,univ]sity ( ,mi*igan ,digital ,libr>ies47 ,transcrib]'s note3 ,tilde g 9 old ,tagalog :i* is no long] us$ is m>k$ z g4 ,paalala ng nagsal93 ,may kilay ang mga salitang ng1 mga1 at iba pa upang ipakita ang dat+ e/ilo sa pag-sulat ng ,tagalog na sa ngayon ay h9di na g9agamit4 ,,aklat ,,na ,,pagamutan ,,ni ,,dr4 ,,tissot ,,ang ,,mahusay ,,na ,,p>aan nang pag gamot ,,sa ,,man,,ga ,,maysaquit ayon sa aral ,,ni ,,tissot4 ,,t9agalog1 h9usa at d9agdagan ng ,m4,r4,p4 ,fr4 ,manuel ,blanco1 ,exprov9cial sa rd5 ni ,san ,agu/n2 at ngayo1i1 ip9alimbag na panibago nang ,m4,r4,p4 ,fr4 ,felipe ,bravo1 casalucuyang ,prov9cial1 sa naturang rd54 #b4 ,,edici,n ,,manila1 #aiaf4 ,,libr]ia ,y ,,papel]ia --3,,de3-- ,j4 ,,m>t9ez ,moraga #cd-cf1 ,cald]n #ajh y ,real #aec-aee1 ,intra4 ,imp4 de ,j4 ,m>t9ez1 #g ,e/raude4--,b9ondo4 ,,pr,,logo4 ,mi objeto en escribir en idioma tagalog e/e tratado1 traducido casi todo del ,aviso al pueblo del clebre ,tissot1 no ha sido otro que alivi> los indios enf]mos1 cuyo desamp>o1 que he pres5ciado no pocas veces por razon de mi (icio1 me ha conmovido ha/a lo sumo4 ,entregados en manos de unos ,cur&]os ignorantsimos1 embu/]os y e/afadores1 se v5 precisados p]manec] en una cama por mu*os meses1 ab&on> todos sus quehac]es1 y ga/> lo poco que ti55 y rep>tirlo con los que han he*o trato de cur>los1 y todo e/o veces en enf]m$ades que con suma facilidad pu$e cur> cualqui]a que t5ga1 alguna t9tura de la ,m$ic9a4 ,a mi llegada ci]to pueblo fu te/igo de una pe/e de cal5turas int]mit5tes que ap5as dejaban casa libre2 y s9 emb>go de que eran muy fciles de cur>1 no obs]v que los indios ,cur&]os las tratas5 de modo que se conociese que ellos ent5dian lo que era aquello4 una semejante conducta eran consigui5tes los e/ragos que me sorpr5di]on entonces4 ,cabalm5te por aquel tiempo lleg mis manos la apreciable obra del ,aviso al ,pblico del incomp>able ,tissot2 la que inm$iatam5te empec traducir al tagalog1 ansioso de comunic> e/os pobres indios un tesoro tan rico4 ,por lo que hace el l5guaje1 como nadie t5ga obligacin de escribir en el mejor e/ilo posible1 y sindome e/o por otra p>te muy p5oso1 lo he he*o del mismo modo que hablo ord9>iam5te con el indio1 e/o es1 en e/ilo llano4 ,yo e/oy ci]tsimo de que los indios me enti5d5 bi51 y que p]cib5 cl>am5te lo que qui]o decirles3 pues por espacio de mu*os aos en que me he ocupado en habl> con ellos sobre mil mat]ias y asuntos dif]5tes1 he t5ido sobrado tiempo p>a hac] esa exp]i5cia3 por consigui5te no t5go recelo de que qu$5 s9 ent5d] e/e tratado aquellos indios p>a qui5es se de/9a4 ,por otra p>te1 algunos ejempl>es de l trasladados de mano1 y que corr5 hoy dia entre ellos1 me conv5c5 de lo mismo4 ,he vi/o con admiracin que ya sab5 di/+uir unas cal5turas de otras1 y que ya las dan el mismo nombre que va pue/o en e/e libro3 que las tratan del mismo modo que en l se ord5a1 y que logran el efecto deseado3 todo lo cual me ha causado un plac] indecible4 ,de todo e/o infi]o1 que p>a el objeto que me he propue/o1 y escribi5do p>a indios1 p>a nada es neces>ia la elegancia del e/ilo4 ,en el idioma mismo ca/ellano corr5 innum]ables obras1 de las cuales mu*as de ellas c>ec5 ent]am5te de elegancia1 y otras aun de propi$ad1 y lo que es peor 