,,een ,,twaalftal ,,samenspraken  ,,van 
,,desiderius ,,erasmus ,,van ,,rotterdam
   ,,uit ,,het ,,latijn ,,vertaald      
,,door ,n4,j4 ,,singels  ,,tot          
,,inleiding3 ,cd4 ,,busken ,,huet',s    
,,beschouwing ,,over ,,erasmus   #aiab  
99       99       99       99       99  
,,erasmus  door ,cd4 ,,busken ,,huet    
,mijne lezers mogen niet klagen over dit
 langdurig vertoeven in de kraamkamer   
van ons hooger onderwijs4 ,maar de      
opmerking staat hun vrij dat het eerste 
beginselen zonder wiekslag geweest zijn4
 ,goede wil1 toewijding1 zelfopoffering1
 niets ontbrak1 behalve ,erasmus en het 
genie4  ,de rotterdamsche ,heilige1 als 
,vondel hem noemen zou1 wekt onze       
belangstelling inzonderheid als         
landgenoot en omdat hij1 in             
onderscheiding der vermaarde            
oorlogslieden welke na hem de ,republiek
 der ,vereenigde-,provincin zou         
voortbrengen1 op zoo eervolle wijze den 
nederlandschen volksaard in vredestijd  
vertegenwoordigd heeft3 anderen met het 

penseel in de hand1 hij met de pen4     
,alleen de omstandigheden zijn oorzaak  
geweest dat niet reeds door ,erasmus    
eene zigtbare noordnederlandsche        
akademie is kunnen gesticht worden1     
gelijk van hem en zijne geschriften de  
eerste onzigtbare dagteekent4  ,wel is  
waar zag na zijn vijfentwintigste of    
dertigste jaar zijn geboortegrond hem   
naauwlijks terug1 en is hij daarna meer 
voor ,europa dan voor ,nederland gaan   
leven4 ,maar1 geen ,franschman geworden1
 geen ,engelschman1 geen ,spanjaard of  
,italiaan1 geen ,zwitser                
zelfs1--ofschoon hij te ,bazel zich meer
 op zijn gemak gevoelde dan overal      
elders1--de sporen zijner afkomst en    
zijner opvoeding zijn nooit verdwenen4  
,welke vlugt daarna zijne studin mogen  
genomen hebben1 zoodat hij in het       
wetenschappelijke den gezigteinder      
zijner meeste land- en tijdgenooten     
ontvoer1 het eerste derde deel zijns    
levens is op zijne verdere vorming1 door
 de kracht der aantrekking niet minder  

dan der afstooting1 van beslissenden    
invloed geweest4 ,nederland openbaarde  
hem aan zichzelf1 en zulke indrukken    
zijn onuitwischbaar4  ,litterarische en 
theologische vijanden hebben1 de eenen  
bij zijn leven1 de anderen kort na zijn 
dood1 door uit te brengen dat hij de    
zoon was van een zuidhollandsch         
dorpspastoor1 in strijd met kerkgeloften
 bij eene noord-brabantsche dienstbode  
of huishoudster gewonnen1 een smet op   
zijne geboorte meenen te werpen4#a ,uit 
een maatschappelijk oogpunt teregt1 uit 
een algemeener en edelmoediger ten      
onregte4 ,het strekt den nederlandschen 
dienstbodestand en den lageren          
nederlandschen klerus der #ae;de eeuw   
tot eer1 zulk een buitengewoon kind het 
aanzijn gegeven te hebben4 ,noem het    
eene speling der natuur2 noem het eene  
waarschuwing der ,voorzienigheid aan den
 onwetenden oudnederlandschen adel2 eene
 les aan den etenden en drinkenden      
oud-nederlandschen burgerstand2 niemand 
zal beweren dat er termen waren aan de  

wetenschappelijke toekomst van een volk 
te twijfelen1 uit welks onderste lagen1 
in de ongunstigste omstandigheden1      
,erasmus kon voortkomen4  ,het verwekken
 van dit kind was niet de eerste        
dergelijke fout des vaders4 ,dezelfde   
huishoudster had hem reeds vroeger een  
zoontje geschonken2 en naar het schijnt 
legde de kerkelijke overheid1 tot straf 
van den recidivist1 hem eene bedevaart  
naar ,rome op4 ,zoo verdween hij voor   
eene poos uit de omstreken van ,gouda1  
en de huishoudster ging bij zijne       
rotterdamsche bloedverwanten hare       
bevalling verbeiden4#b  ,van ,erasmus   
,senior weet men weinig mr dan dat hij1 
al spoedig in ,nederland en op zijne    
standplaats teruggekomen1 er overleden  
is toen zijn jongste zoon twaalf of     
dertien jaren telde4 ,de moeder stierf  
een weinig vroeger1 te ,deventer1 waar  
zij met den genialen knaap zich         
heenbegeven had1 om voor zijne          
gezondheid te waken1 terwijl hij er de  
lessen van den aantrekkelijken en       

onvermijdelijken ,hegius volgde4 ,zij   
schijnt eene zorgvuldige verpleegster   
geweest te zijn4 ,welligt paarde zij1   
dochter van een chirurg uit             
,zevenbergen1 aan haar liefhebbend      
moederlijk instinkt sommige technische  
bekwaamheden4 ,eene boosaardige         
deventersche epidemie nam haar in den   
bloei des levens weg4#c  ,de            
nederlandsche dorpspastoors der #ae;de  
eeuw waren geen suikerlords2 en toen    
vader en moeder het tijdelijke gezegend 
hadden1 vonden de jonge ,erasmus en zijn
 broeder eene sobere nalatenschap te    
deelen4 ,de zevenbergsche heelmeester1  
grootvader van moederszijde1            
ongetwijfeld tevens baardscheerder van  
beroep1 kan evenmin een man van vermogen
 geweest zijn4 ,de rotterdamsche familie
 van vaderskant1 ouders van tien        
kinderen1 deden om het openhouden van al
 die monden 7vr de kleine woning bevond 
zich eene loofhut7 niet onmogelijk een  
bier- of wijnhuis4#d ,een voogd1 te     
,gouda1 was schoolmeester1 was          

plakmajoor1 en wist de twee jonge       
weezen1 nadat te vergeefs beproefd was  
den jongste smaak te doen vinden in een 
,fraterhuis te 's ,hertogenbosch1 geen  
beteren raad te geven dan in een        
eigenlijk gezegd klooster den kost voor 
het eten te gaan zoeken4  ,gewone       
geesten zwichten voor zulke             
omstandigheden1 en onderwerpen zich4    
,buitengewone1 maar van den tweeden     
rang1 gaan de voorregten van rijkdom en 
geboorte benijden1 en beschouwen        
carrire-maken weldra als het hoogste4   
,het bewonderenswaardige in ,erasmus is 
dat1 toen in vervolg van tijd zijn      
bestaan eenmaal verzekerd was1 de       
aanbiedingen van koningen1 keizers1 en  
pausen1 stelselmatig door hem afgeslagen
 zijn4 ,door de ondervinding geleerd    
haatte hij eene armoede die tot bedelen 
doemt1 eene afkomst welke aan het       
platburgerlijke vermaagschapt4 ,maar    
zijn edel hart en zijn groot verstand   
behoedden hem voor de dwaling1 in de    
eene of andere rigting aan het          

uitwendige meer te hechten dan het waard
 is4 ,zij heeft hem diensten bewezen1 de
 nederlandsche schooijerswereld uit     
welke hij voortkwam4 ,het gemeene       
klooster-zelf is hem eene weldadige     
leerschool geweest4  ,te ,gouda         
letterwijs gemaakt1 is het kind naar    
,utrecht gezonden om het kerkgezang te  
leeren1 en te zien of hij als koorknaap 
zijn brood verdienen kon4 ,mogelijk     
oefende hij reeds toen zich in het      
teekenen of schilderen2 wat hij1 evenals
 de muziek1 naderhand voor goed liet    
varen4#e ,de letteren1 niet de kunsten1 
waren zijne sterkste natuurlijke        
neiging2 lezen zijn hartstogt4  ,eene   
midden-nederlandsche litteratuur bestond
 er voor hem niet1 evenmin als eene     
middeneeuwsch-europesche in             
verschillende landstalen4 ,er zijn geen 
blijken dat hij ,villehardouin1         
,joinville1 ,dante1 gekend of bemind    
heeft4 ,naar vaderlandsche auteurs der  
oudheid1 ,maerlant1 ,stoke 7litterae    
inamoenae71 zag hij niet om1 maar kende 

op zijn twaalfde jaar den geheelen      
,horatius en den geheelen ,terentius van
 buiten4  ,van zijne vorderingen te     
,deventer1 naderhand in ,den ,bosch1    
weten wij alleen dat hijzelf op later   
leeftijd er een geringen dunk van       
koesterde4 ,ondanks merkbare teekenen   
van beterschap waren de                 
onderwijsmethoden in ,nederland toen nog
 niet veel zaaks1 vond hij4#f ,het is   
waar dat eerst zijn eigen vermaardheid  
als man1 en de zucht der nederlandsche  
filologen hem opzijde te streven1 eene  
betere toekomst heeft doen aanbreken4   
,zijn eerste wezenlijk merkwaardige     
arbeid in latijnsch proza1 te zamen met 
vrij wat latijnsche verzen 7ook de pozie
 werd in vervolg van tijd door hem      
losgelaten71 dagteekent van zijn        
achttiende jaar of daaromtrent3 zijn    
proeftijd als augustijner-monnik in het 
klooster ,emmas1 te ,stein bij ,gouda4#g
 ,in tien of elf korte hoofdstukken1    
vele jaren daarna vermeerderd met een   
korrigerend en herroepend twaalfde1 is  

het een pleidooi ten gunste van het     
monachale leven1 en handelt ,over het   
vlieden der wereld4#h  ,de stijl van dit
 werkje verschilt zeer van dien der     
,imitatio ,christi4 ,in plaats van uit  
de hoogte1 in naam der nietigheid van   
het ondermaansche1 een heilig leven te  
gebieden1 zooals ,thomas a ,kempis doet1
 betoogt de jonge ,erasmus met tal van  
redeneringen 7de vorm is die van een    
brief1 door een denkbeeldig oom aan een 
denkbeeldigen neef gerigt7 dat de       
belangen van een goed geweten1 een      
onbesproken wandel1 een vredig uiteinde1
 de belangen ook der vrije1 ongestoorde1
 veelzijdige studie1 het kloosterleven  
krachtig aanbevelen4 ,het is reeds eene 
geheel andere soort van latijn dan      
zestig of zeventig jaren te voren       
,thomas plag te schrijven en tot het    
laatst aanhield2 meer het klassieke     
naderend2 beschikkend over een veel     
grooter aantal woorden en zegswijzen2   
getuigend van een veel gemeenzamer      
omgang met de schriften der oudheid4    

,aanhalingen uit den bijbel worden niet 
gemist1 doch zijn betrekkelijk zeldzaam1
 en vormen in geen geval den            
hoofdinhoud1 gelijk bij ,thomas het     
geval is4  ,nogtans wortelt ook         
,erasmus' geschrift regtstreeks in de   
mystiek van den tijd en van het land2 en
 de eene augustijner-monnik geeft1 waar 
het op verheerlijken der                
kloostergeloften aankomt1 den ander     
niets toe4 ,een geheel hoofdstuk bij    
,erasmus1 langer dan n der vorige1 is   
gewijd aan het schilderen der           
godsdienstige geestdrift van een        
vriendinnetje zijner kinderjaren1 toen  
een volwassen meisje1 dat ondanks de    
gebeden van vader en moeder1 ondanks de 
tranen en omhelzingen van broeder en    
zuster1 in het aannemen van den sluijer 
volhardde4 ,hij spreekt over deze       
,margaretha als over eene voorbeeldige  
geloofsheldin1 en wijst er met          
bewondering op dat in den kring der     
schreijende ouders1 bloedverwanten1 en  
huisvrienden 7hijzelf was bij het       

tooneel tegenwoordig en noemt het       
hartverscheurend71 zij de eenige was om 
wier lippen een rustige glimlach        
speelde4#i  ,zelfzuchtiger1 zoo men wil1
 doch niet minder warm of welgemeend1 is
 zijne hulde aan de kloostercel als     
studeerkamer1 waar slechts boeken en    
nogmaals boeken gevonden worden ja1 maar
 die onder het lezen den jongen wijze in
 een paradijs verkeert1 een hof van     
,eden4 ,anderen mogen aan de herberg1   
anderen aan de danszaal de voorkeur     
geven1 hij houdt het met dit park der   
letterwereld2 met die stroomen1         
bosschen1 weiden1 waar1 tusschen het    
gras1 de rozen en de lelin bloeijen of  
de violen zich verschuilen4 ,verlangt de
 ziel naar goddelijk onderrigt uit de   
eerste hand1 de jonge kloosterling      
grijpt naar het ,oude of het ,nieuwe    
,testament4 ,wenscht hij een kerkvader  
of een godgeleerde te raadplegen1 hij   
haalt het boek voor den dag en slaat op 
zijne knien het open4 ,heeft hij uit de 
wereld eene oude liefde voor de         

ongewijde ,muze medegebragt1 hij mag in 
zijne vrije uren1 mits het eene         
platonische genegenheid blijve1 ook aan 
dze neiging toegeven4 ,wie gevormd werd 
in de school van profeten1 apostelen1   
kommentatoren1 en theologen1 weet bij de
 heidensche wijsgeeren en dichters de   
medicinale van de giftplanten te        
onderscheiden4 ,in zijn litterarischen  
bloemtuin is hij koningen te rijk1 en   
trotseert ,sardanapalussen4#aj  ,een    
ander klein prozawerk van ,erasmus uit  
deze periode is zijne lijkrede op eene  
goudsche weduwe1 moeder van drie huwbare
 dochters en in de kracht harer jaren   
gestorven4 ,haar echtgenoot of haar     
vader1 schijnt het1 had haar een        
aanzienlijk vermogen nagelaten1 en zij  
maakte daarvan een edelmoedig gebruik1  
zoodat zij als eene weldoenster bekend  
stond4 ,daarbij was zij buitengemeen    
vroom en eene gulle gastvrouw1 die de   
kloosterbroeders van ,emmas geregeld ten
 eten vroeg4 ,erasmus1 wien zij meer dan
 n der andere jongelieden genegen was1  

bewondert hare onbegrensde              
godsdienstigheid1 en brengt daarvan     
voorbeelden bij4 ,niet alleen wijdde zij
 onafgebroken hare zorgen aan een groot 
hospitaal te ,gouda2 maar ieder jaar1 op
 ,goeden ,vrijdag1 noodigde zij te      
harent dertien armen1 wien zij vr het   
aan tafel gaan zelve de voeten waschte4 
,eene harer dochters1 pas zes weken     
gehuwd1 werd door eene noodlottige      
ziekte aangetast4 ,de moeder deed       
,erasmus hiervan kennis geven2 en in de 
meening haar doodelijk bedroefd te      
zullen vinden1 snelde hij naar hare     
woning4 ,doch ,bertha van ,heyen1 zoo   
heette de matrone1 zeide tot hem toen   
hare dochter den adem had uitgeblazen3  
,gij komt mij troosten1 als ware ik     
gekrenkt in mijne regten of moedwillig  
geplaagd2 maar is niet hij1 die mijne   
dochter mij ontneemt1 dezelfde die haar 
mij gegeven heeft8 ,ben ik tot weeklagen
 bevoegd8 ,zij is heengegaan tot straf  
voor mijne ongeregtigheden4#aa          
99       99       99       99       99  

,het verdient opmerking dat ,erasmus1   
die later de monniken zoo ijverig       
nagezeten1 zoo geestig en openhartig de 
jonge meisjes van de wereld vermaand    
heeft geen nonnen te worden1#ab met     
zooveel ingenomenheid over het offer der
 ,margareta zijner jonge jaren spreekt  
en over het hokje van ,thomas a ,kempis4
 ,maar het is k merkwaardig dat reeds in
 de hulde aan ,bertha van ,heyen        
uitdrukkingen voorkomen die op een begin
 van ontgoocheling wijzen4  ,schier     
onmiddellijk heeft ,erasmus gevoeld dat 
de meeste hollandsche monniken zijner   
dagen onopgevoede lieden waren1 en zij  
in het gezelschap eener beschaafde vrouw
 zich niet wisten te gedragen4 ,wanneer 
wij bij ,bertha aan tafel zaten1        
herinnert hij1 en een onzer zich van    
uitdrukkingen bediende die den goeden   
naam van den medemensen benadeelen      
konden1 dan maakte zij aan het          
verderfelijk gepraat terstond een einde1
 zeggende3 ,ik bid u1 broeders1 laat mij
 aan mijn disch geen woorden uit uw mond

 vernemen waardoor een afwezige         
beleedigd wordt6 ,spaart mij ook het    
overbrengen van zaken die derden niet   
tot eer strekken3 dit vleit mijne ooren 
niet4#ac  ,zulk eene vrouw1 gevoelde    
hij1 behoefde den sluijer niet aan te   
nemen om eene voortreffelijke christin  
te mogen heeten4 ,sprekend van hare     
jeugd3 ,zij was schoon1 zegt hij1 zij   
was rijk1 zij was een toonbeeld van     
deugd en godsvrucht2 waarom trok zij    
zich niet uit de wereld terug1 en ging  
zij niet in een klooster8 zult gij      
vragen4 ,zeker1 dit ware voorzigtiger   
geweest4 ,maar volgens mij is het een   
verreweg schooner eeretitel1 te midden  
van de verleidingen der ondeugd een rein
 en onschuldig leven te leiden1 en met  
zelfbewustheid zijn eigen weg te gaan1  
terwijl de wereld om ons heen jaagt en  
drijft4 ,alleen de deugd stelt daartoe  
in staat4#ad  ,vroegtijdig heeft        
,erasmus het klooster bemind2 met       
welgevallen de tonsuur aanvaard1 en door
 den bisschop van ,utrecht zich tot     

priester laten wijden4 ,de drang van    
buiten1 welke daarbij gebezigd mag zijn1
 heeft minstens voor de helft uit       
overreding bestaan4 ,voor mr dan de     
helft was het toetreden vrijwillig4#ae  
,doch even vroegtijdig heeft hij gevoeld
 dat voor het verwezenlijken van een    
ideaal als het zijne1--een leven voor de
 studie1 van de studie1 om de           
studie1--het klooster gemist kon worden1
 en veeleer den naam van struikelblok of
 ergernis dan van hulpmiddel verdiende4 
,niemand had hem in de kap gestoken1    
gelijk naderhand de minachtende zegswijs
 luidde4 ,uit eigen overtuiging1 zoo    
niet uit eigen beweging1 had hij zich   
den strop om den hals gehaald4 ,maar pas
 was het koord bevestigd of hij gevoelde
 dat het een koord was1 en zijn bestaan 
dat van een vogel op een kruk geleek4   
,in die stemming schreef hij te zelfder 
tijd de ,ode aan een vriend1 welke zulk 
een diepe neerslagtigheid ademt1 en die 
bewijst dat het hem gemakkelijker viel  
anderen met woorden de kloosterkevie    

smakelijk te maken1 dan voor de         
vleugelen van zijn eigen geest zich met 
zoo weinig ruimte te vergenoegen3 ,wee  
mij6 ,door droefheid1 wanhoop1 en       
arbeid1 word ik verteerd4 ,een wreed lot
 gunt mij geen oogenblik verademing1    
brengt niet de geringste verzachting    
voor mijn leed4 ,treurige dagen voor1   
treurige na6 ,door welke misdaad heb ik 
den ,hemel beleedigd1 dat ik eene straf 
moet lijden de martelingen waardig van  
den ,styx8 ,de aarde ten minste wordt na
 de zomerhitte door lange dagen vol     
schaduw en nevelen verkwikt2 de sneeuw  
komt en verdwijnt1 naarmate de velden   
haar behoeven of kunnen ontberen4 ,mij  
brengen de saizoenen geen stilling van  
pijn2 onafgebroken vervullen de         
droefgeestige zorgen mijne ziel2 tranen 
doen gedurig mijne oogleden zwellen4#af 
,is het mogelijk een glimlach te        
onderdrukken wanneer men bedenkt hoe    
weinig de jonge man1 die onder zijn leed
 zoo diep gebukt ging1 noodig had om    
gelukkig te zijn8 ,welk gering verschil1

 voor het uitwendige1 er bestond        
tusschen de kloostercel zijner jeugd1   
die hij verwenschte1 en de studeercel   
van zijn manlijken leeftijd1 naderhand  
zijn hemel op aarde8  ,nooit heeft      
,erasmus naar een huwlijk getaald2 nooit
 het als zijne roeping beschouwd        
huisvader te worden2 nooit eene openbare
 betrekking willen vervullen4 ,wanneer  
hij in den vollen bloei der jaren de    
zamenspraak van den ,officier en den    
,karthuizer schrijft1 dan ontwerpt hij  
van den laatste een zoo innemend beeld1 
dat hijzelf er jaloersch van schijnt4#ag
 ,maar die gedealiseerde karthuizer is  
een monnik op het geduldig papier2 en   
zoo ,erasmus te ,stein en in het        
klooster ,emmas gebleven was1 dan ware  
voor het leven zijn lot dat van een     
monnik der werkelijkheid geweest4 ,niet 
om nieuwe banden of om bandeloosheid was
 het hem te doen1 maar om vrijheid4     
,zijn land1 gevoelde hij1 was grooter   
dan zijn klooster1 de wereld grooter dan
 zijn land1 en er viel daar buiten eene 

even nuttige als roemrijke levenstaak te
 vervullen4 ,in zijne cel zelve had de  
beweging der eeuw hem aangegrepen2 uit  
zijne boeken was de tegenstelling eener 
barbaarsche omgeving en van een hoogeren
 standaard van beschaving hem openbaar  
geworden2 naar die lucht en dat licht   
strekte zijn verlangen zich uit4 ,z ten 
minste verklaren wij ons zijn ongeduldig
 bijten in de staven van zijn           
tralievenster1 tien jaren lang4  ,er is 
in ,erasmus' leven1 nadat als geleide   
van een jongen schotschen koningszoon   
gunstiger omstandigheden hem eindelijk  
naar ,rome gevoerd hadden1 en hij in de 
drukkerij van ,aldo ,manuzio de         
proefbladen zijner herziene             
,spreekwoorden had mogen korrigeren2 er 
is een tijd gekomen dat n ding bij hem  
nog boven ,itali ging3 ,bazel en de     
vrijheid4 ,met de jaren is het hem      
duidelijk geworden dat eene werkzaamheid
 als die zijner droomen1 niet gebonden  
was aan het land of de stad waar het    
toeval de beschaving der oudheid1 uit   

het ,oosten verdreven1 eene vlugthaven  
had doen vinden4 ,onverschillig dat de  
,italianen hem niet noodig hadden2 zij  
voor het openbaar onderwijs hem niet    
gebruiken konden2 zijn nederlandsch     
accent1 bij het latijnspreken1 een      
hinderpaal was4#ah ,niet in het spreken 
lag zijne grootste kracht1 maar in het  
schrijven4 ,hij was in de wieg gelegd   
voor leermeester van ,noord-,europa met 
de pen4  ,maar in zijne jeugd hunkerde  
hij slechts naar ,itali2 en voor de     
tweede maal is hij de wanhoop ten prooi 
wanneer1 na een snel vervlogen uitzigt  
op welstand en onafhankelijkheid1 de    
vloek der armoede hem op nieuw aan de   
plaats bindt4  ,het heeft niet gebaat   
dat een bisschop van ,kamerijk1 verlegen
 om een bekwaam jong sekretaris1        
daarover naar ,utrecht schreef en op    
aanbeveling van den prior van ,emmas    
onzen veelbelovenden augustijner in     
dienst nam4 ,het doel waarvoor die      
prelaat hem wilde gebruiken werd gemist1
 en het eenige wat de ex-sekretaris bij 

zijn wisselen van loopbaan gewonnen had 
was1 dat hij zich naar ,parijs had      
kunnen verplaatsen4  ,zijne studin kon  
hij daar voortzetten ja1 en door het    
geven van privaatlessen aan een rijken  
engelschen knaap of jongeling1 lord     
,mountjoy1 er in zijn onderhoud         
voorzien4 ,verdiende hij eene           
kleinigheid extra1 door voor            
boekverkoopers te werken1 dan kon hij   
zich een uitstapje naar ,zeeland1 naar  
,engeland veroorloven1 en oude          
kennismakingen gaan vernieuwen of nieuwe
 aanknoopen4 ,doch wat gaf dit voor de  
bevordering der groote zaak1 wanneer hij
 naging dat hij de volle dertig reeds   
achter den rug had1 en hij van den eenen
 dag op den ander nog altijd voor zijn  
brood moest vechten8  ,bovendien was    
,parijs het einddoel zijner wenschen    
niet4 ,parijs had opgehouden het        
brandpunt der beschaving van den dag te 
zijn4 ,het vrijzinnig ,collge de ,france
 bestond nog niet4 ,officieel had aan de
 ,sorbonne de middeneeuwsche scolastiek 

nog het hoogste woord4 ,parijs werd     
tijdelijk overschaduwd door ,rome4 ,wie 
op dat oogenblik naar kennis uit de     
eerste hand haakte1 had zich naar ,itali
 te begeven4 ,alleen een in ,itali      
gehaalde doktorale hoed stempelde toen  
den man van studie tot iets meer dan de 
meesten4  ,wij raken hier aan een       
maatschappelijken misstand der #af;de   
eeuw1 welke eerst driehonderd jaren     
later1 in sommige groote landen of      
groote steden van ,europa1 weggenomen   
is4 ,walter ,scott kon1 ofschoon hij    
aanvankelijk slechts door ,engelschen   
gelezen werd1 een fortuin               
bijeenverzamelen4 ,erasmus heeft1 in    
weerwil dat zijn latijn hem den toegang 
tot de beschaafde en welvarende kringen 
van een geheel werelddeel ontsloot1 het 
nooit verder kunnen brengen dan het     
vinden van een uitgever4  ,het eenige   
wat wij zeggen kunnen is dat het in de  
#ae;de eeuw nog erger was4 ,de          
voortreffelijke ,froissart1 die als     
dolend ridder van de pen eenigszins als 

een voorlooper van ,erasmus beschouwd   
kan worden2 ,froissart1 k van afkomst   
een burgerjongen1 k opgeleid voor       
priester1 k als partikulier sekretaris  
zijne loopbaan aangevangen1 heeft geen  
andere keus gehad dan f zijn talent te  
begraven1 f een tafelschuimer te        
worden4#ai ,er was voor zulke geboren   
auteurs1 in onmin met de kloostercel1   
niet geschikt voor de routine van het   
openbaar onderwijs1 in de middeneeuwsche
 zamenleving geen plaats4 ,al de        
dichters van dien tijd1 wanneer zij     
alleen dichters zijn1 zijn schooijers4  
,al de prozaschrijvers1 wier eenig      
kapitaal in portefeuille hun proza is1  
lijden gebrek4  ,door het vinden der    
boekdrukkunst is die wanverhouding      
allengs uitgesleten4 ,doch ,erasmus was 
jong in een tijdperk van overgang1 toen 
er reeds zeer vele boeken gedrukt       
werden1 maar nog in lang niet genoeg om1
 behalve het dekken van de kosten der   
uitgaaf1 ook in het levensonderhoud van 
den schrijver te voorzien4 ,onbemiddelde

 auteurs verbonden zich als korrektoren 
aan de drukkerijen en ontvingen         
daggelden4 ,van honorarium voor werken  
van eigen geest was geen spraak4 ,het   
gold zelfs niet voor eervol1 geld aan te
 nemen van een uitgever4#bj ,de         
onbemiddelde zocht het vermogend        
patronaat van een man of eene vrouw van 
de wereld4  ,froissart1 die niet        
studeerde2 die met geen ander doel dan  
het verzamelen van historische anekdoten
 uit den mond van tijdgenooten nu het   
eene dan het andere land bezocht2 die   
met voorbeeldige vlijt er zich toe      
bepaalde zijne reeds voltooide verhalen 
om- en nogmaals om te werken1--had      
genoeg1 heden aan de gunst eener        
henegouwsche prinses1 koningin van      
,engeland geworden1 morgen aan de       
edelmoedigheid van een half             
henegouwschen graaf van ,blois4 ,hij kon
 zijn werk verrigten zoo maar zijn bed  
en zijn disch gespreid waren1 en de     
beschermers niet onbescheiden veel      
offers van zijne vrijheid vergden4      

,erasmus in geenen deele4 ,deze had voor
 zijne studin onophoudelijk nieuwe      
hulpmiddelen noodig2 moest op           
verschillende plaatsen bibliotheken gaan
 raadplegen1 of gaan spreken met        
geleerde mannen2 kon er niet komen      
zonder het minimum eener eigen boekerij 
of het diminutief eener eigen           
studeerkamer4  ,niet dat hij van het    
leven of van zijn vak zooveel eischte   
als vijftig jaren te voren den          
italiaanschen filoloog ,filelfo in den  
schoot gevallen was4 ,op zijn achttiende
 jaar was ,filelfo hoogleeraar in het   
grieksch te ,padua geweest4 ,veneti had 
hem het eereburgerschap aangeboden1 en  
daarbij eene zending naar               
,konstantinopel1 waar hij zijne         
grieksche studin naar hartelust kon     
uitbreiden4 ,een hertog van ,milaan had 
hem overvloedig begiftigd2 een paus door
 schitterende aanbiedingen hem naar     
,rome gelokt4#ba  ,maar al vlamde       
,erasmus' eerzucht niet op zulke        
wijdluftige onderscheidingen2 al zou de 

herinnering van ,filelfo's beklagelijk  
uiteinde1 het gerucht van ,filelfo's    
ondragelijk humeur1 hem eer waarschuwend
 afgeschrikt dan aangemoedigd hebben1   
hij kende zijne behoeften4 ,zijne       
wenschen waren3 een mak1 maar welgebouwd
 en welgezadeld paard voor hemzelf1 om  
naar regts en links zich vrij te kunnen 
bewegen2 nog een paard voor zijne boeken
 en schrijfbenoodigdheden2 een derde    
paard voor een vlug en knap bediende1   
desnoods in staat uit naam zijns        
meesters eene litterarische boodschap te
 gaan verrigten2 eindelijk een klein    
vast inkomen1 genoeg om in het onderhoud
 van knaap en dieren ongestoord te      
kunnen voorzien1 en onverdeeld zich aan 
zijne studien te kunnen wijden4 ,voor   
het overige niemands knecht1 niemands   
afhankelijke huisgenoot1 niemands       
loontrekkend dienaar4#bb  ,gedurende den
 geheelen namiddag van zijn             
zeventigjarig leven is deze bescheiden  
overvloed ,erasmus' deel geweest2 en hij
 heeft zijne eenmaal verworven          

onafhankelijkheid verdedigd met de      
angstvallige zorg van iemand die bij    
ondervinding den bitteren bijsmaak van  
het brood der maatschappelijke          
ballingschap kende1 en hoe zwaar het    
valt vreemde trappen te beklimmen4 ,eene
 nederlandsche ,statenvergadering bood  
wel wat laat hem een eervol geschenk in 
geld aan2 engelsche vrienden hielpen hem
 aan eene of meer prebenden2 keizer     
,karel ,v benoemde hem tot staatsraad1  
met vrijheid zijn traktement 7indien het
 betaald werd7 te verteren op de plaats 
zijner keus4  ,jaren lang heeft ,erasmus
 op die wijze1 eerst bij afwisseling1   
daarna voor goed1 onbezorgd te ,bazel   
kunnen leven2 heeft naar welgevallen    
zich kunnen verplaatsen2 te ,freiburg   
zich een huis kunnen doen bouwen2 paus  
,paulus ,,iii voor een kardinaalshoed   
kunnen bedanken2 het zich niet behoeven 
aan te trekken1 dat de inkomsten van een
 door dien kerkvoogd hem toegedacht     
deventersch prioraat hem ontgingen4     
,hadden de krachten slechts toegereikt1 

zijn middelen zouden in het laatste     
levensjaar hem niet verboden hebben     
,besanon als woonplaats te kiezen1 en er
 den bazelschen hervormingsijver te gaan
 ontwijken4 ,uit zijne nalatenschap1 die
 zevenduizend dukaten bedroeg1 konden de
 algemeene armen te ,bazel ruim bedacht 
worden1 en goede vrienden tot een       
aandenken een of ander kostbaar voorwerp
 ontvangen4#bc  ,heeft ,shakespeare het 
zaliger gevonden een huis en een        
inboedel te kunnen koopen8 ,of was      
,erasmus gelukkiger iets te kunnen      
nalaten8 ,een testament te kunnen       
dikteren aan een notaris8#bd  ,wie zich 
eene voorstelling wenscht te vormen van 
hetgeen1 toen het zonnetje van den      
betrekkelijken voorspoed nog door moest 
breken1 ,erasmus in zijne               
jongelingsjaren uitgestaan en geleden   
heeft1 denke zich een man als onzen     
voortreffelijken land- en ouderen       
tijdgenoot ,groen van ,prinsterer       
7sommige portretten van ,erasmus en     
sommige van ,groen vertoonen een zweem  

van gelijkenis1#be7 en vrage zich hoe   
het zulk een fijnbewerktuigden geest in 
een tenger ligchaam te moede zou geweest
 zijn1 zoo hij gedurende de eerste      
veertig levensjaren met eene gemeene    
soort van armoede had moeten worstelen8 
,te moede1 ondanks het gunstig verschil 
tusschen de maatschappelijke toestanden 
en hulpmiddelen in de eerste helft der  
#ai;de eeuw en de laatste helft der     
#ae;de4 ,ondanks het stammen uit een met
 onderscheiding bekend geslacht1 en het 
niet schrijnen of knagen van als een    
stigma beschouwde kloostergeloften4     
,enkel onder het dagelijks stuiten van  
een groot verstand op eene botte        
omgeving2 van een gevoelig hart op de   
algemeene onverschilligheid2 van        
uitgezochte kundigheden op eene         
onwetendheid van de ruwste soort4 ,onder
 het botsen1 in n woord1 van een schuw  
en stil ideaal op het walgelijke eener  
werkelijkheid1 die1 nachtmerrie bij dag1
 zulk een geest bovenal van eene lompe  
en luidruchtige paardemarkt doet        

droomen4  ,voor alle mannen met         
buitengewone gaven die als vondelingen  
in het leven geworpen worden1 is de     
wereld eene harde leerschool2 het hardst
 voor mannen met een vrouwelijken aard1 
op wier genie de tegenspoeden1 welke    
andere karakters louteren of sterken1 de
 werking van een hagelslag doen4  ,het  
hangt zamen met het bijzondere in       
,erasmus dat de teleurstellingen zijner 
lange leerjaren niet in staat zijn      
geweest zijn humeur te bederven1 al     
prikkelden zij in hooge mate zijn       
ongeduld4 ,in eene eeuw toen alle       
menschen in alle dingen met heftigheid  
partij kozen1 en men geen goed burger   
scheen te kunnen zijn zoo men niet wit  
of zwart1 vierkant vr of vierkant tegen 
was1 wist hij met ongevenaarde          
geestkracht zich voor uitersten te      
hoeden en1 gelijk hij tot een werelddeel
 het woord rigtte1 een werelddeel te    
staan4 ,de lutheranen hebben hem        
verweten onverbeterlijk roomsch1 de     
roomschen meer dan een halve lutheraan  

te zijn4 ,humanisten hebben hem gehavend
 als een afvallige1 en theologen wegens 
zijn humanisme hem uitgemaakt voor een  
libertijn4 ,een filoloog heeft hem      
gescholden wegens zijn berispen eener   
ciceroniaansche latiniteit2 en zijn roem
 was latijnsche brieven te kunnen       
schrijven1 fraaijer dan sedert ,cicero  
iemand in ,europa gedaan had4 ,een paus 
aanvaardde de opdragt van zijn ,nieuw   
,testament1 en een pausgezind keizer    
liet door dienaren der ,inquisitie de   
exemplaren ophalen en vernietigen4      
,tijd- en landgenooten van hem zijn     
levend verbrand wegens het voorstaan van
 meeningen die ook de zijne waren2 en   
hijzelf zou al zijne meeningen          
verloochend hebben1 liever dan n zijner 
medemenschen op het schavot te brengen4 
,geboren ,nederlander1 was hij tegelijk 
een geboren kosmopoliet4 ,voortgekomen  
uit het volk1 haatte hij noch het volk1 
noch de burgers1 noch de edelen4        
,gehoorzaam zoon der katholieke kerk1   
was hij onvermoeid in het plagen harer  

bestuurders4 ,onkundige monniken waren  
het schrikbeeld van den gewezen         
augustijner2 doch hij vond de luthersche
 hagepredikers geen aanwinst voor de    
beschaving4 ,gekroonde hoofden vereerden
 hem met hunne vriendschap2 toch        
ontsnapten zelfs de dragers eener       
driedubbele niet altijd aan zijne       
kritiek4 ,hij was misschien de wijste   
man van zijn tijd1 en zou blijven leven 
als type van den lofredenaar der        
dwaasheid4  ,er bestaan van ,erasmus1   
behalve zijn boeken1 meer dan achttien  
honderd brieven4#bf ,geen ander         
menscheleven der #af;de eeuw is in      
dezelfde mate1 uit duizend              
bijzonderheden1 bekend als het zijne4   
,doch te vergeefs zal men iemand zoeken 
die meer dan hij een man uit n stuk     
geweest is2 hetgeen de kunstkenners een 
rok zonder naad1 de manskleedermakers   
onzer dagen1 in de dievetaal der mode1  
un complet noemen4 ,al zijne deugden    
hebben de daarbij behoorende gebreken   
tot foelie2 al zijne gebreken zijn de   

gebreken zijner deugden4  ,of op welke  
andere wijze te verklaren dat in zijne  
jeugd1 ondanks de gevoeligheid zijner   
zenuwen1 de armoede gemakkelijker zijn  
ligchaam dan zijn geest ten onder zou   
gebragt hebben2 en in de dagen zelf van 
zijn verblijf te ,parijs of te ,orleans1
 toen een schamel kosthuis de eenige    
weelde was die hij zich veroorloven kon1
 het aandacht schenken aan eene         
vechtpartij tusschen zijne hospita en   
haar dienstmaagd1 hem geen onwaardig    
tijdverdrijf scheen8  ,ik doel op een   
der brieven uit het jaar #aejj of       
daaromtrent1 die1 in vakantiedagen uit  
,nederland aan vrienden in ,engeland of 
,frankrijk1 op werkdagen uit ,frankrijk 
aan vrienden in ,nederland gerigt1 van  
,erasmus' toenmalige stemming1 en van   
het ongemeen karakter dat levenslang het
 zijne geweest is1 ons zulk een goed    
denkbeeld geven4  ,een geletterd en     
welgesteld nederlandsch koopman1 van    
wien wij niets anders weten dan dat hij 
,christiaan heette en een jongere       

broeder door hem naar ,parijs gezonden  
was om onder ,erasmus' leiding zijne    
studin te voltooijen of aan te vangen1  
bekomt vandaar nu en dan een schrijven4 
,ik heb1 meldt ,erasmus hem op een keer1
 ik heb het buitengewoon druk gehad     
vandaag4 ,waarmede8 zult gij vragen4    
,antwoord3 met het bijwonen eener       
tooneel-1 eene boeijende                
tooneelvoorstelling4  ,was het een      
blijspel1 was het een treurspel8 ,al    
naar gij het nemen wilt4 ,weet alleen   
dat geen der spelers dramatisch         
uitgedost was2 het stuk telde maar n    
bedrijf2 geen fluiten begeleidden het   
koor2 de vertooners hadden geen hooge   
schoeisels aan1 maar gingen barvoets2 er
 werd niet gedanst2 het tooneel was de  
vlakke bodem1 mijn eetvertrek het       
amfitheater4 ,naarmate zij zich         
verwikkelde werd de handeling           
spraakzamer1 en omstreeks de ontknooping
 was de luidruchtigheid volkomen4  ,gij 
denkt dat ik voor uw amusement eene     
klucht verzin8 ,toch niet1 ,christiaan1 

ik ben historieschrijver4 ,de           
voorstelling waarvan ik getuige was werd
 gegeven door mijne huiswaardin1 in     
tweegevecht met hare maarte4 ,de klaroen
 had reeds geruimen tijd weerklonken vr 
de strijd aanving2 ik bedoel1 er ging   
eene heftige woordenwisseling vooraf4   
,op dit gebied stonden zij elkander1 en 
geen van beide partijen behaalde de     
overwinning4 ,de handeling geschiedde in
 den tuin1 terwijl ik voor het venster  
der eetkamer zwijgend1 doch niet        
schreijend1 stond toe te zien4  ,maar nu
 de katastrofe6 ,na afloop van den      
strijd kwam de gedienstige in mijne     
zitkamer de bedden doen1 en onder een   
praatje maakte ik haar mijn kompliment  
dat zij wat kraaijen en schelden aanging
 hare meesteres niets toegegeven had1   
doch betuigde tevens mijn leedwezen dat 
zij dapperder scheen in het roeren harer
 tong dan van hare handen4 ,want de     
waardin1 een gespierde virago en        
athletisch gebouwd vrouwspersoon1 had de
 gewoonte hare knoken te doen nederkomen

 op het hoofd der arme maarte1 veel     
kleiner dan zij4 ,hebt gij geen nagels1 
vroeg ik haar1 dat gij dit geduldig     
verdraagt8  ,lagchend antwoordde zij dat
 het haar minder aan moed dan aan       
krachten haperde4--,denkt gij1 vroeg ik1
 dat het in den oorlog bovenal op       
krachten aankomt8 ,in iedere militaire  
ontmoeting is het plan het voornaamste4 
--,zij vroeg welk plan ik haar aan de   
hand kon doen4--,de eerste maal dat zij 
weder de handen aan u slaat1 zeide ik1  
moet gij onmiddellijk haar de muts van  
het hoofd rukken 7want te ,parijs hebben
 de vrouwen van zekeren leeftijd de     
zonderlinge hebbelijkheid zwarte mutsen 
te dragen7 en haar dan in het haar      
vliegen4  ,ik dacht in het minst niet   
dat zij deze scherts ernstig opnemen    
zou2 maar 's avonds1 tegen etenstijd1   
kwam een der jonge mannen die met uw    
broeder en mij in ditzelfde kosthuis    
wonen1 ademloos naar binnen loopen en   
riep3 ,vrienden1 zoo gij een bloedige   
kloppartij wilt zien1 komt dan          

spoedig6--,wij repten ons wat wij       
konden1 en vonden onze hospita en haar  
meid slaags in den tuin4 ,niet zonder   
moeite scheidden wij haar4 ,de stukken  
getuigden hoe moorddadig de strijd      
geweest was4 ,hier eene muts1 daar een  
sluijer1 de bodem bestrooid met vlokken 
haar2 zoo meedogenloos waren zij        
elkander te lijf gegaan4  ,aan tafel    
verhaalde de waardin1 ten zeerste       
verbolgen1 hoe brutaal de maarte zich   
gedragen had4--,ik wilde haar teregt    
zetten1 zeide zij 7zij meende3 ik wilde 
haar de kracht mijner vuisten doen      
gevoelen71 toen zij in een oogwenk mij  
de muts van het hoofd rukte4 7,het werd 
mij duidelijk dat ik niet te vergeefs   
gesproken had74 ,en toen1 ging zij      
voort1 toen smeet de helleveeg mij de   
muts in het gelaat 7dit punt was door   
mij niet aangeroerd71 en toen1 toen trok
 zij mij hier1 en hier1 en hier1 de     
haren uit1 ziet6  ,hemel en aarde nam   
zij tot getuige1 nog nooit zulk een     
boosaardig klein ding in hare dienst    

gehad te hebben4  ,wij vestigden hare   
aandacht op het menschelijk3 't ,kan    
verkeeren1 en op de wisselvalligheid der
 krijgskansen4 ,intusschen wenschte ik  
mijzelf geluk dat zij mij niet verdacht 
zijdelings in de zaak betrokken geweest 
te zijn1 anders zou ik op mijne beurt   
ondervonden hebben dat zij eene tong tot
 hare dienst had4#bg  ,ook bij ,dante   
vindt men ergens zulk een tooneel       
geschilderd1 en zelfs gaat ,dante nog   
verder2 hij deelt de eigen woorden der  
kijvenden mede4#bh ,doch ,erasmus heeft 
niet1 zooals ,dante op die plaats1 een  
litterarisch bijoogmerk4 ,hij vischt    
alleen uit den weedom van zijn          
knechtsbestaan de vermakelijke anekdote 
en teekent1 met hetzelfde nederlandsch  
schilderstalent als zijn toekomstige    
vriend ,quinten ,metsys het in die dagen
 de antwerpsche woekeraars doet1 twee   
vechtende parijsche wijven4         99  
99       99       99       99  ,de      
vrouwen hebben in het volgend leven van 
,erasmus zoo weinig plaats ingenomen1 en

 hoewel de boeken hem nooit van de      
gezelligheid konden vervreemden1 doet   
nogtans zijne bekende kamergeleerdheid  
dit op een afstand zoo natuurlijk       
schijnen1 dat wij van zijne             
verpligtingen aan het zwakkere geslacht1
 de keeren dat die voor de geschiedenis 
zijner ontwikkeling in aanmerking komen1
 gaarne melding maken4  ,eene           
nederlandsche vrouw uit het volk1 zijne 
moeder1 heeft met liefde over zijne     
kinderjaren gewaakt2 eene nederlandsche 
poortersvrouw den jongen monnik hare    
vriendschap geschonken1 en het eerst hem
 van zijne medekloosterlingen           
onderscheiden2 eene nederlandsche       
edelvrouw het eerst in zijne toekomst   
geloofd1 en hem ontvangen in haar huis4 
,zij was weduwe en deugdzaam1 evenals   
,bertha van ,heyen1 maar vele jaren     
jonger dan deze2 eene vrouw van de      
groote wereld1 min of meer patrones van 
wetenschappen en letteren2 doordrongen  
van het besef dat zij hare kinderen1 en 
in de eerste plaats haar eenigen zoon1  

eene waardige opvoeding schuldig was4   
,had het van haar afgehangen1 ,erasmus' 
kansen op lotsverbetering in de         
moeijelijke jaren van zijn zwerven      
tusschen ,engeland en ,frankrijk zouden 
niet enkel kansen gebleven1 het uitzigt 
zou eene werkelijkheid geworden zijn4   
,door haar huwelijk met een afstammeling
 uit het ,huis van ,bourgondi1 zoon eens
 halven broeders van ,karel den ,stoute1
 was ,anna van ,borssele eene prinses   
van den bloede1 vermaagschapt1 toen     
,erasmus haar leerde kennen1 aan den    
spaanschen troonopvolger ,filips den    
,schoone 7#adgh-aejf74 ,haar moeder was 
eene ,bourbon2 haar vader1 met of na den
 abt van ,middelburg1 eerste edele van  
,zeeland2 zijzelve1 als eenig kind1 de  
erfgenaam van al haar vaders inkomsten  
en bezittingen als heer van ,vlissingen1
 van ,veere1 van ,cortgene1 en verdere  
plaatsen op de zeeuwsche eilanden4 ,hare
 beeldtenis1 in half middeneeuwsch-1    
half renaissance-gewaad1 vult nog heden 
eene der zeven nissen van het fraaije   

veersche raadhuis1 voltooid of          
aangevangen door haar kleinzoon1        
,maximiliaan van ,bourgondi4#bi  ,de    
geduchte aderlatingen aan welke ,karel  
de ,stoute1 ,maximiliaan van            
,oostenrijk1 ,filips van ,spanje1 als   
graven van ,holland en ,zeeland gewoon  
waren hunne zeeuwsche en hollandsche    
edelen te onderwerpen2 heffingen in     
geld1 in schepen1 in troepen1           
belastingen in den vorm van kostbare    
opdragten of gezantschappen2 schijnen   
ten laatste zelfs een zoo aanzienlijk   
fortuin als dat van ,anna's vader1      
,wolferd ,,vi van ,borssele1 uitgeput te
 hebben4 ,de schitterende erfdochter    
aanvaardde eene met schulden bezwaarde  
nalatenschap4#cj  ,misschien had een    
tweede huwelijk1 met een man van een    
groot vermogen1 al ware het van minder  
rang of meer leeftijd1 alles weder in   
het gelijk kunnen brengen4 ,doch de     
dertigjarige weduwe1 die in haar eersten
 echt niet op rozen gesluimerd had1     
wilde daar niet van hooren4 ,juist in   

den tijd harer kennismaking met         
,erasmus1 slechts vier of vijf jaren    
haar oudere1 had zij hare zinnen op een 
jonkman van buitengewone schoonheid maar
 van middelmatige geboorte en weinig    
inkomsten gezet1 zekeren heer ,lodewijk 
van ,montfoort1 berooid ,adonis4 ,het   
pleit voor hare volharding dat zij ten  
slotte den man harer keus1 dien zij     
binnen weinige jaren verliezen zou1 als 
heer van ,veere heeft weten te doen     
huldigen2 doch het huwlijk mishaagde de 
bloedverwanten van bourgondische zijde  
zeer4 ,processen en inbeslagnemingen    
waren het gevolg4 ,de schijnbare        
millionaire was inderdaad betrekkelijk  
arm4#ca  ,had ,erasmus dit alles van het
 begin af geweten1 hij zou1 toen een    
zijner zeeuwsche of noordbrabantsche    
vrienden gouverneur van prinses ,anna's 
zoontje geworden was en in brieven naar 
,parijs hem een- en andermaal den lof   
der moeder en van den knaap gezongen    
had1 zich niet verblijd hebben met eene 
doode musch4 ,deze hersenschim was de   

laatste groote teleurstelling zijner    
jeugd4  ,sedert hij gehoor gegeven had  
aan de uitnoodiging der prinses1 haar op
 het kasteel ,cortgene een bezoek te    
komen brengen2 hij aan haar voorgesteld 
was2 hij van haar beminlijk karakter1   
hare degelijkheid1 haar smaak voor de   
fraaije letteren1 den gunstigsten indruk
 ontvangen had en verblind was door den 
schijn van grootheid harer levenswijze1 
verbeeldde hij zich dat zij slechts n   
woord behoefde te spreken om hem tot het
 ondernemen der vurig begeerde          
,italiaansche reis in staat te stellen4 
,hare gulle ontvangst2 hare beloften in 
den eersten tijd1--toen zij zelve nog   
niet wist hoe vijandig de betrekkingen  
van haar eersten man haar gezind waren1 
en hoe afhankelijk hare nieuwe          
huwlijksplannen hr maken                
zouden1--versterkten hem in dien waan4  
,de herinnering der goede dagen1 op     
,cortgene doorgebragt1 liet hem niet    
weder los4 ,eene vorstin van dien rang1 
gebiedster over eene halve provincie1   

nicht van den souverein1 levend op zulk 
een voet1 scheen hem toe zich in goud te
 baden4 ,niemand moest het gemakkelijker
 vallen1 niemand aangenamer zijn dan    
haar1 een armen augustijner-monnik met  
een aanleg als den zijnen en nog zonder 
betrekking1 in de gelegenheid te stellen
 zijne studin te gaan voltooijen4 ,was  
het niet eervol voor eene nederlandsche 
edelvrouw de erkende beschermster te    
heeten van een geleerde1 die zich       
voorbestemd grondlegger der             
noord-europeesche renaissance gevoelde8 
,een half dozijn brieven1 onder den     
verschen indruk der even snel verijdelde
 als opgewekte verwachting uit          
,nederland en uit ,parijs geschreven1   
doen ons van dit jongste maatschappelijk
 stormpje in ,erasmus' binnenste met    
belangstelling getuigen zijn4 ,twee of  
drie zijn gerigt aan den zeeuwschen     
gouverneur van den kleinen ,adolf van   
,bourgondi1 ,jacobus ,battus1 vriend van
 ,erasmus' jongelingsjaren1 man van niet
 gewone bekwaamheden1 door den dood     

weggenomen eer hij zijne volle maat had 
kunnen geven4#cb ,een voert het adres   
van den jongen ,mountjoy1 ,erasmus'     
engelschen lve te ,parijs4#cc ,een het  
adres van prinses ,anna zelve4 ,het is  
een lofdicht in proza1 geschreven toen  
de schoone vooruitzigten nog niet       
vernietigd waren4#cd  ,moesten wij      
alleen naar dien laatsten brief         
oordeelen1 wij zouden van den stand der 
zaak geen duidelijke voorstelling1 en   
bovendien noch van ,erasmus' goeden     
smaak1 noch van den goeden smaak der    
prinses1 eene gunstige meening bekomen4 
,zulke offers aan de tijdsgelegenheid   
vormen zelden1 na zoovele jaren1 eene   
aangename lektuur4 ,het is niet         
natuurlijk den briefvorm te bezigen ten 
einde eene dame hare eigen              
levensgeschiedenis te verhalen1 uit te  
weiden in hare verdiensten als vorstin1 
als vrouw1 als jonge moeder1 en de      
lotgevallen van haar geslacht in        
herinnering te brengen4 ,nog stijver is 
het1 indien zij bij toeval ,anna heet1  

daarbij de zuster van koningin ,dido1 de
 moeder der maagd ,maria1 en de moeder  
van den profeet ,samuel1 om beurten te  
pas te doen komen4 ,erasmus zelf vond   
dien stijl even slecht als wij1 en hij  
heeft voor een keer er zich alleen van  
bediend1 omdat hij zich voorstelde dat  
het zoo behoorde4  ,zijne eigenlijke    
meening leeren wij eerst uit de brieven 
aan ,battus kennen2 eenerzijds zijne    
levendige hoop dat alles nu goed zal    
gaan1 en tegelijk zeker voorgevoel dat  
de zaken eene verkeerde wending zullen  
nemen4 ,het treft hem eene zoo beleefde 
uitnoodiging ontvangen te hebben2 en in 
zijn schroom is hij maar half zeker1 ten
 huize der prinses eene goede vertooning
 te zullen maken4 ,maar het verwondert  
hem tevens dat zij ten behoeve der reis 
hem een afgeleefd paard zendt1 en als   
reisgeld eene zoo geringe som dat de    
kosten daarmede onmogelijk goedgemaakt  
kunnen worden4 ,kan warmte het einde    
zijn van zulk een koel begin8 vraagt hij
 zich af4  ,na de persoonlijke          

kennismaking is hij opgetogen over hare 
wellevendheid1 hare vriendelijkheid1    
hare goedhartigheid4 ,zij belooft hem   
een jaargeld van twee honderd gouden    
franken2 en hij twijfelt niet of ,battus
 zal1 opdat hij alvast naar ,itali      
vertrekken kunne1 haar weten te bewegen 
hem een wissel van dat bedrag op een    
parijsch huis te doen zenden4 ,hij is   
bezig de eerste uitgaaf zijner ,adagia  
7achthonderd grieksche en latijnsche    
spreekwoorden1 toepasselijk uitgebreid7 
voor de pers gereed te maken4 ,zijn plan
 is1 dat boek op te dragen aan haar     
zoontje ,adolf4 ,hij korrespondeert     
onderwijl met haar in het fransch2      
ongetwijfeld vreezend dat te veel latijn
 haar afschrikken zal4 ,maar een vol    
jaar verloopt1 en hij bekomt niets4     
,zonder afgunst verneemt hij dat ,battus
 intusschen een anderen jongen          
,nederlander aan haar voorgesteld1 en   
zij ook dezen minzaam ontvangen heeft4  
,die andere1 ,willem van ,gouda1 is een 
voormalig stadgenoot en                 

mede-kloosterling1 een talentvol        
dichter1 een boezemvriend4#ce ,het      
pleit1 erkent ,erasmus1 voor het oordeel
 der prinses1 behagen in hem te vinden4 
,maar het zou hem niettemin leed doen1  
zoo hijzelf dien ten gevolge moest      
achterstaan2 en hij is niet overtuigd   
dat vriend ,willem1 die1 als dichters   
zijn1 gaarne in gezelschap gaat en een  
goed glas drinkt1 van hare gaven een    
even nuttig gebruik zal maken als door  
hem gedaan zou zijn4  ,battus schrijft  
naar ,parijs dat de financin der prinses
 niet in den bloeijendsten staat        
verkeeren2 en over niet langen tijd1 bij
 een nieuw bezoek aan ,zeeland1 zal     
,erasmus persoonlijk zich kunnen        
vergewissen dat dit helaas geen         
verzinselen zijn4 ,hij zal dan bevinden 
dat hare goederen op hoog bevel zijn    
gesequestreerd1 haar persoon onder      
toezicht is gesteld1 en zij veeleer in  
de termen valt onderstand te ontvangen  
dan te verleenen4 ,doch aanvankelijk1   
nog onder den indruk van den staat dien 

zij voert1 houdt hij dit voor praatjes1 
en schrijft hare verlegenheid hieraan   
toe dat zij ter wille van den jongen    
bruidegom1 dien zij liefheeft1          
buitensporige verteringen maakt4  ,zij  
verdoet1 schrijft hij terug1 zij verdoet
 haar tijd en haar geld aan haar        
,lodewijk 7nugatur et lusitat72 en zoo  
dit haar voorwendsel is om niets te     
geven1 dan voorzie ik dat zij nooit iets
 geven zal2 want zulke                  
verontschuldigingen hebben de grooten   
altijd bij de hand4 ,eene fraaije zaak1 
inderdaad1 dat zij niet een paarhonderd 
franken voor mij kan afzonderen1 waar   
zulke kapitale sommen in den bodemloozen
 put der huishouding verdwijnen6 ,aan   
middelen voor het onderhoud van ik weet 
niet welke domme priesters heeft zij    
geen gebrek2 maar om de                 
onafhankelijkheid te verzekeren van een 
die boeken zou kunnen schrijven1 waardig
 onsterfelijk te blijven                
voortleven--houd mij deze grootspraak   
ten goede6--daarvoor schiet niet over4  

,laat het zoo zijn dat zij in           
ongelegenheid geraakt is2 dit is hare   
eigen schuld4 ,waarom legt zij het aan  
met dien welgemaakten saletjonker       
7bellus ille homunculus71 in plaats van1
 zooals hare jaren en de                
hulpbehoevendheid harer sekse betamen   
zou1 te hertrouwen met een achtbaar en  
ingetogen man8 ,zet zij zich dit niet   
uit de kruin1 dan voorzie ik dat zij nog
 in grooter moeijelijkheden raken zal4  
,en meen niet dat ik zoo spreek uit     
eenigerlei vijandige gezindheid6        
,integendeel1 ik heb haar lief2 gelijk  
niet meer dan mijn pligt is1 wanneer ik 
bedenk hoe voorkomend zij mij ontvangen 
heeft4 ,maar ik bid u1 welk verschil zou
 het maken1 voor een fortuin als het    
hare1 zoo ik tweehonderd franken bekwam8
 ,op mijn woord1 zeven uren daarna zou  
zij zich naauwlijks herinneren het geld 
te hebben weggeschonken6#cf  ,in deze   
harde verwijten klinkt iets van den toon
 die weinige jaren later door ,benvenuto
 ,cellini1 overigens door zijne         

opvliegendheid en zijne ligchaamskracht 
den zwakken en stillen ,erasmus zoo     
ongelijk1 in zijne gedenkschriften zal  
aangeslagen worden4 ,het is de taal der 
zelfzucht van het genie dat van zijne   
toekomst zich bewust is1 de wereld      
cijnspligtig aan zich acht1 en in den   
prikkelbaren hoogmoed zijner            
onstoffelijke waarde het tusschenbeide  
komen van nietig geldelijke hinderpalen 
niet verdragen kan4  ,wij gevoelen dat  
er in ,europa eene nieuwe magt ontstaan 
is1 de magt van den geest1 welke in de  
binnenkamer1 en in vertrouwelijke       
gemoedsuitstortingen aan vrienden1 op   
het papier1 zich de meerdere van den    
rijkdom en den evenknie der geboorte    
weet4 ,alleen op zijn talent laat       
,erasmus zich voorstaan2 niet op deugden
 waarin hij mag uitmunten1 of op den    
invloed zijner augustijner orde1 of op  
zijne priesterlijke wijding4 ,in het    
ongeduld van zijn hooger verstandelijk  
gezag1 hakend naar het oogenblik dat    
wereldlijke en kerkvorsten hem als een  

gelijke in hun kring zullen opnemen1    
verwenscht en vertreedt hij in gedachte 
de van wuftheid beschuldigde vrouw1 wier
 nietige bestemming hem bij het         
vervullen der zijne1 die zooveel        
gewigtiger is1 in den weg staat4  ,een  
andere brief aan ,battus1 van wat       
vroeger of wat later dagteekening1 en   
waarin hetzelfde thema behandeld wordt1 
maar schertsend1 verzacht aanmerkelijk  
dezen indruk4 ,battus bekomt daar het   
verzoek1 bij het voordragen van de      
belangen zijns vriends aan de prinses1  
den kleinen ,adolf als tusschenpersoon  
te bezigen4 ,adolf moet als             
pleitbezorger van ,erasmus1 die zulke   
fraaije brieven aan zijne moeder        
schrijft1 een van buiten geleerd        
vertederend lesje opzeggen4 ,battus zelf
 moet de prinses doen opmerken dat      
,erasmus te bescheiden is om regtstreeks
 haar met zijne wenschen bekend te      
maken2 dat iemand met zulk eene zwakke  
gezondheid niet naar ,itali reizen kan1 
zonder veel geld uit te geven2 dat de   

kloosterbroeders in haren dienst        
hoogstens in eene of twee kerken den lof
 harer deugden weten te verbreiden1     
terwijl de boeken van ,erasmus gelezen  
zullen worden door ,grieken1 door       
,latijnen1 door alle volken der aarde2  
dat men zulke ongeletterde theologen als
 de anderen slechts voor het grijpen    
heeft1 maar zijn gelijke naauwlijks     
nmaal in verscheiden eeuwen voorkomt4   
,tenzij1 vervolgt de briefschrijver1    
tenzij uw geweten te naauw is om ten    
behoeve van een vriend wat noodleugens  
te verkoopen4#cg  ,ik ding niets af op  
het geestige dezer voorstelling4 ,de    
plaats is belangrijk als teeken van het 
voorgevoel eener vermaardheid1 wier     
meeste onderpanden op dat tijdstip nog  
geleverd moesten worden4 ,toen ,erasmus 
dit schreef bestond er van hem nog geen 
ander noemenswaardig boek dan de oudste 
zeer onvolledige uitgaaf zijner         
,spreekwoorden4 ,doch het komt mij voor 
dat de boozere brief de eeuw en de      
verhoudingen juister schildert4  ,het   

aangenaam verhaal zijner eerste         
ontmoeting met ,anna van ,borssele in   
een van het kasteel ,cortgene           
gedagteekend schrijven aan lord         
,mountjoy 7eene overstrooming deed in   
#aecb dien feodalen burgt in de golven  
verdwijnen71 is de beste                
verontschuldiging van ,erasmus' daarop  
gevolgde onregtvaardige achterdocht4    
,meer dan twintig jaren heeft hij       
prinses ,anna overleefd1 en lang vr haar
 dood hadden zij elkander voor goed uit 
het oog verloren4 ,zijne schuld was het 
niet dat hij op zijn in betrekking komen
 met eene landgenoot van dien rang en   
die gaven1 weleer verwachtingen bouwde2 
de hare niet1 dat zij hem teleurstellen 
moest4 ,haar onvermogen heeft op den    
duur hem niet geschaad2 en voor hare    
welwillende oogmerken heeft in de       
geschiedenis zijn latere roem haar met  
eene plaats beloond1 die tegen een paar 
knorrige uitvallen ten dage van zijn    
strijd meer dan opweegt4  ,als          
schilderij is de brief aan lord         

,mountjoy1 geschreven in de eerste dagen
 eener ,februarijmaand1 onder het       
invallen van een halven dooi na lange en
 felle vorst1 een keurig nederlandsch   
wintergezigt4 ,de beschrijving vraagt   
geen andere toelichting dan dat het     
kasteel ,cortgene vlak tegenover ,veere 
lag1 en het vaarwater tusschen          
,walcheren en ,noord-,beveland tijdelijk
 eene ijsbaan aanbood4  ,eindelijk1     
meldt ,erasmus aan lord ,william1       
eindelijk ben ik hier behouden          
aangekomen1 ik mag zeggen in spijt der  
vereenigde magten van hemel en hel4     
,welk eene verschrikkelijke reis6       
,spreek niet van ,hercules of ,ulysses3 
voortaan acht ik beiden als kinderen4   
,iuno1 den dichters steeds ongezind1    
verklaarde mij den oorlog4 ,ouder       
gewoonte stookte zij ,aeolus op2 en ware
 het slechts bij stormen gebleven6#ch   
,alle wapenen des hemels bragt zij tegen
 mij in het veld1--vinnige koude1       
sneeuw1 hagel1 regen1 mist1 n kort      
begrip der vereenigde vormen van slecht 

wer4 ,nu zond zij die plagen            
afzonderlijk1 dan te zamen4  ,den       
eersten nacht ging het1 na een          
overvloedigen regen1 weder fel vriezen2 
hetgeen den weg zeer moeijelijk maakte4 
,voeg daarbij eene overvloedige         
hoeveelheid sneeuw1 vervolgens hagel1   
vervolgens nogmaals regen1 die1 zoodra  
hij den bodem of een boomstam raakte1   
ijs werd4 ,de weg was over zijne volle  
breedte n ijskorst2 niet effen1 maar    
golvend1 en met eene scherpe punt op den
 top van iederen kleinen heuvel4 ,de    
boomen waren met ijs bekleed1 zoo dik en
 zoo zwaar dat de toppen van sommigen   
den grond raakten4 ,van anderen waren de
 takken afgescheurd1 van anderen de     
stammen doormidden gespleten2 nog       
anderen waren geheel ontworteld4        
,verschillende landlieden1 mannen van   
jaren1 betuigden mij zulk een schouwspel
 nog niet beleefd te hebben4 ,intusschen
 moesten onze paarden#ci nu door        
sneeuwhopen waden1 dan zich een weg     
banen door met ijs begroeide            

dorenstruiken1 dan sporen volgen1 hard  
als steen door de vorst en daarna door  
den ijzel gescherpt1 dan over eene      
bevroren sneeuwkorst treden die niet    
stevig genoeg was om hen te dragen1 maar
 wel om hun de enkels te kwetsen4  ,hoe 
denkt gij dat ,erasmus in dien stand van
 zaken te moede was8 ,de verbazing van  
zijn paard deelde zich mede aan den     
berijder4 ,zoo vaak het dier de ooren   
spitste zonk mijn moed1 en telkens als  
het stortte sprong mijn hart overeind4  
,het eene oogenblik bekroop mij de vrees
 getroffen te zijn door het noodlot van 
,bellerofon1 het andere verwenschte ik  
mijne ligtzinnigheid die geleerdheid en 
leven mij had doen toevertrouwen aan een
 redeloos dier4  ,doch verneem een      
avontuur dat gij wanen zoudt aan de     
waarachtige fabelen van ,lucianus       
ontleend te zijn1 ware het niet in      
levenden lijve mijzelf overkomen1 en    
ware niet ,battus er ooggetuige van     
geweest4#dj  ,het kasteel lag vr ons en 
eene baan van ijs scheidde er ons van4  

