hoorbare geluiden4 ,beide zijn luchttrillingen2 er bestaat slechts een quantitatief1 niet een qualitatief verschil tusschen hen4 ,want wij hooren alleen de tonen1 die een bepaald aantal trillingen per seconde maken4 ,daarboven en daarbeneden ligt eene onhoorbare tonenwereld1 die even zoo goed bestaat als de hoorbare harmonie der sferen4 ,het zijn de onhoorbare trillingen1 die b4v4 bij een kanonschot de glazen doen rinkelen of breken4 ,maar ook1 als het kanonschot niet gehoord wordt1 kunnen die stille geluiden de lucht beroeren4 ,de beweging der lucht kan dan niet met het oor waargenomen worden als toon1 maar dikwijls speurt men haar door suizingen in de ooren1 door de beweging van voorwerpen4 ,ja1 die beweging kan zoo sterk worden1 dat men zou zweren met eene aardbeving te doen te hebben4 ,niet het minst merkwaardige verschijnsel bij de uitbarsting zijn die onhoorbare luchttrillingen geweest4 ,ze zijn opgeteekend over de oppervlakte van onze geheele aarde door de zelfregistreerende barometers van alle metereologische stations op aarde4 ,de storingen1 die deze barometers vereeuwigd hebben1 bestaan uit eene plotselinge rijzing van den barometer1 gevolgd door eene diepe daling of depressie4 ,hoe dichter bij ,krakatau1 des te sterker zijn die storingen4 ,zij waren op de ,loudon zoo sterk1 dat zij hevige suizingen in de ooren veroorzaakten en een onbeschrijfelijk gevoel van onwel zijn2 men hoorde dr de luchtgolven niet met het zintuig van het geluid1 maar men gevoelde ze als eene benauwdheid1 tot stikkens toe4 ,het waren dezelfde trillingen1 die te ,batavia de vensterglazen deden springen1 en die in de residentie ,pasoeroean op het land ,alkmaar de muren der woningen deden scheuren4 ne luchttrilling is er geweest1 die als een reus uitsteekt boven de andere4 ,zij geeft het slot aan van de eruptie1 de indrukwekkende apotheose van de uitbarsting1 die den #bgsten ,augustus te #aj ure plaats vond4 ,toen schoten met een vreeselijken knal eenige kubieke kilometers vaste stoffen de lucht in4 ,toen geschiedde de ontzettende instorting van het eiland1 de indompeling in zee van eene massa1 die de zeebeving te voorschijn riep2 toen ontstond de aschwolk1 die den stikdonkeren nacht veroorzaakte1 welke zich over al de kusten van ,straat ,soenda uitstrekte4 ,toen ontstond eene luchttrilling1 die machtiger was dan al deze natuurverschijnselen te zamen4 ,zij werd niet waargenomen door de onvolkomen menschelijke zintuigen1 maar zij bracht het luchtvormig omhulsel van onze geheele planeet in beroering4 ,van ,krakatau als uitgangspunt ging op dat oogenblik eene luchtgolf uit in alle richtingen4 ,die luchtgolf ging langs een grooten cirkel om de aarde heen tot de tegenvoeters van ,krakatau en keerde weder tot haar uitgangspunt terug4 ,in ongeveer #ce uren werd die reis om de wereld verricht4 ,toen die luchtgolf ten tweedenmale ,krakatau beroerde was hare kracht nog niet uitgeput4 ,eene tweede reis om de wereld werd volbracht en na afloop van deze bezat zij nog energie genoeg voor eene derde4 ,eerst op de vierde reis om de aarde bezweek zij6 ,de snelheid1 waarmede die luchtgolf zich voortplantte1 was ongeveer dezelfde als die van het geluid4 ,die snelheid werd wel is waar gewijzigd door de passaatwinden en luchtstroomingen en door de draaiing der aarde1 maar die invloeden waren niet bij machte het verschijnsel belangrijk te wijzigen4 ,de luchtgolf volbracht hare reizen om de wereld ten spijt van winden en stroomingen4 ,haar verblijf werd opgeteekend door den barometer in alle werelddeelen1 in ,europa3 te ,petersburg1 ,krakau1 ,budapest1 ,weenen1 ,mnchen1 ,lissabon1 ,rome1 ,brussel1 ,parijs1 ,greenwich1 ,utrecht2 in ,australi3 te ,melbourne en ,sydney2 in ,amerika3 te ,new-,york1 ,mexico en ,havana en in ,azi3 te ,calcutta en ,bombay4 ,kortom over de geheele aarde in alle metereologische observatoria1 waar zelfregistreerende barometers zijn4 ,ten einde een goed denkbeeld te krijgen van de reis door die golf afgelegd1 zal ik een enkel feit aanstippen1 ik ben daarbij verplicht een paar cijfers te noemen4 ,het eerste bezoek1 dat die golfbeweging te ,parijs bracht1 geschiedde den #bgsten ,augustus te twee ure des middags4 ,zij was te #aj uur 's morgens van ,krakatau gegaan in oostelijke richting4 ,dit geeft een verschil van vier uur4 ,telt men hierbij het verschil in tijd van ,krakatau en ,parijs1 dan heeft de luchtgolf den afstand van ,krakatau naar ,parijs afgelegd in tien uren4 ,maar hier had de golf den kortsten weg genomen van ,krakatau naar ,parijs4 ,zij nam namelijk de reis over ,hindostan1 ,arabi1 ,perzi en ,turkije4 ,de golf1 die van ,krakatau uit juist in tegenovergestelde richting reisde1 kwam over de ,groote ,stille ,zuidzee1 ,amerika en den ,atlantischen ,oceaan eveneens te ,parijs aan4 ,zij deed op hare reis de tegenvoeters van ,krakatau aan1 en had dus den langsten weg gekozen4 ,de eerste golf toch had slechts #ajc graden van den grooten cirkel af te leggen1 die ,krakatau en ,parijs op de aarde verbindt4 ,de weg1 dien de tweede golf nam1 was daarentegen #beg graden4 ,die tweede golf kwam te ,parijs den #bhsten ,augustus des morgens te vijf uur4 ,zij was toen vijf en twintig uren onder weg geweest4 ,toen de eerste golf ,parijs den #bgsten ,augustus bezocht had en dr den barometer twee millimeter had doen afwijken1 vervolgde zij te twee ure des namiddags haar weg4 ,te ,krakatau teruggekomen kon zij hare vaart niet matigen en reisde ten tweede male om de wereld4 ,ditmaal zag zij ,parijs bij nacht1 want zij verscheen aldaar tusschen den #bhsten en #bisten ,augustus des nachts te twee ure1 zes en dertig uren na hare eerste komst te ,parijs1 om #cg uur later na nog eens eene reis om de wereld gemaakt te hebben1 weer te ,parijs terug te zijn4 ,ook de golf1 die den langsten weg gekozen had1 reisde van ,parijs naar ,krakatau terug4 ,ook zij zette hare reis voort2 en den #bisten ,augustus te #d uur des namiddags ontmoeten wij haar al weer te ,parijs4 ,in #ce uur had ook deze golfbeweging de wereldreis volbracht4 ,voordat dus in ,europa eenig betrouwbaar bericht was aangekomen over de ramp van ,krakatau1 terwijl men in ,indi zelf nog in 't onzekere verkeerde wat er eigenlijk gebeurd was1 had de vulkaan van ,krakatau zelf luchtgolven afgezonden als boden1 die het einde der uitbarsting en het begin van het vernielingswerk op de vleugelen der atmosfeer aan het verst afgelegen plekje der aarde verkondigden4 ,,hoofdstuk ,,vii4 ,de waterbeweging4 ,verschillende indruk van luchttrillingen en watergolven4--,de reus onder de golven ontstond #bg ,augustus te #aj uur4--,hoe is zij ontstaan8--,de kleinere golven4--,het gebied des doods4--,de hoogte van den buitengewonen vloed langs ,straat ,soenda4--,de hoogste stand #cf meter4--,de buitengewone lage ebbe4--,de beweging der zee is eene op- en neergaande4--,gevolgen van de overstrooming4--,het naar zee terugkeerende water4--,de drijvende lijken4--,feestmaal der krokodillen1 haaien en andere zeevisschen4--,vondst in de maag van een kakap4--,kluwens van boomstammen1 lijken en huizen liggen in modderpoelen4--,de plantengroei tegenover den modderregen4--,het begraven der lijken en het desinfecteeren4--,aantal verwoeste dorpen en slachtoffers der zeebeving4--,in ,indi is geen burgerlijke stand voor inlanders4--,waarom de schepen in straat ,soenda niet vergaan zijn4--,golfbeweging in het algemeen is geen horizontale waterverplaatsing4--,de golf te ,tangerang en aan ,java's ,zuidkust4 ,het water liep van de ,welkomstbaai naar de ,indische zee4--,zondvloed op de eilanden ,sebesie en ,klein-,seboekoe4--,geen sterveling aldaar gered4 ,de uiterste grenzen van de golfbeweging4--,storingen in ,australi en het ,engelsche kanaal via ,kaap ,hoorn4--,de storingen te ,colon etc4 hebben eene andere oorzaak4--,het verband tusschen zeediepte en snelheid van voortplanting4--,de storing te ,moltkehafen in ,zuid-,georgi4--,dieptebepaling van den ,indischen ,oceaan als gevolg van de uitbarsting van ,krakatau4 ,uit een zuiver wetenschappelijk oogpunt zijn de luchttrillingen1 die zich over de geheele aarde hebben uitgestrekt1 zeker het meest belangrijke verschijnsel van de geheele uitbarsting4 ,maar1 daar geen mensch ze kon hooren en daar ze geen vlieg kwaad hebben gedaan1 zijn ze onopgemerkt voorbij gegaan4 ,hoe geheel anders is het met de bewegingen1 die de vulkaan veroorzaakte in de wateren van den ,oceaan6 ,in een vroeger hoofdstuk beschreef ik het vergaan van ,telok ,betong zooals het van de ,loudon werd aanschouwd4--,de golven1 die wij toen zagen1 en die ,telok ,betong en een groot deel van ,anjer op den morgen van den #bgsten ,augustus te half zeven verwoest hebben1 waren bij lange na niet de hoogste golven1 die in die dagen door straat ,soenda rolden4 ,de reus onder de golven toch ontstond eerst later1 toen de duisternis reeds was ingevallen4 ,niemand aanschouwde haar4 ,niemand kan met zekerheid zeggen hoe zij ontstaan is4 ,want geen sterveling heeft kunnen zien wat er op ,krakatau gebeurde1 den #bgsten ,augustus te #aj uur1 toen die groote golf ontstaan is4 ,bij de hydrographische opname van ,straat ,soenda heeft men nergens eene verontdieping van de zee waargenomen1 behalve op de plaats1 waar de beide nieuwe eilanden ,steers en ,calmeijer ontstaan zijn4 ,volgens ,verbeek zijn die nieuwe eilanden geheel uit eruptie-materiaal opgebouwd4 ,ware het mogelijk1 dat alleen de bovenlaag van deze eilanden uit uitwerpselen bestond1 die rusten op een terrein1 dat plotseling opgeheven is uit zee1 dan zou zulk eene plotselinge opheffing van den bodem de oorzaak kunnen zijn van de groote golf1 die het meeste kwaad gesticht heeft4 ,zulk eene golf kan ook ontstaan door eene onderzeesche uitbarsting4 ,maar als men let op de instorting van het grootste gedeelte van het eiland1 die reeds op den namiddag van #bg ,augustus van af de ,loudon is geconstateerd1 en die dus te gelijk met de uitbarsting of vlak daarna geschied moet zijn1 dan kan het ook zijn1 dat aan het in zee ploffen van den berg ,rakata de grootste golf te wijten is4 ,de kleinere golven1 bijv4 die van half zeven 's morgens1 die ,telok ,betong verwoestte1 kunnen dan ontstaan zijn door het in zee vallen van groote hoeveelheden vaste stoffen1 die de vulkaan uitbraakte en die eene waterbeweging te voorschijn riepen1 zooals ieder die op kleine schaal zien kan1 als hij een steen in het water werpt of als hij1 zooals men zegt1 kringetjes spuwt4 ,men heeft die golf vloedgolf genoemd4 ,ik zou haar liever zeebeving noemen4 ,trouwens de naam doet heel weinig ter zake4 ,hoe dan die golf nu ook ontstaan is1 zeker is het1 dat het middelpunt der golfbeweging1 het uitgangspunt der zeebeving1 samenvalt met het middelpunt der vulkanische eruptie en dat de reusachtige golf1 van ,krakatau uit1 zich voortgeplant heeft door de zee en vervolgens in intensiteit of in hoogte verminderd is1 naarmate zij verder van ,straat ,soenda af was4 ,en daar zij zich voortplant met eene zekere snelheid1 zal het verschijnsel van den buitengewoon hoogen vloed en de lage ebbe van #bg ,augustus hoe langer hoe later worden waargenomen naarmate men een punt beschouwt1 dat verder van het middelpunt ligt4 ,de vorm van de kust zal verder een belangrijken invloed hebben op de hoogte van dien vloed en waar de golf geen weerstand vindt in den ,oceaan zal zij zich vrij wat sneller voortplanten dan in eene nauwe straat4 ,het gebied des doods1 strekt zich in hoofdzaak uit tot de alluviaalstreek der kusten van ,sumatra en ,java1 die op ,straat ,soenda uitzien4 ,die kustlanden zijn ten gevolge van die zeebeving1 bezocht geworden door een vloed1 die langs den ,sumatra-wal #bb tot #bd meter steeg boven den gewonen zeestand4 ,langs het arme ,bantam verhief zich de vloed #cj tot #cf meter4 ,het water overstroomde de kust tot het stuitte tegen het gebergte4 ,de alluviaalstreek vr het gebergte heeft eene breedte van een tot tien kilometer4 ,dr kunnen wij de ergste gevolgen van de uitbarsting verwachten4 ,beschouwt men eene golfbeweging als eene slingering van het water in een vertikaal vlak1 dan zal1 als de top van de vloedgolf #ce meter boven den gewonen zeestand ligt1 het dal van de golf #ce meter lager liggen dan die zeestand4 ,met andere woorden3 op een vloed van #ce meter volgt onmiddellijk een ebbestand der zee van #ce meter beneden het gewone zeepeil4 ,de waarnemingen van den hoogsten vloed langs de kust waren gemakkelijk genoeg1 daar het water voldoende sporen van zijne afwezigheid heeft achtergelaten4 ,de laagste zeestand daarentegen kon natuurlijk in het gebied des doods niet waargenomen worden1 daar hij gevolgd is op den zondvloed4 ,op verschillende plaatsen echter heeft men bij de kleinere golven van #bf ,augustus en bij de golf van #bg ,augustus des morgens te half zeven1 werkelijk een zeer lagen zeestand waargenomen ook in ,straat ,soenda4 ,men zag toen in zee klippen boven het water uitsteken1 die nooit te voren bloot geweest waren1 die tot nog toe bij de laagste bekende ebbe altijd blinde klippen bleven4 ,buiten ,straat ,soenda zijn die lage ebben nog beter waargenomen4 ,te ,batavia kon men met de hand visschen vangen in de leeggeloopen rivier1 terwijl alle vaartuigen op het droge lagen1 en te ,benkoelen werden schildpadden1 visschen en twee zeekalven door de inlanders buit gemaakt1 toen die lage ebbe intrad4 ,maar het zekerste bewijs voor mijne stelling3 dat op den hoogen vloed eene nagenoeg even lage ebbe is gevolgd1 geeft ons de zelfregistreerende peilschaal te ,tandjong ,priok1 die de zeestanden gedurende die dagen automatisch heeft opgeteekend4 ,is dus de beweging der zee eene slingerende 7oscilleerende7 geweest1 dan volgde bijv4 te ,anjer op den ontzettenden vloed1 die #ce meter hoog opliep1 onmiddellijk een zeestand1 #ce meter lager dan gewoonlijk4 ,er was dus op een zeker oogenblik een niveauverschil van bijna #gj meter tusschen het water dat ,anjer overstroomd had en de lage zee op de reede6 ,gelijk een ontzettende waterval stroomde1 of liever stortte dit water onder de werking der zwaartekracht naar zee terug1 met eene ongekende snelheid1 en bij gevolg met eene levende kracht1 die zoo aanzienlijk was1 dat men geen spoor van fundeeringen van huizen meer aantreft1 en dat geheele stukken van de kust naar zee zijn medegesleept4 ,het spreekt van zelf1 dat een dergelijke waterstroom ook alle boomen en menschen naar zee sleepte4 ,de schepen1 die in de volgende dagen door ,straat ,soenda voeren1 zagen tal van lijken op zee drijven4 ,zoo rapporteerde de gezagvoerder van de mailboot ,batavia1 dat hij den #c;den ,september voorbij ,vlakke ,hoek varende1 op eenige uren van de kust1 tal van menschelijke lichamen zag drijven1 die hij voor ,chineezen aanzag1 daar ze kale hoofden en staarten hadden4 ,gedurende de dagen volgende op de uitbarsting vierden de krokodillen of kaailui zooals ze in ,indi genoemd worden1 die men in grooten getale aan de monden der ,bantamsche rivieren aantreft1 feest4 ,zij gingen te gast op de duizenden lijken1 die de zee had medegesleept4 ,niet alleen de haaien1 maar ook de andere zeevisschen hadden gedurende dien tijd een koningsmaaltijd4 ,te ,serang kocht eene huisvrouw een kakap1 een der smakelijkste ,indische zeevisschen4 ,toen het dier geopend werd vond men in de maag twee menschenvingers1 die nog van nagels voorzien waren4 ,de visch1 die ter markt kwam te ,serang1 was dan ook moddervet en werd gretig gekocht door de ,chineezen ten einde ze te drogen4 ,op de plaatsen1 waar het gebergte bijvoorbeeld meer dan twee uren gaans van de kust verwijderd was1 werd over die breedte alles overstroomd en vernield4 ,maar het naar zee terugkeerende water had minder verhang en dus minder snelheid4 ,het voerde dus niet alles mede1 maar liet1 behalve kolossale koraalblokken1 die uit zee medegebracht waren1 bovendien1 evenals op een slagveld1 de dooden liggen4 ,langs de ,bantamsche kust lagen aldus op vele plaatsen lijken van paarden1 buffels1 stijlen en daken van huizen1 door elkaar gewoeld tot onontwarbare kluwens met honderden ontwortelde boomen en menschenlijken4 ,dit alles kleefde vast in stinkende poelen1 groote plassen1 die de lage gedeelten van de terreinen in moerassen veranderden1 met vuil1 stilstaand water1 gevuld4 ,maar het afschuwelijkste van alles was de vaalbruine1 samenhangende modder1 die1 uit den slijkregen afkomstig1 alles bedekte1 voor zoover het ten minste niet onder eene vuilwitte aschlaag bedolven was1 gelijkende op de sneeuw1 die in eene ,hollandsche stad de straten bedekt1 als het eenigen tijd gedooid heeft4 ,die asch en modder zijn natuurlijk niet alleen gevallen op het gebied1 dat door de zee is overstroomd4 ,ook het binnenland tot op de hoogste bergen is met asch of modder bedekt4 ,de vernietiging van den plantengroei is echter niet in evenredigheid met de dikte van de aschlaag4 ,waar slechts asch gevallen is1 zijn de boomen niet allen omgevallen1 en de rijstplantjes leven soms nog onder de poreuze laag4 ,maar waar de modder- of slijkregen1 die zooveel zwaarder is1 gewoed heeft1 zijn de boomen geknakt en omgevallen4 ,daar is de oogst verloren1 want de rijstplanten op de sawah's zijn dood en de koffieboomen op de hellingen der bergen hebben bloemen1 bladeren en vruchten verloren4 ,de overvloedige regen1 die in de dagen viel volgende op de uitbarsting1 is gedrongen door de aschlaag1 en al de planten1 die niet verplet zijn door het gewicht van de modder1 herleven4 ,weldra herwon de groene kleur de oude rechten1 die zij in de tropen heeft4 ,in ,bantam werden de lijken zooveel mogelijk begraven en men desinfecteerde met karbolzuur de stinkende1 rottende poelen1 terwijl overblijfselen van huizen en boomen met petroleum werden begoten en daarna in brand gestoken4 ,dit alles was zeer urgent1 want men kon zich anders voorbereid houden op de eene of andere epidemie1 ten gevolge van de rotting van zooveel organische zelfstandigheden van menschen1 dieren en planten afkomstig4 ,de energie1 die in die dagen door de ambtenaren van het binnenlandsch bestuur is ontwikkeld1 verdient onze bewondering4 ,het was vooral noodig1 dat er snel gehandeld werd4 ,de resident van ,bantam rapporteerde den #g;den ,september1 dus slechts #aa dagen na de ramp1 dat er in de afdeeling ,tjaringin reeds #dejj lijken begraven waren1 en in de afdeeling ,anjer #aeag4 ,door deze getallen kan men zich een denkbeeld maken van de alles behalve benijdenswaardige taak1 die op de ambtenaren van het binnenlandsch bestuur rustte4 ,zij hadden echter de voldoening1 dat er geen epidemie uitbrak1 en dat er spoedig geen onbegraven lijken werden gevonden op de ,bantamsche kust4 ,slechts weinig menschen sneuvelden ten gevolge van heete asch of werden bedolven onder puimsteen4 ,de zeebeving is de groote vernieler geweest4 ,niet minder dan honderd vijf en zestig bloeiende dorpen of kampongs werden geheel vernietigd1 terwijl bovendien honderd twee en dertig kampongs voor een deel verwoest werden4 ,zeven en dertig ,europeanen vonden den dood door de zeebeving1 terwijl er volgens de opgaven der hoofden niet minder dan #cfchj inlanders1 ,chineezen en vreemde ,oosterlingen omkwamen4 ,daar er noch op ,java noch op ,sumatra een burgerlijke stand bestaat voor de laatste categorien van personen1 is op de absolute juistheid van dit cijfer geen staat te maken4 ,het is zeker wel wat te laag4 ,we zijn wellicht niet ver van de waarheid1 als wij het aantal der slachtoffers door de ramp van ,krakatau stellen op #dj1jjj4 ,er waren tijdens de uitbarsting1 behalve de ,loudon1 nog negen schepen in ,straat ,soenda4 ,geen dezer schepen heeft eenige schade geleden door de golven1 die zooveel onheil aanrichtten op de kust4 ,dit wekt wellicht bevreemding op4 ,maar het is zeer natuurlijk1 als men er aan denkt1 dat bij elke golfbeweging in de volle zee de waterdeeltjes slechts vertikaal heen en weer gaan1 terwijl er geen beweging van water in horizontalen zin plaats vindt4 ,die vertikale waterbeweging plant zich voort door de geheele watermassa1 evenals de loopende geluidsgolven zich door de lucht voortplanten1 zonder dat de lucht zelf zich verplaatst4 ,de golven gaan dus voort over het watervlak1 maar het water blijft1 waar het is4 ,een schip1 dat in zulk eene golfbeweging is1 gaat alleen op en neer1 zonder daarom met groote vaart in horizontalen zin meegenomen te worden4 ,men ziet evenzoo1 op een heuvel staande1 soms den wind spelen door een veld korenaren4 ,duidelijk ziet men1 dat er zich golven voortbewegen door het korenveld1 maar de korenaren zelf gaan niet van hunne plaats4 ,daarom liepen de schepen in ,straat ,soenda weinig gevaar1 al waren de golven ook nog zoo hoog1 als het water maar diep genoeg was4 ,zij rezen op den top van de golven2 de golven gingen door1 maar lieten het schip achter1 dat weldra in het golfdal was4 ,als nu maar dat golfdal niet zoo diep was1 dat het schip stootte1 dan was er