7y s]ia fcil demo/r>lo con una obra bi5 conocida y aplaudida hoy dia7 e/n ll5as de defectos no pequeos1 s9o muy graves en el l5guaje4 ,s9 emb>go1 ellas &an en manos de todos1 y son buscadas con ansia1 y leidas con gu/o y prove*o por razn del mrito que v]dad]am5te ti554 ,las composiciones escritas con elegancia en l5gua tagala1 se disputa si las enti5de el comn de los indios4 ,yo creo firmem5te que ellos no han de s] de mejor condicin que los espaoles y dems europeos1 los cuales ms fcilm5te compr5d5 una oracin un p]odo escrito en e/ilo llano1 que en e/ilo difcil y adornado4 ,t5go mu*as pruebas que me induc5 cre]lo z4 ,bajo de e/e supue/o1 mu*as cosas poda hab] escrito yo mismo con elegancia1 y no lo he he*o de int5to1 tem]oso de que no me enti5dan bi51 y fundado en que ms vale que lo pague el e/ilo1 que el que sufra el enf]mo4 ,de aqu es que1 por el conocimi5to y l>go e/udio que he he*o de los alcances del indio1 he evitado todo lo posible el hac] p]odos l>gos1 y oraciones muy compue/as3 y asi yo no me he ceido la letra ni aun al mtodo de los ,autores1 de donde he trasladado las mat]ias1 s9o que he procurado habl> siempre muy poco y lo preciso1 traslad&o nicam5te la su/ancia1 y acomodndolo al mismo tiempo al g5io y modo famili> de habl> que veo usan entre s e/os naturales4 ,si aun de e/e modo no se logra que los indios ,cur&]os apr5dan trat> metdicam5te las enf]m$ades seguram5te m5os se logr> con los m$ios pue/os en prctica ha/a ahora1 e/o es1 con los libros escritos en l5gua espaola1 que &an en sus manos1 y de los cuales g5]alm5te nada enti5d51 lo m5os los que viv5 en las prov9cias di/antes de ,manila3 y aunque los enti5dan1 poco n+n fruto sac>n1 como en efecto no lo sacan de su lectura4 ,dos son los libros conocidos entre ellos1 el tratado del ,p4 ,cla91 y el del ,p4 ,santa ,m>a4 ,e/e ltimo excepcin de la breve y curiosa exposicion que hace de las virtudes de las plantas de ,filip9as1 en lo p]t5eci5te al modo de cur> las enf]m$ades de nada sirve1 y aun en ci]tos casos pu$5 s] muy p]niciosas las curaciones empricas que propone4 ,el tratado del ,p4 ,cla91 aunque escrito con algun cuidado1 ti5e defectos irrep>ables4 ,en prim] lug>1 en inf9itos casos no ha he*o ms que amonton> s9 exm5 v>ias especies de plantas1 como propias p>a la curacin de algn mal1 y suponindolas de iguales virtudes1 en fu]za de los in=mes seguram5te tomados de los mismos indios2 si5do z que las virtudes de mu*as de ellas son ent]am5te opue/as las de las otras1 y algunas plantas son de uso peligroso4 ,en segundo lug>1 las curas que propone en v>ias enf]m$ades son m]am5te empricas1 y z como pu$5 san>1 pu$5 tambin hac] mu*o dao4 ,en t]c]o y ltimo lug>1 di*o ,autor trata tan sup]ficialm5te1 y con e/ilo y mtodo tan confusos1 la importantsima y delicada mat]ia de las cal5turas1 que1 adems de no s] de mrito alguno cuanto all ensea1 es neces>io sab] bi5 el espaol p>a ent5d]le2 y e/oy muy ci]to de que mu*os espaoles no compr5d]n aquel artculo2 no sabrn hac] la debida di/9cin entre cal5turas y cal5turas4 ,en otros artculos de m5os importancia e/ tol]able1 y es digno de aprecio el apndice de las plantas que trae al f91 y del que me he s]vido en mu*as ocasiones4 ,con lo que llevo di*o no pret5do p]suadirme que