,het woei dien dag zoo hevig dat van de 
andere zijde twee mannen te vergeefs den
 overtogt beproefd hadden4 ,de wind had 
hen omvergeworpen en gedood4 ,doch ik1  
gelukkig1 had hem in den rug4 ,ik ging  
op den rand van den dijk zitten en liet 
mij naar beneden glijden1 zeilde de     
ijsvlakte over1 en bestuurde mijne vaart
 met een stok die dienst deed als roer4 
,nieuwe soort van navigatie6  ,op de    
geheele reis naar hier ben ik bijna geen
 schepsel tegengekomen2 en niemand kwam 
mij achterop1 zoo ongunstig was het     
weer4 ,eerst den vierden dag is de zon  
zich komen vertoonen1 indien het        
vertoonen heeten mag4 ,en voordeel was  
voor mij aan het zamentreffen van al die
 tegenspoeden verbonden1 dat ik minder  
bang behoefde te zijn voor dieven4      
,niettemin was ik bang voor hen1 gelijk 
de pligt is van ieder die eene gevulde  
beurs op zak heeft4  ,ziedaar het       
verhaal mijner reis4 ,was zij eene      
aaneenschakeling van elenden1 hetgeen   
volgde was louter liefelijkheid4 ,in    

welstand bereikte ik het slot van ,anna1
 vrouwe van ,veere4 ,hoe zal ik de      
beleefdheid1 de vriendelijkheid1 de     
edelmoedigheid dezer dame beschrijven8  
,rhetorische bloemen1 dit weet ik1 zijn 
verdacht2 inzonderheid bij hen die als  
gij er slag van hebben ze aan te wenden4
 ,doch in dit geval1 geloof mij1 maak ik
 mij aan geenerlei overdrijving         
schuldig1 en het is veeleer mijne kunst 
die te kort schiet bij de werkelijkheid4
 ,eene zediger1 verstandiger1 bevalliger
 of vriendelijker vrouw werd door de    
natuur nooit gevormd4 ,van hare         
heuschheid heb ik de uitstekendste      
blijken ontvangen1 en zonder dat ik in  
de gelegenheid was haar n dienst te     
bewijzen1 heeft zij in de hoogste mate  
mij aan zich verpligt4#da         99    
99       99       99       99  ,hier    
moeten wij scheiden van ,erasmus4 ,op   
zijn verderen levensloop1 zeide ik      
reeds1 is door zijne landgenooten weinig
 invloed uitgeoefend4 ,zoo de diensten  
welke nederlandsche vrouwen hem bewezen 

niet verder zouden reiken dan het einde 
zijner leerjaren1 aan de beweging zijner
 wandeljaren bleven de nederlandsche    
mannen nagenoeg vreemd4 ,ons bestek     
eischt alleen dat wij1 na zulk een ruim 
gebruik van zijne brieven gemaakt te    
hebben1 ook de beteekenis trachten aan  
te duiden van de twee andere werken1 die
 ondanks hun idioom tot heden hem doen  
voortleven als den man van een nieuwen  
tijd4 ,de kleine wijsgeerige satire1    
bedoel ik1 die zijn populairste         
geschrift blijven zou1 en zijne tachtig 
korter en langer dialogen over allerlei 
onderwerpen van den dag4  ,men beweert  
dat de volgende anekdoten historisch    
zijn niet alleen1 doch men noemt met    
naam en toenaam de noordnederlandsche   
stad waar de stukjes gespeeld zullen    
hebben4  ,te ,dordrecht was een priester
 die heimelijk eenige levende krabben op
 het kerkhof zette1 aan wier zijden hij 
brandende waskaarsjes geplakt had4 ,het 
kruipen dezer dieren tusschen de graven1
 bij avond1 deed de uitwerking eener    

schrikbarende spokerij1 zoodat de       
gemeente zich eerbiedig op een afstand  
hield4 ,als het volk hierover zeer      
verschrikt was 7gaat de oude            
dordrechtsche stedebeschrijver voort1   
aan wiens zelfbehagelijk antipapistische
 vertolking eener bladzijde van ,erasmus
 ik deze plaats ontleen71 zoo riep de   
priester van den stoel dat het zielen   
waren van afgestorvenen1 dewelke baden  
door missen en aalmoezen van haar pijn  
verlost te zijn4 ,het bedrog kwam uit1  
doordat twee of drie krabben1 die de    
priester vergeten had op te nemen1 met  
de kaarsjes onder de ruigte gevonden    
werden4 ,hij verzon nog een ander stuk  
werks4 ,hij woonde bij een nicht die    
zeer rijk was2 en als 't middernacht was
 kwam hij in haar kamer met een wit     
laken om1 gelijk of hij een geest ware  
geweest1 eenige woorden binnen'smonds   
mommelende1 hopende dat de vrouw een    
exorcist zou ontbieden of zelve hem zou 
aanspreken4 ,maar zij1 een manlijk hart 
hebbende1 heeft heimelijk een van haar  

neven gebeden dat hij zekeren nacht in  
haar kamer wilde waken4 ,hij1           
welgewapend zijnde tegen spokerij1 en   
wel gedronken hebbende om niet vervaard 
te zijn1 werd in het bed verborgen4 ,de 
geest kwam op de gewoonlijke manier1 ik 
weet niet hoe droevig stenende4 ,de     
exorcist wordt wakker1 springt op1 en1  
nog niet heel nuchteren1 kijkt hem aan4 
,de geest meende1 hem met huilen en     
gebaar te verschrikken4 ,maar3 ,zijt gij
 de ,duivel1 zeide de dronkaard1 ik ben 
zijn ,mor1 en sloeg hem lustig met een  
stuk houts4 ,hij zou hem afgemaakt      
hebben1 ten ware de priester1           
veranderende van stem1 geroepen hadde3  
,hou op1 ik ben geen geest1 ik ben ,heer
 ,jan4 ,op die bekende stem sprong de   
vrouw uit het bed1 en scheidde hen4#db  
,een man van ,erasmus' rang in de       
wetenschap had in eene andere omgeving  
en een anderen tijd niet behoeven af te 
dalen tot het boekstaven van zulke      
grollen4 ,het verdient opmerking dat    
,erasmus' strijd tegen de eigenlijk     

gezegde monniken1 hunne luiheid1 hunne  
onkunde1 hun brassen1 hunne             
losbandigheid1 ons niet bijzonder treft4
 ,sedert den ,roman de ,renart1 den     
,roman de la ,rose1 de vertellingen van 
,boccaccio1 was deze satire een         
afgezaagd onderwerp4#dc ,dante laat     
reeds den ,heiligen ,benediktus klagen  
over het snel verwelken der idealen van 
het kloosterleven4 ,in minder tijd dan  
een eikel behoeft om eik te worden1     
zucht bij hem de stichter der           
benediktijner-orde 7eerste helft der    
#f;de eeuw71 ziet men de verhevenste    
instellingen in haar eigen tegenbeeld   
ontaarden4#dd ,reeds de ,heilige        
,bonifacius 7eerste helft der #hste7    
hangt in zijne brieven een tafereel van 
monachale misbruiken op1 hetwelk        
volgende eeuwen niet donkerder kleuren  
konden4#de  ,het eenige nieuwe in       
,erasmus' strijd tegen de kloosters was 
dat hij niet hunne hervorming bedoelde1 
maar hunne opruiming1 als voortaan      
overbodig geworden normaal bestanddeel  

der zamenleving4 ,als bijzondere        
genootschappen tot bevordering van in-  
en uitwendige zending1 als instellingen 
van liefdadigheid1 als toevlugtsoorden  
der vrijwillige wereldverzaking1 als    
brandpunten eener naar den ,heiligen    
,benediktus te noemen geleerdheid mogten
 de kloosters zijnentwege blijven4 ,in  
alle andere opzigten hadden zij volgens 
hem voor goed uitgediend4#df ,werkelijk 
was aan de universiteiten voor de       
wetenschap een nieuw kweekbed ontsloten4
 ,het onderwijzend personeel voor lagere
 en middelbare scholen behoefde niet    
langer uit de kloosters getrokken te    
worden4 ,er was een onderwijzersstand   
van leeken ontstaan4 ,later zou die     
klasse dagelijks talrijker worden1      
naarmate het veldwinnend protestantisme 
onder het humanisme der lagere rangen   
meer aanhangers wierf4  ,maar wat       
regtstreeks ,erasmus en zijn tijd       
kenmerkt is dat partijkiezen vr het     
gezond verstand tegen het bijgeloof1    
zooals in het ontmaskeren van dien      

dordrechtschen boerebedrieger4 ,dit was 
iets moderns4 ,te dezen aanzien is in   
den boezem van het katholicisme1 wat het
 onoverwinlijke van zijn afkeer1 de     
hevigheid zijner satire1 het profane of 
goddelooze der uitdrukking betreft1     
,erasmus de ,voltaire der #af;de eeuw   
geweest4 ,hij moet in de eindelijke     
zegepraal der rede zeer vast geloofd    
hebben1 dat hij met een onverdeeld      
gemoed zoo lustig aan de pijlers der    
legende heeft kunnen staan schudden4    
,in eene zijner ,zamenspraken verhaalt  
hij van een storm op zee1 en van sommige
 dwaze kerkgeloften der passagiers1     
wanneer de schipper heeft aangekondigd  
dat het hagchelijk oogenblik van pompen 
of vergaan gekomen is4 ,erasmus is in   
den loop der jaren uit ,frankrijk en    
,nederland zoo dikwijls naar ,engeland  
overgestoken1 dat wij het tooneel der   
handeling die hij beschrijft            
onwillekeurig op de ,noordzee of in het 
,kanaal zoeken4 ,en1 laat de verteller  
zich vragen2 na reeds door een en ander 

voorbeeld de zonderlinge werking van het
 gevaar op de eensklaps ontwakende      
vroomheid der menschen geschilderd te   
hebben1 kenbaar aan het inroepen der    
bescherming van verschillende heiligen2 
en was er niemand die aan den ,heiligen 
,christoffel dacht8--,jawel2 en zelfs   
kon ik mijn lagchen niet houden toen n  
hunner1 bang dat hij niet verstaan zou  
worden1 den ,christoffel der kathedraal 
van ,parijs1 een beeld als een berg1    
luidkeels eene waskaars beloofde zoo    
groot als hijzelf4 ,met inspanning van  
al zijne krachten had hij dit een- en   
andermaal uitgegalmd1 toen een goede    
kennis nevens hem met den elboog hem    
aanstiet en fluisterend tot hem zeide3  
,bedenk wat gij belooft2 al verkocht gij
 al uw bezittingen1 een waskaars van dat
 gewigt zoudt gij niet kunnen betalen4  
,zwijg1 domoor1 beet de ander hem toe1  
nog zachter sprekend1 opdat de ,heilige 
,christoffel het niet hooren zou2 denkt 
gij dat ik het meen8 ,een vetkaars zal  
hij hebben1 meer niet2 zoo ik maar      

eenmaal weder aan den wal ben4--,de     
botterik6 ,dat was zeker een ,hollander8
 --,neen1 maar het was een ,zeeuw4#dg   
,landgenooten zoomin als vreemdelingen1 
leeken zoomin als priesters worden1     
wanneer ,erasmus dit onderwerp aanroert1
 door hem gespaard4 ,aan alles is       
merkbaar dat hij met welgevallen een    
dier tijden beleeft1 welke men daarna in
 ,duitschland met den naam van          
,aufklrungsperiode zou aanduiden4 ,hij  
vindt het genoegelijk1 te velde te      
trekken tegen de betooverde wereld      
zijner eeuw4 ,de vrees1 met het onkruid 
ook de tarwe te zullen uitrukken1 kwelt 
hem niet4 ,het zou hem een lust zijn1   
zelfs schamele lieden1 als marskramers  
en schepelingen1 in eene verlichte      
denkwijze te zien deelen4  ,in dit      
opzigt heeft er in zijn brein1 sedert   
hij het klooster verliet1 eene          
volstrekte omwenteling plaats gegrepen2 
en wij kunnen ons voorstellen dat menig 
vroom katholiek zijner dagen1 over      
zoovele stoute spotternijen als hij zich

 veroorloofde1 bedenkelijk het hoofd    
heeft geschud4 ,wat wilde deze          
,rotterdammer8 ,aan welk gezag ontleende
 hij het regt1 op die wijze en in die   
mate het volksgeloof aan te randen8 ,zou
 de wereld schooner zijn1 wanneer hij   
van hare betoovering haar ontzwaveld    
had8  ,in den ijver zijner polemiek ziet
 ,erasmus dit alles voorbij1 en gaat    
alleen met de eischen der beschaving en 
van het maatschappelijke te rade4 ,hij  
die als jongeling het vriendinnetje     
bewonderde dat ondanks de gebeden van   
vader en moeder den sluijer aannam1     
verheerlijkt in zijne dialogen1 nu hij  
een man geworden is1 de eerbare vrijerij
 van een minnend paar3 de ,jongeling en 
het ,meisje4#dh ,wanneer geestelijken of
 leeken1 die geen hebreeuwsch verstaan1 
alle hebreeuwsche boeken zouden willen  
verbranden en zij de nagedachtenis van  
,reuchlin1 uitgever der eerste          
hebreeuwsche spraakleer1 zoo veel       
mogelijk zwart maken1 dan schrijft hij1 
naar de mode van den tijd ,reuchlin's   

naam in het grieksch vertalend1 de      
,hemelvaart van ,capnio1 en wijst den   
verlichten geleerde in de verblijven der
 gelukzaligen eene eereplaats aan4#di   
,in de ,bekentenissen van den ,soldaat  
komt de onzin van het oorlogvoeren aan  
het licht1 beoordeeld naar den huurling 
die niet voor zijn vaderland of voor een
 beginsel vecht1 maar alleen om uit     
plunderen te gaan en zich te            
verrijken4--,dat ziet er geleerd uit3   
,mercurius bij het vertrek1 ,vulcanus   
bij de thuiskomst6--,van welke          
,vulcanussen en welke ,mercuriussen     
spreekt gij8--,ik bedoel dat gij1 die   
bij het heengaan vleugelen aan de voeten
 scheent te hebben1 thans hinkt4--,zoo  
doet gewoonlijk die uit den oorlog      
komt4--,en wat dreef u naar den oorlog1 
beminnaar van het hazepad8--,de hoop op 
buit had mij courage gegeven4--,gij     
keert dus huiswaarts met een som van    
belang8--,met een ledigen buidel1       
ja4--,dit ontheft u van de zorg het     
gestolene terug te geven4--,dat deed ik 

reeds lang geleden4 ,alles gaf ik       
terug4--,aan wie8--,aan ,trijntje1 aan  
,wijntje1 en aan het verkeerbord4  ,op  
dien toon gaat de zamenspraak voort1 tot
 ook het plegen van heiligschennis in de
 kerken gebiecht wordt--,ik vrees dat   
gij naar ,rome zult moeten1 om voor     
zoovele misdaden vergiffenis te         
bekomen4--,mij is een kortere weg       
bekend3 ik zal naar de dominikanen gaan 
en met de kommissarissen het op een     
akkoord werpen4--,maar die              
altaarroof8--,al zou ik ,christus-zelf  
geplunderd en hem het hoofd van den romp
 geslagen hebben1 zij bezitten overal   
aflaten voor2 alles wordt door hen      
geschikt4--,bekommerde het u niet       
somtijds wat er van uw ziel worden zou1 
indien gij sneuveldet8--,geen oogenblik4
 ,ik was volkomen gerust1 want op een   
keer had ik mij de ,heilige ,barbara    
aanbevolen4--,nam zij u onder haar      
bescherming8--,zeker1 ik zag haar mij   
zachtjes toeknikken4--,wanneer meendet  
gij dit te zien8 ,op welk uur van den   

dag8 's ,morgens8--,neen1 's middags na 
tafel4--,maar op dat oogenblik1 wil ik  
wedden1 zaagt gij ook de boomen         
wandelen8--,die man raadt alles6#ej  ,de
 zamenspraak ,charon is tegen de        
oorlogvoerende vorsten gerigt en duidt  
stoutweg1 bijna met even zoovele        
woorden1 keizer ,karel ,v en de koningen
 ,frans ,i en ,hendrik ,,viii als de    
voorname menscheslagters van het tijdvak
 aan1 die in zulke mate de markt der    
onderwereld overvoeren dat de oude      
opgelapte helleschuit te klein en te    
wrak geworden1 en ,charon naar de aarde 
gekomen is om eene nieuwe en grootere te
 bestellen4  ,charon is in zijn schik4  
,hoe meer zielen1 is het ook bij hem1   
maar niet in de gezellige beteekenis die
 de levenden aan het spreekwoord        
hechten1 hoe meer vreugd4 ,hij vreest   
alleen dat zekere polygraaf daarboven   
hem afbreuk doen zal1 door te           
welsprekend tegen den oorlog te         
schrijven en den vrede aan te           
bevelen4--,maak u niet ongerust1 wordt  

hem geantwoord1 die man predikt voor    
doove ooren4  ,behalve om dit ten       
tooneele voeren van ,erasmus door       
zichzelf1 is deze dialoog ook           
merkwaardig om eene zinspeling op de    
meedogenlooze en bloedige               
geloofsvervolging in die dagen1 teeken  
van de wassende magt der                
ketterij4--,indien er nu de eene of     
andere goede ,god opstaat die de vorsten
 met elkander verzoent1 klaagt ,charon1 
dan ben ik een bedorven man4--,geen     
nood1 verzekert men hem1 te dien aanzien
 kunt gij op beide ooren rustig slapen4 
,in de eerste tien jaren komt er geen   
vrede4 ,alleen de paus van ,rome        
vermaant ijverig tot eendragt2 maar hij 
schuurt den moriaan4 ,er zijn ook steden
 die zuchtend onder zoovele rampen      
gebukt gaan2 er zijn pruttelende volken 
die het eene ongeregtigheid noemen dat  
ter wille der eerzucht1 der bijzondere  
veeten1 van twee of drie personen de    
wereld onderstboven gekeerd worde2 maar 
geloof mij1 ondanks de redelijkste      

vertoogen zal het woord aan de ,furin   
blijven4 ,wat ik echter zeggen wilde3   
waarom komt gij naar de aarde ten       
behoeve uwer nieuwe schuit8 ,kon        
,vulcanus u niet helpen8--,nu nog       
fraaijer6 ,ik bedank voor een schip van 
metaal4--,voor een kleinigheid hadt gij 
van hier een scheepstimmerman kunnen    
ontbieden4--,dat is zoo2 maar wij hebben
 beneden gebrek aan materiaal4--,hoe nu8
 ,en al die bosschen8--,alles gekapt4   
,zelfs het hout in de ,elysesche        
,velden4--,mag ik vragen met welk       
doel8--,voor het verbranden van de      
schimmen der ketters4 ,zij komen in     
zulken getale1 dat wij onlangs          
steenkolen zijn moeten gaan delven4#ea  
,in den ,cykloop-evangeliedrager worden 
de slechte lutheranen tentoongesteld4   
,een ridder die ,polyfemus heet en die  
men1 om zijn ongunstig uiterlijk1 zoo   
men hem op zee of in een bosch          
ontmoette1 voor een struikroover of een 
boekanier zou aanzien1 pocht op het     
bezit van een ,nieuw ,testament 7een    

,nieuw ,testament in de latijnsche      
vertaling van ,erasmus7 dat hij         
zorgvuldig heeft doen binden en met     
kleuren versieren4#eb--;,een            
franciscaner bij ons in de buurt1       
verhaalt hij1 voer gestadig tegen het   
,nieuwe ,testament van ,erasmus uit4 ,ik
 ging hem spreken onder vier oogen1     
pakte met de linkerhand hem bij de haren
 en deed hem de kracht van mijn         
regtervuist gevoelen4 ,zijn gansche     
bakhuis1 z takelde ik hem toe1 was n    
bult4 ,is dat niet een bewijs dat ik het
 evangelie liefheb8 ,daarna heb ik1 bij 
wijze van absolutie1 er hem nog drie    
builen mede op den schedel geslagen2 een
 in naam des ,vaders1 een in naam des   
,zoons1 een in naam van den ,heiligen   
,geest4--,niet onevangelisch1 inderdaad6
 ,dat noem ik het evangelie verdedigen  
met het evangelie4--,een ander          
franciskaan maakte het nog bonter1 en   
ging in zijn razen tegen ,erasmus iedere
 maat te buiten4 ,door evangelischen    
ijver vervoerd trad ik dreigend op hem  

toe1 noodzaakte hem geknield vergiffenis
 te vragen1 en te erkennen dat zijne    
booze woorden waren ingegeven door den  
,duivel4 ,had hij geaarzeld1 mijn       
hellebaard zou zijn nedergekomen op zijn
 kruin4 ,ik blaakte van strijdlust1 en  
zag er uit als een vertoornde ,mars4    
,verschillende personen zijn van dit    
tooneel getuigen geweest4#ec--;,het     
verwondert mij dat de man niet op de    
plaats zelve doodgebleven is4 ,maar zeg 
mij1 om op ons gesprek van daareven     
terug te komen1 hoe staat het bij u met 
de kuischheid8--,de jaren zullen mij    
ingetogenheid leeren1 hoop ik2 doch ik  
weiger niet u in vertrouwen te bekennen 
dat ik nog geen model-evangelische ben1 
enkel een uit den grooten hoop4 ,wij    
evangelischen hebben vier evangelin1 en 
jagen bovenal vier dingen na3 eene goede
 tafel1 inschikkelijke vrouwen1 eenig   
kapitaal1 en alles doen waar wij lust in
 hebben4 ,zijn die ons deel1 dan heffen 
wij den beker en roepen in              
geestvervoering3 ,i ,paean6 leve het    

,evangelie6 het rijk van ,christus      
kome6--,zoo leven epikuristen1 niet de  
evangelie-dragers4 --,toegestemd2 maar  
gij weet dat ,christus almagtig is1 en  
hij in een oogwenk andere menschen van  
ons maken kan4--,ook zwijnen kan hij van
 u maken2 gemakkelijker zelfs1 daar houd
 ik het voor1 dan brave lieden4 ,het    
wordt tijd dat gij van dit beestachtig  
leven afscheid neemt4--,ik ontken dit te
 minder1 daar de profeten onzer dagen   
het naderend einde der wereld           
aankondigen4 ,ik verbeid de hand van    
,christus4--,zoo8 ,nu1 dan moogt gij    
toezien dat die hand u kneedbaar vinde4 
,en waaruit leiden uwe profeten af dat  
het einde der wereld aanstaande         
is8--,omdat1 zeggen zij1 de menschen    
thans evenzoo leven als in de dagen vr  
den ,zondvloed4 ,zij eten1 zij drinken1 
zij tafelen1 zij nemen en geven ten     
huwelijk1 zij loopen vreemde vrouwen na1
 zij koopen1 zij verkoopen1 zij         
woekeren1 zij bouwen2 de koningen voeren
 oorlog1 de priesters peinzen op        

vermeerdering van inkomsten1 de         
theologen breijen syllogismen1 de       
monniken dweilen waar men ga1 het volk  
komt in opstand4 ,erasmus schrijft      
zamenspraken2 alle plagen tegelijk zijn 
over ons uitgestort3 honger1 dorst1     
inbraak1 oorlog1 pest1 beroerten1       
geldgebrek4 ,zijn dit geen teekenen dat 
het menschelijk geslacht zijn einde     
nadert8#ed  ,bij het beoordeelen van    
deze en dergelijke plaatsen moet men op 
het bijzondere niet te veel nadruk      
leggen4 ,erasmus kan onder het schetsen 
van zijn ,evangeliedrager somtijds aan  
een bepaald persoon gedacht hebben1 doch
 de meeste trekken van het beeld zijn   
aan de onwaardige lutheranen in het     
algemeen ontleend4 ,hij leed er onder   
dat zulke lieden zich van zijn naam en  
zijn ,nieuw ,testament bedienden als    
schild van hunne ondeugden1 hunne       
hartstogten1 of hun chiliasme4 ,de fijne
 smaak van den filoloog gruwde van dit  
beduimelen zijner denkbeelden door de   
schare2 en hij wreekte zich in het      

latijn4  ,verschillende beroemde        
plaatsen uit ,erasmus' ,zamenspraken1   
zuivere kleine genre-schilderijen zonder
 polemische strekking1 kan men overal   
aangehaald vinden4#ee ,zijne            
beschrijving van sommige duitsche       
logementen1 als tegenstelling van       
sommige fransche1 in het hoofdstuk      
,herbergen4#ef ,zijne geschiedenis van  
den ,paardekooper die meende bedot te   
hebben en zelf bedot werd4#eg ,zijne    
onschuldige ,tartufferie3 de ontmoeting 
van twee litterarische vrienden die     
zoeken te verbergen dat het latijnsch   
proza1 waarin zij elkander toespreken1  
latijnsche verzen zijn4#eh ,zijn        
,dichterlijk ,gastmaal1 waar eene       
vrijpostige dienstmaagd haar            
onpraktischen meester verwijt slechts   
verstand te hebben van                  
konjekturen-smeden1 en dat hij          
beetwortels voor kropsla aanziet4#ei    
,opmerkelijk is de karakterbeschrijving 
van een zwitsersch dorpsherbergier1 bij 
wien twee franciskanen logies en eene   

plaats aan tafel komen vragen4 ,erasmus 
trekt partij voor die regtschapen       
monniken1 en de waard zelf dankt hen ten
 slotte voor hun aangenaam onderhoud4   
,doch aanvankelijk is de man uit het    
volk louter achterdocht en onwil2 en    
wanneer zijne vrouw een goed woord voor 
de broeders komt doen1 dan snaauwt hij  
haar af3  ,welke diersoort komt daar    
aan8--,beste vriend1 wij zijn knechten  
,gods1 zoonen van den ,heiligen         
,franciscus4--,ik kan niet beoordeelen  
of ,god schik heeft in zulke knechten2  
ik voor mij zou er niet gaarne veel van 
in huis hebben4 ,wanneer het op eten en 
drinken aankomt1 dan zijt gijlieden heel
 wat mans2 maar om te werken hebt gij   
handen noch voeten4 ,och kom6 zijt gij  
zoonen van den ,heiligen ,franciscus8   
,gij spreekt altijd over ,franciscus'   
maagdelijken staat2 hoe komt hij dan aan
 al die zoonen8--,wij zijn zijne zoonen 
naar den geest4--,nu1 dan beklaag ik uw 
vader2 want uwlieder geest is uw        
slechtste deel4--,gij schijnt ons voor  

ontaarde leden onzer orde aan te zien2  
weet dat wij observanten zijn4#fj--;,des
 te scherper zal ik u observeren1 dat   
gij niets kwaads uitvoert2 uwe          
observanten zijn mij bij uitnemendheid  
tegen de borst4 ,tanden brengen zij     
mede1 maar geen geld1 en zulke gasten   
kan ik missen4 ,ik weet zeer goed dat   
gijlieden beweert voor ons te arbeiden2 
maar zal ik u toonen hoe gij arbeidt8   
,kijkt eens naar deze prent hier1 aan uw
 linkerhand4 ,de vos houdt een          
boetpredikatie2 maar op zijn rug1 uit de
 kap zijner pij1 komt een ganzehals te  
voorschijn4 ,die wolf1 daar1 geeft de   
absolutie aan een biechteling2 maar     
onder zijn voorkleed1 dat gij ziet      
zwellen1 is een lamsbout verstopt4      
,gindsche aap in franciskanergewaad     
waakt bij een zieke3 de eene hand houdt 
een crucifix omhoog1 de andere grabbelt 
in 's kranken beurs4  ,nu komt de vrouw 
tusschenbeide3  ,man1 laat die twee van 
nacht onder ons dak blijven4 ,ligt dat  
gij als boete voor uw vele zonden dit   

eene goede werk verrigt4 ,het zijn brave
 mannen4 ,naderhand zal het u tot       
voordeel gedijen4--,hoor die            
wijfjestaalman6 ,vast ligt gijlieden    
onder n dek4 ,ik haat een vrouw die     
andere mannen dan den haren braaf       
noemt4--,zoo meen ik het niet4 ,maar    
bedenk hoe vaak gij misdreven hebt door 
dobbelen1 drinken1 vechten1 ruzie maken4
 ,en aalmoes voor zooveel zonden zal    
geen weelde zijn4 ,werp deze mannen niet
 uit4 ,op uw sterfbed zult gij om hen   
vragen4 ,potsemakers en koordedansers   
laat gij toe bij de vleet2 en hen jaagt 
gij weg8--,zult gij uitscheiden met uw  
gepreek8 ,voort naar uw keuken6--,ik ga 
al4#fa         99       99       99     
99       99  ,deze toon der             
,zamenspraken2 te vaak slechts          
gedachtewisselingen van den auteur met  
zijne lezers1 gekleed in vragen en      
antwoorden welke de ten tooneele        
gevoerde personen in den mond gelegd    
worden2 is geheel dezelfde als van den  
,lof der ,dwaasheid4 ,wie het niet wist 

zou niet gelooven dat het kleinere      
geschrift tien of vijftien jaren vr het 
grootere voltooid werd1--gewigtige jaren
 in ,erasmus' leven1 want toen hij de   
,colloquia ,familiaria uitgaf was hij   
een beroemd man1 terwijl bij het        
verschijnen der ,stultitiae ,laus       
,europa van zijn bestaan zich nog       
naauwlijks bewust was4#fb  ,de          
tijdgenooten hebben in dit boekje       
bovenal eene satire van de              
maatschappelijke en kerkelijke          
misbruiken der eeuw gezien2 en werkelijk
 behoeft men het slechts te doorbladeren
 om zich te vergewissen dat de auteur   
zich heeft voorgesteld al schertsend een
 zwaren slag te slaan4  ,zijn aanval op 
de verschillende geestelijke orden is   
geweldig4 ,zonder het zelfbedrog dat zij
 aan mijn invloed danken1 laat hij de   
,dwaasheid zeggen1 zouden deze lieden de
 rampzaligsten der menschen zijn4 ,de   
geheele wereld haat hen2 zelfs hen      
toevallig te ontmoeten geldt voor een   
boos voorteeken4 ,niettemin zijn zij met

 zichzelven ten hoogste ingenomen1 en   
laten op hunne goede werken zich zooveel
 voorstaan dat n hemel hun te klein     
dunkt voor hunne verdiensten1--niet     
bedenkend dat ,christus in den          
oordeelsdag al die kerkgebaren en       
nietige overleveringen versmaden1 en    
alleen vragen zal naar het nakomen van  
zijn liefdegebod4 ,een zal dan zijn buik
 vertoonen1 gezwollen van het           
visch-eten4 ,een ander tien mud psalmen 
uitstorten4 ,een derde opsommen hoeveel 
duizend keeren hij gevast heeft1 en dat 
zijne maagziekte voortkomt uit het      
veelvuldig gebruiken van maar n maaltijd
 daags4 ,een zal zulk een stapel        
ceremonien komen aandragen1 dat zeven   
vrachtschuiten dien naauwlijks zouden   
kunnen laden4 ,een zich beroemen in geen
 zestig jaren een stuk geld te hebben   
aangeraakt1 tenzij met dubbel omwoelde  
vingers4 ,een zijne pij laten zien1 zoo 
vies en vet dat geen schipper haar zou  
willen aantrekken4 ,een zal laten       
klinken dat hij als een spons           

vijfenvijftig jaren heeft vastgezeten   
aan dezelfde plaats2 een bewijzen dat   
hij door het gestadig metten-zingen     
heesch1 een dat hij door de eenzaamheid 
stompzinnig1 een dat door het           
stelselmatig zwijgen zijne tong stijf   
geworden is4 ,waar1 zal ,christus hen in
 de rede vallen1 vreezend dat zij anders
 honderd uit zullen roemen1 waar komen  
deze nieuwe ,joden vandaan8 ,er is maar 
n wet die ik voor de mijne erken1 en van
 haar hoor ik niet reppen4 ,onverholen  
en zonder gelijkenissen heb ik weleer   
het erfdeel mijns ,vaders toegezegd1    
niet aan pijen1 schietgebeden1          
onthoudingen van spijs of drank1 maar   
aan werken der barmhartigheid1 ik erken 
niet voor de mijnen wie zichzelven in   
die mate overschatten en heiliger willen
 schijnen dan ik4--,met welke gezigten  
zullen zij elkander aanzien1 denkt gij1 
wanneer zij deze taal vernemen1 en      
bemerken dat zij de minderen geacht     
worden van matrozen en koetsiers8       
,onderwijl zijn zij zalig in hope1 dank 

zij mijne gunst4#fc  ,de lofrede op     
zichzelve1 welke ,erasmus de ,dwaasheid 
laat houden1 is gedeeltelijk onopregt1  
naar men ziet4 ,eene noodlottige        
verblinding in het zedelijke wordt      
voorgesteld kwanswijs als eene goede    
gave des ,hemels2 voor het minst als    
eene aangename zwakheid welke men de    
arme menschelijke natuur ten goede moet 
houden4 ,hoe radeloos ongelukkig zouden 
de monniken zijn1 indien zij wisten wat 
,christus eigenlijk van hen denkt6      
,voor iemand die het wapen der ironie   
wist te hanteren was dit eene gelukkige 
vondst1 en ,erasmus blijft niet in      
gebreke de ader te ontginnen4 ,indien   
een bisschop1 gaat de schijnbaar        
zachtmoedige ,dwaasheid voort1 indien   
een bisschop overwoog om welke reden hij
 een linnen overkleed draagt1 blank als 
sneeuw3 zinnebeeld van een smetteloos   
leven2 wat de verbindingsknoop tusschen 
de twee hoornen van zijn mijter         
beteekent3 eene volmaakte kennis van    
beide ,testamenten1 het ,oude en het    

,nieuwe2 wat het schoeisel zijner       
handen3 de zuivere en door niets        
menschelijks verontreinigde bediening   
der sakramenten2 wat de herderlijke     
kromstaf3 het zorgvuldig weiden der     
toevertrouwde kudde2 wat het            
vooruitgedragen crucifix3 de zegepraal  
over alle menschelijke hartstogten1--zou
 hij dan niet een verdrietig en         
kommervol leven leiden8  ,indien de     
opperste kerkvoogden1 ,christus'        
stedehouders1 het leven van ,christus   
poogden na te volgen1 zijne armoede1    
zijn zwoegen1 zijn leeren1 zijn kruis1  
zijne doodsverachting3 ware er dan op   
aarde een droefgeestiger bestaan        
denkbaar8 ,wie zou zijn geheele fortuin 
opofferen voor het koopen van den       
pauselijken rang8 ,wie door het zwaard1 
door vergif1 door allerlei              
geweldenarijen1 in het bezit van het    
gekochte zich willen handhaven8 ,geen   
paus met n grein wijsheid1 n korrel van 
het door ,christus geprezen zout1 zou   
dit verlangen4 ,en zoo heeft de wereld  

het aan mij te danken dat geen          
sterveling weelderiger en onbezorgder   
leeft dan ,hunne ,heiligheden1 die in   
voldoende mate ,christus het zijne      
meenen gegeven te hebben1 wanneer zij te
 midden van symbolische en schier bij   
het tooneel geborgde handelingen hun    
opperbisschopsbedrijf uitoefenen4       
,wonderen verrigten1 dit ware           
ouderwetsch2 den volke het evangelie    
verkondigen1 een vermoeijend werk2 den  
bijbel verklaren1 schoolmeesterachtig2  
bidden1 tijdroovend2 tranen storten1    
onwaardig en verwijfd2 armoede lijden1  
niet fatsoenlijk2 geslagen worden1      
schandelijk en onbestaanbaar met den    
rang van personen die te naauwernood de 
bloem der koningen tot het kussen hunner
 gezegende voeten toelaten2 sterven1    
eindelijk1 hoogst verdrietig2 gekruisigd
 worden1 een onuitwischbaar schandmerk4 
,bouwvallige grijsaards worden er onder 
hen gevonden die den krijgsmoed van     
jongelingen ten toon spreiden1#fd en    
noch hunne schatkist vreezen te ledigen1

 noch tegen veldtogten opzien1 noch het 
als een schrikbeeld aanmerken de wetten1
 de godsdienst1 den vrede1 en alle      
menschelijke zaken onderstboven te      
keeren4#fe  ,bij al de satirieke        
schrijvers van het tijdvak vindt men    
deze invektieven terug2 niet het        
schaarst bij de gewezen monniken onder  
hen4 ,erasmus1 ,skelton1 ,luther1       
,rabelais1 allen zijn renegaten van het 
klooster- en het priesterleven2 allen   
hebben bij ondervinding den valschen    
schijn eener overeengekomen             
wereldverzaking leeren kennen4          
,ongevoelig voor de beschuldiging zich  
als apostelen des vleesches aan te      
stellen1 ijveren zij uit alle magt voor 
het natuurleven1 en hameren wat zij     
kunnen op het kerkdom4 ,het eenige wat  
,erasmus onderscheidt 7en na hem de     
schrijvers der ,obscuranten-brieven     
onderscheiden zal7 is dat zijn latijn   
hem ontoegankelijk maakt voor het       
volk4#ff  ,in eene andere reeks plaatsen
 van den ,lof der ,dwaasheid heeft deze 

opgehouden eene ondeugd te zijn1 maar   
blijft zij nog steeds eene berispelijke 
neiging4 ,de mensch vindt behagen in    
uitspanningen die vergefelijk           
potsierlijk waren1 indien zij er niet   
toe bijdroegen hem in zijne aangeboren  
woestheid te stijven4 ,aldus de         
hartstogt der vorsten en der groote     
heeren voor het jagtvermaak4            
,inzonderheid door zijn herhaald logeren
 op de landgoederen van engelsche edelen
 kende ,erasmus uit eigen aanschouwen de
 tragi-komische praktijken1 destijds bij
 het jagen in gebruik2 en zijn jongste  
engelsche levensbeschrijver doet hem    
regt wanneer hij het volgende1--waar men
 de antipathie van den eenzijdig        
ontwikkelden letterkundige namens het   
gezond verstand en de zachte zeden tegen
 de buitensporigheden en de wreedheid   
van het sport hoort opkomen1--voor eene 
persoonlijke herinnering houdt3#fg  ,van
 n soort met de ziende blinden zijn zij 
voor wie de jagt boven alles gaat1 en   
wier gemoed1 beweren zij1 door een niet 

onder woorden te brengen gevoel van     
welbehagen overstroomd wordt1 wanneer   
zij de verfoeilijke melodie der         
waldhorens of het bassen der honden     
vernemen4 ,er zijn er1 op mijn woord1   
wier reuk door den drek-zelf der honden 
aangenaam wordt geprikkeld1 als ware het
 kaneel4 ,en welk een genot1 wanneer het
 gevangen dier ontweid ligt te worden6  
,het gepeupel mag ossen en schapen      
slagten3 het afmaken van wild is den    
edelman voorbehouden4 ,deze1 het hoofd  
ontbloot1 de knie gebogen1 trekt een mes
 dat voor dit doel bestemd is en voor   
geen ander gebruikt mag worden4 ,in     
zekere orde1 met zekere gebaren1 snijdt 
hij plegtstatig zekere stukken uit4     
,hoewel de omstanders hetzelfde tooneel 
ontelbare malen bijgewoond hebben1 staan
 zij opnieuw eerbiedig-zwijgend toe te  
zien1 niet anders dan of er eene nog    
onbekende godsdienstige handeling       
gevierd werd4 ,zij wien daarna het      
voorregt te beurt valt te mogen proeven 
van de vangst1 stellen dit met eene     

bevordering in den adelstand gelijk4    
,vraagt men of deze jagers1 door hun    
gestadig nazetten en eten van wild wel  
iets hoogers bereiken dan dat zij zelven
 allengs in weinig minder dan wilde     
dieren ontaarden8 ,neen2 maar onderwijl 
verbeelden zij zich niettemin een       
koningsleven te leiden4#fh  ,thans komen
 de plaatsen waar de dwaasheid begint te
 zweemen naar eene deugd2 in zulke mate 
dat wij haar niet geheel kunnen         
veroordeelen zonder het gemeenebest van 
een nuttig steunsel1 of het leven der   
bijzondere personen van een onschuldig  
en aangenaam tijdverdrijf te berooven4  
,tot afwisseling ontleen ik eene        
bladzijde aan eene andere ,stultitiae   
,laus1 geschreven door eene jongere     
tijdgenoot van ,erasmus in ,frankrijk1  
,louise ,lab 7#aebe--aefe74 ,sommige    
trekken zijner vinding zijn door de     
schoone lyonesche ,cordire in haar ,dbat
 de ,folie et d',amour zoo gelukkig     
nagevolgd1 dat de europesche letterkunde
 van het tijdvak misschien geen         

volmaakter proeve van erasmiaansche     
renaissancestijl in de landstaal heeft  
aan te wijzen4#fi  ,men hoore           
,mercurius1 advokaat van ,folie1 de     
merkbare teekenen van waanzin bij het   
verliefd jong meisje opsommen4 ,de      
gedachte en de wending zijn van         
,erasmus2 maar ons geeft dit oude       
fransch een betere voorstelling van den 
algemeenen toon zijner satire1 dan de   
beste vertaling in hedendaagsch         
nederlandsch vermag4 ,et dans tous ces  
actes de la pauvrette1 pleit ,mercurius1
 quels traits trouvez-vous que de       
,folie8 ,avoir le coeur spar de         
soymesme1 tre maintenant en paix1 ores  
en guerre1 ores en treves2 couvrir et   
cacher sa douleur3 changer visage mille 
fois le iour3 sentir le sang1 qui lui   
rougit la face1 y montant3 puis soudein 
s'enfuit1 la laissant palle1 ainsi qui  
honte1 esprance1 ou peur1 nous          
gouvernent4 ,chercher ce qui nous       
tourmente1 feignant le fuir1 et nanmoins
 avoir crainte de le trouver3 n'avoir   

qu'un petit ris entre mille soupirs3 se 
tromper soymesme3 brusler de loin3 geler
 de prs3 un parler interrompu3 un       
silence venant tout  coup3 ne sont-ce   
tous signes d'une personne aline de son 
bon entendement8#gj  ,nog een thema van 
,erasmus wordt door de uitnemende       
prozaschrijfster1 tevens dichteres1 niet
 minder bevallig uitgewerkt4 ,het is3   
dat de zamenleving groote verpligtingen 
heeft aan den moed en het blind         
zelfvertrouwen van enkele onbesuisden3  
waaghalzen en dwazen inderdaad1 maar    
gevierder burgers van hun land somtijds 
dan de wikkende wijzen en voorzigtigen4 
,weder voert ,mercurius het woord en    
konkludeert3 ,pour le dire en un mot1   
mettez moy au monde un homme totalement 
sage d'un cot en un fol de l'autre3 et  
prenez garde lequel sera plus estim4    
,monsieur le sage attendra que l'on le  
prie1 et demeurera avec sagesse tout    
seul1 sans que l'on l'apelle  gouverner 
les villes1 sans que l'on l'apelle en   
conseil2 il voudra escouter1 aller      

posment o il sera mand3 et on a afaire  
de gens qui soient pronts et diligens1  
qui faillent plus tot que demeurer en   
chemin4 ,il aura tout loisir d'aller    
planter des chous4 ,le fol ira tant en  
viendra1 en donnera tant  tort et       
travers1 qu'il rencontrera en fin       
quelque cerveau pareil au sien qui le   
poussera3 et se fera estimer grand      
homme4 ,le fol se mettra entre dix mille
 arquebuzades1 et possible en eschapera2
 il sera estim1 lou1 pris1 suivi d'un   
chacun4 ,il dressera quelque entreprise 
escervele1 de laquelle s'il retourne il 
sera mis jusques au ,ciel4 ,et trouverez
 vray en somme que pour un homme sage   
dont on parlera au monde1 y en aura dix 
mille fols qui seront  la vogue de      
peuple4#ga  ,het voorname onderscheid   
tusschen het ,dbat de ,folie et d',amour
 en den ,lof der ,dwaasheid is1 dat     
onder de vele beteekenissen waarin      
,erasmus om beurten zich van hetzelfde  
woord bedient1 ne allengs en onopgemerkt
 de overhand gaat krijgen4 ,al vroeg had

 zijne moeijelijke jeugd hem tot op den 
bodem der zamenleving leeren zien1 en   
menig ander zou in zijne plaats         
misanthroop geworden zijn4 ,hem         
daarentegen vermaakt in de eenzaamheid  
de gedachte dat alle menschelijke       
handelingen en drijfveren hare          
humoristische zijde hebben4 ,hij stelt  
zijne opmerkingen te boek2 en zoo       
ontstaat1 uit zijne eigen               
levensbeschouwing1 zijne satire4 ,het   
treft hem dat elke vader en elke moeder 
hun uiltje voor een valk aanzien1 elk   
jong meisje haar minnaar voor een fenix 
houdt1 elke jonge man in de oogen zijner
 beminde zich den ,hemel ziet           
ontsluiten4 ,echtgenooten verdragen     
elkander uit blindheid voor elkanders   
gebreken1 bemerkt hij4 ,stokpaarden     
vormen het gewone vervoermiddel van     
denkers1 dichters1 en geleerden4 ,volken
 zijn groote kinderen4 ,de scepters der 
koningen gelijken somtijds zotskolven4  
,de voortplanting van het menschelijk   
geslacht onderstelt lachwekkende        

gemeenzaamheden4 ,ieder heeft zijne     
eerzucht1 en ieders eerzucht haakt naar 
eene onderscheiding4 ,eenvoudigen       
ontcijferen somtijds raadselen1 aan wier
 oplossing de wijzen en de verstandigen 
hunne vlijt en hunne olie verspilden4   
,zegt niet1 vraagt de ,dwaasheid1 zegt  
niet tot lof der ,brabanders een        
brabantsch spreekwoord3 ,hoe ouder hoe  
gekker8 ,hetgeen beteekent dat dit volk 
meer dan eenig ander zich door een      
gezelligen aard onderscheidt1 en door de
 gebreken van den ouderdom in mindere   
mate gekweld wordt4 ,niet anders mijne  
,hollanders1 door ligging en levenstrant
 den ,brabanders zoo naauw verwant4 ,en 
waarom zou ik niet mijne ,hollanders    
zeggen1 daar zij aan hun volharden in   
mijne dienst hun bijnaam danken1 en zij 
zich dien zoo weinig schamen1 dat zij   
hem als hun voornaamsten eeretitel      
beschouwen8 ,laat anderen dan de        
,medea's1 de ,circe's1 de ,venussen1 de 
,aurora's1 en weet ik welke             
tooverbronnen aangaan6 ,anderen bij     

andere godinnen het geheim der          
bloedvernieuwing zoeken6 ,bij mij alleen
 vindt men daartoe het vermogen1 bij mij
 de praktijk4#gb  ,even diep als        
,holbein1 die in een verloren oogenblik 
zijn boekje illustreerde1 gevoelt       
,erasmus dat het leven der menschen met 
het uitvoeren van een doodedans         
gelijkstaat4#gc ,de onverbiddelijke god 
,terminus is hem geen oogenblik uit de  
gedachten4#gd ,doch de herinnering      
verbittert hem niet4 ,over geen         
onderwerp kan hij nadenken1 of altijd   
gluurt in zijne verbeelding over den    
schouder der godinnen van deugd1        
waarheid1 schoonheid1 de glimlagchende  
met de bellekap1 de alomtegenwoordige   
,fantasie4#ge ,het geloof1 de           
wetenschap1 de liefde1 de geestdrift1 de
 zelfopoffering1 alles schijnt hem toe  
slechts tot op zekere hoogte ernst te   
zijn1 en geen ernst te kunnen blijven1  
tenzij door een grain de folie voor     
bederf bewaard4  ,van eene zijner       
invallende gedachten1 den ,hofnar1      

hebben andere groote vernuften der      
#af;de eeuw levende wezens weten te     
maken1 even populair geworden als de    
algemeene beschaving zelve3 ,rabelais   
van ,panurge1 ,cervantes van ,sancho1   
,shakespeare van ,falstaff4 ,maar allen 
was hij vr met de opmerking dat er een  
natuurlijk verband bestond tusschen de  
vrijpostigheid dier geestige zotten1 en 
het goed humeur waarmede zelfs          
ligtgeraakte koningen hunne aanmerkingen
 verdroegen4 ,het was een gelukkig      
denkbeeld van ,erasmus1 een van de vele 
verschijningsvormen der fantasie op deze
 wijze aanschouwelijk te maken4  ,de    
misbouwde knaap in dienst van keizer    
,karel ,v1 dien ,antonis ,mor           
voortreffelijk schilderde1#gf treedt    
onwillekeurig ons voor den geest1       
wanneer de ,dwaasheid diepzinnig maar   
lagchend redeneert3 ,kan het ulieden    
ontgaan dat zelfs magtige vorsten hun   
gezelschap op den hoogsten prijs        
stellen1 zoodat zonder dezen de maaltijd
 noch de wandeling smaakt1 en zij niet n

 uur buiten mijne narren kunnen8 ,fluks 
geven zij die dwazen de voorkeur boven  
hunne stemmige wijzen1 hoewel ook dezen 
fatsoenshalve door hen nagehouden       
worden4 ,de reden is niet ver te zoeken1
 dunkt mij4 ,de wijzen hebben den       
vorsten niets dan onaangename zaken mede
 te deelen1 en1 steunend op hunne       
uitgebreide kennis1 ontzien zij zich    
niet altijd tedere ooren bijtend te     
grieven4 ,de narren daarentegen brengen 
voort hetgeen waarop de vorsten alom en 
bovenal belust zijn3 kwinkslagen1       
geestigheden1 dingen die doen           
schaterlagchen en zich verkneukelen4    
,voegt daar het niet te versmaden       
voorregt bij1 dat zij alleen in hunne   
eenvoudigheid de zaken bij haar waren   
naam noemen6 ,en ik vraag u1 wat is     
loffelijker dan de gulle waarheid8      
,maar de ooren der vorsten schuwen de   
waarheid1 zal iemand beweren1 en bovenal
 om die reden mijden zij de wijzen in   
hunne dienst2 vreezend dat er onder hen 
een onafhankelijk man gevonden worde1   

die den moed heeft meer te letten op    
hetgeen is dan op hetgeen behaagt4  ,ik 
erken dit3 den koningen is de waarheid  
hatelijk4 ,doch hetgeen ik in mijne     
narren bewonder is juist dat niet alleen
 waarheden1 maar onbewimpelde           
strafredenen uit hun mond met instemming
 aangehoord worden2 zoodat dezelfde     
openhartigheid die een wijze het hoofd  
zou kosten1 in de hoogste mate          
welgevallig is indien zij betracht wordt
 door een dwaas4 ,de waarheid namelijk  
bezit1 wanneer zij van niets kwetsends  
vergezeld gaat1 een natuurlijk          
bekoringsvermogen2 maar alleen aan de   
narren verleenden de goden die gaaf4#gg 
,de heldin van ,erasmus heet ,moria1 en 
gelooft in hare olympische afkomst4 ,met
 niet minder regt zouden wij haar       
,love-in-,idleness kunnen doopen2 naar  
den naam van het bloempje door welks    
sap1 uitgedrukt op de oogleden zijner   
sluimerende gade1 ,oberon in            
,shakespeare's ,midsummernight's ,dream 
,titania met de dwaasste begoochelingen 

straft4 ,moria beroemt er zich op1      
tegelijk de ziel der wereld en het      
levend zelfbedrog te zijn4 ,zij is het  
die bij menschen en onsterfelijken de   
beminlijke chronische ziekte der        
hersenschimmen onderhoudt1 en door hunne
 hersenschimmen hen gelukkig maakt4 ,ik 
rijd bij de stervelingen veelvuldig over
 de tong1 is haar eerste woord het      
beste2 want meent niet dat ik onkundig  
zij hoe kwalijk bij de keur der dwazen  
de dwaasheid aangeschreven staat6       
,nogtans houd ik vol dat mijn genie1 en 
het mijne alleen1 goden en menschen het 
gemoed verkwikt4 ,redenaars van beroep  
slagen te naauwernood1 door lange en    
langdurig overdachte toespraken1 den    
hoorders hunne zorgen te doen vergeten3 
ik1 ik behoef mij slechts te vertoonen1 
en eene ongekende vrolijkheid verspreidt
 zich over de aangezigten1 eene         
onzigtbare hand strijkt de voorhoofden  
glad1 er rijst een vriendelijk1         
toejuichend lagchen4 ,wat mijne herkomst
 betreft1 weet dat ik noch ,chaos1 noch 

,orcus1 noch ,saturnus1 noch ,iapetus   
tot vader heb1 of hoe die afgeleefde en 
vermolmde goden heeten mogen2 maar      
,plutus1 den eenigen waren aarde- en    
hemelvader3 wat ,hesiodus1 ,homerus1 en 
,iupiter zelf1 beweren mogen4 ,en niet  
den ,plutus van ,aristofanes1 reeds met 
n voet in het graf1 reeds van het gezigt
 beroofd2 maar den nog ongedeerden1     
tintelend van jongelingsvuur4 ,en niet  
van jongelingsvuur alleen1 maar ook en  
vooral van den onversneden nectar dien  
hij op een keer met volle teugen aan den
 godemaaltijd dronk4 ,mijne moeder was  
,neots1 aanvalligste en levenslustigste 
der nimfen1 de beligchaamde jeugd4#gh   
,het toppunt zijner paradoxale stelling 
wordt door ,erasmus bereikt1 wanneer hij
 in de laatste bladzijden van zijn      
geschrift1 met verwijzing naar teksten  
uit het ,nieuwe ,testament1 waar        
gesproken wordt over de dwaasheid des   
,kruises1 over de dwaasheid ,gods welke 
wijzer is dan de menschen1 ook van het  
christendom zelf eene goddelijke komedie

 en van de christelijke vroomheid1 welke
 alle aardsche voorregten versmaadt ten 
einde den hemel te winnen1 eene soort   
van heiligen waanzin maakt4#gi ,geeft   
daarbij wel acht1 zegt ,moria1 dat het  
de kinderen zijn1 de grijsaards1 de     
vrouwen1 de armen van geest1 die door de
 godsdienstoefeningen het meest bekoord 
worden en1 slechts natuurkinderen       
zijnde1 het ijverigst zich om de altaren
 verdringen4 ,let er ook op dat de      
godsdienststichters in den regel felle  
vijanden der letteren zijn1 en          
belijdenis doen van eene verwonderlijke 
eenvoudigheid4  ,dit scepticisme is het 
beste bewijs dat men ten onregte        
,sebastiaan ,brand's ,narrenschiff1     
welks oudste druk tot #adid teruggaat1  
als een voorlooper van ,erasmus' ,lof   
der ,dwaasheid pleegt aan te duiden4 ,er
 zijn vele plaatsen in ,erasmus' boekje 
waar hij op hetzelfde aanbeeld slaat als
 ,brand en1 tot regtvaardiging van zijn 
geloof aan de algemeene heerschappij van
 den onzin1 evenzoo op tallooze dwazen  

wijst 7boeke-narren1 vrouwe-narren1     
gouden kalf-narren1 wijn- en            
bier-narren1 gelijk de straatsburgsche  
burgemeester ze noemt7 die het geluk in 
allerlei onwezenlijke genoegens of      
voorregten zoeken4 ,brand's             
boetpredikers-bedoeling echter is       
,erasmus vreemd2 en bij den             
,rotterdammer vormt de ne1 door den     
,straatsburger onveranderlijk berispte  
dwaasheid1 slechts een incident4 ,de    
schuit van ,brand is een platbooms      
vaartuig1 hetwelk desverkiezend op      
rollen gezet1 en op ,vastenavond door de
 straten gevoerd kan worden4#hj ,met    
,erasmus' schuitje1 vlug getuigd1 kan   
men in weerwil van den ranken bouw eene 
reis om de wereld doen4 ,zijne boot     
schijnt een wimpel van het              
fosforescerend vuur te voeren1 dat      
volgens de etymologen zijn naam aan den 
,heiligen ,erasmus der christelijke     
oudheid dankt4#ha  ,ondanks het         
hemelsbreed verschil van taal en omvang 
komt geen ander geschrift der #af;de    

eeuw1 wat de filosofische strekking     
betreft1 het boekje van onzen landgenoot
 nader dan de groote roman van          
,rabelais1 verschenen van #aecc tot     
#aeed1 en insgelijks eene de geheele    
zamenleving omvattende satire4 ,erasmus'
 ,dwaasheid heet bij ,rabelais la ,dive 
,bouteille1 vertegenwoordigster         
derzelfde welwillende wijsbegeerte of   
levensbeschouwing1 die te midden der    
onzekerheid en dikwijls gemaakte        
deftigheid van het ondermaansche1 het   
goed regt van den roes der vrolijkheid  
handhaaft4#hb ,levendig hebben beiden   
beseft1 ,erasmus en ,rabelais1 dat de   
mensch1 al spant zijne scherpzinnigheid 
hare beste krachten in1 toch niet achter
 het geheim van zijn wezen komen kan2   
geloof en eeuwig leven moeten kunnen    
verdragen1 tot het gebied der fantasie  
gebragt te worden2 en ons bestaan1 trots
 elk onderzoek1 een ondoorgrondelijk    
mengsel blijft van komisch en tragisch1 
verheven en alledaagsch4  ,wat de       
inkleeding betreft is de ,lof der       

,dwaasheid een offer aan de mode4 ,de   
geletterde wereld van ,erasmus' dagen   
had voor het eerst weder kennis gemaakt 
met de werken van sommige grieksche     
sofisten1 of met de sofistische         
uitspanningen van voorname grieksche    
redenaars en schrijvers4 ,als met eene  
nieuwigheid vermaakte men zich met den  
,lof der ,mug door ,lucianus1 met       
,lucianus' ironischen ,lof van          
,phalaris1 den siciliaanschen tiran4    
,men herinnerde zich met welgevallen dat
 ,glauco schertsend den ,lof van het    
,onregt1 ,synesius den ,lof der         
,kaalheid1 ,favorinus den ,lof van      
,thersites1 den mismaakten homerischen  
zwetser1 en den ,lof der ,derdendaagsche
 ,koorts geschreven had4 ,die           
voorbeelden stonden ,erasmus voor den   
geest2 en hij verhoogde meteen het      
pikante van het genre1 door in den mond 
der ,dwaasheid1 die niet uit hare rol   
mogt vallen eene lofrede op zichzelve te
 leggen4 ,zij1 niet hij1 is de sofist   
die van het begin tot het einde der     

declamatio het woord voert4#hc  ,in de  
#ah;e eeuw is ,erasmus geestig nagevolgd
 door ,mandeville1 wiens bije-fabel een 
vermomde ,lof der ,ondeugd in de        
maatschappij2 door ,holberg1 wiens      
onderaardsche reis van ,klaas ,klim vaak
 een ,lof der ,ligtzinnigheid in den    
,staat is4#hd ,doch niemand heeft een   
geheel zamengesteld1 dat in zoo hooge   
mate1 evenals de schrijver zelf1 het    
karakter van een natuurprodukt bezit4   
,de ,lof der ,dwaasheid is niet         
diepzinnig gelijk een stelsel van       
metafysica1 maar gelijk een artisjok4   
,de kern der vrucht smaakt zoet1 en     
geeft eene juiste voorstelling van den  
bloedzuiverenden invloed der werken van 
,erasmus in het algemeen4 ,een voor een 
kan men de puntige bladen1 die hare     
kroon vormen1 afplukken4 ,zelven eene   
specerij1 behoeven zij niet afzonderlijk
 in olie en azijn gedoopt1 of met zout  
en peper gekruid te worden4  ,indien    
onze nederlandsche schilders van den    
tegenwoordigen tijd te bewegen waren1   

voor eene poos zich aan de omhelzing    
hunner dorpsvertellingen te ontrukken1  
dan zouden zij door het behandelen van  
een historisch onderwerp roem kunnen    
behalen3 ,erasmus te viervoet1 gevolgd  
door zijn burgerlijken rijknecht1 door  
zijne rijdende bibliotheek1 en opziend  
uit het schrijfboek waarin hij bezig is 
gelukkige invallen voor den ,lof der    
,dwaasheid op te teekenen4  ,werkelijk  
is het kleine geschrift1 dat door de    
vergankelijkheid nu weldra sedert vier  
eeuwen geerbiedigd werd1 op deze wijze  
zoo niet voltooid1 dan toch aangevangen3
 in den zadel1 gedurende de eerste      
terugreis uit ,itali in #aeji4he        
,erasmus telde op dat tijdstip1 naar de 
gewone berekening1 tweenveertig jaren2  
had ,rome en ,veneti gezien2 had te     
,turin den dokterstitel gehaald2#hf zou 
in ,engeland bij lord ,mountjoy of bij  
,thomas ,morus gaan logeren1 buiten2    
werd op dat oogenblik door zorgen noch  
ziekte gekweld2 en was1 nog onberoemd1  
juist in de stemming een werk der       

verbeelding te dichten1 waarin hij onder
 den sluijer der allegorie den vrijen   
teugel vieren kon aan zijne luim4       
99       99       99       99       99  
,betrekkelijk vroegtijdig schijnt       
,erasmus1 hoe jong van harte hij ten    
einde toe moge gebleven zijn1 vreemden  
aan een grijsaard te hebben doen denken2
 hetgeen1 wanneer men zijn zwervend     
leven en de tien folianten zijner werken
 in aanmerking neemt1 die lang niet al  
de weleer door hem gekorrigeerde        
drukproeven behelzen1 in zichzelf niet  
buitengewoon te verwonderen is4         
,krachtiger ligchamen dan het zijne     
zouden van zulk een ingespannen         
bezig-zijn na verloop van zeker aantal  
jaren de sporen vertoond hebben4  ,ik   
maak deze opmerking naar aanleiding der 
karaktervolle apostrofe aan ,erasmus in 
het dagverhaal van ,albert ,drer's      
zuidnederlandsche reis van #aeba1 toen  
,drer zelf de vijftig genaderd was1     
,erasmus hoogstens zes of zeven jaren   
ouder kon zijn4  ,het is bekend dat     

,erasmus op dat tijdstip te ,antwerpen  
vertoefde1 bevriend met den             
stads-sekretaris ,aegidius en met       
,quinten ,metsys den schilder1 en dat   
kort na ,pinksteren van genoemd jaar er 
in de stad een onrustbarend gerucht     
liep4 ,maarten ,luther1 heette het1 die 
op den rijksdag te ,worms zulk eene     
stoute taal gevoerd had 7men begreep    
niet dadelijk dat de keurvorst van      
,saksen hem met voordacht had doen      
opligten en op den ,wartburg in         
veiligheid brengen72 ,luther was in de  
handen zijner vijanden gevallen6        
,ondanks het keizerlijk vrijgeleide     
hadden zij hem gevangen6 ,vermoord      
misschien6  ,drer1 die in dezelfde dagen
 te ,antwerpen verscheiden openbare     
personen portretteerde en onder anderen 
ook ,erasmus uitteekende1#hg kan in de  
algemeene dwaling niet lang gedeeld     
hebben4 ,bij het eerste vernemen evenwel
 maakte de tijding op hem1 tevens goed  
roomsch en goed hervormingsgezind een   
verpletterenden indruk4 ,de vereerder   

van den onversaagden jongen ,luther     
achtte door dezen slag de zaak der      
godsdienst verloren1 en teekende1       
overstelpt door droefheid1 in zijn      
dagboek een weeklagt in proza           
op1--bladzijden die voor de geschiedenis
 te meer waarde hebben1 en van hetgeen  
destijds omging in de gemoederen1 eene  
te juister voorstelling geven1 omdat    
hier noch een theoloog1 noch een monnik1
 noch een letterkundige spreekt1 maar   
een eenvoudig1 welonderwezen burger1    
slechts buitengewoon als kunstenaar en  
de godsdienst enkel om haarzelve        
liefhebbend1 als verhevensten vorm van  
het schoone en zuiverste bron der deugd4
  ,onder het voortschrijven met bewogen 
gemoed en ongeoefende pen valt het ,drer
 in1 dat zoo ,luther verloren is        
,erasmus nog leeft1 deze op dat         
oogenblik zich in zijne onmiddellijke   
nabijheid bevindt1 en zoolang ,erasmus  
strijdvaardig blijft de christenheid    
niet behoeft te wanhopen4 ,o1 gij alle  
vrome christenmenschen1 is het laatste  

woord zijner hulde aan ,luther1 helpt   
mij vlijtig beweenen dezen godgeestigen 
mensch1 en ,god bidden dat hij ons een  
ander verlicht man zende6 ,o ,erasme    
,roterodame1 hoor gij ridder des ,heeren
 ,christus3 rijd nevens den ,heer       
,christus voort3 bescherm de waarheid3  
verkrijg der martelaren kroon3 gij zijt 
toch reeds een oud manneken4 ,ik heb u  
hooren zeggen dat gij uzelven nog twee  
jaren toegegeven hebt1 in welke gij nog 
dacht iets te doen4 ,leg dezelve wel    
aan1 het evangelie en het ware          
christelijk geloof ten goede1 en laat u 
dan hooren4 ,dan zullen de poorten der  
helle1 gelijk ,christus zegt1 niets     
tegen u vermogen2 en schoon gij hier uw 
meester ,christus gelijkvormig wierdt1  
en in dezen tijd schande van de         
leugenaars leedt1 en daarom een kleinen 
tijd des te eer stierft1 zoo zult gij   
toch eer uit den dood in het leven komen
 en door ,christus verheerlijkt worden4 
,o ,erasmus1 houd u hier zoo dat ,god u 
roeme1 gelijk van ,david geschreven     

staat2 want gij moogt het doen1 en      
voorwaar gij moogt den ,goliath         
slaan4#hh  ,in hare huiselijkheid vindt 
ik dit de merkwaardigste voorstelling   
welke de tijdgenooten van ,erasmus ons  
van zijn persoon en zijn karakter       
gegeven hebben4 ,altijd wordt uit zijne 
brieven het gezegde aangehaald3 ,niet   
allen bezitten kracht genoeg voor het   
martelaarschap2 ik zou bij het ontstaan 
van eenig rumoer1 vrees ik1 het         
voorbeeld van ,petrus volgen4 ,altijd   
het ironische3 ,laten anderen het       
martelaarschap begeeren1 ik acht mij    
zulk eene eer niet waardig4#hi  ,in     
gewone omstandigheden zou men de        
braafheid prijzen van den man1 die op   
het papier durfde stellen hetgeen       
duizenden niet wagen zichzelf te        
bekennen1 laat staan aan anderen mede te
 deelen4 ,erasmus op het schavot ware   
eene even groote tegenstrijdigheid      
geweest1 als in onze dagen het sneuvelen
 van een predikant of een pastoor in een
 tweegevecht zijn zou4 ,hem echter heeft

 het niet gebaat uitdrukkelijk te       
verzekeren3 ,ik ben bereid te sterven   
voor ,christus1 indien hijzelf mij      
daartoe de kracht geeft2 maar sterven   
voor ,luther1 dat doe ik niet4#ij  ,de  
gangbare geschiedenis heeft van die     
vaste zetten4 ,wanneer paus ,julius ,,ii
 oorlog voert1 dan noemen wij hem een   
onwaardig stedehouder van den ,god der  
liefde2 ,zwingli daarentegen1 die bij de
 zwitsersche huurtroepen van ,julius als
 aalmoezenier diende1 hem bewonderen wij
 wanneer hij in den slag bij ,kappel1   
aanvoerder van een leger1 valt met het  
zwaard in de vuist2 en niets verhindert 
ons te erkennen dat die soldaat1 gewezen
 priester1 eene zeer verstandige leer   
van het ,heilig ,avondmaal heeft        
uitgedacht4 ,wij nemen het ,luther noch 
,kalvyn kwalijk te zijn gestorven in hun
 bed1 hoewel beiden onschuldig bloed op 
het geweten hadden2 maar ,erasmus1 die  
nooit eene vlieg kwaad deed1 nooit om   
een ander zwaard dan zijne pen vroeg1   
,erasmus noemen wij laf1 omdat hij      

terugdeinsde voor den brandstapel4 ,hij 
alleen had door beulshanden behooren om 
te komen1 vinden wij4  ,deze            
ongelijkheid aan onszelf kan slechts    
hieruit voortkomen dat ,luther1         
,zwingli1 en ,kalvyn1 ondanks gebreken  
die zij met voorbeeldigen ootmoed de    
eersten waren te belijden1 de zaak van  
den vooruitgang gediend hebben2         
,erasmus1 ondanks zijne deugden1 de zaak
 van het behoud of der reaktie2 en het  
van te voren bij ons vaststaat dat wie  
dit laatste doet minder diensten aan de 
zamenleving bewijst4  ,de feiten met dat
 al komen alleen tot hun regt1 wanneer  
wij bij het beschouwen van ,erasmus ons 
op het medegevoelend standpunt van      
,albrecht ,drer plaatsen2 die wel is    
waar hem al vroeg voor een oud manneke1 
maar tevens voor een dapperen kleinen   
,david en ridder van den ,heer ,christus
 hield4 ,het is de schuld van ,hendrik  
de ,keyser niet dat de bronzen reus op  
de rotterdamsche ,markt aan die         
voorstelling zoo weinig beantwoordt3 op 

den top eener vendmezuil zou het fraaije
 beeld beter geplaatst zijn dan op dat  
lage voetstuk4#ia ,de ,erasmus van het  
,louvre-,muzeum1 door ,holbein1 is eene 
alles afdoende rechtvaardiging van      
,drer's zienswijze4#ib  ,erasmus leefde 
in zulk een moeijelijken tijd dat het   
ons niet betaamt over het gebruik dat   
hij van zijne bewonderenswaardige gaven 
gemaakt heeft een beslissend oordeel te 
vellen1 en wij er ons bij moeten        
nederleggen dat hij1 gelijk de bijbel   
zegt1 ten volle verzekerd is geweest in 
zijn eigen gemoed4 ,voorts mag het onze 
nationale eigenliefde streelen dat      
slechts driemalen in de geschiedenis van
 ,europa n vernuft zulk eene europeesche
 vermaardheid bezeten1 en de beschaving 
van zijn tijd in zulke mate beheerscht  
heeft3 ,petrarca in de #ad;de1 ,erasmus 
in de #af;de1 ,voltaire in de #ah;de    
eeuw4  ,erasmus is een eenzijdig        
litterarisch genie geweest4 ,hij heeft  
noch in de wiskunde uitgemunt1 noch als 
jurist1 noch als geschiedschrijver4 ,in 

de leerstellige godgeleerdheid en de    
bijbelsche uitlegkunde was hij een      
dilettant1 in de staatkunde een         
droomer4#ic ,zelfs als wetenschappelijk 
filoloog liet hij te wenschen over3 zijn
 tekst van het ,nieuwe ,testament heeft 
te langen tijd voor klassiek            
gegolden4#id ,de ,thesaurus linguae     
latinae van ,robert ,estienne 7#aecb71  
vooral de ,thesaurus linguae graecae van
 ,henri ,estienne ,jr4 7#aegb71 waren   
werken van blijvender waarde dan de     
geleerde uitgaven van zijne hand4  ,doch
 hij was het beligchaamd gezond verstand
 zijner eeuw1 en dankte aan zijne       
fabelachtige vaardigheid in het         
schrijven eener doode taal het voorregt1
 in een tijd toen in alle landen van    
,europa wie maar een glimp van opvoeding
 had het latijn even gemakkelijk als de 
moedertaal verstond1 door het bespelen  
van n klavier aller aandacht te kunnen  
boeijen4  ,ook om die reden hield hij   
van ,bazel1 en was een zwitsersch       
typograaf een zijner bemindste vrienden4

 ,niet in een hoekje met een boekje     
wilde hij wonen1 zooals ,thomas a       
,kempis1 maar tusschen de bergen met    
eene drukpers4 ,met dien hefboom was hij
 zich bewust eene wereld te kunnen      
vertillen1 en zijn schoonste eeretitel  
is misschien dat hij onder dit          
gevaarlijk zelfgevoel vergelijkenderwijs
 zoo nederig en altijd zoo eenvoudig    
gebleven is4          99       99       
99       99       99   ,,noten3  #a     
,plaatsen betreffende ,erasmus'         
geboorte1 in het woordenboek van        
,bayle4--,nieuwe berichten bij ,wilhelm 
,vischer1 ,erasmiana1 ,bazel #ahgf1 en  
bij ,r4 ,fruin in ,nijhoff's ,bijdragen1
 ,n4 ,r41 #ahgh1 ,x #he vgg42 ,d4 ,r41  
#ahha1 ,i #ee vg4  #b ,duifhuis         
7#aeca-aeha71 de voortreffelijke        
rotterdamsch-utrechtsche pastoor1 had   
van zijne huishoudster ,krijntje        
,pieters drie kinderen die in hetzelfde 
geval als vr hen ,erasmus en zijn       
broeder verkeerden4 ,wiarda1 ,huibert   
,duifhuis1 #aheh1 bladz4 #h vgg4  #c    

,leven van ,erasmus door ,beatus van    
,rheinau1 en leven van ,erasmus door    
hemzelf1 vr de uitgaaf van ,le ,clerc4  
#d ,getuigenis van ,calvete de ,estrella
 bij ,r4 ,fruin1 ,erasmiana #ahgh1      
bladz4 #ii4--;,geboortehuis van ,erasmus
 naar eene teekening van ,kortebrant1   
#ah;e eeuw1 in ,oude ,tijd #ahfi1 bladz4
 #i4  #e ,als schilder wordt hij in     
,houbraken's ,grooten ,schouwburg       
vermeld ,i #ag met portret4--,de        
anecdote omtrent de kruisiging door     
,erasmus1 die ,kornelis ,musius te      
,delft zal toebehoord hebben1 ook bij   
,weyerman1 ,levensbeschrijvingen1       
#agbi-agfi1 ,i #aig4--;,alles ontleend  
aan ,van ,bleijswijck1 ,beschrijving van
 ,delft1 #affg1 bladz4 #cba1 #cfj4  #f  
,hij spreekt ergens over de barbaarsche 
van ,hegius1 dien hij overigens dankbaar
 herdenkt4 ,reichling1 ,murmellius1     
bladz4 #g4  #g ,over ,emmas bij ,rmer1  
,kloosters en ,abdijen1 ,i #chd vgg4  #h
 ,de contemtu mundi1 bij ,le ,clerc1 ,v 
#abci-abfb4  #i ,una hilari ,margareta4 

,de contemtu mundi1 c4 ii4  #aj ,de     
contemtu mundi1 c4 ii4--,bij ,r4 ,fruin1
 ,erasmiana #ahgh1 bladz4 #aje vgg4  #aa
 ,oratio in ,funere ,bertae de ,heijen  
,goudanae1 bij ,le ,clerc ,,viii        
#eea4--;,inleiding van ,ch4 ,ruelens tot
 het fotolitografisch facsimile der     
,silva ,carminum van #aeac1 ,brussel    
#ahfd1 bladz4 ,,xxxiv vgg4  #ab ,virgo  
,misogamos1 ,virgo ,poenitens1 ,ie ,deel
 der ,colloquia ,familiaria1 bladz4 #aeh
 vgg4 en #afg vgg4 der                  
,tauchnitz-uitgaaf4  #ac ,ch4 ,ruelens1 
,silva ,carminum1 ,inleiding bladz4     
,,xxxvii4  #ad ,ch4 ,ruelens1 ,silva    
,carminum1 ,inleiding bladz4 ,,xxxvi4   
#ae ,r4 ,fruin1 ,erasmiana #ahgh1 bladz4
 #ajg vgg4  #af ,ch4 ,ruelens1 ,silva   
,carminum1 ,inleiding bladz4 ,,xli4  #ag
 ,militis et ,carthusiani1 in de        
,colloquia ,familiaria1 ,i #ahd vgg4 der
 ,tauchnitz-uitgaaf4  #ah ,melanchton1  
,leven ,rudolf ,agricola4  #ai ,kervyn  
de ,lettenhove1 tude sur les ,chroniques
 de ,froissart1 #ahef4  #bj ,i4,c4      

,scaliger verweet ,erasmus1 korrektor   
geweest te zijn bij ,aldo ,manuzio te   
,veneti4 ,erasmus verweet ,ulrich von   
,hutten1 zich door een boekverkooper te 
hebben laten honoreeren voor een        
pamflet4  ,plaatsen bij ,bayle1 op      
,erasme1 en bij ,drummond1 ,,ii #acj    
vgg4  #ba ,over ,filelfo bij ,burckhardt
 ,i #abh enz41 ,,ii #agb enz4--,studie  
door ,eugne ,mntz1 ,revue des           
,deux-,mondes1 #a ,nov4 #ahha4  #bb     
,ontleend aan de hierna te noemen       
brieven van ,erasmus uit de jaren #adig 
en vgg4  #bc ,d4 ,nisard1 ,i #be vgg42  
#adj vgg42 #aed vgg42 #afh vgg4 ,durand 
de ,laur1 ,i #fcd4--;,drummond1 ,,ii    
#bfg vgg4--,feugre1 bladz4 #aja vgg41   
#aef vgg4--,wilhelm ,vischer1 blz4 #h   
7,pensio ,anglica7 bladz4 #cc 7,pension 
des ,herzogs von ,cleve71 bladz4 #cd    
7,praepositura ,daventriensis7--,dumbar1
 ,k4 en ,w4 ,deventer1 ,i #cbi ,a en ,b4
  #bd ,fotografisch facsimile van       
,erasmus' testament bij ,j4,b4 ,kan1    
,erasmiana1 ,rotterdam #ahha4  #be      

,portret van ,erasmus in het #e;e deel  
van ,wagenaar's ,vad4 ,historie2 portret
 van ,groen van ,prinsterer vr het      
,handboek1 #ahgj1 #e;e druk4 ,erasmiana 
en verzameling portretten van ,erasmus1 
in het ,rotterdamsch stadsarchief3      
,rariteiten-kamer4--,craandijk en       
,schipperus1 ,wandelingen1 ,,iii #adi1  
#aeg1 #afg4  #bf ,ook de aan hem gerigte
 daaronder zijn belangrijk voor de      
kennis van zijn persoon4 ,de verzameling
 is niet volledig4  #bg ,brieven van    
,erasmus bij ,le ,clerc1 ,no4 #ai4  #bh 
,adam van ,brescia en ,sinon1 #cjste    
,zang der ,hel4  #bi ,teekening naar het
 origineel door ,j4,a4 ,altorffer1 in   
het bezit van ,h4,d4 ,tjeenk            
,willink4--,oudere teekening in de      
portefeuilles van het ,zeeuwsch         
,genootschap4 ,lantsheer en ,nachtglas1 
,zelandia ,illustrata1 #ahff-ahhj1 ,i   
#egg vg4--,afbeelding van het ,stadhuis 
te ,veere in ,de ,aarde en haar ,volken1
 #ahge1 bladz4 #bgb4--;,artikel over    
,anna v4 ,borssele in het ,woordenboek  

van ,bayle4  #cj ,gargon1 ,walchersche  
,arcadia1 #agdf1 #c;e druk1 ,i #bgi1    
,,ii #ajh1 en de verwijzingen naar      
,reigersbergh1 ,boxhorn1 en             
,smallegange4--,reigersbergh van        
,cortgene1 schrijver der oudste         
,zeeuwsche ,kronijk 7,antwerpen #aeea71 
was met het geslacht ,bourgondi-,van    
,borssele persoonlijk bevriend4  #ca    
,brieven van ,erasmus bij ,le ,clerc1   
,no4 #f vgg4--,uittreksels bij          
,drummond1 ,i #ca vgg41 #ia vgg4  #cb   
,over n of twee ,battussen1 in ,van der 
,aa's ,biografisch ,woordenboek1 ,i,ia  
#age4  #cc ,over lord ,mountjoy bij     
,drummond1 ,i #db4  #cd ,brieven van    
,erasmus bij ,le ,clerc1 ,no4 #ib4 ,door
 eene schrijf- of eene drukfout1 schijnt
 het1 luidt het opschrift3 ,clarissimae 
,annae ,bersalae1 principi ,verianae4   
#ce ,over ,willem ,hermansz van ,gouda  
hiervr1 blz4 #bih4  #cf ,brieven van    
,erasmus bij ,le ,clerc1 ,no4 #eb4  #cg 
,brieven van ,erasmus bij ,le ,clerc1   
,no4 #id4  #ch ,toespelingen op de      

,odyssea en de ,aeneis4  #ci ,van hem en
 van zijn bediende4  #dj ,battus was    
misschien1 tot een niet nader aangeduid 
punt1 van ,cortgene hem tegemoet komen  
rijden4  #da ,erasmus bij ,le ,clerc1   
,,iii ,no4 #f4--;,arx ,tornehensis of   
,tornenhensis vanwaar deze en nog eenige
 andere brieven uit denzelfden tijd     
gedagteekend zijn 7,no4 #f1 ,no4 #g1    
,no4 #i1 cf4 ,no4 #ie aanhef7 is        
vermoedelijk eene schrijf- of eene      
drukfout voor ,cortgenensis of          
,cortchenensis1 bijvoegelijk naamwoord  
gevormd van ,cortgene4--,over het       
voormalig kasteel van dien naam bij     
,gargon1 ,walchersche ,arcadia1 ,,ii    
#bbc2 bij ,lantsheer en ,nagtglas1      
,zelandia ,illustrata1 ,,ii #ace4  #db  
,balen1 ,dordrecht1 ,,ii #hji           
vg4--,brieven van ,erasmus1 #bbste ,boek
 der oudere uitgaven4  #dc ,over de     
zeden van den roomschen klerus enz4 in  
,nederland1 eerste vierdedeel der #af;e 
eeuw1 bij ,de ,hoop ,scheffer1          
,kerkhervorming1 bladz4 #aa-ac4  #dd    