alle kans1 dat het de golven doorstond4 ,de beweging wordt echter geheel anders1 wanneer de golven op zeer ondiep water of tegen de kust komen4 ,dan krijgen de waterdeeltjes eene aanzienlijke snelheid ook in horizontalen zin1 dan overstroomen door de werking der zwaartekracht de lage stranden1 dan gaat ook het vaartuig met de golf mede1 zooals te ,telok ,betong gebeurd is met de ,barouw1 die eenige kilometers van zee1 binnen in het land is teruggevonden4 ,ook buiten ,straat ,soenda heeft de golfbeweging1 die van ,krakatau uitging1 belangrijke schade aangericht4 ,in het gedeelte van de ,javazee1 dat aan ,straat ,soenda grenst1 steeg de vloed #b meter4 ,hier werd in ,bantam de haven ,karang ,antoe en vele strandkampongs in het district ,tanara overstroomd4 ,in de residentie ,batavia werd de kust van ,tangerang ongeveer #c meter onder water gezet4 ,de kustzoom1 die overstroomd werd1 was wel is waar smal1 zij bedroeg slechts #a-a_/b kilometer2 maar er verdronken toch nog ongeveer #ahjj inlanders en meer dan #ejj ,chineezen1 terwijl het dorp ,kramat verwoest werd4--,wat er in de omstreken van ,batavia gebeurde1 weten wij reeds4--,de ,duizend eilanden stonden twee meter onder water4 ,aan de kust van ,krawang werden een paar kampongs overstroomd2 hier is echter de grens van de verwoesting door de golven aangericht4 ,want in het gedeelte der ,javazee1 dat ,oostelijk ligt van den ,hoek van ,krawang1 zijn wel verheffingen en dalingen van den zeespiegel waargenomen1 maar deze waren te gering om schade aan te richten4 ,op de peilschalen te ,soerabaja en in de ,straat van ,madoera zijn de storingen nog duidelijk afgelezen1 maar zij zijn zeer gering4 ,langs de ,zuidkust van ,java heeft de golf niet veel schade gedaan4 ,te ,tjilatjap steeg de vloed #b meter4 ,zestien inlandsche vaartuigen werden van hunne ankers geslagen4 ,de ,zuidkust van ,java is over 't algemeen steil1 er is geen strand en het gebergte rijst er als 't ware uit zee op4 ,de golf kon hier dus weinig schade aanrichten4 ,aan den ingang van ,straat ,soenda op ,java's ,eerste punt staat de vuurtoren1 die tengevolge der bekende aardbeving op #a ,september #ahhj middendoor knapte4 ,tijdens de uitbarsting zijn geene aardbevingen waargenomen1 en daar de vuurtoren op een hooge rots is gebouwd1 is hij niet door de wateren bereikt4 ,de dorpen in den omtrek zijn wel is waar verwoest1 maar de bewoners waren grootendeels op de rots gevlucht1 waar de vuurtoren staat1 zoodat er slechts een twaalftal omkwamen4 ,tusschen ,java's ,tweede en ,derde punt ligt de ,welkomstbaai4 ,het water is hier z hoog gestegen1 dat het zijn weg genomen heeft dwars over de kust naar den ,indischen ,oceaan4 ,gedurende dien tijd was dus ,java's ,eerste punt met den berg ,pajoeng een eiland4 ,het ,prinseneiland1 dat aan den ingang van ,straat ,soenda ligt1 werd voor een gedeelte overstroomd4 ,het water steeg hier #ae meter en sleepte #ef personen in zee4 ,de verwoesting1 die hier plaats greep1 is vrij wat minder dan die op de eilanden dicht bij ,krakatau gelegen4 ,zoo steeg de zee #cj meter bij het eiland ,sebesie1 gelegen tusschen ,krakatau en den ,sumatra wal4 ,men zal nooit te weten komen wat het lot der inwoners van ,sebesie geweest is4 ,want van de drie duizend zielen1 die de bevolking telde1 is geen mensch gered4 ,evenmin als van de honderd vijftig inwoners van het eilandje ,klein-,soeboekoe4 ,vermoedelijk heeft de vloed hen allen weggespoeld4 ,langs de ,westkust van ,sumatra heeft men de vloedgolven nog tot ,ajer ,bangies waargenomen2 zoo ook op het eiland ,biliton4 ,op de eilanden ,ceylon en ,mauritius zijn belangrijke storingen in den zeestand waargenomen1 die aan de golven van ,krakatau worden toegeschreven4 ,de uiterste grens van voortplanting der golven naar het ,zuiden en ,oosten is de ,westkust van ,australi1 maar naar het ,westen overschreden zij ,kaap ,hoorn4 ,kleine afwijkingen in ebbe en vloed1 waargenomen in het ,engelsche ,kanaal1 zijn waarschijnlijk de laatste stuiptrekkingen van deze ,krakataugolven geweest4 ,de storingen1 die in die dagen in de getijen zijn waargenomen op verschillende andere plaatsen1 te ,colon1 aan de landengte van ,panama1 te ,san ,francisco in ,californi en op ,nieuw ,zeeland1 werden door velen ook aan de ,krakataugolven toegeschreven4 ,een nauwkeurig onderzoek heeft echter aangetoond1 dat zij onmogelijk hiermede in verband kunnen staan4 ,de snelheid van voortplanting eener golfbeweging in zee is in hoofdzaak afhankelijk van de diepte der zee4 ,hoe ondieper de zee1 des te minder snel is de voortplanting der golven4 ,er bestaat zulk een eenvoudig verband tusschen zeediepte en snelheid der golfbeweging1 dat men met eenige benadering de eene uit de andere kan afleiden4 ,kent men de achtereenvolgende tijdstippen1 waarop de storing der getijen tengevolge van de uitbarsting heeft plaats gehad en den afstand1 waarop die plaatsen van ,krakatau verwijderd zijn1 dan kan men daaruit de gemiddelde diepte der zee berekenen4 ,op vele plaatsen was die zeediepte bekend en men had dan een goed middel tot contrle van de gebruikte formules4 ,maar daar1 waar de zeediepte niet bekend is1 kon men met die formules de zeediepte berekenen4 ,toevallig was er juist op den dag der uitbarsting door eene ,duitsche ,zuidpool-expeditie eene zelfregistreerende peilschaal opgesteld op het eiland ,zuid-,georgi te ,moltkehafen4 ,de storingen tengevolge van ,krakatau zijn hier met groote juistheid opgeteekend1 terwijl de tijden ook nauwkeurig zijn aangegeven4 ,de heer ,verbeek berekende uit deze waarnemingen1 dat de zee tusschen ,krakatau en ,zuid-,georgi gemiddeld niet minder dan #fcdj meter diep moet zijn4 ,in verband met eenige weinige dieptebepalingen in die streken1 door de ,gazelle in #ahge verricht1 trekt hij het besluit dat er ten ,zuid-,zuid-,oosten van ,java een lang gestrekt diep bekken ligt tusschen ,australi aan de eene zijde en de eilanden ,amsterdam1 ,st4 ,paul en ,kerguelen aan de andere4 ,het is zeker niet het minst merkwaardige gevolg van de uitbarsting1 dat zij ons uitsluitsel heeft gegeven over de diepte van den ,indischen ,oceaan6 ,,hoofdstuk ,,viii4 ,het gebied der uitgeworpen stoffen4 ,wat is erger3 modder-1 asch- of puimsteenregen8--,gloeiende aschregen te ,katimbang4--,puimsteenbergen op ,krakatau4--,hoe zijn ,steers- en ,calmeijer-eiland ontstaan8--,het vulkanische rif1 dat rookwolken uitstootte1 van de ,loudon gezien4--,de hoeveelheid der uitgeworpen stoffen4--,vergelijking met vroegere erupties4--,skaptar ,jkull 7#aghc7 en ,tambora 7#ahae74--;,in welk opzicht ,krakatau de meerdere is4--,de doorgesneden piek ,rakata4--,de oppervlakte van den aschregen1 vergeleken met ,nederland etc4--,nog eens ,krakatau te 's ,gravenhage4--,een vloed van #cd ,m4 ,a4,p4 aan de ,noordzee4--#ah kubieke kilometer stof over ,zuid-,holland uitgestort4--,dezelfde hoeveelheid over ,nederland uitgespreid4--,het verdwenen stuk van ,krakatau vergeleken met den ,haag en met de ,maliebaan4 ,modder1 asch en puimsteen1--ziedaar het driemanschap van vaste stoffen1 dat de vulkaan van ,krakatau uitbraakte4 ,uit persoonlijke ondervinding kan ik verklaren1 dat een hagelbui van puimsteen of een hevige aschregen betrekkelijk aangenaam is in vergelijking van het afgrijselijke van de modderdouches1 die de uitbarsting van ,krakatau vergezelden4 ,dit is echter alleen waar voor zoo ver de asch niet gloeiend is en de puimsteenstukken niet grooter zijn dan eieren4 ,wij zagen immers1 dat de rampzalige bewoners van ,katimbang de kille modderregen eene verademing vonden1 nadat zij gebombardeerd waren geworden met puimsteenblokken zoo groot als een vuist1 en nadat zij vol brandwonden waren door de heete asch4 ,wel mogen wij dankbaar zijn1 dat aan de ,loudon die bezoeking is bespaard gebleven6 ,het materiaal1 dat de berg uitgeworpen heeft1 ligt natuurlijk voor het grootste gedeelte dicht bij den vulkaan4 ,zoo vond ,verbeek op het overgebleven stompje van ,krakatau eruptie-producten1 die hij grof puimsteenmateriaal noemt4 ,dit materiaal was werkelijk zeer grof1 want de stukken bereikten eene grootte van een kubieke meter1 en van de hoeveelheid kan men zich een denkbeeld maken1 als men weet1 dat de dikte der uitgeworpen stoffen op ,krakatau zelf #cj tot #fj meter bedroeg4 ,in de nabijheid van ,krakatau is de zee tusschen ,krakatau en ,sebesie1 die voor de uitbarsting #cf meter diep was1 geheel opgevuld door eene groote bank van zand1 asch en puimsteenbrokken1 waarvan ,steers en ,calmeijer-eiland de boven zee uitstekende punten zijn4 ,hoe die eilanden ontstaan zijn is niet met zekerheid te zeggen4 ,men zou zich kunnen voorstellen1 dat een gedeelte van den vulkaan in de lucht geschoten is1 en hier neergevallen4 ,professor ,judd1 de geoloog van de ,engelsche ,krakatau-commissie1 noemt dit zeer onwaarschijnlijk4 ,hij gelooft1 dat er zich in de ,noordelijke flank van het eiland ,krakatau twee of meer zoogenaamde parasitische vulkaankegels gevormd hebben1 en dat die in afmetingen zijn toegenomen1 tot zij boven de zee uitstaken4 ,hij beroept zich daarbij op hetgeen wij van de ,loudon gezien hebben1 toen wij na de uitbarsting langs ,krakatau voeren4 ,wij meenden immers te zien1 dat zich tusschen ,krakatau en ,sebesie een rif gevormd had1 en dat verschillende kraters op dat rif kolommen van rook opwaarts zonden4 ,dit was juist de plek1 die men later ,steers- en ,calmeijer eiland noemde4 ,de vulkanische werking1 die op de ,loudon werd waargenomen op dien plek buiten ,krakatau gelegen1 is sterk in twijfel getrokken2 de heer ,emile ,metzger te ,stuttgart noemde de beschrijving1 die ik van de vulkanische werking gaf1#a uit den aard der zaak onjuist4 ,neemt men de verklaring van ,prof4 ,judd van het ontstaan der eilanden aan1 dan is er zeker niets vreemds in1 dat op die plek rookkolommen opstegen4 ,als men echter vasthoudt aan het denkbeeld1 dat de beide eilanden ,steers-en ,calmeijer door den vulkaan ,rakata zelf zijn uitgespuwd1 dan is de door ons waargenomen vulkanische werking1 na het ontstaan van die eilanden1 op eenvoudige wijze te verklaren4 ,de vulkaan heeft dan eenige kilometers vaste stof op dezelfde plaats in zeer korten tijd uitgebraakt1 binnen de groote stukken1 die zij uitwierp1 was zeker stoom besloten4 ,in elk geval kunnen zeer goed1 nadat die eilanden in zee gedeponeerd zijn geworden1 uit die materialen zoogenaamde secundaire eruptiekegels ontstaan zijn1 die rookkolommen uitzonden1 zooals men dat zoo menigmaal op lavastroomen ziet4 ,het zij mij vergund ten slotte op te merken1 dat het niet aangaat onze waarneming als onjuist te verwerpen1 omdat zij niet strookt met de theorie4 ,ik ben gelukkig niet de eenige1 die op de ,loudon rookkolommen heb zien opstijgen op ,steers- en ,calmeijer-eiland4 ,kapitein ,lindeman vermeldt hetzelfde feit in zijn rapport aan de ,stoomvaartmaatschappij4 ,in de veronderstelling1 dat er nergens opheffingen van den zeebodem ontstaan zijn1 is de vermindering van diepte en het ontstaan der eilanden ,steers en ,calmeijer alleen te wijten aan eruptie-producten4 ,uit de hydrographische opname van ,straat ,soenda na de uitbarsting1 uit de opgemeten verspreiding der puimsteen en aschlagen op de eilanden1 is dan te berekenen hoeveel materiaal er uitgeworpen is in de onmiddellijke nabijheid van den vulkaan1 waar het grove puimsteenmateriaal neergevallen is4 ,ongelukkig mist men eene juiste kennis van den vorm en de plaats der eilanden vr de uitbarsting en ook was de kennis der diepte van ,straat ,soenda vr de uitbarsting vrij onvolledig4 ,dit maakt1 dat de berekening der uitgeworpen stoffen slechts bij benadering juist is4 ,volgens de berekening van den heer ,verbeek ligt eene hoeveelheid van #ab kubieke kilometer vaste stoffen binnen een cirkel1 die met een straal van #ae kilometer om ,krakatau is getrokken4 ,daar buiten zou volgens dezelfde berekening nog #h kubieke kilometer liggen1 zoodat de totale hoeveelheid uitgeworpen stoffen #ah kubieke kilometer zou bedragen1 dat is achttien duizend millioen kubieke meter4 ,het is mogelijk1 dat de hoeveelheid uitgeworpen stoffen veel grooter is dan deze berekening aangeeft4 ,de bekende wetenschappelijke nauwgezetheid van den heer ,verbeek is ons daarentegen borg dat zij zeker niet kleiner is4 ,we hebben dus alle recht om te zeggen3 de uitbarsting van ,krakatau heeft minstens #ah kubieke kilometer vaste stof verplaatst1 of wel een gewicht van #cf billioen kilogrammen4 ,op het eerste oogenblik komt ons die hoeveelheid z groot voor1 dat wij zouden gelooven1 dat ook met het oog op de quantiteit1 die uitgebraakt is1 de uitbarsting van ,krakatau1 haar gelijke niet heeft onder de bekende erupties4 ,toch zijn er in de laatste honderd jaren minstens twee uitbarstingen geweest1 waarbij die hoeveelheid ver is overtroffen4 ,de uitbarsting van ,skaptar ,jkull op ,i,jsland in #agac1 verplaatste eene hoeveelheid van niet minder dan #fjj kubieke kilometer vaste stoffen1 dat wil zeggen eene massa even groot als zesmaal de ,mont-,blanc4 ,in de #ai;de eeuw kunnen wij wijzen op de groote uitbarsting van den ,tambora op het eiland ,soembawa in #ahae4 ,volgens eene berekening van ,junghuhn werd toen #cjj kubieke kilometer uitgeworpen2 dit is wel is waar slechts de helft van de geschatte hoeveelheid1 die de ,i,jslandsche vulkaan uitbraakte1 maar het is toch nog de inhoud van drie bergreuzen van het kaliber van den ,mont-,blanc4 ,de heer ,verbeek1 die de berekening nog eens verrichtte1 vond echter #aej kubieke kilometer4 ,dit kan zeker nog wel te hoog zijn1 maar er blijkt toch uit1 dat ook bij die uitbarsting de hoeveelheid uitgeworpen stof veel grooter was dan bij ,krakatau4 ,in onze kolonin is de uitbarsting van den ,tambora zeker de meest grootsche die wij kennen4 ,de duisternis duurde toen op ,madoera1 #eaj kilometer van den vulkaan1 nog drie volle dagen2 zij strekte zich uit tot ,solo en ,djokja4 ,een regen van gloeiende steenen doodde de bewoners van ,soembawa1 #abjjj in getal2 op het eiland ,lombok1 dat anderhalve graad of #afj kilometer van den ,tambora ligt1 kwamen #ddjjj menschen om4 ,de geheele ,indische ,archipel schudde op zijne grondvesten2 ,borneo1 ,celebes1 de ,molukken1 ,sumatra tot ,benkoelen toe1 ,java1 de kleine ,soenda-eilanden tot ,nieuw ,guinea toe1 trilden door aardbevingen4 ,te ,amboina scheurde de aarde vaneen4 ,een wervelwind hief boomen1 huizen1 menschen en vee op1 en deed ze als stroohalmen in den dampkring ronddraaien4 ,na vier jaren was de geheele streek nog een tooneel van woeste eenzaamheid1 en men zag toen nog op het eiland ,bima wrakken van schepen zitten1 die er door een vloed1 die #d meter boven den hoogsten zeestand gerezen was1 waren neergezet4 ,bij de uitbarsting van ,krakatau ontstond ook eene dichte aschwolk1 die de zon verduisterde4 ,de duisternis duurde echter1 zooals wij zagen1 minder dan n etmaal1 terwijl het gebied van de duisternis zich in hoofdzaak bepaalde tot de kusten van ,straat ,soenda4 ,daarbuiten strekte zij zich niet ver uit en duurde slechts een paar uur4 ,in n opzicht slechts heeft de uitbarsting van ,krakatau haar gelijke niet3 nimmer was de menschheid getuige van explosies zoo hevig1 als die van #bg ,augustus te #aj uur4 ,de oorzaak van het geweldige karakter1 dat de uitbarsting toen aannam1 ligt in de ligging van den vulkaan op een klein eiland1 en de gemakkelijkheid1 waarmede groote hoeveelheden zeewater hun weg vonden naar den vulkanischen haard4 ,staan wij nog een oogenblik stil bij de instorting van het eiland4 ,de schoonste plaat in ,verbeek's ,krakatau-album is ongetwijfeld het aanzicht van de vertikaal doormidden gesneden piek ,rakata4 ,is het niet voor een geoloog om te watertanden1 als de natuur plotseling eene ideale1 vertikale doorsnede van een vulkaan te aanschouwen geeft8 ,de bouw van den vulkaan blijkt uit die doorsnede even duidelijk1 als de constructie van een bouwwerk uit de doorsneden1 die bij geene bouwkundige teekening ontbreken4 ,en als men denkt1 dat waar nu de blauwe zee meer dan #cjj ,m4 diep is1 eens de andere helft van den berg en het overige ,krakatau was1 zoodat op de plaats waar nu de schepen varen1 eene verdieping van #aajj meter is ontstaan1 dan wordt men overweldigd door een gevoel van innigen eerbied en bewondering voor zulke natuurverschijnselen als de uitbarsting van ,krakatau6 ,wegens de onvoldoende verlichting mislukte de voorgenomen photographie van den steilen wand van piek ,rakata1 tijdens de opname van de verwoeste streken in ,october #ahhc4 ,later echter1 in #ahhf1 slaagde de heer ,verbeek er in eene uitstekend geslaagde photographische opname van de piek te verkrijgen4 ,op deze photographie is ook de krater duidelijk te zien4 ,terwijl in #ahhc de wand eene hoogte had van #hcb meter1 was ten gevolge van het afstorten van los materiaal de hoogte in #ahhf zestien meter verminderd4 ,de oppervlakte van het gebied van den aschregen wordt door den heer ,verbeek geschat op #hbg4jjj vierkante kilometer1 dat is #bc maal de oppervlakte van ,nederland1 of de uitgestrektheid van ,nederland1 ,belgi1 ,duitschland en ,denemarken te zamen4 ,bij het bespreken van de schemeringsverschijnselen in hoofdstuk ,x zullen wij zien1 dat het gebied1 waar asch gevallen is1 waarschijnlijk nog veel grooter is4 ,wanneer men verneemt1 dat de berg #ah ,k4,m#c4 uitgeworpen heeft1 dat de zee #cd meter rees1 en dat van ,krakatau #bc ,k4,m#b4 weggezonken is1 dan vrees ik1 dat die getallen als zoodanig1 droog en dor als ze zijn1 niet veel indruk zullen maken4 ,evenals wij gedaan hebben met het gebied van het geluid en dat van den aschregen1 kunnen wij echter ook deze cijfers overbrengen op meer bekend terrein4 ,wij verplaatsen dus weder in onze gedachten ,krakatau naar 's ,gravenhage1 en wij begeven ons naar het strand der ,noordzee4 ,plotseling rijst de vloed zes en dertig meter boven ,amsterdamsch peil1 tengevolge van de uitbarsting1 die in den ,haag plaats vindt4 ,door niets gestuit verzwelgen de wateren het grootste gedeelte van ,nederland1 ,noord- en ,zuid-,holland1 ,utrecht1 ,groningen1 ,friesland en ,zeeland worden geheel overstroomd2 op de meeste plaatsen is de zee tientallen van meters diep1 zoodat er van de inwoners dier provincin waarschijnlijk geen mensch meer in leven is4 ,een enkel hoog duin langs het ,noordzeestrand verheft nog zijn kruin boven de golven1 als het ten minste niet weggeslagen is door de vloedgolf1 wat in de hoogste mate waarschijnlijk is4 ,in de overige provincin van ,nederland is de schade alles behalve gering4 ,het vier vijfde gedeelte van ,noord-,brabant is ondergedompeld1 tegelijk met de helft van ,overijsel en een groot gedeelte van ,gelderland4 ,het is zeker korter om te zeggen dat geheel ,nederland overstroomd is1 behalve drievierde van ,drente1 half ,overijsel1 een vijfde van ,noord-,brabant1 de ,veluwe1 het deel van ,gelderland oostwaarts van ,nijmegen1 en geheel ,limburg4 ,na den vloed in ,straat ,soenda liep het water onmiddellijk weder naar zee terug4 ,in ,nederland is de ramp van meer ingrijpenden aard4 ,de zeestand daalt zeer snel4 ,de bovenlaag van het water stort zich met eene snelheid van eenige tientallen meters in de seconde1 als een waterval bruisend1 naar zee en voert alles mede1 wat hoog uitstak boven het landschap4 ,maar ,nederland blijft diep ondergedompeld onder de baren4 ,het water verlaat het polderland niet meer1 het bedekt onze vruchtbare provincin voor goed4 ,de zeedijken1 duinen en bandijken langs de rivieren1 dienen nu als waterkeering in tegengestelden zin als vroeger2 zij verhinderen het water naar zee te stroomen4 ,maar daar vergeet ik1 dat het naar zee terugkeerende water geheel ,nederland kaal geschoren heeft1 zooals de kusten van ,straat ,soenda4 ,er zijn dus geen dijken of duinen meer1 en het water kan wel degelijk dalen tot op het niveau der zee4 ,het polderland blijft echter toch onder water4 ,nederland is weer zee geworden en het is niet waarschijnlijk1 dat de ,limburgers en ,drentenaars1 die met de helft der ,overijselaars en ,gelderschen de overgebleven bevolking in ,nederland uitmaken1 kapitaal en moed genoeg hebben om het ooit weer uit het water op te pikken4 ,men herinnere zich slechts1 dat eene soortgelijke onderneming op veel kleiner schaal1 de droogmaking der ,zuiderzee1 de hartewensch van alle ingenieurs1 niet tot stand kon komen1 toen ,nederland nog in zijn geheel bestond4 ,toen gold het slechts de drooglegging van ne kleine provincie1 terwijl na de uitbarsting van den ,haag-,krakatau bijna geheel ,nederland in hetzelfde geval verkeert1 en er niet veel ,nederlanders over zijn4 ,gelukkig behoeft eene eruptie niet altijd gepaard te gaan met een vloed van #cd meter4 ,het is dus mogelijk1 dat ,nederland voor overstrooming is bewaard gebleven4 ,de vulkaan in den ,haag heeft echter evenals ,krakatau1 #ah kubieke kilometer vaste stof uitgeworpen4 ,wanneer die hoeveelheid alleen