todos los indios indif]5tem5te han de ent5d] e/e mi tratado4 ,el mismo ,tissot1 escribi5do p>a europeos de la clase del pueblo1 se hace c>go de lo mismo1 y confiesa que s]n muy pocos los que ent5d]n su obra4 ,p]o advi]to y digo1 que con tal que haya una sola p]sona que le enti5da en un pueblo1 ella sola pu$e hac] bi5es incalculables los enf]mos4 ,en ,filip9as se debe esp]> tambi5 mu*o de los ,padres ,curas1 de los ,mae/ros de escuela1 de los espaoles nacidos en el pas1 y de otras p]sonas que1 por razn de su trato con europeos1 ti55 ms p5etracin y luces que los pobres indios de las sem5t]as4 ,en cuanto los equival5tes suc$neos de los simples que trae ,tissot1 en su obra1 pondr en seguida una tabla en donde v] cl>am5te el lector1 que nada he he*o de nuevo1 que no se halle fundado bi5 en el apndice de los suc$neos que se halla al f9 de la di*a obra de ,tissot1 bi5 en los libros impresos en el pas1 y que &an en manos de todos1 ya tambi5 en la autoridad de algunos ,botnicos clebres1 como ,l9neo1 etc4 ,he*a e/a dilig5cia1 n+uno t5dr que decir nada de mis suc$neos4 ,veo mu*os1 aun espaoles1 muy tmidos en el uso de las m$ic9as simples1 que no son del uso de los europeos2 y ap5as qui]5 p]suadirse que en e/as islas se halla1 como en los paises ms privilegiados1 una multitud inm5sa de vetables de virtudes m>avillosas4 ,yo no he =mado nunca un concepto tan mezqu9o de las riquezas y provid5cia pat]nal de nue/ro ,dios2 antes creo que en todos los paises ha criado cuanto pu$e necesit> el hombre en salud y en enf]m$ad4 ,jams he p5sado que un pobre indio1 p>a cur>se unas t]cianas1 t5ga precisin de hac] un viage al ,p] p>a compr> dos reales de ,qu9a ni que p>a vomit>1 t5ga que ir ha/a el ,brasil p>a compr> la ,hipecacuana4 ,antes por lo contr>io1 mi me ba/a sab] que una planta no nace naturalm5te en el pas1 p>a p]suadirme desde luego que p>a nada es all neces>ia4 ,el ,abate ,h]bs y ,p&uro en su ,hi/oria del hombre 7creo que en el tomo #g47 so/i5e y amplifica e/e mismo p5sami5to con la erudicin y fu]za que aco/umbra4 ,el autor de la ,flora m$ical de las ,antillas1 en la prim]a pg9a del prlogo de su sabia obra1 cita la autoridad de las memorias de ,trev\x1 en donde se afirma resueltam5te lo mismo que yo dije arriba1 y se aade3 que ba/a el obs]v> las plantas que nac5 en un pas1 p>a inf]ir desde luego las enf]m$ades que en l son mas comunes4 ,p]o yo no debo det5]me ms en e/o1 pues cualqui]a que haya m$itado algo det5idam5te sobre el ord5 admirable que el ,criador del univ]so ha e/ablecido en todas las cosas1 an las ms mnimas1 fcilm5te conv5dr en ella4 ,e/oy muy ci]to1 pues1 de que en las islas t5emos mu*o ms de lo que podemos dese> p>a el caso1 y que el indio se cur> con los simples del pas con tanta seguridad como los espaoles que tanto confian en las m$ic9as de ,europa4 ,f9alm5te los equival5tes de prim]a necesidad1 en v>ias enf]m$ades que no admit5 treguas1 en casos en que no es fcil el recurso ,manila1 como la ,dita y el ,iguio1 han sido exp]im5tados c5t5>es de veces en toda clase de p]sonas de todos sexos y edades1 con un efecto felicsimo y s9 sombra de peligro3 comprubelo el que qui]a1 y cu&o qu$e sorpr5dido de los bu5os efectos1 entonces conoc]1 que nada he pond]ado4 ,e/&o1 pues1 