,divina ,commedia1 #bbste ,zang van het 
,paradijs1 vs4 #he--hg4  #de ,brieven en
 sermoenen van ,bonifacius4  #df ,de    
comtemtu mundi1 laatste hoofdstuk4  #dg 
,coll4 ,fam4 ,iste deel1 bladz4 #aid    
vgg43 ,naufragium4  #dh ,coll4 ,fam4    
,iste ,deel1 bladz4 #adh vgg43 ,proci et
 ,puellae4  #di ,coll4 ,fam4 ,iste      
,deel1 bladz4 #ada vgg43 ,apotheosis    
,capnionis4  #ej ,coll4 ,fam4 ,iste     
,deel1 bladz4 #bi vgg43 ,militaria4  #ea
 ,coll4 ,fam4 #b;de ,deel1 bladz4 #he   
vgg43 ,charon4  #eb ,facsimil van       
,holbein's titelblad voor deze uitgaaf  
7#aeai7 bij ,paul ,mantz1 ,hans         
,holbein1 #ahgi1 bladz4 #eh4  #ec ,dit  
en het vorige ziet op de bejegening1    
welke van ,ulrich von ,hutten's zijde1  
in de burgt van ,franz von ,sickingen1  
de keulsche kettermeester ,hoochstraten 
zal ondervonden hebben4--,d4,f4         
,strauss1 ,ulrich von ,hutten1 #ahfj1   
#b;de ,boek1 #aj;de ,hoofdstuk2         
,drummond1 ,,ii #aaj vgg4  #ed ,coll4   
,fam4 #b;de ,deel1 bladz4 #ajh vgg43    

,cyclops-evangeliophorus4  #ee ,overzigt
 bij ,drummond ,,ii #aea-agi4--,nieuwe  
fransche vertaling der ,colloquia door  
,victor ,develay1 #ahgf1 met etsen van  
,chauvet4--,fragmenten bij ,d4 ,nisard1 
,renaissance et ,rforme4  #ef ,coll4    
,fam4 ,iste ,deel1 bladz4 #bjb vgg4     
,diversoria4  #eg ,iste ,deel bladz4    
#bif vgg43 ,hippoplanus4  #eh ,coll4    
,fam4 #b;de ,deel1 blz4 #ajf vgg43      
,impostura4  #ei ,iste ,deel blz4 #bac  
vgg43 ,convivium ,poticum4  #fj ,over de
 minderbroeders-observanten bij ,moll1  
,leven van ,brugman1 ,i #aja vgg4  #fa  
,coll4 ,fam4 ,iste ,deel1 bladz4 #bee   
vgg43 ,ptochoplousioi ,franciscani4  #fb
 ,morias ,encomium1 id est3 ,stultitiae 
,laus1 ,erasmi ,roterodami declamatio1  
,parijs #aeaa4 ,uitgaaf van ,c4,a4      
,abbing1 ,leiden #ahci4--,overzigt bij  
,jacobus ,scheltema #ahai1 ,mengelwerk  
,,ii #bbe vgg4--,nieuwe fransche        
vertaling van ,des ,essarts1            
#ahgg4--;,fragmenten bij ,d4 ,nisard1   
,renaissance et ,rforme4  #fc           

,stultitiae ,laus1 bij ,abbing bladz4   
#ajc vgg4  #fd ,toespeling op den       
oorlogzuchtigen paus ,julius ,,ii1 toen 
nog aan het bestuur4--,negende der      
houtsneden van ,albrecht ,drer's ,groote
 ,apocalypsis1 ,cabinet des ,estampes te
 ,parijs4 ,facsimil door ,p4,w4 van de  
,weyer te ,utrecht1 #ahge4  #fe         
,stultitiae ,laus1 bij ,abbing bladz4   
#aah vgg4  #ff ,over ,skelton bij       
,philarte ,chasles1 ,le drame1 les      
moeurs et la religion au #af;e sicle1   
#ahea1 bladz4 #bhi vgg41 #cai vgg4  #fg 
,drummond1 ,life of ,erasmus1 ,i #aij4  
#fh ,stultitiae ,laus bij ,abbing bladz4
 #fa vg4  #fi ,dbat de ,folie et        
d',amour1 in de ,oeuvres de ,louise     
,lab1 parijsche uitgaaf van #ahga1      
gedrukt bij ,johannes ,ensched en       
,zoonen4--,studie over ,louise ,lab bij 
,sainte-,beuve1 ,nouveaux ,lundis ,,iv  
#bhi vgg4  #gj ,louise ,lab1 bladz4 #ie4
 ,bij ,sainte-,beuve1 bladz4 #cjh4  #ga 
,oeuvres de ,louise ,lab1 bladz4 #g vg4 
#gb ,stultitiae ,laus1 bij ,abbing1     

bladz4 #bj vg4  #gc ,facsimil van       
,holbein's ,simulachres et histories    
faces de la ,mort1 ,lyon #aech1 bij     
,paul ,mantz1 bladz4 #hb4  #gd ,facsimil
 van ,erasmus' zegel bij ,drummond1 ,,ii
 #cga4--,r4 ,fruin1 ,erasmiana #ahgh1   
bladz4 #ajj1 noot #d4  #ge ,zelfde      
gedachte bij ,goethe3 ,meine ,gttin1    
#b;de ,deel van ,cotta's uitgaaf der    
,werken1 #ahej1 bladz4 #ec vgg4  #gf    
,louvre-,muzeum1 afdeeling ,duitsche1   
,vlaamsche en ,hollandsche ,scholen1    
katalogus #ahha1 ,no4 #cdc3 ,le nain de 
,charles-,quint4--,houtsnede bij        
,charles ,blanc1 cole ,hollandaise1 op  
,antonio ,moro4  #gg ,stultitiae ,laus1 
bij ,abbing1 blz4 #ee-eg4  #gh          
,stultitiae ,laus1 aanhef4 ,bij ,abbing1
 bladz4 #e vg41 #aa vg4  #gi ,stultitiae
 ,laus1 bij ,abbing1 bladz4 #aca vgg4   
tot het einde4--,over het christendom1  
bladz4 #adh3 ,videtur omnino ,christiana
 religio quandam habere cum aliqua      
stultitia cognationem1 minimeque cum    
sapientia convenire4--,over het         

verlangen der vromen naar den hemel1    
bladz4 #aed3 ,si paucis demonstraro     
summum illud praemium nihil aliud esse  
quam insaniam quandam4  #hj ,voorrede   
van ,karl ,simrock bij den              
gemoderniseerden tekst van ,sebastiaan  
,brand's ,narrenschiff1 met facsimils   
der oude platen1 ,berlijn               
#ahgb4--,narreschip op rollen in ,oude  
,tijd #ahgj1 blz4 #bhi4  #ha ,de        
spaansche en italiaansche matrozen der  
,middellandsche ,zee1 wier patroon de   
,heilige ,erasmus is 7in #cjd onder     
,diocletianus den ,marteldood gestorven 
als bisschop van ,formiae1 thans ,mola  
di ,gata71 verbasterden zijn naam tot   
,eramo1 ,ermo1 ,elmo1 overgebleven in   
,st4 ,elmsvuur4 ,zijn leven in de ,acta 
,sanctorum2 schilderij van zijn dood1   
door ,dirc ,bouts of ,stuerbout van     
,haarlem1 in de ,sint-,pieterskerk te   
,leuven4  #hb ,studie over ,rabelais    
door ,albert ,rville1 ,revue des        
,deux-,mondes van #ae ,oktober #ahgb4   
#hc ,stultitiae ,laus1 ,opdragt aan     

,thomas ,morus1 en bij ,abbing blz4 #g  
vg4  #hd ,overzigt van ,mandeville's    
,grumbling ,hive bij ,quack1 ,studien op
 sociaal gebied1 #ahgg1 blz4 #bf        
vgg4--,plaatsen uit ,holberg's ,iter    
,subterraneum bij ,abbing1 ,inleiding1  
bladz4 ,,vii vgg4  #he ,superioribus    
diebes quum me ex ,italia in ,angliam   
reciperem cet4 ,opdragt der ,stultitiae 
,laus aan ,thomas ,morus4--,diversabor  
id temporis apud ,morum meum1 ex ,italia
 reversus cet4 ,brief aan ,m4 ,dorpius  
bij ,le ,clerc1 ook bij ,abbing1 blz4   
#afe4  #hf ,opschrift van den           
gedenksteen1 onlangs 7#d ,september     
#ahgf7 ter herinnering van ,erasmus'    
promotie op #d ,september #aejf in het  
akademiegebouw te ,turin geplaatst1 bij 
,wilhelm ,vischer ,erasmiana1 bladz4 #f4
  #hg ,facsimil van ,drer's teekening   
bij ,charles ,ephrussi1 ,albert ,drer et
 ses dessins1 #ahhb4  #hh ,hollandsche  
vertaling van #aghj1 bladz4 #ec vg4  #hi
 ,brieven van ,erasmus bij ,le ,clerc1  
,no4 #edg1 ,no4 #ehc4--,ook bij ,groen  

van ,prinsterer1 ,handboek #e;de ,druk1 
bladz4 #ga vg41 en bij ,wijnne1         
,geschiedenis van het ,vaderland #ahgi1 
#e;de ,druk1 bladz4 #fh4  #ij ,optarem  
esse ,christi martyr1 si vires ipse     
suppeditet2 ,lutheri martyr esse nolim4 
,uit de ,spongia tegen ,von ,hutten bij 
,le ,clerc1 ,x #afca vgg4 ,bij          
,drummond1 ,,ii #adb4--,zie ook de      
plaatsen in den brief van #aebc aan paus
 ,adriaan ,,vi1 bij ,le ,clerc ,no4     
#fdi1 waar ,erasmus schrijft desnoods   
ten koste van zijn leven de zaak van    
,christus tegen ,luther te willen       
bevorderen2 en van de scheuring in de   
christenheid3 ,ik zou niet aarzelen mijn
 leven te laten1 zoo ik de openbare     
krankheid daardoor heelen kon6  #ia     
,geschiedenis van het standbeeld van    
,erasmus1 bij ,jacobus ,scheltema1      
#ahag1 ,mengelwerk ,ia #aja vgg41 ,i    
#beh vg4  #ib ,louvre-,muzeum1 ,salon   
,carr ,no4 #bja4--;,gravure naar dit    
portret bij ,paul ,mantz1 ,hans         
,holbein1 bladz4 #fj4  #ic rasme        

prcurseur de l'abb de ,saint ,pierre1   
bij ,durand de ,laur1 ,,ii #eja vgg4    
#id ,geschiedenis dier uitgaaf bij      
,drummond1 ,i #cjg vgg4          99     
99       99       99       99           
,,erasmus  ,,samenspraken          99   
99       99       99       99   ,,charon
  ,de veerman van de onderwereld4       
,,personen3 ,,charon ,,en ,,alastor1    
,,de ,,wrekende ,,genius4       ,deze   
dialoog1 waarin wezens uit de ,grieksche
 fabelleer door ,erasmus      sprekend  
worden ingevoerd1 is geheel geschoeid op
 de leest van een      dialoog van den  
,griekschen schrijver ,lucianus4 ,de    
knorrige ,charon1      die de schimmen  
der dooden over de rivier de ,styx naar 
hun eeuwig      verblijf moest voeren1  
houdt een gesprek met een boozen        
,genius4 ,hun      samenspraak is een   
scherpe satire op de heerschzucht en den
      twistlust der vorsten en          
machthebbers van dien tijd1 die         
aangehitst      door de intriges en 't  
winstbejag der priesters en monniken    

overal      strijd en oorlog trachtten  
te verwekken4 ,erasmus zelf             
karakteriseert in zijn betoog ,het nut  
der ,samenspraken1 deze      dialoog met
 de volgende woorden3 ,in ,charon       
verfoei en vervloek ik      den oorlog  
tusschen de ,christenen4  ,,charon3 ,wat
 heb jij een geweldige haast1           
,alastor8--,,alastor3 ,dat is net goed  
dat ik je tref1 ,charon4 ,ik haastte me 
juist naar je toe4--,,charon3 ,wat voor 
nieuws is er8#a--;,,alastor3 ,ik breng  
een bericht dat u en de koningin der    
onderwereld recht veel plezier zal      
doen4--,,charon3 ,nu1 zeg dan op wat je 
komt brengen1 ontlast je6--,,alastor3   
,de ,schrikgodinnen hebben even behendig
 als gelukkig haar taak vervuld3 alle   
deelen van de aarde hebben ze met       
helsche kwellingen bezocht1 met         
tweespalt1 oorlogen1 rooverijen1        
pestziekten en wel in die mate dat ze   
zoo goed als kaal zijn1 nu ze haar      
slangenlokken hebben verloren en beroofd
 van haar gif rondwandelen1 zoekend of  

er nog ergens iets aan slangen en adders
 te vinden is1 daar ze zoo glad zijn als
 een ei1 geen haar meer op haar hoofd   
hebben en in haar borst geen werkzaam   
gif4 ,maak gij nu maar dat ge uw boot en
 uw riemen klaar hebt4 ,want daar zal   
weldra z'n menigte van schimmen         
aankomen1 dat ik bang ben dat ge geen   
voldoende middelen zult hebben om ze    
over den stroom te zetten4--,,charon3   
,wat gij daar zegt was me niet          
ontgaan4--,,alastor3 ,hoe was je dat dan
 te weten gekomen8--,,charon3 ,de ,faam 
had mij dat een paar dagen geleden al   
overgebracht4--,,alastor3 ,daar haalt   
toch niets bij de vlugheid van die      
,godin6 ,maar waarom zit je hier zoo    
niets doende neer en hebt ge uw boot in 
den steek gelaten8--,,charon3 ,ja1 dat  
brachten de omstandigheden zoo mee4 ,ik 
ben hierheen gekomen om me een stevige  
schuit te koopen4 ,want mijn boot die   
van ouderdom rot is en veel water       
doorlaat1 zou voor dat werk niet        
voldoende zijn1 wanneer werkelijk waar  

is1 't geen de ,faam heeft verteld4     
,maar1 had ik die ,faam wel noodig8 ,de 
omstandigheden dwongen me toch al4 ,want
 ik heb schipbreuk geleden4--,,alastor3 
,ontegenzeggelijk ben je druipnat4 ,ik  
dacht dat je z uit 't bad               
kwam4--,,charon3 ,neen1 dat niet2 maar  
ik kom net uit de rivier de ,styx       
zwemmen4--,,alastor3 ,en waar heb-je dan
 je schimmen gelaten8--,,charon3 ,die   
zwemmen met de kikkers rond4--,,alastor3
 ,maar wat heeft de ,faam u             
verteld8--,,charon3 ,dat drie monarchin 
in doodelijken haat op elkaar           
aangevallen zijn om elkander te         
verdelgen en dat er geen enkel deel van 
de ,christenwereld is waar de oorlog    
niet woedt3 want die met hun drien      
sleepen de anderen mee om samen te      
vechten4 ,allen zijn ze z gezind dat    
niemand aan een ander wil toegeven4     
,inmiddels weet ik1 dat noch de ,denen1 
noch de ,polen1 noch de ,schotten1 noch 
zelfs ook ,turkije zich rustig houdt3   
dat zij allerlei vreeslijke maatregelen 

nemen2 dat overal de pest woedt1 in     
,spanje1 in ,engeland1 in ,itali1 in    
,frankrijk4 ,dat daarbij een nieuw      
verderf is opgekomen1 uit               
meeningsverschil ontstaan1 dat alle     
menschen z heeft bedorven1 dat er       
nergens meer ware vriendschap bestaat2  
dat de eene broeder den anderen         
wantrouwt1 dat er tweedracht heerscht   
tusschen man en vrouw4 ,we willen er 't 
beste van hopen dat ook hieruit nog wel 
eens een heerlijke ellende voor 't      
menschdom zal voortkomen1 wanneer van   
tong en pen de zaak tot                 
handtastelijkheden overgaat4--,,alastor3
 ,nu1 de ,faam heeft u dat alles        
volmaakt naar waarheid verteld4 ,want ik
 zelf heb met mijn eigen oogen nog meer 
gezien1 ik1 die de onafscheidelijke     
gezel en helper der ,schrikgodinnen ben1
 die verklaard hebben dat ze haar naam  
nooit meer verdiend hebben dan in dezen 
tijd4--,,charon3 ,toch bestaat er gevaar
 dat de een of andere godheid opstaat om
 plotseling tot vrede aan te manen4 ,en 

de menschen zijn dikwijls zoo           
veranderlijk4 ,want naar ik hoor leeft  
daar in de bovenwereld een zekere       
,veelschrijver#b die niet ophoudt met   
zijn pen zich tegen den oorlog te       
verzetten4--,,alastor3 ,nu ja1 maar dat 
doet hij al lang tevergeefs4 ,indertijd 
heeft hij geschreven3 ,klacht van den   
,vrede1 uitgeworpen en vertrapt bij alle
 volkeren4 ,nu heeft hij weer uitgegeven
 een ,grafschrift op den overleden      
,vrede4 ,maar daar zijn anderen die onze
 zaak evenzeer helpen als de ,furin     
zelf4--,,charon3 ,wie dan8--,,alastor3  
,wel1 dat zijn wezens met donkerkleurige
 en witte mantels1 met aschgrauwe       
onderkleeren1 vogels van diverse        
pluimage4 ,nooit wijken ze van de hoven 
der vorsten1 zij druppelen in hunne     
ooren krijgslust in1 drijven voornamen  
en menschen uit 't volk daartoe aan2 in 
hunne bekende godsdienstige             
bijeenkomsten verkondigen ze dat de     
oorlog rechtvaardig1 heilig en vroom is4
 ,en opdat ge u nog meer over de        

driestheid van die menschen zoudt       
verwonderen3 ze verkondigen hetzelfde   
van beide zijden4 ,bij de ,franschen    
roepen ze den volke toe3 dat ,god aan   
den kant der ,franschen staat en dat hij
 niet kan overwonnen worden die ,god als
 beschermer heeft4 ,bij de ,engelschen  
en de ,spanjaarden3 dat deze oorlog niet
 door den ,keizer wordt gevoerd1 maar   
door ,god zelf4 ,als ze zich maar dapper
 betoonen1 dat dan ook de overwinning   
vaststaat4 ,en als iemand soms sneuvelt1
 zoo iemand sterft niet1 maar vliegt    
regelrecht ten hemel1 z als hij stierf1 
met wapens en al4--,,charon3 ,en gelooft
 men nu dat alles1 wat ge daar          
vertelt8--,,alastor3 ,wat vermag        
geveinsde godsdienst niet8 ,daarbij     
komen nog jeugd1 gebrek aan             
ondervinding1 eerzucht1 verbolgenheid en
 een aangeboren neiging om dat1 waartoe 
men geroepen wordt te volbrengen4 ,zulke
 menschen laten zich gemakkelijk        
verlokken en een wagen die op een       
hellend vlak in beweging is1 heeft geen 

sterken stoot noodig4--,,charon3 ,nu1 ik
 zou die wezens gaarne eens een         
pleziertje doen4--,,alastor3 ,welnu1    
maak dan maar eens een prachtig         
feestmaal voor hen gereed4 ,ge kunt hen 
geen grooter plezier doen4--,,charon3   
,een diner van malven1 boonen en prei8  
,want iets anders oogsten wij bij ons in
 de onderwereld niet1 zooals ge         
weet4--,,alastor3 ,neen waarachtig niet3
 van patrijzen1 kapoenen en fazanten1   
ten minste wanneer ge een gastheer wilt 
zijn wien men dankbaar is4--,,charon3   
,maar wat drijft hen toch aan om den    
oorlog zoo dr te drijven of wat nut     
oogsten ze daarvan8--,,alastor3 ,omdat  
ze meer voordeel hebben van de dooden   
dan van de levenden4 ,dan komen de      
testamenten1 begrafenismaaltijden1      
allerlei vrijdom en vele andere1 niet te
 versmaden zoete winstjes4 ,kortom3 ze  
willen liever in een legerkamp verkeeren
 dan in hunne kloostercellen4 ,een      
oorlog maakt velen tot bisschoppen1 die 
in vredestijd geen cent waard           

waren4--,,charon3 ,verstandige          
menschen6--,,alastor3 ,maar waarvoor heb
 je een schip noodig8--,,charon3 ,o1    
noodig hebben zou ik 't niet1 als ik    
graag eens wr midden in de rivier       
schipbreuk wilde lijden4--,,alastor3    
,door de menigte van dooden8--,,charon3 
,wel natuurlijk4--,,alastor3 ,maar je   
vaart toch maar alleen schimmen over1   
geen lichamen4 ,en wat hebben die       
schimmen een onbeteekenend              
gewicht6--,,charon3 ,laten ze zoo licht 
zijn als mugjes2 de menigte muggen kan z
 groot zijn dat ze mijn boot zwaar      
maken4 ,en1 dan moet ge ook niet        
vergeten3 mijn boot is ook maar de schim
 van een boot4--,,alastor3 ,toch        
herinner ik me wel eens gezien te hebben
 dat1 toen er eens een groote troep     
schimmen was om overgebracht te worden  
en uw boot ze niet allen kon bevatten1  
er dikwijls aan uw roer een drieduizend 
schimmen hingen terwijl gij er geen     
gewicht van bespeurdet4--,,charon3 ,ik  
geef toe dat er zulke schimmen zijn die 

langzamerhand uit het lichaam weken ten 
gevolge van tering of aanhoudende       
koorts4 ,maar de schimmen die plotseling
 uit een goed doorvoed1 welgedaan       
lichaam worden losgerukt1 die dragen nog
 veel van de lichaamszwaarte met zich   
mee4 ,en beroerte1 keelziekte en pest   
zenden mij zulke dingen toe1 maar       
voornamelijk de oorlog4--,,alastor3 ,ik 
geloof niet dat ,franschen of           
,spanjaarden veel gewicht               
meebrengen4--,,charon3 ,veel minder dan 
de overigen maar met dat al zijn hunne  
schimmen toch ook niet altijd zoo licht 
als een veertje4 ,maar van de           
,engelschen1 van de goed doorvoede      
,duitschers komen er nog al dikwijls die
 z zwaar zijn1 dat ik nog onlangs1 toen 
ik er tien welgeteld overbracht1 gevaar 
liep schipbreuk te lijden en als ik er  
niet wat van overboord geworpen had1 zou
 ik1 met boot en matrozen en veergeld en
 al1 omgekomen zijn4--,,alastor3 ,geen  
gering verschil tusschen de ne schim en 
de andere4--,,charon3 ,en wat denk-je   

wel dat er gebeurt wanneer dikke        
gouverneurs1 fanfarons en ijzervreters  
aankomen8--,,alastor3 ,wel1 als er n van
 dezen in een echten oorlog sneuvelt1   
dan komt er geen een bij u4 ,want naar  
men zegt vliegen dezen regelrecht ten   
hemel4--,,charon3 ,waar ze heen vliegen 
weet ik niet1 maar dit alleen weet ik wl
 dat1 zoo dikwijls er oorlog is1 er     
zveel gewonden en verminkten tot mij    
komen dat ik me verwonder1 hoe er in de 
bovenwereld nog n enkele over kan zijn4 
,en niet alleen komen ze tot mij met    
haarpijn en met vette hangbuiken1 maar  
ook met bullen1 met priesterambten en   
allerlei andere zaken4--,,alastor3 ,maar
 dat alles brengen ze toch niet mee bij 
u2 ze komen toch naakt                  
hierheen8--,,charon3 ,daar heb je gelijk
 in4 ,maar die zoo pas aankomen1 brengen
 toch de droombeelden van al dergelijke 
dingen mee4--,,alastor3 ,en maken die   
droombeelden hen dan nog zoo            
zwaar8--,,charon3 ,ze verzwaren mijn    
boot4 ,wat zeg ik3 verzwaren8 ,ze doen  

haar haast zinken4 ,en dan1 denkt ge dat
 zooveel muntstukken#c geen gewicht     
hebben8--,,alastor3 ,nou1 dat zou ik    
denken1 als ze kopergeld                
meebrengen4--,,charon3 ,daarom ben ik   
dan ook van plan rond te zien naar een  
boot die sterk genoeg is voor zulke     
vrachtjes4--,,alastor3 ,jij             
geluksvogel6--,,charon3 ,hoe dan8       
,,alastor3 ,wel1 omdat je eerstdaags    
schatrijk zult worden4--,,charon3       
,wegens de menigte van                  
schimmen8--,,alastor3 ,ja6--,,charon3   
,dt zou het geval zijn als ze hun       
bezittingen meebrachten4 ,maar nu       
brengen zij die in mijn boot zitten te  
jammeren1 dat ze in de bovenwereld hun  
vorstendommen1 hun landvoogdijen1 hun   
abdijen1 hun schatten aan geld hebben   
moeten achterlaten1 niets mee dan hun   
muntstukje voor 't veergeld4 ,en zoo    
moet 't geen ik gedurende drieduizend   
jaren bijeengegaard heb1 door mij worden
 uitgegeven voor een schuit4--,,alastor3
 ,je moet een spierinkje uitwerpen om   

een kabeljauw te vangen4--,,charon3 ,de 
menschen drijven tegenwoordig vrij wat  
voorspoediger handel1 daar zij1 wanneer 
,mercurius hen wat begunstigt1 binnen   
drie jaren rijk worden4--,,alastor3 ,ja1
 maar ze gaan ook vaak failliet4 ,uw    
winst is kleiner1 maar ook              
zekerder4--,,charon3 ,ik weet niet      
waarom ge zoo zegt3 zekerder4 ,als er nu
 eens een godheid opstond om de zaak    
tusschen de vorsten bij te leggen1 dan  
was mijn heele buitenkansje naar de     
maan4--,,alastor3 ,nu1 ik geloof dat je1
 wat dit betreft1 heel gerust op beide  
ooren kunt slapen4 ,in tien jaren tijds 
behoeft men niet voor een vrede bang te 
wezen4 ,alleen de paus zet ijverig tot  
vrede aan2 maar 444 't is boter aan de  
galg gesmeerd4 ,de burgers in de landen 
klagen steen en been over al de rampen2 
sommige menschen fluisteren wel zachtjes
 tegen elkaar1 terwijl ze beweren dat 't
 onbillijk is hoe wegens persoonlijken  
wrok of eerzucht van twee of drie       
menschen alles op de wereld 't onderst  

boven wordt gekeerd3 maar1 geloof me1 de
 rechtvaardige plannen van de           
,schrikgodinnen zullen 't winnen4 ,maar 
waarom vondt ge het noodig om ter wille 
van een nieuw schip naar de bovenwereld 
te gaan8 ,zijn er dan bij ons in de     
onderwereld geen handwerklieden8 ,we    
hebben toch ,vulcanus4--,,charon3 ,heel 
mooi1 wanneer ik een metalen schip      
noodig had4--,,alastor3 ,voor een       
kleinigheid zou men er een timmerman    
kunnen ontbieden4--,,charon3 ,jawel1    
maar 't ontbreekt ons aan               
timmerhout4--,,alastor3 ,wat zeg je8    
,zijn in de onderwereld dan geen        
bosschen meer8--,,charon3 ,zelfs de     
lieflijke bosschen uit de ,elyseesche   
velden zijn opgebruikt4--,,alastor3     
,waarvoor8--,,charon3 ,voor het         
verbranden van de schimmen van ketters4 
,zelfs z1 dat we onlangs gedwongen zijn 
uit 's aardrijks ingewand kolen op te   
graven4--,,alastor3 ,wat8 ,kunnen die   
schimmen niet op min kostbare wijze     
worden gestraft8--,,charon3 't ,is      

,rhadamanthus die aldus                 
besloot4--,,alastor3 ,en als je nu een  
boot gekocht hebt1 hoe kom je dan aan de
 riemen8--,,charon3 ,mijn taak is 't het
 roer te hanteeren3 de schimmen moeten  
roeien als ze den ,styx over            
willen4--,,alastor3 ,maar er zijn er    
toch ook die niet geleerd hebben te     
roeien4--,,charon3 ,bij mij bestaat voor
 niemand een uitzondering4 ,roeien      
moeten alleenheerschers1 roeien moeten  
ook kardinalen op hun beurt1 of ze 't   
geleerd hebben al dan niet4--,,alastor3 
,nu ik hoop dat ge onder bescherming van
 ,mercurius een goeden koop van een boot
 moogt sluiten4 ,ik zal je niet langer  
ophouden4 ,aan de onderwereld ga ik een 
blijde boodschap brengen4 ,maar ,charon1
 hoor nog eens even6--,,charon3 ,nu wat 
is er8--,,alastor3 ,maak dat je wat gauw
 terug komt1 opdat je niet door de      
menigte van schimmen overstelpt         
wordt4--,,charon3 ,ja1 je zult er al    
meer dan tweehonderdduizend op den oever
 van de rivier aantreffen1 behalve die1 

welke al in 't water rond zwemmen4 ,maar
 'k zal me haasten zooveel ik kan4 ,zeg 
hun intusschen dat ik er spoedig zal    
wezen4  ,,noten3  #a ,erasmus schreef   
dit ongeveer in den tijd toen keizer    
,karel ,v met ,hendrik ,,viii1 koning   
van ,engeland1 oorlog voerde tegen      
,frans ,i1 koning van ,frankrijk4  #b   
,hiermee duidt ,erasmus zich zelven aan1
 zooals hij dat op meer plaatsen in zijn
 geschriften doet4  #c ,als veergeld    
werd den dooden een koperstukje in den  
mond gegeven4          99       99      
99       99       99   ,,de ,,ontevreden
 ,,gehuwde ,,of ,,het ,,huwelijk        
,,eulalie1 ,,xantippe4       ,erasmus   
was een goed kenner der vrouwen4 ,in    
onderstaand gesprek      toont hij te   
weten1 hoe de vrouwen in zijn tijd soms 
hunne      echtgenooten behandelden2 k1 
hoe die verhouding bij anderen veel     
beter was4 ,de practische levenswijsheid
 doet hier menig verstandig             
voorschrift aan de hand1 dat in zijn    
tijd zeker vaak nut zal hebben          

gesticht1 en waarvoor 7al zijn de tijden
 gelukkig in vele opzichten             
veranderd7 onze eeuw ook nog wel eens de
 ooren mag openen4 ,tracht1      o6     
vrouwen1 door zachtheid1 wijsheid1      
beleid1 niet door vinnigheid      en    
boosheid uw mannen te verbeteren1 dat is
 de leer hier door      ,erasmus        
verkondigd4 ,een blik wordt hier gegeven
 in 't burgerlijke      leven dier dagen
 met zijn ruwe zeden en gewoonten1      
eigenaardig      zeker in vergelijking  
met die van onzen tijd4  ,,eulalie3     
,hartelijk gegroet1 ,xantippe3 ik ben   
heel blij dat ik je zie4--,,xantippe3   
,net hetzelfde1 lieve ,eulalie4 ,je bent
 veel mooier dan gewoonlijk6--,,eulalie3
 ,begin je nu met mij met               
grapjes8--,,xantippe3 ,neen werkelijk   
niet3 maar ik meen het                  
heusch4--,,eulalie3 ,misschien dat mijn 
nieuwe japon mijn vormen wat beter doen 
uitkomen8--,,xantippe3 ,dat kan wel     
wezen1 'k ,heb in langen tijd zoo iets  
beelderigs niet gezien4 ,mij dunkt 't is

 ,engelsche stof4--,,eulalie3 ,ja 't is 
,engelsche wol en ,venetiaansche        
kleur4--,,xantippe3--'t ,is zachter dan 
batist4 ,maar wat een echt mooie        
purperkleur4 ,waar heb je dat van daan  
gekregen8--,,eulalie3 ,van wie moeten   
eerbare vrouwen 't krijgen anders dan   
van hare mannen8--,,xantippe3           
,gelukskind1 als je zoo'n man hebt6 'k  
,wou liever dat ik een nul getrouwd had1
 toen ik mijn ,nicolaas                 
huwde4--,,eulalie3 ,alsjeblieft1 wat zeg
 je daar8 ,is er al z gauw een slechte  
verhouding tusschen jelui8--,,xantippe3 
,daar zal ook nooit een goede verhouding
 tusschen ons komen4 ,je ziet hoe       
haveloos ik er uitzie4 ,z laat hij zijn 
vrouw loopen4 'k ,mag doodvallen als ik 
me niet vaak schaam z op straat te      
komen1 wanneer ik zie hoe netjes anderen
 gekleed zijn die met veel armer mannen 
getrouwd zijn4--,,eulalie3 ,het sieraad 
van een getrouwde vrouw zit niet in haar
 kleeding of in anderen tooi van 't     
lichaam1 zooals de ,apostel ,petrus     

leert1 maar in een kuischen en ingetogen
 aard en in de goede                    
geesteseigenschappen4 ,dat heb ik       
dikwijls in de kerk gehoord4            
,lichtekooien sieren zich voor den blik 
van velen4 ,wij zijn mooi genoeg als we 
maar aan n man mogen                    
behagen4--,,xantippe3 ,maar intusschen  
brengt die goede man van mij1 die zoo   
karig is tegenover zijn vrouw1 den      
tamelijk rijken bruidschat dien ik hem  
meebracht1 aardig door4--,,eulalie3     
,waarmee8--,,xantippe3 ,met dingen      
waarin hij plezier heeft3 met wijntje en
 ,trijntje en dobbelen4--,,eulalie3 't  
,is zonde6--,,xantippe3 ,maar 't is     
werkelijk zoo4 ,en als hij dan dronken1 
diep in den nacht thuis komt1 waar ik   
hem lang heb zitten wachten1 dan snurkt 
hij den geheelen nacht1 braakt soms het 
bed vol1 om van de rest maar niet te    
spreken4--,,eulalie3 ,zoo mag je niet   
spreken2 je doet je zelf schande aan1   
wanneer je je man de kroon van het hoofd
 haalt4--,,xantippe3 'k ,mag sterven    

wanneer ik niet liever een pad bij me   
heb1 dan z'n man4--,,eulalie3 ,en wacht 
je hem dan niet op met een flink        
standje8--,,xantippe3 ,zooals hij       
verdient4 ,hij merkt dat ik niet stom   
ben4--,,eulalie3 ,en wat bracht hij     
daartegen in8--,,xantippe3 ,in 't eerst 
schreeuwde hij woest1 omdat hij dacht   
dat hij me met groote woorden op de     
vlucht zou jagen4--,,eulalie3 ,en is het
 van woorden nooit tot                  
handtastelijkheden gekomen8--,,xantippe3
 ,als ik het goed naga dan is de strijd 
nmaal z hoog geloopen1 dat 't heel      
weinig scheelde of 't liep op vechten   
uit4--,,eulalie3 ,wat moet ik           
hooren8--,,xantippe3 ,hij zwaaide met   
een knuppel onder woest geschreeuw en   
vreeselijke dreigementen4--,,eulalie3   
,was je toen niet bang8--,,xantippe3    
,neen1 zeker niet6 ,ik van mijn kant    
greep een klein bankje1 en als hij me   
met een vinger aangeraakt had1 zou hij  
gemerkt hebben dat ik ook handen aan    
mijn lijf heb4--,,eulalie3 ,dat is een  

nieuw soort van schild4 ,daarbij ontbrak
 nog maar de stok van 't spinnewiel als 
lans4--,,xantippe3 ,hij zou gevoeld     
hebben dat hij met een manwijf te doen  
had4--,,eulalie3 ,neen ,xantippe1 dat   
gaat toch zoo niet4--,,xantippe3 ,wat   
gaat niet8 ,als hij mij niet als zijn   
vrouw behandelt1 ben ik ook niet van    
plan hem als mijn man te                
beschouwen4--,,eulalie3 ,maar de        
,apostel ,paulus leert toch dat de      
vrouwen haar mannen met allen eerbied   
onderdanig moeten zijn4 ,en ,petrus     
houdt ons het voorbeeld van ,sarah voor 
oogen1 die haar man ,abraham heer       
noemde4--,,xantippe3 ,ja1 dat heb ik ook
 wel gehoord4 ,maar diezelfde ,paulus   
leert ook1 dat de mannen hunne vrouwen  
moeten liefhebben1 evenals ,christus    
,zijn bruid1 de ,kerk1 heeft liefgehad4 
,laat hij denken aan zijn plicht1 dan   
zal ik ook aan den mijne                
denken4--,,eulalie3 ,maar als 't nu     
eenmaal in dit stadium is gekomen dat er
 n voor een ander moet wijken1 dan is 't

 toch ook niet meer dan billijk dat de  
vrouw toegeeft aan haar                 
echtgenoot4--,,xantippe3 ,als hij       
tenminste werkelijk echtgenoot mag      
heeten1 die mij beschouwt als zijn      
dienstmeid4--,,eulalie3 ,maar zeg eens1 
,xantippe1 is je man later opgehouden te
 dreigen met klappen8--,,xantippe3 ,ja1 
en dat is maar goed ook1 want hij zou   
slaag gehad hebben4--,,eulalie3 ,maar   
ben jij toen ook niet opgehouden met    
kijven8--,,xantippe3 ,neen en ik ben ook
 niet van plan er mee op te             
houden4--,,eulalie3 ,en wat doet hij dan
 onderwijl8--,,xantippe3 ,wat8 ,nu1 soms
 slaapt hij eens en droomt als een      
mensch2 soms doet hij niets dan lachen2 
dikwijls grijpt hij een                 
muziekinstrument1 waarop nog maar drie  
snaren zitten en terwijl hij daarop     
tokkelt zoo hard hij kan1 tracht hij    
mijn woorden te overstemmen4--,,eulalie3
 ,en dat hindert je dan toch            
zeker8--,,xantippe3 ,meer dan ik je     
zeggen kan4 ,soms kan ik mijn handen    

maar met moeite thuis                   
houden4--,,eulalie3 ,lieve ,xantippe4   
,permitteer je me dat ik eens heel      
vrijuit met je spreek8--,,xantippe3     
,zeker4--,,eulalie3 ,jij moogt dat dan  
over mij ook doen4 ,de omgang dien wij  
bijkans van de wieg af met elkaar gehad 
hebben1 brengt dat mee4--,,xantippe3 ,je
 hebt gelijk2 geen van mijn vriendinnen 
had ik ooit meer lief4--,,eulalie3 ,hoe 
je man ook moge wezen1 bedenk dit3 je   
hebt niet het recht om te veranderen4   
,vroeger was bij onherstelbare tweespalt
 de echtscheiding een uiterste          
redmiddel4 ,dat is nu uit4 ,tot aan den 
laatsten levensdag moet een echtgenoot  
ook je man blijven1 en gij de vrouw van 
uw man4--,,xantippe3 ,ik wou dat ,god de
 menschen strafte die ons 't recht om te
 scheiden hebben afgenomen4--,,eulalie3 
,spreek niet zoo1 ,christus heeft 't zoo
 ingesteld4--,,xantippe3 ,dat kan ik    
haast niet gelooven4--,,eulalie3 't ,is 
toch zoo4 ,nu schiet er niets anders    
over dan dat gij beiden u op eendracht  

toelegt1 door u te schikken naar        
elkanders karakter en aard4--,,xantippe3
 ,maar hoe kan ik mijn man              
veranderen8--,,eulalie3 't ,hangt heel  
veel van de vrouwen af1 hoe de mannen   
zijn4--,,xantippe3 ,ben jij dan goed met
 jouw man8--,,eulalie3 ,nu is alles in  
orde4--,,xantippe3 ,dus was er in den   
beginne ook wel onraad8--,,eulalie3     
,nooit stormde het4 ,maar toch waren er1
 zooals dat onder menschen wel meer     
gaat1 eenige wolkjes aan den horizon1   
wolkjes die een storm hadden kunnen     
verwekken1 wanneer dat niet door kalm   
overleg was voorkomen4 ,ieder heeft zoo 
zijn eigenaardigheden1 ieder heeft zoo  
zijn ideen1 en als we de waarheid willen
 zeggen3 ieder heeft ook zijn eigen     
gebreken4 ,en zoo ooit of ergens dan    
moet men die in het huwelijk kennen en  
niet verafschuwen4--,,xantippe3 ,wat je 
daar zegt is waar4--,,eulalie3 ,maar nu 
gebeurt het heel vaak1 dat de           
welwillendheid over en weer tusschen man
 en vrouw reeds zoek is1 vrdat ze       

elkander eigenlijk goed kennen4 ,en     
daarvoor moet men in de allereerste     
plaats oppassen4 ,immers als er nmaal   
een wrok is ontstaan1 dan komt dat heel 
moeilijk weer in orde1 vooral wanneer 't
 eenmaal tot harde woorden gekomen is4  
,pas gelijmde stukken vallen licht van  
elkander wanneer men er hard tegen      
stoot1 maar wanneer ze eenmaal flink aan
 elkander vast zitten1 als de lijm      
gedroogd en hard is1 dan is er niets    
stevigers denkbaar4 ,daarom moet het in 
den aanvang daarop worden aangelegd1 dat
 de vriendelijke gezindheid tusschen man
 en vrouw samengroeie en bevestigd      
worde4 ,en dat kan 't best geschieden   
door elkander te dienen en zich aan     
elkanders eigenaardigheden aan te       
passen4 ,want een welwillendheid1 die   
alleen maar voor den vorm wordt         
aangenomen1 is doorgaans van            
voorbijgaanden aard4--,,xantippe3 ,maar 
vertel me dan toch alsjeblieft door     
welke middelen jij je man tot jouw      
eigenaardigheden hebt weten te          

brengen4--,,eulalie3 'k ,wil 't je wl   
vertellen1 maar alleen op voorwaarde dat
 je tracht 't na te doen4--,,xantippe3  
,als ik kan4--,,eulalie3 ,dat zal heel  
licht gaan als de goede wil er maar is4 
't ,is nog niet te laat4 ,want hij is   
nog jong en jij bent nog haast een      
meisje4 'k ,geloof dat er nog geen jaar 
sedert je getrouwd bent1 verloopen      
is4--,,xantippe3 ,dat 's                
waar4--,,eulalie3 ,nu dan zal ik 't je  
vertellen1 maar3 mondje                 
dicht6--,,xantippe3 ,goed4--,,eulalie3  
,mijn allereerste zorg was3 om in alles 
mijn man ter wille te wezen1 zoodat er  
niets was1 waaraan hij aanstoot kon     
nemen4 ,ik ging nauwkeurig zijn lusten  
en liefhebberijen na1 lette goed op alle
 tijden en gelegenheden en wat hij      
bijzonder graag had1 k1 wat hem kon     
prikkelen1 net zooals leeuwen- en       
olifanten-temmers doen met dergelijke   
dieren die men niet met geweld kan      
behandelen4--,,xantippe3 ,zoo'n beest   
heb ik thuis4--,,eulalie3 ,menschen die 

bij olifanten komen doen geen witte jas 
aan3 bij stieren geen roode2 omdat men  
bij ondervinding weet dat die kleuren de
 dieren woest maken4 ,zoo worden bijv4  
tijgers door bekkenslagen z wild1 dat ze
 elkander verscheuren4 ,en menschen die 
met paarden omgaan1 hebben hun gewone   
woordjes1 hun geluiden met de tong1 't  
streelen met de hand en allerlei andere 
gebaren en geluiden waarmee ze          
schichtige paarden kalmeeren4 ,hoeveel  
te meer moeten wij dan ook die middelen 
toepassen op onze echtgenooten met wie  
wij1 of we willen of niet1 ons geheele  
leven dr1 huis en bed moeten            
deelen4--,,xantippe3 ,nu1 ga door1 je   
bent zoo mooi begonnen4--,,eulalie3 ,dat
 in 't oog houdend trachtte ik mij naar 
hem te voegen1 terwijl ik zooveel       
mogelijk oppaste dat er geen reden tot  
aanstoot gegeven werd4--,,xantippe3 ,hoe
 kon je dat8--,,eulalie3 ,in de         
allereerste plaats door goed te zorgen  
voor 't huishouden1 de eerste en        
voornaamste taak van een huisvrouw4 ,ik 

waakte er niet alleen voor dat er niets 
werd verzuimd1 maar ook dat alles naar  
zijn zin uitkwam1 zelfs in de kleinste  
zaken4--,,xantippe3 ,welke              
bijvoorbeeld8--,,eulalie3 ,bijv4 wanneer
 je man van dit of van dat kostje veel  
houdt1 als een gerecht op deze of die   
manier klaargemaakt hem bijzonder       
bevalt1 als zijn bed op een bijzondere  
manier wordt opgemaakt4--,,xantippe3    
,maar hoe was je in staat je naar hem te
 voegen als hij zoo zelden thuis en dan 
nog dronken was8--,,eulalie3 ,geduld6   
,dat wilde ik juist gaan vertellen4 ,als
 mijn man soms eens wat somber scheen en
 de gelegenheid minder gunstig was om   
hem aan te spreken1 dan lachte of       
schertste ik nooit1 zooals sommige      
vrouwen wel eens doen2 maar ik zette    
zelf ook een erg bedroefd en bekommerd  
gezicht4 ,gelijk een spiegel1 als hij   
goed is1 altijd 't gezicht van hem die  
er in kijkt juist weergeeft1 zoo moet   
ook de huisvrouw zich weten te voegen   
naar de gemoedsstemming van haar man4   

,ze moet niet vroolijk zijn1 wanneer hij
 somber gestemd is of zich niet blij    
toonen wanneer er iets is wat hem       
hindert4 ,en wanneer hij dan eens wat   
opgewonden was1 trachtte ik hem met     
zachte woordjes te kalmeeren1 of ik liet
 zijn boosheid maar stilletjes bekoelen 
tot de gelegenheid zich aanbood 't zij  
voor hem om zijn boosheid kwijt te      
raken1 't zij voor mij om hem eens onder
 handen te nemen4 't ,zelfde placht ik  
te doen wanneer hij thuis kwam1 na wat  
meer wijn gedronken te hebben dan wel   
dienstig was4 ,dan zei ik niet anders   
dan vriendelijke woordjes tot hem1      
alleen met een zoet lijntje wist ik hem 
naar zijn bed te krijgen4--,,xantippe3  
,je moet me toch toegeven dat de positie
 van de vrouwen heel ongelukkig is1 dat 
ze maar moeten gehoorzamen aan driftige1
 dronken echtgenooten1 die alles doen   
wat ze willen4--,,eulalie3 ,alsof die   
volgzaamheid niet wederkeerig was6 ,zij 
zien zich toch ook genoodzaakt veel van 
nze eigenaardigheden te verdragen4 ,er  

komt evenwel een tijd wanneer de vrouw  
de man moet waarschuwen1 wanneer er iets
 van belang voorvalt4 ,bij zaken van    
minder gewicht is 't beter wat door de  
vingers te zien4--,,xantippe3 ,wat      
dan8--,,eulalie3 ,wanneer hij niet over 
iets tobt1 geen muizenissen in 't hoofd 
heeft1 geen reden tot bekommering heeft1
 niet gedronken heeft4 ,dan kan men hem 
onder vier oogen eens kapittelen1 of    
liever vragen of hij hierin of daarin   
niet wat meer zorg kon hebben voor zijn 
zaken1 voor zijn goeden naam1 voor zijn 
gezondheid4 ,en dan moet toch ook nog   
die waarschuwing met wat grapjes en     
aardigheden gekruid worden4 ,dikwijls   
stel ik vooraf als voorwaarde1 dat hij  
niet boos op me mag worden1 wanneer ik1 
dwaze vrouw1 hem een raad geef die kan  
strekken tot zijn eer1 tot zijn         
gezondheid1 tot zijn heil4 ,en als ik   
hem dan de waarschuwing had gegeven die 
ik bedoelde1 dan sneed ik hem de woorden
 af en wendde 't over een anderen1      
joligen boeg4 ,want dit is over 't      

algemeen onze fout1 lieve ,xantippe1 dat
 wij er geen eind aan kunnen maken als  
we eenmaal begonnen zijn te             
spreken4--,,xantippe3 ,ja1 dat beweren  
ze wel meer4--,,eulalie3 ,maar in de    
allereerste plaats paste ik er op1 met  
mijn man nooit in tegenwoordigheid van  
derden te kibbelen en niets van onze    
oneenigheid buiten de deur te brengen4  
,een breuk wordt veel gemakkelijker     
hersteld1 als er iets tusschen twee     
personen is voorgevallen4 ,en wanneer er
 eens iets gebeurt z dat 't             
onverdragelijk is en niet door          
vermaningen van de vrouw kan worden     
goedgemaakt1 dan is 't passender dat de 
echtgenoote met haar klacht aankomt bij 
de ouders van haar man of bij diens     
bloedverwanten1 dan bij haar eigen      
familie en haar klacht z matigt dat ze  
niet den schijn op zich laadt haar man  
te haten1 maar wl diens fouten4 ,maar   
toch moet ze ook weer niet alles        
vertellen1 zoodat hij dit opmerkt 7ook  
al zegt hij het niet7 en dan de         

vriendelijkheid van zijn vrouw zal      
moeten waardeeren4--,,xantippe3 ,de     
vrouw die dat alles wat gij verlangt kan
 doen1 moet wel wijsgeerig aangelegd    
zijn4--,,eulalie3 ,door zulke           
tegemoetkomingen zullen we onze mannen  
tot gelijke welwillendheid              
prikkelen4--,,xantippe3 ,er zijn er die 
men door geen vriendelijkheid1 welke    
ook1 verbetert4--,,eulalie3 ,nu1 ik     
geloof dat niet4 ,maar gesteld eens dat 
't zoo was4 ,bedenk dan dit in de eerste
 plaats3 we moeten onze echtgenooten    
nemen zooals ze zijn4 ,het verdient dan 
toch nog maar de voorkeur iemand te     
verdragen1 die aanvankelijk een zwijn   
gelijkt1 maar langzamerhand wat beter   
wordt1 dan iemand die met den dag       
liederlijker wordt1 omdat wij           
onaangenaam tegen hem zijn4 ,wat zou je 
er van zeggen wanneer ik eens           
voorbeelden aanhaalde van echtgenooten1 
die door zoo'n vriendelijke bejegening  
hunne vrouwen hebben verbeterd8 ,hoeveel
 te meer moeten wij dan 't zelfde doen  

tegenover onze mannen8--,,xantippe3 ,als
 je dat doet1 dan zul je een voorbeeld  
aanhalen geheel anders dan mijn man     
is4--,,eulalie3 ,ik heb kennis aan een  
heer van adel1 geleerd1 een man van een 
allerbeminnelijkst karakter4 ,hij had   
een jong vrouwtje getrouwd1 zeventien   
jaar oud1 altijd op 't land1 in 't huis 
van haar ouders opgevoed1 zooals        
adellijke heeren graag op 't land wonen 
om de jacht en de vogelvangst4 ,hij     
wilde juist graag een ongevormd en      
onontwikkeld meisje huwen om haar des te
 meer naar zijn zin te kunnen zetten4   
,hij begon haar in letterkunde en muziek
 te onderrichten en haar langzamerhand  
te gewennen hem 't geen zij in de kerk  
had gehoord te vertellen4 ,hij begon    
haar door allerlei wetenswaardigheden te
 ontwikkelen1 die haar later van nut    
zouden kunnen zijn4 ,daar dit alles voor
 't jonge ding vreemd was1 omdat ze bij 
zich thuis was opgevoed bij nietsdoen en
 bij de conversatie en scherts van de   
dienstboden1 begon haar dit te vervelen4

 ,ze wilde zich tegenover haar man niet 
volgzaam toonen en als hij daarop       
aandrong dan huilde en pruilde zij      
zonder ophouden4 ,dikwijls wierp ze zich
 op den grond1 met haar hoofd op den    
vloer bonzend alsof zij wenschte dood te
 zijn4 ,toen daaraan geen eind wilde    
komen1 kwam haar echtgenoot1 die deed nt
 alsof hij volstrekt niet boos was1 met 
de uitnoodiging dat ze samen voor       
plezier naar buiten zouden gaan1 naar 't
 huis van zijn schoonvader4 ,nu1 daar   
had zijn vrouw wel ooren naar4 ,toen ze 
daar waren aangekomen werd de jonge     
vrouw door haar man bij haar moeder en  
haar zusters gelaten4 ,hij ging met zijn
 schoonvader op de jacht4 ,onder vier   
oogen vertelt hij nu aan dezen dat hij  
gehoopt had een gezellige levensgezellin
 te krijgen1 maar dat hij er een        
gekregen had die niets deed dan huilen  
en zich kwellen en martelen1 zonder dat 
er 7op welke manier ook7 eenige         
verbetering aan te brengen was4 ,dat hij
 hem dus vriendelijk verzocht een handje

 te willen helpen in 't genezen van dat1
 wat werkelijk een ziekte was bij zijn  
dochter4 ,de schoonvader antwoordt hem  
dat hij hem eenmaal zijn dochter heeft  
png4 #jhf;afgestaan en wanneer zij niet 
naar zijn woorden wil hooren1 dat hij   
dan maar van zijn recht gebruik moet    
maken en haar met de karwats moet zien  
te verbeteren4 ,toen zei de schoonzoon  
weer1 dat hij wel wist daartoe 't recht 
te hebben4 ,maar1 zei hij1 ik zou ze    
liever door uw overredingskracht of door
 uw invloed willen genezen1 dan dat ik  
tot 't uiterste middel overga4 ,de      
schoonvader belooft nu dat hij zijn     
maatregelen zal nemen4 ,na een paar     
dagen grijpt hij de gelegenheid aan toen
 hij met zijn dochter alleen is4        
,terwijl hij zijn gelaat in een ernstige
 plooi zette1 begon hij er haar op te   
wijzen dat ze volstrekt niet mooi was1  
maar k3 wat een weinig beminnelijk      
karakter zij getoond had en hoe vaak hij
 gevreesd had dat ze geen man voor haar 
zouden kunnen vinden4 ,met de grootste  

moeite heb ik eindelijk een man voor je 
gevonden1 zooals ieder meisje1 zelfs n  
dat in de meest gunstige omstandigheden 
verkeert1 voor zich zou kunnen wenschen4
 ,en toch verzet jij je tegen hem1      
zonder dankbaar te erkennen wat ik voor 
je gedaan heb en zonder te willen       
inzien1 dat je een man bezit die1 als   
hij niet bovenmate vriendelijk was1 je  
niet waard zou achten tot zijn          
dienstpersoneel te behooren4 ,om kort te
 gaan1 uit de woorden van den vader     
sprak z de gloeiende toorn1 dat 't er   
heel veel van had of hij slechts met    
moeite zijn handen kon bedwingen4 ,hij  
is een man van groote slimheid1 die elke
 rol kan spelen1 zelfs die geheel buiten
 zijn eigen persoon ligt4 ,de jonge     
vrouw1 die bang werd1 maar die zich toch
 ook wel bewust was dat haar vader      
waarheid sprak1 viel hem te voet en     
smeekte hem 't verleden te vergeten1 dat
 ze voortaan zou weten te doen wat haar 
plicht was4 ,haar vader schonk haar     
vergiffenis en beloofde in 't vervolg   

ook een liefhebbend vader te zullen     
wezen1 als zij maar deed wat ze beloofd 
had4--,,xantippe3 ,en                   
verder8--,,eulalie3 ,de jonge vrouw gaat
 n 't gesprek met haar vader naar haar  
kamer1 waar ze haar man alleen aantreft4
 ,ze valt hem te voet en zei3 ,lieve    
man1 tot nog toe heb ik noch u1 noch    
mijzelve gekend4 ,in 't vervolg zal-je  
zien dat ik anders geworden ben3 vergeet
 't vroeger gebeurde4 ,haar man ving die
 woorden op in een kus en beloofde haar 
alles wat ze maar wilde1 zoo ze bij dat 
goede voornemen bleef4--,,xantippe3 ,nu1
 en is ze er bij gebleven8--,,eulalie3  
,tot aan haar laatste uur en er was     
niets zoo nederig of laag dat ze niet   
gewillig en volgaarne op zich nam1      
wanneer haar man het verlangde4 ,zulk   
een groote genegenheid ontstond er      
tusschen hen en zoo werd meer en meer de
 liefde tusschen hen bevestigd4 ,na     
eenige jaren wenschte zij zich dubbel en
 dwars geluk dat ze zoo'n uitstekend    
echtgenoot had mogen huwen4 ,als ik dien

 niet gekregen had1 zou ik de           
ongelukkigste vrouw ter wereld zijn     
geweest4--,,xantippe3 ,maar z'n man is  
dan ook een witte raaf4--,,eulalie3     
,wanneer je er niets tegen hebt dan wil 
ik je ook nog een voorbeeld aanhalen1   
omgekeerd1 van een echtgenoot die door  
den tact van zijn vrouw in het rechte   
spoor werd gebracht1 wat onlangs in deze
 stad hier is gebeurd4--,,xantippe3 'k  
,heb op 't oogenblik niets beters te    
doen en ik zit zoo gezellig naar je     
gebabbel te luisteren4--,,eulalie3 ,daar
 was een heer van hoogen adel die1      
zooals dat onder dat slag van menschen  
gewoonte is1 veel aan de jacht deed4 ,op
 't platte land trof hij een meisje aan1
 de dochter van een arm vrouwtje en     
ofschoon hij op wat gevorderden leeftijd
 was1 werd hij smoorlijk op 't kind     
verliefd4 ,terwille van haar bracht hij 
vaak den nacht buiten de echtelijke     
woning door4 ,de jacht was altijd een   
welkom voorwendsel4 ,zijn echtgenoote1  
een vrouw op wie niet 't minste te      

zeggen viel en van onkreukbare          
rechtschapenheid1 kreeg eenigen argwaan 
en ging in 't geheim de wegen van haar  
man eens na4 ,toen hij op een keer      
ergens heen was gereisd ging zij naar 't
 huisje op 't land4 ,ze vischte de heele
 zaak uit1 waar hij sliep1 waaruit hij  
dronk1 hoe 't servies was enz4 enz4     
,huisraad was er zoo goed als niet3 't  
was er armoe troef4 ,de dame ging heen  
en keerde weldra terug1 terwijl ze een  
gemakkelijk bed meebracht en            
keukengerei1 zelfs eenig zilveren       
vaatwerk4 ,ook voegde zij er nog wat    
geld aan toe1 met de nadrukkelijke      
boodschap dat1 als de mijnheer weer     
terug kwam1 zij hem wat netter moest    
ontvangen4 ,zij liet intusschen         
volstrekt niet merken dat zij zijn vrouw
 was1 maar gaf voor zijn zuster te zijn4
 ,na eenige dagen komt die echtgenoot   
daar heimelijk weer terug4 ,hij ziet dat
 't huisraad vermeerderd is en dat 't   
onthaal ruimer is dan gewoonlijk4 ,hij  
vraagt van waar die ongewone weelde     

komt4 ,zij zeggen dat een deftige dame  
die aan hem verwant is1 dit alles heeft 
laten brengen en hun heeft opgedragen   
hem voortaan wat deftiger te ontvangen4 
,onmiddellijk komt 't vermoeden bij hem 
op1 dat 't zijn vrouw is die dit heeft  
gedaan4 ,hij gaat naar huis en vraagt of
 zij 't geweest is4 ,zij zegt niet neen4
 ,hij vroeg nu ook1 met welke bedoeling 
zij dat huisraad daarheen had gezonden4 
,wel manlief1 zei ze1 je bent gewoon aan
 een zekere mate van comfort4 ,ik zag   
dat je daar minder netjes dan je 't     
gewoon bent1 wordt ontvangen4 ,nu meende
 ik dat 't mijn plicht was te zorgen dat
 je 't daar wat beter kreegt1 omdat ik  
weet dat je daarop gesteld              
bent4--,,xantippe3 ,nu die dame is wel  
wat al te goed4 ,ik zou liever in plaats
 van een zacht bed een bundel           
brandnetels of spinaziezaad onder hem   
gestrooid hebben4--,,eulalie3 ,hoor nu  
hoe het afliep4 ,toen de man die        
rechtschapenheid van zijn vrouw had     
leeren kennen en tevens haar            

vriendelijkheid1 is hij nooit meer naar 
zijn bijzit gegaan1 maar vond zijn      
genoegen bij zijn eigen vrouw4 ,ik meen 
te weten dat je ,gilbert uit ,holland   
wel kent8--,,xantippe3 ,ja              
zeker4--,,eulalie3 ,hij is getrouwd     
zooals je weet1 ofschoon hij nog jong en
 krachtig is1 met een vrouw van wat meer
 gevorderden leeftijd1 al zoo'n beetje  
op haar retour4--,,xantippe3 ,hij heeft 
haar misschien getrouwd om het gelletje1
 niet om het velletje zooals ze dat     
noemen4--,,eulalie3 ,je kon wel eens    
gelijk hebben4 ,hij had niet veel schik 
in zijn vrouw en hield veel van een     
ander vrouwtje dat hij zoo af en toe wel
 eens buitenshuis zag4 ,zelden gebruikte
 hij 't ontbijt of het middagmaal thuis4
 ,wat zou jij in dat geval              
doen8--,,xantippe3 ,wat ik zou doen8 ,ik
 zou dat liefje in de haren vliegen en  
wanneer mijn man uitging naar haar toe1 
hem een pot met water over zijn lijf    
gooien1 dat hij goed gezalfd naar zijn  
feestmaal zou stappen4--,,eulalie3 ,wat 

deed die andere dan toch veel           
verstandiger6 ,zij noodde 't liefje van 
haar man uit1 om bij hem thuis te komen 
en ontving haar vriendelijk4 ,zoo hield 
ze haar man ook zonder tooverdranken bij
 zich thuis4 ,en als hij soms eens      
buitenshuis met haar at1 dan zond ze    
daar een lekkeren schotel heen met de   
boodschap er bij1 dat ze 't er maar eens
 lekkertjes van moesten                 
nemen4--,,xantippe3 ,nu1 ik zou liever  
dood gaan dan mijn mans koppelaarster te
 wezen4--,,eulalie3 ,maar ga nu         
intusschen de zaak eens goed na4 ,was   
dit niet heel wat beter1 dan wanneer zij
 door een kwaadaardig optreden haar man 
geheel en al van zich had vervreemd en  
verder haar geheele leven in twist en   
onmin had moeten                        
doorbrengen8--,,xantippe3 ,ik moet      
toegeven dat er nu minder kwaad is      
gesticht4 ,maar ik zou het niet         
kunnen4--,,eulalie3 'k ,zal er nog n    
voorbeeld aan toevoegen en dan houd ik  
op4 ,onze buurman van hiernaast is een  

braaf en rechtschapen man1 maar hij is  
een beetje opvliegend4 ,op een goeden   
dag had hij zijn vrouw1 iemand die      
algemeen als lief en aardig bekend      
staat1 geslagen4 ,zij ging in de        
achterkamer en onder tranen en snikken  
verkropte zij daar haar harteleed4 ,een 
poosje daarna komt toevallig haar man   
ook in die kamer en vindt er zijn vrouw 
in tranen4 ,wat zit je hier te huilen en
 te snikken1 net als kleine kinderen    
doen8 ,zij vroeg hem voorzichtig3 ,nu1  
is het niet beter dat ik hier mijn leed 
beween1 dan dat ik op straat ga staan   
schreeuwen1 zooals andere vrouwen wel   
doen8 ,door deze zoo echt vrouwelijke en
 innige woorden brak zij den toorn van  
haar man en hij gaf zich gewonnen4 ,bij 
handslag beloofde hij zijn vrouw1 dat   
hij nooit weer de hand aan haar zou     
slaan--en1 hij heeft 't ook nooit weer  
gedaan4--,,xantippe3 ,ik heb 't zelfde  
van mijn man op een andere manier gedaan
 gekregen4--,,eulalie3 ,maar intusschen 
is het tusschen jelui beiden altijd     

vechten4--,,xantippe3 ,wat zou je dan   
willen dat ik deed8--,,eulalie3         
,vooreerst1 zwijgen over alles wat je   
man verkeerd doet en zijn liefde        
langzamerhand winnen door               
voorkomendheid1 vriendelijkheid en      
toegevendheid4 ,dan zul je hem eindelijk
 wel gewillig zien of tenminste zul-je  
hem thuis veel meer naar je hand gezet  
hebben dan hij nu is4--,,xantippe3 ,hij 
is veel te heftig van aard dan dat ik   
hem zou kalmeeren door                  
voorkomendheid4--,,eulalie3 ,zeg dat    
niet6 ,daar is zelfs geen wild beest z  
woest of 't is door zachtheid te temmen4
 ,daar behoef je dus bij een mensch nog 
minder aan te wanhopen4 ,probeer 't eens
 enkele maanden4 ,je mag 't mij wijten1 
als je bemerkt dat deze raad je niet    
gebaat heeft4 ,verder zijn er enkele    
gebreken die je een beetje door de      
vingers moet zien4 ,in de allereerste   
plaats moet je er voor oppassen geen    
twist in je slaapkamer of in je bed te  
verwekken4 ,je moet daarentegen zorgen  

dat 't daar altijd opgewekt en prettig  
is4 ,een vrouw moet er altijd voor      
zorgen dat haar man aan niets aanstoot  
kan nemen2 zij moet er haar uiterste    
best voor doen als ze met haar man samen
 is1 zich op alle manieren vriendelijk  
en opgewekt te toonen4--,,xantippe3 ,ja1
 voor een man1 maar ik heb met een beest
 te doen4--,,eulalie3 ,houd nu op met   
kwaadspreken4 ,over 't algemeen zijn de 
mannen door nze schuld slecht voor ons4 
,maar om tot ons onderwerp terug te     
keeren4 ,zij die thuis zijn in de oude  
verhalen der dichters1 vertellen ons dat
 ,venus 7zoo noemen zij de godin die het
 huwelijk beschermt7 een gordel heeft1  
door de kunstvaardige hand van ,vulcanus
 bewerkt4 ,daarin moet alles gewerkt    
zijn wat kan dienen om liefde te wekken4
 ,dien gordel doet zij aan1 zoo dikwijls
 zij van plan is naar haar man te       
gaan4--,,xantippe3 ,nu ja1 wat je daar  
vertelt is een fabeltje4--,,eulalie3    
,daaraan heb je wel gelijk1 maar luister
 eens wat de bedoeling is van dat       

fabeltje4--,,xantippe3 ,nu1 zeg eens    
op4--,,eulalie3 't ,leert ons dat een   
vrouw alle moeite moet aanwenden1 om als
 ze met haar man samen is1 hem ter wille
 te zijn1 om de liefde van haar         
echtgenoot warm te houden en te doen    
opvlammen en om uit zijn geest te       
verdrijven al wat hem aanstoot kan geven
 of zijn tegenzin kan                   
wekken4--,,xantippe3 ,maar waar halen   
wij zoo'n gordel van daan8--,,eulalie3  
,geen heksenkruiden of                  
bezweringsformules hebben wij noodig4   
,geen betoovering is machtiger dan een  
rechtschapen karakter verbonden met     
zachtheid4--,,xantippe3 ,ik kan tegen   
zoo'n man als de mijne is niet          
vriendelijk wezen4--,,eulalie3 ,en toch 
hangt 't geheel van je zelve af of hij  
zal ophouden z te zijn als hij nu is4   
,als je door de kunsten van een         
toovenares als ,circe je man in een     
zwijn of een beer kon veranderen1 zou je
 het dan doen8--,,xantippe3 ,dat weet ik
 niet4--,,eulalie3 ,weet je dat niet8   