gevallen is in de provincie ,zuid-,holland1 die eene oppervlakte bezit van #cjjj vierkante kilometer1 dan is geheel ,zuid-,holland bedolven onder eene laag1 die #f meter dik is1 dat is juist de dikte van de laag uitwerpselen1 die ,pompeji in '#gi voor ,christus bedolven heeft4 ,is echter die hoeveelheid over geheel ,nederland verspreid1 dat #cb1fjj vierkante kilometer groot is1 dan is ons geheele vaderland bedekt met eene vulkanische laag van ,o1#ee meter4 ,van het eiland ,krakatau verdween eene oppervlakte van #bc vierkante kilometer in de golven van ,straat ,soenda4 ,de oppervlakte van den ,haag is #dfj hectare2 dus is #bc vierkante kilometer eene oppervlakte van ongeveer vijfmaal de oppervlakte der stad4 ,de ingenieur van den waterstaat ,h4,g4 ,beijerman1 aan wien ik deze cijfers verschuldigd ben1 gaf mij nog een punt van vergelijking aan de hand1 dat ik niet kan nalaten mede te deelen4 ,het ,haagsche ,malieveld--zoo populair in ,nederland door het lied we zijn gegaan enz4--is lang #eej meter en breed #bjj meter1 dat is #i hectare oppervlakte4 ,het in zee weggezonken stuk land1 #bc vierkante kilometer oppervlakte1 heeft dus eene uitgestrektheid van niet minder dan #bee maal de oppervlakte van de ,maliebaan4 ,de rampen1 die de uitbarsting van ,krakatau in werkelijkheid heeft aangericht1 zijn veel minder erg dan men uit deze vergelijking met ,nederland zou afleiden4 ,dit ligt aan verschillende toevallige omstandigheden4 ,vooreerst is het grootste gedeelte van de uitgeworpen stoffen neergevallen in zee1 waar zij oneindig minder schade hebben aangericht dan het geval zou geweest zijn1 als zij geheel en al op het land waren uitgestort4 ,vervolgens zagen wij1 dat de hooge vloed nagenoeg geheel ,nederland zou te gronde gericht hebben4 ,ware ,sumatra of ,java in ,straat ,soenda een vlak land geweest1 dan zou de ramp groote overeenkomst hebben gehad met onze gefingeerde overstrooming in ,nederland4 ,de afmetingen van de overstrooming in ,straat ,soenda zijn gelukkig veel geringer1 omdat het gebergte tot dicht bij zee doorloopt4 ,ware dit niet het geval1 dan zou men de slachtoffers bij honderdduizenden geteld hebben1 zooals nu bij tienduizenden4 ,,hoofdstuk ,,ix4 ,gelijktijdige vulkanische gebeurtenissen op aarde4 ,de ,merapi op ,sumatra en de ,merapi op ,java4--,goenoeng ,api op ,sangi4--,zeebeving in de ,molukken4--,aardschuiving op ,klein-,banda4--,aardbeving in ,australi4--,het vulkanisme in ,alaska4--,ontstaan van twee nieuwe eilanden4--,uitbarstingen op ,bogosloff en ,augustin4--,aardbevingen in ,azi en ,afrika4--,vulkanische werking bij ,krakatau's tegenvoeters4--,de ,kaaimaneilanden4--,st4 ,domingo4--,de golfbeweging te ,colon4--,de groote aardbeving op het eiland ,ischia1 #bh ,juli #ahhc4--;,andere aardbevingen in ,europa4 ,toen de wereld zich eenmaal overtuigd had1 dat de uitbarsting van ,krakatau de meest hevige was1 die ooit geweest is1 was het verleidelijk om alle vulkanische gebeurtenissen1 die in het jaar #ahhc op de aarde plaats grepen1 aan ne oorzaak toe te schrijven4 ,wij zullen eerst nagaan1 aan de hand van den heer ,verbeek1 welke vulkanische verschijnselen er in ,indi tijdens die veel bewogen dagen van #ahhc zijn opgemerkt4 ,den #ac;den ,april #ahhc begon de ,lamongan op ,java asch uit te werpen4 ,den #bjsten ,mei begon de eerste uitbarsting van ,krakatau4 ,den #e;den ,juni begon de ,merapi op ,sumatra asch uit te werpen4 ,den #besten ,juli ontstond in den ouden krater van den ,merapi op ,java een vulkanische kegel1 die1 in den loop van #ahhc1 tot #acb meter hoogte aangroeide4 ,in den nacht van #be op #bf ,augustus had eene belangrijke uitbarsting plaats van den ,goenoeng ,api of ,vuurberg op het eiland ,sangi in de residentie ,menado gelegen1 gepaard met doffe rommelingen4 ,mag ik even in herinnering brengen1 dat de groote uitbarsting op ,krakatau den #bfsten ,augustus een aanvang nam8 ,tegelijkertijd met ,krakatau begon de ,merapi op ,sumatra den #bgsten ,augustus asch uit te werpen4 ,in den geheelen ,molukschen archipel werden den #bfsten en #bgsten ,augustus zeebevingen waargenomen2 het gebied van deze zeebeving strekte zich uit van den ,talaut-archipel als het ,noordelijkste punt tot ,timor1 als het ,zuidelijkste1 en in de richting ,west-,oost van ,saleyer tot ,banda en ,ceram2 de heer ,verbeek vermoedt1 dat hier eene onderzeesche eruptie in de ,bandazee heeft plaats gegrepen4 ,te ,amboina en op ,ceram gevoelde men den #bgsten ,augustus eene aardbeving4 ,op het eiland ,klein-,banda verdween denzelfden dag een stuk grond1 dat meer dan een bouw of #gajj ,m#b4 groot was en eenige meters boven zee uitstak1 gelegen aan den voet van den berg ,goenoeng ,api1 een naamgenoot van den berg op het eiland ,sangi4 ,verlaten wij nu ,nederlandsch ,indi1 dan is het opvallend1 dat in het ,oosten van ,australi dadelijk na de uitbarsting van ,krakatau op tal van plaatsen aardbevingen zijn waargenomen4 ,de aardbevingen begonnen den #bhsten ,augustus op ,tasmania 7van ,diemensland7 en den #bisten ,augustus te ,brisbane1 ,rockhampton en ,gladstone in ,queensland1 te ,kiana in ,nieuw-,zuid-,wales en te ,patea op ,nieuw-,zeeland4 ,op al deze plaatsen werden tevens zeebevingen of abnormale vloedgolven waargenomen1 die onmogelijk aan de ,krakataugolven zijn toe te schrijven4 ,de heer ,verbeek trekt uit deze aardbevingen het besluit1 dat de vulkanische haard beneden ,krakatau op de eene of andere wijze samenhangt met het onderaardsche ,australi4 ,de vermindering in spanning in den eersten na de ontzettende eruptie zou dan aanleiding gegeven hebben tot de ,australische aardbevingen4 ,nog zijn wij niet ten einde1 als wij de vulkanische gebeurtenissen op onze aarde willen opnoemen4 ,zeer merkwaardig is hetgeen er gebeurde in ,alaska1 nabij de ,beringstraat gelegen4 ,daar was in #agie het eiland ,bogosloff uit zee verrezen1 tusschen de ,aleutische eilanden4 ,dit eiland begon in ,juli #ahhc te werken2 in ,september ontdekte men op eens1 dat er nabij dit honderdjarige eiland een nieuw eiland was ontstaan1 dat zich in den vorm van een kegel ongeveer #bjj meter hoog verhief4 ,maar nog andere wonderen gebeurden in dat afgelegen hoekje der aarde4 ,de berg ,augustin of ,chernaboura begon in ,augustus te werken4 ,den #f;den ,october trof dien berg hetzelfde lot als de piek ,rakata4 ,hij spleet in tween van top tot basis1 en de eene helft verdween tot op het niveau der zee4 ,golven #aj meter hoog kwamen weldra te ,port-,graham aanzetten4 ,ook ontdekte men ten ,noordwesten van den berg ,augustin een nieuw eiland1 dat #bj ,m4 hoog was4 ,op het vasteland van ,azi werden in #ahhc eenige aardbevingen waargenomen4 ,aan het meer ,baikal in ,siberi werden in ,september en ,october #i aardbevingen opgeteekend2 in ,october werden in ,klein-,azi hevige aardschokken gevoeld1 waardoor veel huizen instortten en #abjj personen omkwamen4 ,in ,afrika hadden in ,augustus op de geheele ,goudkust aardbevingen plaats4 ,men is er niet in geslaagd om deze vulkanische gebeurtenissen en aardbevingen ook maar in de verste verte in verband te brengen met ,krakatau4 ,wat moet men er echter van denken1 als men verneemt1 dat tegelijkertijd met de uitbarsting van ,krakatau aan de overzijde der aarde1 in de buurt van de tegenvoeters van ,krakatau1 belangrijke vulkanische storingen plaats grepen8 ,die tegenvoeters van ,krakatau bevinden zich in ,middel-,amerika en wel in ,columbia4 ,middel-,amerika is zeer vulkanisch en uitbarstingen zijn daar zeer gewoon4 ,het is dus1 volgens mijne meening1 meer dan waarschijnlijk1 dat er niets geen verband bestaat tusschen beide gebeurtenissen1 hoewel ik moet toegeven1 dat het samentreffen van twee analoge gebeurtenissen op aarde1 op punten die elkaars antipoden zijn1 tot nadenken stemt6 ,de vulkanische berichten over ,krakatau's tegenvoeters zijn eenigszins verward4 ,zeker is het1 dat de vulkaan ,ometepec1 gelegen op een eilandje in het meer van ,nicaragua1 den #ai;den ,juni is begonnen te werken2 er ontstond een nieuwe krater1 en er vloeide lava uit1 die in ,augustus nog warm was4 ,verder heeft de ,cotopaxi1 een vulkaan in ,ecuador1 in het laatst van ,augustus eene korte doch hevige uitbarsting gehad1 vergezeld door eene aardbeving4 ,in ,columbia1 de eigenlijke tegenvoeter van ,krakatau1 zijn den #bgsten ,augustus onderaardsche geluiden waargenomen als zware geweerschoten4 ,hevige aardbevingen en geluiden werden bijna onafgebroken gehoord te ,bolivar1 ,antioguia1 ,cauca en ,panama1 van #bg ,augustus tot #a ,september4 ,langs de geheele kust van ,venezuela1 ,columbia1 ,panama en ,costa-,rica werden aardbevingen gevoeld4 ,in ,noord-,columbia zouden zich zelfs verscheidene kleine vulkaantjes hebben gevormd1 die asch1 slik en gas uitwierpen4 ,zooals men ziet1 is de lijst der vulkanische gebeurtenissen in ,amerika vrij lang4 ,maar zij is nog niet compleet4 ,den #i;den ,maart #ahhe werd in de ,acadmie des ,sciences te ,parijs door den heer ,torel eene mededeeling gedaan afkomstig van den heer ,edmond ,roulet uit ,honduras4 ,deze mededeeling was van den volgenden inhoud3 ,ten ,zuiden van ,cuba op #hj ,w4,l4 van ,greenwich en #bj ,n4,b41 zijn drie kleine eilanden1 die den naam dragen van de ,kaaimaneilanden 7,groot- en ,klein ,kaaiman en ,kaaiman-,brac7 en die bewoond worden door schildpadvisschers4 ,volgens kapitein ,robert ,woodville1 werden de bewoners van het eilandje ,kaaiman-,brac den #bfsten ,augustus verrast door geluiden evenals het rollen van den donder2 de hemel was echter helder en hun eerste denkbeeld was1 dat een ,spaansche kruiser een zeegevecht leverde tegen een ,cubaanschen flibustier4 ,toen zij niets zagen in het ,zuiden1 spoedden zij zich naar het ,noorden van het eiland1 maar1 waar zij ook den horizon ondervraagden1 nergens zagen zij rook of een schip4 ,de kanonnade ging echter voort en zoo werden zij overtuigd1 dat het onderaardsche geluiden waren4 ,zij verwachtten niets anders dan dat het eiland zou wegzinken1 of in een vulkaan veranderen1 langzamerhand echter hielden de schoten op1 en daardoor bedaarde hun schrik4 ,dit buitengewone natuurverschijnsel was natuurlijk het onderwerp van menig gesprek2 men was noch het feit noch den datum vergeten1 toen de dagbladen de eerste tijdingen brachten over de ramp van ,krakatau4 ,toen men nu bovendien tot de overtuiging kwam1 dat de ,kaaimaneilanden en ,java nagenoeg tegenvoeters zijn1 was er geen einde aan het opstellen van hypothesen4 ,in ,frankrijk werd door sommigen onmiddellijk aangenomen1 dat wij hier te doen hebben met het geluid van de uitbarsting van ,krakatau4 ,zoo vermeldt ,camille ,flammarion de geluiden op de ,kaaimaneilanden onder het opschrift3 de ramp 7cataclysme--zegt ,c4,f47 van ,krakatau vernomen door de tegenvoeters4 ,de ,engelsche ,krakatau-commissie daarentegen vindt het bericht zoo onbepaald1 dat zij het geheel buiten beschouwing laat4 ,volgens mijn oordeel ligt het voor de hand om1 in plaats van ,krakatau1 eene dichtbij zijnde oorzaak van de geluiden aan te nemen4 ,men heeft die oorzaken maar voor het kiezen1 als men ziet hoe verbazend veel vulkanische verschijnselen in die dagen in ,amerika plaats grepen6 ,intusschen mag ik hier niet verzwijgen1 dat volgens eene mededeeling in de ,parijsche ,academie van ,wetenschappen van #ah ,mei #ahhe1 door den heer ,a4 ,licuas1 den #bhsten ,augustus #ahhc1 op het eiland ,st4 ,domingo1 gedurende een uur lang1 schoten zijn gehoord1 vermengd met geknetter1 zeer veel gelijkende op het geluid van een verwijderden veldslag4 ,deze geluiden zijn gehoord langs de kust over eene lengte van #bjj mijlen en hebben de bevolking van het eiland in opschudding gebracht4 ,wanneer men werkelijk aanneemt1 dat er verband is tusschen de uitbarstingen bij de tegenvoeters en ,krakatau1 en bovendien gelooft1 dat de geluiden te ,st4 ,domingo en de ,kaaimaneilanden niets anders zijn geweest dan de schoten van ,krakatau1 op de een of andere geheimzinnige wijze overgebracht--dan heeft men een vruchtbaar veld van bespiegeling6 ,welke theorie zal trachten dergelijke raadselen te verklaren8 ,toen in hoofdstuk ,,vii de golfbeweging ter sprake kwam1 is medegedeeld1 dat de storingen te ,colon niet op rekening kunnen gesteld worden van de ,krakatau-golf4 ,door den heer ,f4 de ,lesseps1 den directeur van de ,compagnie du canal interocanique1 de thans helaas bezweken maatschappij voor het ,panama-kanaal1 werd in de ,fransche ,academie van ,wetenschappen eene uitvoerige mededeeling gedaan1 naar aanleiding van de storingen opgeteekend door de zelfregistreerende peilschaal te ,colon1 die hij toeschreef aan de ,krakatau-golf4 ,bij zijne studie van de golfbeweging kwam de heer ,verbeek tot het besluit1 dat wij hier niet te doen hebben met de ,krakatau-golf4 ,kapitein ,wharton1 de rapporteur over de golfbeweging der ,engelsche commissie1 werkt deze quaestie nader uit4 ,de ,krakatau-golf gebruikte #aca_/b uur om zich voort te planten van ,krakatau tot de ,tafelbaai 7de ,kaap de ,goede ,hoop74 ,ware de storing te ,colon van ,krakatau afkomstig1 dan is zij in #ah uur van ,krakatau naar ,colon gereisd4 ,hieruit volgt dan1 dat zij den afstand van ,tafelbaai tot ,colon in #da_/b uur zou hebben afgelegd4 ,dit is echter stellig onmogelijk1 daar de snelheid van voortplanting nergens de helft van deze waarde bedraagt4 ,ook de storing te ,colon moet dus toegeschreven worden aan eene oorzaak in ,amerika zelf gelegen4 ,tot nu toe beschouwden wij het vulkanisme der aarde in #ahhc in alle werelddeelen1 behalve in ,europa4 ,ook in ,europa was de aardkorst bijzonder woelig4 ,er zijn geen vulkanische uitbarstingen geweest1 maar weinig jaren telden zvele en z sterke aardbevingen4 ,een maand toch vr de uitbarsting van ,krakatau1 den #bhsten ,juli #ahhc1 werd het schoone eiland ,ischia1 in de baai van ,napels verwoest door eene aardbeving1 die #bddc menschen doodde4 ,in ,indi bracht1 zooals gewoonlijk1 de telegraaf de tijding van deze ramp zonder bijzonderheden over4 ,nauwelijks hadden de mailberichten der ,europeesche couranten ons eenige weken later de treffende tijdingen uit ,ischia overgebracht1 toen de ,krakatau-uitbarsting plaats greep4 ,merkwaardig is het1 dat onze gedachten nu weer van ,straat ,soenda naar de baai van ,napels terugdwalen1 waar wij1 uit ,holland naar ,indi gaande1 bij het aanschouwen van den ,vesuvius onze eerste vulkanische indrukken opdeden6 ,de stad ,casamicciola op de ,noordkust van ,ischia is geheel en al verwoest4 ,kerken1 badinrichtingen1 schouwburg1 hotels1 huizen1 alles is ingestort en de ongelukkigen1 die zich in die gebouwen bevonden1 zijn onder de puinhoopen begraven4 ,het plaatsje ,forio is evenzoo ingestort1 de steden ,ischia en ,porto d',ischia hebben veel geleden4 ,lacco ,ameno is geheel verwoest4 ,ook het eiland ,procida doorstond eene aardbeving4 ,ik hoop niet1 dat de lezer geheel verstompt is door al die afgrijslijkheden van de uitbarsting van ,krakatau3 ik voor mij heb niet zonder aandoening de beschrijving kunnen lezen1 die ,camille ,flammarion van de ramp van ,ischia gaf4 ,een zijner correspondenten schreef hem het volgende3 ,ik heb gevechten bijgewoond1 ik heb slagvelden bezocht1 ik heb de kreten van stervenden en gewonden gehoord1 ik heb den brand van ,parijs gezien gedurende de ,commune4 ,ik geloofde de afschuwelijkste tooneelen te hebben bijgewoond1 die de menschheid kon aanbieden4 ,ik had mij bedrogen1 dat alles was niets in vergelijking met het schouwspel1 dat wij voor oogen hadden4 ,rechts van ons1 onder vijgenboomen1 liggen twee ouden van dagen1 man en vrouw1 te sterven1 omringd door hunne kinderen en kleinkinderen4 ,midden op de straat aanschouw ik een tooneel1 dat ik nooit zal vergeten4 ,hier ligt een grijsaard1 geleund tegen een stuk muur1 met verbrijzelden schedel1 met korsten bloed bedekt1 waarop zich zwermen van vliegen neergezet hebben4 ,rechts liggen drie stervenden in het stof2 hunne oogen1 reeds bijna door den dood verduisterd1 zijn gewend naar het midden van de straat1 waar een priester staat1 een oud man1 die blootshoofds de gebeden der stervenden opzegt1 en de laatste absolutie geeft4 ,padre mio1 zeide met zwakke stem de grijsaard met den gebroken schedel1 ,vi confesso tutti i miei peccati 7ik biecht al mijne zonden74 ,ga in vrede1 mijn vriend1 dat ,god u vergeve4 ,en hij legt hem de beide handen op het hoofd4 ,wij hooren achter ons lachen3 twee vrouwen zijn krankzinnig geworden van schrik4 ,onder een hoop steenen bespeurt men een haarvlecht en men meent een zucht te hooren4 ,onmiddelijk begint men de steenen weg te ruimen en langzamerhand ontbloot men eene arme vrouw1 geheel en al begraven onder de puinhoopen1 maar die nog ademhaalde na zeventien uren4 ,men legt haar op eene tafel4 ,zij opent de oogen1 die met bloed beloopen zijn2 de oogleden zijn paarsch1 armen en voeten zijn verpletterd4 ,straat ,soenda en de baai van ,napels wedijveren met elkaar in schoonheid4 ,ook in verschrikkingen streven zij elkaar naar de kroon4 ,is niet eene aardbeving nog vreeselijker dan eene vulkanische uitbarsting8 ,de aardbeving van ,ischia is wl de ergste schok geweest1 in ,europa gevoeld1 echter was zij niet de eenige4 ,in ,october van #ahhc zijn aardbevingen waargenomen in ,moravi1 ,stiermarken en ,croati1 en op het eiland ,chios2 eenige dagen later in ,andalusi4 ,in ,december werden achtereenvolgens aardschokken waargenomen in ,itali1 ,zwitserland1 ,portugal1 ,krain en ,frankrijk4 ,hiermede eindigen wij het overzicht van de vulkanische gebeurtenissen1 tijdgenooten van de uitbarsting van ,krakatau4 ,zelden is er een jaar geweest1 dat de aardkorst z onrustig was4 ,niemand kan ook maar eene gissing wagen over het verhoogde vulkanisme der aarde1 dat wij in #ahhc beleefden4 ,zulke dingen liggen over de grenzen van ons weten4 ,,hoofdstuk ,x4 ,de optische verschijnselen in den dampkring van #ahhc-ahhf4 ,i4 ,de verspreiding van de blauwe zon en der gekleurde lichtschijnsels in de schemering over de oppervlakte der aarde in #ahhc4--,reizen van de blauwe zon over de wereld4--,tot het einde van #ahhc worden die verschijnselen over de geheele aarde waargenomen4--,zij worden aan de rookwolk van ,krakatau toegeschreven4--,qui nous dlivrera de ,krakatau8--,het rapport der ,royal ,society4--,de rapporteurs4--,het is onbewezen dat de fijne stofjes in de atmosfeer uit ,krakatau afkomstig zijn4--,beschrijving der schemeringen4--,de corona of ring om zon en maan4 ,,ii4 ,kan de uitbarsting van ,krakatau de oorzaak zijn der abnormale optische verschijnselen van #ahhc tot #ahhf8--;,hoeveel stof heeft ,krakatau uitgeworpen8--,de droge mist in #aghc4--;,eene berekening4--,denkbeelden van ,e4 ,douglas ,archibald4--,speelt de waterdamp een rol bij de schemeringsverschijnselen8--,is de electriciteit in het spel8--,redeneering van ,w4 ,crookes4--,theoretische beschouwingen4--,de proeven van ,prof4 ,kiessling4--,het gebied van den aschregen volgens de ,royal ,society en volgens ,verbeek4--,afmetingen van de stofwolk van ,krakatau4--,hare hoogte4--,eene onjuistheid in het rapport der ,r4,s4--,de methode der antecedenten1 toegepast op vulkanische uitbarstingen en optische verschijnselen4--,de uitbarstingen van #aghc in ,japan en op ,i,jsland4--,nog eens de droge mist van #aghc4--;,beschrijving van ,prof4 ,brugmans te ,franeker4--,de eruptie van den ,tambora op ,soembawa in #ahae4--,roode schijnsels in ,engeland 7#ahae74--;,eruptie van den ,etna in #ahhf4--,optische verschijnselen in den dampkring van ,itali in #ahhf4--,waarschijnlijkheid1 dat ,krakatau de oorzaak is van de optische verschijnselen van #ahhc tot #ahhf4 ,i4 ,roode en gele wolken1 zooals niemand ze ooit gezien had1 een koperkleurig of bloedrood uitspansel1 eene groene of blauwe zon--ziedaar de vreemde verschijnselen in den dampkring1 die de uitbarsting van ,krakatau vergezelden1 vr de diepe duisternis van #bg ,augustus #ahhc inviel1 en1 nadat zij was opgeklaard1 in de kustlanden van ,straat ,soenda4 ,te ,telok ,betong bijvoorbeeld werd op dien onheilspellenden dag1 des morgens te #aj ure1 een hevige slag gehoord1 als van een kanonschot4 ,de zon was onzichtbaar1 de hemel koperkleurig4 ,plotseling scheen de hemel in vlam te staan1 raketten doorkliefden de lucht4 ,toen viel de duisternis in1 die zich uitstrekte over het ,zuiden van ,sumatra en het ,westen van ,java4 ,te ,palembang hoorde men telkens knallen als kanonschoten4 ,kopjes1 glazen1 lampen1 alles was in beweging1 en men gevoelde tusschenbeiden een schok evenals ingeslagen bliksem4 ,plotseling zag men in het ,z4,o4 aan den hemel een waaier of pauwestaart1 van zilverwitte kleur1 tegen een loodgrauwe lucht4 ,dit verschijnsel duurde een kwartier2 toen het verdween1 begon de zware aschregen1 die de lucht verduisterde4 ,te ,serang werden flikkerende lichtkogels gezien in vorm en lichtglans onderscheiden van bliksemstralen4 ,te ,tjandjoer spreekt men van een zwaren mist of dikken