los resultados por la inoc5cia de di*os simples1 y si5do e/os bi5 comunes y conocidos1 nada se pu$e opon] contra su uso1 por que contra la exp]i5cia no hay respue/a4 ,en e/o que he di*o ahora nada afirmo que no sea comn con el modo de p5s> de los hombres mas hbiles de ,europa1 cuyos esfu]zos hace m$io siglo se dirij5 con feliz xito 7obs]v&o las virtudes de las plantas indg5as7 lib]t> aquellos h]mosos paises de la s]vidumbre de t5] que llev> de las dos ,indias una gran multitud de simples co/a de mu*a plata4 ,lea el que qui]a el prefacio las ,dis]taciones ,botnicas de ,l9neo1 escrito por el ,editor1 y alli se encontr> con mu*o ms de lo que llevo di*o1 y se asombr> de la bondad y port5tos del ,altsimo1 que con tanta l>gueza ha proveido las necesidades del hombre en todos los paises del ,univ]so4 ,por conclusin advi]to que en e/e mi trabajo1 que no ha sido pequeo1 me he s]vido de la ,obra de ,bu*an1 de la del ,doctor ,m>t9 ,m>t9ez1 del ,rozi] y de ,l9neo en aquellos casos en que ,tissot omite el trat> de algunos males enf]m$ades3 todo en obsequio y b5eficio de los pobres indios que viv5 lejos de la ,capital1 y aun de los espaoles enf]mos que1 falta de ,facultativos europeos1 se v5 no pocas veces precisados pon]se en manos de los ,cur&]os del pas4 ,vale4 ,nota4 ,en e/e tratado no hablo por v>ios motivos de las enf]m$ades v5reas2 como tampoco de la que llama el indio mal vi5to1 por s] muy confusas las explicaciones que me han dado de ella1 y por tanto no pu$o asegur> qu enf]m$ad equivale4 ,,tabla4 ,de las suc$neos equival5tes pue/os en e/e ,tratado en lug> de los que trae ,tissot en su ,obra4 ,asclepias4 ,en ,filip9as he vi/o mu*as especies de ,asclepias1 p]o no me he atrevido propon] n+una de ellas por las razones que se pu$5 v] en ,rozi]4 ,en su lug> he pue/o la ,ari/oloquia que supone ,tissot s] suc$neo4 ,borraja7,sigang dagat74 ,e/a planta1 nombrada z por el indio1 es borraja v]dad]a2 p]o no la de ,espaa4 ,es muy pelosa y de mu*o jugo2 las hojas muy ti]nas se pu$5 com] cocidas4 ,es la llamada ,borago indica por ,l9neo4 ,clamo aromtico7,tagbac74 ,e/a planta es bi5 conocida de los naturales4 ,en los libros del pas pasa por clamo aromtico2 p]o no lo es s9o la ,r5ealmia de ,l9neo4 ,aunque no es el clamo1 no pu$e s] daoso su uso1 como lo e/ indic&o su olor1 y por ocup> en la naturaleza un lug> entre el j5gibre y otras plantas semejantes2 y an pu$e s] mejor que el mismo clamo4 ,cebada7,arroz en csc>a74 ,z lo previ5e ,cla9 y ,tissot2 y una esp]i5cia cont9ua me ha enseado s] un equival5te excel5te1 lo m5os p>a los indios4 ,c]rajas7,tagol9ao74 ,z se halla escrito en los libros del pas2 p]o el tagol9ao no es especie de ,son*us1 s9o otra cosa di/9ta4 ,s9 emb>go s9 el ms mnimo recelo pu$e tom>se int]iorm5te1 como lo acr$ita la misma exp]i5cia4 ,*icoria7,dilang usa74 ,los indios1 llaman dilang usa1 sigang dagat y tabacotabacohan una planta cuyas hojas e/n pegadas la ti]ra1 p]o la caa de las flores sube d]e*a4 ,otros llaman sigang dagat una especie de borraja1 y z se ha de ent5d] en e/e libro4 ,dilang usa no es *icoria2 p]o se pu$e tom> int]iorm5te s9 riesgo alguno2 sus hojas se com5 cocidas4 7,cla9 no llama dilang usa la *icoria1 s9o sigang dagat1 y z debe enm5d>se lo di*o en la