,of zou je liever een zwijn tot man     
hebben dan een mensch8--,,xantippe3     
,natuurlijk liever een                  
mensch4--,,eulalie3 ,welnu1 wanneer je  
dan door tooverkunsten je man van een   
dronkenlap tot een matig mensch kon     
maken1 van een verkwister tot een zuinig
 persoon1 van een leeglooper tot een    
werkzaam man1 zou je dat dan niet       
doen8--,,xantippe3 ,ja zeker zou ik dat4
 ,maar hoe kom ik aan die door u        
bedoelde toovermiddelen8--,,eulalie3    
,wel je hebt ze tot je beschikking1 als 
je ze maar wilt aanwenden4 ,hij moet van
 u zijn1 of hij wil of niet4 ,hoe beter 
je hem maakt1 des te beter behartig je  
je eigen belang4 ,je hebt nu maar altijd
 je oogen gericht op zijn gebreken en   
deze maken je afkeer van hem steeds     
grooter4 ,gij pakt hem altijd juist bij 
't handvatsel aan waar hij niet bij moet
 worden beetgepakt4 ,let liever ook op  
zijn goede zijden1 en vat hem daar aan1 
waar je wl hovast aan hem hebt4 ,vr ge  
met hem trouwdet hadt ge tijd om te     

overwegen welke slechte eigenschappen   
hij bezat4 ,immers men moet niet alleen 
met de oogen maar ook met de ooren den  
man dien men koos1 leeren liefhebben4   
,nu is de tijd gekomen om fouten te     
herstellen1 niet meer om er een         
beschuldiging van te maken4--,,xantippe3
 ,welke vrouw heeft ooit haar man met de
 ooren genomen8--,,eulalie3 ,ik zou zoo 
zeggen3 een vrouw neemt haar man met de 
oogen1 wanneer ze op niets anders let   
dan op zijn mooie lichaam2 met de ooren 
daarentegen1 wanneer ze nauwkeurig      
nagaat wat er over hem verteld          
wordt4--,,xantippe3 ,een goede          
waarschuwing1 maar die wat laat         
komt4--,,eulalie3 ,een poging om je man 
te verbeteren1 komt nooit te laat4 ,en  
daartoe kan heel veel bijbrengen of je  
je man ook een kindje                   
schenkt4--,,xantippe3 ,dat is er        
al4--,,eulalie3 ,wanneer8--,,xantippe3  
,al lang4--,,eulalie3 ,hoeveel maanden  
al8--,,xantippe3 ,bijkans               
zeven4--,,eulalie3 ,wat hoor ik6 ,is 't 

een jongen8--,,xantippe3                
,ja4--,,eulalie3 ,nu1 die brengt de zaak
 tusschen je beiden wel weer in orde1   
als jij je zelve maar een beetje        
inschikkelijk wilt toonen4 ,en hoe      
spreken anderen1 de vrienden van je man 
over hem8 ,met wie gaat hij buitenshuis 
om8--,,xantippe3 ,ze zeggen algemeen dat
 hij gemakkelijk van karakter is1       
vrijgevig1 meegaand1 recht hartelijk    
voor zijn vrienden4--,,eulalie3 ,juist  
al die eigenschappen geven mij goeden   
moed dat jij hem wel zult krijgen zooals
 je hem hebben wilt4--,,xantippe3       
,alleen tegenover mij is hij niet       
zoo4--,,eulalie3 ,maar gedraag jij je nu
 tegenover hem zooals ik je geraden heb4
 ,en dan mag je mij een leugenaarster   
noemen1 als hij ook niet zoo tegenover u
 zal wezen4 ,bedenk ook wel dat hij nog 
jong is3 'k geloof nog niet eens        
vierentwintig jaar4 ,hij weet nog niet  
wat 't zeggen wil huisvader te wezen4   
,je behoeft nog niet over echtscheiding 
te denken4--,,xantippe3 ,nou1 ik heb er 

wt vaak over gedacht4--,,eulalie3 ,als  
je daarover dan wr gaat denken1 overweeg
 dan eerst eens bij je zelf1 hoe weinig 
een gescheiden vrouw in de melk te      
brokken heeft1 't ,schoonste sieraad    
voor een vrouw is3 haar man ter wille en
 gehoorzaam te zijn4 ,zoo heeft de      
natuur 't ingericht1 zoo heeft ,god het 
gewild1 dat de vrouw geheel zou afhangen
 van den man4 ,denk er verder aan3 't   
vermogen behoort den man3 een ander kan 
er niet aanraken4 ,en denk dan aan 't   
knaapje dat u beiden toebehoort4 ,wat   
zult ge omtrent hem bepalen8 ,zult gij  
hem bij u houden8 dan berooft ge uw man 
van zijn bezit4 ,zult ge 't ventje bij  
hem laten8 dan berooft gij u zelf van 't
 dierbaarste wat ge hebt4 ,zeg me ten   
slotte nog dit3 zijn er soms menschen   
die je een kwaad hart                   
toedragen8--,,xantippe3 ,ja1 ik heb een 
echte stiefmoeder1 en bovendien een     
schoonvader1 net zoo erg als            
zij4--,,eulalie3 ,zijn die je z         
kwaadwillig gezind8--,,xantippe3 ,ik    

geloof dat ze mij graag dood zouden     
willen zien4--,,eulalie3 ,welnu denk dan
 ook eens aan die twee4 ,kunt ge hun wel
 grooter genoegen doen1 dan wanneer zij 
je gescheiden zien van je man2 dat je   
als een weduwe1 neen erger dan een      
weduwe moet leven8 ,want weduwen mogen  
tenminste nog hertrouwen4--,,xantippe3  
,ik vind je raad heel goed1 maar ik zie 
op tegen de langdurige                  
moeite4--,,eulalie3 ,maar bedenk dan    
eens hoeveel moeite gij wel hebt moeten 
doen om dezen papegaai enkele           
menschelijke woorden te leeren          
praten4--,,xantippe3 ,heel wat1 dat is  
zeker4--,,eulalie3 ,en dan zou je opzien
 tegen de moeite om je man wat te       
verbeteren om verder met hem een prettig
 leven te slijten8 ,hoeveel moeite      
getroosten de menschen zich om een paard
 naar hun zin te krijgen en mogen wij er
 dan bezwaar tegen hebben om ons best te
 doen ten einde onze echtgenooten meer  
naar onze hand te zetten8--,,xantippe3  
,wat moet ik dan doen8--,,eulalie3 ,dat 

heb ik je al gezegd4 ,zorg dat in huis  
alles netjes en proper is3 dat niets hem
 aanstoot kan geven1 zoodat 't hem uit  
het huis jaagt4 ,wees vriendelijk tegen 
hem en tevens met een zeker             
eerbiedsvertoon dat een echtgenoote aan 
haar man verschuldigd is4 ,wees         
opgewekt1 maar niet uitgelaten2 wees    
niet stroef1 maar ook niet dartel4      
,thuis moet hij zijn tafel wlvoorzien   
vinden4 ,je kent den smaak van je man1  
kook dus voor hem wat hij 't lekkerst   
vindt4 ,toon je ook voor zijn vrienden  
toeschietelijk en welwillend4 ,noodig   
hen vaak bij je te gast4 ,maak aan tafel
 dat alles vol van vroolijkheid en      
opgewektheid is4 ,en wanneer hij dan    
eindelijk1 door den wijn een kleine     
verheuging heeft gekregen en op zijn    
cither gaat tokkelen1 welnu begeleid hem
 dan met uw zang4 ,zoo zult gij uw man  
gewennen aan huiselijkheid en zult gij  
tevens zijn uitgaven verminderen4 ,want 
ten langen leste moet hij toch z gaan   
denken3 ,ik ben dan toch wel gek dat ik 

buitenshuis met groote schade voor mijn 
beurs en voor mijn goeden naam met een  
liefje leef1 terwijl ik thuis een       
vrouwtje heb1 veel aardiger en dat dol  
van mij houdt en bij wie ik 't veel     
netter en royaler kan                   
hebben4--,,xantippe3 ,en denk je dat 't 
mij gelukken zal wanneer ik 't          
probeer8--,,eulalie3 ,zie maar naar mijn
 voorbeeld4 ,richt je naar mij4         
,intusschen zal ik je man wel eens te   
spreken krijgen en ik zal hem aan zijn  
plicht herinneren4--,,xantippe3 ,ik vind
 dat wel heel vriendelijk van je1 maar  
pas op dat hij soms geen lont ruikt3 hij
 zou hemel en aarde bewegen4--,,eulalie3
 ,maak je niet bezorgd4 'k ,zal wel     
zooveel omwegen gebruiken dat hij mij   
uit zichzelf vertelt wat voor ongenoegen
 er tusschen u beiden is voorgevallen4  
,wanneer hij dat gedaan heeft dan zal ik
 hem1 zooals ik dat gewoonlijk doe1 heel
 vriendelijk onder handen nemen en hem  
voor u1 naar ik hoop1 veel handelbaarder
 maken4 ,en zoo ter loops zal ik wel    

eens ter sprake brengen hoe lief jij je 
over hem hebt uitgelaten4--,,xantippe3  
'k ,hoop dat ,christus onze pogingen zal
 zegenen6--,,eulalie3 ,hij zal je       
helpen1 als jij je zelve wilt helpen4   
99       99       99       99       99  
,,herbergen ,,in ,,duitschland          
,,bertholf ,,en ,,willem4       ,voor de
 cultuurgeschiedenis is de samenspraak  
die tot titel voert      ,diversoria of 
,herbergen hoogst gewichtig4 ,erasmus   
heeft veel      gereisd en de           
schildering die hij geeft van de        
logementen zal er      wel een zijn1    
naar waarheid geteekend1 al staan wij   
ook verbaasd      over de mededeelingen 
van morsigheid1 ruwheid1 't gebrek aan  
alles      wat naar comfort lijkt1 de   
afwezigheid1 van iets wat naar          
voorkomendheid zweemt4 ,de beschaving   
was van de logementen en      herbergen 
nog ver verwijderd3 de waarden uit die  
inrichtingen      zullen ,erasmus'      
hekeltaal wel niet gelezen hebben en    
zich door haar      niet hebben         

verbeterd4 ,als schildering van zeden   
uit de #ae;e eeuw      heeft dezer      
samenspraak groote waarde4  ,,bertholf3 
,waarom vinden zooveel menschen 't      
prettig zich twee of drie dagen te ,lyon
 op te houden8 ,als ik eenmaal op reis  
ben rust ik niet voor 'k ben waar ik    
wezen moet4--,,willem3 ,neen1 omgekeerd6
 ,ik verwonder er mij juist over dat    
iemand zich uit ,lyon laat              
weghalen4--,,bertholf3                  
,hoezoo8--,,willem3 ,omdat 't daar een  
plaats is1 als die van waar de gezellen 
van ,ulysses niet konden worden         
losgerukt2 omdat daar de ,sirenen haar  
verblijf hebben opgeslagen4 ,niemand    
wordt in zijn eigen huis beter verzorgd 
dan dr in een hotel4--,,bertholf3 ,hoe  
komt dat8--,,willem3 ,wel1 aan tafel    
staat steeds een vrouwspersoon om de    
gasten door haar grappen en geestigheden
 op te vroolijken4 ,verder vindt men    
daar vele vrouwen van buitengewone      
schoonheid4 ,eerst kwam de vrouw des    
huizes ons begroeten1 terwijl ze ons een

 opgewekt en vroolijk verblijf          
toewenschte en de hoop uitsprak dat wij 
't geen ons werd voorgezet ons goed     
zouden laten smaken4 ,daarna kwam haar  
dochter binnen1 een elegant persoontje1 
rad van tong1 levenslustig en gezellig  
in haar optreden1 zoodat ze zelfs een   
brompot als ,cato zou kunnen            
opvroolijken4 ,en ze praatten met haar  
gasten niet als met vreemden1 maar als  
met oude vrienden en                    
kennissen4--,,bertholf3 ,daaraan zie je 
weer de beschaving van 't ,fransche     
volk4--,,willem3 ,maar daar ze toch niet
 voortdurend bij ons konden blijven     
omdat haar huiselijke bezigheden haar   
riepen en ook de andere gasten door haar
 begroet moesten worden1 stond er       
aanhoudend een meisje bij ons1 klaar    
voor allerlei grapjes4 ,zij was1 in haar
 eentje best in staat om alle           
geestigheden terug te kaatsen3 ze       
speelde haar rol goed en zette 't       
gesprek voort totdat de dochter des     
huizes terug zou komen4 ,want de moeder 

was al een beetje op jaren4--,,bertholf3
 ,maar hoe was nu eigenlijk wel 't eten8
 ,want praatjes vullen de maag          
niet4--,,willem3 ,allervoortreffelijkst1
 zoodat ik er verbaasd over sta1 dat zij
 voor z weinig geld gasten kunnen       
opnemen4 ,en na den maaltijd onderhouden
 zij de menschen weer z met aardige     
vertellingen1 dat geen verveling hen    
bekruipt4 ,ik verbeeldde me thuis te    
wezen en niet in den                    
vreemde4--,,bertholf3 ,en hoe was 't in 
de slaapkamers8--,,willem3 ,daar waren  
overal steeds eenige kamermeisjes1      
lachebekjes1 dartel1 speelsch3 uit      
zichzelf vroegen ze of we ook vuile     
kleeren hadden1 en die wieschen ze dan  
en brachten ze ons gewasschen terug4 ,om
 kort te gaan3 we zagen daar niets dan  
meisjes en vrouwen4 ,behalve in den     
stal--ofschoon de meisjes daar ook      
dikwijls kwamen binnenstuiven4 ,bij ons 
vertrek zoenden ze ons en waren bij het 
afscheid z hartelijk alsof wij allen    
broeders waren of ten minste zeer       

na-verwanten4--,,bertholf3 ,nu die      
gewoonten zijn misschien bij de         
,franschen in eere3 ik houd meer van die
 der ,duitschers4 ,die zijn             
manlijker4--,,willem3 ,ik heb           
,duitschland nog nooit mogen bezoeken en
 daarom zou ik je wel willen verzoeken1 
als 't je niet te lastig is1 mij eens te
 vertellen hoe ze daar een gast         
ontvangen4--,,bertholf3 ,of men overal  
dezelfde behandeling ondervindt1 weet ik
 niet1 maar ik zal je vertellen wat ik  
er zag4 ,bij je aankomst is er niemand  
die je begroet4 ,dat doen ze om niet den
 schijn te hebben dat ze je aanhalen4   
,dat toch houden ze voor laag en        
verachtelijk en de ,duitsche strengheid 
onwaardig4 ,wanneer je nu lang hebt     
staan roepen1 dan komt eindelijk uit een
 klein venstertje van de kamer waar de  
algemeene haard zich bevindt 7want daar 
verblijven ze tot ongeveer den langsten 
dag7 een hoofd steken1 net als een      
schildpad haar kop uit haar schaal      
steekt4 ,aan dien persoon nu moet men   

vragen of men daar zijn intrek mag      
nemen4 ,als hij niet neen zegt1 dan kun 
je er op rekenen1 dat je een plaatsje   
gegund wordt4 ,op je vraag waar de stal 
is1 wijst men u dien met een            
handbeweging4 ,en daar mag je dan je    
paard op je eigen manier behandelen4    
,geen knecht toch steekt er een hand    
uit4 ,als de herberg wat druk bezocht   
is1 dan wijst een knecht je de stalling 
en de minst geschikte plaats voor je    
paard4 ,want de mooiste plaatsen bewaren
 ze voor hen die nog later komen1 vooral
 voor edellieden4 ,en als je eenige     
bezwaren maakt1 dan krijg je dadelijk te
 hooren3 ,als 't je niet bevalt zoek dan
 maar een ander onderkomen4 ,hooi geven 
ze je in de steden weinig1 met          
mondjesmaat2 en je moet dit niet heel   
veel goedkooper dan haver betalen4 ,als 
er nu voor je paard gezorgd is1 dan     
verhuist ge naar de gelagkamer en je    
gaat zitten aan den grooten haard1 met  
kaplaarzen en bagage1 beslikt en wl4    
,dat vertrek is voor allen              

gemeenschappelijk bestemd4--,,willem3   
,in ,frankrijk wijzen ze je vertrekken  
aan om je uit te kleeden of je af te    
boenen1 je te verwarmen of ook wel uit  
te rusten als je er lust in             
hebt4--,,bertholf3 ,hier niets van dat  
alles4 ,in de gelagkamer doe-je je      
laarzen uit1 trek-je je schoenen aan1   
schiet-je een ander hemd aan als je daar
 behoefte aan hebt1 hang-je naast den   
haard de door den regen nat geworden    
kleeren om uit te dampen4 ,je schuift er
 zelf bij1 om te droogen4 ,daar staat   
ook water klaar als je je handen wilt   
wasschen1 maar dat is meestal z helder1 
dat je daarna weer ander water moet     
vragen om dat sopje af te               
spoelen4--,,willem3 ,nu1 die mannen1 z  
weinig verwijfd1 verdienen een          
pluimpje6--,,bertholf3 ,en bijgeval je  
in den namiddag te vier uren aankomt1   
eet je toch niet vr 's avonds negen1    
soms tien uren4--,,willem3              
,waarom8--,,bertholf3 ,ze maken niets   
klaar vr ze gezien hebben hoeveel gasten

 er zijn1 om in ne moeite voor allen    
gezamenlijk alles gereed te             
maken4--,,willem3 't ,zijn menschen die 
blijkbaar van beknoptheid               
houden4--,,bertholf3 ,daar heb-je het4  
,en zoo zijn er wel eens tachtig of     
negentig gasten1 voetreizigers1 ruiters1
 kooplieden1 schippers1 koetsiers1      
boeren1 vrouwen en kinderen1 gezonden en
 zieken bij elkander4--,,willem3 ,dat   
lijkt wel een echte                     
broedergemeente4--,,bertholf3 ,de n kamt
 er zijn haren1 een tweede veegt zich   
het zweet af1 een derde reinigt er zijn 
kaplaarzen of zijn slobkousen1 een ander
 weer laat allerlei onsmakelijke        
geluiden hooren4 ,om kort te gaan3 daar 
is een even groote spraak- en           
persoonsverwarring als indertijd bij den
 torenbouw van ,babel4 ,en als ze iemand
 zien die tot een vreemde natie behoort1
 die door een goed verzorgd uiterlijk   
zich eenigszins aanzienlijk voordoet1   
dan is aller aandacht op hem gericht en 
ze zitten hem aan te kijken alsof hij   

een vreemdsoortig wezen is uit ,afrika  
aangebracht1 zelfs z1 dat wanneer ze    
later aan tafel aanzitten1 ze hem       
blijven aankijken1 terwijl ze naar hem  
mzien en hun oogen niet van hem         
afhouden1 terwijl ze hun eten           
vergeten4--,,willem3 ,te ,rome1 te      
,parijs en te ,veneti kijkt niemand     
verwonderd naar iets1 wt                
ook4--,,bertholf3 ,intusschen mag men om
 niets vragen4 ,wanneer de avond een    
goed eind gevorderd is1 en ze geen      
gasten meer verwachten dan komt een oude
 knecht voor den dag1 een kerel met een 
grauwen baard1 kort geknipt haar1       
stuursch gelaat en vuile                
kleeren4--,,willem3 ,zulk slag van      
menschen moesten de kardinalen te ,rome 
tot tafelbedienden hebben6--,,bertholf3 
,terwijl hij zijn blikken over de gasten
 laat gaan1 telt hij zachtjes bij zich  
zelven hoeveel er in de gelagkamer zijn4
 ,hoe meer hij er telt des te harder    
stookt hij het haardvuur onder de schouw
 op1 ook al is 't in den tijd1 dat de   

zon reeds lastig is door haar gloed4    
,bij hen geldt het voor een goede       
behandeling1 wanneer allen 't zweet van 
't lijf gudst4 ,en als iemand1 aan      
zooveel warmte niet gewend1 het venster 
op een kiertje zet om niet te stikken1  
dan hoort hij dadelijk3 ,doe dicht6 ,en 
als je dan antwoordt3 ,ja maar1 ik kan  
't hier niet uithouden6 dan krijg je te 
hooren3 zoek dan maar een andere herberg
 op4--,,willem3 ,maar toch lijkt me     
niets ongezonder dan dat zooveel        
menschen dezelfde warme stiklucht       
inademen1 en vooral wanneer alle kleeren
 los zijn1 alle porin van 't lichaam    
openstaan1 dat men in die atmosfeer gaat
 zitten eten en daarin eenige uren      
vertoeft4 ,ik laat nu nog zelfs dr      
allerlei onsmakelijke en walgelijke     
uitlatingen3 maar er zijn ook velen die 
aan verborgen ziekten lijden en elke    
krankheid brengt haar eigenaardige      
besmetting mee4 ,zeer velen zijn ook    
aangetast door de ,spaansche 7of zooals 
sommigen 't noemen3 ,fransche           

schurft#a71 terwijl ze toch net zoo goed
 bij alle volkeren voorkomt4 ,intusschen
 geloof ik dat daarvan even groot gevaar
 te duchten is1 als van melaatschen4 ,ga
 maar eens na of deze kwaal heel veel   
verschilt van de                        
pestziekte4--,,bertholf3 't ,zijn       
moedige mannen1 ze lachen er wat om     
en--geven er niets om4--,,willem3 ,maar 
ondertusschen zijn ze moedig met gevaar 
voor veel anderen4--,,bertholf3 ,wat    
zul-je er aan doen8 ,zij zijn 't nu     
nmaal zoo gewoon4 ,en 't is een kenmerk 
van een standvastig man om niet van zijn
 eenmaal ingenomen standpunt af te      
wijken4--,,willem3 ,goed1 maar een      
vijfentwintig jaren geleden was bij de  
,brabanders niets meer in zwang dan de  
publieke badstoven3 nu zijn ze overal   
opgeruimd4 ,die vreemde ziekte heeft ons
 wel geleerd er voor op te              
passen4--,,bertholf3 ,maar hoor nu      
verder4 ,daarna komt die gebaarde       
schenker weer terug1 en legt op tafel   
zooveel servetten als hij voor 't getal 

gasten genoeg oordeelt4 ,maar groote    
goden1 wat een grof linnen6 ,je zoudt   
zeggen zeildoek z van den mast          
afgehaald4 ,voor elke tafel heeft hij op
 zijn minst acht gasten bestemd4 ,zij1  
die weten hoe 's lands wijs is1 gaan    
zitten waar ze willen4 ,daar toch wordt 
geen onderscheid gemaakt tusschen rijk  
en arm1 tusschen heer en                
knecht4--,,willem3 ,daar heb je die     
gelijkheid uit den goeden ouden tijd1   
die de dwingelandij uit onze            
maatschappij heeft doen verdwijnen4 ,zoo
 verkeerde1 zou ik denken1 ,christus ook
 met zijn jongeren4--,,bertholf3 ,nu1   
wanneer allen aan tafel zitten dan komt 
weer die barsche ,ganymedes#b voor den  
dag en telt opnieuw de gasten4 ,dan komt
 hij spoedig terug en plaatst voor ieder
 een houten bord en een lepel van 't    
zelfde kostbaar materiaal1 verder een   
glazen drinkbeker en na een poosje wat  
brood4 ,tot tijdverdrijf maakt ieder    
voor zich dat glas een beetje schoon1   
terwijl de brei gekookt wordt4 ,en zoo  

zit men dan dikwijls ongeveer een heel  
uur te wachten4--,,willem3 ,en is er dan
 geen van de gasten die intusschen eens 
om eten vraagt8--,,bertholf3 ,niemand   
die weet hoe 't in dit land toegaat4    
,eindelijk wordt de wijn op tafel gezet4
 ,maar kerel6 wat is dat een jong en    
schraal wijntje6 ,de ,sophisten moesten 
geen anderen drinken1 z'n dun en scherp 
kostje is 't4 ,en als een gast vraagt1  
of hij tegen extra betaling niet een    
beter merk kan krijgen1 dan doen ze     
eerst alsof ze hem volstrekt niet       
begrijpen1 maar met een gezicht alsof ze
 je willen vermoorden4 ,als je aanhoudt1
 antwoorden ze3 ,hier hebben zooveel    
graven en markiezen hun intrek genomen1 
en nooit heeft er een over mijn wijn    
geklaagd4 ,als 't u niet bevalt1 zoek   
dan maar een andere herberg op4 ,alleen 
de edellieden van hun land beschouwen ze
 als menschen en hunne wapens toonen ze 
overal met ophef4--,eindelijk hebben ze 
de spijs klaar om die aan uw van honger 
rammelende maag voor te zetten4 ,weldra 

worden dan ook de schotels met groote   
praal opgedragen4 ,de eerste schotel    
vertoont doorgaans stukken brood geweekt
 in bouillon1 of1 als het vastendag is1 
in groentenat4 ,verder een andere soep1 
daarna iets van opgestoofd vleesch of   
een opgewarmde zoutevischschotel4 ,dan  
weer eens brei1 verder wat spijs in     
vasteren vorm1 tot ze aan de behoorlijk 
getemde maag gebraden vleesch of        
gebakken visch voorzetten1 die niet     
geheel en al te versmaden is4 ,maar ze  
zijn er zuinig mee en nemen ze spoedig  
weer van de tafel af4 ,op die manier    
regelen zij den heelen maaltijd1 zooals 
ook tooneelspelers doen die koren       
invoegen in hunne stukken4 ,zoo voegen  
zij om den anderen tusschen de spijzen  
koek en brei4 ,ze zorgen er voor dat het
 slottooneel 't meest pakkende          
is4--,,willem3 ,dat is zooals een goed  
dichter zijn taak opvat4--,,bertholf3   
,het zou een doodzonde wezen als iemand 
onder den maaltijd eens zei3 neem dien  
schotel maar weg4 ,daar eet toch niemand

 van4 ,men moet blijven zitten tot den  
voorgeschreven tijd1 dien ze met        
wateruurwerken1 meen ik1 afmeten4       
,eindelijk treedt die gebaarde knecht   
weer op of de herbergier zelf1 die in   
kleeding al heel weinig van zijn        
bedienden verschilt4 ,hij vraagt of men 
nog iets belieft8 ,en dan komt er een   
beetje beter soort wijn op tafel4 ,die  
flink kunnen drinken1 mogen zij 't      
liefst lijden1 ofschoon hij die de      
grootste hoeveelheid wijn verzwelgt geen
 cent meer betaalt dan hij die 't minst 
dronk4--,,willem3 ,vreemd               
volkje6--,,bertholf3 ,vooral1 omdat er  
wel eens zijn die dubbel zooveel aan    
wijn verteren1 dan ze voor hun maal     
betalen4 ,maar vr ik nog van de         
beschrijving van den maaltijd afstap1   
kan ik er niet genoeg op wijzen1 wat een
 gedruisch en gegons van stemmen er     
ontstaat wanneer allen door den drank   
een beetje verhit geraken4 ,om kort te  
gaan3 hooren en zien vergaan je4        
,dikwijls mengen zich onder het         

gezelschap hansworsten en potsenmakers4 
,ofschoon er geen soort menschen is meer
 verachtelijk dan zij1 zou je toch niet 
gelooven hoeveel schik de ,duitschers   
daarin hebben4 ,zij maken door hun      
gezang1 gekakel1 lawaai1 gespring en    
gestamp dat de gelagkamer dreigt in te  
storten en men elkaar absoluut niet kan 
verstaan4 ,maar dat schijnt hun nu eerst
 een recht aardig leventje toe en men   
moet er1 goedschiks of kwaadschiks1 wel 
bij blijven zitten tot diep in den      
nacht4--,,willem3 ,maak nu maar een eind
 aan 't verhaal van dien maaltijd1 want 
ook mij duurt hij wat lang en hij begint
 me te vervelen4--,,bertholf3 ,nu goed3 
ik zal eindigen4 ,nadat de kaas is      
weggenomen1 die ze alleen lekker vinden 
als ze goed rot is en wegloopt van de   
wurmen1 dan komt de baardman weer voor  
den dag met een houten bord in de hand1 
waarop hij met krijt eenige heele of    
halve cirkels teekent4 ,dat bord legt   
hij op tafel neer1 zwijgend en somber1  
men zou zeggen dat hij een ,charon of   

zoo iets was4 ,zij die weten wat die    
teekens beduiden1 leggen er geld op3    
daarop volgt een ander1 en weer een     
ander totdat de plank vol is4 ,hij      
noteert wie geld heeft neergelegd en    
rekent bij zich zelf na4 ,als er niets  
aan ontbreekt knikt hij met zijn hoofd  
dat 't goed is4--,,willem3 ,en als er   
eens iets te veel is8--,,bertholf3      
,misschien zou hij 't dan wel           
teruggeven4 ,en dat gebeurt dan ook wel 
eens4--,,willem3 ,en maakt niemand een  
aanmerking over te hooge                
rekening8--,,bertholf3 ,niemand die     
verstandig is4 ,want dan zou hij        
dadelijk te hooren krijgen3 ,wat ben jij
 voor een mensch8 ,je zult niets meer   
betalen dan iemand anders6--,,willem3   
,die menschen zijn nog al vrij in hun   
optreden4--,,bertholf3 ,en als nu       
iemand1 vermoeid van de reis1 spoedig na
 den maaltijd zijn bed wil opzoeken1 dan
 zegt men hem om maar te wachten tot ook
 de anderen gaan slapen4--,,willem3 ,dat
 is dunkt mij1 zoowat de ,staat van     

,plato4--,,bertholf3 ,dan wordt aan     
ieder zijn nestje getoond1 en dat is in 
den waren zin des woords ook niets dan  
een ligplaats4 ,er zijn alleen maar     
bedden en verder is er niets wat je kunt
 gebruiken of wat je kunt               
stelen4--,,willem3 ,en hoe staat 't met 
de reinheid8--,,bertholf3 ,nu1 al net   
als bij 't maal4 ,de lakens zijn voor   
een maand of zes misschien wel eens     
gewasschen4--,,willem3 ,en hoe gaat 't  
intusschen met de paarden8--,,bertholf3 
,ze worden naar denzelfden trant        
behandeld als de menschen4--,,willem3   
,maar ondervindt men nu overal een      
dergelijke behandeling8--,,bertholf3 't 
,mag hier eens wat schappelijker zijn   
dan ik verteld heb1 dr ng wat minder1   
maar over het algemeen is 't toch zoowat
 hetzelfde4--,,willem3 ,als ik je nu    
eens ging vertellen hoe gasten behandeld
 worden in dat deel van ,itali dat ze   
,lombardije noemen en verder in ,spanje1
 in ,engeland1 in ,wales8 ,want de      
,engelschen hebben deels de gewoonten   

der ,franschen1 deels der ,duitschers1  
daar ze immers uit een mengsel van die  
beide volkeren gevormd zijn4 ,de        
bewoners van ,wales zeggen dat ze       
,engelsche inboorlingen                 
zijn4--,,bertholf3 ,vertel me dat       
alsjeblieft maar eens4 ,want ik heb daar
 nooit mogen reizen4--,,willem3 ,ja1    
maar op 't oogenblik heb ik geen tijd4  
,de schipper heeft me gezegd dat ik om  
drie uur aan boord moest wezen als ik   
niet achtergelaten wilde worden en hij  
heeft mijn bagage4 ,bij een andere      
gelegenheid zullen we samen wel eens    
kunnen praten zoolang we willen4        
,,noten3  #a ,erasmus bedoelt de        
syphilis die toen haar intrede in       
,europa had gedaan en o4a4 ook door den 
invloed der publieke badstoven1         
onrustbarende uitbreiding had gekregen1 
zoodat de badgelegenheden dan ook       
weldra1 als erkende brandpunten der     
besmetting1 op order der                
overheidspersonen1 verboden werden4  #b 
,de schenker der ,grieksche ,goden4     

99       99       99       99       99  
,,het ,,spook ,,of ,,de ,,duivelbanning 
,,thomas ,,en ,,anselmus4       ,hoe    
,erasmus reeds ver verheven stond boven 
de bijgeloovige      begrippen van zijn 
tijd op 't gebied van spoken en         
duivelbanning1      bewijst onderstaande
 samenspraak4 ,vinnig spot hij met de   
kunsten1      zelfs door priesters en   
goed-geloovigen uitgehaald1 en 't is    
niet      te verwonderen dat zijn       
scherptreffende steken en prikken de    
geestelijkheid zijner dagen sterk tegen 
hem innamen4 ,vooral de      lagere     
geestelijkheid was fel op hem gebeten en
 't was slechts door      hulp van      
vrienden onder de hoogere machthebbers  
in de kerk1 zelfs      te ,rome1 dat    
,erasmus de gevolgen van den door hem   
gewekten haat      ontging4       ,dat  
die haat diep geworteld zat1 blijkt wel 
uit 't verhaal 7waar of      niet-waar7 
dat een zeker priester nimmer het       
portret van ,erasmus1      dat hij      
daartoe opzettelijk in zijn woning had  

opgehangen1      voorbijging zonder er  
tegen te spuwen4  ,,thomas3 ,wat blij   
nieuws is er dat je zoo vergenoegd bij  
je zelven lacht1 alsof je een schat     
gevonden hadt8--,,anselmus3 ,nu1 zoo hl 
ver van de waarheid was je met je raden 
niet verwijderd4--,,thomas3 ,maar wil-je
 dan aan je vriend niet eens meedeelen  
wat dat voor goeds is8--,,anselmus3 't  
,was al lang een hartewensch van me om  
iemand te hebben aan wiens boezem ik    
mijn vreugde kon uitstorten4--,,thomas3 
,welnu dan1 deel mee4--,,anselmus3 'k   
,heb daareven een allerleukst verhaal   
gehoord waarvan je zoudt zweren dat 't  
een grappig verzinsel was1 als niet     
plaats1 personen en de heele zaak mij   
net zoo goed bekend waren als ik u      
ken4--,,thomas3 ,je maakt me brandend   
nieuwsgierig4--,,anselmus3 ,je kent     
,polus1 den schoonzoon van              
,faunus8--,,thomas3 ,heel               
goed4--,,anselmus3 ,nu hij is 't die 't 
heele stukje heeft bedacht en heeft     
gespeeld4--,,thomas3 ,ik wil 't graag   

gelooven4 ,want hij kan zelfs zonder    
masker of vermomming elke rol           
spelen4--,,anselmus3 ,zoo is het4 ,dan  
ken-je denk ik ook 't buitentje dat hij 
niet ver van ,londen heeft8--,,thomas3  
,of ik6 we hebben daar menigmaal een    
goed glaasje gedronken4--,,anselmus3    
,dan kun-je je ook nog wel dien weg     
voorstellen aan beide kanten met boomen 
op gelijken afstand beplant8--,,thomas3 
,links van het huis een paar pijlschoten
 ver8--,,anselmus3 ,juist4 ,aan den     
eenen kant van den weg is een drooge    
sloot1 begroeid met kreupelhout en      
doornstruiken4 ,over een smal bruggetje 
kom-je van daar in 't open              
veld4--,,thomas3 ,ja1 dat weet          
ik4--,,anselmus3 ,al lang liep het      
gerucht en 't praatje onder de boeren   
van die plaats1 dat bij dit bruggetje   
een spook werd opgemerkt1 waarvan men   
zoo nu en dan de klagende jammerkreten  
kon vernemen4 ,men vermoedde dat 't de  
ziel van den een of ander was die door  
vreeslijke pijnigingen werd             

gekweld4--,,thomas3 ,en van wien ging   
dat praatje uit8--,,anselmus3 ,wel1 van 
wien anders dan van ,polus8 ,dat was het
 voorspel van zijn stuk4--,,thomas3 ,hoe
 kwam hij er zoo op om dat alles te     
verzinnen8--,,anselmus3 ,weet ik8 ,of 't
 moet zijn omdat 't een eigenaardigheid 
van hem is4 ,hij houdt er van met de    
domheid van 't volk door zulke          
spelletjes den spot te drijven4 ,laat ik
 je eens vertellen wat van dien aard hij
 onlangs heeft uitgedacht4 ,gezamenlijk 
reden wij in nog al grooten getale te   
paard naar ,richmond4 ,daar waren er    
onder1 die je kloeke mannen zoudt kunnen
 noemen4 ,het was een prachtige1 heldere
 hemel1 door geen wolkje verduisterd4   
,terwijl aller oogen naar den hemel     
gericht waren sloeg ,polus over zijn    
voorhoofd en zijn borst een kruis en    
terwijl zich op zijn gezicht schrik     
afteekende1 sprak hij half luid in zich 
zelf3 ,god ,almachtig1 wat zie ik daar8 
,en aan zijn gezellen die 't dichtst bij
 hem reden en hem vroegen wat hij zag1  

zei hij terwijl hij nog grooter         
kruisteekens maakte3 ,moge de genadige  
,god dit teeken afwenden4 ,toen allen   
aandrongen om toch te weten te komen wat
 er was1 zei hij met star op den hemel  
gevestigde blikken en terwijl hij met   
zijn vinger een plek aan den hemel wees3
 ,ziet ge daar dan niet dien            
ontzaglijken draak met vurige horens    
gewapend en met zijn staart in een kring
 gedraaid8 ,toen allen zeiden dat ze    
niets zagen en hij zei dat ze dan toch  
hun oogen goed moesten inspannen en hij 
hun intusschen de plek bleef aanwijzen  
zei eindelijk n dat hij 't k zag1 om    
niet den schijn te hebben dat hij       
slechte oogen had4 ,een tweede volgde   
hem na en nog weer een4 ,want deze      
schaamde zich niet te zien wat voor     
anderen z duidelijk scheen te zijn4 ,om 
kort te gaan3 binnen een drietal dagen  
was 't gerucht als een loopend vuurtje  
door geheel ,engeland verspreid1 dat    
zich zulk een verschijning had vertoond4
 ,verwonderlijk evenwel is het1 hoeveel 

er in den mond van 't volk niet         
bijgekomen was4 ,ook waren er die in    
vollen ernst gingen uitleggen wat 't    
wonderteeken eigenlijk moest beduiden4  
,natuurlijk had hij die 't geheele stuk 
in elkaar gezet had ontzaglijk veel     
schik in de domheid der                 
menschen4--,,thomas3 ,o1 't is precies  
een bedenksel voor hm4 ,maar om tot je  
spook terug te keeren4--,,anselmus3     
,intusschen komt juist bij ,polus een   
zekere priester ,faunus logeeren1 n van 
die orde voor wie 't niet genoeg is dat 
ze met den latijnschen naam ,regulieren 
worden genoemd1 maar die er ook nog     
graag den griekschen naam kanunnik aan  
zien toegevoegd3 kortom1 een            
parochie-priester uit 't een of ander   
dorp in de buurt1 een man die zich      
verbeeldde1 vooral van zaken van den    
heiligen dienst nog al heel wat verstand
 te hebben4--,,thomas3 ,ik begrijp 't4  
,nu hebben we de acteurs in het stuk bij
 elkaar4--,,anselmus3 ,aan den maaltijd 
werd gesproken over de praatjes         

aangaande het spook4 ,toen ,polus       
bespeurde dat ,faunus niet alleen 't    
gerucht vernomen had1 maar 't ook       
geloofde1 begon hij den man te bezweren 
dat hij1 zoo'n geleerd en vroom man1 de 
arme ziel1 die zoo schriklijke plagen   
moest verduren1 te hulp zou komen4 ,en1 
zei hij1 als ge soms twijfelt1 onderzoek
 dan de zaak1 wandel tegen een uur of   
tien eens langs dat bruggetje en dan    
zul-je 't droevig gejammer hooren4 ,neem
 maar mee wien je wilt om je te         
vergezellen4 ,dan zul-je veiliger hooren
 en tevens zekerder4--,,thomas3 ,nu1 en 
verder8--,,anselmus3 ,na 't eten gaat   
,polus1 zooals gewoonlijk1 weg om te    
jagen of op de vogelvangst4 ,terwijl    
,faunus oploopt naar 't bruggetje1 toen 
't al zoo donker was geworden dat men de
 omgeving niet duidelijk meer kon       
waarnemen1 hoort hij eindelijk een      
klagend gezucht4 ,polus wist dat geluid 
allernatuurlijkst na te bootsen1 terwijl
 hij verborgen zat in een boschje met   
een aarden kruik bij zich1 waardoor zijn

 stem1 die door de holte werd           
weerkaatst1 nog ijslijker               
klonk4--,,thomas3 ,dit komediestuk      
overtreft nog 't spookstuk van den      
dichter ,menander4#a--;,,anselmus3 ,je  
zult dat nog met meer recht zeggen1     
wanneer je 't geheel hoort4 ,faunus     
keert naar huis terug1 vol begeerte om  
te vertellen wat hij gehoord had4 ,polus
 was langs een korteren weg al eerder   
thuis gekomen4 ,daar vertelt ,faunus aan
 ,polus wat er gebeurd was en dikt het  
nog wat aan om 't nog verwonderlijker te
 maken4--,,thomas3 ,kon ,polus          
intusschen zijn lach                    
bedwingen8--,,anselmus3 ,hij8 ,hij heeft
 zijn gelaatsspieren geheel in zijn     
macht4 ,men zou er op gezworen hebben   
dat 't een hoogst ernstige zaak gold4   
,eindelijk neemt ,faunus1 op sterk      
aandringen van ,polus de taak van de    
duivelbanning op zich en brengt dien    
ganschen nacht in slapeloosheid door1   
terwijl hij overlegt hoe hij op veilige 
wijze de zaak zal aanpakken4 ,want hij  

was voor zijn eigen hachje leelijk bang4
 ,eerst werden dus de meest uitwerkende 
duivelbanningsformulieren               
bijeengebracht1 en hij voegde er nog    
eenige nieuwe bij1 bijv4 n3 bij de      
ingewanden der zalige ,maagd ,maria1 een
 ander3 bij het gebeente van de ,heilige
 ,werenfrieda4 ,vervolgens wordt er een 
plaats uitgezocht in 't open veld1 dicht
 bij 't struikgewas waaruit de stem     
placht gehoord te worden3 daaromheen was
 een tamelijk wijde cirkel getrokken1   
waarin verscheiden kruisteekens en      
andere figuren stonden4 ,en dat alles   
geschiedde onder 't uitspreken van      
allerlei formulieren4 ,daarbij werd een 
groote bak geplaatst vol wijwater4 ,ook 
hing zich de duivelbanner een heilige   
stool om den hals1 waarvan een perkament
 afhing dat 't begin bevatte van 't     
,evangelie naar ,johannes4 ,in een tasch
 droeg hij bij zich een wassenbeeldje1  
zulk een1 als waarover de ,paus         
jaarlijks zijn zegen uitspreekt en die  
men doorgaans het ,lam ,gods noemt4 ,met

 deze wapens beschermde men zich        
oudtijds tegen booze geesten1 vrdat de  
monnikspij van den ,heiligen ,franciscus
 van ,assisi hun schrik had aangejaagd4 
,al deze voorzorgsmaatregelen waren     
genomen om te verhoeden dat de geest1   
als 't soms een booze was1 op den       
duivelbanner een aanval zou doen4 ,maar 
hij durfde zich toch niet alleen        
toevertrouwen aan zijn cirkel4 ,men     
besloot er nog een tweeden priester bij 
te nemen4 ,nu werd ,polus bang dat1 als 
er een slimmerd bijgenomen werd1 't     
geheim van zijn komedie zou worden      
verraden1 en hij gaf hem tot helper een 
pastoor uit de buurt1 aan wien hij de   
geheele toedracht verhaald had4 ,dat    
toch eischte de geheele opzet van 't    
stuk en 't was iemand die van zoo'n     
stukje in 't geheel geen afkeer had4    
,toen op den volgenden dag alles        
behoorlijk gereed gemaakt was1 stapt    
tegen tien uur ,faunus met den pastoor  
zijn gewijden kring binnen4 ,polus1 die 
vooruitgegaan was1 heft uit het boschje 

zijn geweeklaag aan en ,faunus begon nu 
't banningswerk4 ,onderwijl sloop ,polus
 heimelijk naar een naastbijzijnde      
boerderij4 ,vandaar brengt hij een      
nieuwen persoon mee voor zijn komedie1  
want die kon alleen gespeeld worden met 
behulp van velen4--,,thomas3 ,wat doen  
ze8--,,anselmus3 ,ze bestijgen zwarte   
paarden en dragen brandende lantaarns   
bij zich1 maar z dat ze die verborgen   
houden onder hun mantels4 ,toen ze niet 
ver van den kring af waren1 hielden ze  
dit licht voor zich uit om ,faunus bang 
te maken en uit zijn cirkel te          
verdrijven4--,,thomas3 ,wat een moeite  
deed die ,polus toch om den ander te    
foppen6--,,anselmus3 ,ja1 zoo is hij4   
,maar dat zaakje was bijkans leelijk    
voor hem uitgekomen4--,,thomas3 ,hoe    
dan8--,,anselmus3 ,wel1 't scheelde     
weinig of de paarden1 verschrikt door   
dat zoo plotseling vertoonde licht1     
waren neergestort met hun berijders en  
al4 ,dat is nu 't eerste bedrijf van 't 
stuk4 ,toen ze daarop later op den avond

 weer bij elkander kwamen en in gesprek 
geraakten1 vroeg ,polus 7alsof hij van  
niets afwist7 wat er gebeurd was4 ,toen 
vertelt ,faunus dat hij twee            
afschuwelijke1 booze geesten aanschouwd 
had1 uit hun neus vuur blazende1 die    
geprobeerd hadden den cirkel te         
betreden1 maar er door zijn krachtige   
tooverwoorden leelijk waren afgekomen4  
,toen hierdoor bij ,faunus de moed      
toegenomen was1 keerde hij op den       
volgenden dag met grooter praal weer    
terug in zijn afgesloten kring en nadat 
hij met machtige bezweringen 't spook   
opnieuw had opgeroepen1 vertoonde ,polus
 zich weer met zijn makker in de verte  
op hun zwarte paarden1 met angstwekkend 
gesnuif1 doende alsof zij binnen den    
kring wilden dringen4--,,thomas3 ,hadden
 ze hun lantaarns weer bij              
zich8--,,anselmus3 ,neen3 want dat was  
hun niet goed bevallen4 ,maar 'k zal je 
een ander verzinsel van hen vertellen4  
,ze brachten een lang touw met zich mee4
 ,dat lieten ze zachtjes over den grond 

sleepen en terwijl ze beiden aan        
weerskanten voortreden alsof ze door de 
tooverspreuken van ,faunus werden       
voortgejaagd1 sloegen ze de beide       
pastoors tegelijk met den pot dien ze   
met wijwater gevuld bij zich hadden1    
tegen den grond4--,,thomas3 ,kreeg de   
arme kapelaan dt nu als belooning voor  
zijn medewerking8--,,anselmus3 ,ja3 en  
hij wilde dat liever dulden dan zich aan
 de eenmaal begonnen komedie te         
onttrekken4 ,toen ze hierna weer bij    
elkaar kwamen en aan 't praten gingen1  
pochte ,faunus er tegenover ,polus op1  
in welk een groot gevaar hij had        
verkeerd en hoe flink hij door zijn     
tooverspreuken de beide booze geesten op
 den loop had gejaagd4 ,hij was innig   
overtuigd dat er geen geest z schadelijk
 of onbeschaamd kon wezen die binnen den
 door hem afgebakenden kring zou durven 
komen4--,,thomas3 ,die ,faunus heeft    
heel veel van een grooten               
malloot4--,,anselmus3 ,stil2 je hebt    
eigenlijk nog niets gehoord4 ,de komedie

 was nu zoover gevorderd1 toen1 juist   
van pas1 de schoonzoon van ,polus er bij
 kwam4 ,hij is n4l4 met diens oudste    
dochter getrouwd4 't ,is1 zooals je     
weet1 een echt vroolijke                
snaak4--,,thomas3 ,dat weet ik3 van     
zulke grapjes heeft hij geen            
afkeer4--,,anselmus3 ,een afkeer4448    
,hij zou elken borg in den steek laten1 
als hij zoo'n stukje kon zien vertoonen 
of er in mee mocht spelen4 ,zijn        
schoonvader vertelt hem de geheele      
toedracht en draagt hem de rol op1 om   
voor de ziel te spelen4 ,hij neemt een  
vermomming aan en met wt een plezier6   
,hij wikkelt zich in een laken1 in zulk 
een als waarin bij ons de lijken worden 
afgelegd3 hij neemt een aangeglommen    
kool in een test bij zich1 die1 door 't 
laken heen1 een gloeienden weerschijn   
gaf4 ,tegen den tijd dat 't donker werd 
gingen ze naar de plaats waar de komedie
 werd afgespeeld4 ,men hoorde er een    
vreemd gezucht4 ,faunus komt met al zijn
 tooverformulieren voor den dag4        

,eindelijk vertoonde zich de schim      
tusschen het struikgewas1 zoo nu en dan 
zijn vuur toonend en jammerlijk         
zuchtend4 ,toen ,faunus hem bezwoer te  
zeggen wie hij toch was1 sprong         
plotseling uit 't struikgewas ,polus in 
de vermomming van den boozen geest voor 
den dag en riep met huilende stem3 ge   
hebt geen recht op deze schim3 ze is van
 mij1 en hij liep verscheidene malen tot
 aan den rand van den tooverkring1 als  
wilde hij op den duivelbanner           
aanvliegen4 ,maar dadelijk              
teruggeschrikt door de woorden van het  
tooverformulier en door de krachtige    
werking van het wijwater1 dat de ander  
in groote hoeveelheid had gesprenkeld1  
trok ze zich terug4 ,eindelijk was de   
booze geest verdreven die zich als      
beschermer van de ziel had opgedaan en  
er ontspon zich een gesprek tusschen    
,faunus en de ziel4 ,op de nadrukkelijke
 vraag van ,faunus antwoordde de        
verschijning dat zij de ziel was van een
 ,christen4 ,op de vraag hoe hij heette1

 was het antwoord3 ,faunus4 ,faunus1 zoo
 heet ik k4 ,en thans trok hij zich de  
zaak nog meer aan1 nu het een naamgenoot
 gold4 ,hij1 ,faunus1 moest toch den    
anderen ,faunus verlossen4 ,terwijl     
,faunus nu met allerlei vragen aankwam1 
pakte de schim zijn biezen1 omdat hij   
bang werd dat het rekken van het        
onderhoud 't bedrog soms aan den dag zou
 brengen4 ,hij zei dat hij niet langer  
praten mocht1 omdat het hoog tijd was   
daarheen terug te keeren1 waarheen zijn 
kwelgeest hem dreef4 ,maar hij beloofde 
op den volgenden dag1 als 't mocht1     
terug te keeren4 ,weer komt men ten     
huize van ,polus bijeen1 den regisseur  
van de komedie4 ,daar vertelt de        
duivelbanner wat er gebeurd is1 er nog  
't een en ander bijbordurend1 maar      
waarvan hij zelf geloofde dat het waar  
was4 ,z werkte hij het in de hand dat   
hem die poets gebakken werd4 ,zveel wist
 men nu dat het de ziel was van een     
,christen die door een                  
alleronbarmhartigsten kwelgeest op de   

gruwelijkste wijze werd gepijnigd4 ,in  
die richting wordt dus gewerkt4 ,maar   
bij de volgende duivelbanning gebeurt   
iets lachwekkends4--,,thomas3 ,zeg eens1
 wat dan8--,,anselmus3 ,toen ,faunus de 
schim had opgeroepen1 springt ,polus1   
die de rol van den kwelgeest speelde1   
vooruit alsof hij in den kring wil      
binnendringen3 en toen ,faunus zich     
daartegen met zijn banspreuken verzette 
en een massa wijwater sprenkelde1 riep  
eindelijk de kwelgeest uit1 dat hij om  
dat alles geen cent gaf4 ,je hebt1 riep 
hij uit1 verboden omgang gehad met een  
meisje1 en nu ben je in mijn macht4     
,terwijl ,polus dit slechts uit de grap 
zei1 bleek het dat hij toevalliger wijze
 de waarheid had gezegd4 ,want op den   
duivelbanner maakte dit grooten indruk  
en hij trok zich binnen in zijn         
tooverkring terug en fluisterde den     
kapelaan iets in het oor4 ,polus ging1  
toen hij dit merkte1 een weinig         
achteruit1 om niet af te luisteren wat  
hij niet mocht hooren4--,,thomas3 ,polus

 speelde de rol van kwelgeest op vrome  
en bescheiden wijze4--,,anselmus3 ,ja   
zeker4 ,want zijn handelwijze had       
berispt kunnen worden1 in zooverre dat  
hij de betamelijkheid wat uit het oog   
verloren had4 ,hij hoorde intusschen de 
stem van den pastoor die zei dat ,polus 
eenige boete moest doen4--,,thomas3     
,welke boete8--,,anselmus3 ,dat hij drie
 maal 't ,onze-,vader moest bidden1     
waaruit hij opmaakte dat ,polus in dien 
eigen nacht drie malen 't meisje gezoend
 had4--,,thomas3 ,dat was een           
ordebroeder buiten de orde6--,,anselmus3
 ,och1 't zijn k menschen en een mensch 
kan struikelen6--,,thomas3 ,nu1 en      
verder8--,,anselmus3 ,faunus keert      
weldra nog woedender naar den rand van  
den kring terug en daagt den kwelgeest  
uit4 ,maar gene tracht1 allengs weer    
schuw geworden1 steeds terug te wijken4 
,gij hebt mij verschalkt1 zeide hij2 als
 ik verstandig geweest was1 had ik u    
niet moeten waarschuwen4 ,ge weet dat   
veel menschen meenen dat 't geen men    

nmaal aan een priester heeft gebiecht1  
geheel uit 't geheugen van den duivel is
 uitgewischt1 zoodat deze er nooit meer 
gebruik van kan maken4--,,thomas3 ,een  
kostelijke grap6--,,anselmus3 ,maar om  
nu eindelijk 't verhaal te besluiten3   
gedurende eenige dagen werden op die    
manier met de schim gesprekken gehouden4
 ,ten slotte kwam het hierop neer3 de   
geestenbezweerder1 die vroeg of de schim
 op de een of andere manier van zijn    
kwellingen kon worden verlost1 kreeg van
 deze ten antwoord1 dat dit wel kon     
wanneer 't door bedrog verworven geld1  
dat hij ergens op een plaats verborgen  
had achtergelaten1 werd teruggegeven4   
,waarop ,faunus vroeg3 als 't nu eens   
door rechtschapen1 vrome mannen tot     
goede doeleinden werd aangewend8 ,dat   
zou ook al voldoende wezen1 antwoordde  
de schim4 ,verheugd over dit antwoord   
vroeg onze duivelbanner met groote      
nauwkeurigheid hoeveel de som bedroeg4  
,de ander noemde een groote som1 zooveel
 als hem goed dacht4 ,hij wees ook een  

plaats aan1 maar nog al veraf gelegen1  
waar die schat begraven zou zijn4 ,hij  
gaf voorschriften1 tot welke doeleinden 
hij wilde dat het geld zou worden       
besteed4--,,thomas3 ,waartoe moest      
dat8--,,anselmus3 ,dat drie menschen elk
 een bedevaart moesten doen3 n naar den 
zetel van ,petrus1 een ander om den     
heiligen ,jacobus te ,compostella te    
gaan begroeten en de derde moest de kam 
van ,jezus gaan kussen1 die te ,trier   
bewaard wordt4 ,verder moest in         
verschillende kloosters een groote      
menigte psalmen gezongen en missen      
gelezen worden4 ,en wat er overschoot   
van het geld mocht ,faunus naar eigen   
believen besteden4 ,onze ,faunus was met
 al zijn denken bij dien schat3 hij had 
hem in zijn gedachten al                
verslonden4--,,thomas3 ,ja1 dat is een  
algemeene kwaal1 ofschoon in 't         
bijzonder de priesters in dat opzicht   
een kwaden naam hebben4--,,anselmus3    
,toen alles op het punt van het geld    
geregeld was1 begon de duivelbezweerder1

 daartoe door ,polus aangezet1 de schim 
te ondervragen over zeldzame en geheime 
kunsten1 over goudmakerij en            
tooverkunst4 ,ook hierop antwoordde de  
schim 't een en ander voor de           
omstandigheden passend1 maar met de     
belofte dat hij nog meer aanwijzingen   
zou geven zoodra hij door zijn toedoen  
van zijn kwelgeest bevrijd zou zijn4    
,dat mag je nu1 als je wilt1 het derde  
bedrijf van de komedie noemen4 ,in het  
vierde bedrijf begon ,faunus overal in  
vollen ernst de verwonderlijke zaak uit 
te bazuinen3 hij klapte over niets      
anders in zijn gesprekken en aan        
maaltijden2 hij beloofde aan kloosters  
prachtige geschenken1 wist heelemaal    
niet meer van bescheidenheid in zijn    
spreken4 ,ook ging hij naar de plaats   
waar de schat begraven moest liggen2    
vond de aangewezen teekens1 maar durfde 
toch niet naar den schat te graven1     
omdat de geest hem bang gemaakt had1 dat
 't met groot gevaar voor hem verbonden 
zou zijn1 wanneer de schat werd         

aangeraakt vr de vereischte missen waren
 gelezen4 ,veel menschen die wat fijner 
neus hadden dan hij1 begonnen al lont te
 ruiken4 ,maar toen hij overal en bij   
elke gelegenheid zijn dom bijgeloof     
uitkraamde1 kreeg hij van zijn vrienden 
en vooral ook van den abt van zijn      
klooster een wenk1 om zijn goeden naam  
als verstandig man1 dien hij tot nog toe
 bij de menschen had gedragen1 niet te  
grabbelen te gooien4 ,maar hij was niet 
voor rede vatbaar en bleef de zaak als  
ernstig beschouwen4 ,zzeer had de       
verbeelding in 't gemoed van den man    
post gevat1 dat hij over niets anders   
sprak dan over spoken en booze geesten  
en van niets anders droomde4 ,die       
gemoedsgesteldheid was zelfs op zijn    
gezicht te lezen1 dat z bleek was en z  
vervallen1 dat hij wel een schim geleek1
 geen mensch4 ,om kort te gaan1 hij zou 
zeker spoedig krankzinnig zijn geworden1
 als men hem niet met een snel toegepast
 middel te hulp ware gekomen4--,,thomas3
 ,nu komt zeker het laatste bedrijf van 

het stuk4--,,anselmus3 'k ,zal 't je    
vertellen4 ,polus en zijn schoonzoon    
bedachten den volgenden streek4 ,zij    
verzonnen een brief1 met vreemde letters
 geschreven en dat wel op niet gewoon   
papier1 maar op zulk papier1 waarin de  
goudfiligraanwerkers hun fijne plaatjes 
goud leggen1 zooals je wel weet1 van    
zoo'n roodbruine kleur4 ,de inhoud van  
den brief was als volgt3 ,faunus1 die   
lang gevangen werd gehouden1 maar nu    
vrij is1 zendt zijn eeuwigen groet aan  
zijn edelen bevrijder ,faunus4 ,er is   
geen reden1 ,faunus1 om u langer te     
mijnen behoeve te kwellen4 ,god heeft   
den goeden wil van uw gemoed gezien en  
mij daarom1 terwille van de verdiensten 
uwer ziel1 ontslagen4 ,thans leef ik    
gelukkig onder de engelen4 ,u staat een 
verblijf bij den ,heiligen ,augustinus  
te wachten1 die zich 't dichtst bevindt 
bij de rij der ,apostelen4 ,wanneer gij 
tot ons komt1 zal ik u persoonlijk      
dankzeggen4 ,leef gij intusschen maar   
behagelijk voort4 ,geschreven in den    

,hemel1 op den #ac;en ,september van 't 
jaar #adih1 met 't zegel van mijn       
zegelring4 ,deze brief werd heimelijk op
 't altaar gelegd waarop ,faunus de mis 
zou gaan bedienen4 ,toen de dienst was  
afgeloopen kwam er iemand die daartoe   
was aangezocht1 hem opmerkzaam maken op 
den brief1 als had hij dien bij toeval  
gevonden4 ,hij draagt nu den brief met  
zich rond en toont dien als een heilig  
iets4 ,hij gelooft vast en zeker dat die
 brief door een engel uit den hemel is  
aangebracht4--,,thomas3 ,maar wat je    
daar vertelt dat is niet een mensch van 
waanzin bevrijden1 maar alleen den aard 
van waanzin veranderen4--,,anselmus3 ,ja
 zoo is het3 alleen met dit onderscheid 
dat zijn waanzin nu wat aangenamer      
is4--,,thomas3 ,vroeger hechtte ik      
gewoonlijk niet veel aan verhaaltjes    
over spoken1 maar voortaan zal ik er nog
 veel minder om geven4 ,ik vermoed toch 
dat door goedgeloovige menschen1 lieden 
zooals ,faunus1 veel als waar wordt te  
boek gesteld1 wat met dezelfde          

kunstgrepen in elkaar is                
gezet4--,,anselmus3 ,nu1 ik geloof dat  
't meerendeel van dien aard is4         
,,noot3  #a ,grieksche comediedichter   
wiens stuk3 het ,spook1 door den        
latijnschen blijspeldichter ,plautus    
bewerkt is1 onder den titel van3        
,aulularia1 het ,spookhuis4          99 
99       99       99       99           
,,goudmakerij   ,,philecous ,,en        
,,lalus4#a       ,den dwaas1 die tracht 
den steen der wijzen te vinden en die   
goud      tracht te vervaardigen1       
schildert ,erasmus ons in onderstaande  
samenspraak4 ,dat zulk een maniac door  
slimme vogels wordt      gexploiteerd1  
spreekt wel van zelf4 ,de geheele       
geschiedenis      teekent weer 't       
verlicht verstand van onzen geleerden   
landgenoot1      die de onnoozelheid    
brandmerkt van zijne dikwijls lang niet 
domme      tijdgenooten1 welke zich van 
de alchemisterij wonderen voorstelden4  
,,philecous3 ,wat voor nieuws zou er    
wezen dat ,lalus zoo bij zich zelven    

grinnikt en bijna in lachen uitbarst1   
terwijl hij zoo nu en dan een kruisje   
slaat8 ,ik zal den man in zijn          
gelukzalige stemming eens aanspreken4   
,hartelijk gegroet1 mijn waarde ,lalus4 
,je lijkt wel in den zevenden hemel van 
gelukzaligheid te verkeeren4--,,lalus3  
,en toch zal ik nog gelukkiger wezen    
wanneer ik u deelgenoot van mijn vreugd 
gemaakt heb4--,,philecous3 ,maak mij dan
 zoo spoedig mogelijk                   
gelukkig6--,,lalus3 ,ken-je             
,balbinus8--,,philecous3 ,dien geleerden
 ouden man1 van wien iedereen niets dan 
goed weet te vertellen8--,,lalus3       
,juist1 zooals je zegt2 maar geen       
sterveling is ten allen tijde verstandig
 of niemand is in alle opzichten        
volmaakt4 ,bij zijn vele voortreffelijke
 gaven heeft de man n klein gebrek3 hij 
is reeds lang razend verzot op de kunst 
die ze ,alchemie noemen4--,,philecous3  
,wat je daar noemt is geen klein        
kwaaltje3 't is een flinke              
ziekte4--,,lalus3 ,hoe 't ook moge      

zijn--ofschoon hij door dat slag van    
menschen zoo dikwijls bedrogen is1 heeft
 hij zich toch eindelijk op een         
verwonderlijke manier laten             
beetnemen4--,,philecous3 ,hoe8--,,lalus3
 ,daar komt op een goeden dag een zekere
 priester tot hem4 ,deze groette hem met
 den hoogsten eerbied4 ,daarop begon    
hij3 ,gij zult er u misschien over      
verwonderen1 allergeleerdste ,balbinus1 
dat ik1 een u onbekende1 u zoo durf     
aanspreken1 terwijl ik toch moet weten  
dat gij altijd zoo in de heiligste      
studin verdiept zijt4 ,balbinus knikt   
toestemmend1 zooals zijn gewoonte is1   
want hij is met woorden uiterst         
spaarzaam4--,,philecous3 ,dat is een    
bewijs van voorzichtigheid4--,,lalus3   
,maar de ander was nog voorzichtiger en 
zei3 ,ge zult mij toch1 hoop ik1 wel    
vergeven dat ik u last veroorzaak1      
wanneer gij de reden verneemt waarom ik 
tot u ben gekomen4 ,spreek op1 zei      
,balbinus1 maar als gij kunt1 maakt het 
kort4 ,nu ik zal het1 zei de ander1 zoo 

beknopt mogelijk vertellen4 ,ge weet1   
geleerdste van alle menschen1 dat het   
lot van de stervelingen verschillend is3
 ik weet niet onder welke helft ik mij  
moet rangschikken1 onder de gelukkigen  
of onder de ongelukkigen4 ,immers als ik
 mijn lot van de ne zijde beschouw1 dan 
lijk ik me zelf heel gelukkig2 van den  
anderen kant diep rampzalig4 ,en toen   
,balbinus op bekorting aandrong1 zeide  
hij3 goed1 ik zal er een eind aan maken1
 hooggeleerde ,balbinus4 ,en dat zal mij
 gemakkelijker vallen bij een man1 die  
van de geheele zaak z op de hoogte is1  
dat niemand ze beter kent4--,,philecous3
 ,je schildert me daar een redenaar af1 
geen alchemist4--,,lalus3 ,spoedig zult 
ge van den goudzoeker hooren4 ,van jongs
 af aan1 zei hij1 mocht ik het geluk    
smaken de meest gezochte kunst van alle 
kunsten te leeren1 het merg van de heele
 wijsbegeerte3 de alchemie4 ,bij 't     
hooren van dit woord werd ,balbinus     
recht wakker2 hij toonde dit tenminste  
door zijn gebaren4 ,al zuchtend vroeg   

hij hem door te gaan4 ,de ander ging    
voort3 ,rampzalige die ik ben1 dat ik   
niet terechtgekomen ben op den weg dien 
ik had moeten inslaan4 ,toen ,balbinus  
hem vroeg1 welke wegen hij toch         
bedoelde1 zei hij3 ,ge weet opperbest   
7wat toch weet gij niet1 ,balbinus1 gij1
 een man op elk gebied zoo hooggeleerd87
 dat er twee wegen in die kunst bestaan3
 de eene die men verlenging noemt2 de   
andere die verkorting heet4 ,en nu heeft
 't ongeluk gewild dat ik terecht       
gekomen ben bij de verlenging4 ,toen    
,balbinus vroeg wat voor verschil er was
 tusschen die twee wegen1 zei de ander3 
hoe onbedachtzaam van mij om daar bij u 
over te spreken1 van wien ik moest weten
 dat dit alles hem meer dan aan iemand  
anders bekend is4 ,daarom ben ik als    
smeekeling tot u gekomen1 dat gij uit   
medelijden met mij u zoudt verwaardigen1
 ons dien heilzamen weg der verkorting  
mee te deelen4 ,hoe meer ge van die     
kunst weet1 des te minder moeite zal het
 u kosten ze aan mij mee te deelen4     

,verberg dus die gave ,gods niet voor   
een broeder die van droefheid dreigt te 
sterven4 ,zoo waar moge ,jezus ,christus
 u steeds rijker maken met grootere     
gaven4 ,en toen hij niet ophield met    
smeeken1 moest ,balbinus eindelijk wel  
bekennen1 dat hij heelemaal niets wist  
van verlenging of verkorting4 ,hij vroeg
 dus of hij hem de beteekenis van die   
woorden eens wilde uitleggen4 ,daarop   
zei de priester3 ,hoewel ik weet dat ik 
tot iemand spreek die er meer verstand  
van heeft dan ik1 zal ik het toch doen1 
omdat gij 't mij vraagt4 ,menschen die  
hun geheele leven aan deze heilige kunst
 hebben besteed1 doen op tweerlei wijze 
de gedaante der stoffen veranderen3 de  
eene is de kortste manier1 maar is ook  
een klein beetje gevaarlijk2 de andere  
is wel de langste1 maar is daarentegen  
veel veiliger4 ,nu noem ik mij          
ongelukkig1 omdat ik tot nog toe alle   
moeite heb gedaan op een manier die mij 
tegen de borst stuit1 en ik heb tot nog 
toe niemand kunnen vinden1 die mij den  

tweeden weg kon wijzen1 dien ik zoo     
zielsgraag zou inslaan4 ,eindelijk gaf  
,god mij de gedachte in1 mij tot u te   
wenden1 een man even geleerd als vroom4 
,geleerdheid staat u ten dienste om     
zonder bezwaren te geven wat ik van u   
vraag3 uw vroomheid zal u wel aandrijven
 om een broeder te helpen wiens redding 
gij in uw hand hebt4 ,om kort te gaan3  
toen de oude slimmerd door dergelijke   
praatjes elke gedachte aan bedrog van   
zich had afgewend en bij ,balbinus 't   
vertrouwen had gewekt1 dat hij dien nen 
weg op zijn duimpje kende1 popelde      
,balbinus' hart reeds geruimen tijd van 
verlangen4 ,eindelijk hield hij zich    
niet in en zei3 ,laat die verkorting1   
waarvan ik zelfs den naam nooit gehoord 
heb1 laat staan dat ik ze ken1 naar den 
drommel loopen6 ,zeg me1 op uw          
eerewoord3 verstaat ge de kunst van die 
verlenging ten volle8 ,nou1 zei de      
ander1 op mijn duimpje3 maar die lange  
duur verveelt me danig4 ,en toen        
,balbinus vroeg hoeveel tijd er wel voor

 noodig was1 kreeg hij ten antwoord3    
,heel wat3 bijkans wel een vol jaar4    
,maar intusschen is 't de meest veilige 
manier4 ,heb maar geen bezwaar1 zei     
,balbinus2 ook al waren er twee jaren   
mee gemoeid4 ,als je maar op je kunst   
vertrouwt4 ,om nu de zaak in enkele     
woorden samen te vatten3 ze kwamen      
overeen dat zij de zaak in het geheim in
 't huis van ,balbinus zouden aanpakken1
 op deze voorwaarde3 dat de n het werk  
zou doen1 terwijl ,balbinus de kosten   
zou dragen4 ,de winst zou eerlijk       
verdeeld worden1 ofschoon de bedrieger  
kwanswijs in alle bescheidenheid zeide1 
al het voordeel aan ,balbinus te willen 
overlaten4 ,van beide kanten deed men   
een eed dat men de zaak stil zou houden1
 zooals zij altijd doen die in geheime  
plechtigheden worden ingewijd4 ,nu wordt
 onmiddellijk 't geld uitbetaald om     
daarvan de potten1 glazen1 houtskool en 
al het andere te koopen1 wat moest      
dienen om de werkplaats in te richten4  
,dat geld bracht onze goudzoeker        

lekkertjes zoek met wijntje en ,trijntje
 en dobbelspel4--,,philecous3 ,dat is de
 rechte manier om de gedaante der dingen
 te veranderen4--,,lalus3 ,toen         
,balbinus er op aandrong om het zaakje  
nu eens flink aan te pakken1 zei de     
ander3 ,ken je het spreekwoord niet3 een
 goed begin is 't halve werk8 't ,heeft 
heel wat voeten in de aarde om zijn stof
 goed voor te bereiden4 ,eindelijk begon
 hij het fornuis gereed te maken4 ,maar 
nu was er weer opnieuw goud noodig1 als 
een lokvink voor 't goud dat komen      
moest4 ,immers1 evenmin als men visch   
vangt zonder aas1 zoo komt ook geen goud
 bij de alchemisten voor den dag1 zonder
 dat er eerst een deel goud bij gedaan  
wordt4 ,intusschen ging ,balbinus geheel
 op in zijn berekeningen4 ,hij rekende  
uit1 als n ons goud vijftien onsen      
opbracht1 hoeveel winst er dan wel komen
 moest van tweeduizend onsen4 ,zooveel  
toch had hij besloten in de zaak te     
steken4 ,toen de goudmaker ook dit geld 
er had drgelapt en al een paar maanden  

voor de leus druk bezig was geweest met 
blaasbalgen en houtskool1 hield hij1 op 
een vraag van ,balbinus of 't zaakje wat
 vorderde1 eerst zijn mond4 ,toen de    
ander aanhield antwoordde hij eindelijk3
 ,zooals het steeds gaat met gewichtige 
zaken3 't begin is daarbij altijd       
moeilijk4 ,hij voegde er als verklarende
 reden bij1 dat hij zich vergist had in 
't koopen van houtskool4 ,hij had       
houtskool van eikenblokken gekocht en ze
 had van dennenhout moeten wezen of van 
hazelaarshout4 ,daarmee waren nu honderd
 goudstukken naar de maan en hij had er 
des te lustiger op losgedobbeld4        
,opnieuw werd er geld gegeven3 de kolen 
werden verwisseld4 ,en nu werd de zaak  
met grooteren ijver aangepakt dan te    
voren4 ,het ging onzen goudzoekers als  
soldaten in den oorlog1 die wanneer 't  
hun tegenloopt1 door grootere dapperheid
 hun tegenspoed trachten te herstellen4 
,toen nu in de werkplaats eenige maanden
 achtereen gestookt was1 de geboorte van
 het goud met den dag werd verwacht en  

er geen greintje goud meer in de        
retorten te bespeuren was 7want dat had 
onze alchemist alles doorgebracht7 moest
 er weer een andere uitvlucht worden    
uitgedacht4 ,het heette nu3 de glazen   
die hij gebruikt had waren niet z van   
pas geweest als ze wezen moesten4 ,want1
 zooals niet elk hout timmerhout is1 zoo
 maakt men ook geen goud in 't eerste 't
 beste glas4 ,maar1 hoe meer men had    
uitgegeven1 des te minder mocht men     
ophouden4--,,philecous3 ,zoo gaat 't    
altijd met spelers3 alsof 't niet veel  
verkieslijker ware slechts weinig te    
verliezen dan alles4--,,lalus3 ,zoo is  
het4 ,de goudzoeker zwoer bij al wat    
heilig was1 dat hij nooit z bedrogen    
was4 ,maar nu de fout eenmaal ontdekt   
was1 zou alles nu verder wel goed gaan  
en hij zou deze uitgaaf met grooten     
woeker vergoeden4 ,de glazen worden     
geruild en ten derden male wordt de     
werkplaats ingericht4 ,de alchemist gaf 
een aanwijzing dat de zaak beter zou    
lukken1 wanneer men aan de ,heilige     

,moeder die 7zooals u bekend is7 aan de 
,zeestad vereerd wordt1 eenige          
goudstukken ten geschenke zond4 ,dat 't 
immers een heilige kunst was en dat de  
zaak niet goed kon afloopen zonder de   
begunstiging der goden4 ,dien raad vond 
,balbinus uitstekend1 zoo'n vroom man1  
die geen dag liet voorbijgaan zonder    
zijn godsdienstplichten te vervullen4   
,de goudmaker nam de bedevaart op zich1 
wel te verstaan naar een nabijgelegen   
stadje waar hij 't geld1 als offer      
bestemd voor 't vrome doel1 verbraste in
 allerlei slechte huizen4 ,teruggekeerd 
verklaart hij dat er nu gegronde hoop is
 om de zaak naar wensch te doen         
afloopen3 z duidelijk had de ,heilige   
,maagd hare goedkeuring aan hun plannen 
te kennen gegeven4 ,men arbeidde nu een 
geruimen tijd naarstig in de werkplaats1
 maar er kwam geen schijntje goud ,voor 
den dag4 ,balbinus kreeg op zijn vraag  
hoe 't er toch mee stond1 van den       
alchemist ten antwoord1 dat hem in zijn 
heele leven nog nooit iets dergelijks   

was overkomen1 terwijl hij toch zooveel 
ondervinding van de kunst had4 ,en      
evenmin kon hij met eenige zekerheid    
gissen1 wat de reden toch wel kon zijn4 
,toen zij lang hadden geraden1 schoot   
aan ,balbinus eindelijk dit in de       
gedachte1 of de ander soms op dien dag  
de mis had verzuimd1 of de zoogenaamde  
uren-gebeden had vergeten te bidden3    
want als men deze overslaat1 dan kan    
niets gelukken4 ,de bedrieger riep toen 
uit3 daar heb-je het al6 ,je hebt       
gelijk6 ,ik domoor1 heb een paar malen  
uit onachtzaamheid dat verzuim begaan1  
en nog kort geleden ben ik van een diner
 dat wat lang geduurd had1 opgestaan1   
zonder 't ,ave ,maria te bidden4        
,balbinus zei 't dan ook heel natuurlijk
 te vinden dat de zaak geen succes had4 
,de goudmaker nam nu op zich1 voor de   
twee verzuimde missen1 er twaalf te gaan
 hooren en voor 't nagelaten ,ave ,maria
 er tien op te zeggen4 ,maar1 onze      
alchemist1 die heel wat geld aan kon1   
was weer eens platzak4 ,redenen om van  