nevel2 te ,tangerang neemt men waar dat de lucht benauwd en met zwaveldampen vervuld is2 op ,java's ,eerste punt worden roode en gele wolken bij zonsopgang waargenomen4 ,te ,batavia komt de zon groen uit de duisternis te voorschijn4 ,door geheel ,indi zag de hemel er den #bfsten en #bgsten ,augustus vreemd uit4 ,wel is waar was het gebied der duisternis niet z uitgestrekt1 maar de vreemde kleurschifting in den dampkring werd overal waargenomen4 ,ook op het eiland ,ceylon werd een droge mist en een groene zon waargenomen4 ,daarbij bleef het niet4 ,reeds den #bgsten ,augustus verspreidde zich die geheimzinnige lichtverschijnselen1 want op de ,seychellen-eilanden1 te ,diego ,garcia en te ,rodriguez1 bleef het uitspansel na zonsondergang nog ruim een uur in een rooden glans gehuld4 ,den #bhsten ,augustus werd1 behalve op genoemde plaatsen1 ook te ,mauritius eene abnormale kleuring na zonsondergang ontdekt1 terwijl de zon bloedrood was opgegaan4 ,te ,natal werd den #bhsten ,augustus een schitterende zonsondergang waargenomen4 ,den #bisten ,augustus werd de zon in den ,indischen ,oceaan nagenoeg verduisterd door een gele mist4 ,den #cjsten ,augustus heeft het verschijnsel reeds de ,westkust van ,afrika bereikt4 ,op het eiland ,st4 ,helena worden de inwoners verschrikt door een rood licht in het ,zuid-,oosten1 en in het ,zuid-,westen evenals een vuur4 ,den #asten ,september wordt eene blauwe zon waargenomen over den ,atlantischen ,oceaan1 tusschen de keerkringen4 ,bijzonder schoone zonsondergangen worden waargenomen te ,guayaquil en ,santiago 7,chili74 ,op #b ,september is er eene blauwe zon in dat gedeelte van ,zuid-,amerika1 dat zich uitstrekt van ,panama tot ,paramaribo1 en van ,peru naar de ,antillen4 ,in den ,indischen ,oceaan tot #cf ,z4,b4 wordt prachtige roode kleuring waargenomen en in den ,atlantischen ,oceaan is eene blauwe zon en een grauw uitspansel1 en twee dagen later eene witte zon en een uitspansel1 dat in vuur scheen te staan4 ,den #d;den ,september verschijnen de roode zonsondergangen ,zuidelijker3 zij bereiken de ,kaap en verspreiden zich in de ,stille ,zuidzee4 ,den #g;den ,september verschijnt de roode zonsondergang te ,new-,york1 ,virginia en op verschillende andere plaatsen der ,vereenigde ,staten4 ,de blauwe zon echter zet hare reis voort naar het ,westen van den ,atlantischen ,oceaan en vervolgens naar de ,groote ,stille ,zuidzee4 ,zij heeft den #i;den ,september de reis om de wereld volbracht1 van ,oost naar ,west1 zich tegelijkertijd ,noordelijk en ,zuidelijk uitbreidende4 ,van den #i;den tot den #ab;den ,september werd de blauwe zon wederom te ,ceylon en een groot deel van ,engelsch ,indi waargenomen4--,de reis om de aarde was afgelegd in #ac dagen4 ,de blauwe zon had zich echter alleen vertoond tusschen de keerkringen4 ,daarbuiten1 op hoogere breedte1 waren hier en daar op sommige dagen schoone zonsop- en ondergangen waargenomen4 ,tusschen den #i;den en den #bbsten ,september werd een tweede omgang van de aarde gehouden4 ,maar ditmaal wordt de blauwe zon in het ,zuidelijk halfrond ook buiten den keerkring waargenomen4 ,de roode schemering breidt zich intusschen eveneens z sterk naar het ,zuiden uit1 dat nagenoeg het geheele vasteland der aarde1 dat ,zuidelijker ligt dan de keerkring in het ,noordelijk halfrond1 door die bijzondere optische verschijnselen wordt bezocht4 ,wederom had de reis om de aarde #ac dagen geduurd4 ,tot nu toe hadden zich die dampkringsverschijnselen slechts sporadisch vertoond in het ,noordelijk halfrond buiten den ,keerkring4 ,zij breidden zich nu langzamerheid uit over het ,noordelijk gedeelte der ,stille ,zuidzee4 ,den #aj;den ,october zijn de schoone zonsondergangen reeds waargenomen te ,shanghai op #ca ,n4,b4 in de ,chineesche ,zee1 de ,canarische eilanden en ,florida4 ,in het ,zuiden schitteren zij o4a4 in de ,transvaal1 ,nieuw ,zeeland1 ,australi en ,zuid-,amerika4 ,den #ad;den ,october zijn zij nog ,noordelijker gekomen4 ,men bewondert ze reeds in ,californi1 de ,vereenigde ,staten1 te ,lissabon en te ,nice4 ,zij naderen nu ,midden- en ,noord-,europa4 ,eerst werden zij er slechts sporadisch waargenomen4 ,steeds menigvuldiger worden de berichten van schoone zonsondergangen4 ,in de laatste dagen van ,november #ahhc schitteren zij in ongekende pracht aan den hemel4 ,zij worden waargenomen over geheel ,nederland1 ,engeland1 ,frankrijk1 ,duitschland1 ,denemarken en ,itali4 ,zij gaan steeds ,noordelijker en bereiken op denzelfden dag ,christiania en ,upsala1 ,athene en ,malta4 ,intusschen spoedde het jaar #ahhc ten einde4 ,het had veel leed gebracht op aarde1 maar dat leed was geleden en vergeten4 ,de kustlanden van ,straat ,soenda waren weder bewoond zooals vroeger4 ,de tropische natuur met hare oneindige vruchtbaarheid had de zege behaald over de alles verwoestende vulkanische krachten4 ,weer dekte een groen tapijt de hellingen der bergen2 de laatste sporen van asch en modder waren verdwenen2 de uitbarsting van ,krakatau begon in het vergeetboek te geraken4444 ,intusschen hadden de schoone roode zonsondergangen zich vertoond over de geheele oppervlakte der aarde4 ,toen het jaar #ahhc ten einde was1 kon men niet meer spreken van eene beweging van het verschijnsel3 het was overal4 ,onder alle hemelstreken1 in alle klimaten werd het aanschouwd4 ,wat zou wel de oorzaak zijn van die merkwaardige optische verschijnselen81 vroeg men zich af over de geheele aarde4 ,en het antwoord op die vraag werd eerst schoorvoetend gegeven op twijfelende wijze4 ,maar toen natuurkundigen van zoovele verschillende natin1 die allen het verschijnsel bewonderd hadden1 tot hetzelfde besluit kwamen1 werd het luide uitgesproken over de geheele aarde3 de oorzaak van alles is de rookwolk van ,krakatau6 ,de fijne stofdeeltjes1 door de uitbarsting van #bf en #bg ,augustus uit den vulkaan in de lucht geschoten1 zouden zich met eene groote snelheid naar het ,westen hebben voortbewogen rondom de wereld4 ,zij zouden oorspronkelijk in het gebied der tropen vertoefd hebben2 langzamerhand echter zouden zij zich ,noord- en ,zuidwaarts uitgebreid hebben1 zoodat zij op 't laatst van #ahhc verdeeld waren over de atmosfeer der geheele aarde4 ,die stofdeeltjes1 de rook-stroom of stof-stroom van ,krakatau1 zouden voldoende zijn om alle bijzondere optische verschijnselen op aarde te verklaren6 ,in #ahhd en #ahhe verminderden de optische verschijnselen langzamerhand in glans en hevigheid1 maar het duurde tot #ahhf voor zij geheel verdwenen waren4 ,toch waren velen overtuigd1 dat er nog steeds ,krakatau-stof in de atmosfeer was4 ,als bewijs hiervan moge het volgende dienen4 ,in het weerbericht van het ,metereologisch ,instituut te ,utrecht over ,januari #ahhi lezen wij de verzuchting3 ,qui nous dlivrera de ,krakatau8 ,bij geringe windsterkte en groote betrekkelijke vochtigheid kwam er namelijk nog al eens mist voor gedurende ,januari #ahhi4 ,in ,engeland meenden sommigen1 dat de mist nog aan overgebleven stof van ,krakatau was toe te schrijven1 en als antwoord daarop is de verzuchting van het ,metereologisch ,instituut zeer begrijpelijk4 ,men zou toch op goede gronden hebben kunnen verwachten1 dat na het standaardwerk van den mijn-ingenieur ,verbeek1 hetgeen in #ahhe in het ,nederlandsch en in #ahhf in het ,fransch geheel verschenen was1 de uitbarsting van ,krakatau zou hebben opgehouden een actueel onderwerp te zijn4 ,dat werk toch was zoo boven lof verheven en was schijnbaar zoo volledig1 dat het kon beschouwd worden als het laatste woord van de wetenschap omtrent eene gebeurtenis1 die wel zeer merkwaardig was1 doch waarvan men toch langzamerhand genoeg krijgt4 ,de ,engelsche ,royal ,society had in #ahhd eene ,krakatau-commissie benoemd4 ,haar rapport verscheen eerst in #ahhh4 ,zij was dus in de gelegenheid het werk van ,verbeek te raadplegen4 ,wat het geologisch gedeelte betreft is de arbeid der ,royal ,society niet meer dan een uitgebreid referaat van diens werk4 ,de beschrijving der uitbarsting en hare oorzaken neemt echter in dit rapport slechts het kleinste gedeelte in4 ,het tweede gedeelte1 meer dan #cjj bladzijden in kwarto1 wordt ingenomen door eene beschouwing over de ongewone optische verschijnselen in den dampkring1 waargenomen van #ahhc-ahhf4 ,de commissie uit de ,royal ,society heeft zich voor de samenstelling van dit hoofdstuk de medewerking verzekerd van de leden der ,royal ,metereological ,society3 ,hon4 ,f4,a4 ,rollo en ,e4 ,douglas ,archibald4 ,dit onderwerp neemt uit den aard der zaak bij den heer ,verbeek een bescheiden plaats in4 ,toen zijn werk werd samengesteld1 had men nog geen overzicht van deze optische verschijnselen1 daar zij eerst in het jaar #ahhf geheel verdwenen1 terwijl hun eerste optreden dateert van de uitbarsting van ,krakatau4 ,de ,engelsche commissie komt bovendien tot een geheel ander resultaat dan de heer ,verbeek4 ,voor haar zijn alle optische verschijnselen1 die de bewoners der aarde van #ahhc-ahhf hebben verbaasd1 directe gevolgen van de uitbarsting4 ,het is de fijne stof of asch1 die door den vulkaan in #ahhc is uitgeworpen1 die nog tot in het jaar #ahhf belangrijke optische verschijnselen in den dampkring te voorschijn roept4 ,schemering-verschijnselen1 kring om zon en maan1 zware droge mist1 gekleurde zon en maan1 zij hebben voor de commissie der ,royal ,society slechts ne oorzaak3 het ,krakatau-stof4 ,voor den heer ,verbeek is het toch onmogelijk1 dat het ,krakatau-stof alleen de oorzaak zou zijn van alle lichtverschijnselen4 ,volgens zijne berekening is er bij de uitbarsting minder dan n kubieke kilometer fijne asch uitgeworpen4 ,deze hoeveelheid1 over de geheele aarde uitgespreid1 geeft een laagje van #j1jjb m4,m4 dikte1 hetgeen zoo uiterst weinig is1 dat de heer ,verbeek niet kan aannemen1 dat de asch nog zulk een belangrijke rol in de atmosfeer zou kunnen spelen4 ,wel zou er verband zijn tusschen het eerste optreden dezer verschijnselen en de uitbarsting4 ,maar het zou niet de asch zijn1 maar wel de uitgestooten waterdamp1 die de hoofdrol hierbij speelde4 ,die waterdamp zou in de hooge luchtlagen kunnen condenseeren en bevriezen2 de ijskristallen zouden de oorzaak der fraaie zonsondergangen zijn geweest4 ,de in de lucht zwevende aschdeeltjes zouden alleen dit verschijnsel versterken1 en zij zouden centra van verdichting voor de waterdamp zijn4 ,avondrood en roode schijnsels zouden dus dezelfde oorzaak hebben2 de intensiteit van de schijnsels zou alleen het gevolg geweest zijn van de groote hoeveelheid waterdamp1 tijdens de uitbarsting uitgestooten4 ,deze hoeveelheid ontsnapt aan alle berekening of schatting4 ,wat verder de gekleurde zon en maan betreft1 zoo werden ze bij hun eerste optreden ook door ,verbeek aan de aschwolk of stofwolk van ,krakatau toegeschreven4 ,het is een feit1 dat de atmosfeer gedurende den tijd1 dat de abnormale verschijnselen in den dampkring zijn waargenomen1 was bezwangerd met fijne vaste deeltjes4 ,maar daarmede is nog niet bewezen1 dat deze deeltjes uit ,krakatau hunnen oorsprong hebben4 ,het scheikundig en microscopisch onderzoek van sedimenten in sneeuw en regen heeft in dat opzicht1 volgens den heer ,verbeek1 geen positief resultaat opgeleverd4 ,het is belangrijk om op te merken1 dat ,professor ,judd in het hoofdstuk van het rapport over de vulkanische verschijnselen tot hetzelfde besluit komt4 ,de aanwezigheid van ,krakatau-stof in de atmosfeer is dus nimmer bewezen4 ,maar dit was te verwachten4 ,het meest karakteristieke van de ,krakatau-asch1 de rhombische pyroxeen1 die bovendien een bestanddeel is van vele lavasoorten1 heeft een groot soortelijk gewicht1 en is weinig bros4 ,zij kan dus niet zeer fijn verdeeld zijn geweest en is spoedig gevallen4 ,men moet zich voorstellen1 dat de dampkringsverschijnselen zijn veroorzaakt door eene laag microscopisch fijn verdeelde stof1 want alleen eene laag van zeer kleine stofdeeltjes zou in staat zijn om op het witte licht eene zoo veelzijdige werking uit te oefenen2 bovendien kunnen alleen verbazend kleine deeltjes lang in de atmosfeer gesuspendeerd blijven4 ,in gewone omstandigheden zweven in de atmosfeer eene groote hoeveelheid minerale deeltjes4 ,komen er nu kleine deeltjes van verre1 dan zijn deze altijd in de minderheid tegenover de deeltjes van localen oorsprong1 die eene verpletterende meerderheid blijven uitmaken4 ,de deeltjes1 die van verre komen1 omringd als ze zijn door de locale deeltjes1 zijn moeilijk van hen te onderkennen4 ,het is een hopeloos werk te trachten de herkomst van zulke microscopisch kleine gasten vast te stellen4 ,de ,krakatau-stof1 die licht genoeg was om lang in de atmosfeer gedragen te worden1 bestond uit veldspaath1 die licht en splijtbaar is1 en uit glas van eene buitengewoon lichte en broze hoedanigheid4 ,deze deeltjes namen op hunne luchtvaart de locale deeltjes1 die altijd in de lucht zweven1 mede1 terwijl zij voor een deel zelf reeds ontleed waren bij het uittreden uit den krater door de zuren1 die met den waterdamp gemengd waren4 ,het is dus geen wonder1 dat die deeltjes zich aan alle nasporing hebben onttrokken4 ,kan men dus al niet op grond van microscopisch en chemisch onderzoek besluiten tot het verband van de optische verschijnselen en de ,krakatau-stof1 zoo is het toch zeer waarschijnlijk1 dat dit verband bestaat4 ,beschouwen wij eerst de schemeringsverschijnselen4 ,het eerste optreden der merkwaardige schemeringen geschiedt plotseling in den ,indischen ,oceaan nabij ,krakatau1 de tijd valt samen met de uitbarsting op #bf en #bg ,augustus #ahhc4 ,het materiaal1 dat deze lichteffecten veroorzaakte1 bereikte toen eene maximum hoogte4 ,wij volgen de gekleurde schemeringen in hunne snelle vaart om de aarde langs een gordel1 die zich1 evenwijdig met den equator1 eenige graden ,noordelijk en ,zuidelijk van ,krakatau uitstrekt1 terwijl ze zich langzamerhand naar ,noord en ,zuid ver buiten de tropen uitbreiden4 ,het rapport der ,royal ,society geeft hier een uitgebreide verzameling van feiten2 niet minder dan #hjj data over het eerste optreden der optische verschijnselen worden medegedeeld4 ,het is moeilijk zonder afbeelding eene beschrijving te geven van deze schemeringen4 ,ik verwijs daarom belangstellenden naar het rapport der ,royal ,society4 ,als titelplaat vindt men daar eene uitstekend geslaagde chromolithographische reproductie van zes crayonschetsen1 genomen na zonsondergang aan den oever der ,theems te ,chelsea1 den #bc ,november #ahhc4 ,beter dan de meest gedetailleerde beschrijving1 geeft eene beschouwing van die schetsen ons een duidelijk beeld van de schemeringsverschijnselen4 ,de schemering duurde die dagen veel langer dan anders4 ,nadat namelijk de gewone schemering was afgeloopen1 werd het nog niet donker4 ,er ontstond dan als het ware eene tweede schemering4 ,in deze onderscheidde men eene primaire kleuring1 ontstaande door de directe breking der zonnestralen1 die door de eene of andere laag heengingen1 en eene secundaire kleuring1 die de eerste opvolgde4 ,deze laatste wordt toegeschreven aan de terugkaatsing van het primaire licht door dezelfde laag6 ,deze primaire en secundaire verlichting komt ook voor bij de gewone schemering4 ,maar daarbij is de secundaire schemering wit1 en zij wordt slechts onder bijzonder gunstige omstandigheden waargenomen1 of wel als de waarnemer zich op groote hoogte bevindt4 ,bij de schitterende schijnsels1 die1 in #ahhc en de volgende jaren1 na de gewone schemering bij zonsondergang werden waargenomen1 was de secundaire schemering gekleurd en overal zichtbaar4 ,men berekende de hoogte van de laag1 die deze optische verschijnselen teweegbracht1 uit den duur en de afmetingen der schijnsels4 ,de heer ,e4 ,douglas ,archibald komt tot het resultaat1 dat de bovenzijde der reflecteerende luchtlaag zich in ,augustus #ahhc niet minder dan #cf ,k4,m4 boven de aarde bevond1 terwijl de onderkant nog #ca ,k4,m4 hoog was4 ,men herhaalde deze berekeningen over de volgende maanden4 ,de reflecteerende luchtlaag daalde langzamerhand4 ,in ,januari #ahhd strekte zij zich uit van #ai tot #ag ,k4,m4 boven de aarde4 ,langzamerhand zullen intusschen de grootere en zwaardere deeltjes1 door de werking der zwaartekracht1 naar beneden vallen4 ,het terugkaatsend vermogen1 dat vooral door de grootere deeltjes wordt uitgeoefend1 zal dus allengs afnemen4 ,vandaar1 dat de duur en de helderheid van het secundaire lichtschijnsel langzamerhand vermindert4 ,in ,april #ahhd bereikte het secundaire licht een minimum4 ,de zwaardere deeltjes waren toen reeds op aarde gevallen4 ,te gelijk werd een maximum waargenomen van een ander optisch verschijnsel3 de gekleurde ring of corona om zon en maan4 ,men zou dit kunnen verklaren door aan te nemen1 dat het grootste gedeelte van de fijnste stof1 op ongeveer dezelfde hoogte als vroeger1 nog in de atmosfeer aanwezig was2 daar zij meer homogeen zou zijn geworden dan vroeger door het uitvallen der zwaardere deeltjes1 zou zij nu eene maximum-diffractie kunnen uitoefenen4 ,in ,april #ahhd bereikten de schemeringsschijnsels een minimum4 ,in de laatste maanden van #ahhd en #ahhe ontwikkelden zij weder een deel van hunnen vroegeren luister1 hoewel er toch eene blijvende daling in tijd en intensiteit is waar te nemen4 ,deze kleine opflikkering zou toe te schrijven zijn aan dezelfde metereologische invloeden1 die maken1 dat ook de gewone schemering in de laatste maanden des jaars die in alle andere maanden overtreft4 ,in #ahhf wordt de schemering weder geheel normaal4 ,de stof1 die in vorige jaren in de atmosfeer aanwezig was1 is geheel verdwenen4 ,de andere optische verschijnselen3 de bloedroode1 blauwe1 groene en loodkleurige zon en maan1 en de droge mist1 kwamen het sterkst in #ahhc tijdens de uitbarsting voor1 terwijl zij langzamerhand verminderden4 ,deze verschijnselen moeten in alle geval worden toegeschreven aan vaste deeltjes in de atmosfeer1 en ook de heer ,verbeek schreef ze bij hun eerste optreden toe aan stof1 afkomstig van de uitbarsting4 ,ik wil echter hier de aandacht hoofdzakelijk vestigen op de schemeringsverschijnselen4 ,voor wij partij kiezen voor de slotsom der commissie tegen den heer ,verbeek1 voor wij al de optische verschijnselen gedurende twee en een half jaar mogen toeschrijven aan ,krakatau-stof1 dient onder anderen eerst te worden aangetoond3 #a dat de hoeveelheid en de hoogte van de uitgeworpen stof voldoende was1 en dat die stof #b #c jaar noodig heeft gehad om op de aarde te vallen4 #b4 dat geene andere veronderstelling omtrent den oorsprong der verschijnselen waarschijnlijk is4 ,daar nu de argumenten der ,royal ,society1 ter verdediging van deze stellingen geopperd1 geheel afwijken van de beschouwingen van den heer ,verbeek1 zal eene nadere toelichting zeker van belang zijn4 ,ik waag het hieraan het tweede gedeelte van dit hoofdstuk te wijden1 al vrees ik dan ook dat sommige lezers zullen instemmen met de klacht1 welke op bladzijde #adc uitgesproken is1 en dat zij1 met het ,metereologisch ,instituut1 zullen uitroepen3 ,verlos ons van ,krakatau6 ,,hoofdstuk ,x4 ,i,ide gedeelte4 ,kan de uitbarsting van ,krakatau de oorzaak zijn der abnormale optische verschijnselen van #ahhc tot #ahhf8 ,hoeveel fijne stof heeft de vulkaan van ,krakatau in de atmosfeer gebracht8 ,zooals wij zagen1 wordt die hoeveelheid door den heer ,verbeek geschat op een kubieken kilometer1 hetgeen1 over de geheele aarde verdeeld een laagje zou vormen van #j1jjb m4,m41 over een halfrond verdeeld van #j1jjd m4,m4 dikte1 over de gematigde en heete luchtstreek van #j1jjf m4,m4 en alleen over de gematigde luchtstreek van #j1ja m4,m4 ,oppervlakkig beschouwd is deze hoeveelheid zeer weinig4 ,maar stelt men zich voor1 dat dit laagje microscopisch fijn verdeeld is1 dan kan het toch inderdaad belangrijke optische verschijnselen te weeg brengen4 ,tyndall en ,herschel berekenen bijvoorbeeld de stof1 die de staart van een komeet bevat1 die #fj millioen kilometer lang is en #cj duizend kilometer middellijn heeft4 ,wanneer men die stof verzamelde1 zou zij nauwelijks eene wagenlading uitmaken4 ,de stof1 die de blauwe kleur van de onbewolkte lucht veroorzaakt1 zou wellicht nog minder volume beslaan4 ,de heer ,rollo ,russell zegt1 dat eene doorloopende laag van vaste deeltjes1 die eene dikte heeft van slechts #j1jjjabe m4,m41 reeds voldoende zou zijn om belangrijke reflexie-verschijnselen te weeg te brengen4 ,de kleine vaste deeltjes1 verlicht tegen een donkeren achtergrond en waargenomen door niet verlichte luchtlagen1 kunnen dan zeer goed eene zichtbare roode kleuring geven aan het uitspansel1 als de zon reeds verscheidene graden beneden den horizon is4 ,de verlenging van de schemering gedurende #ahhc en volgende jaren kan dus verklaard worden uit de uitgeworpen stoffen4 ,het is zelfs onwaarschijnlijk1 zegt ,russell1 dat de waterdamp hierbij eenigen rol gespeeld