prim]a impresin74 ,qu9a7,obat ,macabuhay74 ,la qu9a es una especie de ,smilax1 y tambin lo es el obat3 el macabuhay es una especie de ,m5isp]mo2 p]o por s] ya usadas con suceso en ,m$ic9a y conocidas en las islas e/as dos plantas1 las he pue/o en lug> de la qu9a1 que es difcil adquirir lejos de ,manila4 ,cicuta7,talamponay74 ,en ,filip9as yo no s que es la ,cicuta2 lo m5os yo no la he podido encontr>4 ,en e/e supue/o y si5do indisp5sable pon] un equival5te de ella en e/e tratado p>a la curacin del ,cancro1 obs]v que en la dis]tacin de ,l9neo intitulada ,m$icam5ta ,graveol5tia1 se propone p>a aquel caso la ,datura de la cual es una especie la que los indios llaman talamponay4 ,no era sufici5te el que yo la propusiese2 era dems neces>io seal> la dsis4 ,p>a e/o empez exp]im5t>la en mi mismo1 empez&o por cantidades muy pequez4 ,de e/e modo he lleg$o tom> en un dia y de una vez sola el peso de una dracma de un real de las hojas3 y si alguno aco/umbrado ya su uso1 qui]e tom>la dos veces al dia1 mu*o ms habi5do motivo gr&e p>a hac]lo1 no dudo que podr tom> ms del peso de un real4 ,lo que he exp]im5tado1 pues1 en mi mismo es lo sigui5te3 #a4 ,se ha de us> del talamponay v]de1 que nace de suyo en cualqui]a p>te1 y cuya flor es blanca1 y no del morado que suel5 plant> los indios en sus casas1 pues usan ext]iorm5te de sus hojas1 aplicndolas los abscesos apo/emas en el pr9cipio p>a repel]1 cuya virtud ti55 efectivam5te4 #b4 ,la hoja v]de 7despus de pesada la cantidad7 se muele simplem5te en una taza de loza con un palito pequeo1 y se hace pldoras1 como guisantes de gr&es de modo que se pu$an trag> fcilm5te ent]as1 e*&o cada una en m$ia cu*>ada de agua fria4 #c4 ,es malo ma/ic> la hoja2 pues de e/e modo1 aun una cantidad de o*o granos de trigo caus> vahidos de cabeza3 es1 pues1 neces>io hac]la pldoras pelotillas como he di*o1 y trag>las ent]as2 de e/e modo nada malo absolutam5te se advi]te ni se si5te1 y se pu$e tom> una cantidad gr&e2 p]o siempre es preciso que el enf]mo empieze por poco1 y que aum5te todos los dias la dosis1 mi5tras no si5ta alguna nov$ad4 #d4 ,en algunas indisposiciones del e/mago es un rem$io eficaz y pronto1 y e/ablece un rd5 admirable en las funciones de aquella vsc]a y de los inte/9os1 abre el apetito1 provoca una traspiracin muy suave1 proporciona un sueo regul> y tranquilo1 y me p>ece tambin 7aunque no lo pu$o asegur> todava de ci]to7 que calma al mom5to los dolores reumticos4 #e4 ,algunos indios1 y an algunas mug]es1 lo han tomado del mismo modo1 y han s5tido sus bu5os efectos4 #f4 ,los dolores del cancro los calma seguram5te1 aunque ignoro si el l>go uso de las pldoras podrn caus> la curacin ent]a de e/e mal1 pues mis obs]vaciones no llegan ms que ha/a e/e punto4 ,despues de la impresin prim]a de e/e libro he logrado v] un ejemplo pasmoso de la vida de e/a planta4 ,una mug] casada del pueblo de ,bauang habia p]dido las p>tes int]iores de la n>iz con una llaga psima1 que se iba ext5di5do4 ,por de fu]a no se notaba s9o que la n>iz se iba hundi5do hacia abajo4 ,la enf]ma no poda &> s9 mu*o trabajo1 por que con el movimi5to se e/remecia la llaga1 y le causaba mu*o torm5to4 ,en e/e e/ado tom el talamponay1 en pldoras2 y aunque en las dos prim]as semanas