,balbinus een voorschot te vragen waren 
er niet4 ,nu nam hij het volgende       
kunstje te baat4 ,geheel buiten adem    
komt hij het huis van ,balbinus binnen  
loopen en roept met jammerende stem3    
,balbinus ik ben een verloren man6      
,geheel verloren6 't ,is gedaan met mij6
 ,balbinus stond verstomd en verlangde  
de oorzaak van zoo'n groot ongeluk te   
weten4 ,de heeren van het hof hebben er 
lucht van gekregen wat we gedaan hebben 
en ik verwacht niet anders dan dat ik   
spoedig naar de gevangenis zal worden   
gebracht4 ,ook ,balbinus werd nu in     
ernst bleek van schrik4 ,want gij weet  
dat 't bij ons een halsmisdaad is1 als  
iemand zich afgeeft met alchemie zonder 
uitdrukkelijke toestemming van den      
vorst4 ,de ander gaat voort en zegt3 ,ik
 vrees nu wel niet den dood2 ik wilde   
zelfs dat mij die trof6 ,maar ik ben    
bang voor iets ergers4 ,op de vraag3 wat
 dat dan wel was1 antwoordde hij3 ,ik   
zal ergens naar een vesting gesleept    
worden4 ,daar zal ik mijn geheele leven 

dwangarbeid moeten verrichten voor      
menschen1 voor wie ik dat niet doen wil4
 ,is niet elke dood boven zulk een leven
 te verkiezen8 ,nu werd er over de zaak 
gesproken en gepraat en beraadslaagd en 
ze werd van alle kanten bekeken4        
,balbinus die in de loopjes van de      
rhetorica doorkneed was1 ging alle      
zoogenaamde geschilstaten door1 om te   
zien of hij 't gevaar kon ontkomen4     
,kunt ge1 zoo vroeg hij1 't misdrijf    
niet loochenen8 ,volstrekt niet4 ,de    
zaak is bekend onder de hovelingen van  
den koning en ze hebben bewijzen die    
niet ontzenuwd kunnen worden4 't ,feit  
kon zelfs niet verdedigd worden omdat de
 wet op dit punt klaar en duidelijk was4
 ,toen er veel in 't midden was gebracht
 en nergens eenig ho-vast te vinden was1
 zei eindelijk de alchemist die         
onmiddellijk geld noodig had3 ,balbinus1
 wij zitten hier nu plannen te beramen  
en maken geen voortgang4 ,en toch eischt
 de zaak een oogenblikkelijke afdoening4
 ,over enkele minuten zullen de         

gerechtsdienaren hier zijn om mij weg te
 sleepen4 ,toen ,balbinus geen          
uitredding kon verzinnen1 zei eindelijk 
de alchemist3 ,er wil mij ook niets te  
binnen schieten4 ,ik geloof niet dat mij
 iets rest dan dat ik manmoedig sneef4  
,of we moesten bijgeval besluiten tot 't
 eenige redmiddel dat ik nog zie1 meer  
afdoende dan eervol1 waarvoor de eenige 
verontschuldiging is dat nood wet       
breekt4 ,ge weet3 dat slag van menschen 
is tuk op geld en laat zich vrij        
gemakkelijk omkoopen om te zwijgen4 ,al 
is het ook nog zoo hard aan zulk gespuis
 geld te geven om dat weer gauw te      
verbrassen1 zoo zie ik toch voor het    
oogenblik geen betere uitkomst4         
,balbinus was van dezelfde gedachte en  
hij telde dertig goudstukken neer om    
daarvoor het verlangde stilzwijgen te   
koopen4--,,philecous3 ,nu wat ge me daar
 vertelt geeft mij wel een groot        
denkbeeld van de scheutigheid van       
,balbinus4--,,lalus3 ,daarentegen zou je
 hem1 wanneer 't een fatsoenlijke zaak  

gold1 eerder een tand uit zijn mond     
geslagen hebben dan geld uit zijn beurs4
 ,zoo werd er voor den goudzoeker       
gezorgd1 die geen ander gevaar had      
geloopen dan dat hij geen geld had voor 
zijn liefje4--,,philecous3 ,ik vind 't  
verwonderlijk dat ,balbinus 't niet in  
de gaten kreeg4--,,lalus3 ,ja op dit    
punt mist hij1 als men 't goed          
beschouwt1 elk waarnemingsvermogen1 hij 
die anders zoo'n scherpen neus heeft4   
,weer wordt met een nieuwe bijdrage de  
oven gestookt1 maar eerst een           
schietgebedje tot de ,heilige ,maagd    
opgezonden dat ,zij hun pogingen zou    
willen begunstigen4 ,bijkans een heel   
jaar was reeds voorbijgegaan en nu eens 
onder dit1 dan eens onder dat           
voorwendsel werd de moeite verspeeld en 
gingen de kosten verloren4 ,intusschen  
viel er iets kluchtigs                  
voor4--,,philecous3 ,wat dan8--,,lalus3 
,de goudmaker had verboden omgang met de
 vrouw van n der heeren van het hof4    
,haar echtgenoot1 die argwaan had       

gekregen1 begon onzen vriend na te gaan4
 ,toen hem eindelijk eens werd bericht  
dat de priester zich in de slaapkamer   
van zijn vrouw bevond1 keert hij        
onverwacht naar huis terug en klopt aan 
de deur4--,,philecous3 ,wat wilde hij   
den kerel doen8--,,lalus3 ,nou1 niet    
veel vriendelijks6 ,hem dooden of hem   
voor goed onschadelijk maken en de      
gelegenheid benemen ooit weer zijn      
streken uit te halen4 ,toen de          
echtgenoot nadrukkelijk dreigde dat hij 
de deur zou intrappen als zijn vrouw    
niet opendeed1 liep de priester angstig 
heen en weer1 en keek rond naar een     
redmiddel dat hem voor 't oogenblik zou 
kunnen helpen4 ,maar er was niets te    
doen1 dan hetgeen de gelegenheid op dat 
pas aanbood4 ,hij trok zijn kleeren uit 
en sprong door een nauw venster naar    
beneden1 wat nog al gevaarlijk was en   
hem lichaamsletsel bezorgde3 maar hij   
wist te ontkomen4 ,nu1 ge weet zulke    
histories gaan onmiddellijk als een     
loopend vuurtje rond4 ,en zoo komt 't   

dan ook ,balbinus ter oore4 ,onze       
kunstenaar was daarop ook wel           
voorbereid4--,,philecous3 ,ha1 nu zit   
onze slimmerd toch in de klem4--,,lalus3
 ,mis6 ,hij komt hier nog beter vandaan 
dan uit 't slaapvertrek van de dame4    
,hoor eens naar de streken van den guit4
 ,balbinus vroeg hem nergens naar1 maar 
zijn strak gezicht toonde genoegzaam    
aan1 dat hij wist wat er onder de       
menschen werd verteld4 ,de ander wist   
dat ,balbinus een vroom man was1 in     
sommige opzichten zelfs bijgeloovig4 ,en
 menschen van dien aard schenken licht  
aan een schuldige die om vergiffenis    
vraagt1 vergeving1 al is hun zonde ook  
nog zoo groot4 ,met opzet begon hij er  
dus over te spreken hoe 't met de       
goudmakerij ging1 terwijl hij er over   
klaagde dat de zaak niet zveel succes   
had als hij wel gewoon was of als hij   
wel wilde4 ,hij voegde er tevens aan toe
 dat hij er verwonderd over was1 wat er 
toch eigenlijk aan haperde4 ,nu wordt   
,balbinus die anders 't stilzwijgen had 

willen bewaren1 boos--en dat werd hij   
nog al licht--3 't ,ligt volstrekt niet 
in het duister wat er in den weg staat3 
de zonden werken ons tegen en           
verhinderen dat we een goeden uitslag   
krijgen bij dat1 wat alleen door reinen 
rein mag worden ter hand genomen4 ,bij  
dezen uitval viel de goudmaker op zijn  
knien1 terwijl hij zich op de borst     
sloeg4 ,met tranen op 't gelaat en      
tranen in zijn stem sprak hij3          
,balbinus3 't is alles waarheid wat je  
daar zegt3 't zijn zonden die een       
belemmering zijn1 maar niet uwe zonden1 
maar de mijnen4 ,ik schaam er mij niet  
voor bij u schuld te belijden1 als bij  
een heilig priester4 ,de zwakheid des   
vleezes had mij overwonnen1 en de       
,duivel had mij in zijn netten          
verstrikt4 ,wee mij1 van priester ben ik
 een overspeler geworden6 ,maar de gave 
die wij aan de ,heilige ,maagd gezonden 
hebben is toch niet geheel te vergeefs  
geweest4 ,ik zou zeker geheel verloren  
zijn1 als ,zij mij niet te hulp was     

gekomen4 ,de door mij bedrogen          
echtgenoot bonsde al op de deur1 en 't  
venster was te nauw dan dat ik daardoor 
kon ontsnappen4 ,in dat oogenblik van   
dreigend gevaar dacht ik aan de ,heilige
 ,maagd4 ,ik viel op mijn knien1 ik     
smeekte ,haar mij te helpen1 als onze   
gave ,haar welgevallig was geweest4 ,na 
enkele oogenblikken ga ik weer naar 't  
venster 7de nood drong2 ik moest wel7 en
 444 ik vond het venster ruim genoeg om 
mij door te laten4--,,philecous3 ,en    
geloofde ,balbinus dat alles8--,,lalus3 
,of hij het geloofde8 ,ja zelfs schonk  
hij hem vergiffenis en drukte hem op 't 
hart dat hij zich vroom moest gedragen  
en zich niet ondankbaar moest betoonen  
tegenover de ,heilige ,maagd4 ,en wr is 
hem geld uitbetaald1 toen hij beloofd   
had1 dat hij voortaan het heilige werk  
op reine wijze zou                      
volbrengen4--,,philecous3 ,nu1 en 't    
slot8--,,lalus3 ,o1 't verhaaltje is nog
 lang niet uit2 maar ik zal 't kort     
maken4 ,toen hij met dergelijke         

verzinsels den man lang om den tuin had 
geleid en een aardige som gelds van hem 
had losgekregen1 kwam eindelijk iemand  
op de proppen die den praatjesmaker van 
jongs af had gekend4 ,hij kon           
gemakkelijk gissen dat de kerel bij     
,balbinus 't zelfde spelletje speelde   
dat hij ook elders had gespeeld4 ,hij   
gaat dus in stilte naar ,balbinus en    
licht hem in wat voor snaak hij in zijn 
huis koesterde4 ,hij raadt hem aan den  
kerel zoo spoedig mogelijk de deur te   
wijzen1 wanneer hij soms niet wilde dat 
hij hem eens zou zien verdwijnen1 na    
zijn kas geplunderd te                  
hebben4--,,philecous3 ,en wat deed      
,balbinus8 ,hij liet toch natuurlijk den
 spitsboef in de gevangenis             
opsluiten8--,,lalus3 ,in de gevangenis8 
,ja1 dat kun-je begrijpen6 ,hij betaalde
 hem nog een reisgeld uit en bezwoer hem
 bij al wat heilig is1 dat hij niet zou 
vertellen wat er gebeurd was4 ,en mijns 
inziens deed hij daaraan verstandig1    
liever dan dat hij een onderwerp werd   

van praatjes in kroegen en op straat en 
misschien nog groot gevaar zou loopen   
zwaar beboet te worden4 ,want de        
bedrieger liep in het geheel geen       
gevaar4 ,hij wist niets meer van de     
goudmakerskunst dan iedere ezel4 ,de    
bedriegerij is daarbij nogal in een     
voordeelige positie4 ,als ,balbinus hem 
van diefstal had willen beschuldigen1   
dan zou zijn priesterzalving hem tegen  
doodstraf door ophanging hebben         
beschermd en niemand wil graag zoo'n    
doodvreter langen tijd in de gevangenis 
den kost geven4--,,philecous3 ,ik zou   
medelijden met ,balbinus hebben1 wanneer
 hij niet zelf gewild had bedrogen te   
worden4--,,lalus3 ,maar nu moet ik naar 
het ,hof4 ,bij een andere gelegenheid   
zal ik je wel eens geschiedenisjes      
vertellen die nog zotter zijn dan       
deze4--,,philecous3 ,heb ik tijd1 dan   
zal ik er graag naar luisteren en je er 
een historie voor in ruil vertellen4    
,,noot3  #a ,namen1 zooals ,erasmus ze  
gaarne bezigt1 beteekenend3 ,hoorgraag  

en ,praatgraag4          99       99    
99       99       99   ,,de             
,,paardenkooper   ,,aulus ,,en          
,,phaedrus4       ,dat paardenkoopers1 k
 in ,erasmus' tijd1 reeds in niet al te 
goeden naam van eerlijkheid stonden1    
bewijst de volgende      samenspraak4   
,nadere verklaring heeft de inhoud niet 
noodig3 de zaak      is oud en          
hoog-modern4       ,naar ,erasmus' eigen
 woorden heeft hij deze samenspraak     
geschreven1      om de jongelieden van  
zijn tijd te laten zien1 dat men een    
modern      onderwerp1 van alledaagschen
 aard ook in het deftige latijn1 los1   
luchtig en opgewekt kan behandelen4     
,,aulus3 ,heere bewaar me6 wat kijkt    
onze ,phaedrus ernstig4 ,zoo nu en dan  
slaat hij zijn oogen hemelwaarts4 'k    
,zal hem eens aanklampen4 ,wat voor     
nieuws is er1 ,phaedrus8--,,phaedrus3   
,waarom vraag je mij dat zoo1           
,aulus8--,,aulus3 ,omdat het er veel van
 heeft of je van een vroolijken         
,phaedrus tot een strengen ,cato bent   

geworden4 ,z strak staat je             
gelaat4--,,phaedrus3 ,nu1 daar is reden 
voor3 ik heb juist mijn zonden          
gebiecht4--,,aulus3 ,o6 dan verwonder ik
 mij niet meer4 ,maar vertel me eens3   
heb je alles te goeder trouw            
gebiecht8--,,phaedrus3 ,ten minste alles
 wat me in den zin kwam4 ,en ding       
slechts uitgezonderd4--,,aulus3 ,en     
waarom verzweeg je dat ne8--,,phaedrus3 
,omdat ik 't toch eigenlijk zelf nog    
niet zoo hl slecht kan vinden4--,,aulus3
 ,dan moet dat wel een prettige zonde   
zijn geweest4 ,,phaedrus3 ,of het een   
zonde is1 weet ik niet3 maar als je een 
poosje tijd hebt1 mag je het wel        
hooren4--,,aulus3 ,ik wil heel graag    
luisteren4--,,phaedrus3 ,je weet hoeveel
 er onder paardenhandelaars1 koopers en 
verkoopers1 bedrogen wordt4--,,aulus3   
,ja1 meer dan me lief is1 want ik ben er
 zelf dikwijls de dupe van              
geweest4--,,phaedrus3 ,onlangs moest ik 
een tamelijk lange reis doen1 maar die  
ook vrij veel spoed vereischte4 ,ik ga  

naar n van de paardenverhuurders1 lang  
niet n van de slechtsten van dat soort2 
zelfs was ik met dien man eenigermate   
bevriend4 ,ik vertel hem dat ik een     
gewichtige opdracht heb1 dat ik een     
flink en stevig paard noodig heb4 ,als  
hij zich ooit jegens mij verdienstelijk 
had gemaakt1 dat hij 't dan nu moest    
doen4 ,hij beloofde dat hij met mij zou 
handelen zooals hij dat met zijn        
liefsten broer zou doen4--,,aulus3      
,misschien was hij ook wel van plan zijn
 broer te bedriegen4--,,phaedrus3 ,hij  
brengt me in zijn stal en zegt dat ik   
maar uit al zijn paarden moet kiezen    
welk ik wil4 ,eindelijk was er n dat mij
 meer dan alle andere beviel4 ,hij      
prijst mijn keuze1 terwijl hij er een   
eed op doet1 dat juist dt paard dikwijls
 door velen gevraagd is3 dat hij 't     
liever had willen bewaren voor een      
particulieren vriend1 dan 't aan        
onbekenden af te staan4 ,we werden het  
eens over den prijs4 ,de betaling       
geschiedt tegen contant geld4 ,ik stijg 

te paard4 ,bij 't naar buiten rijden was
 't paard opgewekt en buitengewoon      
geanimeerd4 ,men zou haast zeggen dat 't
 een beetje wild was3 't zag er vet en  
rond en welgedaan uit4 ,maar toen ik    
zoowat een anderhalf uur gereden had1   
begon ik te bemerken dat 't reeds geheel
 en al moe was en dat ik er zelfs met de
 sporen geen voortgang in kon krijgen4  
,nu had ik wel eens gehoord dat door    
paardenkoopers dikwijls zulke dieren om 
te bedriegen op stal gehouden worden1   
paarden die men op 't oog voor          
uitstekend zou houden1 maar die tegen   
vermoeienis volstrekt niet bestand zijn4
 ,dadelijk dacht ik bij mij zelf3 je    
bent beet genomen6 ,komaan1 zoodra je   
thuis komt1 betaal je hem met gelijke   
munt4--,,aulus3 ,en wat ving je nu      
onderweg aan1 jij ruiter zonder         
paard8--,,phaedrus3 ,wat de loop der    
dingen mij aan de hand deed4 ,ik sloeg  
den weg in naar 't naaste dorp4 ,daar   
stalde ik stilletjes bij een bekende van
 me het paard en ik huurde een ander4   

,ik reed naar de plaats van mijn        
bestemming1 keerde terug1 lever mijn    
huurpaard in1 tref mijn koopje aan1     
vetjes en wel1 en flink uitgerust van de
 eerste vermoeienis4 ,ik rijd daarop    
naar mijn bedrieger en vraag hem of hij 
't in zijn stal eenige dagen wil bewaren
 en voederen tot ik het weer kom        
opeischen4 ,hij vraagt me hoe het       
beestje 't gemaakt heeft4 ,ik zweer hem 
nu bij al wat heilig is1 dat ik nooit   
van mijn leven een voortreffelijker dier
 bestegen had1 dat 't eerder vloog dan  
liep1 dat 't heelemaal geen vermoeienis 
had gekend niettegenstaande den langen  
tocht en dat het geen haartje magerder  
was geworden van 't zware werk4 ,toen ik
 hem wijs gemaakt had dat dit werkelijk 
zoo was1 dacht hij zoo stilletjes bij   
zich zelven1 dat 't paard dan toch wel  
anders moest zijn dan hij gedacht had4  
,vr ik dus wegging1 vroeg hij me of 't  
paard ook te koop was4 ,ik zei eerst van
 neen4 ,als ik weer eens een reis moest 
doen1 dat 't dan niet gemakkelijk zou   

wezen een dergelijk paard te krijgen4   
,maar dat aan den anderen kant niets mij
 z dierbaar was of 't was wel voor een  
flinken prijs van mij te koop1 ook al   
zou iemand mij zelven in levenden lijve 
willen koopen4--,,aulus3 ,je speelde    
daar mooi de rol van bedrieger tegenover
 den bedrieger4--,,phaedrus3 ,om kort te
 gaan1 hij liet me niet vertrekken      
zonder dat ik een prijs voor het paard  
had vastgesteld4 ,ik gaf dien heel wat  
hooger op dan waarvoor ik 't beest van  
hem gekocht had4 ,toen ik van den man   
weggegaan was1 neem ik dadelijk iemand  
in den arm om mee een rol te spelen in  
deze komedie4 ,ik zeg hem duidelijk wat 
er aan de hand is en breng hem goed op  
de hoogte4 ,hij gaat naar 't huis van   
den stalhouder en vraagt dezen te       
spreken4 ,hij zegt hem dat hij een mooi 
paard noodig heeft1 dat goed tegen veel 
vermoeienissen bestand is4 ,de koopman  
laat hem verschillende paarden zien en  
prijst de slechtste 't meest aan4       
,alleen 't paard dat hij mij had        

verkocht1 biedt hij niet aan1 omdat hij 
dacht dat 't werkelijk zoo uitstekend   
was als ik had gezegd4 ,maar de ander   
vraagt hem onmiddellijk of dat paard ook
 soms te koop is1 want ik had hem       
beschreven hoe 't paard er uit zag en   
hem de plaats aangeduid waar het stond4 
,eerst hield de paardenkooper zijn mond 
en prees al de andere paarden uitbundig4
 ,maar omdat de kooper steeds op dat ne 
paard terugkwam1 terwijl hij de overige 
paarden voor de leus nog wel wat prees1 
zei eindelijk de paardenkooper bij zich 
zelven3 ik moet mij dan toch wel in dat 
paard vergist hebben1 als ten minste    
deze vreemdeling het zoo dadelijk onder 
alle paarden uitpikt4 ,toen de kooper   
aandrong1 zeide hij eindelijk3 't ,is te
 koop1 maar misschien zult ge u wel door
 den prijs laten afschrikken4 ,geen     
prijs is te hoog1 zei hij1 wanneer die  
overeenkomt met de waarde van de zaak4  
,zeg maar op4 ,hij gaf nu een prijs op  
vrij wat hooger1 dan ik hem had genoemd1
 ook nog naar die winst begeerig4       

,eindelijk werden ze het over de koopsom
 eens4 ,er werd een tamelijk groot      
handgeld gegeven1 n4l4 een goudstuk1 om 
geen vermoeden te wekken dat 't maar een
 schijnkoop was4 ,de kooper liet 't     
paard goed haver geven en zei dat hij   
gauw zou terugkomen om 't paard mee te  
nemen4 ,de stalknecht krijgt een halven 
gulden fooi4 ,zoodra ik hoorde dat de   
koop goed en wel gesloten was1 z dat hij
 niet meer kon worden verbroken1 keer ik
 gelaarsd en gespoord naar den          
paardenverhuurder terug3 buiten adem    
roep ik om hem4 ,hij komt te voorschijn 
en vraagt wat ik verlang4 ,laat dadelijk
 mijn paard optuigen1 zei ik1 want ik   
moet onmiddellijk voor een gewichtige   
zending op reis4 ,en onlangs1 antwoordde
 hij1 droeg-je me op het paard eenige   
dagen te stallen en te voederen4 ,ja1   
dat is waar1 zei ik1 maar daar is me nu 
plotseling1 zonder dat ik er op gerekend
 had1 een taak opgedragen en dat nog wel
 van koningswege1 die geen uitstel      
gedoogt4 ,toen hij weer3 ,kies maar uit 

alle paarden welke je wilt3 't uwe kunt 
ge evenwel niet krijgen4 ,ik vraag      
natuurlijk3 waarom niet8 ,omdat het     
verkocht is1 ontvang ik ten antwoord4   
,met geveinsden schrik riep ik uit3 ,de 
hemel verhoede dat 't waar is1 wat gij  
zegt4 ,nu mij die opdracht wordt        
gegeven1 zou ik mijn paard niet willen  
verkoopen al was het ook voor viermaal  
den prijs4 ,ik begin te schelden en te  
kijven en noem me een verloren man4     
,eindelijk wordt hij ook boos4 ,wat     
hebben we met dat getwist te maken8 ,gij
 hebt een prijs bepaald voor 't paard1  
ik heb 't verkocht4 ,als ik u den prijs 
uitbetaal dan hebt ge met mij niets meer
 te maken4 ,er zijn nog rechters hier in
 de stad4 ,ge kunt me niet dwingen u het
 paard te leveren4 ,terwijl ik er nog   
lang op aandrong dat hij mij 't paard   
zou afgeven of mij den kooper zou       
aanwijzen1 betaalde hij me eindelijk den
 prijs uit4 ,ik had 't voor vijftien    
goudstukken gekocht en het later geschat
 op zes-en-twintig4 ,hij had 't op      

twee-en-dertig gesteld4 ,hij redeneerde 
z bij zich zelf3 't is voordeeliger dit 
zoete winstje te maken dan 't paard     
terug te geven4 ,ik ga heen1 voorgevend 
erg boos te zijn en slechts noode       
gekalmeerd door 't ontvangen geld4 ,de  
paardenkooper vroeg of ik 't hem niet   
kwalijk wilde nemen3 dat hij mijn schade
 wel op andere manieren zou trachten te 
vergoeden4 ,en zoo werd de bedrieger    
bedrogen4 ,hij zit nu met een paard dat 
niets waard is1 en wacht maar steeds dat
 de man die hem 't handgeld heeft       
gegeven zal komen om hem den bedongen   
prijs uit te betalen4 ,maar er komt     
niemand en er zal ook nooit iemand      
komen4--,,aulus3 ,en heeft hij er u     
intusschen nooit over                   
gesproken8--,,phaedrus3 ,wat zou dat    
voor een brutaliteit zijn en met welk   
recht zou hij dat doen8 ,hij heeft me   
nog wel eens een paar malen ontmoet en  
mij zijn beklag gemaakt over de kwade   
trouw van den kooper4 ,maar ik heb hem  
van mijn kant dadelijk den mantel       

uitgeveegd en gezegd dat hij die        
leelijke behandeling waard was1 omdat   
hij mij door een overhaasten verkoop van
 zoo'n goed paard had beroofd4 ,dat is  
nu een zonde z juist van pas begaan1    
naar mijn idee1 dat ik 't niet over mij 
kon verkrijgen om ze te                 
biechten4--,,aulus3 ,ik zou voor mij    
zelven een standbeeld vragen als ik zoo 
iets had verzonnen3 z ver is het er van 
af dat ik 't als zonde zou              
biechten4--,,phaedrus3 ,of ge dit van   
harte meent1 weet ik niet1 maar bij mij 
wekt ge den lust en den moed op1 om     
zulke menschen bij gelegenheid k eens   
zoo'n poets te bakken4          99      
99       99       99       99   ,,de    
,,paardlooze ,,ridder ,,of ,,de         
,,verdichte ,,adel   ,,harpalus4        
,,nestorius4       ,erasmus zegt in zijn
 ,nut der ,samenspraken over den        
onderstaanden      dialoog het volgende3
       ,in den verdichten adel schilder 
ik dat slag van menschen1 die1          
onder het bedriegelijk voorwendsel van  

edellieden te zijn1 alles      meenen te
 mogen doen en die n der voornaamste    
rampen zijn      waaronder ,duitschland 
lijdt4  ,,harpalus4 ,zou je mij eens    
kunnen raden8 ,je zult merken dat ik    
niet vergeetachtig en niet ondankbaar   
ben4--,,nestorius3 ,nu1 ik wil je wel 't
 middel aan de hand doen om te komen    
waar je wezen wilt4--,,harpalus3 ,maar  
wij hebben 't niet in onze hand om van  
adel geboren te zijn4--,,nestorius3 ,als
 je 't niet bent1 moet ge door uw       
voortreflijke daden maken dat uw adeldom
 bij u een aanvang neemt4--,,harpalus3  
,dat duurt zoo lang4--,,nestorius3      
,tegen een flinke som verkoopt de keizer
 ook wel een adelbrief4--,,harpalus3 ,om
 dien gekochten adel wordt over het     
algemeen gelachen4--,,nestorius3 ,als ge
 dan niets belachelijkers kent dan      
gelogen adel1 waarom streeft ge dan naar
 den adellijken titel8--,,harpalus3 ,om 
verschillende redenen1 en gewichtige    
ook4 ,ik heb geen bezwaar je die te     
vertellen1 als gij mij de manieren wilt 

meedeelen waarop ik den menschen het    
idee kan geven dat ik een edelman       
ben4--,,nestorius3 ,dus alleen maar den 
naam wil je bezitten1 zonder de         
werkelijkheid8--,,harpalus3 ,ja1 waar de
 werkelijkheid niet aanwezig is1 daar   
nadert de schijn er toch 't dichtst bij4
 ,maar kom1 geef nu eens raad1          
,nestorius4 ,wanneer gij mijn           
beweegredenen hoort1 dan zult ge moeten 
zeggen dat het de moeite waard          
is4--,,nestorius3 ,nu1 als je 't dan    
wilt1 dan zal ik 't je zeggen4 ,in de   
allereerste plaats moet je uit je       
vaderland weggaan4--,,harpalus3 ,dat    
weet ik4--,,nestorius3 ,je moet je      
begeven in gezelschap van jongelieden   
van werkelijk adellijken                
bloede4--,,harpalus3 ,dat begrijp       
ik4--,,nestorius3 ,tengevolge daarvan   
zal men gaan denken1 dat gij ook tot die
 menschen behoort met wie gij           
omgaat4--,,harpalus3 ,zoo is            
het4--,,nestorius3 ,zorg dat ge niets   
aan u hebt of niets doet wat burgerlijk 

is4--,,harpalus3 ,wat                   
bijvoorbeeld8--,,nestorius3 ,ik bedoel  
uw kleeding2 uw kostuum mag niet van wol
 zijn1 maar wl van zijde of1 als je het 
geld ontbreekt om die te koopen1 dan een
 kamelotten buis1 ten slotte nog liever 
een van linnen dan van                  
laken4--,,harpalus3 ,goed               
zoo4--,,nestorius3 ,pas ook op1 dat ge  
niets gaafs aan uw lijf hebt3 heb kerven
 en scheuren in je hoed1 je wambuis1 je 
laarzen1 je schoenen1 in je nagels als  
je kunt4 ,zorg er ook voor dat je nooit 
over iets wat laag bij den grond is1    
spreekt4 ,als er een vreemdeling uit    
,spanje komt1 vraag dan hoe 't          
tegenwoordig tusschen den ,keizer en den
 ,paus staat3 hoe uw bloedverwant1 de   
,graaf van ,nassau het maakt3 hoe 't met
 uw andere kameraden gaat4--,,harpalus3 
,dat zal ik doen4--,,nestorius3 ,aan uw 
ringvinger moet ge een ring dragen met  
een gesneden steen er in4--,,harpalus3  
,als ten minste mijn beurs het          
toelaat4--,,nestorius3 ,een vergulde    

ring met een nagemaakten steen kost niet
 zooveel4 ,maar er moet een wapenschild 
bij4--,,harpalus3 ,wat raad je me aan te
 kiezen8--,,nestorius3 ,twee melkemmers 
zoo je wilt1 en een                     
bierpul4--,,harpalus3 ,kom1 je houdt me 
voor 't lapje3 spreek liever in         
ernst4--,,nestorius3 ,ben-je nooit in   
den krijg geweest8--,,harpalus3 'k ,heb 
er nooit een gezien4--,,nestorius3      
,maar1 tusschen twee haakjes1 je hebt   
denk ik1 wel eens aan ganzen en kapoenen
 bij de boeren den kop                  
afgeslagen8--,,harpalus3 ,heel dikwijls1
 en wt dapper ook4--,,nestorius3 ,nu1   
neem dan een zilveren mes op je         
wapenschild en drie gouden              
ganzenkoppen4--,,harpalus3 ,op wat voor 
een veld8 ,,nestorius3 ,op welk veld8   
,natuurlijk op een bloedrood6 ,een      
herinnering aan 't zoo dapper vergoten  
bloed4#a--;,,harpalus3 ,wel ja1 waarom  
niet8 ,ganzenbloed is net zoo rood als  
menschenbloed4 ,maar ga dr als 't je    
belieft4--,,nestorius3 ,dat schild nu1  

moet je aan de deuren van alle herbergen
 waar je je intrek neemt1 laten         
vastspijkeren4--,,harpalus3 ,wat moet er
 voor een helm op geplaatst             
worden8--,,nestorius3 't ,is goed dat je
 daaraan denkt4 ,dien moet je met       
opgeslagen vizier nemen4--,,harpalus3   
,waarom dat8--,,nestorius3 ,ten eerste  
om goed te kunnen ademhalen en verder om
 hem met je kleedij in overeenstemming  
te brengen4 ,wat moet er boven den helm 
uitsteken8--,,harpalus3 ,daarnaar ben ik
 erg verlangend4--,,nestorius3 ,een     
hondenkop met hangooren4--,,harpalus3   
,dat is zoo algemeen4--,,nestorius3     
,voeg er dan een paar horens bij4 ,dat  
is zeldzaam en vreemd4--,,harpalus3 ,dat
 bevalt me4 ,maar nu de                 
schilddragers8--,,nestorius3 ,herten1   
honden1 draken1 grijpen hebben de       
vorsten en prinsen al ingepalmd3 zet jij
 er nu twee harpijen naast4--,,harpalus3
 ,dat is een uitstekende                
raad4--,,nestorius3 ,nu schiet nog      
alleen maar over een bijnaam te         

verzinnen4 ,hierbij moet je in de       
allereerste plaats oppassen dat je je   
niet op heel platte manier ,harpalus den
 ,comenser laat noemen1 maar ,harpalus  
van ,como3 dit laatste doen de adellijke
 heeren1 't eerste doen arme            
theologen4--,,harpalus3 ,dat weet       
ik4--,,nestorius3 ,hebt ge ergens een   
plekje waarvan ge u heer en meester kunt
 noemen8--,,harpalus3 ,geen varkenshok  
zelfs4--,,nestorius3 ,ben-je in een     
bekende stad geboren8--,,harpalus3 ,in  
een onbekend dorp4 ,ik moet 't u wel    
zeggen4 ,want liegen mogen we niet      
tegenover een dokter die ons moet       
genezen4--,,nestorius3 ,is er niet de   
een of andere berg in de buurt van dat  
dorp8--,,harpalus3 ,jawel4--,,nestorius3
 ,en heeft die berg ook ergens een in 't
 oog vallende of bekende                
rotspunt8--,,harpalus3 ,en een wt steile
 ook4--,,nestorius3 ,welnu1 dan heet je 
,harpalus1 ridder van de ,gulden        
,rots4--,,harpalus3 ,ja maar1 't is de  
gewoonte van groote heeren1 dat ieder   

een mooi klinkende spreuk voegt bij zijn
 wapen3 zooals bijv4 ,maximiliaan had3  
,houd maat2 ,philips3 ,wie maar wil2    
,keizer ,karel3 ,verder2 en zoo de n    
dit1 de ander dat4--,,nestorius3 ,neem  
jij dan3 ,er op of er                   
onder4--,,harpalus3 ,je raad is probaat 
en past uitstekend bij mijn             
toestand4--,,nestorius3 ,en om de       
menschen nog meer vertrouwen in uw      
persoon in te boezemen1 moet ge         
voorgeven dat allerlei groote heeren u  
brieven geschreven hebben1 waarin ge ook
 als ,hoog-,edelgeboren ,ridder wordt   
betiteld3 daarin moet gesproken worden  
van groote bedrijven1 van leengoederen1 
van burchten1 van veel duizenden        
guldens1 van gouverneurschappen1 van een
 rijk huwelijk4 ,dan moet ge zorgen1 dat
 dergelijke brieven u als 't ware bij   
ongeluk uit den zak vallen of dat ge ze 
bij toeval vergeet en dat ze zoo in     
handen van anderen komen4--,,harpalus3  
,o1 dat zal me niet veel moeite kosten4 
,want ik kan niet alleen goed schrijven1

 maar ook heb ik 't door gestadige      
oefening zver gebracht dat ik ieders    
hand gemakkelijk kan                    
namaken4--,,nestorius3 ,naai de brieven 
in je wambuis of laat ze in je zak      
zitten1 zoodat de kleermakers aan wie je
 je kleeren geeft om ze te lappen1 ze   
vinden4 ,die zullen hun mond niet       
houden1 en als je 't te weten komt1 zet 
dan je gezicht in een plooi van boosheid
 of ontstemdheid1 alsof je over het     
geval erg het land hadt4--,,harpalus3   
,ook daarop heb ik reeds lang           
gestudeerd1 om mijn gezicht te kunnen   
veranderen als een masker4--,,nestorius3
 ,dan zal 't gevolg zijn dat men geen   
lucht krijgt van het bedrog en dat men  
je zaak met goed vertrouwen             
aanziet4--,,harpalus3 ,ik zal er goed   
mijn best toe doen4--,,nestorius3       
,verder moet ge eenige makkers kiezen of
 je ook eenige bedienden aanschaffen1   
die voor u buigen en uitwijken en u in  
tegenwoordigheid van anderen ,jonker    
noemen4 ,je behoeft niet bang te zijn   

dat je dit iets zal kosten4 ,er zijn    
heel veel jongelieden die graag zelfs   
voor niets die rol willen spelen4       
,hierbij komt nog dat dit land vol is   
van half geleerde jonge menschen1       
bezield met een bijzonderen schrijflust1
 om niet te zeggen schrijfwoede4 ,ook   
ontbreekt 't niet aan hongerige         
boekdrukkers1 die alles aandurven       
wanneer de hoop op een zoet winstje hun 
toelacht4 ,eenigen van dezen moet gij   
omkoopen1 dat ze u in hunne geschriften 
prijzen als een der ,grooten van hun    
vaderland1 en dit zoo nu en dan eens met
 vette letters te herhalen4 ,op die     
manier zullen ze u1 tot zelfs in        
,bohemen toe1 als een groot man in uw   
vaderland ophemelen4 ,want sneller en   
over een grooter uitgestrektheid doen   
die geschriften de rondte1 dan praatjes 
van bedienden1 al zijn ze ook ng zulke  
babbelaars4--,,harpalus3 ,die manier    
bevalt mij wel4 ,maar1 bedienden moet   
men den kost geven4--,,nestorius3 ,dat  
is waar1 maar ge moet er geen bedienden 

op na houden die geen handen aan hun    
lijf hebben en daarom onhandig zijn4 ,ze
 moeten hier- en daarheen worden        
uitgestuurd1 en dan vinden ze wel wat4  
,je weet wel dat er allerlei            
gelegenheden voor zoo iets              
zijn4--,,harpalus3 ,houd maar op3 ik    
begrijp het al4--,,nestorius3 ,nu moet  
ik nog spreken van uw                   
bekwaamheden4--,,harpalus3 ,daar ben ik 
nieuwsgierig naar4--,,nestorius3 ,als je
 geen goed dobbelaar bent1 geen flink   
kaartspeler1 geen schandelijke          
meisjesgek1 geen fameus drinker1 geen   
brutaal verkwister1 geen bankroetier en 
geen schuldenmaker1 als je niet behebt  
bent met de zoogenaamde ,gallische      
schurft#b1 zal niemand je voor een man  
van adel houden4--,,harpalus3 ,in dat   
alles heb ik me al lang geoefend4 ,maar 
waar moet het geld van daan             
komen8--,,nestorius3 ,kalm6 daar wilde  
ik net op komen4 ,heb-je geld van je    
vader gerfd8--,,harpalus3 ,een klein    
beetje4--,,nestorius3 ,wanneer nu bij   

velen de dunk omtrent je adel gevestigd 
is1 dan zul-je licht gekken vinden die  
geloof slaan aan je beweringen4         
,sommigen zullen zich schamen neen te   
zeggen1 sommigen zelfs zullen bang zijn 
dit te doen4 ,om je schuldeischers bij  
den neus te nemen zijn er allerlei      
kunstjes4--,,harpalus3 ,daar ben ik al  
redelijk bedreven in4 ,maar eindelijk   
zullen ze 't mij toch te benauwd maken1 
als ze bemerken dat ik hen alleen maar  
met mooie woorden paai4--,,nestorius3   
,integendeel1 daar is geen gemakkelijker
 weg om te heerschen dan juist aan      
zooveel mogelijk menschen iets schuldig 
te wezen4--,,harpalus3 ,hoe dat         
zoo8--,,nestorius3 ,wel1 vooreerst      
beschouwt de schuldeischer het z1 alsof 
hij door een groote verplichting aan u  
verbonden was en is hij bang een        
aanleiding te geven tot 't verlies van  
zijn geld4 ,iemands dienaren kunnen niet
 enger aan hem verknocht zijn1 dan de   
schuldeischers aan hunne schuldenaars4  
,als men hun van tijd tot tijd eens wat 

terugbetaalt1 dan is dat nog meer welkom
 dan dat men geschenken                 
geeft4--,,harpalus3 ,dat heb ik wel eens
 gemerkt4--,,nestorius3 ,maar pas       
hierop1 dat ge u onderwijl niet met arme
 drommels inlaat4 ,want deze maken      
dikwijls om een onbeduidend sommetje    
geld een groot kabaal4 ,meer handelbaar 
zijn menschen die goed geld om handen   
hebben4 ,hen weerhoudt hun              
schaamtegevoel1 de hoop doet hen leven1 
de vrees schrikt hen af3 zij weten wat  
adellijke heeren soms vermogen4 ,ten    
slotte1 wanneer de schuldenlast u       
overstelpt1 dan moet ge onder allerlei  
voorwendsels elders heen verhuizen en   
dan vervolgens wr ergens anders heen4   
,er is geen reden om je daarvoor te     
schamen4 ,niemand is meer met schulden  
beladen dan juist de vorsten4 ,als een  
boer u het vuur wat na aan de schenen   
legt1 doe 't dan voorkomen alsof je door
 zijn onbeschaamdheid diep beleedigd    
bent4 ,geef evenwel zoo nu en dan eens  
wat terug1 maar niet de geheele som en  

ook niet aan allen4 ,daarvoor moet gij  
overal en altijd zorgen dat niemand 't  
in den neus krijgt1 dat je kas geheel   
leeg is4 ,je moet altijd                
grootdoen4--,,harpalus3 ,hoe kan iemand 
groot-doen die niets                    
heeft8--,,nestorius3 ,als een vriend je 
tijdelijk iets van waarde heeft         
toevertrouwd1 dan moet je 't doen       
voorkomen alsof 't van je zelf is4 ,maar
 je moet alle gekunsteldheid vermijden3 
't moet alles als bij toeval gaan4 ,neem
 daartoe soms eens wat geld op1 met 't  
plan om 't heel spoedig terug te geven4 
,bewaar in je beurs1 die uitpuilt van   
kopergeld1 twee goudstukken en haal er  
die zoo nu en dan eens uit4 ,en meer    
dergelijke verzinsels moet je zelf maar 
bedenken4--,,harpalus3 ,dat snap ik4    
,maar ik moet dan toch eindelijk wel tot
 over de ooren in de schuld             
zitten4--,,nestorius3 ,houd daarom geen 
luie1 onverschillige1 onhandige         
bedienden of neem anders bloedverwanten 
bij je1 die je tch den kost zoudt moeten

 geven4 ,ze zullen wel eens een koopman 
tegenkomen dien ze kunnen berooven4 ,ze 
zullen wel eens wat vinden in herbergen1
 of in een huis1 of in een schip1 iets  
dat onbewaakt ligt4 ,vat-je8 ,ze moeten 
er aan denken dat de mensch niet te     
vergeefs vingers gekregen               
heeft4--,,harpalus3 ,als 't ten minste  
op een veilige manier kan               
gebeuren4--,,nestorius3 ,je moet je     
bedienden netjes gekleed doen gaan1     
vooral met onderscheidingsteekens4 ,geef
 hun valsche brieven aan hooge          
personages in handen4 ,als ze dan eens  
iets hebben weggenomen en betrapt       
worden1 zal niemand hen durven          
beschuldigen4 ,ook al vermoedt men iets1
 dan zal men toch bang zijn voor hun    
meester die van adel is4 ,en wanneer ze 
gewelddadig een buit hebben veroverd dan
 heet dat3 oorlogsrecht4 ,zulke         
vr-oefeningen vormen het voorspel van   
den oorlog4--,,harpalus3 ,dat is een    
goede raad6--,,nestorius3 ,verder moet  
ge steeds dezen stelregel van den adel  

handhaven3 het is zijn recht den        
reiziger van burger-afkomst van zijn    
geld te ontlasten4 ,wat toch moet       
grooter verontwaardiging wekken1 dan dat
 een koopman niet van adel1 overvloed   
van geld heeft1 terwijl intusschen een  
ridder geen cent heeft om aan de vrouwen
 en het spel uit te geven8 ,voeg je     
steeds bij de grooten of liever dring u 
bij hen in4 ,met een stalen gezicht1    
zonder blikken of blozen4 ,maar vooral  
bij vreemden4 ,en daarom is 't ook      
verkieslijk dat ge u ophoudt in een nog 
al drukke stad1 bijv4 in badplaatsen1 in
 druk bezochte herbergen4--,,harpalus3  
,dat was ik juist van                   
plan4--,,nestorius3 ,in zulke plaatsen  
biedt 't geluk nog al eens vaak een     
kansje4--,,harpalus3 ,hoe1              
bijvoorbeeld8--,,nestorius3 ,wel1 de een
 of ander heeft zijn beurs laten liggen1
 of heeft bij vergissing den sleutel in 
't slot van zijn l laten steken4 ,nu1 de
 rest vat je wel4--,,harpalus3          
,maar4448--,,nestorius3 ,waarvoor ben je

 bang8 ,wie zou eenig kwaad vermoeden   
durven koesteren tegen zoo'n beschaafd  
man1 tegen iemand die altijd den mond   
vol heeft van zulke groote dingen1 tegen
 den ,ridder van de ,gulden ,rots8 ,en  
zoo er al zoo'n onbeschaamde rekel      
gevonden werd1 wie zou dan nog zoo      
driest zijn om u voor 't gerecht te     
dagen8 ,intusschen wordt de verdenking  
afgeleid op n van de gasten die gisteren
 zijn vertrokken4 ,de bedienden en de   
herbergier zullen in rep en roer        
gebracht worden4 ,doch ga gij maar      
rustig uw gang4 ,als zoo iets aan een   
bescheiden en flink man overkomt1 zal   
hij zijn mond houden1 om niet tegelijk  
met zijn geldelijk verlies ook nog tot  
zijn schande bekend te doen worden1 dat 
hij z nalatig op zijn zaken             
is4--,,harpalus3 ,wat je daar zegt is   
nog zoo gek niet4 ,je kent denk ik wel  
den ,graaf van den ,witten              
,gier8--,,nestorius3 ,zou ik hem niet   
kennen8--,,harpalus3 ,bij hem had eens  
zijn intrek genomen1 naar ik me heb     

laten vertellen1 een zekere ,spanjaard1 
een man van een net uiterlijk en echt   
fijne beschaving4 ,deze kaapte          
zeshonderd gulden2 maar de graaf heeft  
nooit durven klagen4 ,z respectabel zag 
de man er uit4--,,nestorius3 ,nu1 daar  
heb-je een voorbeeld4 ,tusschen-beiden  
moet je eens n van je bedienden de wijde
 wereld inzenden2 ten oorlog natuurlijk4
 ,deze zal terugkeeren1 beladen met buit
 in den krijg gemaakt1 na kerken        
geplunderd en kloosters beroofd te      
hebben4--,,harpalus3 ,dat is zeker een  
hoogst veilige manier4--,,nestorius3    
,daar is nog een andere manier om geld  
bij elkaar te krijgen4--,,harpalus3 ,zeg
 op1 alsjeblieft4--,,nestorius3 ,verzin 
voorwendsels om boos te worden tegen    
menschen die goed in hun contanten      
zitten1 vooral tegen monniken of        
priesters1 die nu zoowat bij iedereen in
 een kwaden naam staan4 ,deze heeft om  
uw wapenschild gelachen of er op        
gespuwd3 gene heeft iets geschreven wat 
wel tot laster kan worden verdraaid4    

,aan zulke menschen moet ge een oorlog  
op leven en dood verklaren4 ,laat       
gruwelijke bedreigingen hooren1         
uitroeiing1 moord en doodslag1 louter   
algeheele verdelging4 ,vol schrik en    
angst zullen ze dan tot u komen om den  
strijd bij te leggen4 ,houd dan uw      
waardigheid hoog1 dat wil zeggen3       
overvraag goed1 dan krijgt ge wat ge    
hebben wilt4 ,als je drieduizend        
goudstukken vraagt1 dan schamen ze er   
zich voor om minder dan tweehonderd aan 
te bieden4--,,harpalus3 ,anders zal ik  
dreigen hen gerechtelijk te             
vervolgen4--,,nestorius3 ,dat gaat al   
weer wat meer op chantage gelijken2 doch
 't kan ook soms te pas komen4 ,maar zeg
 eens ,harpalus1 daar was me bijna      
ontgaan wat ik eigenlijk wel in de      
allereerste plaats had mogen zeggen2 je 
moet 't een of ander meisje dat een     
aardigen spaarpot heeft in 't           
huwelijksnet zien te verstrikken4 ,je   
hebt een toovermiddel in je bezit1 je   
bent jong1 je ziet er niet onknap uit1  

je bent een aardige grappenmaker1 je    
kunt aanstekelijk lachen4 ,strooi 't    
gerucht rond1 dat je onder mooie        
beloften naar 't hof van den keizer bent
 geroepen4 ,meisjes houden er wel van   
heeren van het hof te                   
trouwen4--,,harpalus3 ,ik ken er1 aan   
wie dat voortreflijk gelukt is4 ,maar   
als 't bedrog nu eindelijk eens uitlekt 
en van alle kanten de schuldeischers op 
me afspringen8 ,dan zal iedereen den    
ontmaskerden ridder uitlachen4 ,want    
zoo'n komedie vinden ze erger dan       
wanneer men tempelroof                  
pleegt4--,,nestorius3 ,dan is juist 't  
oogenblik gekomen om te denken aan 't   
stalen gezicht4 ,en dat te meer omdat   
nooit ter wereld brutaliteit meer in de 
plaats van wijs beleid is getreden1 dan 
tegenwoordig4 ,dan moet je maar de een  
of andere uitvlucht verzinnen4 ,verder  
zullen er altijd eenvoudige zielen      
gevonden worden die uw historietje      
gelooven2 anderen zullen uit burgerlijke
 beleefdheid doen net alsof zij 't      

bedrog dat ze doorzien hebben1 niet     
hebben bemerkt4 ,en ten slotte1 als er  
geen ander redmiddel is1 dan maar naar  
elders toevlucht genomen1 in een oorlog1
 in 't krijgsgewoel4 ,zooals ,euripides 
zegt dat de zee alle ongerechtigheden   
der menschen afwascht1 zoo bedekt ook de
 oorlog al het grondsop en uitvaagsel   
van alle schurkerijen4 ,niemand wordt   
tegenwoordig voor een goed officier in  
den oorlog gehouden1 als hij er niet toe
 gekomen is na een voorbereiding in zulk
 een recrutenschool4 ,dat is dus uw     
uiterste redmiddel wanneer alles        
verkeerd loopt4 ,maar ge moet den       
ondersten steen boven keeren dat 't niet
 zoo ver komt4 ,laat je vooral niet door
 zorgeloosheid foppen4 ,ontwijk kleine  
stadjes1 waar je geen vinger in de asch 
kunt steken of de wereld weet 't4 ,in   
groote en drukke steden heb je meer     
vrijheid of--ze moesten soms zijn als   
,marseille1 waar alles zoo uiterst stijf
 en eerbaar toegaat4 ,tracht dus        
ongemerkt uittevisschen wat men van u   

zegt4 ,wanneer je merkt dat men zoo in  
dezen zin over je praat3 ,wat doet hij  
toch2 waarom blijft hij zoo lang hier2  
waarom gaat hij niet terug naar zijn    
land8 ,waarom laat hij zijn kasteel in  
den steek8 ,uit welke familie stamt hij 
toch8 ,waar haalt hij toch 't geld      
vandaan voor zijn groote                
verteringen8--wanneer dergelijke        
praatjes langzamerhand beginnen te      
loopen1 dan moet je er intijds op       
bedacht zijn om de plaat te poetsen3    
maar 't moet de retraite van een leeuw  
zijn1 niet een hazenvlucht4 ,wend vr3   
dat je voor groote dingen geroepen wordt
 naar 't keizerlijk hof1 dat je         
binnenkort met een compagnie soldaten   
zult terugkomen4 ,in je afwezigheid     
zullen ze niet tegen je durven kikken1  
omdat ze bang zijn te verliezen wat ze  
van je te eischen hebben4 ,maar vooral  
geloof ik1 dat je op je hoede moet zijn 
tegen dat slag van menschen dat 't hoofd
 vol heeft van dichterlijke plannen1    
lichtgeraakt volkje4 ,als iets hun niet 

bevalt1 smeren ze dadelijk papier vol en
 wat ze hebben opgeklad gaat terstond de
 wereld door4--,,harpalus3 'k ,mag      
doodvallen zoo je raad mij niet bij     
uitstek aannemelijk voorkomt4 'k ,beloof
 je3 ik zal maken dat je in mij een     
leerzaam scholier en een niet ondankbaar
 jongmensch vindt4 ,het eerste het beste
 paard dat ik in mijn weiden vind en dat
 waard is je te dragen1 zal ik je ten   
geschenke zenden4--,,nestorius3 ,nu moet
 je op jouw beurt ook doen wat je       
begonnen bent mij te beloven4 ,waarom   
heb je zoo'n bijzonderen trek om den    
edelman te spelen als je 't niet        
bent8--,,harpalus3 ,om geen andere reden
 dan omdat adellijke heeren alles       
ongestraft mogen doen wat ze maar       
willen4 ,vind-je dat zoo'n              
kleinigheid8--,,nestorius3 ,al loopt 't 
verkeerd uit1 we zijn allen onzen tol   
aan de natuur door den dood             
verschuldigd1 al leefde men ook in een  
,karthuizerklooster4 ,en men sterft     
gemakkelijker op 't rad1 dan aan 't     

graveel1 aan jicht of aan een beroerte4 
,een goed soldaat moet gelooven dat er  
van den mensch na den dood niets        
overblijft1 behalve zijn                
lijk4--,,harpalus3 ,daar ben ik het ook 
mee eens4   ,,noten3  #a ,dwaze raad1   
van onkunde getuigend in de heraldiek1  
die metaal op metaal verbiedt4  #b      
,erasmus bedoelt de syphilis die toen   
haar intrede in ,europa had gedaan en   
o4a4 ook door den invloed der publieke  
badstoven1 onrustbarende uitbreiding had
 gekregen1 zoodat de badgelegenheden dan
 ook weldra1 als erkende brandpunten der
 besmetting1 op order der               
overheidspersonen1 verboden werden4     
99       99       99       99       99  
,,de ,,vrouwenraad   ,,cornelia1        
,,margaretha1 ,,perotta1 ,,julia1       
,,catmarina4       ,emancipatie1 wie zou
 ze in ,erasmus' tijd reeds gezocht     
hebben8 ,of      ja--vinden we niet     
reeds in de komedies der oude ,grieken  
sporen van      den wil der vrouwen om  
zich tegenover de mannen meer te doen   

gelden8 ,zoo ook in den ,vrouwenraad1   
waarin de draak wordt      gestoken met 
de onmondigheid van het vrouwelijk      
geslacht en eenige      dames           
maatregelen beramen om zich aan den     
dwang en de heerschappij      der mannen
 te ontworstelen4 ,de dwaasheden1 de    
onrechtmatigheden1 de      heerschzucht 
der mannen worden op de kaak gesteld2   
maar ook weet      ,erasmus den vrouwen 
menigen steek te geven over hare        
praatzucht1      haar gebrek aan        
schaamtegevoel1 haar pronkzucht4        
,de dialoog1 ook voor de geschiedenis   
der cultuur van belang1 doet      zien  
dat ,erasmus zijn tijd ver vooruit was1 
dat hij op de      wondeplekken zijner  
maatschappij zeer juist den vinger wist 
te      leggen4  ,,cornelia3 ,al wat    
goed1 gelukkig en voordeelig is voor    
dezen onzen stand en den ganschen       
vrouwenstaat1 dat wenschen wij u toe6   
,gij zijt heden in grooten getale en    
opgewekt samengekomen1 en op grond      
hiervan meen ik de meest vaste hoop te  

kunnen koesteren dat ,god genadig aan   
ieder onzer ingeve1 wat kan strekken tot
 ons aller gemeenschappelijk heil1      
aanzien en nut4 ,gij weet 7dunkt mij7   
allen hoeveel schade wij aan onze       
belangen hebben geleden daar wij1       
terwijl onze mannen hnne belangen in    
hunne dagelijksche bijeenkomsten        
behartigen1 onze zaken in den steek     
moeten laten1 omdat we aan spinnewiel en
 weefgetouw moeten zitten4 ,en dus is 't
 dan zoover gekomen dat er geen         
geregelde tucht onder ons bestaat1 dat  
de mannen ons alleen maar zoowat als hun
 speeltuig beschouwen en ons nauwlijks  
den naam van mensch waardig keuren4 ,en 
als wij doorgaan zooals we begonnen     
zijn1 gaat dan zelf maar eens na waar   
het op zal uitloopen4 ,ik schroom       
woorden te gebruiken die een slechte    
vrbeteekenis kunnen hebben4 ,en1 zoo we 
ook al onze waardigheid te grabbelen    
gooien1 dan moet toch onze ongerepte    
naam ons ter harte gaan4 ,de wijze      
koning ,salomo heeft in de ,spreuken    

geschreven3 ,wie naar raad hoort is     
wijs4#a ,de bisschoppen hebben hunne    
,synoden1 de monnikorden hebben hunne   
vergaderingen1 soldaten hunne lokalen   
waar ze bijeenkomen1 dieren hunne       
bijeenkomsten1 zelfs de mierenkolonie   
heeft haar plaats waar ze vergadert4    
,van alle levende wezens zijn de vrouwen
 de eenige die dat nooit                
doen4--,,margaretha3 ,nu1 vaker dan wel 
past4--,,cornelia3 ,op 't oogenblik is  
't nog geen tijd om tusschen mijn       
woorden in te praten4 ,laat ik eerst    
uitspreken4 ,ieder krijgt op haar beurt 
gelegenheid om wat te zeggen4 't ,is    
niets nieuws wat we hier doen4 ,we      
hernieuwen eenvoudig een oud gebruik4   
,vr ongeveer1 als ik me niet vergis1    
dertienhonderd jaren heeft de           
hooggeprezen ,keizer                    
,heliogabalus4444--,,perotta3 ,wat1     
hooggeprezen8 ,een kerel dien ze aan een
 haak in 't riool gesleurd              
hebben8--,,cornelia3 ,daar word ik al   
weer in de rede gevallen4 ,als we iemand

 op die manier prijzen of misprijzen1   
dan kunnen we ook wel kwaad zeggen van  
,christus omdat hij gekruisigd is1 en   
van den vromen ,domitius omdat hij in   
zijn huis is gestorven4 ,en toch wordt  
aan ,heliogabalus niets ergers verweten 
dan dat hij het heilige vuur1 dat door  
de ,vestaalsche maagden werd verzorgd1  
op den grond heeft geworpen1 en dat hij 
in zijn paleis in een kapel ,mozes      
vereerde nevens ,christus1 dien zij uit 
smaad ,chrestus1 d4i4 ,nutsman noemden4 
,die ,heliogabalus nu1 heeft ingesteld  
dat1 evenals de ,keizer met zijn        
raadslieden een vergadering hield1 om   
over gemeenschappelijke belangen te     
spreken1 zoo ook zijn moeder ,augusta hr
 raad zou hebben1 waar gesproken moest  
worden over de belangen van het         
vrouwelijk geslacht3 een vergadering die
 de mannen1 't zij uit spot1 't zij om  
een onderscheid te maken3 gemeenteraadje
 noemden4 ,dit voorbeeld van zooveel    
eeuwen geleden te hernieuwen1 wordt ons 
van zelf door de omstandigheden reeds   

lang aan de hand gedaan4 ,en ik hoop dat
 niemand uwer zich zal laten afschrikken
 door 't feit1 dat de ,apostel ,paulus  
een vrouw verbiedt te spreken in een    
bijeenkomst1 die hij den naam van       
uitgelezen vergadering geeft4#b ,hij    
bedoelt natuurlijk een bijeenkomst van  
vrouwen1 terwijl dit een meeting is van 
vrouwen4 ,want als vrouwen altijd maar  
moesten zwijgen1 waartoe zou dan de     
natuur ons de tong gegeven hebben1 die  
toch niet minder vaardig is dan die der 
mannen1 en een stem1 die niet minder    
klankvol is dan de hunne8 ,evenwel1 hun 
geluid klinkt veel meer rauw en schor   
dan het onze en het gelijkt veel meer op
 het balken van ezels4 ,maar daarvoor   
moeten wij allen steeds zorgen1 dat wij 
deze zaak met zulk een ernst behandelen1
 dat ze ons nooit meer gemeenteraadje   
noemen of dat ze misschien nog een      
smadelijker naam uitdenken1 zooals ze   
gewoonlijk grappig zijn ten onzen koste4
 ,hoewel--wanneer wij hunne             
bijeenkomsten eens naar haar innerlijke 

waarde wilden schatten1 dan zou blijken 
dat die zeer onbeteekenend zijn4 ,we    
zien dat de vorsten al in zooveel jaren 
niets anders doen dan oorlogvoeren2     
onder godgeleerden1 priesters1          
bisschoppen en 't publiek heerscht      
absoluut geen overeenstemming4 ,zooveel 
hoofden1 zooveel zinnen4 ,en onder hen  
allen heerscht meer dan vrouwelijke     
veranderlijkheid4 ,geen staat leeft met 
een anderen staat in eensgezindheid1    
geen buurman met zijn nabuur4 ,als ons  
de teugels van het bewind maar eens in  
handen gegeven werden1 dan zou de       
toestand van 't menschdom1 7ik ben er   
zeker van7 heel wat draaglijker zijn4 't
 ,is misschien niet overeen te brengen  
met de schuchterheid aan vrouwen eigen  
om aan zulke groote en voorname mannen  
een brevet van dwaasheid uit te         
reiken1--maar wl mogen we1 dunkt me1    
aanhalen wat ,salomo in het dertiende   
hoofdstuk van zijn ,spreuken zegt3 ,door
 hoovaardij maakt men niet dan gekijf1  
maar bij de beradenen is wijsheid4 ,maar

 om u thans niet langer met mijn        
inleiding bezig te houden1 moet er      
eerst1 opdat alles in geregelde volgorde
 kunne geschieden1 zooals 't past1 en   
zonder verwarring1 besloten worden1 wie 
bij de beraadslagingen tegenwoordig     
zullen wezen1 wie de zaal moeten        
verlaten4 ,want een buitensporig aantal 
aanwezigen zou men eerder een janboel   
kunnen noemen dan een vergadering3      
daarentegen heeft een comit van enkelen 
iets tyrannieks4 ,volgens mijn meening  
moet hierbij geen enkele ongetrouwde    
vrouw worden toegelaten1 en wel om deze 
reden3 dat er veel dingen zullen        
voorkomen1 die 't geen pas geeft dat zij
 hooren4--,,julia3 ,maar waaraan kan men
 onderscheiden dat ze nog maagden zijn8 
,of zullen zij maar als maagd beschouwd 
worden1 die nog een kransje             
dragen8--,,cornelia3 ,neen1 daar ben ik 
't niet mee eens4 ,mij dunkt we moeten  
alleen getrouwde vrouwen                
opnemen4--,,julia3 ,als we niet anders  
uitsluiten dan maagden1 dan zal er een  

verbazend groote menigte blijven en zal 
er niet veel vermindering te bespeuren  
zijn4--,,cornelia3 ,ook moeten worden   
uitgesloten die meer dan driemaal       
getrouwd zijn4--,,julia3 ,waarom        
dat8--,,cornelia3 ,daar zij om zoo te   
zeggen hun tijd hebben uitgediend en    
gepensionneerd mogen worden4 't ,zelfde 
dunkt me1 moet ook gebeuren met de      
vrouwen boven de zeventig jaren4 ,verder
 moet er bepaald worden dat niemand over
 haar man1 hem bij name noemend1        
oneerbiedig mag spreken4 ,tegen het     
geheele mannengeslacht mag het1 maar met
 deze beperking3 niet al te             
veel4--,,catharina3 ,waarom zou 't niet 
vrij staan hier vrijuit over de mannen  
te spreken1 daar zij zelf het altijd    
over ns hebben8 ,als mijn ,titus een    
vroolijk tafelgenoot wil zijn1 dan      
vertelt hij alles wat ik gedaan heb1 en 
dikwijls verzint hij er nog 't een en   
ander bij4--,,cornelia3 ,als wij de     
waarheid maar eens wilden bekennen3 of  
wij in tel zijn hangt van de mannen af4 

,als wij hen overleveren aan de publieke
 verachting1 dan rooven wij ons zelf ook
 de kroon van het hoofd4 ,maar we hebben
 werkelijk eenige rechtmatige reden tot 
klagen4 ,gaan we evenwel de som van     
alles na1 dan heeft onze positie toch   
nog veel vr boven de hunne4 ,terwijl zij
 zorgen voor de inkomsten1 moeten ze    
over landen en zeen vliegen1 dikwijls   
met groot gevaar voor hun leven4 ,als er
 een oorlog uitbreekt worden zij door de
 trompet opgejaagd4 ,geharnast moeten   
zij in het gelid staan1 terwijl wij     
veilig thuis zitten4 ,als zij iets tegen
 de wet misdoen1 straft men hen streng3 
onze sekse spaart men4 ,om kort te gaan1
 't ligt grootendeels aan ons zelven om 
onze mannen te hebben zooals wij ze     
graag willen4 ,ten slotte moet er nog   
gesproken worden over de volgorde waarin
 we zitting zullen nemen1 opdat bij ons 
niet gebeure wat zoo dikwijls geschiedt 
bij beraadslagingen van koningen1       
prinsen en kerkvorsten1 die in hunne    
bijeenkomsten soms drie heele maanden   

twisten vr de zitting kan beginnen4 ,en 
dan dunkt mij dat het eerst aan de beurt
 komen om zitting te nemen1 de vrouwen  
van adel en bij deze hebben weer den    
voorrang die met vier kwartieren1       
vervolgens die met n kwartier en ten    
laatste die met een gehalveerd kwartier4
 ,en bij elken tak zal de rang naar     
gelang van den ouderdom van de familie  
worden aangewezen4 ,bastaarden krijgen1 
elk in haar familie1 de laatste plaats4 
,in de tweede plaats nemen zitting de   
vrouwen van de burgerklasse4 ,hier nemen
 zij de eerste plaats in1 die 't grootst
 aantal kinderen ter wereld hebben      
gebracht4 ,bij gelijke rechten zal de   
leeftijd beslissen4 ,ten derde komen zij
 die geen kinderen gehad                
hebben4--,,catharina3 ,en waar plaats je
 de weduwen8--,,cornelia3 ,o1 't is goed
 dat je mij daaraan herinnert4 ,die     
krijgen haar plaats onder de getrouwde  
vrouwen1 als ze ten minste kinderen     
hebben of gehad hebben4 ,dan moeten wij 
vaststellen1 hoe een raadsbesluit zal   

worden genomen1 met stembriefjes of     
stemsteentjes1 of bij hoofdelijke       
stemming1 of door 't opsteken der       
handen1 of door uit elkander te gaan    
staan4--,,catharina3 ,met steentjes kan 
licht bedrog gepleegd worden1 net als   
met stembriefjes4 ,als we willen        
stemmen1 door naar verschillende kanten 
uiteen te gaan1 zullen we te veel stof  
opjagen1 omdat wij sleepjaponnen dragen4
 't ,beste is dus maar1 dat iedere vrouw
 mondeling zegt hoe zij over een zaak   
denkt4--,,cornelia3 ,maar 't is moeilijk
 de stemmen te tellen4 ,en dan moet er  
wl opgepast worden dat 't in plaats van 
een vrouwenraad geen vrouwenpraat       
wordt4--,,catharina3 ,zonder 't houden  
van notulen zal 't niet gaan1 er mag    
niets verloren gaan4--,,cornelia3 ,nu   
zoo zijn er dan maatregelen genomen     
omtrent 't aantal deelnemers4 ,maar hoe 
zullen we 't getwist en gekijf er buiten
 houden8--,,catharina3 ,laat niemand    
spreken die daartoe niet is uitgenoodigd
 en dan alleen maar op haar beurt4 ,wie 

zich daaraan niet houdt1 wordt uit den  
raad verwijderd4 ,en verder1 als er n is
 die 't geen hier besproken wordt       
verklapt1 die zal gestraft worden met   
een gedwongen zwijgen van drie          
dagen4--,,cornelia3 ,goed4 ,zoo ver dus 
over de manier waarop we de zaak zullen 
aanpakken4 ,hoort nu1 wt we zullen      
behandelen4 ,vooreerst moeten we zorg   
dragen voor ons aanzien en prestige4 ,en
 dat ligt voornamelijk in onze          
uiterlijke verschijning4 ,die wordt     
heden ten dage z verwaarloosd1 dat men  
nauwlijks een onderscheid kan zien      
tusschen een dame van adel en een vrouw 
uit het volk1 een getrouwde vrouw1 een  
meisje1 en een weduwe1 tusschen een     
fatsoenlijke gehuwde vrouw en een       
lichtekooi4 ,alle gevoel van schaamte is
 zoo ver de wereld uit1 dat iedere vrouw
 zich maar aanmatigt1 wat ze maar wil4  
,men kan tegenwoordig vrouwen uit de    
burgerklasse1 ja zelfs uit heel lagen   
stand zien1 die zich kleeden in zijde1  
in sleepjaponnen1 bebloemd1 gestreept1  

van fijn lijnwaad1 met goud- en         
zilverdraad doorweven1 ja met sabelbont1
 terwijl intusschen hun mannen thuis    
schoenen zitten te lappen4 ,haar vingers
 hebben ze beladen met smaragden en     
diamanten 7want paarlen zijn nu bij 't  
groote publiek in minachting71 om over  
barnsteen1 koralen en goudleeren        
schoentjes maar niet eens te spreken4   
,vroeger was 't voldoende voor          
eenvoudige vrouwen1 ter eere van hare   
kunne1 zijden ceintuurs te gebruiken en 
de gespen van haar japon met een zijden 
borduurseltje te versieren4 ,thans is 't
 kwaad dubbel4 ,vooreerst moet 's mans  
vermogen er aan gelooven en in de tweede
 plaats gaat 't verschil van stand      
verloren1 wat toch maar de waarborg is  
dat ieder krijgt wat hij waard is4 ,zoo 
vrouwen uit het volk mogen rijden in    
mooie wagens en zich in draagstoelen met
 ivoor versierd en met fijn linnen      
gedekt kunnen laten dragen1 wat schiet  
er dan nog over voor dames van adel en  
aanzien8 ,en als een vrouw gehuwd met   

iemand die amper-aan ,ridder is1 reeds  
een sleep draagt van vijftien el1 wat   
moet dan de vrouw van een ,hertog of    
,graaf doen8 ,en dit is des te          
ondraaglijker1 omdat wij zoo nu en dan  
met verwonderlijke onberedeneerdheid    
onze kleederdracht veranderen4 ,eertijds
 hingen van de punten die uitsteken van 
den top onzer hoofdbedekking1 linten af4
 ,door dat versiersel onderscheidden    
zich de voorname dames van de vrouwen   
uit lageren stand4 ,om nu de gelijkheid 
weer weg te nemen namen de              
eerstgenoemden hoeden aan1 die van      
buiten wit bont toonden met zwarte      
staartjes bezet4 ,onmiddellijk nam 't   
lage volk het over4 ,weer veranderden de
 dames van onzen stand en gingen een    
zwarten mantel dragen van linnen4 ,de   
vrouwen van de lagere standen durfden   
dat niet alleen nadoen1 maar voegden er 
nog gouden franje aan toe1 ja1 ten      
slotte zelfs edelsteenen4 ,oudtijds was 
het een voorrecht van edelvrouwen zich  
de haren van 't voorhoofd en de slapen  

uit te trekken en de haren op de kruin  
in een wrong te binden4 ,lang duurde 't 
niet of de eerste de beste volgde dat   
na4 ,eindelijk gingen zij het haar      
dragen z dat het op 't voorhoofd        
neerhing2 ook de vrouwen uit het volk   
deden dit onmiddellijk na4 ,alleen      
adellijke dames hadden eertijds pages en
 lakeien en onder deze n bevoorrechten1 
die haar de hand moest reiken wanneer ze
 van haar zitplaats ging opstaan1 die   
haar linkerhand bij 't loopen met zijn  
rechterhand mocht steunen4 ,en die eer  
werd alleen maar toegestaan aan knapen  
van edele geboorte4 ,en nu de getrouwde 
vrouwen dit overal doen1 nemen ze ook   
maar ieder die wil tot dat dienstbetoon 
aan1 bijv4 tot de taak van sleepdragers4
 ,zoo groetten vroeger alleen maar      
adellijke dames met een kus4 ,en lang   
niet iedereen ontvingen ze daarmee1 ja  
zelfs reikten ze niet aan iedereen de   
hand tot den handkus4 ,nu schieten zelfs
 zij1 die naar leer stinken op een dame 
af1 om haar een kus te geven1 zelfs al  

is het een dame met een adellijk        
wapenschild4 ,ook bij 't sluiten van    
huwlijken1 let men zelfs niet meer op   
aanzien en stand4 ,vrouwen van adel     
huwen mannen uit 't volk1 burgervrouwen 
met edellieden4 ,en zoo krijgen wij tot 
kinderen een halfslachtig kroost4 ,en   
geen is er van z lage geboorte1 die er  
tegen op ziet al de kunstmiddeltjes der 
edelvrouwen aan te wenden4 ,terwijl 't  
vrouwen uit 't volk voldoende moest     
geweest zijn1 schuim van jong bier of   
frisch aftreksel van boombast te        
gebruiken of andere dingen1 die men voor
 lagen prijs kan koopen1 hadden zij     
karmijn en blanketsel en andere fijne   
verfstoffen moeten overlaten aan de     
voornamere dames4 ,hoe weinig orde is er
 nu bij diners of wanneer zij zich in 't
 openbaar vertoonen6 ,dikwijls gebeurt  
't1 dat de vrouw van een koopman niet   
verkiest te wijken voor een vrouw1 wier 
beide ouders van adel zijn4 't ,is al   
lang een eisch van den tijd dat we eens 
wat vaste regels hieromtrent            

vaststellen4 ,en dat zullen wij         
gemakkelijk onder elkander kunnen doen1 
omdat ze alleen de vrouwelijke sekse    
aangaan4 ,maar1 we hebben ook een       
appeltje te schillen met de mannen1 die 
ons van alle eerbetoon buitensluiten1 en
 ons alleen maar voor waschvrouw en     
kookster houden1 terwijl zij alles naar 
hun eigen goedvinden inrichten4 ,wij    
zullen hun dus graag hunne ambten       
overlaten en de zorg voor de militaire  
zaken4 ,maar wie zou het kunnen dulden  
dat op 't schild het wapen van de vrouw 
altijd aan den linkerkant staat1 ook al 
overtreft zij 's mans adel met drie maal
 zooveel kwartieren als de zijnen8      
,verder is 't toch ook niet meer dan    
billijk dat de moeder een woordje heeft 
mee te spreken in 't geven van een      
positie aan de kinderen8 ,en misschien  
zullen we ook dit nog eens gedaan       
krijgen1 dat wij op nze beurt ook de    
openbare ambten bekleeden3 ten minste   
die ambten welke binnen de muren en     
zonder wapens te dragen1 kunnen worden  

bekleed4  ,dames1 dat is in hoofdzaak   
wat me de moeite waard schijnt om er    
over te beraadslagen4 ,laat ieder       
hierover eens bij zich zelve nadenken   
opdat er raadsbesluiten over elk punt   
kunnen genomen worden1 en als aan iemand
 uwer soms nog iets in de gedachte komt1
 laat ze er dan morgen mee in de        
vergadering voor den dag komen4 ,we     
zullen immers iederen dag bijeenkomen   
totdat wij de zitting ten einde hebben  
gebracht4 ,er moeten vier secretaressen 
worden aangesteld om al wat er gesproken
 wordt op te teekenen4 ,bovendien twee  
voorzitsters om 't woord te geven of te 
ontnemen4  ,zoo hoop ik dan dat deze    
bijeenkomst moge welslagen onder        
begunstiging van ,godes genadige        
bescherming4   ,,noten3  #a ,salomo4    
,spreuken #ab4  #b ,corinth4 ,,xiv4 #cd4
 ,taceat mulier in ecclesia4          99
       99       99       99       99    
,,de ,,bedevaart   ,,menedemus1         
,,ogygius4       ,door ,erasmus werden  
de misbruiken in de kerk aangetast4     

,niet de      kerk zelve in haar geloof1
 doch de kwade praktijken 7maar al te   
veelvuldig in zwang7 moesten zijn       
geeselstriemen voelen4 ,en ,erasmus     
stond in zijn ergernis over de          
verfoeielijke misbruiken niet           
alleen4 ,vele weldenkenden waren het met
 onzen ,rotterdammer eens1      dat de  
door hem gehekelde vergrijpen tegen 't  
gezond verstand en      den reinen      
godsdienstzin ten volle verdienden      
belachelijk gemaakt      te worden4     
,in de ,bedevaart 7zoo zegt ,erasmus in 
't ,nut der ,samenspraken7      vaar ik 
uit tegen diegenen1 die stormenderhand  
de beelden uit de      kerken hebben    
geworpen2 verder tegen hen1 die dol     
gesteld zijn op      reizen1 onder      
voorwendsel van godsdienstzin ondernomen
 en waaruit      thans geheele          
broederschappen ontstaan zijn4 ,die naar
 ,jeruzalem      geweest zijn1 heeten   
,gulden ,ridders4 ,zij noemen elkander  
broeders      en vieren op ,palmzondag  
in allen ernst een belachelijk feest1   

daar      ze dan een houten ezel aan een
 touw voorttrekken1 terwijl er          
tusschen hen en den ezel niet veel      
onderscheid is4 ,dit is ook             
nagevolgd door de bedevaartgangers1 die 
naar ,st4 ,jacob van      ,compostella  
in ,gallici geweest zijn4 ,men gunne hun
 die      liefhebberijen1 maar men dulde
 niet dat zij zich die als daden van    
godsvrucht toerekenen4 ,ook hen teeken  
ik met zwarte kool1 die      relieken   
van onzekeren oorsprong voor echte en   
heilige      overblijfselen verkoopen of
 er meer kracht aan toekennen dan       
billijk is1 en ik haal hen over den     
hekel die uit zulke relieken      een   
bron van vuige winst maken4             
,,menedemus3 ,wat is dt voor vreemds8   
,zie ik daar niet mijn buurman ,ogygius1
 die al zes maanden lang voor iedereen  
onzichtbaar was8 ,men vertelde dat hij  
dood was4 ,ja waarachtig1 hij is 't in  
eigen persoon of ik lijd aan            
hallucinaties4 'k ,zal naar hem toegaan 
en hem aanspreken4 ,goeden dag1         