heeft4 ,wel blijkt uit de proeven van ,aitkin#b dat in de lucht alle stofdeeltjes centra van condensatie voor waterdamp zijn4 ,maar de spectraal-analyse heeft ons gedurende de waargenomen schemeringsverschijnselen over het algemeen met den spectroscoop geene vermeerdering in sterkte aangetoond van de lijnen1 die aan waterdamp worden toegeschreven4 ,honderd jaar vroeger1 in #aghc1 was geheel ,europa bedekt met een drogen mist1 gedurende de zomermaanden1 met doorgaand droog weder4 ,de mist strekte zich uit van zee tot eene hoogte1 hooger dan de ,alpen4 ,ook deze mist ontstond uit deeltjes1 die aan het microscopisch onderzoek ontsnapten4 ,hij volgde op eene groote vulkanische eruptie op ,i,jsland4 ,de deeltjes zijn toen niet hoog genoeg geweest om schemeringsverschijnselen te voorschijn te roepen4 ,de droge mist van #aghc heeft anders groote overeenkomst met dien van #ahhc4 ,de mist van #ahhc echter1 die de optische verschijnselen te weeg heeft gebracht1 was z hoog boven de aarde1 dat dr weinig waterdamp kan geweest zijn4 ,op die hoogte kunnen nimmer wolken worden gevormd4 ,derhalve komt ,russell tot het besluit1 dat het droge stof is geweest1 die de optische werking heeft uitgeoefend4 ,die stof was op eene groote hoogte4 ,zij reflecteerde het licht van de opgaande en ondergaande zon4 ,dit geschiedde echter eerst ,mr4 ,douglas ,archibald komt nog eens terug op den invloed van kleine stofdeeltjes op het licht4 ,hij wijst op de onderzoekingen van ,faraday1 die betrekking hebben op de kleur van goud en andere metalen4 ,bladgoud kan verkregen worden tot eene dikte van minder dan een honderdduizendste van een millimeter4 ,het reflecteert dan toch nog gele stralen en laat groene stralen door4 ,zoo kan men in oplossingen gouden deeltjes van ultra-microscopische fijnheid verdunnen met eene hoeveelheid water1 gelijk aan #gej4jjj maal hun volume1 zonder dat zij hunne kleuring verliezen1 zonder dat de oplossing de eigenschap verliest blauwe en roode stralen door te laten4 ,nu hadden1 wel is waar1 de deeltjes van ,krakatau1 niet in zoo sterke mate als goud1 optische eigenschappen1 maar1 wanneer men met groote waarschijnlijkheid kan aannemen1 dat zij bestonden uit dunne plaatjes vulkanisch glas1 dan mag men wel veronderstellen1 dat zij1 mits fijn verdeeld zijnde1 eene belangrijke optische werking kunnen vertoonen1 al zijn ze ook verdeeld en verspreid over eene verticale laag van belangrijke hoogte4 ,de schrijver ligt dit verder toe door eens te veronderstellen1 dat wij eene cirrus-wolk in de tropen beschouwen1 die #dejj meter boven ons is en #f meter dikte heeft4 ,volgens ,professor ,s4,a4 ,hill is de jaarlijksche gemiddelde spanning van waterdamp op die hoogte op de hellingen van den ,himalaya gelijk aan #d4e m4,m42 de jaarlijksche gemiddelde temperatuur is op diezelfde hoogte #j ,celsius4 ,veronderstel1 dat de waterdamp in de cirrus-wolk eene spanning heeft van #g4e m4,m4 7hetgeen meer is dan het gemiddelde--#d4e m4,m47 ,de dikte van de waterlaag1 die met de wolk overeenkomt1 zou dan zijn #j4jde m4,m4 ,professer ,stokes heeft uit eene waarneming van een gewonen kring 7corona7 om de maan1 den diameter van de waterdampdeeltjes1 die haar veroorzaken1 geschat op #j4jabe m4,m41 in de veronderstelling1 dat zij eene bolvormige gedaante hebben4 ,in dat geval zou dus in elke vertikale doorsnede van onze cirrus-wolk gemiddeld #ca_/b dezer deeltjes voorkomen4 ,neemt men nu de middellijn van de vaste deeltjes1 die de rookwolk van ,krakatau vormen1 aan als te zijn #j1jjae1 7hetgeen is afgeleid uit de middellijn der corona1 door eene berekening in het rapport voorkomende72 vergelijkt men hiermede de dikte van het laagje stof1 zooals dit in den aanvang van dit hoofdstuk uit ,verbeek's schatting1 dat de totale hoeveelheid stof #a ,k4,m#c4 bedraagt1 is afgeleid1 dan zou1 in de veronderstelling1 dat de stof gelijkmatig verdeeld was over de gematigde en heete luchtstreek1 het laagje stof nog #j4jjf m4,m4 dik zijn4 ,er zouden dus in elke verticale doorsnede nog #j4jjf_/j4jjae #d deeltjes aanwezig zijn4 ,maar bij het aannemen van #j1jjae als middellijn voor n deeltje zijn ze als bolvormig beschouwd4 ,en1 als nu de stofdeeltjes hebben bestaan uit verbazend dunne puimsteenachtige plaatjes van glas1 die in het algemeen op hun platten kant horizontaal in de lucht zweefden1 dan kunnen er in ne vertikale lijn vrij wat meer dan vier geweest zijn1 en het optische effect kan belangrijk sterk geweest zijn4 ,als men het niet in twijfel trekt1 dat eene cirrus-wolk van de beschouwde afmetingen belangrijke terugkaatsende en absorbeerende eigenschappen zal vertoonen1 dan is het ook niet onmogelijk dat de stoflaag alleen1 zoo lang zij geen groote verticale afmetingen had1 de schemeringsverschijnselen heeft veroorzaakt1 al was ze dan ook overdag nagenoeg onzichtbaar4 ,hierbij dient te worden opgemerkt1 dat de belangrijkste optische verschijnselen tot het einde van ,sept4 #ahhc voorkwamen in eene smalle strook1 die zich van ,krakatau #ae ,n4 en ,z4 uitstrekte4 ,de dichtheid van de stof was toen dr zeker veel meer1 dan wij aangenomen hebben4 ,dat het niet de waterdamp kan zijn1 die hierbij een groote rol speelt1 wordt door ,mr4 ,douglas ,archibald nog op de volgende wijze aangetoond4 ,waterdamp of stoom was zeker de groote motor1 die de uitgeworpen stoffen uit den krater heeft geschoten4 ,maar die stoom bereikte plotseling eene hoogte van gemiddeld #bj ,k4,m42 de barometerstand is daar minder dan #j4h m4,m41 hij ontspande zich dus tot #cdjjj maal het volume van het water1 waaruit hij bestond1 en veroorzaakte daardoor de microscopische verdeeling van de lava4 ,doch door de lagere temperatuur1 die op die hoogte heerscht1 zal die fijn verdeelde stoom onmiddellijk bevriezen tot ijskristallen1 die weer hetzelfde volume aannemen als het water1 waaruit de stoom ontstond4 ,als men nu aanneemt1 dat de medegevoerde puimsteendeeltjes zich hebben verspreid over dezelfde uitgebreidheid als de ontspannen stoom1 dan zal elk stofdeeltje niet veel grooter worden door die kleine hoeveelheid ijs1 die er omheen zal vriezen4 ,zelfs als wij de veronderstelling maken1 dat de wolk1 die boven een vulkaan hangt1 bestaat voor #iii_/ajjj uit stoom en voor #a_/ajjj uit vaste stof1 dan zou men nog tot de slotsom komen1 dat als wij die wolk blootstellen aan eene temperatuur beneden het vriespunt1 het ijs afkomstig van den gecondenseerden stoom het volume van de vaste stof nauwelijks zou verdubbelen4 ,als dus de vaste stof alln niet voldoende is om de optische verschijnselen te verklaren1 dan zal de condensatie van den toetredenden stoom ons niet kunnen helpen1 om eene betere verklaring te geven4 ,wat nu de mogelijkheid betreft1 dat de stofdeeltjes1 die in de hoogte werden geworpen1 zouden opgetreden zijn als centra van verdichting van waterdamp1 die op die hoogte reeds aanwezig was1 zoo is er op eene hoogte van #bj tot #cj ,,km4 bijna geen waterdamp1 en er kan ook bijna geen waterdamp bestaan4 ,waar de barometerstand op die hoogte minder dan #j4h millimeter is1 vindt men uit eene formule van ,dr4 ,j4 ,hann1 dat de spankracht van waterdamp #j1jjcd millimeter bedraagt4 ,en1 dat men werkelijk minstens eene hoogte van #bj1 #cj1 in den beginne zelfs van #ej kilometer voor de hoogte van de rookwolk van ,krakatau moet aannemen1 daarover is iedereen het eens4 ,dat het hoofdzakelijk de gasvormige producten van de uitbarsting waren1 die de optische verschijnselen te weeg brachten1 vooral met betrekking tot diffractie1 is eene meening uitgesproken door ,professor ,kiessling te ,hamburg#c4 ,hij grondt zijn oordeel daarop1 dat alleen gassen homogene wolken kunnen vormen2 terwijl homogeniteit eene voorwaarde is voor behoorlijke diffractie4 ,ook deze opinie vindt geen genade in de oogen van ,douglas ,archibald1 daar op de hoogte van #cj ,k4,m4 7of zelfs minder7 eene zoo lage temperatuur heerscht1 dat die gassen 7zwavelig zuur of zoutzuur7 verdicht zullen worden1 en als ze verdicht zijn kan men er dezelfde redeneering op toepassen als voor de ijskristallen is gedaan4 ,wat verder het denkbeeld aangaat1 dat de stof uit meteoorstof van kosmischen oorsprong bestond--het samenvallen van de optische verschijnselen met ,krakatau en de verspreiding er van over de aarde maakt deze verklaring zeer onwaarschijnlijk4 ,wij stellen ons nu nog de vraag3 of de kleine stofdeeltjes in de zeer ijle lucht op #cj ,k4,m4 of meer hoogte boven de aarde zullen kunnen blijven zweven1 terwijl ze z langzaam vallen1 dat ze een paar jaar noodig hebben om de aarde te bereiken4 ,hierbij leggen sommigen grooten nadruk op de electrische werking4 ,evenals bij de electriseer-machine van ,armstrong kan de uitgeschoten stof van ,krakatau zijn gelectriseerd4 ,veronderstel eens1 dat die stofdeeltjes negatief electrisch werden1 evenals de aarde1 dan zou1 als de kracht van opwaartsche projectie uit den vulkaan was uitgeput1 de stofwolk onderworpen zijn aan #c krachten3 #a de zwaartekracht1 #b de afstootende kracht van de negatief gelectriseerde aarde1 #c de onderlinge afstooting van de electrische stofdeeltjes4#d ,vandaar de ijlheid van de stofwolk en hare laterale verspreiding4 ,de bekende geleerde ,w4 ,crookes wijst op het feit1 dat in ijle lucht1 verdund tot op een millioenste atmosfeer1 twee gelectriseerde stukjes goudblad elkaar na #ac maanden bleven afstooten zonder verlies van hunne lading4 ,lucht is1 bij die verdunning van een millioenste atmosfeer1 een volmaakte niet-geleider van electriciteit4 ,neemt men nu in aanmerking1 dat goud zveel soortelijk zwaarder is dan de ,krakatau-gesteenten en dat de afmetingen der stofdeeltjes vele duizende malen kleiner zijn dan die door ,crookes bij de bedoelde proef gebruikte goudblaadjes1 dan kan men aannemen1 dat stof1 die tot #ajj ,k4,m4 hoogte is gestegen1 7eene hoogte1 waar waarschijnlijk een luchtdruk van een millioenste atmosfeer heerscht7 daar jaren lang zal blijven4 ,wij kunnen echter ook1 zonder de electriciteit te hulp te roepen en zonder de hoogte van de stofwolk op #he ,k4,m4 te schatten boven de aarde1 de kleine stofdeeltjes beschouwen onder de werking der zwaartekracht in de middenstof1 waarin ze zich bevinden4 ,de snelheid1 waarmede de deeltjes vallen1 is eene functie van hunne afmetingen1 van hun soortelijk gewicht en van de dichtheid der middenstof4 ,maar1 als de deeltjes klein zijn1 komt hierbij nog eene andere grootheid n4l4 eene wrijvingsindex1 die van het hoogste gewicht is1 als de vallende voorwerpen klein zijn4 ,eene interessante wiskundige beschouwing#e leert ons1 dat de snelheid van de vallende deeltjes nagenoeg dezelfde is op groote hoogte en nabij de aarde4 ,berekent men met behulp eener formule1 door ,prof4 ,stokes afgeleid1 de snelheid der deeltjes1 dan vindt men het volgende resultaat4 ,als de deeltjes bolvormig waren en een diameter hadden van #j1jjae m4,m4 7zie pag4 #aec7 dan zouden zij over eene hoogte van #ae ,k4,m4 vallen in twee jaren of1 volgens eene berekening1 waarbij eenigszins meer nauwkeurige cofficinten zijn aangenomen1 in bijna #c jaren4 ,als dus de oorspronkelijke hoogte van de stofwolk slechts #cj ,k4,m4 bedroeg dan zouden de kleine deeltjes twee jaar noodig hebben om van #cj ,k4,m4 tot #ae ,k4,m4 te vallen4 ,en als de deeltjes niet bolvormig waren1 maar platte glasplaatjes1 dan zal men a fortiori kunnen aannemen1 dat zij minstens #b jaar noodig hebben om de hooge luchtlagen te verlaten4 ,behalve deze theoretische berekeningen1 die wellicht met eenig wantrouwen worden ontvangen1 hebben wij omtrent deze quaestie nog de proeven te vermelden van ,prof4 ,kiessling4 ,deze geleerde nam n4l4 proeven met rook van ultra-microscopische deeltjes4 ,in gewone atmosferische omstandigheden daalden deze deeltjes onder de werking der zwaartekracht #c m4,m4 per minuut4 ,nu berekent hij1 dat op eene hoogte van #bj ,k4,m4 deze snelheid grooter zou zijn en zou kunnen bedragen #aj m4,m4 per minuut overeenkomende met ongeveer #e kilometer per jaar4 ,de rook zou dan #c jaar noodig kunnen hebben om in die hooge luchtlagen #ae kilometer te dalen4 ,tot nu toe schatten wij de hoeveelheid uitgeworpen fijne stof met ,verbeek op #a kubieken kilometer1 zijnde #a_/ah van de geheele hoeveelheid uitgeworpen stoffen1 en wij hebben aan de hand van het ,engelsche rapport de mogelijkheid bepleit1 dat de optische verschijnselen alln aan die stof konden worden toegeschreven4 ,deze hoeveelheid is echter1 volgens de ,royal ,society1 veel te laag getaxeerd4 ,dat het ,engelsch rapport noodzakelijk tot dit besluit gekomen is1 komt ons zeer duidelijk voor1 als wij het kaartje in ,verbeek's werk1 aangevende het terrein waar asch gevallen is1 vergelijken met de zooveel grootere uitgestrektheid1 die volgens het rapport met stof is bedekt geworden4 ,het is zeer wel mogelijk1 dat in dit opzicht de ,engelsche commissie over meer volledige opgaven heeft beschikt4 ,het terrein toch1 dat in hoofdzaak het verschil vormt1 is de ,indische ,oceaan ,w4 en ,z4-,o4 van ,krakatau4 ,men moet hier afgaan op berichten van schepen1 en de heer ,verbeek was veel te conscintieus1 om een aschkleurtje aan te brengen op zijne kaart1 als hij geene degelijke opgaven had4 ,verbeek teekende dus een terrein van #hbg4jjj ,k4,m#b4 ,de commissie der ,r4,s4 bewijst1 dat dit ten minste #b4hdh4jjj ,k4,m#b4 moet zijn1 in aanmerking nemende de schepen in den ,indischen ,oceaan waarop1 in die dagen1 nog asch gevallen is4 ,nu berekent ,verbeek de hoeveelheid groote stukken puimsteen1 die in de onmiddellijke nabijheid van den vulkaan 7binnen een cirkel met #ae ,k4,m4 straal7 zijn gevallen1 op #ab ,k4,m#c4 ,men zou dus de hoeveelheid stof1 die in de eerste week na de uitbarsting is gevallen1 hierbij moeten optellen4 ,nemen wij het cijfer van #b4hdh4jjj ,k4,m#b4 aan voor de uitgestrektheid1 waar stof gevallen is en de dikte op slechts #e m4,m41 dan geeft ons dit alleen reeds eene hoeveelheid van #ad1d ,k4,m#c4 stof4 ,nu heeft men nog geen gegevens over de hoeveelheid1 die ultra-microscopisch verdeeld in de lucht geblazen is4 ,waarom zou die hoeveelheid nu slechts #a ,k4,m#c4 bedragen8 ,het is logischer om aan te nemen1 dat deze hoeveelheid #ad ,k4,m#c1 is geweest dan #a ,k4,m#c41 want de uitbarsting was plotseling z hevig1 de stoffen zijn z hoog opgevoerd1 het geluid is z ver gehoord1 dat er in dat opzicht geen tweede voorbeeld in de vulkanische geschiedenis bekend is4 ,de stofwolk heeft toch tijdens de uitbarsting eene lengte gehad van #afjj ,k4,m4#f ,men kan dus met meer recht vermoeden1 dat de hoeveelheid fijne stof1 die de optische verschijnselen heeft te weeg gebracht1 gelijk is geweest aan #ad ,k4,m#c4 dan dat zij #a ,k4,m#c4 heeft bedragen4 ,maar in dat geval zijn de optische verschijnselen natuurlijk nog veel gemakkelijker te verklaren4 ,wat nu de hoogte der stofwolk betreft1 in onze berekening namen wij aan dat zij #cj ,k4,m4 heeft bedragen4 ,als wij rekenen1 dat op het stoomschip de ,medea de wolk boven ,krakatau op den #bfsten ,augustus is gemeten1 en dat hare hoogte toen reeds #bg ,k4,m4 bedroeg1 hoe hoog zal dan de stofwolk wel geweest zijn toen den #bgsten ,augustus te #aj ure het groote schot werd afgevuurd6 ,dit geschiedde toch met zulk een ontzettende kracht1 dat stukken puimsteen tot vuistgrootte toe op een afstand van #dj-hj kilometer nedervielen4 ,de hoogte van #ej ,k4,m4 door ,verbeek aangenomen is dus niet ongerijmd4 ,mr4 ,archibald volgt ook nog een anderen weg om die hoogte te bepalen4 ,hij gelooft1 dat de geluidssterkte van het schot evenredig is met de eruptieve kracht4 ,de geluidssterkte is evenredig aan het quadraat van den afstand1 waarop het geluid gehoord werd2 de eruptieve kracht is evenredig aan het quadraat der worphoogte4 ,bij de kleine uitbarsting in ,mei #ahhc werd het geluid gehoord te ,singapore op #hce ,k4,m4 afstand1 en de hoogte van de zichtbare rookkolom was volgens meting van den kapitein ter zee ,hollmann1 commandant van de ,duitsche oorlogscorvet ,elisabeth #aa ,k4,m4 ,de grootste afstand1 waarop het schot van #bg ,aug is gehoord1 was de afstand tusschen ,rodriguez en ,krakatau1 zijnde #dhbg kilometer4 ,deze afstand is zesmaal grooter dan bij de uitbarsting in ,mei4 ,de hoogte der eruptie wordt nu ook aangenomen op zesmaal de hoogte 7#aa ,k4,m47 van de ,mei-uitbarsting en zij is dan #f #aa #ff ,k4,m4 ,ik stel in deze methode hoegenaamd geen vertrouwen2 zij komt mij voor hoogst onwetenschappelijk te zijn4 ,maar in alle geval is toch aangetoond1 dat eene hoogte van #cj tot #ej ,k4,m4 niet onmogelijk is1 en dat is voldoende om alle optische verschijnselen uit ,krakatau-stof te verklaren4 ,ten slotte zij het mij vergund te wijzen op eene onjuistheid in het rapport der ,r4,s41 die wel voor de zaak van weinig belang is1 doch die mij persoonlijk betreft4 ,in het hoofdstuk1 over individueele opinies betreffende de optische verschijnselen1 vind ik tot mijne groote verbazing een vrij lang citaat#g1 waaruit blijkt1 dat ik 7volgens l',anne scientifique van #ahhe en #ahhf7 zou hebben betoogd1 dat de optische verschijnselen niet waren toe te schrijven aan eene vulkanische oorzaak1 doch wel aan ijskristallen1 terwijl de waterdamp in de lucht zou zijn gekomen ten gevolge van de zachte temperatuur in den winter #ahhc_/ahhd4 ,er volgt dan eene berekening1 waaruit zou blijken1 dat eene hoeveelheid van slechts #c ,k4,m4#c1 niet de oorzaak zijn kan der optische verschijnselen1 terwijl later de hoogte van de reflecteerende luchtlaag op #dj tot #ej ,k4,m4 wordt geschat4 ,hoewel het nu zeker zeer vereerend voor mij is1 dat de bewerker van dit gedeelte van het rapport tot op zekere hoogte met deze laatste hypothese kan medegaan#h1 moet ik opmerken1 dat ik nimmer een woord over deze quaestie heb geschreven1 en dat de objectin en hypothesen in dit citaat gedaan1 geheel voor rekening komen van den heer ,louis ,figuier1 zooals trouwens duidelijk blijkt1 als men zijn ,anne scientifique opslaat4#i ,ik heb er nimmer aan getwijfeld1 of de optische verschijnselen in verband stonden met ,krakatau2 als bewijs daarvan citeer ik1 hetgeen ik schreef in het ,bulletin mensuel de la ,soc4 ,flammarion ,juin #ahhd3 ,les phnomnes crpusculaires4 ,de lezer zal begrijpen1 dat ik niet in hetzelfde opstel kon hebben beweerd1 dat het vulkanisme der aarde geen deel heeft gehad aan de optische verschijnselen4 ,er bestaat in ,nederlandsch ,indi een machtig ,regeeringslichaam1 dat het ,kabinet is van den ,gouverneur-,generaal4 ,het is de ,algemeene ,secretarie1 de vraagbaak en de voorlichter van het bestuur4 ,wanneer er bij die ,secretarie eene netelige kwestie in behandeling is1 en de kundigste ambtenaren aarzelen in welken zin eene beslissing moet genomen worden1 dan vraagt men zich gewoonlijk af3 is er ook een antecedent8 ,het gebeurt niet dikwijls1 dat het archief op deze vraag geen antwoord geeft4 ,en als men zoo gelukkig is een antecedent te ontdekken1 als men weet in welken zin vroeger een soortgelijk vraagpunt beslist is1 dan wordt het vraagstuk1 dat zooveel hoofdbrekens kostte1 gewoonlijk gemakkelijk opgelost4 ,het antecedent wijst den zekeren weg aan4 ,passen wij die beproefde methode der ,algemeene ,secretarie toe op het vraagstuk van de blauwe zon en van de roode schijnsels in de schemering1 vr wij het ,krakatau-stof schuldig verklaren aan die dampkringsverschijnselen4 ,zoover menschengeheugenis reikt1 is de wereld geteisterd door vulkanische uitbarstingen3 in dat opzicht beschikken wij dus over eene reusachtige hoeveelheid antecedenten4 ,wij stellen ons dus de vraag3 ,zijn na vroegere erupties op aarde eveneens abnormale optische verschijnselen in den dampkring waargenomen8 ,ten einde deze vraag te beantwoorden verzamelde de heer ,rollo ,russel de berichten over blauwe zon1 rooden mist en roode schemeringen1 van #aejj tot #ahhf waargenomen en vergeleek hen met de uitbarstingen1 die opgeteekend zijn gedurende dat tijdperk4 ,het is onmogelijk hier dat belangwekkende onderzoek weer te geven1 want het behelst de geheele vulkanische geschiedenis der aarde gedurende een tijdvak van #cjj jaren4 ,ik zal slechts eenige bijzonder treffende gebeurtenissen aanstippen4 ,juist honderd jaar vr de uitbarsting van ,krakatau1 in #aghc1 hadden er op aarde uitbarstingen plaats1 die waardig zijn vergeleken te worden met die van #ahhc4 ,de ,arama in ,japan slingerde rotsblokken van #ab tot 88 meter hoogte in de lucht4 ,steden en dorpen werden begraven4 ,men verhaalt1 dat er n steen door den krater werd uitgeworpen1 die #cd meter breed en #hj meter lang was2 die steen viel in eene rivier1 en zag er uit als een eiland4 ,de sporen van deze uitbarsting zijn na meer dan honderd jaren nog te zien in den vorm van reusachtige steenblokken1 die verspreid zijn over de vlakte van ,oiwake1 en van een lavastroom1 die eene lengte heeft van twaalf uur gaans4 ,de uitbarsting van ,skaptar ,jkull op ,i,jsland1 eveneens in #aghc1 was eene der geweldigste1 waarvan de geschiedenis gewaagt4 ,de hoeveelheid uitgeworpen stoffen schijnt veel grooter geweest te zijn dan bij de uitbarsting van ,krakatau4 ,de eruptie begon in ,mei4 ,haar maximum bereikte ze in ,juni4 ,in ,juni #aghc begon zich een droge mist te verspreiden van af het ,noorden van ,europa2 hier en daar werd een blauwe1 witte of bloedroode zon1 of gekleurde kring om zon en maan aanschouwd4 ,onze landgenoot1 ,prof4 ,brugmans te ,franeker1 gaf over dit verschijnsel eenige belangrijke beschouwingen in het licht onder den titel3 ,verhandeling over een ,zwavelachtigen ,nevel4 ,volgens ,brugmans was de nevel gekenmerkt door een zwavelachtigen reuk4 ,de zon kon in ,nederland ongestraft met het bloote oog bekeken worden4 ,deze mist strekte zich zeer ver uit4 ,niet alleen in ,europa1 maar ook in ,azi1 ,afrika en ,noord-,amerika werd hij waargenomen4 ,in #ahae gebeurde de eruptie van den ,tambora op ,soembawa van #g tot #ab ,april4 ,de hoeveelheid uitgeworpen stoffen schijnt ,krakatau belangrijk te hebben overtroffen4 ,zooals wij gezien hebben was de zon #c dagen lang verduisterd op 't eiland ,madoera4 ,de heer ,verbeek zocht te vergeefs naar berichten uit ,indi over roode schijnsels na deze eruptie4 ,merkwaardig is het echter1 dat gedurende #ahae van af den #ae;den ,mei de ons bekende roode schemeringsverschijnselen op buitengewoon sterke wijze zijn waargenomen in ,engeland4 ,gegevens uit andere landen ontbreken echter geheel4 ,beschouwen wij eindelijk eene kleinere eruptie b4v4 die van den ,etna op den #basten ,mei #ahhf4 ,de hoogte van de rookkolom boven den krater werd dien dag gemeten4 ,zij bedroeg #h kilometer en den #bdsten ,mei #ad kilometer4 ,van af #bb ,mei verspreidden zich dampen ,oostwaarts en bedekten den geheelen horizon van ,palermo4 ,den #c;den ,juni hing er een mist over ,sicili1 die de zon onzichtbaar maakte2 deze mist bedekte van #bi ,mei tot #c ,juni geheel ,itali4 ,de daarop volgende dagen was de zon1 bij hare opkomst1 purperkleurig en roodachtig geel1 en1 als zij hooger stond1 had zij eene grijze kleur1 evenals neutraal-tint4 ,na zonsondergang werden de bekende roode schijnsels waargenomen4 ,de hier gekozen voorbeelden mogen volstaan4 ,het is dus een feit1 dat op vulkanische uitbarstingen menigmaal optische verschijnselen volgen1 die in alles overeenkomen met die1 welke na de uitbarsting van ,krakatau zijn waargenomen4 ,het wiskundige bewijs1 dat er tusschen beide zaken een verband bestaat1 als van gevolg en oorzaak1 is intusschen nooit te geven4 ,hebben wij dus ook al geene zekerheid1 toch is er groote waarschijnlijkheid dat de stof van ,krakatau de oorzaak is geweest van de vreemdsoortige verlichting van onze planeet van #ahhc tot #ahhf4 ,,hoofdstuk ,,xi4 ,na de groote uitbarsting4 ,hoe het er op ,krakatau uitzag na de uitbarsting4--,verbeek ontdekt eene nieuwe uitbarsting op #aj ,oct4 #ahhc4--,waarom niemand die bespeurd heeft4--,indruk van de ramp in ,indi4--,schrik voor aardbevingen4--,aardbeving te ,padang #ba ,sept4 #ahhc4--,tweede aardbeving met gerommel #ah ,oct4 #ahhc4--;,het gerommel niet op zee gehoord4--,de schoten van ,krakatau zijn op sommige plaatsen ook niet op zee vernomen4--,beschouwingen over de ramp door de inlanders4 ,god wil het zoo4--,de ,compagnie heeft de schuld4--,het is een straf ,gods4--,verhoogde godsdienstzin na de uitbarsting4 ,de zendbrief van den ,opperpriester van ,mekka4--,geprikkelde gemoedsstemming zich uitende in moordaanslagen4--,de ,toean-toean te ,kro en de ,mahdi4--,wasiat- of ,zendbrieven4--,de zendbrief na de uitbarsting van den ,tambora 7#ahae7 volgens ,junghuhn4--,energiek optreden van het ,gouvernement na de ramp4--,het ,centraal-,comit4--,krakatau-litteratuur 4--,de te lenigen nood in ,bantam4--#fa_/b millioen schade4--,bestuursmaatregelen4--,nieuw-, anjer en ,menes4--,schade in ,tangerang #ca_/b ton gouds4--,de ,lampongs zijn moeilijk te bereiken4--,schade in de afdeeling ,kro4--,expeditie van ,lt4 ,koster en ,dr4 ,vorderman naar de ,lampongs4--,schade in de ,lampongs4--,de pepercultuur4--,opbouw van ,telok ,betong4--,reis van den ,gouverneur-,generaal met ,zr4 ,ms4 ramtorenschip ,prins ,hendrik der ,nederlanden4--,verbeek's ,krakatau4--,reden van dankbaarheid aan de ,indische regeering4--,verbeek's werk beoordeeld door de ,royal ,society en in ,petermann's ,mittheilungen4--,hollandsche en ,duitsche ,universiteiten--,een welverdiende ,nederlandsche ,leeuw4--,de uitbarsting van ,krakatau is zonder invloed geweest op het vulkanisme van ,indi4--,java's ,eerste punt4--,werking van den ,merapi op ,sumatra in ,december #ahhc4--;,de angst voor het vulkanisme4--,de tijd stompt de indrukken af4--,men kan in ,indi de vulkanen niet ontloopen4 ,na de groote uitbarsting is ,krakatau niet geheel en al in rust gebleven4 ,bij de opname1 door den heer ,verbeek in ,october op het eiland verricht1 vond hij het overblijvende gedeelte van ,krakatau bedekt met puimsteenblokken1 waarvan de grootste een kubieken meter inhoud hadden2 hier tusschen lagen kleine stukjes puimsteen1 zand en asch4 ,dit materiaal was opgestapeld tot werkelijke bergen4 ,de regen had hierin diepe kloven uitgespoeld1 die dikwijls loodrechte kanten hadden1 zoodat de bestijging van den berg zeer moeilijk was4 ,dit materiaal is bij de groote uitbarsting uitgeworpen4 ,dadelijk daarna is eene onderzeesche moddereruptie gevolgd1 die gedurende de duisternis op #bg ,augustus aanving en gedurende een etmaal heeft aangehouden4 ,deze modder bedekte onder anderen de eruptie-producten op de eilanden ,steers en ,calmeijer4 ,de heer ,verbeek ontdekte echter1 dat er eene latere uitbarsting op ,krakatau had plaats gehad1 daar hij op de ,zuidzijde van het eiland twee slijkstroomen aantrof ter dikte van #j4b tot #j4c meter1 en ter breedte van #a tot #e meter4 ,zij bestaan uit zeer fijne donkere asch1 beginnen #bjj meter beneden den top1 dus #fjj meter boven den zeespiegel en zijn over eene lengte van #acjj meter tot #dj meter boven zee te vervolgen4 ,die slijkstroomen liggen op de ruggen1 die tusschen de uitgespoelde kloven zijn overgebleven1 maar zij zijn voor een groot gedeelte te zien in de reeds uitgespoelde kloven3 hieruit volgt dat zij eerst na het vormen dier kloven ontstaan zijn4 ,daarenboven was het slijk bij het bezoek van den heer ,verbeek nog nat3 de slijkuitbarsting was dus niet lang geleden geschied4 ,deze ontdekking van den heer ,verbeek is van het hoogste belang4 ,want niemand ter wereld heeft iets van die uitbarsting bespeurd4 ,dit is geen wonder1 want alle woningen op de kusten van ,straat ,soenda waren door de vloedgolven weggespoeld1 zoodat de kust feitelijk gedurende eenige maanden geheel onbewoond was4 ,toch is des avonds te #aj ure op den #aj;den ,october aan de ,wijnkoopsbaai een bijzonder hooge1 plotseling opkomende vloed waargenomen1 terwijl er een rommelend geluid werd gehoord in de richting van ,krakatau4 ,waarschijnlijk hebben deze waterbeweging en die geluiden de uitbarsting van slijk vergezeld1 waarvan de bewijzen op ,krakatau door den heer ,verbeek zijn aangetroffen4 ,wij kunnen dus vaststellen1 dat er den #aj;den ,october eene slijkuitbarsting geweest is4 ,op verschillende tijdstippen werden te ,batavia en te ,tandjong ,priok in ,september knallen gehoord4 ,natuurlijk schreef men ze onmiddellijk aan ,krakatau toe4 ,op ,java's ,eerste punt werden den #ah;den en #ai;den ,september aardbevingen gevoeld4 ,voor het overige werden volgens gewoonte een behoorlijk getal aardbevingen uit den geheelen ,indischen ,archipel gerapporteerd1 zonder dat men zeggen kan1 dat deze met ,krakatau in eenig verband staan4 ,de heer ,verbeek wijst er zeer terecht op1 dat het bijzonder groot aantal aardbevingen1 dat na de ramp van ,krakakau in de volgende maanden en ook in #ahhd is opgeteekend1 niet eens bewijst1 dat er meer aardschokken geweest zijn dan in vroegere jaren4 ,nooit is er in ,indi eene uitbarsting geweest1 die overal zulk een diepen indruk heeft gemaakt als die van ,krakatau4 ,het minste geluid of de kleinste aardschok trok in den eersten tijd aller aandacht1 en werd onmiddellijk gerapporteerd1 terwijl men vr de uitbarsting die verschijnsels nauwelijks opmerkte4 ,men herinnert zich zeker nog wel het afloopen van ,tjilegon1 en den moord der ,europeanen aldaar door een saamgezworen bende inlanders4 ,na deze gebeurtenis ontstond er bij sommige ,europeanen op ,java eene schrikachtigheid1 die aan het ongelooflijke grensde2 zij zagen in elken inlander eenen moordenaar4 ,zoo was het ook in ,indi na de ramp van ,krakatau1 vooral bij hen1 die de uitbarsting hadden bijgewoond4 ,ik bevond mij in de maanden volgende op de uitbarsting op ,sumatra's ,westkust4 ,dat is een buitengewoon vulkanisch terrein4 ,de aardkorst is daar alles behalve rustig4 ,aardbevingen en onderaardsche geluiden zijn er geene zeldzaamheid4 ,nog geen maand was er verloopen sedert de uitbarsting van ,krakatau1 toen ik te ,padang den #basten ,september eene aardbeving bijwoonde4 ,men beschouwt in ,indi eene aardbeving gewoonlijk als eene vrij onschuldige zaak4 ,maar hem1 die nog geen maand geleden eene ondervinding heeft opgedaan zooals de passagiers van de ,loudon1 overkomt bij eene eenvoudige aardbeving of onderaardsch gerommel eene gewaarwording van nameloos wee1 een onbeschrijflijk gevoel van hulpeloosheid2 een ongemotiveerde angst maakt zich van hem meester2 hij verwacht niet anders dan dat de golven van den ,indischen ,oceaan geheel ,padang zullen overstroomen1 zooals de wateren van ,straat ,soenda ,telok ,betong deden verdwijnen4--,trouwens de geschiedenis leert1 dat eene dergelijke ramp ook te ,padang geene onmogelijkheid is4 ,het ,padang der #ah;de eeuw toch is juist op die wijze te niet gegaan4 ,den #aj;den ,februari #agig1 toen ,padang in ,engelsche handen was1 onderging het eene hevige aard- en zeebeving4 ,de golven liepen meerdere tientallen van meters op tegen den ,apenberg4 ,de geheele nederzetting overstroomde en werd een puinhoop4 ,eene aardbeving gepaard met een onderaardsch geluid1 gelukkig echter door geene zeebeving vergezeld1 had te ,padang plaats den #ah;den ,october #ahhc4 ,men vergunne mij over deze aardbeving iets mede te deelen4 ,ik was naar gewoonte op het bureau van den waterstaat1 dat aan de ,padangrivier gelegen is4 ,plotseling hoor ik een onderaardsch gerommel en gevoel een schok1 die vrij hevig is2 ik loop onmiddellijk het gebouw uit1 en ontmoet buiten den #asten luitenant der artillerie ,temminck1 die adjudant is op het bureau van den kommandant der artillerie1 wiens bureau grenst aan het onze4 ,ook hij is door de aardbeving en het geluid uit zijn bureau verjaagd1 ik ben dus de eenige niet1 die het gerommel vernomen heeft4 ,een oogenblik daarna komt de eerstaanwezend ingenieur1 de heer van ,geuns1 terug van een bezoek1 gebracht aan een stoomschip op de reede van ,padang4 ,daar op zee1 vlak bij de kust1 heeft men niet alleen van de aardbeving niets gemerkt1 zooals van zelf spreekt1 maar men heeft niet het minste geluid waargenomen4 ,toch is het nog vreemder1 dat op de ,loudon tijdens de uitbarsting niet n schot gehoord is1 terwijl ze overal anders met zulk eene hevigheid hebben weerklonken4 ,men heeft dit verschijnsel toegeschreven aan de dichte aschwolk1 waarin wij gehuld waren1 die het geluid zou hebben gedempt4 ,dit verklaart echter naar mijne meening het voorgevallene niet volledig2 die dichte aschwolk heeft ons in diepe duisternis gehuld1 maar dit geschiedde eerst den #bgsten ,augustus ten #aj ure4 ,toen weerklonken over geheel ,indi de hevige kanonschoten van ,krakatau reeds bijna een etmaal lang4 ,hoe is het mogelijk1 dat geen daarvan onze ooren bereikte8 ,ik vermeldde reeds1 dat op schepen op de reede te ,atjeh en te ,boeleleng 7,bali7 geene geluiden zijn geconstateerd4 ,ik kan hier nog bijvoegen1 dat de inlandsche lichtopziener op ,poeloe ,pandang nabij ,padang evenzeer beweert niets gehoord te hebben1 hoewel de geluiden der uitbarsting te ,padang zoo sterk waren4 ,het is mij niet gelukt eene verklaring van die eigenaardige voortplanting van het geluid op te sporen4 ,toch is het natuurlijk1 dat men daarnaar zoekt4 ,dit zou zeker niet in den geest zijn van de inlanders van ,bantam1 die na de verwoesting der kustplaatsen zich het hoofd niet braken met het uitvorschen der oorzaken4 ,god heeft het zoo gewild1 en ,hij kan doen wat ,hij wil6 het past ons menschen niet naar de redenen te vorschen4--,ziedaar de gedachtengang van den vromen ,mohammedaan1 na de uitbarsting van ,krakatau4 ,er waren echter ook inlanders1 die de ,compagnie1 dat is het ,nederlandsch ,indische gouvernement1 beschuldigden de ramp met opzet in het leven geroepen te hebben1 om de inwoners te gronde te richten4 ,blijkt hieruit in de eerste plaats welk een hoog denkbeeld zij hadden van de macht van het ,nederlandsch gezag1 men kan er bovendien uit zien1 welke groote mate van liefde voor den ,javaan zij ons toedichten6 ,een derde categorie van personen in ,bantam en in de ,lampongs beschouwde de geheele ramp als een straf ,gods1 die hen als onderdanen van de ,compagnie trof4 ,de ,hollanders zijn ,kafirs of ongeloovigen1 zij gelooven niet in den profeet ,mohammed4 ,en toch durven zij het wagen oorlog te voeren met de goedgeloovige ,atjehers6 ,voor die euveldaad bereikt ,gods wraak de ,hollanders en de inlanders1 die hunne onderdanen zijn4 ,het is zoo natuurlijk1 dat de mensch een natuurramp van den omvang als de zondvloed1 die de steden en dorpen aan ,straat ,soenda gelegen wegvaagde1 beschouwt als een wraakgericht ,gods4 ,het eerste gevolg is dan dat de mensch tot zich zelf inkeert1 en zeer ontvankelijk is voor godsdienstige begrippen4 ,na de ramp van ,krakatau keerde zich de bevolking van ,bantam en de ,lampongs tot ,toean ,allah1 en verootmoedigde zich voor den ,almachtige4 ,priesters en ,hadjies maanden de bevolking aan tot getrouwe opvolging van den ,koran4 ,vooral in ,bantam1 waar het godsdienstig leven toch altijd opgewekter is dan elders op ,java1 bespeurden de bestuursambtenaren--niet zonder zorg--eene religieuse opgewondenheid1 die zich soms uitte door onverdraagzaamheid tegen de ,europeanen1 die honden van ongeloovigen4 ,op de pasar 7markt7 te ,serang werd den #b;den ,november #ahhc een ,europeesch soldaat1 zonder eenige aanleiding1 aangevallen en gewond door een inlander met een klewang gewapend1 in een vlaag van godsdienstige dweeperij4 ,op een anderen dag drong een ,bantammer in overprikkelde gemoedsstemming1--zooals het ,koloniaal ,verslag het uitdrukt--met een geopend knipmes1 gehuld in het bekende witte opperkleed1 in het blokhuis te ,serang1 en wondde den schildwacht4 ,die gevallen stonden op zich zelf en beteekenden schijnbaar niet veel4 ,maar zij bewezen toch1 dat het in de harten der schijnbaar zoo berustende ,bantammers smeulde1 en toen veel later te ,tjilegon al de ,europeanen op de meest beestachtige en wreedaardige wijze werden vermoord1 zonder dat de aanleiding ooit duidelijk geworden is1 toen herinnerde men zich huiverend die op zich zelf staande uitingen van fanatisme na de ramp van ,krakatau6 ,de politie had toen bij voorbeeld de hand gelegd op een zendbrief1 die1 zooals het opschrift luidde1 was geschreven door den opperpriester uit ,mekka4 ,die zendbrief was in de landstaal geschreven en spoorde den inlanders aan tot meerderen geloofsijver4 ,de opperpriester uit ,mekka wees op de gevolgen van ,krakatau1 en noemde ze de voorboden van het vergaan der wereld4 ,in de geheele ,mohammedaansche wereld trouwens was het in het laatst van #ahhc en #ahhd onrustig4 ,in de afdeeling ,kro1 die het ,zuidelijke gedeelte der residentie ,benkoelen uitmaakt1 volgden de zoogenaamde ,toean-toean1 met spanning de berichten1 die tot hen kwamen over den opvolger van ,mohammed1 den ,mahdi1 die in ,egypte de scharen van den ,khedive vernietigd had4 ,men noemt daar ,toean-toean het gegoede gedeelte der bevolking1 dat uit geestelijken1 hadjies en handelaren bestaat4 ,in het binnenland is de bevolking er nog heidensch4 ,maar de bekeeringen tot den ,islam namen na de ramp van ,krakatau sterk toe1 en er was geen doessoen 7dorp71 waar niet een soeran 7bedehuis7 verrees4 ,talrijk waren de wasiat-of zendbrieven1 die1 uit ,arabi afkomstig1 verspreid werden over ,kro en de ,lampongs4 ,vele werden door de politie in beslag genomen1 maar hoevele ontsnapten aan alle nasporingen1 en verspreidden het gif der onverdraagzaamheid in de gemoederen8 ,is het niet merkwaardig1 dat na de groote uitbarsting van den ,tambora in #ahae ook dergelijke zendbrieven onder de bevolking van ,oost-,java en de ,oostelijk van ,java gelegen landen verspreid werden8 ,ongetwijfeld heeft die uitbarsting destijds ook een diepen indruk gemaakt op de overblijvenden4 ,deze1 minder gelukkig dan hunne broeders in #ahhc op ,java en ,sumatra1 waren na de ramp aan zooveel gebrek ten prooi1 dat zelfs de dochter van den koning van ,sangar van honger stierf4 ,het lot1 dat den koning van ,tambora trof1 is1 zooals ,junghuhn het beschrijft1 een stof1 waardig een ,oud-testamentisch profeet te bezielen4 ,evenals1 volgens het bijbelverhaal1 de bewoners van het dal der ,jordaan eenmaal wegvloden voor den vurigen regen1 vluchtte de koning van ,tambora gevolgd door zijne vrouwen en kinderen1 en omstuwd door zijne ,rijksgrooten1 die zijne schatten droegen4 ,een regen van gloeiende steenen daalde uit den hemel1 en doodde den koning en al zijne onderdanen op n na4 ,de zendbrief1 die in #ahae onder de inlanders even gretige lezers vond1 als de brief uit ,mekka in #ahhc na de ramp van ,krakatau1 behelst1 over deze episode de volgende treffende beschrijving4 ,een reizend koopman1 een godvreezend ,arabier1 verdreef een hond1 een onrein dier1 uit de moskee te ,tambora2 de hond behoorde aan den koning4 ,deze liet den koopman in plaats van geiten-1 hondenvleesch eten1 en toen hij hoorde1 dat de ,arabier smadelijk van hem had gesproken1 liet hij hem op den berg ,tambora onder zware mishandelingen van het leven berooven4 ,maar daar ving de berg aan vlammen uit te braken2 deze vervolgden de dienaren des ,vorsten tot in de stad en ,tambora met zijn koning werd door de aarde verzwolgen4 ,waar vroeger de stad der goddeloozen stond ankeren thans schepen op drie vademen diepte4 ,men heeft in ,indi wel eens de gewoonte het ,gouvernement van alles de schuld te geven1 wat er gebeurt4 ,maar ook de meest zwartgallige zal moeten toegeven1 dat het ,nederlandsch-,indische bestuur aan de ramp van ,krakatau geen schuld had1 en na de uitbarsting op waardige wijze de eer van ,nederland heeft opgehouden4 ,aan de ambtenaren1 die het hunne hadden verloren1 werd eene gratificatie van #f maanden tractement uitgekeerd4 ,met beleid en energie werd in de geteisterde streken opgetreden1 om de bevolking gerust te stellen1 te helpen en de stoffelijke schade te vergoeden4 ,het beroep op de particuliere weldadigheid in ,indi en ,europa was trouwens niet te vergeefsch4 ,van alle zijden1 in ,indi en in ,nederland1 vloeiden bijdragen toe aan het ,centraal ,comit6 ,de vrijmetselaarsloge de ,ster in het ,oosten te ,batavia nam het initiatief tot het scheppen van een fonds1 om zoodoende op blijvende wijze de betrekkingen der omgekomen ,europeanen te helpen4 ,in ,nederland werden bovendien1 bij wijze van watersnoodpozie1 verschillende kunstbladen uitgegeven4 ,holland-,krakatau verscheen met medewerking van tal van letterkundigen en teekenaars2 ter gelegenheid van een fancy-fair te ,amsterdam zag een polyglottisch courantje aan ,krakatau gewijd het licht1 waarin hartelijk gemeende woorden aan de ramp werden gewijd in allerlei talen1 tot zelfs in het ,hongaarsch1 ,spaansch en ,russisch toe4 ,ook de spes patriae wilde niet achter blijven4 ,een ,gymnasiasten-,krakatau getuigde van den goeden wil van het jonge ,nederland4 ,er was echter veel ellende te lenigen4 ,de #baejj ,bantammers1 die verdronken waren1 behoefden geen hulp meer1 niet altijd echter waren geheele gezinnen uitgeroeid en de overblijvenden bezaten letterlijk niets meer4 ,bantam is eene der armste residenties van ,java4 ,hongersnood1 koortsepidemie1 veepest en1 erger dan die trits1 de maatregelen tegen de veepest door een doctrinair ,bestuur genomen1 toen in #ahhj en #ahha nagenoeg de geheele veestapel van ,bantam was afgemaakt--ziedaar de wonden1 waaraan ,bantam bijna doodgebloed was1 toen het op nieuw geteisterd werd4 ,de dorpen zien er in ,bantam over 't algemeen armoedig uit4 ,eene uitzondering maakten hierop de vriendelijke kampongs langs ,straat ,soenda4 ,maar de rijke1 welvarende plaatsen1 ,anjer en ,tjaringin1 de bloeiende ,chineesche kamp van ,laboean1 de volkrijke dorpen ,tjerita1 ,tjiloerah1 ,pasaroenan1 ,sirih1 ,tjikining en ,bodjong waren allen verdwenen4 ,men schatte de schade der bevolking op niet minder dan zes en een half millioen gulden4 ,de vluchtelingen uit de