ap5as s9ti alivio1 despues de unos cuatro meses le consigui tan gr&e que se cur p]fectam5te1 y vive hoy dia con mu*a salud4 ,fuese cancro otra cosa su enf]m$ad1 ello es que san del todo4 #g4 ,a falta del ,opio y del ,ladano pu$5 s]vir di*as pldoras de equival5te muy bu5o4 ,concluyo que p>a propon] e/a planta no he proc$ido de lig]o1 s9o fundado en la autoridad de un hombre tan gr&e como ,l9neo y en la exp]i5cia4 ,por tanto en lug> de enc>g> con ,rozi] que se procure extirp> e/a planta p]judicial1 aconsej> que procure cada uno t5] un pi en un r9con de su hu]to4 ,todos sab5 lo que es el opio1 el ludano1 la belladona1 la cicuta2 y s9 emb>go de llam>se tsigos1 son unos m$icam5tos h]icos tomados en la dosis conv5i5te3 luego la dosis1 y no las plantas1 es lo que pu$e hac] dao4 ,uno que comiese una cantidad excesiva de alim5to1 tal vez moriria4 ,vidit ,deus cuncta quae fec]at1 et erant valde bona4 ,el ,talamponay es especie de ,datura1 y se ac]ca mu*o la llamada ,metal por los ,botnicos4 ,las ramas de la planta son dicotomas ahorquilladas4 ,la flor es de una pieza muy gr&e1 y se abre por la no*e4 ,el fruto e/ erizado de puntas incl9ado hacia la ti]ra4 ,las hojas son lampiz1 de un v]de plido1 y con ngulos en las orillas4 ,sus propi$ades son muy r>as1 y por eso la m&a extirp> ,rozi]4 ,por n+un caso deb5 tom>se sus semillas int]iorm5te p>a dormir1 pues su uso es muy peligroso4 excepcin de las ovejas1 que he vi/o con admiracin com5 con ansia el fruto1 n+un animal toca e/a planta4 ,cocle>ia7,taquip suso1 taquip cohol74 ,e/a planta1 se ha escrito en el pas1 que son b]ros1 y en efecto ti5e su sabor1 p]o en realidad el taquip suso no es s9o una especie de ,hidrocotile4 ,contray]ba7,dusay ,guisol74 ,e/a planta1 tomada int]iorm5te1 no pu$e s] daosa1 s9 emb>go de que no es la contray]ba como han escrito algunos en ,filip9as2 pues habi5do yo logrado v] unas flores de ella1 he obs]vado que es una especie de ,kaempf]ia4 ,escila7,bacong74 ,z ,cla9 en el lug> citado1 en donde trae el modo de prep>> la raiz4 ,dos plantas conoc5 los indios con el nombre de ,bacong3 la una es en efecto la ,escila1 y /a es la que se debe us>4 ,su raiz ti5e cascos como la cebolla4 ,la otra planta no es ,escila1 s9o especie de ,hypoxis4 ,su raiz no ti5e cascos1 y no se debe us> de ella4 ,por e/a semejanza en los nombres se dijo en la prim]a impresin que el bacong no era ,escila4 ,tambin creo que1 adems de las dos plantas di*as1 hay otra otras que el ,indio llama bacong4 ,espritu de azufre7,el zumo de limon con miel con j>abe de v]dolagas74 ,z se previ5e en el apndice de los suc$neos en la ,obra di*a de ,tissot3 y debo adv]tir que es un equival5te admirable y digno de us>se4 ,hipecacuanha7,iguo ,aguo74 ,entre una gran multitud de plantas que trae ,cla9 en su tratado p>a vomit>1 he escogido el iguo aguo1 nicam5te por requ]irse poca dosis4 ,el iguo1 rbol que jams apreci>emos dignam5te1 y ms conocido en lo antiguo que lo que es en el dia1 por lo que me ha ense&o una l>ga exp]i5cia1 es un vomitivo admirable1 y en mi concepto especfico seguro en las cal5turas ptridas4 ,es una especie de ,turroea4 ,de l hace mil elogios el ,p4 ,fr4 ,ignacio de ,m]cado1 religioso agu/9o1 en un manuscrito suyo4 ,la corteza que es la que