,ogygius4--,,ogygius3 't ,zelfde1       
,menedemus4--,,menedemus3 ,uit welke    
streek ben je nu heelhuids teruggekeerd8
 ,want de droeve mare had zich hier     
verbreid dat je naar de onderwereld     
verzeild geraakt waart4--,,ogygius3     
,neen1 ,god zij dank6 in dien           
tusschentijd was ik z gezond als ik     
vroeger zelden of nooit geweest         
ben4--,,menedemus3 ,nu ik hoop dat je   
steeds dergelijke praatjes op dezelfde  
manier kunt weerleggen4 ,maar wat zie je
 er vreemd versierd uit8 ,bekranst ben  
je met aaneengeregen schelpjes1 aan alle
 kanten zit je vol met tinnen en looden 
beeldjes en je bent omhangen met        
halsketens van gevlochten stroo en aan  
je pols bungelt een rozenkrans1 net een 
sliert slangeneieren4--,,ogygius3 ,ik   
ben bij ,sint ,jacob van ,compostella   
geweest4 ,toen ik van daar was          
teruggekeerd1 ging ik naar de ,heilige  
,maagd aan zee1 die zoo in eere is bij  
de ,engelschen4 ,of liever3 ik heb haar 
weer opnieuw bezocht1 want voor drie    

jaren was ik er ook al                  
geweest4--,,menedemus3 ,zeker terwille  
van je zieleheil8--,,ogygius3 ,neen1 met
 godsdienstige oogmerken4--,,menedemus3 
,dan heeft zeker de ,grieksche          
litteratuur die godsdienstige ideen bij 
je gewekt8--,,ogygius3 ,neen1 mijn      
schoonmoeder had een gelofte gedaan dat 
als haar dochter een zoon ter wereld    
bracht1 ik in eigen persoon aan ,sint   
,jacob van ,compostella onzen dank zou  
gaan betuigen1 een bewijs van onze      
dankbaarheid zou gaan                   
geven4--,,menedemus3 ,en toen ben je den
 ,heilige gaan begroeten alleen maar uit
 je eigen naam en dien van je           
schoonmoeder8--,,ogygius3 ,neen1 uit    
naam van onze gansche                   
familie4--,,menedemus3 ,nu1 ik denk dat 
je familie even welvarend zou geweest   
zijn als je den ,heiligen ,jacob van    
,compostella niet was gaan begroeten4   
,maar zeg eens op1 wat antwoordde hij   
toen je hem kwaamt danken8--,,ogygius3  
,niets4 ,alleen verbeeldde ik me dat hij

 me toelachte en eventjes met 't hoofd  
knikte1 toen ik hem mijn gave bracht en 
tegelijk liet hij me dit snoer van      
schelpen overreiken4--,,menedemus3      
,waarom geeft hij je dat bij            
voorkeur8--,,ogygius3 ,wel1 daarvan     
heeft hij een grooten voorraad1 omdat de
 zee in de buurt hem die aan de hand    
doet4--,,menedemus3 ,wat een            
vriendelijke ,heilige1 die kraamvrouwen 
bijstaat en voor zijn bezoekers ook nog 
wat over heeft6 ,maar wat is dat voor   
een vreemde manier van geloften doen1   
dat men zelf rustig thuis blijft en door
 een ander de moeite laat doen1 zooals  
uw schoonmoeder deed8 ,als jij nu een   
gelofte gedaan hadt1 dat ik 7als 't een 
of ander wat je ondernomen hadt1        
gelukkig zou uitkomen7 tweemaal in een  
week zou vasten1 denk je dan dat ik zou 
doen wat jij beloofd hadt8--,,ogygius3  
,neen1 ik denk van niet1 zelfs al had-je
 uit je eigen naam die gelofte gedaan4  
,want jij maakt er een spelletje van om 
de ,heiligen te bedotten4 ,maar in mijn 

geval was 't mijn schoonmoeder2 ik moest
 haar zin wel doen4 ,je weet hoe 't met 
vrouwen gesteld is als ze zich eens iets
 in het hoofd gehaald hebben4 ,en       
bovendien--'t ging mij toch k           
aan4--,,menedemus3 ,wat voor gevaar liep
 je1 wanneer je nu de gelofte eens niet 
hadt vervuld8--,,ogygius3 't ,is waar1  
de ,heilige kon me niet voor 't gerecht 
dagen1 maar hij zou in 't vervolg doof  
kunnen zijn voor mijn gebeden of stil   
een ongeluk over mijn familie kunnen    
brengen4 ,je weet3 hoe 't met groote    
heeren gaat6--,,menedemus3 ,zeg me eens1
 hoe gaat 't met de zaken daar bij dien 
goeden ,jacob8--,,ogygius3 ,vrij wat    
minder florissant dan                   
vroeger4--,,menedemus3 ,hoe dat zoo8    
,wordt hij oud8--,,ogygius3 ,och1 jij   
grappenmaker4 ,je weet wel dat ,heiligen
 niet oud worden4 ,maar die nieuwe leer1
 die zich zoo over de wereld1           
verspreidt1 maakt dat men hem niet meer 
zoo druk komt begroeten als vroeger wel 
de gewoonte was4 ,en ls de menschen nog 

komen1 dan komen ze alleen maar met een 
begroeting4 ,geschenken brengen ze niet 
mee1 of 't zijn heel geringe1 omdat ze  
beweren dat men het geld beter kan      
besteden voor de armen4--,,menedemus3   
,wat een goddelooze leer6--,,ogygius3   
,en zoo staat daar nu die machtige      
,apostel die altijd placht te blinken en
 schitteren van edelsteenen en goud1 als
 een houten pop1 ternauwernood met een  
enkel vetkaarsje4--,,menedemus3 ,nu1    
wanneer 't waar is wat ik hoor          
vertellen1 dan loopen ook de andere     
,heiligen groot gevaar dat hun 't zelfde
 gebeurt4--,,ogygius3 ,er is zelfs een  
brief in omloop die eigenhandig daarover
 door de ,heilige ,maagd ,maria         
geschreven is4--,,menedemus3 ,welke     
,maria8--,,ogygius3 ,maria bijgenaamd   
,van ,steen4--,,menedemus3 ,je bedoelt  
,maria uit 't land bij                  
,bazel8--,,ogygius3 ,juist1             
die4--,,menedemus3 ,je spreekt me daar  
dus van een steenen ,heilige4 ,maar aan 
wien heeft ze geschreven8--,,ogygius3   

,de naam staat in den brief             
zelf4--,,menedemus3 ,door wien is de    
brief bezorgd8--,,ogygius3 ,zeker door  
een engel1 die den brief had neergelegd 
op den preekstoel van den prediker aan  
wien de brief geadresseerd is4 ,en opdat
 je niet 't minste bedrog zoudt kunnen  
vermoeden1 zul-je den eigenhandig       
geschreven brief zelf                   
zien4--,,menedemus3 ,kent ge dan de hand
 van den engel die particulier          
secretaris van de ,heilige ,maagd       
is8--,,ogygius3 ,zeer                   
zeker4--,,menedemus3 ,en op welken grond
 wel8--,,ogygius3 'k ,heb het           
grafschrift van ,beda gelezen1 waarvan  
men zegt dat 't ook door engelen is     
ingebeiteld4 ,de vorm van de letters in 
dat grafschrift komen geheel met die van
 den brief overeen4 ,ik heb ook het     
briefje gelezen dat aan den ,heiligen   
,egidius gezonden was4 ,ook die gelijken
 precies op de anderen4 ,is dat alles   
geen duidelijk bewijs8--,,menedemus3    
,zou ik den brief eens mogen            

inzien8--,,ogygius3 't ,mag wanneer je  
er een eed op doet dat je er over zult  
zwijgen4--,,menedemus3 'k ,zal zwijgen  
als een mof4--,,ogygius3 ,ja1 maar er   
zijn ook wel moffen1 ja zelfs in de     
geschiedenis zijn zelfs steenen bekend1 
die op dit punt in kwaden naam staan1   
omdat ze niets kunnen                   
stilhouden4--,,menedemus3 ,beschouw me  
dan maar als een stomme1 als je een mof 
zoo weinig vertrouwt4--,,ogygius3 ,nu1  
op die voorwaarde wil ik je den brief   
voorlezen3 spits je beide               
ooren6--,,menedemus3 ,ze zijn           
gespitst4--,maria de ,moeder van ,jezus 
groet den priester ,donkerschat4 ,dat   
gij1 in navolging van ,luther1 de       
menschen tracht te overtuigen dat het   
overbodig is de ,heiligen aan te roepen1
 daarvoor ben ik u in zeker opzicht     
grooten dank verschuldigd4 ,want vroeger
 werd ik door de onbeschaamde gebeden   
der menschen tot vervelens toe gekweld4 
,zij vroegen van mij alleen alles1 alsof
 mijn ,zoon nog eeuwig een kind bleef1  

omdat hij altijd zoo wordt afgebeeld en 
afgeschilderd op mijn schoot1 alsof hij 
nog van de genade van zijn moeder afhing
 en niets aan iemand die hem wat vroeg  
zou kunnen weigeren1 natuurlijk uit     
vrees1 dat ik hem dan wederkeerig de    
borst zou weigeren als hij zou willen   
zuigen4 ,somtijds vraagt men mij1 die   
toch een maagd ben1 dingen welke een    
ingetogen jongman ternauwernood van een 
gemeene koppelaarster zou durven vragen 
en welke ik niet waag neer te schrijven4
 ,soms komt een koopman die voor        
handelszaken naar ,spanje op reis gaat1 
mij de kuischheid van zijn bijzit       
aanbevelen4 ,dan weer komt een nonnetje1
 die vluchten wil uit 't klooster en den
 sluier wil afwerpen mij vragen1 of ik  
haar ongerepten naam wil beschermen dien
 ze zelve te grabbelen gaat gooien4 ,een
 brutaal soldaat die gehuurd is ter     
slachting1 roept uit3 ,heilige ,maagd   
geef me een rijken buit4 ,een dobbelaar 
roept3 ,begunstig mij1 ,heilige ,maagd3 
gij zult de winst met mij deelen4 ,en   

wanneer de dobbelsteen dan geen         
gunstigen uitslag geeft1 dan overladen  
ze mij met scheldwoorden en moet ik     
allerlei verwenschingen hooren omdat ik 
geen schurken wil helpen4 ,de           
lichtekooi1 die met haar lichaam den    
kost wint1 roept mij aan en zegt3 ,geef 
mij een ruime verdienste4 ,en als ik    
iets weiger1 dan moet ik dadelijk       
hooren3 ,dan ben je ook geen ,moeder der
 barmhartigheid6 ,de beden van anderen  
weer zijn niet zoo zeer slecht dan wel  
laf4 ,een ongehuwde juffrouw bidt3      
,maria geef me een rijken en mooien     
bruigom4 ,een getrouwde vrouw3 ,schenk  
mij mooie kinderen4 ,een zwangere vrouw3
 ,maak mij mijn bevalling licht4 ,een   
oude vrouw3 ,maak dat ik lang mag leven 
zonder hoest en zonder dorst4 ,een oude 
malle gek3 ,geef dat ik weer jong mag   
worden4 ,een wijsgeer roept uit3 ,maak  
dat ik onontwarbare wetenschappelijke   
knoopen kan leggen4 ,een priester       
vraagt3 ,geef mij een mooie             
priesterplaats4 ,een ,bisschop vraagt3  

,bescherm mijn ,kerk4 ,de zeeman3       
,verleen mij een veilige vaart4 ,een    
gouverneur zegt3 ,laat mij uw ,zoon zien
 vr ik sterf4 ,een hoveling3 ,doe mij in
 mijn stervensuur eerlijk en naar       
waarheid mijn zonden biechten4 ,een boer
 bidt3 ,geef mij regen op tijd4 ,een    
boerin3 ,bewaar ons klein en groot vee  
in gezondheid4--,weiger ik iets1 dan    
heet ik dadelijk onbarmhartig4 ,zoo ik  
hen naar mijn ,zoon verwijs1 dan moet ik
 hooren3 ,hij wil alles wat gij wilt4   
,moet ik in mijn eentje1 die maar een   
vrouw en nog al een maagd ben1 hulp     
verleenen aan varenslieden1 krijgers1   
handelaars1 spelers1 trouwende paren1   
zwangere vrouwen1 gouverneurs1 vorsten  
en boeren8 ,maar alles wat ik daar      
gezegd heb1 is nog maar een klein deel  
van 't geen ik te doorstaan heb4 ,van   
dat alles heb ik tegenwoordig veel      
minder last dan vroeger1 en daarom zou  
ik u van harte dank zeggen1 ware het    
niet dat dit voordeel een veel grooter  
nadeel met zich meesleepte4 ,ik heb nu  

wel veel meer vrijen tijd1 maar minder  
eerbewijzen en minder inkomsten4        
,vroeger werd ik begroet als            
,hemelskoningin1 ,meesteres der ,wereld1
 nu hoor ik ternauwernood uit den mond  
van enkelen een ,ave ,maria4 ,vroeger   
behing men mij met kostbare steenen en  
goud1 kreeg ik fraaie kleedingstukken in
 overvloed1 werden mij giften in goud en
 edelsteenen gebracht1 tegenwoordig     
krijg ik ternauwernood een klein        
manteltje en dat nog wel een waaraan de 
muizen geknabbeld hebben4 ,de           
jaarlijksche inkomsten zijn z gering    
geworden1 dat ik er ternauwernood een   
armzaligen kerkdienaar van kan          
onderhouden om een lampje of een        
vetkaars voor mij aan te steken4 ,en dat
 alles zou nog te dragen zijn1 wanneer  
men niet vertelde dat gij nog grooter   
plannen koestert4 ,men zegt dat gij 't  
daarop aanstuurt3 alle ,heiligen uit de 
kerken te jagen4 ,bedenk echter wl wat  
gij gaat doen4 ,den anderen ,heiligen   
ontbreekt 't niet aan de macht om zich  

te wreken over 't onrecht hun aangedaan4
 ,wanneer ge ,petrus uit de kerk werpt1 
dan kan hij voor u op zijn beurt de deur
 van den hemel sluiten4 ,paulus heeft   
zijn zwaard4 ,bartholomeus is met een   
mes gewapend4 ,wilhelmus heeft onder    
zijn monnikspij een volledig harnas en  
draagt daarbij een flinke lans4 ,en wat 
wilt ge tegen den ,heiligen ,joris      
uitrichten1 die te paard zit en geheel  
geharnast is1 schrikwekkend door speer  
en zwaard8 ,antonius is ook niet        
ongewapend3 hij heeft zijn heilig vuur4 
,en ook de overigen hebben hun wapens of
 hun kwalen1 die ze toezenden aan wien  
ze willen4 ,maar mij1 ongewapend als ik 
ben1 zul je er niet uitwerpen of 't     
moest wezen tegelijk met mijn ,zoon1    
dien ik op mijn arm draag4 ,van hem laat
 ik me niet scheiden4 ,ge moet hem met  
mij uitstooten1 of ge moet ons beiden   
met rust laten1 of ge moest soms liever 
een kerk hebben zonder ,christus4 ,dat  
wilde ik u even doen weten4 ,bedenk wat 
ge mij meent te moeten antwoorden4 ,want

 de zaak ligt mij na aan 't             
harte4--,geschreven uit onze ,kerk van  
,steen den #a;en ,augustus van het jaar 
van 't lijden mijns ,zoons #aebd4 ,door 
mij1 maagd van ,steen eigenhandig       
onderteekend4--,,menedemus3 ,wel1 die   
brief klinkt dreigend en                
schrikaanjagend4 ,pastoor ,donkerschat  
zal dunkt me wel oppassen4--,,ogygius3  
,als hij ten minste verstandig          
is4--,,menedemus3 ,waarom heeft die     
goede ,sint ,jacob hem k niet over      
dezelfde aangelegenheid                 
geschreven8--,,ogygius3 ,dat weet ik    
niet2 misschien omdat hij wat ver af    
woont en tegenwoordig alle brieven      
onderschept worden4--,,menedemus3 ,welke
 goede hoogere ,macht heeft je naar     
,engeland gebracht8--,,ogygius3 ,een    
bijzonder gunstige wind lokte mij er    
heen en ik had ook zoowat half beloofd  
aan de ,heilige ,moedermaagd aan de ,zee
 dat ik haar na twee jaren wr zou komen 
bezoeken4--,,menedemus3 ,wat was je van 
plan haar te vragen8--,,ogygius3 ,och1  

niets bijzonders4 ,alleen maar die      
gewone dingen3 dat mijn familie gezond  
mocht blijven1 vermeerdering van mijn   
vermogen1 een lang en gelukkig leven    
hier op aarde en altijddurende          
gelukzaligheid in 't                    
toekomende4--,,menedemus3 ,kon de       
,heilige ,moeder ,gods bij ons u dat dan
 niet geven8 ,zij heeft te ,antwerpen   
een vrij wat mooier kerk dan die in     
,engeland is1 aan de zee4--,,ogygius3 'k
 ,zal niet zeggen dat ik 't niet kn1    
maar de ,heilige ,maagd schenkt hier dit
 en daar dt1 hetzij dat 't haar nu eens 
zoo in den zin komt1 hetzij dat ze zich 
naar onze neigingen en verlangens       
schikt1 welwillend als ze is4 ,van ,sint
 ,jacob van ,compostella heb ik dikwijls
 gehoord3 maar vertel me eens iets1 als 
je wilt1 van 't rijk van die ,heilige   
,maagd aan de ,zee4--,,ogygius3 ,goed1  
ik zal 't zoo beknopt doen als ik kan4  
,het is een ,heilige die in geheel      
,engeland geerd wordt en men zal op dat 
eiland niet licht iemand vinden die     

hoopt dat 't hem goed zal gaan of hij   
komt haar jaarlijks met een kleine gave 
naar gelang van zijn fortuin            
begiftigen4--,,menedemus3 ,waar huist   
ze8--,,ogygius3 ,aan den uithoek van    
,engeland1 in het ,noordwesten1 niet ver
 van de zee1 ongeveer drie mijlen4 ,het 
is een dorpje dat nauwelijks van iets   
anders bestaat dan van de talrijke      
pelgrims4 ,er is een college van        
,kanunniken1 die den latijnschen bijnaam
 van ,regulieren dragen4 't ,is een     
midden-slag geestelijken tusschen       
monniken en kanunniken die men          
wereldlijke noemt4--,,menedemus3 ,zoo'n 
soort van amphibien dus1 zooiets als de 
bevers4--,,ogygius3 ,ja1 en ook de      
krokodillen4 ,maar1 alle gekheid ter    
zijde4 ,in drie woorden kan ik zeggen   
wat ge wilt weten4 ,kanunniken zijn     
gehaat1 monniken staan in de            
gunst4--,,menedemus3 ,je spreekt ng in  
orakeltaal4--,,ogygius3 ,laat ik er dan 
een wiskundige verklaring bijvoegen4    
,als de ,paus te ,rome eens alle        

monniken met zijn banbliksem trof1 dan  
zouden dezen hier zich als ,kanunniken  
beschouwen en niet als monniken4 ,en als
 diezelfde ,paus alle monniken toestond 
een vrouw te nemen1 dan zouden ze       
verklaren monniken te                   
zijn4--,,menedemus3 'k ,wou dat ze bij  
die gelegenheid mijn vrouw              
meenamen6--,,ogygius3 ,maar1 om op ons  
onderwerp terug te komen3 dit college   
heeft eigenlijk geen andere inkomsten   
dan die welke de goedgunstige           
beschikking van de ,heilige ,maagd hun  
toestaat4 ,de grootere kerkgeschenken   
worden bewaard4 ,maar wat er aan geld   
binnenkomt of aan zaken van minder      
waarde1 dat wordt gestort in de kas om  
er de ,orde en haar hoofd van te        
onderhouden4 ,deze heet bij hen         
,prior4--,,menedemus3 ,zijn 't menschen 
van goeden levenswandel8--,,ogygius3    
,daar hoort men niet over praten4 ,ze   
zijn rijker in vroomheid dan in         
jaarlijksche inkomsten4 ,het is een     
aardige en smaakvolle kerk4 ,maar de    

,heilige ,maagd woont daarin niet1      
eershalve heeft ze die aan haar ,zoon   
afgestaan4 ,de ,heilige ,maagd heeft    
haar eigen kerk1 om rechts van haar     
,zoon te verblijven4--,,menedemus3      
,rechts8 ,waar ziet haar ,zoon dan      
heen8--,,ogygius3 ,goed opgemerkt6 ,als 
hij naar 't westen ziet1 dan heeft hij  
zijn moeder rechts2 wendt hij zich naar 
't oosten1 dan bevindt zij zich links4  
,maar zij woont daar niet4 ,haar kerk is
 nog niet gereed3 de wind kan er nog    
overal doorheen spelen omdat deuren en  
vensters nog openstaan3 en de zee waarop
 alle winden ontstaan1 ligt vlak        
bij4--,,menedemus3 ,dat is hard4 ,waar  
woont ze dan8--,,ogygius3 ,wel in de    
kerk1 waarvan ik vertelde dat ze nog    
niet af is1 bevindt zich een kapelletje1
 van planken in elkaar gezet1 waarin aan
 weerskanten door een nauw deurtje de   
bezoekers worden toegelaten4 ,er is     
slechts weinig licht en alleen maar van 
waskaarsen en het riekt er              
heerlijk4--,,menedemus3 ,dat behoort    

alles zoowat bij de uitoefening van den 
godsdienst4--,,ogygius3 ,ja1 wanneer je 
naar binnen ziet1 ,menedemus1 dan zou je
 zeggen3 dat is een verblijfplaats voor 
,heiligen1 zoo schittert alles van      
edelsteenen1 goud en                    
zilver4--,,menedemus3 ,je doet me van   
verlangen branden om er ook eens heen te
 gaan4--,,ogygius3 ,nu1 je zult geen    
berouw hebben van de genomen            
moeite4--,,menedemus3 ,is daar ook niet 
de een of andere heilige olie te        
krijgen8--,,ogygius3 ,dommerik6 ,die    
wordt immers alleen maar door de graven 
van enkele ,heiligen uitgezweet1 bijv4  
van ,andreas en ,catharina4 ,maria is   
immers niet begraven4--,,menedemus3 ,je 
hebt gelijk1 ik vergiste me4 ,maar maak 
je verhaal af4--,,ogygius3 ,om de       
vereering meer en meer te bevorderen    
wordt op de eene plaats dit1 op de      
andere dat getoond4--,,menedemus3 ,en   
misschien ook wel om de goedgeefschheid 
te bevorderen1 volgens 't zeggen van den
 latijnschen dichter ,ovidius3          

,veel handen geven rijken buit1         
,strekt veler hand zich beedlend uit4   
,,ogygius3 ,overal staan dan ook gidsen 
door de heilige plaatsen den bezoeker   
ten dienste4--,,menedemus3 ,van de      
,kanunniken8--,,ogygius3 ,neen6 ,die    
neemt men daarvoor niet4 ,en wel hierom3
 men wil niet dat zij ten gevolge van   
den godsdienst van hun godsdienst       
vervreemden en terwijl ze de ,heilige   
,maagd dienen1 hun eigen maagdelijkheid 
te grabbelen gooien4 ,alleen bevindt    
zich in de kapel1 waarin ik zei dat de  
,heilige ,maagd vertoeft1 bij het altaar
 een kanunnik4--,,menedemus3            
,waartoe8--,,ogygius3 ,om de gaven in   
ontvangst te nemen en te                
bewaren4--,,menedemus3 ,is men verplicht
 te geven of men wil of                 
niet8--,,ogygius3 ,neen1 volstrekt niet4
 ,maar sommige bezoekers brengt een     
soort van vrome schaamte er toe om te   
geven1 wanneer er iemand bij staat1     
terwijl ze niets zouden geven als er    
niemand bij was4 ,of ook wel3 ze geven  

heel wat meer dan ze anders zouden      
geven4--,,menedemus3 ,je noemt daar een 
echt menschelijk zwak dat ik bij        
ondervinding ken4--,,ogygius3 ,er zijn  
er die z verknocht zijn aan de ,heilige 
,maagd dat ze onder den schijn van een  
gave op 't altaar te leggen met een     
bewonderenswaardige handigheid wegstelen
 wat een voorganger er had              
neergelegd4--,,menedemus3 ,en als er nu 
eens niemand stond1 zou dan de ,heilige 
,maagd zulke schurken niet onmiddellijk 
met haar bliksem treffen8--,,ogygius3   
,waarom zou de ,heilige ,maagd dit      
eerder doen dan ,god in den ,hemel1 voor
 wien sommige menschen z weinig eerbied 
hebben dat ze hem van zijn kerksieraden 
durven berooven1 zelfs z1 dat ze door de
 muren van de kerk heen                 
breken8--,,menedemus3 ,ik ben 't nog    
niet met mij zelven eens waarover ik    
meer verwonderd moet zijn3 over de      
verregaande onbeschaamdheid van die     
heiligschenners of over ,gods           
lankmoedigheid4--,,ogygius3 ,nu dan4    

,aan de noordzijde is een poortje1 niet 
van de kerk 7je mocht je soms eens      
vergissen7 maar van de omheining waarmee
 't geheele terrein bij de kerk         
behoorend wordt omsloten4 ,die poort    
heeft weer een klein deurtje zooals wij 
die in de groote dubbele deuren van de  
adellijke kasteelen zien4 ,ieder die wil
 binnentreden1 loopt eerst gevaar zijn  
scheenbeen te schaven en ziet zich      
daarna gedwongen flink te bukken om zijn
 hoofd niet te stooten4--,,menedemus3 't
 ,is maar veiliger om door zoo'n deurtje
 't huis van je vijand niet binnen te   
gaan4--,,ogygius3 ,dat is een goede     
opmerking4 ,de gids door 't ,heiligdom  
vertelde dat indertijd een ,ridder te   
paard door dat deurtje aan een hem      
vervolgenden vijand ontsnapt was1 die   
hem op de hielen zat4 ,de ongelukkige   
die reeds wanhoopte aan redding had door
 een plotselinge ingeving zijn leven    
aanbevolen aan de ,heilige ,maagd die in
 de buurt was4 ,want hij was van plan om
 tot ,haar altaar te vluchten als de    

groote poort openstond4 ,en hoor nu eens
 het ongehoorde wonder6 ,eensklaps stond
 de ruiter met paard en al binnen de    
omheining van het kerkhof1 terwijl zijn 
vervolger tevergeefs buiten voor de     
poort stond te razen en te              
tieren4--,,menedemus3 ,en wist de gids  
je dit verhaal aannemelijk te           
maken8--,,ogygius3 ,ja                  
zeker4--,,menedemus3 ,dat ging bij zoo'n
 wijsgeer als jij bent1 toch zeker zoo  
hl gemakkelijk niet4--,,ogygius3 ,hij   
wees mij op de deur een koperen plaat   
met spijkers er op vastgehecht1 waarop  
een afbeelding van den geredden ridder  
stond in de kleedij die het ,engelsche  
volk toen placht te dragen1 zooals wij  
die ook op schilderijen van ouden datum 
zien weergegeven4 ,als die niet liegen1 
dan hadden de barbiers van die dagen    
weinig te doen1 evenals de lakenververs 
en lakenwevers4--,,menedemus3 ,hoe dat  
zoo8--,,ogygius3 ,omdat de man een baard
 had als een geit en omdat er geen      
enkele plooi zat in zijn                

kleedingstukken1 die z weinig ruimer    
waren dan zijn lichaam1 dat dit er nauw 
door was ingesnoerd4 ,daar was ook nog  
een andere plaat die de afbeelding en de
 grootte van de kapel                   
voorstelde4--,,menedemus3 ,ja1 dan mg   
men niet meer twijfelen4--,,ogygius3    
,onder aan het deurtje was een ijzeren  
vlechtwerk1 om alleen voetgangers door  
te laten4 ,het paste toch niet dat een  
ander paard weer de plaats zou betreden1
 vroeger door dien ,ridder aan de       
,heilige ,maagd gewijd4--,,menedemus3   
,en te recht6--,,ogygius3 ,als men nu   
van hier oostwaarts gaat1 komt men aan  
een kapel vol van allerlei heilige      
overblijfselen4 ,daar ga ik heen4 ,een  
andere tempelgids neemt er de leiding   
over4 ,wij prevelen eerst eenige        
gebeden4 ,nu wordt ons een lid van een  
menschenvinger getoond1 en wel van een  
middelvinger4 ,ik kuste dien en vroeg   
van wien die relikwien waren4 ,hij zei3 
van ,sint ,pieter4 ,toch niet van den   
,apostel8 ,hij beweerde van ja4 ,terwijl

 ik daarop de lengte van 't vingerlid   
aandachtig bekeek1 dat wel een aan reus 
kon hebben toebehoord1 zei ik3 ,st4     
,pieter moet wel een man van            
buitengewoon groote lichaamsgestalte    
geweest zijn4 ,bij die woorden schoot n 
van de omstanders in een luiden         
schaterlach4 ,dat kon ik niet uitstaan4 
,als hij zich stilgehouden had zou de   
kerkbewaarder ons al de andere relikwien
 getoond hebben4 ,wij brachten hem zoo  
goed en zoo kwaad als het ging weer in  
zijn humeur door hem eenige geldstukjes 
te geven4 ,vr de kapel bevond zich een  
afdakje waarvan hij verzekerde dat het  
op een winterdag1 toen de sneeuw alles  
bedekt had1 plotseling daarheen van een 
verre plaats was aangebracht4 ,onder dat
 afdak heeft men twee putten tot den    
rand toe vol4 ,de bronwel daarvan is    
naar men zegt aan de ,heilige ,maagd    
gewijd4 ,het water is bijzonder koud en 
werkt heilzaam naar men zegt voor hoofd-
 en maagpijn4--,,menedemus3 ,als koud   
water hoofd- en maagpijn geneest1 dan   

zal later ook nog wel eens olie dienen  
om een brand te blusschen4--,,ogygius3  
,maar mijn waarde3 't is immers juist   
een wonder dat ik vertel4 ,wat zou 't   
anders voor een wonder wezen als koud   
water dorst leschte8--,,menedemus3 ,dit 
is nu zeker 't ne deel van 't           
historietje4--,,ogygius3 ,ze verzekerden
 dat die bron plotseling was ontsprongen
 op bevel van de ,heilige ,maagd4 ,ik   
bekeek alles in het rond nauwkeurig en  
vroeg3 hoeveel eeuwen er verloopen waren
 sedert die luifel daar was aangebracht4
 ,hij zei3 ,al verscheidene4 ,de muren  
van de kapel zien er anders niet erg oud
 uit1 zei ik4 ,hij ontkende dat niet4   
,zelfs niet die houten kolommen4 ,hij   
ontkende dan ook niet dat ze daar       
onlangs neergezet waren en trouwens men 
kon dat ook duidelijk zien4 ,en verder1 
zei ik1 lijken dat dak en stroo nog al  
van nieuwe bouwstof te wezen4 ,hij moest
 dat toegeven4 ,en zelfs die dwarsbalken
 en de schuine balken waarop 't riet en 
't stroo steunen1 schijnen me nog niet  

zoo hl lang daar te liggen4 ,hij knikte 
van ja4 ,en toen ik dus merkte dat er   
geen stuk meer van de hut uit den ouden 
tijd overbleef1 zei ik3 maar hoe kan men
 dan met zooveel zekerheid zeggen dat   
dit afdak van verre is                  
aangebracht8--,,menedemus3 ,hoe heeft   
zich die tempel-rot daaruit weten los te
 praten8--,,ogygius3 ,nu1 eerst toonde  
hij ons een zeer oude beerenhuid die van
 den balk afhing en hij lachte bijkans  
om onze onverschilligheid1 dat wij voor 
zulk een bewijsgrond geen oogen hadden4 
,z werden we dan overtuigd en terwijl we
 vergiffenis vroegen voor onze traagheid
 van begrip1 gingen wij over tot 't     
bezichtigen van de hemelsche melk der   
,heilige ,maagd4--,,menedemus3 ,wat     
lijkt die ,moeder op ,haar ,zoon6 ,hij  
heeft ons zooveel van ,zijn bloed op    
aarde gelaten1 terwijl ,zij ons zooveel 
van ,haar melk schonk1 dat het          
nauwelijks te gelooven is dat n vrouw   
met n kind zooveel voedsel zou hebben   
gehad1 ook al had het kindeke er niets  

van gedronken4--,,ogygius3 ,met         
diezelfde bezwaren komen ze ook         
aandragen tegen 't ,kruis van onzen     
,heiland1 waarvan 't hout op zooveel    
plaatsen1 particuliere en publieke1     
wordt getoond1 dat als de brokstukken   
ervan bij elkander werden gebracht1 men 
een scheepslading bijeen zou hebben4    
,intusschen heeft onze ,heer en ,heiland
 dat kruis toch alln                    
gedragen4--,,menedemus3 ,nu1 komen u al 
die stukken van het kruis ook niet      
verwonderlijk voor8--,,ogygius3 ,vreemd 
mag 't misschien genoemd worden1 maar   
ongeloofelijk volstrekt niet1 daar      
immers de ,heer1 die dit naar ,zijn     
welbehagen kan vermeerderen1 almachtig  
is4--,,menedemus3 ,gij legt dit nu wel  
op een vrome wijze uit1 maar ik zou bang
 zijn dat veel van dergelijke verhalen  
worden verzonnen om er een zoet winstje 
mee te behalen4--,,ogygius3 ,ik geloof  
niet dat ,god het zal gedoogen1 wanneer 
men hem op die manier wil               
bedotten4--,,menedemus3 ,ja maar1       

wanneer door kerkeschenners roof        
gepleegd wordt1 dan verroert noch de    
,heilige ,moeder ,gods1 noch ,haar      
,zoon1 noch de ,vader of de ,heilige    
,geest zich ook maar in 't minst1 of    
verschrikt 't zij door een knik1 't zij 
door een geluid den schuldige4 ,z groot 
is ,hunne lankmoedigheid4--,,ogygius3   
,ja1 het is zoo4 ,maar hoor nu verder4  
,de melk waarvan ik sprak1 wordt op het 
hoogaltaar bewaard4 ,midden daarop staat
 een ,christusbeeld met de ,moeder ,gods
 eershalve aan ,zijn rechterzijde4 ,de  
melk toch stelt de ,moeder              
voor4--,,menedemus3 ,kan men dan de melk
 zien8--,,ogygius3 ,natuurlijk1 in een  
kristallen omhulsel4--,,menedemus3 ,dus 
vloeibaar4--,,ogygius3 ,wat wou je nu   
praten van vloeibaar1 terwijl de melk   
meer dan vijftienhonderd jaren geleden  
uit de borst gekomen is4 ,neen1 de melk 
is samengeronnen3 men zou haast zeggen  
fijn gewreven krijt met wit van een ei  
vermengd4--,,menedemus3 ,waarom toont   
men ze dan niet onbedekt8--,,ogygius3   

,wel natuurlijk dat de melk van de      
,maagd niet bezoedeld zal worden door de
 kussen van mannen4--,,menedemus3 ,dat  
laat zich hooren4 ,want er zijn1 dunkt  
me1 mannen1 die er een niet reinen en   
niet maagdelijken mond zouden           
aanzetten4--,,ogygius3 ,zoodra de       
kerkegids ons in 't oog kreeg liep hij  
op ons toe1 schoot een linnen gewaad    
aan1 voegde er een priesterlijke stool  
over zijn schouders aan toe1 knielde    
eerbiedig neer en lag in aanbidding4    
,daarna reikte hij ons de ,heilige ,melk
 toe om die te kussen4 ,toen knielden   
ook wij op de onderste trap van het     
altaar eerbiedig neer4 ,na eerst        
,christus gegroet te hebben1 sprak ik   
tot de ,heilige ,maagd het volgend gebed
 uit dat ik juist hiervoor had          
opgesteld3 ,moedermaagd1 ,gij die       
waardig gekeurd zijt met ,uwe           
maagdelijke borsten den ,heer van ,hemel
 en aarde1 ,uwen ,zoon ,jezus te laven1 
wij spreken de bede uit dat wij1 door   
,zijn bloed gereinigd1 mogen toenemen in

 braafheid en dat wij mogen bereiken die
 gelukkige jeugd van duivenonschuld     
welke1 onbekend met slechtheid1 bedrog  
en list1 bij voortduring dorst naar de  
melk van de wetenschap van het          
,evangelie1 totdat die kindsche staat   
opgegroeid zij tot volmaakten           
mannelijken leeftijd1 naar de mate van  
de volheid van ,christus1 wiens zalige  
gemeenschap gij ten eeuwigen dage moogt 
genieten met den ,vader en den ,heiligen
 ,geest4 ,amen6--,,menedemus3 ,nu1 dat  
is een vroom gebed4 ,en wat deed de     
,heilige ,maagd8--,,ogygius3 ,wel 't    
scheen me toe dat ,zij beiden1 ,zij en  
,haar ,zoon1 mij toeknikten1 als ik me  
ten minste niet heelemaal vergis4 ,ik   
verbeeldde mij dat die ,heilige ,melk   
een weinig opsprong en 't scheen mij toe
 alsof de avondmaalskelk wat glanzender 
blonk dan te voren4 ,intusschen kwam de 
tempelgids weer op ons af1 wel zonder   
een woord te zeggen1 maar terwijl hij   
ons een bordje voorhield1 zooals bij ons
 de menschen dat hebben1 die            

bruggetolgeld innen4--,,menedemus3 ,ja  
'k heb wat dikwijls die bedelbordjes    
verwenscht1 toen ik in ,duitschland     
reisde4--,,ogygius3 ,we gaven eenige    
muntstukken1 die hij de ,heilige ,maagd 
aanbood4 ,hierop liet ik hem door       
bemiddeling van een jongen man1 die de  
taal goed verstond en die heel aardig   
praten kon 7ik geloof dat hij ,robert   
,aldrisius heette7 zoo beleefd mogelijk 
vragen1 welke bewijzen hij er voor had1 
dat dit werkelijk melk van de ,heilige  
,maagd was4 ,ik was uit echt vrome      
belangstelling nieuwsgierig dit te      
weten1 om enkele ongeloovigen1 die      
gewoonlijk met al dergelijke dingen den 
spot drijven1 den mond te kunnen        
snoeren4 ,eerst fronsde de kerkegids    
zijn voorhoofd en zweeg stil4 ,ik liet  
mijn tolk nader aandringen1 en hij deed 
dit dan ook heel vriendelijk3 en wel z1 
dat als hij de ,heilige1 pas bevallen   
van ,haar kindje1 z had aangesproken1   
,zij hem dit niet kwalijk zou hebben    
genomen4 ,maar de kerkegids1 als door   

een hoogere macht bezield1 keek ons met 
verschrikte oogen aan1 alsof hij met een
 gevoel van afschuw onze godslasterlijke
 taal vervloekte4 ,wat behoeft ge       
daarnaar te vragen1 zei hij1 daar er    
toch een authentiek stuk van aanwezig   
is8 ,en 't had er heel veel van dat hij 
ons als ketters wilde wegjagen1 iets wat
 zeker gebeurd zou zijn1 als we hem niet
 door 't geven van wat geld een beetje  
zachter hadden gestemd4--,,menedemus3   
,en wat deedt jelui                     
intusschen8--,,ogygius3 ,wij8 ,ja1 dat  
kun je denken6 ,wij dropen af alsof we  
een pak slaag gekregen hadden of door   
den bliksem getroffen waren1 terwijl we 
onderdanig om vergiffenis vroegen voor  
onze drieste vraag4 ,zoo behoort 't in  
zaken die 't heilige raken4 ,van daar   
gingen we nu naar 't kapelletje1 de     
eigenlijke verblijfplaats van de        
,heilige ,maagd4 ,toen we daarheen      
stapten1 vertoonde zich een monnik van  
de orde der ,minderbroeders4 ,vorschend 
keek hij mij aan4 ,even daarna een      

tweede1 die mij k weer van hoofd tot    
voeten opnam4 ,daarna nog een           
derde4--,,menedemus3 ,ze wilden         
misschien je portret maken4--,,ogygius3 
,nu1 ik had een heel ander              
vermoeden4--,,menedemus3 ,wat           
dan8--,,ogygius3 ,dat de een of andere  
tempelroover iets uit 't kostbare       
kapelletje van de ,heilige ,maagd       
gestolen had en dat 't vermoeden op mij 
gevallen was4 ,toen ik dus de kapel was 
binnengetreden stortte ik het volgend   
gebed uit voor de ,heilige ,moeder      
,gods3 ,o ,gij1 de ,enige onder alle    
vrouwen die moeder zijt en maagd1       
zaligste ,moeder1 reinste ,maagd3 wij1  
onrein en bezoedeld komen tot ,u1       
,reine1 met onzen groet1 om ,u1 hoe we  
dan ook mogen zijn1 met onze geschenken 
te eeren4 ,moge ,uw ,zoon ons de genade 
verleenen dat wij1 ,uwen vlekkeloozen   
wandel navolgende1 ons waardig maken1   
dat ook wij1 door de gunst van den      
,heiligen ,geest op een geestelijke     
wijze1 ,jezus ontvangen in ons binnenste

 binnenste en wanneer wij hem nmaal     
hebben opgenomen1 hem nimmer weer       
verliezen4 ,amen6 ,terwijl ik het altaar
 kuste1 legde ik wat geld neer en       
verwijderde mij4--,,menedemus3 ,en wat  
deed daarop de ,heilige ,maagd8 ,gaf ze 
door geen enkelen wenk te kennen dat ze 
uw gebed verhoord had8--,,ogygius3 ,het 
was er1 zooals ik je al zei1 slechts    
twijfelachtig licht en ,zij stond daar  
in 't duister aan de rechterzijde van   
het altaar4 ,ook hadden mij de woorden  
van den vorigen kerkegids z uit 't veld 
geslagen dat ik mijn oogen eigenlijk    
niet vrij durfde opslaan4--,,menedemus3 
,de afloop van dien tocht was dus niet  
zoo hl vroolijk8--,,ogygius3            
,integendeel1                           
allerprettigst4--,,menedemus3 ,je geeft 
mij weer moed4 ,want mijn moed was me in
 de schoenen gezonken1 zooals uw dichter
 ,homerus dat zegt4#a ,na iets genuttigd
 te hebben gaan we weer naar de         
kerk4--,,menedemus3 ,durfde je dat1 jij 
die van tempelroof verdacht             

waart8--,,ogygius3 ,misschien dachten   
anderen dat van mij2 maar ik wist mij   
zelf onschuldig4 ,iemand die zich van   
geen kwaad bewust is1 kent geen vrees4  
,ik voelde me sterk aangetrokken tot de 
oorkonde1 waarnaar de bewaarder ons     
verwezen had4 ,na lang zoeken vonden we 
die eindelijk3 maar zij was ergens in de
 hoogte opgehangen1 zoodat ze maar niet 
door een ieders oogen kon worden        
gelezen4 ,mijn oogen zijn z dat 't wel  
geen oogen zijn als van een lynx1 maar  
dat ik toch ook niet kippig ben4 ,toen  
dus ,aldrisius ons het stuk voorlas1    
volgde ik de woorden met mijn oogen1    
daar ik hem in zoo'n gewichtige zaak    
niet in allen deele                     
vertrouwde4--,,menedemus3 ,en is alle   
twijfel bij je weggenomen8--,,ogygius3  
,ja1 ik schaamde me over mijzelven1 dat 
ik ook maar n oogenblik had kunnen      
twijfelen1 z duidelijk werd hier alles  
voor oogen gesteld3 de naam1 de plaats1 
de gebeurtenis1 precies zooals 't       
geschied was1 in korte woorden en toch  

zonder iets over te slaan4 ,er wordt    
n4l4 verteld dat er een man was1 met    
name ,willem1 te ,parijs geboren1 een   
man vroom ook in andere opzichten1 als  
wel voornamelijk vol godsdienstijver in 
't opsporen van heilige relikwien over  
de heele wereld4 ,na veel streken       
doorreisd te hebben1 na overal kloosters
 en kerken te hebben doorsnuffeld1 kwam 
hij ook eindelijk te ,constantinopel    
aan4 ,een broer van gezegden ,willem was
 daar ,bisschop4 ,toen hij zich al      
gereed maakte voor zijn vertrek1 wees   
zijn broer er hem op dat daar een non   
was die melk van de ,moedermaagd bezat2 
dat hij overgelukkig zou zijn wanneer   
hij voor geld of goede woorden of zelfs 
op slinksche manier een deel van die    
melk machtig kon worden4 ,want dat alle 
andere relikwien die hij tot nog toe    
verzameld had1 niets beteekenden in     
vergelijking met die heilige melk4      
,willem rustte toen niet vr hij door    
bidden en smeeken de helft van die melk 
had gekregen4 ,in het bezit van dien    

kostbaren schat rekende hij zich rijker 
dan ,croesus4--,,menedemus3 ,nou1 dat   
wil ik gelooven en dat nog wel boven    
verwachting4--,,ogygius3 ,regelrecht    
reist hij naar huis4 ,onderweg wordt hij
 ziek4--,,menedemus3 ,hoe kortstondig is
 toch 't geluk van de menschen en hoe   
weinig is men in alle opzichten         
voorspoedig6--,,ogygius3 ,toen hij      
begreep dat hij in levensgevaar         
verkeerde liet hij heimelijk den        
,franschman bij zich komen1 die hem     
trouw op zijn reis had vergezeld4 ,onder
 eede liet hij zich geheimhouding       
beloven4 ,hij vertrouwt hem de melk toe 
op voorwaarde dat hij den schat1 als hij
 ongedeerd naar huis terug keert1 op 't 
altaar van de ,heilige ,maagd zal       
neerleggen1 die te ,parijs in de        
heerlijke kerk wordt aangebeden1 waar de
 ,seine aan twee kanten omheen stroomt4 
,het is alsof de rivier uit eerbied voor
 de ,heilige ,maagd uit den weg gaat4   
,om de zaak nu in 't kort samen te      
vatten3 ,willem sterft en wordt         

begraven1 de ander reist verder en wordt
 k ziek4 ,toen ook hij geen hoop meer   
had op beterschap vertrouwt hij aan een 
,engelschen graaf de melk toe1 terwijl  
ook hij hm onder heilige eeden laat     
beloven1 dat deze zal doen wat hij      
anders zou gedaan hebben4 ,de           
,franschman komt te overlijden4 ,de     
,engelsche graaf neemt de melk mee en   
deponeert die op 't altaar in de ,notre 
,dame in tegenwoordigheid van de        
,kanunniken dr1 die toen nog ,regulieren
 heetten1 zooals ze dit ng zijn van de  
kerk der ,heilige ,genoveva4#b ,van die 
,kanunniken kreeg hij de helft der melk 
ten geschenke4 ,hij bracht ze naar      
,engeland over en wijdde ze aan de kerk 
van de ,maagd aan ,zee waarheen hij door
 een goddelijke bestiering werd         
gedreven4--,,menedemus3 ,dat verhaal    
staat zeker goed op pooten4--,,ogygius3 
,en opdat er geen twijfel zou kunnen    
overblijven waren de namen van de       
stemgerechtigde ,bisschoppen er bij     
geschreven1 die aan de bezoekers van de 

melk1 welke met een niet al te klein    
geschenk komen1 zveel aflaat van zonden 
schenken1 als ze naar het hun#c         
verleende vermogen kunnen               
geven4--,,menedemus3 ,en hoeveel        
bedraagt die8--,,ogygius3 ,die aflaat   
duurt veertig dagen4--,,menedemus3 ,telt
 men dan in de onderwereld ook bij      
dagen8 ,,ogygius3 ,daar is ten minste   
ook een tijdrekening4 ,maar als die     
bisschoppen nu eenmaal 't hun geschonken
 aflaat-vermogen hebben weggegeven1     
hebben ze dan niets meer over om weg te 
schenken8--,,ogygius3 ,ja1 zeker wel6   
,daar borrelt nog wel weer wat zoo wat  
van onderen op om weg te schenken en    
hier gebeurt zoo precies 't             
tegenovergestelde van 't geen er met 't 
vat der ,danaden geschiedde4 ,terwijl   
dat telkens gevuld werd1 liep 't altijd 
maar leeg2 uit dit vat daarentegen kan  
men voortdurend putten1 zonder dat er   
daarom iets minder in                   
overblijft4--,,menedemus3 ,als nu eens  
bijv4 aan honderdduizend menschen       

veertig dagen aflaat wordt gegeven1     
heeft dan ieder afzonderlijk veertig    
dagen voor zich8--,,ogygius3            
,ja4--,,menedemus3 ,en zoo nu enkelen vr
 het middageten om veertig dagen        
gevraagd hebben en ze komen tegen het   
avondeten nog eens weer om veertig1 zijn
 er dan altijd maar weer voorhanden om  
ze hun te geven8--,,ogygius3 ,ja zeker1 
ook al vroegen ze tienmaal in hetzelfde 
uur4--,,menedemus3 ,och1 had ik thuis   
z'n geldkistje2 ik zou er maar enkele   
schellingen in wenschen1 mits ze steeds 
maar zoo op nieuw weer                  
opborrelden4--,,ogygius3 ,waarom wensch 
je niet om hlemaal van goud te worden1  
want ten gevolge van je wensch krijg je 
dat toch gedaan4 ,maar ik keer tot mijn 
verhaal terug4 ,men voerde voor de      
heiligheid van de melk ook nog dit      
bewijs van echt vromen zin aan1 dat de  
melk der ,moedermaagd elders vertoond1  
wel de vereering waardig was1 maar dat  
deze drom meer eer verdiende1 omdat die 
andere melk van de rotsen was           

afgeschrapt1 deze daarentegen zoo uit de
 borsten der ,heilige ,maagd was        
gevloeid4--,,menedemus3 ,hoe wist men   
dat zoo vast en zeker8--,,ogygius3 ,wel1
 dat nonnetje te ,constantinopel had dat
 gezegd1 die de melk had                
gegeven4--,,menedemus3 ,en haar had de  
,heilige ,bernard 't zeker              
bericht8--,,ogygius3 ,ja1 dat denk ik   
wel4--,,menedemus3 ,toen deze al        
volwassen was viel hem de eer te beurt  
melk te mogen proeven uit dezelfde borst
 waaraan 't ,kindeke ,jezus gezoogd was4
 ,daarom verwondert 't mij dat men ,hem 
niet liever zoo zoetvloeiend als melk   
dan met zijn gewonen bijnaam zoet als   
honig noemt4 ,maar hoe kan men bij die  
andere melk spreken van melk van de     
,heilige ,maagd1 als ze niet uit ,haar  
borsten gevloeid is8--,,ogygius3 ,die   
melk is k wel uit ,haar borst gekomen1  
maar op een rots1 waarop zij toevallig  
zat toen ze 't ,kindje de borst gaf1    
gevallen en gestold4 ,verder is die melk
 door een goddelijke bestiering zoo     

vermeerderd4--,,menedemus3 ,zoo zal 't  
wezen4 ,ga door6--,,ogygius3 ,terwijl   
wij ons hierna tot de reis gereed maken 
en nog zoowat heen en weer drentelen en 
rondkijken of er ook nog iets is1 de    
moeite waard om bezien te worden1 staan 
daar de kerkegidsen weer vr ons1 zien   
ons van ter zijde aan1 wijzen met de    
vingers naar ons1 komen aanloopen1 gaan 
weer heen1 komen weer terug1 wenken en  
't scheen wel of ze ons wilden          
aanspreken als ze maar durf genoeg      
hadden4--,,menedemus3 ,en was je toen   
niet bang8--,,ogygius3 ,wel neen1 ik    
draaide mijn gelaat juist naar hen toe1 
hen toelachend en hen aankijkend alsof  
ik hen wilde uitlokken om mij aan te    
spreken4 ,en van hen slechts komt naar  
mij toe en vraagt hoe ik heet4 ,ik zeg  
mijn naam4 ,of ik het was die een paar  
jaar geleden dat votief-tafeltje had    
opgehangen met een ,hebreeuwsch         
opschrift4 ,ik zei van ja4--,,menedemus3
 ,kun-je dan ,hebreeuwsch               
schrijven8--,,ogygius3 ,wel neen1 maar  

wat zij niet begrijpen1 dat noemen die  
kerels ,hebreeuwsch4 ,door den een of   
ander gehaald 7zoo vermoed ik7 komt de  
,eerst-laatste van 't klooster          
aanloopen4#d--,,menedemus3 ,wat is dt   
voor een waardigheid8 ,hebben ze daar   
dan geen abt8--,,ogygius3               
,neen4--,,menedemus3 ,hoe dat           
zoo8--,,ogygius3 ,omdat ze geen         
,hebreeuwsch verstaan1 waaruit abt is   
afgeleid4--,,menedemus3 ,en geen        
bisschop ook8--,,ogygius3 ,ook al       
niet4--,,menedemus3 ,waarom             
dat8--,,ogygius3 ,omdat de ,heilige     
,maagd daar te arm is om een            
bisschopsstaf en een mijter te koopen1  
die veel te duur zijn4--,,menedemus3    
,ook misschien geen ,hoofd8--,,ogygius3 
,ook dt niet4--,,menedemus3 ,welk       
beletsel is daartegen8--,,ogygius3      
,omdat ,hoofd een titel is voor een     
waardigheid1 niet een titel van         
vroomheid4 ,om die reden verwerpen ook  
de kapittels der ,kanunniken den titel  
van abt1 maar nemen ze dien van         

,eerst-laatste graag aan4--,,menedemus3 
,maar ik had toch dien naam van ,prior  
7in dien zin7 nooit te voren            
gehoord4--,,ogygius3 ,ja1 maar je bent  
op 't gebied van de grammatica ook      
tamelijk slecht thuis4--,,menedemus3 ,nu
 ja in 't taalgebruik ken ik wel een    
figuur eerst-laatst                     
geheeten4#e--,,ogygius3 ,precies4 ,hij  
die hier 't naast is na den ,prior van  
't klooster1 is de ,prior die           
volgt4--,,menedemus3 ,ge bedoelt dus    
eigenlijk den ,onder-prior8--,,ogygius3 
,deze groette mij nog al beleefd4 ,hij  
vertelt mij hoeveel moeite 't den       
monniken gekost had1 die regels van mij 
te lezen3 hoeveel brillen er vergeefs op
 waren afgeveegd4 ,zoo dikwijls de een  
of andere oude doctor in de             
godgeleerdheid of in de rechten bij hen 
was gekomen1 was hij vr de votieftafel  
gebracht3 de een zei dat 't arabische   
letters waren1 de ander verklaarde3 't  
zijn maar verzonnen letters4 ,eindelijk 
was er een gevonden die het opschrift   

had kunnen lezen4 ,dit was geschreven   
met latijnsche woorden en latijnsche    
letters2 maar 444 met hoofdletters4 ,de 
,grieksche verzen waren met ,grieksche  
hoofdletters geschreven die op het      
eerste gezicht op latijnsche            
hoofdletters gelijken4 ,op zijn verzoek 
schreef ik den zin van de versregels in 
't ,latijn er onder1 ze woord voor woord
 vertalend4 ,ik weigerde nadrukkelijk   
voor deze geringe moeite een cadeautje  
aan te nemen dat men mij aanbood1       
terwijl ik verzekerde dat mij nooit iets
 te bezwaarlijk zou zijn1 dat ik niet   
ter wille van de allerheiligste ,moeder 
,gods met bereidwilligheid zou doen1 ja 
al gaf ,ze mij ook een brief van hier   
naar ,jeruzalem te                      
brengen4--,,menedemus3 ,och kom6        
waarvoor zou ,zij u als brievenbesteller
 noodig hebben1 daar ,zij immers zooveel
 engelen als lijfbedienden tot ,haar    
dienst heeft8--,,ogygius3 ,hij haalde   
uit zijn tasch een stukje hout voor den 
dag1 afgezaagd van een balk waarop men  

de ,heilige ,maagd had zien staan4 ,een 
verwonderlijk sterke lucht duidde       
onmiddellijk aan dat 't iets bijzonder  
heiligs was4 ,ik boog mij diep neer en  
kuste met den grootsten eerbied met     
ontbloot hoofd het kostelijk geschenk   
dat ik in mijn tasch stak4--,,menedemus3
 ,mag ik het eens zien8--,,ogygius3 ,wat
 mij betreft1 graag4 ,maar als je niet  
nuchter bent1 of als je in den          
afgeloopen nacht intiem met je vrouw    
geweest bent1 dan zou ik je niet raden  
om 't te bekijken4--,,menedemus3 ,laat  
maar zien1 er is geen                   
gevaar4--,,ogygius3 ,nu1 daar           
dan4--,,menedemus3 ,wat ben jij een     
geluksvogel met z'n                     
geschenk6--,,ogygius3 ,ja1 ,menedemus1  
ik wil 't je wel bekennen3 ik zou dat   
kleine stukje hout niet willen ruilen   
voor al het goud van den ,taag4 ,ik zal 
het in goud laten vatten1 maar z1 dat   
men 't door een glazen deksel heen1 kan 
zien4 ,toen de ,onder-prior nu zag dat  
ik zoo van godsdienstigen eerbied voor  

dit geschenk vervuld was1 dacht hij     
zeker dat ik iemand was die wel         
verdiende in nog gewichtiger dingen     
ingewijd te worden4 ,hij vroeg mij dus  
of ik soms 't meer verborgene der       
,heilige ,maagd al gezien had4 ,die     
woorden maakten diepen indruk op mij4   
,ik durfde evenwel niet vragen welke    
verborgenheden hij bedoelde4 ,immers in 
zulke heilige zaken kan zelfs de minste 
verspreking al kwaad stichten4 ,ik zei  
dus van neen1 maar dat ik bijzonder     
verlangend was het te zien4 ,nu werd ik 
als een door ,god bezielde1             
binnengeleid4 ,een paar waskaarsen      
worden aangestoken4 ,ze toonen me een   
beeldje1 dat noch door grootte1 noch    
door de stof waarvan 't gemaakt was1    
noch door kunstschoon iets merkwaardigs 
had1 maar dat groote kracht scheen te   
bezitten door zijn heerlijke            
eigenschappen4--,,menedemus3 ,de grootte
 doet er weinig toe1 waar het geldt de  
kracht om wonderen te doen4 ,te ,parijs 
heb ik den ,heiligen ,christoffel       

gezien3 groot en reusachtig was hij als 
een bakbeest1 neen als een echte berg1  
maar voor zoo ver ik heb kunnen vernemen
 heelemaal niet beroemd door wonderen   
die hij deed4--,,ogygius3 ,aan de voeten
 van de ,heilige ,maagd ligt een        
edelsteen waarvoor bij ,grieken en      
,romeinen nog geen naam bestaat4 ,de    
,franschen hebben hem een naam gegeven  
naar 't woord padde omdat hij z precies 
op een pad lijkt1 dat men hem met alle  
kunstvaardigheid niet zoo zou kunnen    
namaken4 ,om het wonder nog grooter te  
maken is de steen maar heel klein4 ,de  
figuur van de padde steekt er niet boven
 uit1 maar ligt als 't ware             
doorschijnend in den steen              
opgesloten4--,,menedemus3 ,misschien    
verbeeldt men zich wel de figuur van een
 padde te zien1 zooals men zich wel     
voorstelt in een doorgeslagen keisteen  
den vorm van een arend te zien en zooals
 kinderen ,god weet wat voor            
voorstellingen in de wolken uitvinden3  
vuurspuwende draken1 gloeiende vulkanen1

 strijdende legers4--,,ogygius3 ,neen1  
neen1 ik stel er prijs op dat je 't     
weet3 geen levende pad lijkt meer op een
 pad dan deze die hierin is             
afgedrukt4--,,menedemus3 ,zeg eens1 tot 
nog toe heb ik je verhaaltjes geduldig  
aangehoord1 maar zoek nu in 't vervolg  
een ander om hem wat wijs te maken van  
je padden4--,,ogygius3 't ,is volstrekt 
geen wonder1 ,menedemus1 dat je         
ongeduldig wordt4 ,ook ik zou 't me niet
 hebben laten wijsmaken1 al was de heele
 theologische faculteit 't mij komen    
aanpraten1 maar ik heb 't met mijn eigen
 oogen1 mijn eigen oogen1 zeg ik1       
gezien1 bekeken1 aanschouwd1 als        
waarheid bevonden4 ,maar intusschen     
dunkt me dat je niet erg veel hart hebt 
voor de natuurlijke                     
historie4--,,menedemus3 ,hoe dat zoo8   
,omdat ik niet wil gelooven dat ezels   
kunnen vliegen8--,,ogygius3 ,maar zie je
 dan niet1 hoe kunstig de natuur haar   
spel speelt met kleuren en allerlei     
gestalten en vormen1 zoowel in andere   

substanties als voornamelijk in de edele
 steenen8 ,verder1 welk een             
bewonderenswaardige krachten zij heeft  
gelegd in die steenen1 haast            
ongeloofelijk1 wanneer niet de          
ondervinding ze ons van nabij           
bevestigde8 ,zeg eens3 zou je 't        
gelooven1 dat 't ijzer door de magneet  
wordt aangetrokken1 ook al wordt het nog
 niet eens aangeraakt en dat het ook    
door 't ijzer1 zonder aanraking wordt   
afgestooten1 als je 't niet met je eigen
 oogen hadt gezien8--,,menedemus3 ,neen 
nooit1 al hadden ook tien               
,aristotelessen 't mij                  
bezworen4--,,ogygius3 ,dan moet je ook  
niet dadelijk voor een verzinsel        
uitschelden1 wat je hoort en wat je nog 
niet bij ondervinding kent4 ,in den     
dondersteen zien wij den weerschijn van 
den bliksem2 in de ,boheemsche granaat  
flikkeren vurige vlammen2 in den        
zoogenaamden hagelsteen de gedaante en  
de hardheid van den hagelkorrel ook al  
werp je hem midden in het vuur4 ,in den 

smaragd ziet men het diepe en           
doorschijnende zeewater4 ,de kreeftsteen
 lijkt in kleur veel op de zeekreeft1   
het katteoog is precies 't oog van een  
poes1 en zoo zijn er weer andere steenen
 die veel hebben van varkensoogen1 van  
menschenoogen1 van wolfsoogen in vier   
kleuren2 sommige gelijken op hout1      
andere op boombladen1 andere geven een  
erwt te zien4 ,en zoo op onnoemlijk veel
 manieren4 ,waartoe zou ik doorgaan met 
de opsomming8 ,er is geen voorwerp in de
 natuur1 't zij in de elementen1 't zij 
onder de bezielde wezens1 't zij in de  
planten1 dat de natuur niet             
spelenderwijze in de edelgesteenten     
heeft nagebootst4 ,en zul-je er nu nog  
verwonderd over wezen dat zich in dien  
steen de afbeelding van een padde       
vertoont8--,,menedemus3 ,het komt mij   
alleen maar vreemd voor1 dat de natuur  
zveel vrijen tijd heeft om uit de grap  
allerlei voorwerpen na te               
bootsen4--,,ogygius3 ,wel1 ze wilde de  
weetgierigheid van de menschen opwekken 

en ons z van niets-doen afhouden4 ,en   
toch1 alsof er niets ware waarmee wij   
onzen tijd konden dooden1 zijn we dol   
verzot op hansworsten1 dobbelsteenen en 
goochelaars4--,,menedemus3 ,je hebt     
groot gelijk4--,,ogygius3 ,sommige goed 
betrouwbare menschen willen beweren dat 
als je op dit soort van steenen azijn   
giet1 ze daarin gaan zwemmen en zelfs de
 pooten bewegen4--,,menedemus3 ,en      
waarom brengen ze nu juist een padde bij
 de ,heilige ,maagd te pas8--,,ogygius3 
,omdat ,zij alle vuilheid en giftigheid1
 alle laatdunkendheid en hebzucht1 al   
wat er verder aan begeerlijkheden des   
vleezes te vinden is1 heeft overwonnen1 
onder den voet heeft getreden1 heeft    
uitgedoofd4--,,menedemus3 ,wee ons6 dat 
wij zooveel padden in ons binnenste     
dragen4--,,ogygius3 ,rein zullen we     
worden1 wanneer wij volijverig de       
,heilige ,maagd eeren4--,,menedemus3    
,hoe wordt zij het liefst               
geerd8--,,ogygius3 ,ge zult ,haar de    
schoonste hulde brengen1 wanneer gij    

,haar in 't goede                       
nastreeft4--,,menedemus3 ,ge zegt dat   
zoo kort en krachtig1 maar het is hoogst
 moeilijk4--,,ogygius3 ,zeker is het    
dat4 ,maar tevens is het zeer           
schoon4--,,menedemus3 ,kom ga nu weer   
verder met je verhaal4--,,ogygius3      
,verder liet hij mij gouden en zilveren 
beeldjes zien4 ,van 't ne zei hij1 dat  
't van massief goud was1 van 't andere  
van verguld zilver2 hij vertelde er ook 
bij van elk stuk het gewicht1 de waarde1
 den naam van den schenker4 ,toen ik bij
 ieder stuk mijn bewondering toonend de 
,heilige ,maagd om haar grooten rijkdom 
geluk wenschte1 zei mijn geleider3 ,ik  
zie dat gij een vroom bewonderaar zijt  
en daarom reken ik het mij tot plicht   
niets voor u verborgen te houden4 ,ik   
zal u het allergeheimste laten zien wat 
de ,heilige ,maagd bezit4 ,en tegelijk  
haalde hij van binnen uit 't altaar zelf
 een schat van bewonderenswaardige zaken
 voor den dag4 ,als ik ze alle n voor n 
wilde gaan opnoemen dan zou een dag niet

 genoeg zijn om ze op te tellen4 ,zoo   
liep dus die bedevaart voor mij al heel 
gelukkig af4 ,ik heb naar hartelust mijn
 oogen kunnen verzadigen aan 't zien van
 allerlei moois en ik breng bovendien   
deze onschatbare gift mee naar huis1 een
 pand mij door de ,heilige ,maagd zelve 
geschonken4--,,menedemus3 ,heb je nog   
niet eens geprobeerd hoe groot de       
wonderkracht is van je stuk             
hout8--,,ogygius3 ,zeker heb ik dat4    
,een dag of drie geleden trof ik in een 
herberg een krankzinnige aan1 die men   
reeds de boeien wilde aanleggen4 ,zonder
 dat hij 't merkte hebben we hem dit    
stuk hout onder zijn hoofdkussen gelegd4
 ,hij viel in een diepen en langdurigen 
slaap3 den volgenden morgen stond hij   
op1 geheel genezen1 geheel bij zijn     
verstand4--,,menedemus3 ,dan zal 't geen
 krankzinnigheid geweest zijn1 maar een 
gewone roes4 ,voor die ziekte is slaap  
't beste geneesmiddel4--,,ogygius3 ,als 
je wilt schertsen1 ,menedemus1 dan moet 
je dit over andere dingen doen4 ,den    

draak te steken met de ,heiligen is     
goddeloos en gewaagd4 'k ,zal je nog    
meer zeggen6 ,de man zelf vertelde dat  
hem in den droom een vrouw van          
verwonderlijke schoonheid was verschenen
 die hem een beker                      
voorhield4--,,menedemus3 ,met nieskruid 
zeker4--,,ogygius3 ,dat weet ik niet4   
,maar wl weet ik1 dat de man weer geheel
 bij zijn zinnen was4--,,menedemus3     
,heb-je ,thomas1 den ,aartsbisschop van 
,canterburry geen bezoek                
gebracht8--,,ogygius3 ,wel zeker4 ,geen 
bedevaart deed ik met grooter           
nauwgezetheid4--,,menedemus3 ,nu1 dat   
zou ik graag eens willen hooren1 als 't 
je niet te lastig is4--,,ogygius3 ,zeker
 niet3 ik vind het juist prettig als je 
er naar hooren wilt4 ,kent is dat deel  
van ,engeland dat tegenover ,frankrijk  
en ,vlaanderen ligt4 ,canterburry is er 
de hoofdstad van4 ,daar bevinden zich   
twee kloosters in de stad zoowat naast  
elkaar gelegen3 in beide wonen          
,benedictijner monniken4 't ,klooster   

dat naar den ,heiligen ,augustinus heet 
is 't oudste4 't ,andere dat aan ,sint  
,thomas gewijd is1 schijnt de zetel van 
den ,aartsbisschop geweest te zijn1 waar
 hij in gezelschap van enkele monniken  
zijn leven sleet1 zooals ook nu nog de  
,superieuren van 't klooster een huis   
hebben1 wel grenzend aan 't klooster1   
maar toch afgescheiden van de huizen der
 overige ,kanunniken4 ,oudtijds toch    
leidden zoowel bisschoppen als ook      
,kanunniken zoowat een monnikenleven4   
,duidelijke sporen zijn daarvan nog te  
zien4 ,de kerk aan ,sint ,thomas gewijd1
 verheft zich z majestueus ten hemel1   
dat ze1 ook al zien we haar maar van    
verre1 toch al grooten indruk maakt4 ,en
 ziet men ze van dichtbij1 dan worden   
onze oogen door haar glans en luister   
verblind en ze verdonkert om zoo te     
zeggen alles1 wat zich in die van       
oudsher zoozeer vereerde plaats bevindt4
 ,de ,kerk heeft twee hooge torens1 die 
als het ware uit de verte de            
vreemdelingen groeten en het prachtig   

gegalm van haar bronzen klokken wijd en 
zijd in den omtrek doen weerklinken4 ,in
 het vrportaal van de kerk1 dat op 't   
,oosten ligt1 staan in steen gehouwen1  
drie gewapende mannen1 die met misdadige
 hand den allerheiligsten bisschop      
ombrachten4 ,de namen van hun geslacht  
zijn er bij gevoegd3 ,tuscus1 ,fuscus en
 ,berry4--,,menedemus3 ,waarom wordt aan
 die schurken zooveel eer               
bewezen8--,,ogygius3 ,hun wordt         
natuurlijk dezelfde eer bewezen als aan 
,judas1 ,pilatus1 ,caiaphas en aan de   
bende hunner booswichten van soldaten   
die men overal mooi gebeeldhouwd op de  
vergulde altaren kan zien4 ,hun namen   
staan er bij vermeld1 om te maken dat   
nooit iemand die namen voortaan         
eershalve zal dragen4 ,hun beelden      
worden hier onder de oogen van het      
publiek gebracht1 opdat geen hoveling   
ooit meer de handen sla aan een bisschop
 of aan de bezittingen der kerk4 ,want  
die drie trawanten zijn na 't volbrengen
 van het schelmstuk krankzinnig geworden

 en ze hebben hun verstand slechts      
teruggekregen op voorbede van ,sint     
,thomas4--,,menedemus3 ,wat zijn die    
martelaren toch oneindig in hun         
goedmoedigheid6--,,ogygius3 ,bij 't     
binnentreden vertoont zich de ruimte van
 de kerk in al haar machtige werking4   
,dat voorste deel is toegankelijk voor  
iedereen4--,,menedemus3 ,is daar niets  
te zien8--,,ogygius3 ,niets dan den     
omvang van den bouw en enkele boeken die
 aan de kolommen vastliggen met het     
,evangelie van ,nicodemus en verder 't  
graf van den een of ander4--,,menedemus3
 ,en wat verder8--,,ogygius3 ,dan heeft 
men er een ijzeren hekwerk dat wel den  
toegang afsluit1 maar toch den doorkijk 
toelaat op de ruimte1 welke tusschen 't 
achterste gedeelte van de kerk en 't    
zoogenaamde koor ligt4 ,daarheen klimt  
men langs verscheidene treden op1 onder 
welke een soort van koepelgewelf den    
toegang geeft tot den noordelijken      
vleugel van de kerk4 ,men toont er een  
houten altaar aan de ,heilige ,maagd    

gewijd1 klein en om geen andere reden   
bezienswaardig dan om zijn ouderdom--als
 een protest tegen de weelde van dezen  
tijd4 ,dr 7zegt men7 heeft de vrome man 
zijn afscheidsgroet aan de ,heilige     
,maagd gebracht1 toen de dood hem zou   
treffen4 ,op 't altaar bevindt zich de  
punt van het zwaard waarmee de schedel  
van den braven kerkvoogd is verbrijzeld 
en zijn hersens zijn verpletterd1 om den
 dood des te meer te bespoedigen4 ,de   
heilige roestplekken op dit staal hebben
 we uit liefde voor den ,martelaar      
eerbiedig gekust4 ,van daar betraden wij
 de onderaardsche kerk of krypt4 ,ook dr
 vindt men weer geleiders3 men ziet er  
in de allereerste plaats den gekloofden 
schedel van den ,martelaar4 ,de geheele 
schedel is bedekt met zilver1           
uitgezonderd 't bovenste deel van de    
kruin1 die opengelaten is1 om ze te     
kunnen kussen4 ,tevens toont men er een 
looden plaatje1 waarop de naam is       
gegraveerd van ,thomas uit ,acra4 ,in 't
 duister hangen daar de haren hemden1 de

 gordels en de onderkleeren waarmee de  
,bisschop zijn lichaam kwelde en        
kastijdde en bij wier aanschouwen men   
reeds een rilling voelt opkomen1 terwijl
 ze ons onze tegenwoordige verwijfdheid 
en weelde verwijten4--,,menedemus3      
,misschien mogen de monniken dat k wel  
doen4--,,ogygius3 ,dat waag ik niet te  
beslissen3 't gaat mij trouwens ook niet
 aan4--,,menedemus3 ,je hebt            
gelijk4--,,ogygius3 ,van daar keerden   
wij terug naar 't koor4 ,aan den        
noordkant heeft men de relikwien        
opgeborgen4 ,hemel6 ,wat een gebeente   
wordt dr voor den dag gebracht6         
,schedels1 kinnebakken1 tanden1 handen1 
vingers1 heele armen4 ,aan allen        
brachten wij onze eerbiedige hulde en   
kusten ze4 ,er zou geen eind aan gekomen
 zijn1 wanneer niet mijn reisgezel die  
voor zoo'n pelgrimstocht een weinig     
geschikt personage was1 een spaak in 't 
wiel had gestoken bij dien overgrooten  
ijver om met relikwien te               
pronken4--,,menedemus3 ,wie was         

dat8--,,ogygius3 ,een ,engelschman1     
,grafianus ,pullus1 een ontwikkeld en   
vroom man1 maar op 't punt van          
godsdienst wat minder gevoelig dan ik   
wel zou gewild hebben4--,,menedemus3    
,misschien wel een aanhanger van ,john  
,wicleff8--,,ogygius3 ,neen1 dat geloof 
ik niet4 ,hij had diens boeken wel      
gelezen1 maar waarvandaan hij die had1  
weet ik niet4--,,menedemus3 ,en         
beleedigde hij jelui                    
geleider8--,,ogygius3 ,er werd een arm  
voor den dag gehaald waaraan nog een    
stuk bloedig vleesch zat4 ,hij toonde   
zijn afgrijzen om dien arm te kussen en 
op zijn gezicht was duidelijk afkeer te 
lezen4 ,de geleider bergde dan ook zijn 
zaakjes spoedig op4 ,verder bezagen wij 
't altaarblad en de sieraden en alles   
wat onder het altaar werd bewaard1 alles
 even prachtig4 ,als je die macht van   
goud en zilver hadt gezien1 dan zou je  
zeggen dat ,midas en ,croesus daarbij   
vergeleken bedelaars                    
waren4--,,menedemus3 ,viel daar niets te

 kussen8--,,ogygius3 ,neen1 maar een    
ander soort van godsdienstige           
verzuchting uitte ik daar3 n4l4 dat ik  
bij mij thuis geen enkele van dergelijke
 relikwien bezat4--,,menedemus3 ,een    
goddelooze verzuchting4--,,ogygius3 ,ik 
moet bekennen dat je gelijk hebt en ik  
heb dan ook ,god om vergiffenis gevraagd
 vr ik mijn voeten uit de kerk gelicht  
had4 ,daarna kwamen we in de sacristij4 
,goede ,god6 wat een pracht van zijden  
kleeren1 wat een kostbare gouden        
luchters6 ,daar zagen we ook den        
bisschopsstaf van den ,heiligen ,thomas4
 ,het leek wel een riet met zilveren    
plaatjes beslagen3 hij was heel licht1  
er was in 't geheel geen kunst aan te   
zien1 hij kwam mij niet hooger dan tot  
aan den gordelriem4--,,menedemus3 ,was  
er geen kruis bij8--,,ogygius3 ,ik heb  
er ten minste geen kruis aan gezien4    
,wel werd ons een mantel van hem        
getoond1 geheel van zijde1 maar grof van
 draad1 zonder eenig versiersel van goud
 of kostbare steenen4 ,ze lieten er ook 

een zakdoek zien met nog duidelijk      
zichtbare sporen van het zweet aan den  
hals afgeveegd1 zelfs met bloeddruppels 
er bij4 ,die herinneringen aan ouden    
eenvoud kusten wij van harte            
gaarne4--,,menedemus3 ,wordt dat alles  
niet aan ieder die 't maar zien wil1    
getoond8--,,ogygius3 ,neen1 waarachtig  
niet1 waarde heer6--,,menedemus3 ,hoe   
kwam 't dan dat men in u zveel          
vertrouwen stelde1 dat men voor u niets 
geheim hield8--,,ogygius3 ,wel1 ik had  
kennis aan den eerwaarden vader1 den    
,aartsbisschop ,willem ,warham4 ,deze   
had mij met een enkel woord             
aanbevolen4--,,menedemus3 ,van          
verscheidene personen heb ik gehoord dat
 hij een man is van buitengemeene       
wellevendheid4--,,ogygius3 ,zeg liever  
dat hij de beleefdheid in eigen persoon 
is1 als je hem goed kent4 ,hij is z     
geleerd1 z eenvoudig van karakter1 z    
echt vroom van levenswandel1 dat hij al 
de eigenschappen bezit van een waar     
kerkvorst4 ,door hem nu werden we naar  