verwoeste plaatsen werden gehuisvest van bestuurswege1 en door particulier initiatief werd gedaan wat gedaan kon worden1 om in den eersten nood leniging aan te brengen4 ,aan hen1 die konden en wilden werken1 werd betaalde arbeid verschaft4 ,zij werden aan het werk gezet om de overblijfselen der verwoesting op te ruimen1 de lijken te begraven1 de andere organische rottende zelfstandigheden te desinfecteeren of1 met petroleum begoten1 te verbranden4 ,men beoogde hiermede vooral het voorkomen van verpestende uitwasemingen4 ,levensmiddelen en kleeren werden uitgedeeld4 ,met moeite was de bevolking langzamerhand te bewegen nieuwe dorpen te stichten op het verraderlijke strand van ,straat ,soenda4--,tjaringin was n poel van vuilheid1 de hoofdzetel van het ,bestuur werd dus naar ,menes verlegd4 ,tegenover ,poeloe ,merak besloot men eene nieuwe stad te bouwen1 die ,nieuw-,anjer zou heeten4 ,het oude ,anjer lag echter vrij wat geschikter voor de schepen1 die van ouder tot ouder die reede aandeden1 om water in te nemen4 ,de plaats1 die voor ,nieuw-,anjer was uitgezocht1 bleek daarentegen niet te voldoen aan den eersten eisch1 dien men moet stellen aan een aanlegplaats4 ,er is geen water te ,nieuw-,anjer6 zoo luidde het oordeel van de scheepsgezagvoerders4 ,en zij keerden terug naar hunne eerste liefde4 ,weer ankeren nu de koopvaardijschepen1 die uit ,nederland komen1 op de reede van het verdwenen ,anjer1 waar zij goeden ankergrond en diep water aantreffen1 zooals zij eeuwen lang deden1 en in plaats van het oude ,anjer1 verrijst daar het dorp ,bodjong4 ,de schoone dagen van het ,anjer van voorheen keeren echter nimmer terug1 want de zeilschepen uit ,europa zijn verdreven door den grooten alleenheerscher1 den stoom4 ,de mailbooten echter vertoeven niet in ,straat ,soenda2 zij gaan de reede van ,anjer met minachting voorbij1 en stoomen met onverminderde vaart naar de ,javazee4 ,intusschen werd ,tjilegon tot hoofdplaats der afdeeling ,anjer verheven4 ,hierop rustte echter naar het schijnt ook geen zegen4 ,in ,juli #ahhh werd de ,europeesche bevolking van ,tjilegon vermoord door eene bende samenzweerders4 ,de dood1 in de golven van ,straat ,soenda tijdens de uitbarsting van ,krakatau1 was minder verschrikkelijk1 dan de met ,oostersche verfijnde wreedheid uitgevonden folteringen1 die de besturende ambtenaar van de afdeeling ,anjer te ,tjilegon onderging1 vr hij den geest gaf onder de moordende handen der oproerlingen van ,tjilegon en nadat hij het had moeten aanzien1 dat zijne vrouw op de meest laaghartige wijze mishandeld1 en daarna met zijne kinderen werd geslacht6 ,in vergelijking van de wreede1 lafhartige moordenaars van ,tjilegon1 is de vloedgolf van ,krakatau1 die plotseling doodde1 zachtmoedig geweest4 ,ook buiten ,bantam had de zeebeving op ,java belangrijke schade aangericht4 ,in de afdeeling ,tangerang der residentie ,batavia waren de strandkampongs tusschen de moeara's#aj ,mauk en ,angke weggeslagen2 in de residentie ,krawang waren de dorpen ,pakis en ,sadari1 op het ,noorderstrand gelegen1 vernietigd4 #bejj menschen waren gestorven1 en er was voor #cejjjj gulden schade aangericht4 ,die plaatsen waren van uit ,batavia het gemakkelijkst te bereiken en er kon dus spoedig hulp gebracht worden4 ,bezwaarlijker was dit echter in de ,residentie der ,lampongsche districten4 ,daar waren #ij dorpen verdwenen en #abejj menschen gedood4 ,maar het duurde niet minder dan tien dagen1 alvorens men te ,batavia eenig bericht had1 behalve de door de ,loudon medegebrachte tijding van ,telok ,betong's verdwijnen4 ,want de telegraafkabel tusschen ,java en ,sumatra was vernietigd1 en de ,semangkabaai en de ,lampongbaai waren onbevaarbaar1 daar ze opgepropt waren met drijvende puimsteenbergen1 die daar vastzaten1 en maanden lang elke communicatie te water verhinderden4 ,het was dus niet gemakkelijk dr hulp te brengen1 want er moest eerst eene landingsplaats gezocht worden1 vrij van puimsteen1 en dan was bij gebrek aan wegen het transport over land in de ,lampongs vol bezwaren4 ,toch had ,sumatra minstens evenveel behoefte aan hulp als ,java4 ,in het ,zuiden der afdeeling ,kro in de residentie ,benkoelen waren slechts eenige tientallen van menschen verdronken4 ,de vloedgolf had hier echter eene groote slachting aangericht onder de kippen1 die1 zooals men weet1 in grooten getale door de inlanders worden aangefokt4 ,de bevolking bestaat hier uit visschers2 een ander deel echter verzamelt boschproducten1 die worden uitgevoerd4 ,eene hoeveelheid boschproducten1 die ter verzending gereed was1 ter waarde van f4 #aj1jjj1 werd naar zee gesleept door de golven1 terwijl er tevens voor f4 #ae1jjj schade werd aangericht aan woningen1 vischtuig en sawahs4 ,de residentie der ,lampongsche districten was echter veel zwaarder getroffen en1 zooals ik reeds zeide1 zij was moeilijk te bereiken wegens de puimsteen blokkade der baaien van ,zuid-,sumatra4 ,verschillende expedities vertrokken uit ,batavia om berichten in te winnen over het lot der ,lampongs3 men was immers in de eerste dagen na de uitbarsting te ,batavia zonder eenige tijding van ,sumatra4 ,zoo vertrok den #c;den ,september #ahhc eene expeditie per hopperbarge ,kedirie4 ,het personeel bestond uit den chef1 den luitenant ter zee ,koster1 adjudant van ,z4 ,exc4 den ,gouverneur-,generaal1 den stads-geneesheer ,dr4 ,vorderman1 den schout van ,hagen met #aj politieoppasses en #bj dwangarbeiders4 ,het kommando over de ,kedirie werd gevoerd door den gezagvoerder 't ,hoen4 ,het gezelschap werd spoedig vermeerderd4 ,eene boot met ,lampongsche handelaren was de ,kedirie tegengekomen1 en de opvarenden verzochten gratis medegenomen te worden1 hetgeen hun werd toegestaan op voorwaarde1 dit zij bij het landen als gidsen hulp zouden bewijzen4 ,dit hebben zij ook trouw gedaan1 en wel is het de vermelding waard1 dat de leden der expeditie op hun zoo moeilijken tocht1 de meeste hulp en bijstand genoten hebben juist van de hadjies1 die onder de opgenomen ,lampongsche handelaren waren4 ,men stoomde van ,tandjong-,priok1 de haven van ,batavia1 naar de ,lampongbaai1 en trachtte te landen1 waar eens ,kalianda lag4 ,met de stoomfluit werden herhaalde signalen gegeven om de aandacht te vestigen op de aanwezigheid van een stoomschip4 ,weldra snelden uit het gebergte eenige gevluchte inlanders naar het strand1 die de leden der expeditie behulpzaam waren bij het aan land komen4 ,de hopperbarge ,kedirie was eenige dagen geleden1 den #asten ,september1 ook reeds te ,kalianda geweest1 en zij had toen de familie ,beijerinck gered1 wier treurig wedervaren in hoofdstuk ,v beschreven is4 ,de bevolking van ,kalianda was voor #c_/d gedeelte verbrand door de gloeiende asch1 verpletterd door de puimsteen of verzwolgen door de vloedgolf4 ,de overblijvenden werden van rijst en zout voorzien1 die de ,kedirie medegebracht had1 terwijl ,dr4 ,vorderman aan de gewonden geneeskundige hulp verleende4 ,het hoofddoel van de reis was echter ,telok ,betong4 ,men scheepte zich dus weder in op de ,kedirie1 en stoomde in de richting van ,telok ,betong4 ,weldra was de injectiespuit van de machine verstopt en bovendien raakte het schip vast in de puimsteenbergen1 die eene laag vormden1 dieper dan de diepgang van de ,kedirie4 ,na eene wanhopige worsteling tusschen de stoomkracht van de ,kedirie en de puimsteenbergen1 slaagde zij er in1 door telkens op te stoomen zich eene geul te graven in het puimsteen1 op dezelfde wijze als in ,noordelijke streken in het ijs vastgevroren schepen zich uit het ijs bevrijden4 ,van doordringen was geen sprake6 ,telok ,betong was over zee niet te bereiken4 ,de ,kedirie stoomde toen ,zuidwaarts en ankerde dicht bij het dorp ,gebang2 aldaar werd de geheele expeditie ontscheept4 ,men besteedde drie volle uren om van de landingsplaats tot ,gebang te komen1 een afstand van slechts anderhalve kilometer4 ,hier werd men door het hoofd en de bevolking gastvrij ontvangen4 ,na den nacht te ,gebang te hebben doorgebracht1 ging men den volgenden morgen te voet in de richting van ,telok ,betong4 ,aldaar was de ,kedirie ook opgemerkt1 en de resident had den controleur ,j4,g4,w4 ,lux last gegeven het gezelschap tegemoet te gaan4 ,weldra ontmoette men den heer ,lux1 en toen ging het verder over omgeworpen boomstammen1 tot het dorp ,kedjadjian4 ,daar bleef de schout van ,haagen met de meeste kettinggangers achter4 ,de meesten van deze lieden waren door vermoeienis uitgeput1 en niet in staat om verder te gaan4 ,de heeren ,koster en ,vorderman zetten echter met #f kettinggangers en #b politieoppassers hun tocht voort naar ,telok ,betong4 ,intusschen was de avond reeds gevallen4 ,gelukkig ontmoetten zij aan de rivier van ,telok ,betong twee mannen met obors 7fakkels71 welke de resident had afgezonden4 ,ik zal niet in herhaling treden over hetgeen er te ,telok ,betong gebeurd was4 ,alleen wil ik nog mededeelen1 dat de ,europeesche ingezetenen nog steeds gehuisvest waren bij den resident1 wiens woning1 op een heuvel gelegen1 een der weinige huizen was1 die nog bestonden4 ,den volgenden dag bezocht de heer ,koster de ,barouw1 het stoomschip1 dat drie kwartier gaans van de zee op het droge lag1 in het dal der ,koeripan-rivier4 ,den #i;den ,september werd de terugreis aanvaard4 ,aan allen1 die mede wilden gaan naar ,batavia1 werd daartoe de gelegenheid verschaft4 ,in het geheel gingen #aj personen mede4 ,de meesten waren vrouwen en kinderen4 ,de tocht geschiedde van ,telok ,betong te voet1 alleen eenige zeer kleine kinderen werden gedragen4 ,het was eene moeilijke reis4 ,bruggen waren nergens te zien2 men ging door de trouwens ondiepe1 kleine kali's 7rivieren7 heen2 nu eens langs het strand1 dan weder hooger op4 ,overal waar de vloedgolf den weg bereikt had1 was het een rizophorenwoud1 omgewoelde aarde met zware boomstammen1 struikgewas en steenen tot n chaos opgestapeld4 ,de grond was modderachtig en op tallooze plekken kreeg men den stank van herten- of wilde zwijnen-krengen in den neus4 ,iedereen was diep onder den indruk van de afschuwelijke gebeurtenissen4 ,de kinderen echter1 niet in staat om de vreeselijke beteekenis van de verwoesting te begrijpen1 waren verreweg de opgeweksten van het geheele gezelschap2 zij lachten en zongen1 en beschouwden de zaak klaarblijkelijk als een nieuw en zeer bijzonder pretje4 ,bij al deze rampen was er echter ne lichtzijde4 ,alle muskieten zijn verdelgd6 ,in de ,lampongs1 ten minste in het gedeelte door de expeditie bezocht1 is er geen enkele meer te bespeuren4 ,zijn zij door de asch gedood of door de modder8 ,of zijn ook zij1 evenals de zeevogels van ,straat ,soenda door een voorgevoel gewaarschuwd1 vr de uitbarsting gevlucht8 ,na een marsch van #ac paal 7#bj kilometer7 bereikte men het dorp ,kedjadjian1 waar de inwoners de vluchtelingen in hunne hutten opnamen4 ,de heer ,koster ging nu vooruit1 en de expeditie1 die zich natuurlijk slechts langzaam bewoog1 zette zich eveneens in beweging4 ,toen men kwam op de plaats waar men aan land gekomen was1 was de ,kedirie verdwenen4 ,men vond hier gelukkig een brief van den heer ,koster1 die meldde1 dat het aan boord gaan op die plaats eene onmogelijkheid was geworden ten gevolge van eene beweging in de puimsteenbergen1 zoodat de ,kedirie gedwongen was geworden te wijken in ,zuidelijke richting4 ,toen werd de expeditie weer marschvaardig gemaakt4 ,en weer ging men voorwaarts met opgezwollen en gekneusde voeten1 door dalen en poelen1 door rivieren en moerassen1 langs het strand of over steile heuvels4 ,gelukkig ontmoette men den heer ,koster1 die de marcheerenden te gemoet was gekomen1 en door hem geleid bereikte men eindelijk de ,rateh-baai1 die #e paal 7#h kilometer7 zuidelijker ligt dan de vorige landingsplaats4 ,daar lag de ,kedirie omringd door puimsteen1 die van alle kanten in de ,lampongbaai dreef4 ,daarmede was de expeditie ten einde1 en men keerde naar ,batavia terug4 ,ik heb deze expeditie uitvoerig beschreven1 om te laten zien hoe moeilijk het was hulp te brengen op ,sumatra6 ,te zelfder tijd werden de ,lampongs bezocht door eene tweede expeditie1 onder bevel der heeren ,deijkerhoff en ,willemsteijn met het ,stoomschip ,ophir4 ,maar het wordt tijd dat wij den toestand van de ,lampongs eens ter sprake brengen4 ,de bevolking van ,kalianda en ,katimbang1 die niet gedood was door den vloed1 was deels bezweken aan de brandwonden1 door de gloeiende asch veroorzaakt1 en van de overblijvenden waren velen gewond door puimsteen-projectielen of half verbrand door die heete asch4 ,de pepercultuur1 waarop zich in de ,lampongs de bevolking met zooveel ijver toelegt1 had een zwaren slag gekregen4 ,honderdduizenden jonge peperranken stierven door modder en asch4 ,de geheele koffiecultuur ging te niet4 ,eene ongelooflijke hoeveelheid rijst 7padi7 ging op de velden verloren2 handel en vischvangst stonden stil1 daar de zee verstopt was door puimsteen4 ,geen wonder1 dat de bevolking moedeloos was1 en dat de controleurs alle moeite hadden om hen te bewegen nieuwe kampongs te stichten aan het strand1 daar1 waar zij het gunstigst zouden liggen voor handel en landbouw4 ,na eenige maanden konden de controleurs met trots rapporteeren1 dat er in de ,ommelanden van ,telok ,betong #ai1 in ,semangka #bj en in ,katimbang #bj nieuwe dorpen gesticht waren4 ,telok ,betong werd opgebouwd4 ,katimbang en ,beneawang waren echter in een moeras herschapen1 zoodat de zetel van het ,bestuur werd verplaatst naar ,kalianda en ,kotta-,agoeng4 ,er werd later door het ,bestuur op groote schaal zaai-padi 7rijst7 uitgedeeld4 ,gelukkig spoelden hevige regenbuien langzamerhand de sporen van asch en modder van de velden4 ,overvloedige oogsten1 zooals men in jaren niet gekend had1 beloonden de inlanders voor hunnen vlijt en de ,lampongs hadden zich weldra weer geheel opgericht4 ,de ,gouverneur-,generaal1 de heer ,f4 's ,jacob1 bezocht met ,zs4 ,ms4 ,ramtorenschip ,prins ,hendrik der ,nederlanden de geteisterde streken twee maanden na de uitbarsting1 ten einde zich persoonlijk op de hoogte te stellen van den toestand en te overleggen met de residenten1 wat er nog gedaan kon worden voor de bevolking4 ,ieder deed wat hij kon1 en men kan het ,bestuur den lof niet onthouden van veel energie ten toon gespreid te hebben4 ,toen ik echter zeide1 dat de ,nederlandsch-,indische regeering op waardige wijze de eer van ,nederland heeft opgehouden1 had ik daarbij minder het oog op hare flinke wijze van optreden in ,bantam en de ,lampongs1 hoe lofwaardig dit ook zij4 ,hetgeen ik bedoelde1 is vervat in de voorrede van ,verbeek's ,krakatau4 ,grooten dank--zegt daarin de schrijver--ben ik verschuldigd aan de ,indische ,regeering voor de liberale wijze1 waarop zij1 geheel doordrongen van de belangrijkheid dezer gebeurtenis1 mij in staat stelde het onderzoek der ,krakatau-eruptie op de meest volledige wijze te verrichten1 en de breede schaal1 waarop zij de resultaten van dat onderzoek in twee talen openbaar maakte4 ,de dankbaarheid van den heer ,verbeek tegenover de ,indische regeering is volkomen gemotiveerd2 het ,nederlandsche volk echter is vooral dankbaar voor de keuze van de ,indische regeering4 ,de wijze1 waarop de heer ,verbeek zich van zijn opdracht heeft gekweten1 is boven lof verheven4 ,hoe men in het buitenland over het werk van dezen ,nederlandschen geleerde denkt1 moge uit een paar citaten blijken4 ,het ,rapport der ,royal ,society zegt bij monde van ,prof4 ,judd het volgende3 het ,nederlandsch ,indische ,gouvernement was zoo gelukkig tot zijne beschikking te hebben de diensten van den uitstekenden geoloog ,r4,d4,m4 ,verbeek1 wiens opnemingen van ,java1 ,sumatra en van het tooneel der uitbarsting zoo algemeen bekend zijn in de wetenschappelijke wereld4 ,zijn werk is een very valuable permanent record of the event4 ,in ,petermann's ,mittheilungen noemt de heer ,emil ,metzger ,verbeek's werk een sieraad voor ,indi en een gedenkteeken van den arbeid van ,indische ambtenaren4 ,vreemd is het zeker1 dat geene der ,nederlandsche universiteiten het noodig vond de verdiensten van ,verbeek te erkennen1 terwijl eene ,duitsche universiteit--die van ,breslau--hem den doctorstitel1 honoris causa1 verleende4 ,z4,m4 de ,koning benoemde in #ahhf ,verbeek tot ,ridder in de ,orde van den ,nederlandschen ,leeuw4 ,met innige vreugde werd die tijding in ,indi vernomen en geheel ,buitenzorg spoedde zich naar ,verbeek's woning4 ,zelden viel iemand eene zoo welgemeende ovatie ten deel1 als toen aan ,verbeek te beurt viel van de zijde zijner medeburgers4 ,mocht men zich vleien met de hoop1 dat de uitbarsting van ,krakatau het laatste woord was van de ,indische vulkanen8 of dat er ten minste eene periode van vulkanische kalmte zou volgen op de rampen van #ahhc8 ,er was niet de minste reden om deze vragen toestemmend te beantwoorden4 ,want de uitbarsting van ,krakatau1 hoe vreeselijk hare gevolgen ook waren1 is slechts een locaal vulkanisch verschijnsel4 ,al was dus ook de vulkanische werking van ,krakatau voor goed uitgeput1 hetgeen nog niet eens heel waarschijnlijk is1 dan was er nog slechts n vulkaan te niet gegaan van de vele tientallen van vuurspuwende bergen1 die alom in den ,indischen ,archipel verrijzen4 ,wij zagen trouwens reeds1 dat de ongelukkige veelgeschokte ,eerste punt van ,java1 die met haren vuurtoren op de ,soendadwarsspleet staat1 en reeds het mikpunt is geweest van zoovele aardbevingen1 ook na de uitbarsting geen rust genoot4 ,de aardschuivingen langs die spleet gaan dus nog altijd door1 en de uitbarsting heeft hierin geene verandering gebracht4 ,voor de kalmte en rust van de aardkorst langs straat ,soenda heeft dus de uitbarsting niet gearbeid4 ,op ,sumatra gingen de aardbevingen hun gang1 alsof er geen ,krakatau bestond4 ,de ,merapi1 die tegelijk met ,krakatau eene ascheruptie had vertoond1 begon in ,december #ahhc weer te werken4 ,aan den voet van den ,merapi ligt het plaatsje ,padang-,pandjang4 ,toevallig bracht ik n nacht aldaar door1 komende van ,fort de ,kock4 ,het was van den #bhsten op den #bisten ,december4 ,terwijl alles in het vrij primitieve logement in diepe rust was1 hoorde men plotseling een knal2 hierop volgden eenige aardbevingen1 die alles behalve geruststellend waren4 ,blijf toch gerust t'huis1 zeide de lakonische logementhouder tot zijne log's1 dit beteekend niets1 het is slechts een prop1 die uit den ,merapi vliegt4 ,de man had gelijk1 het was niets4 ,maar wie kon zeggen of eene knal en aardbeving vlak bij den werkenden ,merapi niet het begin was van eene ramp zonder weerga6 ,waarom ik deze onbeteekenende feiten mededeel vraagt gij wellicht8 ,de ongeoefende soldaat heeft angst voor het vijandelijk vuur4 ,heeft hij echter den vuurdoop doorstaan1 dan gaat hij met opgeheven hoofd in het gevecht1 het gevoel van angst bestaat niet meer voor hem4 ,het omgekeerde heeft plaats bij den mensch tegenover het vulkanisme der aarde4 ,de ongelukkige1 die den vuurdoop van eene vulkanische uitbarsting heeft ondergaan1 kent daarna eerst den waren angst voor bewegingen der aardkorst en onderaardsche rommelingen4 ,in elk abnormaal geluid1 in elke aardschudding ziet hij den voorbode van eene hevige vulkanische gebeurtenis1 terwijl de nieuweling zich alleen daarover verbaast1 dat eene aardbeving hem zoo kalm laat4 ,de eer van ooggetuige te zijn geweest van de uitbarsting van ,krakatau was gekocht ten koste van de gemoedsrust6 ,want erger nog dan het gevoel van levensgevaar tijdens de uitbarsting1 is de vrees voor onbekende1 dreigende gebeurtenissen1 die elke aardschudding onwederstaanbaar opwekt4 ,zoo zal de nacht te ,padang-,pandjang doorgebracht1 toen ik elk oogenblik de uitbarsting van den ,merapi verwachtte1 mij niet licht uit de herinnering gaan4444 ,elke indruk1 zelfs de hevigste1 stompt af met den tijd4 ,weldra komt ook de verloren gemoedsrust weder terug tegenover de wereld van ,vulcaan4 ,ten slotte eindigt men1 waar men begonnen is3 de lichte manifestatin van het vulkanisme1 die ge zoo menigmaal ondervindt1 laten u even koud1 als toen ge nooit eene uitbarsting hadt bijgewoond4 ,ge denkt er zelden aan1 dat er op ,java vijftig vulkanen zijn en dat ,sumatra door zeventig vuurspuwende bergen onveilig wordt gemaakt1 terwijl bovendien elk vulkanisch eilandje in den ,archipel eene herhaling van het treurspel van ,krakatau zou kunnen opvoeren4 ,trouwens waarheen zoudt ge kunnen vluchten8 ,als ge den eenen vulkaan ontvlucht1 nadert ge den anderen4 ,want op ,java en ,sumatra liggen zij nog geen vier uren gaans van elkaar4 ,tenzij gij ,nederlandsch ,indi verlaat1 blijft ge overal in de macht van ,vulcaan4 ,wellicht is de terugkeer naar ,nederland nog voor u weggelegd4 ,de vlakke alluviaalstreken van het vaderland zijn zeker wel het rustigste plekje van den geheelen aardbol4 ,ge mist ,insulinde's blauwe bergen1 maar ge kunt u troosten met de gedachte1 dat ge hier nimmer