't hooger gelegen deel van de kerk      
gebracht4 ,want achter het altaar klimt 
men weer als tot een tweede kerk op4    
,daar wordt in een kapelletje 't geheele
 gelaat van den ,heiligen ,thomas1      
verguld en met veel steenen versierd1   
getoond4 ,maar een onverwacht toeval    
vergalde bijkans al ons                 
genoegen4--,,menedemus3 ,ik ben         
nieuwsgierig te hooren wat voor een     
ongeluk je ons vertellen                
zult4--,,ogygius3 ,mijn reismakker      
,gratianus werd er niet heel vriendelijk
 om aangezien en aangesproken4 ,na een  
kort gebed vroeg hij den kerkedienaar   
die er bij zat3 ,och1 eerwaarde vader1  
is 't waar wat ik hoor1 dat de ,heilige 
,thomas bij zijn leven zoo hoogst       
weldadig was jegens de armen8 ,ja zeker 
is dat waar1 antwoordde de man en hij   
begon veel van die weldaden te vertellen
 jegens de menschen die 't niet ruim    
hadden4 ,toen zei ,gratianus3 ,ik denk  
niet dat die gezindheid bij hem         
veranderd is1 of 't moest zijn1 nog meer

 ten goede4 ,de kerkedienaar stemde dat 
gaarne toe4 ,mijn vriend zei daarop3    
,wanneer dan de heilige man zoo         
vrijgevig was tegenover behoeftigen toen
 hij nog arm was en zelf ondersteuning  
in geld noodig had voor de nooddruft van
 zijn lichaam1 denkt ge dan niet dat het
 zijn goedkeuring zeker zou wegdragen1  
wanneer1 nu hij zoo rijk is en niets    
meer noodig heeft1 een arm vrouwtje met 
een troep hongerige kinderen thuis1 of  
meisjes die uit armoede gevaar loopen   
haar kuischheid te verliezen1 of een man
 die ziek neerligt van alle hulp        
verstoken2 wanneer1 zeg ik1 zoo iemand1 
na den ,heilige om vergiffenis gevraagd 
te hebben1 van dien grooten rijkdom een 
enkel stukje wegnam om haar gezin te    
helpen en dit beschouwde als iets wat ze
 van iemand kreeg1 die 't haar ten      
geschenke of te leen aanbood8 ,toen de  
bewaker van 't gouden hoofd daar niets  
op antwoordde1 zei ,gratianus1 die een  
beetje heftig en driftig is uitgevallen3
 ,ik ben er in mijn ziel van overtuigd  

dat de ,heilige man zich zelfs zou      
verheugen dat hij ook na zijn dood nog  
de bezwaren der armen kon verlichten4   
,toen fronste de bewaker 't voorhoofd1  
stak zijn lippen minachtend vooruit en  
keek ons met flikkerende en boosaardige 
oogen aan4 ,ik twijfel er geen oogenblik
 aan of hij zou ons in 't gezicht hebben
 gespogen en onder een vloed van        
scheldwoorden uit de kerk gejaagd       
hebben1 als hij niet geweten had dat we 
een aanbeveling van den aartsbisschop   
hadden4 ,ik trachtte zoo goed ik kon met
 vriendelijke woorden den toorn van den 
man tot bedaren te brengen4 ,ik zei dat 
mijn vriend ,gratianus het niet zoo     
meende1 maar dat hij zoo'n beetje       
gekscherenderwijze gesproken had1 zooals
 hij dat wel meer deed4 ,tegelijk legde 
ik een paar schellingen neer1 als een   
pleister op de wonde4--,,menedemus3 ,ik 
kan geen woorden genoeg vinden om je    
godsvrucht te prijzen4 ,maar als ik er  
zoo nu en dan eens ernstig over nadenk1 
dan vraag ik mij wel eens af1 hoe de    

menschen 't met hun geweten kunnen      
overeenbrengen1 wanneer ze zooveel      
schatten zoekbrengen met 't bouwen van  
kerken1 met 't bovenmatig versieren en  
verrijken er van4 ,ik wil graag toegeven
 dat de kerk in haar plechtgewaden en   
haar vaatwerk bij den heiligen dienst   
een passende waardigheid moet ten toon  
spreiden4 ,ook moet het kerkgebouw een  
passende statigheid bezitten4 ,maar     
waarvoor zijn zooveel doopvonten1       
zooveel luchters1 zooveel gouden beelden
 noodig8 ,waartoe die buitensporige     
kosten aan die zoogenaamde orgels8 ,en  
dan zijn we daarmee nog niet eens       
tevreden4 ,waarom al dat                
muziek-getjingel dat met groote kosten  
moet betaald worden1 terwijl intusschen 
onze broeders en zusters1 die allen de  
levende kerk van ,christus uitmaken1 van
 honger en dorst verkwijnen8--,,ogygius3
 ,ieder vroom en verstandig mensch zal  
daaraan gaarne paal en perk gesteld     
zien4 ,maar omdat dit euvel voortvloeit 
uit een soort van vroomheid die geen    

maat kent1 zou 't eenige aanmoediging   
verdienen1 vooral wanneer men bedenkt   
dat er tegenwoordig sommige menschen    
zijn1 die geheel tegenovergesteld van   
zin1 de kerken van al haar schatten     
willen berooven4 ,die kostbaarheden     
worden doorgaans gegeven door machtige  
heeren en vorsten en dat is toch beter  
dan dat ze in spel of oorlog worden     
verkwist4 ,en als men iets daarvan      
vervreemdt1 dan wordt dit in de eerste  
plaats als heiligschennis beschouwd2    
verder openen zij die gewoon waren te   
geven1 niet zoo licht meer de milde hand
 en worden bovendien gelokt om zelf ook 
te gaan rooven4 ,ten slotte zie ik      
liever een kerk die weelderig versierd  
is met rijke benoodigdheden voor den    
heiligen dienst1 dan1 zooals er sommige 
zijn1 naakt en slordig1 die meer hebben 
van paardenstallen dan van              
kerken4--,,menedemus3 ,ja1 maar we      
hebben toch wel eens gelezen dat        
oudtijds bisschoppen hoog geprezen      
werden1 die heilig vaatwerk overal heen 

verkochten1 om met 't geld daarvoor     
verkregen de armen tegemoet te          
komen4--,,ogygius3 ,men prijst die      
menschen tegenwoordig ng4 ,maar         
navolgen3 dat mag men niet en mij dunkt1
 dat wil men ook niet4--,,menedemus3    
,maar kom aan3 ik houd u maar op in uw  
verhaal4 ,ik zie verlangend uit naar 't 
slotbedrijf van uw avontuur4--,,ogygius3
 ,luister maar3 ik zal 't in enkele     
woorden afmaken4 ,terwijl onze          
woordenwisseling daar plaats greep kwam 
het hoofd van die kerkegidsen bij       
ons4--,,menedemus3 ,wie is dat8 ,de abt 
van het gesticht8--,,ogygius3 ,hij      
draagt een mijter en heeft de inkomsten 
van een abt4 ,alleen draagt hij niet den
 naam3 hij wordt ,prior genoemd1 omdat  
de ,aartsbisschop zelf als ,abt         
fungeert4 ,vroeger was iedere           
,aartsbisschop van die streek tevens ook
 monnik4--,,menedemus3 ,voor mijn part  
mogen ze mij kameel noemen1 als ik een  
inkomen krijg als dat van een           
abt4--,,ogygius3 't ,leek mij een vroom 

en tevens schrander man te zijn en vrij 
goed op de hoogte van de theologie van  
,scotus4#f ,hij maakte voor ons een doos
 open waarin men zegt dat de rest van 't
 gebeente van den ,heiligen ,thomas     
wordt bewaard4--,,menedemus3 ,kon je 't 
zien8--,,ogygius3 ,neen1 dat mag niet en
 't zou ook alleen maar kunnen met      
behulp van ladders4 ,maar de houten doos
 bevat weer een gouden kistje en toen   
dit met touwen naar boven was getrokken 
liet hij ons onschatbare dingen         
zien4--,,menedemus3 ,wat                
zeg-je8--,,ogygius3 't ,minste van alles
 was nog maar 't goud4 ,alles flonkerde 
van zeldzame en bijzonder groote        
steenen2 alles schitterde en glinsterde4
 ,sommige steenen waren grooter dan     
ganzeneieren4 ,in diepen eerbied stonden
 daar eenige monniken omheen2 toen het  
deksel er afgenomen werd stonden wij    
allen in biddende houding4 ,met een     
witten staf wees de ,prior ons de       
edelgesteenten elk afzonderlijk aan1    
terwijl hij er den naam in 't ,fransch  

bijvoegde en tevens hoeveel de steen    
waard was en wie hem geschonken had4    
,want de voornaamste steenen waren door 
vorsten ten geschenke                   
gegeven4--,,menedemus3 ,die ,prior moet 
wel goed van memorie wezen4--,,ogygius3 
,dat moet hij4 ,maar1 oefening doet er  
ook veel toe6 ,hij heeft dat zoo vaak   
bij de hand gehad4 ,van hier brengt hij 
ons weer in een ander gewelf4 ,daar     
heeft de ,heilige ,moeder ,gods haar    
verblijf4 ,maar 't is er een beetje     
donker en ze is door een paar           
traliehekken afgesloten4--,,menedemus3  
,waarvoor is ze bang8--,,ogygius3 ,ik   
denk alleen maar voor dieven4 ,nooit zag
 ik ergens meer rijkdom                 
opeengestapeld4--,,menedemus3 ,wat je me
 daar vertelt is met recht een blinde   
rijkdom4--,,ogygius3 ,er werden         
lantaarns bijgehouden en toen zagen we  
een meer dan koninklijk                 
schouwspel4--,,menedemus3 ,is de        
,heilige ,maagd hier dan ng rijker dan  
,die aan de zee8--,,ogygius3 ,voor zoo  

ver het uiterlijk aangaat overtreft deze
 de andere verre3 't verborgene kent    
,zij zelf 't best4 ,dit wordt alleen    
maar aan groote heeren getoond en aan   
bevoorrechte vrienden4 ,eindelijk komen 
we weer in de sacristij terug4 ,daar    
ontdoen ze een kistje1 met zwart leer   
bedekt van 't omhulsel en zetten 't op  
tafel neer4 't ,gaat open en we buigen  
ons neer op onze knien4--,,menedemus3   
,wat was er in8--,,ogygius3 ,gescheurde 
linnen lappen1 waarvan de meesten nog   
sporen van snot en slijm droegen4 ,met  
die doeken wischte zich1 naar men zeide1
 de vrome man 't zweet van zijn gezicht 
en zijn hals2 daarin snoot hij zijn neus
 of dergelijke vuiligheden meer1 waarvan
 't menschelijk lichaam niet vrij is4   
,mijn goede vriend ,gratianus oogstte   
daar ook al weer niet den allerbesten   
dank in4 ,hem bood de ,prior1 als       
,engelschman1 als bekende en als man van
 veel invloed1 welwillend een der doeken
 ten geschenke aan1 denkend dat hij hem 
een hoogst welkom cadeau aanbood4 ,maar 

,gratianus toonde zich hiervoor alles   
behalve dankbaar1 vatte den doek met    
zijn vingers aan met een tamelijk       
minachtend gebaar1 en legde hem weinig  
eerbiedig weer neer1 terwijl hij de     
lippen vooruit stak als wilde hij gaan  
fluiten4 ,dat was zoo zijn gewoonte1 als
 hem iets overkwam1 waarover hij zijn   
minachting meende te moeten uiten4 ,ik  
schaamde mij dood en hield mijn hart    
vast hoe dit zou afloopen4 ,de ,prior   
deed alsof hij niets merkte van 't geen 
gebeurd was1 nam beleefd afscheid en    
liet ons vertrekken1 na ons eerst een   
glas wijn te hebben geschonken4 ,toen we
 naar ,londen                           
terugkeerden4444--,,menedemus3 ,waartoe 
was dat noodig1 daar je nu niet ver van 
je vaderlandsche kust af                
waart8--,,ogygius3 't ,is zoo4 ,maar ik 
wilde liefst die slecht ter naam en faam
 bekend staande kust vermijden1 slecht  
befaamd om de rooverijen en             
knevelarijen1 erger dan die bij kaap    
,malea in de ,oudheid tegenover         

schipbreukelingen werden gepleegd4 ,ik  
zal je eens vertellen wat ik bij mijn   
laatsten overtocht van ,frankrijk naar  
,engeland heb gezien4 ,we voeren1       
verscheidene reizigers in getal1 van de 
kust bij ,calais in een sloep naar ons  
schip1 dat op de ree lag4 ,onder de     
medereizigers bevond zich ook een jong  
,franschman1 arm en berooid in zijn     
plunje4 ,ze vroegen hem een halven frank
 veergeld4 ,zveel zetten ze iemand af   
voor dat kleine eindje overvaren4 ,hij  
verontschuldigde zich dat hij arm was4  
,als in scherts gingen ze hem           
onderzoeken en toen ze zelfs tot zijn   
schoenen toe hadden uitgetrokken1 vonden
 ze tusschen een paar dubbele zolen tien
 of twaalf franken4 ,die ontnamen ze hem
 zonder complimenten1 lachend1 terwijl  
ze hem nog met schimpwoorden een        
schavuit van een ,franschman            
noemden4--,,menedemus3 ,en hoe hield    
zich de jonge man8--,,ogygius3 ,hoe zou 
hij zich houden8 ,de tranen stonden hem 
in de oogen4--,,menedemus3 ,maar hadden 

zij het recht om zoo te                 
handelen8--,,ogygius3 't ,zelfde recht  
waarmee die bandieten de bagage van     
reizigers rooven1 waarmee ze aan dezen  
de beurs afnemen als zij hun kans schoon
 zien4--,,menedemus3 't ,is toch        
verwonderlijk dat zij zulk een          
boevenstreek durven uitrichten in       
tegenwoordigheid van zooveel            
getuigen4--,,ogygius3 ,ze zijn er z aan 
gewend dat ze werkelijk meenen dat 't   
hun recht is4 ,een aantal passagiers uit
 't groote schip zag 't aan1 in onze    
sloep bevonden zich eenige ,engelsche   
kooplieden die vruchteloos              
tegenpruttelden4 ,alsof 't een grapje   
gold beroemden de schurken er zich op1  
dien schavuit van een ,franschman zoo   
lekker gesnapt te hebben4--,,menedemus3 
,ik zou zulke zeeschuimers wel eens voor
 de grap aan de galg willen zien        
bungelen4--,,ogygius3 ,en toch krioelt  
't aan de kusten aan weerskanten van dat
 volk4 ,ga nu maar eens na of de        
versregel van ,vergilius hier niet van  

toepassing moet wezen3 ,wat moeten wel  
de groote heeren kunnen doen1 wanneer de
 gemeene dieven zoo iets durven wagen6#g
 ,zoo komt 't dan ook dat ik later      
liever den grootsten omweg maak1 dan    
ooit dien korteren weg weer te nemen4   
,daarbij komt nog dat1 evenals de gang  
nr de onderwereld door denzelfde dichter
 ,vergilius heel gemakkelijk werd       
genoemd1 de terugkeer evenwel zeer      
moeilijk#h1 zoo ook langs deze kust de  
toegang heel licht1 het weggaan         
daarentegen heel bezwaarlijk is4 ,te    
,londen vertoefden juist eenige         
,antwerpsche kooplieden3 ik besloot mij 
met hen aan de zee toe te               
vertrouwen4--,,menedemus3 ,heeft dan die
 streek zulke heilige                   
varenslieden8--,,ogygius3 ,nu1 ik moet  
bekennen3 evenals een aap altijd een aap
 blijft1 zoo blijft een schipper altijd 
een schipper4#i ,maar wanneer je ze gaat
 vergelijken met dat andere geboefte1   
dat geleerd heeft van roof te leven1 dan
 zijn het engelen4--,,menedemus3 ,nu1 ik

 zal er aan denken wanneer ik soms eens 
lust mocht krijgen dat eiland te gaan   
bezoeken4 ,maar keer weer terug op den  
weg waarvan ik je heb                   
afgebracht4--,,ogygius3 ,toen wij nu    
naar ,londen terugkeerden kwamen wij    
niet ver van 't door ons verlaten       
,canterburry in een weg die hol en      
tevens eng was4 ,bovendien liep de weg  
sterk af en aan weerskanten was de wal z
 steil dat men er niet uit kon4 ,een    
anderen weg nemen1 kan men niet4 ,links 
van den weg stond een bedelhuisje waarin
 zich eenige arme oude sukkels          
ophielden4 ,een van dezen gaat naar     
buiten1 zoodra ze merken dat er een     
ruiter aankomt3 hij besprenkelt hem met 
wijwater en toont dan 't bovenstuk van  
een schoen waarom een metalen band zit4 
,hierop zit een stuk glas dat een       
edelsteen moet voorstellen4 ,dat kust   
men en de bedelaar krijgt een           
geldstuk4--,,menedemus3 ,in zoo'n hollen
 weg zou ik liever een oude             
bedelaarskolonie zien1 dan een troep    

flinke struikroovers4--,,ogygius3       
,gratianus reed te paard naast mij      
links1 't dichtst bij den bedelaar4 ,hij
 wordt besprenkeld1 hetgeen hij zoo goed
 en zoo kwaad als 't ging verdroeg4     
,toen hem nu de schoen voorgehouden     
werd1 vroeg hij wat dat moest           
beteekenen4 ,de bedelaar zei dat 't de  
schoen was van den ,heiligen ,thomas4   
,gratianus werd wit van boosheid en     
terwijl hij zich tot mij wendde zei hij3
 ,wat verbeeldt zich dat vee wel1 dat we
 de oude schoenen van alle goede        
menschen zullen kussen8 ,waarom houden  
ze ons niet wat speeksel of eenig ander 
uitwerpsel van een heilig lichaam voor8 
,ik had medelijden met den ouden        
stakkerd en ik troostte hem met een     
fooitje4--,,menedemus3 ,ik moet zeggen  
dat ik de boosheid van ,gratianus wel   
eenigszins kan begrijpen4 ,als schoenen 
en sandalen bewaard werden als een      
aandenken aan de vroegere levenswijze1  
dan zou ik daar niets tegen hebben4     
,maar onbeschaamd lijkt 't mij den      

menschen sandalen en schoenen en        
ondergoed onder den neus te duwen1 om   
dat alles te laten kussen4 ,als iemand  
dat uit eigen beweging1 uit een soort   
van vroomheids-aandrift wil doen1 nu1   
laat hij het doen4--,,ogygius3 'k ,wil  
niet ontkennen dat 't beter was het niet
 te doen3 maar aan al wat zich niet zoo 
onmiddellijk laat veranderen pleeg ik de
 goede zijde op te merken1 als die er   
ten minste is4 ,zoo maakte ik nu bij mij
 zelven de opmerking1 dat een goed      
mensch veel heeft van een schaap1 een   
slecht mensch van een schadelijk dier4  
,als een adder bijv4 dood is1 kan hij   
wel niet meer bijten1 maar hij kan door 
den stank en den zwadder den omtrek nog 
wel verpesten4 ,zoolang een schaap      
leeft1 geeft het ons voedsel door zijn  
melk1 kleeding door zijn wol en verrijkt
 het ons met de lammetjes4 ,na zijn dood
 geeft 't ons het zoo nuttige leer en   
dient het ons tot spijs4 ,zoo zijn ook  
hartstochtelijke menschen1 die de slaven
 zijn van hun lusten1 bij hun leven     

allen tot last4 ,na hun dood hinderen   
zij de levenden door het klokgelui en   
door al de drukte die bij hun begrafenis
 wordt gemaakt1 dikwijls ook door de    
zoogenaamde inwijdingskosten1 n4l4 door 
de uitgaven voor hunne opvolgers4 ,goede
 menschen verschaffen in elk opzicht    
groot nut4 ,bijvoorbeeld nu deze        
,heilige ,thomas3 hij spoorde door      
voorbeeld1 geleerdheid1 vermaningen1    
allen tot vroomheid aan2 hij troostte de
 verlatenen1 hielp de behoeftigen en--na
 zijn dood doet hij haast nog mr nut4   
,hij heeft gemaakt dat deze rijke kerk  
gesticht is1 hij heeft in geheel        
,engeland aan 't priesterdom een groot  
aanzien gegeven4 ,dat stukje oude schoen
 geeft onderhoud aan een geheele        
bedelaarskolonie4--,,menedemus3 ,ja1 dat
 is nu wel een heel vrome beschouwing   
van de zaak1 maar ik verwonder er mij   
over dat jij1 als je er z over denkt1   
nooit de spelonk van den ,heiligen      
,patrick#aj hebt bezocht1 waarover men  
algemeen verbazingwekkende mirakels     

vertelt4 ,mij komen ze1 onder ons       
gezegd1 niet erg waarschijnlijk         
voor4--,,ogygius3 ,waarschijnlijk8 ,er  
kan niets zoo wonderbaarlijk verteld    
worden of 't geen men werkelijk ziet1   
overtreft 't nog4--,,menedemus3 ,ben je 
dan ook al tot die spelonk              
doorgedrongen8--,,ogygius3 ,ik heb den  
echten stroom van den ,styx bevaren2 ik 
ben in den muil van den ,avernus        
afgedaald4 ,ik heb gezien hoe 't in de  
onderwereld toegaat4--,,menedemus3 ,je  
zult me een groot plezier doen als je   
daarvan 't verhaal niet voor je         
houdt4--,,ogygius3 ,mij dunkt1 de       
inleiding van ons gesprek is al lang    
genoeg4 ,ik ga naar huis om te zeggen   
dat ze mijn avondeten moeten klaarmaken3
 want ik heb van middag nog niet        
gegeten4--,,menedemus3 ,niet gegeten8   
,waarom niet8 ,uit godsdienstige        
bezwaren8--,,ogygius3 ,volstrekt niet4  
,ik deed het uit haat en                
nijd4--,,menedemus3 ,ben je dan         
afgunstig op je eigen maag8--,,ogygius3 

,neen1 maar wl op die inhalige          
herbergiers1 die1 niettegenstaande ze   
hun gasten geen fatsoenlijk maal willen 
voorzetten1 er toch geen bezwaar in zien
 een onbillijke rekening in te dienen4  
,ik sar hen op die manier4 ,als ik kans 
heb op een lekker avondbroodje bij een  
goeden vriend of bij een herbergier die 
wat minder karig is1 dan heb ik maagpijn
 net tegen etenstijd4 ,brengt 't geluk  
me 's middags echter ergens een lekker  
maal1 dan krijg ik die maagpijn tegen 't
 avondeten4--,,menedemus3 ,maar ben je  
dan niet bang dat ze je aanzien voor    
gierig en schriel8--,,ogygius3          
,menedemus1 hoor eens4 ,die zich over   
zoo iets schamen1 zetten hun kapitaal   
van schaamte op lagen interest uit4 ,ik 
voor mij heb mijn schaamte wel voor wat 
beters leeren bewaren4--,,menedemus3 ,nu
 ik brand van verlangen naar de rest van
 je bevindingen4 ,daarom inviteer ik mij
 zelf bij u aan tafel als gast4 ,daar   
kun je 't mij dan op je gemak           
vertellen4--,,ogygius3 ,ik vind 't heel 

aardig dat je je zelven als gast        
aanbiedt1 omdat er velen zijn die       
blijven bedanken1 ook al worden ze nog  
zoo dringend uitgenoodigd4 ,maar je zult
 me nog driemaal meer plezier doen1     
wanneer je thuis wildet blijven         
soupeeren4 ,ik wil dezen avond in den   
huiselijken kring doorbrengen4 ,maar ik 
heb een plannetje dat voor ons beiden   
geschikter is4 ,laat morgen voor mij en 
mijn vrouw bij jou thuis een lekker     
maaltje klaarmaken4 ,dan kunnen wij tot 
't avondeten toe blijven doorpraten1 tot
 je zelf zegt dat je er genoeg van hebt 
en als je wilt dan zullen we ook nog bij
 je blijven soupeeren4 ,waarom krab je  
je hoofd8 ,maak jij 't maar klaar3 wij  
beloven plechtig op tijd te             
komen4--,,menedemus3 ,ik zou liever     
hooren vertellen zonder dat 't mij wat  
kostte4 ,maar komaan6 ,een dinertje zal 
worden gegeven1 doch 't zal vervelend en
 laf zijn als gij 't niet met goede     
vertellingen weet te                    
kruiden4--,,ogygius3 ,maar zeg eens4    

,jeukt 't je niet en tintel je niet van 
lust om ook zulke pelgrimstochten te    
gaan doen8--,,menedemus3 ,misschien     
krijg ik die tinteling als je uitverteld
 hebt4 ,zooals ik nu gestemd ben1 heb ik
 genoeg aan mijn ,roomsche              
,staties4--,,ogygius3 ,hoe1 ,roomsche8  
,en ge zijt nooit te ,rome              
geweest4--,,menedemus3 ,ik zal je zeggen
 wat ik bedoel4 ,die toeren met         
pleisterplaatsen maak ik thuis4 ,eerst  
ga ik de huiskamer binnen en zorg ik dat
 mijn dochters geen kwaad kunnen aan    
haar kuischheid en ordelijk van gedrag  
zijn4 ,dan ga ik naar de werkplaats2 ik 
ga na1 wat de dienstboden1 meiden zoowel
 als knechts1 verrichten4 ,daarna ga ik 
naar de keuken1 rondziende of er ook    
iets te ordonneeren valt4 ,verder trek  
ik dan hierheen1 dan daarheen1 terwijl  
ik naga hoe mijn kinderen 't maken en   
mijn vrouw1 om te zorgen dat alles op   
zijn plicht past4 ,dat zijn mijn        
,roomsche ,staties of bedevaarten naar  
,rome4--,,ogygius3 ,ja1 maar daar zou in

 uw plaats ,sint ,jacob wel voor        
zorgen4--,,menedemus3 ,de ,heilige      
,schrift schrijft mij voor dat zelf te  
doen4 ,dat ik 't aan de ,heiligen mag   
overlaten heb ik nog nergens gelezen4   
,,noten3  #a ,ilias4 ,,xv #bgi4         
7,vosmaer74       ,doch weer ziende dat 
,hektor de schaar zijner dapperen       
rondging1      ,viel hun de schrik op   
het lijf1 ontzonk hun de moed voor de   
voeten4  #b ,de kerk gewijd aan de      
,heilige ,genoveva1 gebouwd in #dii op  
hare aansporing1 waarin de ,heilige in  
het jaar #eba begraven is4  #c ,door den
 ,paus n4l4  #d ,zoo noemt ,erasmus den 
monnik1 die in rangorde 't dichtst bij  
den ,prior staat4  #e ,men noemt zoo een
 opsomming van feiten in een volgorde1  
die de omgekeerde is van hetgeen in     
werkelijkheid plaats vindt4 ,bijv4 bij  
,vergilius1 ,aenes ,i #agi4 ,zij maken  
zich gereed het graan op 't vuur te     
bakken en 't op den steen stuk te       
stooten2 in werkelijkheid gaat het      
stukstooten vooraf aan het bakken4  #f  

,duns ,scotus1 n der invloedrijkste     
scholastici uit de #ad;e eeuw1 die de   
,onbevlekte ,ontvangenis van ,maria in  
tweehonderd bewijzen tegenover ,thomas  
van ,aquino verdedigde1 waardoor hij    
veel bijdroeg dat dit een leerstuk der  
,r4,c4 kerk werd4 ,zijn spitsvondige    
dialectiek bezorgde hem dan naam van    
,doctor ,subtilis4  #g ,verg4 ,ecloga   
,,iii #af4 ,quid domini faciant1 ausint 
quum talia fures8  #h ,verg4 ,aenes     
,,vi4 #abf4           ,facilis descensus
 ,averno          ,sed revocare gradum1 
superasque evadere ad auras1            
,hoc opus1 hic labor est  #i ,toespeling
 op het ,grieksche spreekwoord3 een aap 
blijft een aap1 ook al draagt hij gouden
 sandalen4 ,vergelijk ,vader ,cats3     
,al draagt de aap een gouden ring       
,hij is en blijft een morsig ding4   #aj
 ,patricius1 ,st4 ,patrick1 wordt de    
,iersche ,apostel genoemd omdat hij1 in 
#dcc door ,paus ,celestinus naar        
,ierland gezonden1 daar vele            
bekeerlingen maakte4          99        

99       99       99       99   ,,het   
,,sprookjesmaal   ,personen3 ,eenige    
makkers aan tafel4  ,,jan1 ,,hendrik1   
,,willem1 ,,karel1 ,,pieter1 ,,reint1   
,,flip1 ,,koos ,,en ,,frits4            
,onder de samenspraken van ,erasmus     
vindt men een viertal die ten      titel
 voeren ,maaltijd4 7,ene heet 't        
dichterlijk maal1 een      tweede 't    
godsdienstig1 een derde 't wereldsch en 
een vierde      het ,sprookjesmaal47 ,de
 eerste drie bevatten gesprekken over   
godsdienstige onderwerpen1 plaatsen uit 
den ,bijbel1 over      spraakkunst en   
litteratuur4 ,de laatste1 het           
,sprookjesmaal dat      hieronder volgt1
 is een aaneenschakeling van anecdotes1 
ook      geschiedkundige1 waarmee eenige
 gasten elkander den maaltijd           
opvroolijken4   ,,jan3 ,zooals geen     
welingerichte staat kan bestaan zonder  
wetten en zonder hoofd1 zoo mag ook dit 
gastmaal niet zonder president en zonder
 reglement zijn4--,,hendrik3            
,uitstekend6 ,uit naam van ons allen    

durf ik wel verzekeren dat wij 't allen 
daarmee eens zijn4--,,jan3 ,heidaar1    
bediende1 breng de dobbelsteenen eens   
hier6 ,die moeten beslissen1 wien       
,jupiter z heeft begunstigd dat hij hem 
tot tafelpresident maakt4 ,mooi zoo6 ,de
 hemel is gunstig geweest aan ,willem4  
't ,lot is toch niet blind4 ,onmogelijk 
kon een geschikter persoon gekozen      
worden1 ook al had er hoofdelijke       
stemming plaats gehad4 ,doorgaans       
schermt men met een spreekwoord dat wel 
waarheid bevat1 maar eigenlijk geen     
,latijn is3 novus rex nova lex2 nieuwe  
heeren nieuwe wetten3 zeg ons dus1 o    
vorst6 uwe wetten4--,,willem3 ,allen bij
 dezen maaltijd aangezeten3 heil6       
,vooreerst doe ik bij dezen als mijn wil
 kennen1 dat niemand hier iets anders   
vertelle dan lachwekkende verhalen4 ,wie
 geen vertelseltje kent1 wordt met een  
halven gulden beboet4 ,dat geld worde   
voor wijn gebruikt4 ,onder de wettig    
erkende verhalen zullen wij ook die     
rekenen welke voor de vuist weg verteld 

worden1 mits slechts de maat van 't     
waarschijnlijke en betamelijke niet     
overschreden worde4 ,als er niemand is  
die met een vertelsel in gebreke is     
gebleven1 dan zullen twee 't gelag van  
den wijn betalen1 nl4 de een die 't     
aardigste1 de ander die 't flauwste     
verhaal heeft ten beste gegeven4 ,de    
gastheer moet vrijgesteld blijven van   
een bijdrage in de kosten van den wijn4 
,hij heeft alleen te zorgen voor de     
spijzen4 ,mocht hierover soms eenig     
geschil ontstaan1 dan moet ,hendrik als 
scheidsrechter optreden4 ,indien ieder  
dit gehoord heeft en niemand er tegen   
is1 dan heeft dit kracht van wet4 ,wie  
aan die wet niet wil gehoorzamen1 ga    
heen1 maar met dien verstande dat hij   
morgen bij ons drinkgelag mag           
terugkomen4--,,hendrik3 ,we willen dat  
de wet door onzen voorzitter gegeven bij
 acclamatie van kracht worde verklaard4 
,maar bij wien begint de kring van onze 
vertellingen8--,,willem3 ,bij wien      
anders dan bij den gastheer8--,,karel3  

,voorzitter1 een paar woordjes als ik   
mag4--,,willem3 ,denk je soms dat we    
hier stommetje moeten spelen8--,,karel3 
,de rechtsgeleerden zeggen dat een      
onbillijke wet geen wet is4--,,willem3  
,dat geef ik toe4--,,karel3 ,maar toch  
stelt uw verordening 't beste verhaaltje
 gelijk met het slechtste4--,,willem3   
,waar het te doen is om ons te vermaken1
 daar heeft hij die 't leelijkst        
gesproken heeft niet minder lof verdiend
 dan hij die heel goed sprak1 en wel om 
deze reden3 dat de een niet minder tot  
't genoegen bijdroeg dan de ander4 ,zoo 
is het onder zangers bijvoorbeeld ook3  
niemand schenkt genot1 dan wie bij      
uitstek goed zingt of bijzonder leelijk4
 ,wordt er niet meer gelachen1 wanneer  
men den koekoek hoort dan bij 't hooren 
van de nachtegaal8 ,middelmatigheid     
vindt hierbij geen lof4--,,karel3 ,maar 
waarom worden zij gestraft die een prijs
 verdienen8--,,willem3 ,om te maken dat 
niet hun al te groot geluk een          
wraakgodin oproepe1 wanneer ze n den    

prijs n straffeloosheid                 
verwierven4--,,karel3 ,bij ,bacchus6    
,minos1 de rechtvaardigste wetgever#a   
die er ooit is geweest1 heeft nooit een 
billijker wetsbepaling                  
gemaakt4--,,pieter3 ,en zult gij geen   
voorschriften geven welke regels bij 't 
drinken in acht moeten worden           
genomen8--,,willem3 ,na rijp beraad zal 
ik het voorbeeld volgen van den         
,spartaanschen koning                   
,agesilaos4--,,pieter3 ,wat deed        
die8--,,willem3 ,toen hij eens bij keuze
 van 't lot tot tafelpresident was      
gekozen en de hofmeester hem vroeg      
hoeveel wijn hij bij elken gast moest   
plaatsen1 antwoordde hij dezen3 ,als gij
 tamelijk veel wijn in voorraad hebt1   
geef dan aan ieder zooveel hij vraagt2  
als de voorraad wat minder rijk is1     
verdeel dien dan gelijkelijk onder      
allen4--,,pieter3 ,wat bedoelde de      
,spartaan met die woorden8--,,willem3   
,hij had er dit mee op het oog3 om het  
maal niet tot een dronkemanspartij te   

maken1 maar ook niet tot een aanleiding 
om te mopperen4--,,pieter3 ,hoe dat     
zoo8--,,willem3 ,omdat er zijn die graag
 veel drinken1 maar ook anderen die 't  
liever wat kalm-aan doen4 ,er worden ook
 menschen gevonden die geheel-onthouders
 zijn1 zooals men zegt dat koning       
,romulus is geweest4 ,als er dus aan    
niemand wijn gegeven wordt of hij moet  
er om vragen1 dan wordt vooreerst       
niemand gedwongen om te drinken en toch 
behoeven zij die van een flink glas wijn
 houden1 er niet minder om te drinken4  
,zoo komt 't1 dat dan iedereen vroolijk 
is aan tafel4 ,en omgekeerd1 wanneer met
 schriele hand de wijn in gelijke       
porties wordt rondgedeeld aan iederen   
gast afzonderlijk1 dan krijgen zij die  
wat matig drinken genoeg2 terwijl ook   
niemand bij een gelijke uitdeeling      
murmureeren kan1 wanneer hij ziet dat   
iemand1 die van plan was het er eens    
goed van te nemen1 zich kalm moet       
schikken naar matigheid4 ,als u dus het 
voorbeeld van den ,spartaanschen koning 

bevalt dat ik daar aanhaalde1 dan zullen
 wij dat volgen4 ,immers wij willen dat 
het maal gezellig worde door de         
vertellingen1 niet door den invloed van 
veel wijn4--,,pieter3 ,wat dronk        
,romulus dan8--,,willem3 ,wat de hondjes
 ook drinken4--,,pieter3 ,is dat een    
koning niet onwaardig8--,,willem3       
,volstrekt niet meer onwaardig1 dan     
wanneer koningen lucht inademen die ze  
ook met de honden deelen4 ,alleen met   
dit onderscheid3 de koning drinkt niet  
hetzelfde water dat de hond drinkt1 maar
 de lucht die de koning heeft           
uitgeademd1 die ademt de hond in en op  
zijn beurt ademt de koning ook weer de  
lucht in1 die de hond heeft uitgeademd4 
,alexander de ,groote zou vrij wat      
beroemder zijn als hij zich met den     
hondendrank had tevreden gesteld4 ,niets
 toch is voor een koning die voor       
zooveel drinkende menschen moet zorgen1 
gevaarlijker dan dronkenschap4 ,maar dat
 ,romulus geheel-onthouder is geweest1  
blijkt uit een niet onaardige uiting van

 hem4 ,toen eens iemand die zag dat hij 
geen wijn dronk1 gezegd had3 wat zal de 
wijn goedkoop worden1 wanneer allen dien
 drinken zooals hij1 toen antwoordde    
hij3 ,neen juist niet2 ik denk dat hij  
heel duur zou worden1 wanneer allen dien
 dronken zooals ik4 ,want ik drink juist
 zooveel als ik wil4--,,hendrik3 ,ik wo 
wel dat onze vriend de kanunnik         
,johannis ,botzemus uit ,constanz hier  
was1 om ons een levend voorbeeld van    
dien ,romulus voor oogen te stellen4    
,want hij is werkelijk een even groot   
wijnvijand1 als men zegt dat hij 't is  
en toch is hij een gezellig kameraad en 
een vroolijk dischgenoot4--,,jan3       
,kom-aan1 wanneer gij niet tegelijk kunt
 slurpen en blazen 7wat ,plautus zegt   
dat zoo moeilijk is7 maar eten en       
hooren1 wat heel gemakkelijk is1 dan wil
 ik onder goede voorteekenen wel een    
begin maken met vertellen4 ,al ge soms  
't verhaaltje niet heel geestig vindt1  
weet dan dat 't een ,hollandsche mop is4
 ,verscheidene onder u zullen den naam  

van een zekeren ,maccus wel eens gehoord
 hebben4--,,hendrik3 ,niet lang geleden 
is hij gestorven4--,,jan3 ,toen de man  
te ,leiden aankwam en zich daar als     
vreemdeling door een grap bekend wilde  
maken 7want dat was zijn fort7 ging hij 
een schoenenwinkel binnen en groette    
beleefd4 ,de schoenmaker die graag wat  
van zijn waar kwijt wilde wezen1 vroeg  
hem wat er van zijn dienst was4 ,toen   
,maccus zijn oogen liet vallen op een   
paar kappen van laarzen die daar hingen1
 vroeg hij of zijn nieuwe klant soms    
kappen verlangde1 ,maccus zei van ja en 
de baas ging een paar uitzoeken dat voor
 de beenen van zijn clint geschikt was4 
,toen hij ze gevonden had1 haalde hij ze
 voor den dag en 7zooals schoenmakers   
dat gewoonlijk doen7 gespt ze hem aan4  
,toen nu ,maccus keurig netjes met zijn 
kuiten in de kappen zat1 zei hij3 ,wat  
zou daar een paar schoenen met dubbele  
zolen netjes bij staan4 ,op de vraag van
 den koopman of hij ook schoenen wilde1 
knikte hij van ja4 ,die worden opgezocht

 en aan de voeten getrokken4 ,maccus    
prees de kappen1 hij roemde de schoenen4
 ,de schoenmaker1 inwendig blij1 zong 't
 lofliedje met hem mee1 hopend op een   
hoogeren prijs wanneer den klant de koop
 z goed beviel4 ,zoo waren ze reeds met 
elkander op een vrij gemeenzamen voet   
geraakt4 ,daarop zei ,maccus3 ,zeg ereis
 eerlijk3 is 't je nooit gebeurd dat1   
wanneer je iemand z met kappen en       
laarzen voor een tocht hadt uitgerust1  
zooals gij 't mij nu gedaan hebt1 dat   
hij er dan van door ging1 zonder je te  
betalen8 ,nooit1 was 't antwoord4 ,maar 
als 't nu soms eens gebeurde1 wat zou je
 dan doen8 'k ,zou hem hard achterna    
loopen1 zei de schoenmaker4 ,toen zei   
,maccus3 ,zeg je dat in ernst of in     
scherts8 ,in vollen ernst1 zei de ander1
 en ik zou 't ook werkelijk doen4 ,ik   
wil 't eens probeeren1 zei ,maccus4     
,kijk ik loop weg3 't gaat om de        
schoenen6 ,zet mij nu na6 ,en tegelijk  
zette hij 't op een loopen4 ,de         
schoenmaker hem achterna zoo hard hij   

kon1 al roepend3 houdt den dief1 houdt  
den dief6 ,toen op dat geroep de burgers
 overal uit hun woningen voor den dag   
kwamen1 wist ,maccus hen door 't volgend
 leugentje te beletten hem tegen te     
houden4 ,hij riep hun namelijk toe3     
,niemand mag ons in onzen loop          
tegenhouden3 we loopen om 't hardst om  
een ton bier4 ,en zoo keken de burgers  
bij den wedloop toe1 zonder dien te     
storen4 ,ze vermoedden echter dat de    
schoenmaker zijn roep aanhief uit list1 
om daardoor een kansje te krijgen 't van
 den ander te winnen4 ,eindelijk moest  
onze schoenmaker het opgeven2 bezweet en
 buiten adem keerde hij naar huis terug4
 ,maccus had den prijs                  
gewonnen4--,,hendrik3 ,die ,maccus is   
wel den schoenmaker ontloopen1 maar niet
 den dief4--,,jan3 ,hoe zoo8--,,hendrik3
 ,omdat hij den dief in zijn eigen      
persoon bij zich hield4--,,jan3         
,misschien had hij op dat oogenblik geen
 contanten en heeft hij 't geld later   
wel betaald4--,,hendrik3 ,maar daar was 

toch grond om een gerechtelijken eisch  
tegen hem in te stellen4--,,jan3 ,die is
 ook later ingesteld4 ,maar toen had    
,maccus al eenige kennissen onder de    
overheden4--,,hendrik3 ,en waarmee kwam 
,maccus voor den dag8--,,jan3 ,waarmee8 
,vraag je dat nog8 in een zaak zoo licht
 te winnen8 ,de eischer liep grooter    
gevaar dan de beschuldigde4--,,hendrik3 
,hoe dat zoo8--,,jan3 ,omdat hij hem van
 laster beschuldigde en de wet op hem   
wilde toepassen die voorschrijft1 dat   
iemand die een ander iets aanwrijft wat 
hij niet bewijzen kan1 dezelfde straf   
moet lijden die de beschuldigde zou     
gekregen hebben wanneer het van hem     
bewezen was4 ,maccus verklaarde dat hij 
geen stuk had aangeraakt tegen den wil  
van den eigenaar4 ,dat deze daarentegen 
met alles uit eigen beweging was komen  
aandragen1 dat er van een prijs niet    
gesproken was4 ,dat hij den schoenmaker 
tot den wedloop had uitgedaagd en dat de
 man die uitdaging had aangenomen4      
,reden tot klagen had hij niet2 hij had 

't in den wedloop eerlijk               
verloren4--,,hendrik3 ,dit geding heeft 
wel wat van dat bekende proces om de    
schaduw van den ezel4 ,en hoe liep 't   
af8--,,jan3 ,toen er genoeg gelachen    
was1 noodigde n der rechters ,maccus bij
 zich te eten en aan den schoenmaker    
werd 't geld uitbetaald4 ,iets          
dergelijks is in mijn jongensjaren ook  
te ,deventer gebeurd4 't ,was in den    
vastentijd1 waarin 7naar het spreekwoord
 zegt7 de visschers 't heft in handen   
hebben en de slagers ledig rondloopen4  
,er stond iemand bij de uitstalling van 
een fruitvrouw1 een verbazend dik wijf2 
met gespannen blikken keek hij naar     
alles wat te koop lag uitgestald4 ,als  
gewoonlijk vroeg ze of mijnheer iets    
noodig had4 ,en toen zij zag hoe hij    
zijn oogen op de vijgen gevestigd hield 
vroeg ze3 ,wilt u vijgen8 ,ze zijn      
overheerlijk4 ,toen hij geknikt had van 
ja1 vroeg ze hoeveel pond hij verlangde4
 ,wil u vijf pond8 ,op zijn             
toestemmenden knik schudde ze hem dat   

gewicht in een slip van zijn kleed4     
,terwijl zij haar weegschaal opbergt1   
gaat de kooper heen1 niet hard          
wegloopend1 maar kalm en bedaard4 ,toen 
de koopvrouw weer terugkwam om 't geld  
in ontvangst te nemen zag ze den kooper 
rustig wegwandelen4 ,zij zette hem na1  
meer met haar stem dan met haar beenen4 
,hij deed net als of hij 't niet merkte 
en ging door4 ,eindelijk bleef hij      
staan1 toen veel menschen op 't         
geschreeuw van de koopvrouw kwamen      
aanloopen4 ,nu wordt te midden van 't   
volk de zaak behandeld4 ,algemeen       
gelach6 ,de kooper zegt dat hij niet    
gekocht heeft1 maar alleen dankbaar     
aangenomen wat hem beleefd werd         
aangeboden4 ,als ze hem voor 't gerecht 
wilde dagen1 dat hij dan zou            
verschijnen4--,,hendrik3 ,kom aan4 ,ik  
zal ook een verhaaltje ten beste geven  
dat misschien wel eenigszins gelijk is  
aan 't uwe1 maar toch niet minder aardig
 is4 ,alleen is de hoofdpersoon niet zoo
 beroemd als uw ,maccus4 ,de wijsgeer   

,pythagoras verdeelde de geheele markt  
in drie klassen van menschen3 de eene   
groep komt om te verkoopen1 de andere om
 te koopen en deze beide soorten van    
menschen1 zei hij1 hebben 't hoofd vol  
zorgen en zijn dus niet gelukkig4       
,anderen komen alleen maar op de markt  
om te zien wat er te koop geboden wordt 
of wat er omgaat3 dat zijn alleen de    
gelukkigen1 omdat ze vrij zijn van zorg 
en pret hebben die hun niets kost4 ,en  
z1 zei de wijsgeer1 gaat 't ook in de   
wereld toe2 dr in 't groot1 zooals bij  
den handel op de markt in 't klein4 ,op 
de plaatsen waar bij ons handel gedreven
 wordt1 op de markt en de beurs1 loopt  
gewoonlijk nog een vierde soort van     
menschen rond die niet koopen1 niet     
verkoopen en ook geen toekijkers zijn1  
maar die overal op den loer liggen of ze
 soms iets kunnen stelen4 ,en onder dat 
slag van volk treft men er die          
weergaasch handig zijn3 men zou zeggen  
dat ze ter wereld waren gekomen onder   
bescherming van den dievengod           

,mercurius4 ,onze gastheer heeft een    
verhaaltje ten beste gegeven met een    
aanhangsel2 ik zal er nu een geven      
waarvan ik de voorafspraak reeds        
gehouden heb4 ,hoort dan verder wat     
onlangs in ,antwerpen is gebeurd4 ,een  
priester had er een aardig sommetje geld
 gebeurd1 en wel in zilvergeld4 ,een    
bedrieger had dit bemerkt4 ,hij klampt  
den priester aan1 die in zijn gordel de 
beurs droeg1 gespannen van de           
geldstukken4 ,hij groet hem beleefd4    
,hij vertelt hem dat hem door zijn      
mede-parochianen is opgedragen1 voor hun
 kapelaan een nieuw priesterkleed te    
koopen1 zooals de geestelijken dat      
dragen wanneer zij de mis bedienen4 ,hij
 vraagt dus beleefd of hij hem met zijn 
raad wel zou willen bijstaan1 of hij met
 hem wilde meegaan naar een winkel waar 
zulke kleedingstukken te koop zijn4 ,ik 
zou dan naar de maat van uw lichaam een 
kleed kunnen nemen wat grooter of wat   
kleiner2 want mij dunkt dat uwe gestalte
 vrijwel overeenkomt met die van onzen  

kapelaan4 ,nu1 dezen dienst1 die van zoo
 weinig beteekenis scheen1 wilde de     
geestelijke hem graag bewijzen4 ,ze gaan
 een winkel binnen4 ,een priesterkleed  
wordt voor den dag gehaald3 de          
geestelijke trekt 't aan2 de koopman    
zegt dat 't prachtig past4 ,nadat de    
gauwdief den priester nu eens van voren1
 dan van achteren had aangezien1 vindt  
hij het kleedingstuk niet kwaad1 maar   
hij maakt toch de opmerking1 dat 't     
kleed van voren korter is dan eigenlijk 
wel mag4 ,toen zei de verkooper1 daar   
hij bang was dat de koop niet zou       
doorgaan1 dat dit niet de schuld was van
 het gewaad1 maar dat de goedgevulde    
beurs de oorzaak was dat 't opschortte  
en dat het daardoor te kort scheen4 ,om 
kort te gaan3 de priester legt zijn     
beurs af1 opnieuw bekijken zij 't       
kleedingstuk4 ,toen de priester zich    
even omdraait1 grijpt de gauwdief de    
beurs en maakt er zich mee uit de       
voeten4 ,de priester zet hem achterna1  
zals hij daar stond1 met zijn           

priesterkleed aan1 en achter den        
priester de kleerenkoop4 ,de priester   
roept3 houdt den dief2 de koopman gilt3 
pakt dien priester2 de gauwdief roept3  
,houdt dien priester vast1 hij is dol6  
en men wilde dat graag gelooven1 toen ze
 hem zoo opgesierd op straat zagen      
hollen4 ,en terwijl dus de een den ander
 tegenhield kon de gauwdief             
ontsnappen4--,,willem3 't ,is er een die
 verdient dubbel gehangen te worden1    
zoo'n slimmerd6--,,hendrik3 ,als hij al 
niet lang hangt6--,,willem3 'k ,hoop dat
 hij niet alleen hangt1 maar met hem de 
lieden1 die dergelijke schurken tot     
nadeel van 't groote publiek            
begunstigen4--,,hendrik3 ,ze begunstigen
 hen niet voor niets4 ,het is1 volgens  
,homerus' dichtregel1 een keten die     
neerhangt op aarde1 maar van boven met  
,jupiter in aanraking is4--,,willem3    
,laten we tot onze anecdotes            
terugkeeren4--,,karel3 ,de beurt is aan 
u1 zoo 't ten minste geen heiligschennis
 is den koning zelven tot de orde te    

roepen4--,,willem3 ,ik behoef niet      
geroepen te worden4 ,integendeel1 ik    
keer gaarne uit me zelven tot de orde   
terug4 ,anders zou ik een tyran zijn1   
geen koning1 wanneer ik bezwaren maakte 
mij te onderwerpen aan de wetten die ik 
aan anderen voorschrijf4--,,karel3 ,en  
toch zeggen ze dat een vorst boven de   
wet staat4--,,willem3 ,heelemaal        
verkeerd is dat niet gezegd1 wanneer men
 althans onder vorst wil verstaan den   
vorst1 dien ze toen ,keizer noemden4 ,en
 verder1 wanneer jij 't z uitlegt3 dat  
hij uit eigen beweging veel royaler     
datgene doet1 wat anderen1 hoe dan ook1 
gedwongen doen4 ,immers1 wat de ziel is 
voor het lichaam1 dat is een goed vorst 
voor den staat4 ,waartoe behoeven wij er
 evenwel bij te voegen goed2 daar toch  
een slecht vorst geen vorst is1 evenmin 
als een onreine ziel1 die zich in een   
menschenlichaam genesteld heeft1 een    
ziel van dat lichaam is4 ,maar kom aan6 
,het verhaal zou komen4 ,mij dunkt 't is
 goed van pas1 wanneer ik als koning van

 dit maal1 ook een verhaal met een      
koning er in1 vertel4 ,toen ,koning     
,lodewijk de ,elfde1 omdat in zijn rijk 
de boel in 't honderd liep1 rondzwierf  
bij de ,bourgondirs1 maakte hij bij     
gelegenheid van een jacht kennis met een
 zekeren ,conon1 een eenvoudigen boer1  
maar een man met een trouwhartig en     
eerlijk gemoed4 ,vorsten hebben dikwijls
 veel op met zulk slag van menschen4 ,na
 de jacht kwam de koning dikwijls in de 
hofstee van dien man eenige oogenblikken
 binnen en zooals groote heeren vaak    
schik hebben in plebesche genoegens1 zoo
 smulde hij dikwijls bij hem aan rapen4 
,toen ,lodewijk korten tijd daarna op   
zijn troon hersteld1 de heerschappij    
over ,frankrijk weer in handen had1 werd
 ,conon door zijn vrouw aangespoord om  
den koning toch eens te herinneren aan  
de vroeger bij hen genotene             
gastvrijheid4 ,conon maakte zwarigheden3
 't zou toch maar verloren moeite wezen1
 vorsten toch denken niet aan zulke     
diensten4 ,maar de vrouw zette door en  

kreeg haar zin4 ,conon zoekt eenige     
bijzonder mooie rapen uit en maakt zich 
voor de reis gereed4 ,maar onderweg laat
 hij zich door 't aanlokkelijke van de  
spijs verleiden en peuzelt ze           
achtereenvolgens allen op1 behalve n3   
een bijzonder grooten knol4 ,toen ,conon
 tot 't binnenplein had weten door te   
sluipen1 waarlangs de koning moest      
komen1 herkende deze hem terstond en    
liet hem bij zich komen4 ,conon haast   
zich den koning de raap aan te bieden3  
de koning neemt die met nog grootere    
bereidwilligheid aan1 terwijl hij aan   
iemand uit zijn omgeving opdraagt1 het  
voorwerp zorgvuldig neer te leggen bij  
de dingen die hem het liefst zijn4 ,hij 
noodigt ,conon bij zich aan tafel en    
toen deze weer naar zijn boerderij terug
 wilde gaan liet hij hem voor zijn knol 
duizend gouden kronen uitbetalen4 ,toen 
't gerucht hiervan1 zooals dat gaat1    
spoedig onder 's konings hofstoet       
verbreid was1 gaf n der hovelingen den  
koning een mooi paard ten geschenke4 ,de

 koning begreep heel goed1 dat zijn     
hoveling zich had laten verlokken door  
de vrijgevigheid die jegens ,conon was  
betoond1 en dat de man hoopte op een    
rijke belooning4 ,maar hij nam met een  
bijzonder opgewekt gelaat 't geschenk   
aan2 riep zijn rijksgrooten bijeen en   
legde hun de vraag voor1 met welk een   
geschenk hij dat prachtige en kostbare  
paard wel zou kunnen vergelden4         
,intusschen koesterde hij1 die 't paard 
geschonken had1 de grootste             
verwachtingen4 ,hij redeneerde z bij    
zichzelven3 ,als hij een raap door een  
boer gegeven z royaal beloont1 hoeveel  
rijkelijker zal hij dan zoo'n           
prachtpaard1 door een hoveling          
aangeboden1 wel vergelden8 ,toen de     
koning bij zijn rondvraag over deze zaak
 van den n dit1 van den ander dt        
antwoord kreeg en de inhalige winstjager
 lang door ijdele hoop in spanning was  
gehouden1 sprak ten slotte de koning3   
,daar schiet mij iets te binnen wat ik  
hem kan geven4 ,hij riep n der          

hovelingen tot zich1 fluisterde hem in  
't oor dat hij naar zijn slaapkamer     
moest gaan en van daar van een plaats   
die hij hem aanduidde1 moest halen wat  
hij daar1 zorgvuldig in een zijden doek 
gewikkeld1 zou vinden4 ,wat brengt hij1 
goed ingepakt mee terug8 ,de raap van   
den boer6 ,de koning reikte eigenhandig 
den hoveling het pak over1 terwijl hij  
er bijvoegde3 dat naar zijn meening met 
een kleinood1 betaald met duizend       
goudstukken1 't paard rijkelijk beloond 
was4 ,de hoveling gaat ter zijde1 knoopt
 den doek los en vindt in plaats van een
 verwachten schat wel geen houtskool    
zooals 't spreekwoord zegt1 maar een    
half verdroogde koolraap4#b ,de gefopte 
winstjager werd algemeen                
uitgelachen4--,,karel3 ,als gij 't      
toestaat1 o koning1 dat ik1 als man uit 
het volk over koninklijke dingen spreek1
 zal ik over dienzelfden ,lodewijk een  
verhaaltje doen dat mij nu te binnen    
schiet4 ,zoo lokt 't ne verhaaltje 't   
andere uit4 ,een bediende zag eens op 's

 konings rok een luis kruipen3 hij boog 
zich voor den koning op de knien en gaf 
door zijn hand op te heffen te kennen   
dat hij den vorst den een of anderen    
dienst wilde bewijzen4 ,lodewijk zei dat
 hij zijn gang kon gaan1 de man nam de  
luis op en wierp die heimelijk weg4     
,toen de koning vroeg wat 't was1       
schaamde hij zich 't te zeggen4 ,op 't  
aandringen van den koning1 kwam 't hooge
 woord er uit3 dat 't een luis was      
geweest4 ,dat is een goed teeken1 zei de
 koning1 't ,bewijst dat ik een mensch  
ben1 daar dat soort van ongedierte      
speciaal bij den mensch huist1          
voornamelijk bij jonge menschen4 ,en hij
 liet den man voor zijn dienstbetoon    
veertig goudkronen uitbetalen4 ,na      
eenige dagen kwam een ander die had     
gezien1 hoe aan den eerste dat bewijzen 
van een nederigen dienst geen windeieren
 had gelegd en die niet begreep dat 't  
er heel wat toe doet1 of men zoo iets   
van harte dan wel met bijbedoelingen    
verricht1 na eenige dagen dan1 kwam een 

ander met een dergelijk gebaar tot den  
koning4 ,deze liet hem ook weer begaan  
en hij deed alsof hij iets van 's       
konings mantel af nam dat hij           
onmiddellijk wegwierp4 ,toen de koning  
hem zag aarzelen en er op aandrong te   
weten1 wat 't geweest was1 antwoordde   
hij eindelijk met geveinsde schaamte dat
 't een vloo was4 ,wat8 zei de koning1  
die 't bedrog doorzag1 zie je mij voor  
een hond aan8 ,hij liet den man         
beetpakken en in plaats van veertig     
goudstukken1 veertig slagen             
toedienen4--,,reinier3 ,mij dunkt 't is 
niet geraden met koningen grapjes uit te
 halen4 ,leeuwen laten zich wel eens    
kalm streelen1 maar als ze willen1 zijn 
't ook weer eensklaps leeuwen en 444 hij
 die met hen speelde ligt op den grond4 
,zoo is 't ook met koningen in hun      
goeden luim4 ,maar ik zal nu een        
verhaaltje vertellen dat met het        
daareven vertelde groote overeenkomst   
heeft4 ,we stappen intusschen nog niet  
af van ,lodewijk1 die er steeds een     

groot vermaak in vond happige en        
inhalige hovelingen teleur te stellen4  
,hij had van den een of ander           
tienduizend goudstukken ten geschenke   
ontvangen4 ,zoo dikwijls vorsten een    
voorraad geld krijgen azen alle         
ambtenaren daarop en hopen een stukje   
van den buit deelachtig te worden4 ,ook 
,lodewijk wist dit heel goed4 ,toen dus 
dit geld op de tafel lag uitgeteld1 om  
allen nog meer in hun groote            
verwachtingen te prikkelen1 sprak hij   
tot de omstanders3 ,wat zeg-jelui er    
van8 ,vind-je niet dat ik een rijk      
koning ben8 ,hoe zullen we zoo'n groote 
som beleggen8 ,maar1 't is gegeven geld1
 't moet ook weer weggegeven worden4    
,waar zijn nu de vrienden aan wie ik    
verplichtingen heb voor mij bewezen     
diensten8 ,ze moeten zich melden voordat
 de geldstroom is opgedroogd4 ,op die   
roepstem komen velen aanloopen4 ,ieder  
meent voor zich zelven op iets te mogen 
rekenen4 ,toen de koning er n zag1 die  
met bijzonder begeerige oogen naar 't   

geld stond te kijken1 wendde hij zich   
tot hem en zei3 ,nou vriendje1 wat heb  
jij te vertellen8 ,de man deelde nu mee 
dat hij geruimen tijd 's konings valken 
had gevoederd1 met nauwgezette zorg en  
met groote kosten3 en zoo bracht de n   
dit1 de ander dat te berde4 ,ieder      
vijzelde1 zooveel hij kon1 't geen hij  
verricht had op1 en daar liep menige    
leugen onder4 ,de koning hoorde hen     
allen welwillend aan en gaf na ieders   
mededeelingen zijn goedkeuring te       
kennen4 ,de beraadslaging werd          
opzettelijk door hem gerekt om ze allen 
des te langer in de pijnlijke           
onzekerheid te laten4 ,onder de         
aanwezigen bevond zich ook de           
,rijkskanselier1 dien de koning mede had
 laten ontbieden4 ,deze was             
voorzichtiger dan de anderen1 prees zijn
 verdienstelijke daden niet aan en      
gedroeg zich als lijdelijk toeschouwer4 
,de koning wendde zich tot hem met de   
vraag3 ,en wat zegt mijn ,kanselier8    
,hij is de eenige die niets vraagt en   

zijn daden niet ophemelt8 ,de ,kanselier
 antwoordde3 ,ik heb meer bewijzen van  
uw koninklijke welwillendheid ontvangen 
dan ik wel verdiend had en mijn grootste
 zorg is hoe ik die weldadigheid jegens 
mij zal kunnen vergelden4 ,z ver is 't  
er van af1 dat ik nog meer zou willen   
vragen4 ,en toen de koning vroeg3 ,zijt 
gij dan de eenige onder allen die geen  
geld noodig hebt8 luidde het antwoord3  
,uw royaliteit heeft gemaakt dat ik 't  
niet noodig heb4 ,de koning wendde zich 
toen tot de anderen en sprak3 ,waarlijk1
 ik ben wel de grootmachtigste van alle 
koningen dat ik z'n rijken ,kanselier   
heb4 ,aller hoop werd verlevendigd daar 
ze dachten dat 't geld onder de anderen 
zou verdeeld worden1 nu deze op niets   
aanspraak maakte4 ,toen de koning nu    
lang genoeg met hen gespeeld had1 liet  
hij den ,kanselier de geheele som naar  
zijn huis meenemen en zei daarop1 de    
overigen aansprekend3 ,jelui moet nu    
maar eens een andere gelegenheid        
afwachten4--,,reinier3 ,het verhaaltje  

dat ik nu ga vertellen zult ge misschien
 minder aardig vinden1 maar ik begin    
dadelijk u te verzoeken mij niet te     
verdenken van kwade trouw of booze      
streken1 alsof ik met opzet zou pogen   
mij aan mijn verplichting te onttrekken4
 ,zeker iemand kwam tot denzelfden      
,lodewijk met het verzoek1 hem met een  
post die toevallig in 't dorp waar hij  
woonde1 open was1 te willen begunstigen4
 ,zoodra de koning 't verzoek gehoord   
had zei hij onverwijld3 ,uw verzoek zal 
niets uitwerken1 waarmee hij            
onmiddellijk bij den man alle hoop      
afsneed om gedaan te krijgen wat hij    
vroeg4 ,de sollicitant ging1 met een    
dankbetuiging aan den koning dadelijk   
heen4 ,de koning die aan zijn gezicht   
wel kon zien dat hij te doen had met een
 alles behalve onhandigen man liet hem  
terug roepen1 daar hij vermoedde dat de 
man niet precies begrepen had1 wat hij  
bedoeld had4 ,de man komt terug4 ,toen  
zei de koning3 ,had je begrepen wat ik  
je geantwoord had8 ,ja zeker1 ,sire4    

,wat heb ik dan gezegd8 ,dat ik met mijn
 verzoek niets zou uitrichten4 ,en      
waarom bedankte je mij daarvoor8 ,omdat 
ik thuis heel wat te doen heb4 ,ik zou  
hier dus tot mijn groot nadeel een      
twijfelachtige hoop hebben nagejaagd4   
,nu reken ik het als een gunst van uwe  
zijde dat ge me dadelijk het gevraagde  
geweigerd hebt4 ,ik beschouw als winst  
wat ik verloren zou hebben1 wanneer ik  
mij lang met een ijdele hoop had moeten 
vleien4 ,uit dat antwoord meende de     
koning te mogen opmaken1 dat hij met een
 alles behalven laksen man te doen had1 
en na enkele vragen zei hij3 ,je zult   
hebben wat je vraagt3 dan kun je mij    
dubbel bedanken4 ,tevens wendde hij zich
 tot de hofbeambten en beval hun        
onmiddellijk 't bewijs van aanstelling  
gereed te maken om den man niet langer  
op te houden en hem tijdverlies te      
besparen4--,,flip3 'k ,zou ook nog wel  
wat over dien zelfden ,lodewijk kunnen  
vertellen1 maar ik wil nu liever iets   
zeggen over onzen ,keizer ,maximiliaan4 

,evenmin als deze gewoon was zijn geld  
te begraven1 even milddadig was hij     
tegenover hen die hun geld hadden       
verspeeld1 mits ze maar een adellijken  
titel voerden4 ,toen hij eens een       
jongmensch van dat slag wilde helpen1   
gaf hij hem de opdracht1 in een zekere  
stad onder het een of ander voorwendsel1
 honderdduizend gulden te gaan innen4   
,nu1 de rechtsgrond was van dien aard   
dat1 als de afgevaardigde door          
handigheid iets kon los krijgen1 dit als
 winst kon worden beschouwd4 ,de man    
wist vijftigduizend gulden te           
bemachtigen en droeg aan den ,keizer    
dertigduizend af4 ,de ,keizer was blij  
met zijn ongehoopt voordeeltje3 hij liet
 zijn gezant gaan zonder verder eenige  
navraag te doen4 ,intusschen kregen de  
ontvangers en de leden van de rekenkamer
 er de lucht van1 dat er meer was gend  
dan er was afgedragen4 ,zij dringen er  
dus bij den ,keizer op aan1 dat hij den 
man zou laten roepen4 ,hij werd ontboden
 en komt onmiddellijk4 ,maximiliaan zei3