geplaagd zult worden door aardbevingen of uitbarstingen4 ,,hoofdstuk ,,xii4 ,het nieuwe plantenkleed van ,krakatau4 ,de plantengroei van ,krakatau was door de uitbarsting totaal vernietigd4--,bezoek van ,dr4 ,m4 ,treub in #ahhf4--;,de nieuwe flora stamt niet af van de vroegere4--,het eiland bedekt met varens4--,de bodem van ,krakatau is totaal ongeschikt voor planten4--,het microscopisch onderzoek van den bodem brengt aan het licht1 dat de grond bedekt is met eene laag wieren 7algen74 ,de ,strijd om het bestaan4--,algen1 varens en phanerogamen4--,vergelijking tusschen het ontstaan der flora op ,krakatau met de geologische tijdperken der aarde4--,beschouwingen van ,dr4 ,treub gepubliceerd in de ,annales du ,jardin botanique de ,buitenzorg4--,wat er zou gebeurd zijn1 als ,krakatau ver van de plantenwereld had gelegen4--,het eiland ,juan ,fernandez4--,het eiland ,ascension4--,aanstaande overwinning der zichtbaar bloeiende planten op ,krakatau4--,de toekomst van ,krakatau4 ,de gevolgen van de hevigste vulkanische uitbarsting zijn gelukkig niet eeuwig4 ,wij zagen reeds1 dat de kustlanden van ,straat ,soenda weldra weer bewoond werden2 ook de plantenwereld herstelde zich daar in korten tijd4 ,de verwoesting door de golven der zee aangericht op de kusten van ,java en ,sumatra was echter op verre na niet zoo volledig geweest als die1 welke op het eiland ,krakatau zelf aangericht was4 ,slechts een klein deel van het vroegere eiland verheft zich nog boven de golven1 als een berg1 die in zee uitsteekt4 ,aan de eene zijde is het begrensd door den loodrechten wand van de doorgesneden piek ,rakata1 aan de andere zijde heeft het een glooiend beloop4 ,zooals alle eilanden in ,straat ,soenda1 was vr #ahhc ,krakatau met een zwaar plantenkleed bedekt4 ,ten gevolge van de uitbarsting was het eiland van de zee af tot den top van de piek bedekt met eene laag asch en puimsteen ter dikte van n tot zestig meter4 ,het spreekt van zelf1 dat de plantengroei totaal vernietigd was4 ,er is zelfs geen twijfel aan of ten gevolge van de groote hitte1 die gedurende de uitbarsting is ontwikkeld1 verloren de taaiste zaadjes en de best beschermde wortelstokken hunne levensvatbaarheid1 zoodat er niet ne plantenkiem op het eiland in leven bleef4 ,de directeur van den ,botanischen tuin te ,buitenzorg1 ,dr4 ,m4 ,treub1 bezocht in #ahhf1 drie jaren na de uitbarsting1 de ,krakatau-groep4 ,lang-eiland en ,verlaten-eiland1 de naburen van ,krakatau1 zagen er toen nog geheel woest uit en ontbloot van planten4 ,maar op het eiland ,krakatau zelf voerde ,flora weder den schepter4 ,de jongste plantenwereld van ,krakatau stamt niet af van de vroegere4 ,de hand des menschen is buiten spel gebleven1 want het eiland is onbewoonbaar en moeilijk te bereiken4 ,de nieuwe flora is dus ontstaan op eene andere wijze3 de plantenkiemen kunnen er gebracht zijn door de golven1 door den wind of door vogels4 ,de afstand1 dien deze plantenkiemen hebben af te leggen om het eiland te bereiken1 is niet zoo bijzonder groot4 ,want ,krakatau ligt #da kilometer of acht uur gaans van de kust van ,java1 terwijl ,sumatra slechts #cg kilometer of zeven uur gaans verwijderd is4 ,van de kleinere eilandjes in ,straat ,soenda liggen ,lang-eiland en ,verlaten-eiland in de onmiddellijke nabijheid van ,krakatau4 ,maar hier was de plantengroei eveneens totaal vernietigd4 ,het eiland ,sebesie wordt aangetroffen op een afstand van #ah kilometer of drie en een half uur gaans4 ,uit het onderzoek van ,dr4 ,treub blijkt1 dat in ,juni #ahhf de groote meerderheid der jeugdige planten op ,krakatau uit varens bestond4 ,hij verzamelde hiervan elf soorten4 ,sommige van deze groeiden reeds in grooten getale1 zoowel op den berg als aan het strand4 ,dezelfde soorten van varens komen voor in een uitgestrekt gebied om ,krakatau gelegen1 en er is dus niets vreemds in1 dat de sporen van die varens aldaar zijn gekomen4 ,het kwam den heer ,treub echter bijna onbegrijpelijk voor1 dat die varens konden groeien onder zulke buitengewoon ongunstige omstandigheden4 ,eene dikke laag puimsteen en asch is toch zeker wel een zeer ongeschikte bodem tot het ontkiemen van planten4 ,hij mist alle mogelijke voedende bestanddeelen1 die de planten noodig hebben voor hunne ontwikkeling4 ,want uit een scheikundig oogpunt beschouwd1 gelijkt de asch en de puimsteen1 die den bodem van ,krakatau uitmaken1 meer op fijngestampt glas1 dan op teelaarde4 ,eene kale rots uit zulke bestanddeelen opgebouwd1 gelegen in de brandende tropische zon1 zonder de minste schaduw1 ziedaar het terrein1 dat de heer ,treub geheel bedekt vond met varens4 --,hoe zijn die varens daar gekomen8 ,ten einde het gewicht van die vraag te begrijpen is het noodig de wijze van voortplanting der varens nader te beschouwen4 ,als men een blad van een varen omkeert1 dan ziet men1 dat de onderzijde bruingekleurde verhevenheden vertoont4 ,elk van die bruine plekjes bestaat uit eene verzameling sporenhuisjes1 die elk verscheiden sporen bevatten4 ,die sporen zijn min of meer te vergelijken met de zaden der zichtbaar bloeiende planten1 met dit groote onderscheid1 dat zij eenvoudige cellen zijn en niet zooals zaden eene kiem bevatten4 ,zij zijn door de bladeren voortgebracht1 zonder samenwerking van tweerlei deelen1 m4a4w4 zonder eenige bevruchting4 ,als nu echter de sporen uitgezaaid worden1 dan ontstaan door vermenigvuldiging der cel zoogenaamde voorkiemen of prothallia4 ,men kan deze beschouwen als de eerste generatie der varens4 ,aan die voorkiemen groeien zoowel mannelijke geslachtsorganen 7antheridin7 als vrouwelijke 7archegonin74 ,de antheridin brengen trillende lichaampjes voort1 die met eene eigenaardige cel van een archegonium zich vereenigende1 deze tot een bebladerd plantje1 de jonge varen1 doet uitgroeien1 welke dus de tweede generatie is4 ,er moet dus1 zooals men ziet1 heel wat gebeuren voordat een varen als plantje ontstaan is1 terwijl voor de ontwikkeling van dit plantje bovendien de brandende zon en de glasachtige bodem van ,krakatau volkomen ongeschikt zijn4 ,de mogelijkheid bestond echter1 dat f de voorkiemen 7prothallia7 der varens f de jonge gebladerde varenplantjes eene wijziging hadden ondergaan1 en ten gevolge daarvan geschikt geworden waren om zich onder zulke buitengewoon ongunstige omstandigheden te ontwikkelen4 ,zulk eene wijziging der plant-organismen toch komt meermalen voor2 de plant schikt zich dan naar de veranderde levensomstandigheden1 hetgeen men uitdrukt door het ,latijnsche woord adaptatio1 of zooals men in 't ,duitsch zegt anpassung4 ,ten einde hieromtrent zekerheid te verkrijgen1 verzamelde de heer ,treub sporen van de varens van ,krakatau4 ,deze sporen werden nu vervolgens in het laboratorium van den ,botanischen tuin te ,buitenzorg door den heer ,treub in vereeniging met ,dr4 ,w4 ,burck uitgezaaid op allerlei soorten van stoffen1 ten einde te onderzoeken of de prothallia of de jonge bladplantjes eenige wijziging zouden ondergaan4 ,er werd echter geenerlei adaptatio waargenomen4 ,hoe konden dus die varens op ,krakatau leven1 en zich in die mate ontwikkelen1 dat zij drie jaren na de uitbarsting reeds het geheele eiland bedekten8 ,de heer ,treub1 die zich deze vraag stelde1 slaagde er in het antwoord te vinden1 vr hij nog ,krakatau verlaten had4 ,met het bloote oog was op sommige plaatsen te zien1 dat zoowel asch als puimsteen bedekt was met een groenachtig laagje wier4 ,en1 toen de bodem met een loupe bekeken werd1 bleek het1 dat een dergelijk laagje nagenoeg het geheele eiland bedekte4 ,verschillende monsters van dit laagje werden verzameld1 en te ,buitenzorg onderzocht4 ,zij bestonden uit algen of wieren1 behoorende tot de ,cyanophycen1 waarvan zes soorten werden gedetermineerd4 ,de meest voorkomende van deze was eene wiersoort1 die tot de draadwieren behoort1 en wel tot het geslacht ,lyngbya4 ,zij ontving van den heer ,treub ter eere van ,verbeek den naam van ,lyngbya ,verbeekiana4 ,die algen waren de voorgangsters der varens4 ,zij waren de eerste bewoners van ,krakratau na de uitbarsting4 ,deze lage plantenorganismen hadden den grond geschikt gemaakt voor de varens1 daar zij de onvruchtbare asch en puimsteen met een geleiachtig1 hygroscopisch laagje bedekten4 ,de ,wieren of ,algen zijn zeer eenvoudige planten1 al vertoonen verscheidene soorten een vrij samengestelden vorm4 ,er zijn er1 die uit slechts ne enkele cel bestaan1 wier celwand een inhoud omsluit1 waarin de oorspronkelijke gelei of het protoplasma1 het bladgroen of chlorophyl en het celsap slechts onvolkomen gescheiden zijn4 ,bij de soorten1 die men ,cyanophycen noemt1 is het chlorophyl met eene blauwe vloeistof gemengd en zijn draadvormige cellenrijen door een min of meer geleiachtig slijm omgeven en vaak vereenigd4 ,tot deze behooren de ,oscillatorin1 stijve1 eenigszins gewonden draden1 die eigenaardige draaiende bewegingen uitvoeren2 de dwarse afscheidingen der cellen zijn vaak zeer onduidelijk4 ,bij sommigen zijn de draden met eene zeer dunne slijmscheede omgeven1 bij anderen met ne of meer stevige1 vliezige scheeden omsloten4 ,dit laatste is het geval bij de soorten van het geslacht ,lyngbya1 die met eenvoudige1 onvertakte1 onderling vrije draden aan de rotsen van ,krakatau eene blauw-groene overdekkende laag en daarmede de mogelijkheid om andere planten te herbergen1 verleenen4 ,het is voor mij buiten twijfel--zegt de heer ,treub--dat slechts door de aanwezigheid van deze laag de sporen der varens en mossen in staat waren te ontkiemen4 ,bij een der monsters van den bodem van ,krakatau vond ik een spoor van ,pteris longifolia 7eene varensoort71 die een kiem van drie cellen ontwikkeld had en gevangen was in een net van scheeden van ,lyngbya ,verbeekiana1 7de alge1 naar ,verbeek genoemd74 ,toen de algen eenigen tijd op ,krakatau gegroeid hadden1 was de bodem geschikt geworden voor de varens1 en weldra was het geheele eiland met varens bedekt1 terwijl er ook twee mossoorten groeiden1 die echter slechts hier en daar sporadisch voorkwamen4 ,de varens zouden echter niet lang de alleenheerschappij hebben op ,krakatau4 ,want zij maakten op hare beurt den bodem geschikt om zichtbaar bloeiende planten 7phanerogamen7 te doen ontkiemen4 ,op het oogenblik1 dat de heer ,treub het eiland betrad1 was dat tijdstip reeds aangebroken4 ,de ,strijd om het bestaan was reeds uitgebroken tusschen de oudere bewoners1 de varens1 en de nieuwere1 de zichtbaar bloeiende planten4 ,in dien strijd waren voor het oogenblik nog de varens de meerderen4 ,slechts hier en daar stak een jong zichtbaar bloeiend plantje het hoofd op4 ,op het strand vond de heer ,treub acht plantensoorten1 allen zeer jonge exemplaren4 ,geheel dezelfde soorten treft men aan op koraaleilanden1 die nog slechts een kort bestaan achter zich hebben4 ,bovendien groeide er eene grassoort de ,gymnothrix elegans1 die veel voorkomt op ,java4 ,verder werden aan het strand nog eenige vruchten of zaden verzameld van boomsoorten1 welke algemeen voorkomen aan de stranden en op de koraaleilanden van ,insulinde en ,polynesi4 ,in het binnenland van ,krakatau1 op den berg ,rakata1 werden zes geheel andere soorten van phanerogamen gevonden1 die in het geheel niet aan het strand groeiden4 ,nimmer te voren is er gelegenheid geweest om het ontstaan van de flora na te gaan op een vulkanisch eiland1 dat plotseling uit de zee op was gekomen4 ,de uitbarsting van ,krakatau is in dit opzicht eenig4 ,want voor den plantkundige is de bodem van ,krakatau te vergelijken met een dergelijk terrein4 ,hier was een vulkanisch eiland1 dat plotseling beroofd is van zijn plantenkleed door eene uitbarsting4 ,dank zij ,dr4 ,treub1 weten wij nu hoe zulk eene kale rots een groen eilandje wordt6 ,na de algen komen de varens1 die op hunne beurt worden verdreven door de bloeiende planten6 ,het eiland ,krakatau heeft aldus in drie jaren doorleefd1 wat onze aarde heeft ondervonden in duizenden eeuwen4 ,evenals op ,krakatau tijdens de uitbarsting de hevige warmte alle organisch leven heeft gedood1 zoo was er ook op aarde in het oudste geologische tijdperk geen spoor van organisch leven1 daar de aarde nog z warm was1 dat plant noch dier kon bestaan4 ,waren op ,krakatau algen de eerste bewoners1 ook op aarde zijn zij de eerste organische wezens1 die de geoloog in de oudste versteeningen aantreft4 ,weldra verschijnen op ,krakatau de varens4 ,ook onze aarde heeft de tijd gekend1 toen de algen opgevolgd waren door de varens4 ,in het steenkolen tijdperk bereikten deze eene ontwikkeling1 waarvan wij ons nu geen denkbeeld kunnen maken4 ,men kent uit de versteeningen in ,europa alleen #cjj soorten van varens in dat tijdperk1 terwijl men thans slechts het vijfde deel er van aantreft4 ,daarna verschenen op aarde de zichtbaar bloeiende planten en in de jongere tijdperken der aardkorst ging de macht der varens en andere cryptogamen ten onder4 ,en z zal het ook op ,krakatau gaan6 ,weldra zullen ook daar phanerogamen de meerderheid uitmaken1 en de varens zullen worden verdrongen4 ,eenige belangrijke beschouwingen van ,dr4 ,treub1 gepubliceerd in de ,annales du ,jardin botanique de ,buitenzorg1 v4 ,,vii1 mogen hier niet achterwege blijven4 ,wanneer ,krakatau gelegen ware in het midden van den ,oceaan1 op zeer grooten afstand van met phanerogamen begroeide eilanden1 dan zouden de varens niet zoo spoedig verdwijnen4 ,evenals dit geschiedt op de koraaleilanden van jongere vorming1 zal het strand bedekt worden met waterplanten4 ,langzamerhand zullen hier1 uit zaadjes1 die door water1 wind of vogels worden aangevoerd1 ook phanerogamen ontkiemen2 stelt men zich nu voor dat het eiland intusschen met varens bedekt is1 dan zal de strandflora zich langzamerhand verspreiden van het strand af naar het binnenland4 ,dit is niet onmogelijk1 omdat de meeste planten1 die op het strand groeien1 wel is waar het zeestrand verkiezen1 maar toch nog groeien kunnen op eene vrij groote hoogte en op eenigen afstand van het strand4 ,maar hoe verder de strandflora zich van zee verwijdert1 des te minder levensvatbaarheid heeft zij4 ,dicht bij het strand zal zij dus spoedig de overwinning behalen op de varens1 maar het binnenste van het eiland1 vooral als het een berg is1 zal aan de varens blijven behooren4 ,want de strandflora kan daar niet bestaan en1 als het eiland zeer geisoleerd ligt1 zullen er weinig kiemen worden aangevoerd van phanerogamen1 die geschikt zijn op groote hoogte en ver van het strand te leven4 ,in een dergelijk geval verkeeren de eilanden ,juan ,fernandez en ,ascension4 ,juan ,fernandez is een klein vulkanisch eilandje1 gelegen op een afstand van #djj mijlen van de ,westkust van ,amerika op de hoogte van ,chili4 ,men vindt hier #bd soorten van varens1 en zij vormen het hoofdbestanddeel van de flora op dit eiland4 ,ascension is een vulkanisch eiland1 dat nagenoeg even hoog is als ,krakatau4 ,de bodem van dit eiland geeft dien van ,krakatau niet veel toe1 zooals blijkt uit de volgende beschrijving4 ,men heeft ,st4 ,helena eene naakte rots genoemd1 maar het is een paradijs vergeleken met ,ascension1 dat bestaat uit eene verschroeide massa van vulkanischen oorsprong1 die voor een gedeelte gelijkt op flesschen-glas en voor een ander gedeelte op cokes en asch4 ,wat de flora van ,ascension betreft1 zoo groeien er alleen planten op eene kleine1 groengekleurde bergpiek1 die zich tot eene hoogte van #bhjj voet boven de zee verheft4 ,op het lage gedeelte van het eiland komt alleen n grassoort voor1 maar de piek is bedekt met een kleed van varens1 waaruit hier en daar een heester te voorschijn komt4 ,juan ,fernandez en ,ascension liggen ver van de overige plantenwereld2 de kiemen der phanerogamen moeten langen tijd in zee blijven drijven1 zonder hunne kiemkracht te verliezen4 ,en dit gebeurt niet gemakkelijk4 ,was ,krakatau in eene dergelijke conditie1 dan zou de flora1 zooals ,dr4 ,treub haar in #ahhf aantrof1 een blijvend karakter hebben4 ,maar zooals dit eilandje ligt1 te midden van de vruchtbare dicht begroeide eilanden van ,insulinde1 kunnen de kiemen der zichtbaar bloeiende planten1 die op groote hoogte1 verre van het strand1 kunnen groeien1 er even gemakkelijk komen door den wind1 als door de zee en door de vogels1 zonder hunne kiemkracht te hebben verloren4 ,en1 hoewel bij het bezoek van ,dr4 ,treub het binnenste van het eiland nog maar enkele jonge phanerogamen droeg1 zoo was dit toch reeds het begin van eene nieuwe periode4 ,de overeenkomst tusschen het kale eiland ,ascension en de schaduwlooze puimsteenbergen van ,krakatau is slechts van tijdelijken aard4 ,want reeds ontspruiten er de zichtbaar bloeiende planten1 die een geheel ander karakter zullen geven aan het eiland4 ,die phanerogamen planten zich voort en vermenigvuldigen zich2 de wind brengt nieuwe soorten over4 ,de vogels vinden dan op het eiland schaduw en rusten er gaarne uit4 ,hunne stofwisseling brengt niet alleen meststoffen aan1 maar in hunne excrementen vindt men bovendien zaadjes1 afkomstig van vruchten4 ,ten slotte wordt de bodem bedekt met organische bestanddeelen1 afkomstig van de plantenwereld2 er heeft zich eene echte humuslaag gevormd4 ,zoo verliest ,krakatau den eigenaardigen stempel1 dien de uitbarsting er op drukte4 ,en als eenmaal de boomen volwassen zullen zijn1 die er thans welig opschieten1 dan zal ,krakatau hetzelfde onschuldig1 vriendelijk uiterlijk hebben als de tallooze andere eilandjes in den ,indischen ,archipel4 ,weer zullen dichte bosschen het eiland bedekken1 zooals ze dat deden vr #ahhc1 en men zal moeite hebben om te gelooven1 dat het eiland voor weinige jaren eene grijze rots was4 ,maar al onderscheidt zich dan ook in de toekomst waarschijnlijk ,krakatau in niets van zijne ontelbare buren1 de groene eilanden van den ,archipel1 de herinnering aan de uitbarsting van #ahhc zal nooit uitgewischt worden4 ,evenals ,herostratus te ,ephese er voor meer dan #bjjj jaren in geslaagd is om zijn naam aan de vergetelheid te ontrukken door het plegen van eene groote misdaad3 het in brand steken van den tempel van ,diana1 zoo heeft ,krakatau aan de menschheid in #ahhc zooveel leed berokkend1 dat het genoeg gedaan heeft om nooit vergeten te worden4 ,maar dit leed treedt geheel op den achtergrond1 als het wordt vergeleken met de verplichtingen1 die elk veld van natuurstudie aan de uitbarsting heeft4 ,zij verschafte ons op reusachtige schaal tal van feiten1 die een nieuw licht werpen op menig gebied der natuurwetenschappen4 ,in dat opzicht is zeker de uitbarsting van ,krakatau eenig in de geschiedenis der aarde4 ,en wie weet1 welke verrassingen dit geheimzinnige plekje ons nog bieden zal8 ,,inhoud4 ,,hoofdstuk ,i4 ,de wereld van ,vulcaan #g ,,hoofdstuk ,,ii4 ,op weg naar ,indi #ca ,,hoofdstuk ,,iii4 ,krakatau vr de groote uitbarsting #dj ,,hoofdstuk ,,iv4 ,aan boord van de ,gouverneur-,generaal ,loudon1 tijdens de uitbarsting #ed ,,hoofdstuk ,v4 ,aan boord van de ,gouverneur-,generaal ,loudon1 na de uitbarsting #gg ,,hoofdstuk ,,vi4 ,het gebied der schoten en luchttrillingen van ,krakatau #id ,,hoofdstuk ,,vii4 ,de waterbeweging #ajh ,,hoofdstuk ,,viii4 ,het gebied der uitgeworpen stoffen #aai ,,hoofdstuk ,,ix4 ,gelijktijdige vulkanische gebeurtenissen op aarde #abi ,,hoofdstuk ,x4 ,i4 ,de optische verschijnselen in den dampkring van #ahhc-ahhf #ach ,,ii4 ,kan de uitbarsting van ,krakatau de oorzaak zijn der abnormale optische verschijnselen van #ahhc-ahhf8 #aej ,,hoofdstuk ,,xi4 ,na de groote uitbarsting #afd ,,hoofdstuk ,,xii4 ,het nieuwe plantenkleed van ,krakatau #ahe ,voetnoten3 #a ,zie pag #hj4 #b ,zie over de onderzoekingen van ,aitkin1 de ,engelsche ,nature of de ,revue scientifique3 les poussires de l'air 7#ac ,oct4 #ahhh74 na diffractie en absorptie door de lagere luchtlagen1 terwijl de stoflaag in de tweede plaats het gereflecteerde licht terugkaatste4 ,en dit verschijnsel is mogelijk1 als de stofdeeltjes zeer fijn verdeeld in de atmosfeer voorkomen4 #c ,die ,bewegung des ,krakatau ,rauches in ,september #ahhc von ,prof4 ,j4 ,kiessling4 #d ,denkbeeld van ,mr4 ,w4,h4 ,preece uitgedrukt in de ,times #ab ,dec4 #ahhc 7,rapport ,r4,s4 pag4 #daf74 #e ,zie pag4 #dea ,rapp4 ,r4,s4 #f ,rapp4 ,r4,s4 pag4 #ddh4 #g ,rapp4 ,r4,s4 pag4 #dac1 #dad en #ddi4 #h ,rapp4 ,r4,s4 pag4 #ddi4 #i ,wij vinden daar #ahhe1 pag4 #ej3 ,un tmoin oculaire de l'ruption de ,krakatoa ,m4 van ,sandick a rsum ses impressions1 en mme temps que les rsultats de l'enqute faite par ,m4 ,verbeek4 ,ces rsultats nous suggrent quelques rflexions1 que nous soumettons au lecteur4 etc4 observs en ,asie1 en ,afrique1 en ,amrique et en ,europe et qu'en ,france ,m4 ,camille ,flammarion a t le premier attribuer la catastrophe de #bf et #bg ,aout ont eu certainement pour cause principale les particules de cendre1 se maintenant durant de longs mois dans les rgions suprieures de l'atmosphre terrestre4 #aj ,riviermonden4