 ,ik hoor ge hebt vijftig duizend       
goudguldens ontvangen4 ,ja1 ,sire4 ,en  
ge hebt mij maar dertig duizend         
uitgekeerd4 ,ook hierop moest hij ja    
zeggen4 ,leg dan rekening en            
verantwoording af van de rest4 ,hij     
beloofde dat te zullen doen en ging     
heen4 ,doch van de rekening en          
verantwoording kwam niets en op         
aandringen van de finantiele beambten   
werd de jonge man weer ontboden4 ,toen  
zei de ,keizer3 ,onlangs heb ik u gezegd
 rekening en verantwoording af te       
leggen4 ,dat weet ik zeer goed1 zei de  
ander1 en ik ben er juist druk mee      
bezig4 ,de ,keizer vermoedde dat de     
rekening nog niet geheel was opgemaakt  
en liet hem dus vertrekken4 ,toen hij   
zoo met hen speelde1 drongen de beambten
 bij den ,keizer meer en meer aan3 ze   
verklaarden dat 't toch niet aanging dat
 de ,keizer z openlijk voor den gek werd
 gehouden4 ,ze wilden dus ,maximiliaan  
overhalen1 dat de jonge man zou worden  
ontboden en in hunne tegenwoordigheid   

verantwoording zou afleggen4 ,de ,keizer
 gaf zijn toestemming4 ,ontboden kwam   
hij op staanden voet1 zonder eenig      
bezwaar te maken4 ,hebt ge mij niet     
beloofd verantwoording af te leggen8    
,zeker heb ik dat1 o vorst4 ,nu1 zei de 
,keizer1 die moeten wij terstond hebben3
 daar zitten de personen die ze van u   
zullen overnemen4 ,langer uitstel komt  
niet meer te pas4 ,de finantiele        
beambten zaten daar1 met de boeken voor 
't doel geopend4 ,zeer handig zei toen  
de jonge man3 ,ik onttrek mij1 ,sire1   
volstrekt niet aan de rekening en       
verantwoording4 ,maar in zulk soort van 
rekening ben ik niet heel knap1 daar ik 
't nooit heb behoeven te doen4 ,de      
heeren die daar zitten zijn daarentegen 
hoogst bedreven in die kunst4 ,als ik   
maar eenmaal gezien heb hoe zij een     
dergelijke rekening opmaken1 dan kan ik 
het licht nadoen4 ,ik verzoek u dus     
onderdanig hun te bevelen mij een       
voorbeeld te geven4 ,ze zullen aan mij  
als leerling eer beleven4 ,de ,keizer   

begreep den steek van den jongen man    
zeer goed1 ofschoon zij1 tegen wie hij  
gemunt was1 dien niet voelden en hij zei
 lachend3 ,je hebt gelijk en wat je     
vraagt is niet meer dan billijk4 ,met   
deze woorden liet hij den jonker        
vertrekken4 ,deze had den ,keizer bedekt
 willen te kennen geven dat zij aan hun 
meester juist z'n rekening en           
verantwoording aflegden als hij 't      
gedaan had1 met dien verstande dat een  
goed deel van 't geld bij hen zelf was  
gebleven4--,,koos3 't ,wordt nu tijd dat
 we van den os op den ezel komen zooals 
't spreekwoord zegt1 wel te verstaan van
 vorsten op den ,leuvenschen pastoor    
,antonius1 die bij ,filips den ,goeden  
van ,bourgondi zoo in blakende gunst    
stond4 ,van dien persoon worden veel    
aardige zetten en veel grappige streken 
verteld1 ofschoon de meeste wel een     
beetje schuin zijn4 ,want 't grootste   
deel van zijn aardigheden placht hij te 
kruiden met een zeker soort peper       
waaraan een leelijk luchtje is4 ,een van

 de minst stuitende wil ik wel          
vertellen4 ,hij had eens een paar mooie 
salonjonkers die hij onderweg ontmoet   
had1 bij zich aan tafel genoodigd4 ,toen
 hij thuis kwam vond hij 't             
keukenfornuis koud en geen cent in zijn 
kas4 ,nu1 dat kwam dikwijls bij hem     
voor4 ,hier moest goede raad geschaft   
worden4 ,hij sluipt stil zijn huis uit1 
gaat in de keuken van zijn buurman1 den 
geldschieter met wien hij op goeden voet
 stond1 omdat hij vaak zaken met hem    
deed en terwijl de meid een oogenblik   
weg was1 kaapt hij n van de koperen     
braadpannen1 mt 't vleesch dat er in te 
braden stond1 weg en draagt 't1 onder   
zijn pastoorsjas verborgen1 naar zijn   
huis4 ,hij geeft 't aan zijn keukenmeid 
en zegt haar dadelijk 't vleesch en de  
saus in een andere1 aarden1 pan over te 
storten en onmiddellijk de koperen      
braadpan van den geldschieter te poetsen
 tot ze blonk als een spiegel4 ,hierna  
zendt hij een jongen uit naar den       
geldschieter1 om van dezen1 tegen       

onderpand van den mooien koperen pot1   
een paar halve guldens te leenen4 ,maar 
de jongen kreeg de boodschap mee1 dat   
hij van den geldschieter een bewijsje   
moest vragen1 waarop hij verklaarde     
zoo'n braadpan te hebben ontvangen4 ,de 
geldschieter herkende zijn braadpan     
niet3 zij zag er zoo mooi gepoetst en   
glimmend uit6 ,hij neemt dus 't         
onderpand in ontvangst1 geeft 't        
beleeningsbriefje en telt 't geld uit4  
,voor dat geld koopt de jongen wijn4    
,zoo werd er voor 't maal gezorgd4 ,toen
 voor den geldschieter de maaltijd zou  
worden opgediend1 ontbrak de pot met    
vleesch4 ,een standje natuurlijk aan 't 
adres van de keukenmeid4 ,en zij hield  
daarentegen bij kris en kras vol1 dat   
niemand op dien morgen in haar keuken   
was geweest dan de pastoor4 't ,leek    
toch wel wat al te erg een geestelijke  
van diefstal te verdenken6 ,eindelijk   
besluit de geldschieter naar hem toe te 
gaan3 hij vroeg of de braadpan soms ook 
bij hem was4 ,er was geen schijn of     

schaduw van een pan te bekennen4 ,om    
kort te gaan1 men vorderde in ernst de  
braadpan van hem terug1 omdat hij de    
eenige was dien men in de keuken had    
gezien vr 't oogenblik dat ze vermist   
werd4 ,de pastoor bekende wel dat hij   
een pan te leen had genomen1 maar hij   
had die ook weer teruggezonden aan den  
persoon van wien hij ze geleend had4 ,en
 toen de anderen dit ontkenden en de    
woordenstrijd hoog liep zei ,antonius1  
in 't bijzijn van eenige getuigen3 ,nu  
kan men eens zien hoe gevaarlijk het is 
met menschen van den tegenwoordigen tijd
 te doen te hebben1 wanneer men geen    
schriftelijk bewijs heeft4 ,men zou hier
 bijkans een aanklacht van diefstal     
tegen mij inbrengen1 als ik niet een    
eigenhandige verklaring van den         
woekeraar had4 ,en hij haalt 't         
beleeningsbriefje voor den dag4 ,nu     
begreep men de list4 ,om 't verhaal werd
 gelachen en 't ging rond in de geheele 
streek3 dat de braadpan beleend was bij 
den eigenaar zelven4 ,zulk soort van    

streken mogen de menschen graag1 wanneer
 ze tegen gehate personen worden        
uitgehaald1 voornamelijk tegen lieden   
die er hun werk van maken anderen te    
bedotten4--,,frits3 ,nu1 niet 't noemen 
van den naam van pastoor ,antonius      
heb-je ons een zee van anecdoten        
ontsloten6 ,maar n wil ik er nog        
vertellen en wel een korte1 die ik      
onlangs heb gehoord4 ,eenige losse      
snaken wier leventje eigenlijk niets is 
dan n groote pretmakerij1 hadden        
gezamenlijk een gezellig diner4 ,onder  
anderen was ,antonius daar k bij en ng  
een ander1 die in dergelijke grappen en 
kluchten een grooten naam heeft3 bijkans
 een mededinger van ,antonius4 ,op      
dezelfde manier als dit bij wijsgeeren  
het geval is1 wanneer zij hunne         
bijeenkomsten houden1 dat er            
strijdvragen worden gesteld1 over alles 
wat op de natuur betrekking heeft1 zoo  
kwam ook hier de kwestie ter sprake wat 
wel het waardigste deel van 't          
menschelijk lichaam was4 ,de n raadde de

 oogen1 een ander 't hart2 de een noemde
 dit1 de ander dat4 ,ieder gaf de reden 
op van zijn bewering4 ,toen ,antonius   
moest zeggen wat hij er van dacht1 gaf  
hij als zijn meening te kennen dat de   
mond 't waardigste deel van 't lichaam  
is1 en hij voegde er ook een bewijs aan 
toe4 ,hierop zei die andere snaak1      
alleen om maar van ,antonius te         
verschillen1 dat hem het zitdeel 't     
waardigste leek4 ,alle anderen vonden   
dit ongerijmd2 maar hij gaf als         
verklaring 't volgende op4 ,de meest    
waardige wordt doorgaans hij genoemd1   
die 't eerst gaat zitten en die rol nu  
komt juist toe aan dat deel dat ik      
genoemd heb4 ,dit gevoelen vond bijval  
en men lachte er braaf om4 ,de bedoelde 
grappenmaker was op zijn fijnen zet heel
 trotsch en ,antonius scheen 't         
onderspit te hebben gedolven4 ,antonius 
deed maar net alsof hij er niets om gaf1
 daar hij juist aan den mond den        
voorrang had toegekend1 omdat hij wel   
wist dat zijn mededinger dan een ander  

deel zou noemen4 ,toen zij beiden na    
enkele dagen weer in hetzelfde          
gezelschap werden genoodigd1 trof       
,antonius bij 't binnentreden zijn      
mededinger aan1 in gesprek met eenige   
anderen1 terwijl de tafel nog gereed    
gemaakt werd4 ,hij draait zich om en    
laat plotseling een zeer onfatsoenlijke 
uiting hooren vlak voor 't gezicht van  
den ander4 ,innig verontwaardigd zei    
deze3 ,jouw onbeschaamde rekel4 ,waar   
heb-je dergelijke manieren geleerd8     
,antonius vroeg evenwel heel bedaard3   
,word-je nog boos ook8 ,als ik je met   
mijn mond begroet had1 zou je mij       
teruggegroet hebben4 ,nu begroet ik je  
met het lichaamsdeel1 dat volgens je    
eigen verklaring als 't meest geerde    
moet worden beschouwd en noem je mij een
 onbeschaamden rekel4 ,zoo won pastoor  
,antonius den vroeger verloren roem     
terug4 ,thans hebben we allen ons       
historietje verteld4 ,nu moet alleen nog
 maar de rechter uitspraak              
doen4--,,hendrik3 ,dat zal ik wel doen1 

maar ieder moet eerst zijn glas         
leegdrinken4 ,komaan1 ik begin4 ,maar   
444 als je van den duivel spreekt1 dan  
zie je zijn staart4 ,daar heb je ,lieven
 ,goedhart6--,,jan3 ,lieven ,goedhart   
brengt een gunstig voorteeken met zijn  
naam mee4--,,lieven ,,goedhart3 ,wat is 
er te doen onder deze oolijke           
gasten8--,,jan3 ,wel1 wat anders dan dat
 we een wedstrijd hielden met           
vertelseltjes1 tot jij juist als de wolf
 tusschen de schaapjes kwam4--,,lieven  
,,goedhart3 ,dan ben ik dus hier om de  
maat van uwe verhalen vol te meten4 ,nu 
goed3 kom dan allen morgen middag bij   
mij eten aan een theologisch            
gastmaal4--,,hendrik3 ,dat belooft een  
somber maal6--,,lieven ,,goedhart3 ,nous
 verrons6 ,ik wil graag aan mijn tafel  
poenitets en ad fundums drinken1 als gij
 niet zult moeten bekennen dat mijn maal
 nog veel vroolijker is dan uw          
sprookjesmaal4 ,er is toch niets        
aardigers denkbaar1 dan dat men         
beuzelingen met den grootsten ernst     

behandelt4   ,,noten3  #a ,minos1 koning
 van ,creta1 om zijn rechtsgevoel als   
beoordeelaar over de schimmen in de     
onderwereld aangesteld4  #b ,volgens het
 ,latijnsch spreekwoord3 ,ik heb in     
plaats van een schat houtskool gevonden3
 d4i4 een pot met houtskool in plaats   
van een pot met geldstukken4          99
       99       99       99       99    
,,schipbreuk   ,,antoon ,,en ,,adolf4   
,een der vlijmendste en scherpste       
samenspraken van ,erasmus1 waarin       
hij de bijgeloovigheden zijner tijden   
geeselt en striemt4 ,in      levendige  
trekken schildert de schrijver een      
schipbreuk en bespot      daarbij de    
dwaasheid der menschen1 die1 in plaats  
van in de bange      ure van den dood op
 ,god te vertrouwen1 hun toevlucht nemen
 tot      allerlei ,heiligen1 geloften  
afleggen1 die ze toch niet van plan     
zijn te houden4 ,het is een meesterlijk 
volgehouden ironie2 bijkans      elke   
regel is een zweepslag1 een striem1 een 
duw tegen de      schijnvroomheid en het

 bijgeloof van ,erasmus' tijd3 het      
geheel een      eerepalm voor het       
verlichte genie en den waren            
godsdienstzin van      onzen ,erasmus4  
,,antoon3 ,wat je daar vertelt is       
vreeselijk4 ,is dt varen8 ,god verhoede 
dat mij ooit z iets in de gedachte      
kome4--,,adolf3 ,neen1 maar wat ik je   
tot hiertoe heb verteld is nog niets    
vergeleken bij 't geen je nu zult       
vernemen4--,,antoon3 'k ,heb al meer dan
 genoeg narigheid gehoord4 ,ik ril bij  
je verhaal alsof ik er zelf bij         
ben4--,,adolf3 ,na gedanen arbeid is het
 zoet rusten4 ,in dien nacht gebeurde er
 iets wat bijna alle hoop op redding aan
 den kapitein benam4--,,antoon3 ,wat    
dan8--,,adolf3 't ,was een half donkere 
nacht en hoog in den mast stond een van 
de matrozen op den uitkijk4 ,hij keek   
rond of hij ook land zag4 ,een soort van
 vuurbol vormde zich om hem heen4 ,dat  
is voor zeelui een heel slecht          
,voorteeken als 't maar n kring is3 zijn
 het er twee1 dan is 't gunstig4 ,in de 

oudheid hield men die beide vuurkringen 
voor de verschijning van de halfgoden   
,castor en ,pollux4--,,antoon3 ,wat     
hebben die met 't zeevolk te maken1 daar
 de n ruiter en andere vuistvechter     
was8--,,adolf3 ,ja1 dat is nu zoo'n     
uitvinding van de dichters4 ,de man aan 
het roer riep3 ,maat1 7want met dien    
naam spreken zeelieden elkander aan71   
zie je wel wat voor gezelschap je daar  
aan je zijde hebt8 ,ik zie 't1 zei de   
ander1 en ik hoop dat 't geluk zal      
brengen4 ,dadelijk daarop gleed de      
vuurbol langs 't touwwerk naar beneden  
en viel vlak voor de voeten van den     
stuurman neer4--,,antoon3 ,en die was   
zeker half dood van den                 
schrik8--,,adolf3 ,och1 zeelui zijn aan 
buitengewone dingen gewend4 ,een        
oogenblik bleef de bal daar liggen en   
rolde toen langs de gangboorden van 't  
schip1 gleed door n van de openingen    
heen en verdween4 ,tegen den middag     
begon 't hoe langer zoo meer te spoken4 
,heb je de ,alpen wel eens              

gezien8--,,antoon3 ,ja4--,,adolf3 ,nu1  
die bergen zijn maar wratten1 vergeleken
 bij de golven van de zee4 ,zoo vaak we 
omhoog getild werden1 hadden we de maan 
met onzen vinger kunnen aanraken2 zoo   
dikwijls we in de diepte gesleurd werden
 had 't er veel van1 alsof we door de   
gespleten aarde regelrecht naar de      
onderwereld gingen4--,,antoon3 ,wat zijn
 de menschen toch dwaas die zich aan de 
gevaren van de zee                      
blootstellen6--,,adolf3 ,terwijl de     
matrozen tevergeefs tegen den storm     
trachten op te tornen1 komt de kapitein1
 bleek als een doode1 bij               
ons4--,,antoon3 ,die bleekheid voorspelt
 een groot ongeluk4--,,adolf3 ,vrienden1
 zegt hij1 ik ben 't stuur over mijn    
schip kwijt3 de wind is mij de baas4 ,er
 schiet niets over dan dat wij onze hoop
 op ,god stellen en dat iedereen zich op
 't uiterste voorbereidt4--,,antoon3    
,dat is krasse taal4--,,adolf3 ,in de   
allereerste plaats moet 't schip ontlast
 worden3 't moet2 al is 't een hard     

middel4 ,maar 't is beter voor ons leven
 te zorgen door verlies van 't een en   
ander1 dan tegelijk met dit laatste ook 
zelf om-koud te gaan4 ,wij begrepen dat 
hij waarheid sprak en tal van balen en  
kisten met kostbare koopwaar werden     
overboord geworpen4--,,antoon3 ,dat was 
met recht een kwade worp4--,,adolf3 ,er 
was ook een ,italiaan bij ons gezelschap
 die een gezantschap had vervuld bij den
 koning van ,schotland4 ,hij had een    
kist bij zich vol met zilverwerk1       
ringen1 lakens en zijden                
stoffen4--,,antoon3 ,en wilde de        
,italiaan die niet aan de zee           
afstaan8--,,adolf3 ,neen1 hij wilde met 
zijn dierbare schatten naar den kelder  
gaan of mt hen gered worden4 ,en zoo    
verweerde hij zich4--,,antoon3 ,wat deed
 de kapitein8--,,adolf3 ,die zei3 ,voor 
mijn part mag je met den heelen rommel  
verdrinken2 maar 't gaat toch niet aan  
dat wij allen terwille van die kist kans
 loopen ons leven te verliezen8 ,weet   
dus wat je doet3 anders werpen wij je mt

 je kist in zee4--,,antoon3 ,dat is     
flinke zeemanstaal4--,,adolf3 ,de       
,italiaan moest dus evengoed zijn       
kostbaarheden missen1 al vloekte hij ook
 tegen hemel en hel dat hij zijn leven  
aan zoo'n barbaarsch element had        
toevertrouwd4--,,antoon3 ,aan dat woord 
barbaarsch herken ik weer den           
,italiaan4--,,adolf3 ,kort daarop       
scheurden de winden1 die door onze      
geschenken niet in 't minst zachter     
gestemd waren1 het touwwerk1 het want en
 de zeilen aan stukken en               
flarden4--,,antoon3 ,genadige           
hemel6--,,adolf3 ,daar komt de kapitein 
wr aan4--,,antoon3 ,wr om een woord te  
spreken8--,,adolf3 ,hij nam zijn muts af
 en sprak3 ,vrienden1 't is tijd dat    
ieder zich aan ,god aanbeveelt en zich  
tot den dood voorbereidt4 ,op de vraag  
van eenigen die van de zeevaartkunst    
iets afwisten1 hoeveel uren ongeveer hij
 meende 't schip nog te kunnen houden1  
zei hij niets te kunnen beloven1 maar   
dat 't zeker niet langer zou kunnen zijn

 dan drie uren4--,,antoon3 ,die taal    
klonk nog harder dan de                 
vorige4--,,adolf3 ,toen hij dit gezegd  
had liet hij alle touwen kappen1 den    
mast tot aan den ontvangkoker waarin hij
 past1 afzagen1 en vervolgens met ra's  
en al in zee werpen4--,,antoon3 ,waarom 
dat8--,,adolf3 ,omdat hij toch maar tot 
last was en niet tot nut als de zeilen  
waren weggenomen of verscheurd4 ,alle   
hoop was nu nog op 't roer              
gevestigd4--,,antoon3 ,wat deden        
intusschen de matrozen8--,,adolf3 ,daar 
zou je eens een jammerlijken toestand   
gezien hebben4 ,matrozen zongen         
luidkeels3 't ,wees gegroet1            
,hemelskoningin en riepen den bijstand  
in van de ,heilige ,maagd1 terwijl ze   
haar allerlei namen gaven van3 ,star der
 zee1 ,heerscheres der wereld1 ,haven   
des heils1 en allerlei andere vleiende  
titels die de ,heilige ,schrift haar    
nergens toekent4--,,antoon3 ,wat ter    
wereld heeft ,zij met de zee te maken   
die toch nooit op zee gevaren heeft1    

voor zoover ik weet8--,,adolf3 ,in den  
ouden tijd waren de zeelieden           
toevertrouwd aan de zorg van ,venus1    
omdat men geloofde dat deze uit de zee  
geboren was4 ,maar sedert zij ophield er
 zich mee te bemoeien1 is de            
,moedermaagd in de plaats getreden van  
de moeder die geen maagd was4--,,antoon3
 ,spotter die je bent6--,,adolf3        
,sommigen lagen geknield op het dek en  
baden tot de zee1 terwijl ze al wat er  
aan olie aan boord was op de golven     
uitgoten1 evenzoo vriendelijk en vleiend
 smeekend als men gewoonlijk tot een    
vertoornden grooten heer                
spreekt4--,,antoon3 ,wat zeiden ze      
dan8--,,adolf3 ,o allergoedertierenste  
zee6 o grootmoedige zee6 o rijke zee6 o 
allerschoonste zee6 ,word kalm4 ,red    
ons4 ,tal van dergelijke uitingen lieten
 zij de zee aan haar doove ooren        
hooren4--,,antoon3 ,wat een dwaas       
bijgeloof4 ,en de overigen8--,,adolf3   
,sommige passagiers waren maar altijd   
zeeziek3 de meeste deden allerlei       

geloften4 ,er was een ,engelschman bij1 
die gouden bergen beloofde aan de       
,heilige ,maagd van ,walsingham1 wanneer
 hij heelhuids den vasten grond mocht   
bereiken4 ,anderen beloofden veel aan 't
 ,heilige ,kruishout te zullen geven dat
 zich op deze of gene plaats bevindt4 't
 ,zelfde geschiedde met de ,heilige     
,maagd die op verschillende plaatsen    
wordt vereerd1 en ze houden de gelofte  
voor ongeldig1 als men er niet precies  
de plaats bij noemt4--,,antoon3 ,dat is 
toch belachelijk4 ,alsof de ,heiligen   
niet in den hemel hun verblijfplaats    
hebben6--,,adolf3 ,daar waren er zelfs  
bij1 die beloofden dat ze ,karthuizer   
monnik zouden worden4 ,en beloofde een  
bedevaart te zullen doen naar ,sint     
,jacob van ,compostella en wel          
barrevoets1 blootshoofds1 't lichaam    
slechts bedekt met een stalen harnas1   
den kost verdienend met                 
bedelen4--,,antoon3 ,dacht niemand aan  
,sint ,christoffel8--,,adolf3 ,ik hoorde
 er een1 7en ik deed dat niet zonder    

lachen7 die met luider stemme1 om toch  
vooral goed verhoord te worden1 aan     
,sint ,christoffel die te ,parijs in de 
,kathedraal staat1 7een beeld zoo groot 
als een berg7 een waskaars beloofde1 zoo
 groot als 't beeld zelf is4 ,terwijl   
hij dit met luid geschreeuw zoo hard hij
 kon uitbulderde1 stootte zijn buurman  
die naast hem stond en een goede kennis 
van hem was1 hem met den elleboog aan en
 zei waarschuwend tot hem3 ,weet wel wat
 je belooft8 ,al houd je ook een verkoop
 van al wat je bezit dan kun-je 't nog  
niet betalen4 ,toen zei de ander op     
gedempten toon 7natuurlijk mocht ,sint  
,christoffel dit niet hooren73 ,houd je 
mond1 malloot6 ,denk je dat ik meen wat 
ik zeg8 ,als ik maar nmaal vasten grond 
onder de voeten heb1 dan krijgt hij niet
 anders dan een vetkaars4--,,antoon3    
,wat een stommerik6 ,dat zal wel een    
,hollander geweest zijn4--,,adolf3      
,neen1 't was een ,zeeuw4--,,antoon3    
,het verwondert me dat niemand dacht aan
 den ,apostel ,paulus1 die zelf ook een 

zeetocht heeft gedaan en zich uit de    
schipbreuk aan land redde4 ,paulus kende
 die rampen bij ondervinding en had     
geleerd ongelukkige lotgenooten         
behulpzaam te zijn4--,,adolf3 ,aan      
,paulus werd niet gedacht4--,,antoon3   
,baden ze intusschen ook8--,,adolf3 ,ja3
 de n al vuriger dan de ander4 ,de n    
zong 't ,salve ,regina1 een ander zei   
op3 ,ik geloof in ,god den ,vader4 ,er  
waren ook enkelen die bijzondere        
schietgebedjes hadden1 niet ongelijk aan
 tooverformules tegen gevaren4--,,adolf3
 ,wat maakt droefheid de menschen toch  
vroom6 ,als iemand in voorspoed is dan  
denkt hij aan ,god noch ,heiligen4 ,maar
 wat deed jij intusschen8 ,deed jij geen
 geloften aan n der ,heiligen8--,,adolf3
 ,ik dacht er niet over4--,,antoon3     
,waarom niet8--,,adolf3 ,omdat ik er    
niet van houd 't met de ,heiligen op een
 accoordje te gooien4 ,is het eigenlijk 
wel iets anders dan een echt contract   
volgens de rechtsformule3 ,ik geef1 als 
gij 't k doet1 of3 ,ik zal het doen zoo 

gij het doet4 ,ik zal een waskaars geven
 als ik niet verdrink2 ik zal naar ,rome
 een bedevaart doen als gij mij         
redt4--,,antoon3 ,maar riep je de hulp  
in van den een of anderen               
,heilige8--,,adolf3 ,zelfs dat          
niet4--,,antoon3 ,waarom toch           
niet8--,,adolf3 ,omdat de hemel zoo     
ontzaglijk groot is4 ,als ik aan den een
 of anderen ,heilige mijn ziel          
aanbeveel1 stel bijv4 aan ,sint ,pieter1
 die mij misschien 't eerst zou hooren  
omdat hij aan de deur staat1 dan ben ik 
al dood vrdat hij nog bij ,god is       
gekomen en vrdat hij dezen de zaak heeft
 uiteengezet4--,,antoon3 ,wat deed-jij  
dan8--,,adolf3 ,wel1 ik wendde mij      
rechtstreeks tot ,god zelf1 zeggende3   
,onze ,vader die in den hemel zijt4     
,geen der ,heiligen verhoort sneller dan
 ,hij of geeft met meer bereidwilligheid
 wat van ,hem gevraagd wordt4--,,antoon3
 ,maar had je intusschen niet wat       
gewetenswroeging8 ,zag je er niet tegen 
op ,hem ,vader te noemen1 dien je zoo   

dikwijls aanstoot had gegeven door      
verkeerde daden8--,,adolf3 ,nu1 om je de
 waarheid te zeggen1 mijn geweten maakte
 mij wel ietwat bang4 ,maar ik vatte    
weldra moed1 terwijl ik z bij mij zelf  
redeneerde3 ,er is geen vader zoo       
vertoornd op zijn zoon of hij zou hem1  
wanneer hij hem in een maalstroom of in 
een meer in gevaar ziet1 bij de haren   
grijpen en hem op den oever trekken4    
,onder allen die aan boord waren hield  
zich niemand kalmer dan een vrouw met   
een kindje aan de borst dat zij         
zoogde4--,,antoon3 ,wat deed die vrouw  
dan8--,,adolf3 ,zij was de eenige die   
niet schreeuwde1 die niet schreide1 die 
geen geloften deed1 terwijl ze haar     
kindje in de armen gekneld hield1 bad   
zij in stilte4 ,intusschen stiet 't     
schip op een bank en de kapitein liet   
er1 uit vrees dat 't geheele schip uit  
elkander zou stooten1 aan den voorsteven
 en aan den achtersteven kabels om heen 
slaan4--,,antoon3 ,een treurig          
hulpmiddel6--,,adolf3 ,in dien          

tusschentijd komt een oude priester1 een
 zestiger ongeveer1 in ons midden4 ,hij 
heette ,adam4 ,hij deed zijn kappen van 
zijn beenen1 trok zijn schoenen uit1    
ontkleedde zich tot op zijn hemd en zei 
dat we allen 't zelfde moesten doen1 om 
ons gereed te maken door zwemmen ons    
leven te redden4 ,en zoo stond hij daar 
midden op 't schip1 terwijl hij ons uit 
den een of anderen ouden theologischen  
schrijver over de vijf waarheden van het
 nut van de biecht een preek hield4 ,zoo
 spoorde hij ons allen aan om ons op    
leven en dood vr te bereiden4 ,ook was  
er een ,dominikaner bij4 ,wie wilde kon 
bij hen te biecht gaan4--,,antoon3 ,en  
jij8--,,adolf3 ,toen ik alles zoo in 't 
ongereede zag biechtte ik ,god in       
stilte1 terwijl ik bij hem mijn         
slechtheid bekende en van hem erbarming 
inriep4--,,antoon3 ,waarheen zou je     
gegaan zijn als je eens z verongelukt   
waart8--,,adolf3 ,dat liet ik aan ,god1 
mijn ,rechter1 over om te beslissen4    
,immers ik wilde mijn eigen rechter niet

 wezen4 ,maar ik voedde intusschen in   
mijn hart nog wel eenige hoop4          
,onderwijl keerde de kapitein met tranen
 in de oogen tot ons terug4 ,ieder houde
 zich bereid4 ,het schip houdt 't geen  
kwartier meer uit4 ,op sommige plaatsen 
had 't reeds zware lekken1 waardoor het 
veel water binnen kreeg4 ,even daarna   
komt de kapitein ons zeggen1 dat hij in 
de verte een kerktoren zag en dat ieder 
de hulp moest inroepen van den ,heilige1
 wie 't dan ook was1 aan wien die kerk  
gewijd was4 ,ze vallen allen op hun     
knien en roepen den onbekenden ,heilige 
aan4--,,antoon3 ,als je hem bij zijn    
naam hadt aangeroepen had hij je        
misschien wel verhoord4--,,adolf3 ,maar 
den naam wisten wij juist niet4         
,onderwijl stuurde de kapitein in de    
richting van dien kerktoren zoo goed als
 't ging1 het gehavende schip1 dat veel 
water in kreeg en zeker uit elkander zou
 gevallen zijn als 't niet door de      
kabels omwonden was geweest4--,,antoon3 
,wat een toestand6--,,adolf3 ,daar      

dreven wij dan heen zoodat de bewoners  
van die plaats ons uit de verte in 't   
oog kregen en zagen in welk een gevaar  
wij verkeerden4 ,zij liepen te hoop naar
 den zoom van het strand1 wuifden met   
hun kleedingstukken1 wenkten ons met    
hoeden1 op stokken gestoken1 naar zich  
toe en gaven ons met omhoog geheven     
armen te kennen dat zij ons lot         
bejammerden4--,,antoon3 ,ik ben         
nieuwsgierig te vernemen hoe dat        
afliep4--,,adolf3 ,het water stond reeds
 overal in het schip1 zoodat we aan     
boord even groot gevaar liepen te       
verdrinken als in zee4--,,antoon3 ,nu   
had men zijn toevlucht moeten nemen tot 
't gewijde anker4--,,adolf3 't ,mocht   
wat6 ,neen6 ,de matrozen hoozen 't water
 uit de sloep en laten deze te water4   
,allen wilden zich tegelijk daarin      
werpen1 terwijl de matrozen riepen1 dat 
de sloep zooveel menschen niet kon      
bevatten en dat ieder maar moest grijpen
 wat hij grijpen kon en zoo naar land   
moest zwemmen4 ,lange bedenktijd was er 

niet4 ,de een greep een roeiriem1 de    
ander een boomstok1 een derde een trog1 
weer een ander een waterkuip1 een ander 
een plank en zoo gaf men zich1 vol goed 
vertrouwen op 't geen men gegrepen had1 
aan de golven over4--,,antoon3 ,en wat  
gebeurde er intusschen met die vrouw1 de
 eenige die niet jammerde8--,,adolf3    
,zij landde 't eerst van allen aan de   
kust4--,,antoon3 ,hoe kwam dat          
zoo8--,,adolf3 ,wij hadden haar op een  
breede plank geplaatst en z vastgebonden
 dat ze er niet licht kon afglijden4 ,we
 gaven haar een plank in de hand om die 
bij wijze van roeiriem te gebruiken en  
onder onze beste wenschen stieten wij   
haar in de golven1 haar een zetje       
gevende met een boomstok2 want ze mocht 
niet dicht bij 't schip blijven3 dat was
 gevaarlijk4 ,in haar linkerarm hield   
zij haar kindje gekneld1 met haar       
rechterhand roeide zij4--,,antoon3 ,dat 
was een manhaftige vrouw6--,,adolf3     
,toen er niets meer te grijpen viel1    
rukte nog iemand ten laatste 't houten  

beeld der ,heilige ,maagd los1 dat      
vermolmd en uitgehold was door muizen4  
,met dit beeld in zijn arm begon hij te 
zwemmen4--,,antoon3 ,kwam de boot goed  
en wel aan land8--,,adolf3 ,niets van   
dat alles ging eerder naar den kelder4  
,er hadden zich wel dertig menschen     
ingeworpen4--,,antoon3 ,hoe kwam 't dat 
ze zoo jammerlijk verging8--,,adolf3    
,nog vrdat men de boot van 't schip had 
kunnen losmaken sloeg ze door 't        
slingeren om4--,,antoon3 ,hoe vreeslijk6
 ,en verder8--,,adolf3 ,nu1 terwijl ik  
anderen hielp1 had ik er bijkans 't     
loodje bij gelegd4--,,antoon3 ,hoe      
zoo8--,,adolf3 ,omdat er niets meer over
 was waaraan ik mij onder 't zwemmen kon
 vasthouden4--,,antoon3 ,daar zou een   
kurken zwemgordel goed geholpen         
hebben4--,,adolf3 ,nu1 'k wil je wel    
verzekeren dat ik op dat oogenblik meer 
om een zwemgordel zou gegeven hebben dan
 om een zwaren1 gouden luchter4 ,toen ik
 overal rondkeek viel mijn aandacht     
eindelijk op 't onderste gedeelte van   

den mast4 ,maar ik kon dat niet alleen  
loskrijgen en ik roep dus de hulp van   
een ander in4 ,ons vastklampend aan dat 
stuk mast werpen we ons in de golven1 ik
 aan den rechter kant1 hij links4       
,terwijl we zoo ronddobberen werpt zich 
die priester1 die aan boord de preek    
gehouden had1 midden tusschen ons in4 't
 ,was iemand groot van stuk4 ,wij       
riepen3 wie is die derde man8 ,die zal  
ons allen te zamen doen verdrinken4     
,bedaard gaf hij ten antwoord3 ,houdt   
maar goeden moed3 daar is ruimte genoeg3
 ,god zal ons wel helpen4--,,antoon3    
,hoe kwam hij er toe pas zoo laat te    
water te gaan8--,,adolf3 ,wel1 hij zou  
mee in de boot zijn gegaan tegelijk met 
den ,dominikaner3 want allen gunden hem 
de eer4 ,maar ofschoon zij over en weer 
elkaar in de biecht hadden genomen1     
gingen zij1 naar 't schijnt iets        
vergeten hebbende1 opnieuw bij elkander 
te biecht en legde de een den ander de  
hand op 't hoofd4 ,de boot sloeg        
intusschen om1 zoo vertelde mij priester

 ,adam4--,,antoon3 ,en hoe ging 't met  
den ,dominikaner8--,,adolf3 ,onder      
aanroeping van de hulp der ,heiligen    
ging hij na al zijn kleeren te hebben   
uitgetrokken naakt te water4--,,antoon3 
,welke ,heiligen riep hij aan8--,,adolf3
 ,dominicus1 ,thomas1 ,vincentius en den
 een of anderen ,petrus1 maar           
voornamelijk had hij zijn hoop gebouwd  
op ,sinte ,katrijn van ,sina4--,,antoon3
 ,dacht hij niet aan                    
,christus8--,,adolf3 ,ik vertel wat de  
priester mij verteld heeft4--,,antoon3  
,hij zou eerder uit 't water gered zijn 
als hij zijn monnikspij had aangehouden4
 ,hoe kon ,sinte ,katrijn van ,sina hem 
nu herkennen1 daar hij die had afgelegd8
 ,maar vertel nu verder over je         
zelven4--,,adolf3 ,terwijl wij nog in de
 buurt van 't schip dobberen1 dat als   
een speelbal van de golven heen en weer 
slingert1 verplettert het roer waar we  
tegen aan slaan het dijbeen van mijn    
kameraad1 die aan den linkerkant op den 
mastbalk zat4 ,zoo werd hij er          

afgesleurd3 de priester bad hem een     
eeuwige rust toe en kroop op zijn       
plaats4 ,hij drukte mij op het hart     
moedig mijn hoek vast te houden en flink
 met mijn voeten te trappen4 ,we kregen 
intusschen heel wat zout water in4 ,zoo 
had ,neptunus ons niet alleen een zout  
bad maar ook een zouten drank bereid4   
,de priester bedacht daartegen een      
middeltje4--,,antoon3 ,welk8--,,adolf3  
,zoo vaak een golf tegen ons opkwam     
draaide hij er 't achterhoofd tegen in  
terwijl hij zijn mond gesloten          
hield4--,,antoon3 ,die bejaarde man was 
toch per slot van rekening een flinke   
kerel4--,,adolf3 ,toen we een poos zoo  
rondgedreven hadden en al een eindje    
gevorderd waren zei de priester1 die nog
 al flink uit de kluiten gewassen was3  
,vat moed3 ik voel grond4 ,ik durfde op 
zooveel geluk niet hopen en zei3 ,we    
zijn nog veel te ver van de kust dan dat
 we al grond kunnen verwachten4 ,neen1  
zei hij1 ik voel grond met mijn voeten4 
't ,is misschien1 zei ik weer1 n van de 

kisten die de zee hier heen heeft       
gewenteld4 ,neen1 aan 't schuren van    
mijn teenen voel ik duidelijk den       
zandbodem4 ,toen we ng een poosje hadden
 rondgedobberd en hij weer grond voelde 
zei hij3 ,doe jij wat je 't beste       
toeschijnt3 ik laat je den mast geheel  
over en waag me in 't ondiepe water4    
,hij wachtte even tot de golven weer    
afstroomden en liep op zijn voeten zoo  
hard hij kon in 't water voort4 ,en toen
 de branding weer kwam aanrollen zette  
hij zijn beide handen op de knien en    
zette zich schrap tegen de golven in1   
terwijl hij onder 't water dook zooals  
duikervogels en eenden dat doen3 toen de
 golfslag weer terugzoog1 stak hij 't   
hoofd omhoog en liep opnieuw hard       
vooruit4 ,daar ik zag dat hem dit goed  
gelukte volgde ik zijn voorbeeld4 ,op   
het strand stonden mannen die1 met zeer 
lange stokken op een rij elkander       
steunend1 zich tegen 't geweld der      
golven staande hielden4 't ,waren       
pootige kerels1 gewend aan 't water4 ,de

 voorste van hen reikte aan den         
naastbijzijnden zwemmer een stok toe4   
,als de schipbreukeling dien maar nmaal 
beet had1 werd hij veilig op 't droge   
getrokken1 wanneer de mannen achteruit  
gingen op 't strand4 ,zoo werden er     
verscheidene passagiers van 't schip    
gered3 wel zeven2 maar twee zijn toen ze
 bij 't vuur gelegd werden1             
bezweken4--,,antoon3 ,en met je hoevelen
 was je op het schip8--,,adolf3         
,achtenvijftig koppen4--,,antoon3 ,wat  
is die zee toch wreed6 ,was ze ten      
minste maar tevreden met een            
tiende--daarmee is de geestelijkheid    
zelfs tevreden4 ,om van zulk een aantal 
maar z weinig in 't leven te laten1 dat 
is hard4--,,adolf3 ,toen hebben wij de  
haast ongelooflijke menschlievendheid   
ondervonden van dat volkje aan zee1 dat 
ons alles met de grootste               
bereidwilligheid verschafte3            
huisvesting1 verwarming1 eten1 kleeren1 
reisgeld4--,,antoon3 ,wat voor landslui 
waren 't8--,,adolf3                     

,hollanders4--,,antoon3 ,ja1 die zijn de
 gepersonifierde menschlievendheid1 al  
zijn ze ook omringd door halve barbaren4
 ,maar 'k denk dat je nu wel genoeg hebt
 van de zee en ,neptunus niet weer zult 
gaan opzoeken8--,,adolf3 ,neen1 waarlijk
 niet1 als ,god mij ten minste mijn     
gezond verstand laat                    
behouden4--,,antoon3 ,nu1 ik hoor ook   
liever van dergelijke ongevallen        
vertellen dan dat ik ze beleef4         
99       99       99       99       99  
,,vrekkige ,,rijkdom   ,,jacob ,,en     
,,gilbert4       ,waar de onmogelijke   
vrek woonde 7ergens in ,itali wellicht87
 bij      wien onze vriend ,gilbert in  
den kost was--wie zal 't zeggen8 ,maar  
dat hij 't er slecht had1 is zeker4 ,ng 
zekerder1 dat ,gilbert een      dwaas   
was1 dat hij het er z lang uithield4    
,hoe het zij3 ,erasmus      geeft in    
deze samenspraak uiting aan zijn afkeer 
van schraapzucht      en schrielheid op 
spottende wijze4 ,de aartsgierigaard    
wordt      belachelijk gemaakt--maar    

tevens toch ook aan de menschen de      
matigheid aangeprezen2 want al is       
,erasmus 't niet eens met hen1 die      
beweren dat men nooit te weinig kan     
eten1 hij geeft toch wl den      raad3  
eet niet te veel2 men kan 't over het   
algemeen met minder      voedsel af1 dan
 wij doorgaans tot ons nemen4       ,in 
zoover is zijn raad zeker zeer          
verstandig1 al is de schilderij      van
 den vrek niet van overdrijving vrij te 
pleiten4  ,,jacob3 ,waar kom jij        
vandaan1 z verdord en vermagerd alsof je
 met de krekeltjes een tijdlang van dauw
 alleen geleefd hadt8 ,je lijkt wel een 
schim van een mensch1 in plaats van een 
mensch4--,,gilbert3 ,de schimmen in de  
onderwereld kregen ten minste nog uien  
en prei te eten2 maar ik heb tien       
maanden op een plaats doorgebracht waar 
men dat zelfs niet kreeg4--,,jacob3     
,waar was dat8 ,was je naar de galeien  
gesleept8--,,gilbert3 ,volstrekt niet3  
'k was in ,synodium4--,,jacob3 ,wat1 in 
zoo'n rijke stad1 heb je dr zoo van den 

geeuwhonger geleden8--,,gilbert3 ,nou1 f
 ik4--,,jacob3 ,hoe kwam dat8 ,had je   
geldgebrek8--,,gilbert3 ,noch gebrek aan
 geld1 noch aan vrienden4--,,jacob3 ,wat
 was er dan aan de hand8--,,gilbert3 ,ik
 was in huis en in den kost bij         
,antronius4--,,jacob3 ,bij dien         
rijkaard8--,,gilbert3 ,ja1 maar hij is  
niet rijk alleen1 maar k                
brandgierig4--,,jacob3 ,kom1 daar sta ik
 van te kijken4--,,gilbert3 ,dat behoeft
 volstrekt niet4 ,want zoo gaat 't met  
menschen die van doodarm plotseling     
schatrijk worden4--,,jacob3 ,hoe had je 
er ook plezier in zooveel maanden       
achtereen bij zoo'n gastheer verblijf te
 houden8--,,gilbert3 ,er was 't een en  
ander wat me daar bond en bovendien ik  
had er nu eenmaal lust in4--,,jacob3    
,maar vertel me eens1 hoe leeft die man 
dan wel8--,,gilbert3 'k ,zal het je     
vertellen1 omdat de herinnering aan     
geleden leed ook zijn aangename zijde   
heeft4--,,jacob3 ,voor mij zeker in dit 
geval4--,,gilbert3 ,toen ik daar        

vertoefde kwam bij al 't andere ook nog 
dit ongemak1 en wel van den kant des    
,hemels1 dat drie maanden lang een felle
 noordenwind blies1 terwijl die wind er 
anders nooit dan een dag of acht        
blaast4--,,jacob3 ,en hoe dan nu drie   
maanden8--,,gilbert3 ,tegen den achtsten
 dag draaide de wind alsof 't           
afgesproken was1 maar na acht uren uit  
den tegenovergestelden hoek gewaaid te  
hebben1 keerde hij weer naar zijn       
vroegeren hoek terug4--,,jacob3 ,dan    
had-je voor je arme lijf wel een lekker 
vuurtje noodig4--,,gilbert3 ,de haard   
was groot genoeg als er maar voldoende  
voorraad brandhout was geweest4 ,om     
daaraan evenwel niets uit te geven1 ging
 onze vriend ,antronius op onder water  
staande plekken gronds boomwortels      
uitgraven1 die anderen hadden laten     
zitten en dat deed hij nog wel liefst 's
 nachts4 ,van die brokken nat hout      
stapelde hij een haardvuur op1 waaraan  
rook natuurlijk niet1 maar vuur wl      
onbrak3 je kon er je niet aan warmen1   

maar 't moest daartoe dienen dat men    
niet met grond van waarheid kon zeggen1 
dat er in 't geheel geen vuur was4 ,een 
enkel vuur van dien aard duurde dan ook 
den geheelen dag1 z zuinig brandde      
het4--,,jacob3 ,dat was een harde       
overwintering6--,,gilbert3 ,neen1 nog   
veel harder er een zomer door te        
brengen4--,,jacob3 ,hoe zoo8--,,gilbert3
 ,omdat in huis zveel vlooien en ander  
ongedierte waren1 dat men niet alleen   
overdag er niet rustig kon zitten1 maar 
's nachts den slaap niet kon            
vatten4--,,jacob3 ,wat een droeve       
rijkdom6--,,gilbert3 ,vooral bij zulk   
vee4--,,jacob3 ,de vrouwen moeten daar  
wel lui zijn4--,,gilbert3 ,men krijgt ze
 niet te zien4 ,ze verkeeren niet met de
 mannen4 ,zoo komt 't dan ook1 dat de   
vrouwen daar niets zijn dan louter      
vrouwen en dat de mannen die diensten   
missen1 welke gewoonlijk door de        
vrouwelijke sekse worden                
verricht4--,,jacob3 ,maar schaamde      
,antronius zich niet over zulk een      

behandeling8--,,gilbert3 ,hij is in zulk
 een armoedige omgeving opgevoed en kent
 geen ander genot dan geld winnen4      
,nergens was hij minder te vinden dan in
 zijn huis2 hij schacherde in alles en  
nog wat4 ,je weet3 de plaats van zijn   
inwoning is vr alles een koopstad4 ,de  
beroemde ,grieksche schilder ,apelles   
bejammerde het1 wanneer hij een dag had 
laten voorbijgaan1 zonder dat hij een   
penseelstreek op het doek had gezet2    
,antronius jammerde nog veel meer1      
wanneer er een dag voorbij gegaan was   
zonder dat hij een winstje had gemaakt4 
,en als dat eens gebeurde1 dan zocht hij
 thuis zijn winst te halen4--,,jacob3   
,wat deed hij dan8--,,gilbert3 ,hij had 
in zijn woning1 naar het gebruik in die 
stad1 een regenbak4 ,daaruit putte hij  
eenige emmertjes water en goot die in   
zijn wijnvaten leeg4 ,daar zat zeker    
winst op4--,,jacob3 ,de wijn was        
misschien wat al te koppig4--,,gilbert3 
't ,mocht wat6 't ,was niet veel meer   
dan verschaald bocht4 ,want hij kocht   

altijd wijn op waaraan iets mankeerde1  
om dien voor een koopje in te slaan4    
,opdat er niets verloren zou gaan1      
vermengde hij af en toe het grondsop van
 tien jaren1 alles goed door elkander   
roerend en mengend1 opdat 't wat zou    
lijken op jongen wijn1 want hij zou 't  
niet hebben kunnen dulden1 dat er ook   
maar een vingerhoed droesem verloren    
ging4--,,jacob3 ,maar als je de doktoren
 mag gelooven dan krijg je van zulken   
wijn den steen in de blaas4--,,gilbert3 
,daar kunnen de doktoren wel gelijk aan 
hebben1 want in dat huis ging er geen   
jaar voorbij of daar stierf iemand aan  
't graveel4 ,toch was ,antronius niet   
bang voor een huis waarin de dood zoo   
rondspookte4--,,jacob3                  
,niet8--,,gilbert3 ,ook de dooden       
moesten bij hem tol betalen en hij      
versmaadde zelfs niet 't kleinste       
winstje4--,,jacob3 ,wat je daar zegt is 
diefstal4--,,gilbert3 ,kooplui noemen 't
 winst4--,,jacob3 ,en wat dronk         
,antronius zelf8--,,gilbert3 ,wel1      

denzelfden ,godendrank4--,,jacob3 ,en   
ondervond hij niet de kwade             
gevolgen8--,,gilbert3 't ,is een kerel z
 gehard dat hij wel hooi zou kunnen eten
 en 7zooals ik zei7 hij was van jongs af
 aan bij zulke lekkernijen opgevoed4    
,geen winst beschouwde hij als vaster   
dan dat profijt op den wijn4--,,jacob3  
,hoe dat zoo8--,,gilbert3 ,wel1 als je  
optelt3 zijn vrouw1 zijn zoons1 zijn    
dochter1 zijn schoonzoon1 zijn knechts  
en meiden3 hij had driendertig monden   
den kost te geven4 ,nu1 hoe meer de wijn
 met water werd verdund1 des te minder  
werd er van gedronken1 en des te langer 
duurde de voorraad4 ,ga maar eens na6   
,als men er elken dag een emmer water   
bij doet1 wat een niet te versmaden     
sommetje bedraagt dit in een            
jaar6--,,jacob3 ,wat een                
vrekkigheid6--,,gilbert3 ,maar niet     
minder werd er op 't brood              
uitgezuinigd4--,,jacob3 ,hoe ging       
dat8--,,gilbert3 ,hij kocht bedorven    
graan dat een ander niet had willen     

koopen4 ,daar had hij al dadelijk een   
winstje1 omdat hij 't voor minder kocht4
 ,maar verder wist hij wat daaraan      
bedorven was te verhelpen door          
kunstmiddeltjes4--,,jacob3              
,waarmee8--,,gilbert3 ,er bestaat een   
soort van klei die wel wat van deeg     
heeft1 waarvan we zien dat de paarden   
wel houden1 wanneer ze knabbelen aan de 
muren daarmee bestreken en wanneer ze   
met graagte drinken uit poelen1 troebel 
van die klei4 ,onder het brood mengde   
hij een derde deel kleiaarde4--,,jacob3 
,noem je dat gebreken                   
verhelpen8--,,gilbert3 ,nu1 men proefde 
ten minste 't bedorven meel minder4     
,houd-je dat ook niet voor een niet te  
versmaden voordeel8 ,voeg hierbij nog   
een andere looze vondst4 ,hij liet 't   
brood bij zich thuis kneden en bakken1  
en niet vaker1 zelfs in den zomer1 dan  
twee malen 's maands4--,,jacob3 ,dat    
noem ik iemand steenen vrzetten in      
plaats van brood4--,,gilbert3 ,als 't   
kn1 nog harder dan steen4 ,maar ook aan 

dat kwaad kon men tegemoet              
komen4--,,jacob3 ,op welke              
manier8--,,gilbert3 ,men doopte zijn    
stuk brood in den beker met wijn en liet
 't z wat weeken4--,,jacob3 ,het ne     
paste daar goed bij 't andere4 ,maar    
lieten de dienstboden zich zulk een     
behandeling aanleunen8--,,gilbert3      
,eerst zal ik je eens vertellen hoe 't  
met eten bij de hoofden van 't gezin    
zelf toeging1 en daaruit kun-je dan zelf
 afleiden hoe het dienstpersoneel werd  
behandeld4--,,jacob3 'k ,ben benieuwd   
dat te hooren4--,,gilbert3 ,van         
ontbijten was geen sprake3 het eerste   
maal werd meestal verschoven tot n uur  
na den middag4--,,jacob3 ,waarom        
dat8--,,gilbert3 ,men moest op den heer 
des huizes ,antronius wachten4 't       
,souper vond soms pas om tien uur 's    
avonds plaats4--,,jacob3 ,en dat voor   
jou1 die gewoonlijk nooit zooveel van   
lang vasten hieldt6--,,gilbert3 ,ja1    
daarom riep ik dan ook dikwijls tot     
,antronius' schoonzoon ,orthrogonus1 7we

 deelden samen n kamer73 ,zeg eens1     
,orthrogonus1 wordt er van avond hier in
 de stad niet gesoupeerd8 ,dan          
antwoordde hij net van pas3 dat         
,antronius zeker dadelijk wel thuis zou 
komen4 ,en wanneer ik dan nog geen      
aanstalten zag maken en mijn maag van   
den honger rammelde1 dan zei ik3 ,zeg   
eens ,orthrogonus1 moeten we vandaag van
 den honger omkomen8 ,dan had hij een   
uitvlucht dat 't nog zoo laat niet was  
of iets dergelijks4 ,en wanneer ik 't   
niet langer kon uithouden1 dan klampte  
ik hem ng eens aan onder zijn werk en   
zei3 ,hoe staat 't er nu mee1 moeten we 
nu werkelijk den hongerdood sterven8    
,dan ging ,orthrogonus1 wanneer hij geen
 kans meer zag op uitstel1 naar de      
bedienden en liet de tafel dekken4 ,en  
wanneer ,antronius dan maar steeds niet 
thuis kwam en er k niet werd opgediend1 
dan liet ,orthrogonus zich eindelijk    
door mijn aan- en opmerkingen bewegen om
 naar beneden te gaan naar zijn vrouw en
 zijn schoonmoeder en zijn kinderen en  

riep dat ze toch maar moesten           
opdoen4--,,jacob3 ,nu zul je dan toch   
eindelijk aan tafel gaan4--,,gilbert3   
,haast je maar niet6 ,een manke knecht  
komt voor den dag1 die met de taak van  
't tafeldienen belast is 7hij had wel   
iets van ,vulcanus met zijn kreupelen   
voet7 en hij spreidt een servet over de 
tafel uit4--,,jacob3 ,dat is ten minste 
't eerste teeken dat hoop geeft op een  
maal4--,,gilbert3 ,na lang geroep en    
geschreeuw worden er karaffen gebracht  
met werkelijk goed helder               
water4--,,jacob3 ,alweer een sprankje   
hoop op een souper6--,,gilbert3 ,haast  
je maar niet1 zei ik straks4 ,wr1 na    
veel drukte komt men met een flesch     
aandragen van dat meergenoemde dikke    
drab4--,,jacob3 ,heerlijk6--,,gilbert3  
,maar--'t brood is er nog niet4 ,gevaar 
is er dus niet dat iemand te veel zal   
drinken2 want niemand zal met een       
hongerige maag z'n wijntje aandurven4   
,dan gaan ze weer aan 't schreeuwen1    
zoodat ze er heesch van worden4         

,eindelijk wordt 't brood op tafel      
gezet1 z hard dat een beer 't nauwelijks
 met zijn tanden zou kunnen             
vermorselen4--,,jacob3 ,nu is er ten    
minste gezorgd dat je niet van den      
honger omkomt4--,,gilbert3 ,heel laat in
 den avond komt eindelijk ,antronius    
thuis1 met 't zeggen 7en dat is een     
onheilspellend voorteeken67 dat hij erge
 maagpijn heeft4--,,jacob3 ,waarom is   
dat een slecht voorteeken8--,,gilbert3  
,omdat er dan niets te eten valt3 wat   
toch kun-je verwachten1 wanneer de      
huisheer niet wel is8--,,jacob3 ,en had 
hij dan werkelijk maagpijn8--,,gilbert3 
,z erg1 dat hij alleen wel drie kapoenen
 zou hebben verslonden1 als iemand ze   
hem voor niets had gegeven4--,,jacob3   
,vertel me nu eens hoe 't met het maal  
ging4--,,gilbert3 ,allereerst werd aan  
den huisheer een schotel met boonenmeel 
voorgezet3 dat is een kost die in       
gindsche stad gewoonlijk aan 't lage    
volkje wordt verkocht4 ,hij beweerde dat
 hij ze gebruikte als een middeltje     

tegen allerlei kwalen4--,,jacob3 ,met je
 hoevelen zat-je aan tafel8--,,gilbert3 
,soms acht of negen2 o4a4 ook de bekende
 geleerde ,verpius dien je wel kent en  
dan de oudste zoon des huizes4--,,jacob3
 ,wat kregen die te eten8--,,gilbert3   
,hoe8 ,hebben dan matige menschen niet  
genoeg aan hetgeen ,melchisedek aan     
,abraham voorzette toen deze vijf       
koningen verslagen had8--,,jacob3 ,dus3 
brood alleen8 ,kwam er dan geen         
toespijs8--,,gilbert3 ,ja wel           
iets4--,,jacob3 ,wat8--,,gilbert3 ,ik   
meen1 als ik me goed herinner1 dat wij  
negen monden aan tafel waren en voor die
 negen monden telde ik zeven blaadjes   
sla die in een schotel met azijn dreven1
 zonder olie wel te verstaan4--,,jacob3 
,en verorberde ,antronius alleen zijn   
boonenpap8--,,gilbert3 ,ja4 ,want hij   
had die voor een kleinigheidje gekocht4 
,hij verbood echter niet dat iemand die 
in zijn buurt zat eens met hem mee      
proefde4 ,maar 't scheen wel wat        
onbeleefd den armen uitgehongerden man  

van de voor hem bestemde spijs te       
berooven4--,,jacob3 ,en werden die zeven
 slablaadjes nog gesneden1 zooals in 't 
verhaaltje van dien vrek die de         
komijnkorreltjes in stukken             
sneed8--,,gilbert3 ,neen3 maar toen zij 
die 't eerst aan de beurt waren om zich 
te bedienen de slablaadjes hadden       
opgemaakt1 doopten de anderen hun brood 
in den azijn4--,,jacob3 ,wat kwam er nog
 na de zeven blaadjes8--,,gilbert3 ,wat 
zou er nog anders komen dan kaas1 het   
besluit van elken maaltijd8--,,jacob3   
,en was dat nu zoo dagelijks het        
diner8--,,gilbert3 ,dat scheelt niet    
veel1 behalve dat 't maal wel eens iets 
royaler was1 wanneer ,mercurius hem op  
een dag eens wat gunstig gezind was     
geweest4--,,jacob3 ,wat kwam er         
dan8--,,gilbert3 ,dan liet hij wel eens 
voor eenige centen een paar trossen     
versche druiven koopen4 ,daarmee maakte 
hij dan 't geheele gezin blij4--,,jacob3
 ,dat kan haast wel niet                
anders4--,,gilbert3 ,ja1 maar wel te    

verstaan alleen in den tijd dat de      
druiven 't goedkoopst zijn4--,,jacob3   
,dus buiten den herfsttijd was hij zoo  
verkwistend niet8--,,gilbert3 ,ja zeker 
wel4 ,er zijn daar in die stad varenslui
 die een soort van kleine mosselen      
opvisschen1 voornamelijk bij de riolen4 
,onder een eigenaardig geroep venten ze 
hun waar rond4 ,soms liet hij van deze  
kooplui wel eens voor een dubbeltje     
mosselen koopen4 ,dan zou je gezegd     
hebben dat er in dat huis een           
bruiloftsfeest gevierd werd2 want er    
moest vuur aangemaakt worden om de      
mosselen te koken1--al moest 't dan ook 
heel snel in zijn werk gaan4 ,en die    
schotel diende dan na de kaas als       
dessert4--,,jacob3 ,een vreemd soort van
 nagerecht6 ,maar kwam er nooit vleesch 
of visch op tafel8--,,gilbert3 ,ten     
gevolge van mijn klachten en            
aanmerkingen werd 't een beetje royaler4
 ,maar als hij eens echt den smuller    
wilde uithangen1 dan was de volgorde der
 gerechten ongeveer deze4--,,jacob3     

,daar ben ik benieuwd naar4--,,gilbert3 
,in de eerste plaats werd er dan een    
soepje gegeven dat ze dr1 'k weet niet  
waarom1 een meidensoepje                
noemen4--,,jacob3 't ,zal zeker een heel
 krachtige soep wezen4--,,gilbert3 ,met 
de volgende ingredinten toebereid3 een  
pot vol water wordt op 't vuur gezet2   
daarin worden eenige brokken koeienkaas 
gegooid1 zoo hard als steen1 want je    
hebt een bijl noodig om ze klein te     
krijgen4 ,wanneer die stukken door de   
warmte van het water langzamerhand      
oplossen1 geven ze aan het water een    
kleurtje1 zoodat 't niet meer zuiver    
water kan heeten3 dat soepje dient om de
 maag te praepareeren4--,,jacob3 't     
,lijkt wel varkenskost4--,,gilbert3 ,in 
de tweede plaats komt op tafel een      
stukje vleesch van den buik van een oude
 koe1 al een veertien dagen geleden     
gebraden4--,,jacob3 ,erg frisch ruikt   
dat zeker niet meer4--,,gilbert3 ,dat   
kun-je denken4 ,maar daar is wel een    
middeltje tegen4--,,jacob3              

,welk8--,,gilbert3 ,ik wil 't je wel    
zeggen1 maar ik ben bang dat je 't zult 
gaan navolgen4--,,jacob3                
,natuurlijk4--,,gilbert3 ,ze klutsen een
 ei in warm water4 ,met dat sopje       
begieten zij het vleesch4 ,en z foppen  
ze ten minste de oogen1 al kan men de   
reukorganen niet misleiden1 want de     
onfrissche lucht dringt door alles heen4
 ,wanneer 't een vastendag is1 die visch
 in plaats van vleesch vereischt1 dan   
worden soms een stuk of drie            
goudkarpertjes1 niet eens zoo heel      
groot1 op tafel gezet1 ofschoon er zeven
 of acht eters zijn4--,,jacob3 ,en      
verder niets8--,,gilbert3 ,niets dan die
 steenharde kaas4--,,jacob3 ,een vreemd 
soort van ,lucullus1 van wien je me daar
 vertelt4 ,maar hoe is 't mogelijk dat  
zoo'n schraal maal voor z veel gasten   
voldoende kon wezen1 vooral wanneer ze  
niet ontbeten hadden8--,,gilbert3 ,neen1
 erger nog6 je weet niet dat met de     
kliekjes van dat maal ook nog           
schoonmoeder1 schoondochter1 de jongste 

zoon1 een dienstmeisje en eenige kleine 
kinderen moesten gespijzigd             
worden4--,,jacob3 ,je vergroot mijn     
verwondering in plaats van ze weg te    
nemen4--,,gilbert3 ,ik kan 't je ook    
moeilijk uitleggen1 als ik niet eerst   
beschrijf hoe we aan tafel              
zaten4--,,jacob3 ,nu1 doe dat           
dan4--,,gilbert3 ,antronius had de      
hoofdplaats1 terwijl ik als buitengewoon
 gast aan zijn rechterhand zat4 ,recht  
tegenover ,antronius zat ,orthrogonus1  
naast dezen ,verpius1 en nevens ,verpius
 een zekere ,strategos1 een ,griek van  
geboorte4 ,links van ,antronius zat zijn
 oudste zoon4 ,kwam er soms nog een     
andere gast bij1 dan kreeg die een      
plaats naar zijn rang en waardigheid4   
,aanvankelijk was er niet 't minste     
gevaar of onderscheid in 't recht van   
zich te bedienen1 behalve dat er in de  
soepborden van de voornamere gasten     
brokken van die koeiekaas dreven4 ,maar 
met vier wijnflesschen en waterkaraffen 
werd er doorgaans een soort van         

omheining gevormd1 zoodat niemand 't    
geen op tafel stond kon aanraken        
7behalve misschien de drie personen voor
 wie de schotel juist geplaatst was7 of 
hij had zoo onbeschaamd moeten wezen om 
over die omheining heen te wippen4 ,maar
 die soepterrine bleef ook niet eens    
lang op tafel staan2 spoedig werd die   
weggehaald1 want er moest wat           
overblijven voor de andere leden van het
 gezin4--,,jacob3 ,wat at de rest van   
het gezelschap dan8--,,gilbert3 ,die8 ze
 smulden op hun manier4--,,jacob3 ,hoe  
dan8--,,gilbert3 ,ze weekten hun        
klei-brood in dien wijn van ouden       
droesem4--,,jacob3 ,zoo'n maaltijd kan  
niet heel lang duren4--,,gilbert3 ,o1   
dikwijls meer dan een uur4--,,jacob3    
,hoe is dat in vredesnaam               
mogelijk8--,,gilbert3 ,wanneer1 zooals  
ik je daareven vertelde1 alles was      
weggenomen wat gevaar liep opgegeten te 
worden1 dan werd de kaas gebracht1      
waarvan men niet bang behoefde te wezen 
dat iemand met een gewoon tafelmes er   

iets zou kunnen afschrappen4 ,verder    
bleef die heerlijke wijnmoer staan en   
ieder hield zijn brood4 ,en aan dat     
dessert werden dan allerlei             
vertelseltjes opgedischt4 ,in dien      
tusschentijd zat de vrouwenvergadering  
te eten4--,,jacob3 ,en het              
dienstpersoneel8--,,gilbert3 ,dat had   
niets met ons te maken4 ,die gebruikten 
hun middagmaal en hun avondeten op de   
voor hen bestemde uren4 ,maar op een    
geheelen dag brachten zij daarmee       
nauwelijks een half uur zoek4--,,jacob3 
,maar hoe was hn eten8--,,gilbert3 ,nou1
 dat kun-je zelf wel raden4--,,jacob3   
,wat gaat dat bij de ,duitschers toch   
anders6 ,die hebben nauwelijks genoeg   
aan een uur voor hun ontbijt2 net zoo   
veel voor hun twaalf-uurtje2 anderhalf  
uur voor hun middagmaal2 twee uren voor 
hun hoofdmaal 's avonds4 ,en wanneer ze 
zich niet goed kunnen volladen met      
lekkeren wijn1 met voedzaam vleesch en  
smakelijke visch1 dan loopen ze weg bij 
hun meester en worden                   

soldaat4--,,gilbert3 's ,lands wijs1 's 
lands eer6--,,jacob3 ,de ,italianen     
hebben weinig zorg voor hun keelgat4 ,ze
 hebben liever geld dan lekker eten1 en 
ze zijn sober van natuur ook1 niet      
alleen uit gewoonte4--,,jacob3 ,nu      
verwondert 't mij niets meer dat je zoo 
mager en schraal hierheen teruggekeerd  
bent4 ,eer moet ik me verwonderen1 dat  
wij je nog levend terug zien1 vooral    
omdat je vroeger zoo gewend waart aan   
kapoenen1 patrijzen1 duifjes en         
fazanten4--,,gilbert3 ,nu1 ik geloof    
werkelijk dat ik er 't leven bij        
ingeschoten zou hebben1 wanneer ik niet 
een middeltje had bedacht4--,,jacob3 't 
,ziet er slecht uit wanneer men tot     
zulke middeltjes zijn toevlucht moet    
nemen4--,,gilbert3 ,ik wist gedaan te   
krijgen dat mij1 toen ik er slecht begon
 uit te zien1 bij elk maal een vierde   
part van een gebraden kip werd          
voorgezet4--,,jacob3 ,nu zul je weer    
gaan opleven4--,,gilbert3 ,niet zoo heel
 erg4 ,daar werd een heel klein kippetje

 gekocht om vooral niet te veel uit te  
geven1 een kippetje waarvan er zes niet 
genoeg zouden zijn1 om een ,pool met een
 goede maag voor zijn ontbijt te dienen4
 ,en als ze dat diertje gekocht hadden1 
gaven ze 't ook niet eens te eten om    
geen kosten te maken en zoo werd er van 
dat magere en schrale beestje een       
vleugel of een boutje gekookt1 terwijl  
't kippenlevertje aan 't jongste zoontje
 van ,orthrogonus werd gegeven4 ,den    
bouillon dronken de vrouwen er een paar 
malen van af1 nadat er telkens weer     
opnieuw water op gegoten werd4 ,en zoo  
kwam dan 't boutje drooger dan puimsteen
 vr mij te staan en smakeloozer dan een 
vermolmd stuk hout4 ,de bouillon was    
niet meer dan louter water4--,,jacob3   
,en toch heb ik wel gehoord dat 't      
gevogelte in die streek heel overvloedig
 is en lekker en goedkoop               
ook4--,,gilbert3 ,dat is zoo2 maar 't   
geld is zoo'n man als ,antronius nog    
liever4--,,jacob3 ,door zoo'n leventje  
zou je genoeg gestraft zijn als je de   

ergste zonde hadt bedreven3 bijv4 den   
,paus hadt gedood of 't graf van ,st4   
,pieter hadt ontwijd4--,,gilbert3 ,maar 
luister nu naar de rest van mijn        
verhaal4 ,je weet er zijn in elke week  
vijf dagen waarop vleesch mag gegeten   
worden4--,,jacob3 'k ,weet 't maar al te
 goed4--,,gilbert3 ,nu1 dan kochten ze  
in de week twee kuikens4 ,donderdags    
gaven ze vr1 dat ze vergeten hadden ze  
te koopen1 om niet op dien dag een      
geheele kip op tafel te moeten zetten of
 om iets te moeten overlaten4--,,jacob3 
,die ,antronius heeft veel van den vrek 
,harpargo uit 't blijspel van ,plautus6 
,maar op vastendagen1 wat voor een      
middeltje had je dan om in 't leven te  
blijven8--,,gilbert3 ,dan had ik aan n  
mijner vrienden opgedragen om voor mijn 
geld op elk dier dagen drie eieren te   
koopen1 twee voor den maaltijd midden op
 den dag1 n voor 't avondeten4 ,maar nu 
gaven mij de vrouwen in plaats van de   
duur gekochte versche eieren onfrissche 
eieren in ruil1 zoodat ik nog dankbaar  

mocht wezen wanneer n van de drie eieren
 eetbaar was4 ,eindelijk had ik mij voor
 mijn eigen geld ook een vaatje wijn van
 wat betere qualiteit aangeschaft3 maar 
de vrouwen braken 't vaatje open en     
zogen er binnen enkele dagen een deel   
van leeg1 waarover ,antronius erg boos  
was4--,,jacob3 ,zoo was er toch iemand  
die medelijden met je had4--,,gilbert3  
,medelijden8 ,neen waarachtig niet6 ,ze 
hielden mij voor een veelvraat en       
vreetzak1 omdat ik in mijn ntje zveel   
spijs kon verslinden4 ,daarom           
waarschuwde ,orthrogonus mij ook zoo nu 
en dan1 dat ik rekening moest houden met
 't klimaat en voor mijn gezondheid     
moest zorgen en vertelde mij van eenigen
 onzer landslieden1 aan wie een al te   
groote eetlust f den dood1 f een zware  
ziekte had bezorgd4 ,toen hij zag dat ik
 mijn lichaam dat n door hard werken n  
door gebrek aan eten en k door          
ziekelijkheid verzwakt was1 door eenige 
versnaperingen die de apothekers daar   
vervaardigen uit pitten van pijnappels  

of van pompoenen en meloenen1 trachtte  
aan te sterken1 stookte hij een         
geneesheer die onder zijn kennissen     
behoorde op1 om mij een matigen         
levensregel voor te schrijven4 ,deze    
deed 't met groote nauwgezetheid4 ,maar 
ik merkte spoedig dat hij opgestookt    
was4 ,ik liet 't hem evenwel            
aanvankelijk niet bemerken4 ,toen hij al
 meer en meer bij mij aandrong en er    
geen einde kwam aan zijn opmerkingen1   
zei ik eindelijk3 ,hoor eens1 mijn      
waarde1 wat je daar zegt1 is dat ernst  
of gekheid8 ,ernst1 zei hij4 ,wat raad  
je mij dus te doen8 ,eet 's avonds in 't
 geheel niet en doe ten minste de helft 
water bij je wijn4 ,ik lachte over dien 
prachtigen raad4 ,als je mij dood wilt  
hebben1 dan zou het voor mijn zwak1     
mager en uitgeput lichaam reeds de dood 
zijn als ik nmaal 't avondeten          
oversloeg4 ,ik heb dat al z dikwijls    
proefondervindelijk gezien1 dat ik 't   
niet nog eens begeer te probeeren4 ,wat 
moet er volgens uw idee wel gebeuren1   

wanneer ik mij van avondeten onthoud na 
een z schraal middagmaal genoten te     
hebben8 ,en wou je dat ik z'n schraal   
wijntje nog met water ging aanlengen8   
,alsof 't niet veel beter ware zuiver   
water te drinken dan water met          
wijndroesem4 ,ik ben er zeker van dat   
,orthrogonus je heeft opgestookt mij dit
 te gaan zeggen4 ,hij lachte zoo'n      
beetje en bond zich wat in4 ,ik bedoel  
nu juist niet1 zeer geleerde ,gilbert1  
dat ge u 's avonds geheel en al van eten
 moet onthouden4 ,je mag wel een eitje  
proeven en een glaasje wijn drinken4    
,zoo leef ik ook4 ,men kookt voor mij   
een ei bij 't avondmaal4 ,daarvan neem  
ik de helft van 't dooier voor mij zelf1
 de andere helft geef ik aan mijn       
zoontje2 daarna drink ik een halven     
roemer wijn en studeer ik tot diep in   
den nacht4--,,jacob3 ,en was 't waar wat
 die medicus vertelde8--,,gilbert3      
,zonder eenige bedenking nam ik 't aan4 
,eens kwam ik bij toeval1 van de mis    
komende1 door de straat waar1 zooals een

 mij vergezellende kennis zeide1 die    
dokter woonde4 ,ik wilde zijn interieur 
eens zien4 ,het was juist een ,zondag4  
,ik klopte aan3 de deur ging open3 ik   
klim de trap op en vind den dokter met  
zijn zoon die tevens voor knecht        
speelde1 aan zijn maal4 ,al wat er op   
tafel was opgediend1 waren een paar     
eieren1 niets anders4--,,jacob3 ,bleeke 
menschen zeker8--,,gilbert3 ,volstrekt  
niet4 ,ze zagen er allebei welgedaan    
uit1 ze hadden een frissche1 gezonde    
kleur1 levendige oogen4--,,jacob3 ,haast
 ongeloofelijk4--,,gilbert3 'k ,vertel  
je wat ik met eigen oogen gezien heb4   
,en niet alleen leeft hij op die manier1
 maar verscheidene anderen1 van voorname
 familie en in goeden doen4 ,geloof me3 
veel eten en drinken is een kwestie van 
gewoonte1 niet van natuur4 ,omgekeerd1  
als iemand er zich langzamerhand aan    
gewent1 zal hij 't z ver brengen om 't  
zelfde te doen wat de ,grieksche        
worstelaar ,milo deed1 die op n dag een 
heel rund verzwolg4--,,jacob3 ,goede    

,god1 als men met z weinig zijn         
gezondheid kan bewaren1 wat maken dan de
 ,duitschers1 de ,engelschen1 de ,denen 
en de ,polen een nuttelooze             
onkosten6--,,gilbert3 ,heel wat1 en dat 
nog wel met groote schade aan hun       
gezondheid en aan hun geest4--,,jacob3  
,maar wat was dan toch de reden dat jij 
niet genoeg hadt aan dat beetje         
eten8--,,gilbert3 ,omdat ik me aan een  
heel anderen levensregel had gewend en  
't voor mij te laat was om mijn         
levensregel te veranderen4 ,maar        
overigens hinderde mij minder 't        
te-weinig der spijzen1 dan wel dat ze   
bedorven waren4 ,twee eieren zouden     
voldoende wezen1 als 't maar versch     
gelegde waren3 n roemer wijn zou genoeg 
zijn1 als er in plaats van wijn maar    
geen verschaald bocht geschonken werd4  
,de helft van 't brood zou kunnen       
volstaan1 als er in plaats van brood    
maar geen gebakken klei werd            
voorgezet4--,,jacob3 ,en dat die        
,antronius z gierig was1 terwijl hij er 

zoo warmpjes in zat6--,,gilbert3 ,ik    
denk dat hij wel een kapitaal van       
tachtigduizend dukaten zal hebben       
bezeten4 ,en er ging geen jaar voorbij  
waarin er niet een overwinst van wel    
duizend dukaten bij kwam1 om 't minste  
maar te noemen4--,,jacob3 ,en zijn      
zoons1 voor wie dat geld werd opgepot1  
waren die k zoo zuinig8--,,gilbert3 ,ja1
 thuis ten minste4 ,maar buitenshuis    
werd 't geld er doorgebracht met        
,wijntje en ,trijntje en dobbelspel4 ,en
 terwijl hun vader er bezwaar tegen     
maakte van zelfs voor de deftigste      
gasten een kleinigheid uit te geven1    
verloren de jongelui soms in n nacht    
zestig dukaten met spelen4--,,jacob3    
,zoo wordt vaak zoek gebracht1 wat met  
schrapen is bijeen geraapt4 ,maar zeg   
me1 waar ga je thans heen1 nu je uit    
zulke gevaren ongedeerd bent            
gered8--,,gilbert3 ,naar de gezellige   
eettafel van die ,fransche heeren1 om   
daar de schade die ik ginds geleden heb1
 wat in te halen4          99       99  

99       99       99   ,,inhoud         
,erasmus door ,cd4 ,busken ,huet   #a4  
,charon1 de veerman van de onderwereld  
#b4 ,de ontevreden-gehuwde of het       
huwelijk   #c4 ,herbergen in            
,duitschland   #d4 ,het spook of de     
duivelbanning   #e4 ,goudmakerij   #f4  
,de paardenkooper   #g4 ,de paardlooze  
ridder of verdichte adel   #h4 ,de      
vrouwenraad   #i4 ,de bedevaart  #aj4   
,het sprookjesmaal  #aa4 ,schipbreuk    
#ab4 ,vrekkige rijkdom          99      
99       99       99       99