se usa1 es un poco am>ga1 y su olor algo desagradable4 ,en ,filip9as t5emos la v]dad]a ,hipecacuanha1 que es la ,psy*otria pubesc5s de ,l9neo1 p]o como por desgracia no es conocida1 qu adelantaba yo con propon]la8 ,hojas de ,s57,acapulco ,sontng ,cat&a74 ,las hojas de ,s5 son una especie de ,cassia1 de las cuales he vi/o v>ias en ,filip9as4 ,exceptu&o la ,caaf/ula1 que es una de ellas1 las dems purgan poco4 ,el motivo que he t5ido p>a propon] el ,acapulco1 que es la especie ,alata de ,l9neo1 es por s] planta comn y conocida1 y por que su virtud purgativa es ms notable que en las otras especies1 aunque tampoco muy gr&e4 ,jalapa4 ,la ,jalapa1 las hojas de ,s5 y el ,cremor1 que seala ,tissot en su excel5te purga del nm]o #ba1 son +r$i5tes que solam5te en ,manila podr encontr> el indio3 y z los que viv5 lejos de la capital1 ti55 que cont5t>se con los vegetales purgantes ya conocidos y usados en el pas1 que son los mismos que se propon5 en aquel nm]o como supl5tes4 ,se toman solos1 y tambi5 comb9ados de div]sos modos4 ,otros inf9itos purgantes indg5os con muy v>ias prep>aciones hay propue/os en los libros del pas2 y ojal nue/ros sabios ,facultativos se tomas5 el trabajo de analiz>los1 y de in/ruirnos de su uso ms v5tajoso1 en lo que h>ian una obra muy grata los ojos de ,dios1 y de inf9ito bi5 p>a los pobres indios1 y aun p>a todos los que vivimos en las ,islas2 pues yo e/oy ntimam5te p]suadido que un suceso feliz coron>ia sus esfu]zos4 ,malvas7,colotan74 ,la planta llamada por los naturales colotan colotcolotan no es malva1 s9o una especie de ur5a1 que ti5e una glndula pequea en la v5a del m$io en la pg9a inf]ior de hoja1 y es la que ,l9neo llama ur5a multifida4 ,no ob/ante e/o1 como p]t5ece la familia de las plantas malvaceas1 pu$e muy bi5 us>se4 ,adems de e/o1 hay una especie de malva v]dad]a2 p]o como el indio no la conoce ni la da nombre1 no la he propue/o4 ,tambin debo adv]tir que mu*as veces toman los naturales por equivocacin en lug> del colotan una especie de ,triumffela2 p]o por la glndula de la p>te inf]ior de la hoja de que habl arriba se conoce el y]ro4 ,tampoco e/n h5didas las hojas de e/a otra planta4 ,m]curio7el ,m]curio con manteca y sebo en rama74 ,los ,facultativos t5drn mu*o que c5sur> aqu1 cu&o1 en lug> de la trem5t9a de ,v5ecia que propone ,tissot en el nm]o #bh1 he propue/o el sebo4 ,p]o se han de hac] el c>go de que no si5do en ,manila1 en las prov9cias es imposible adquirir aquel +r$i5te por falta de boticas y ti5das de semejantes drogas4 ,an el m]curio solam5te se debe la pi$ad del ,cura4 ,por otra p>te yo no lo he propue/o ms que p>a la mord$ura del p]ro rabioso2 y en e/a p>te los efectos m>avillosos1 que he vi/o con el m]curio prep>ado con la manteca y el sebo1 son los mismos que promete ,tissot4 ,n+uno se ha mu]to ha/a ahora1 aunque han sido algunas doc5as los mordidos que se han curado de aquel modo1 y uno de ellos acometido ya de los accid5tes de la mu]te4 ,es v]dad que el sebo ti5e el olor fa/idioso un poco2 p]o en ,filip9as donde no hay otra cosa mejor 7tal vez la habr1 p]o nadie se d$ica busc>la71 es preciso pas> por ello2 mu*o ms cu&o la manteca1 mant5indose fluida siempre por razn del calor1 no pres5ta una mat]ia apta en e/a ti]ra p>a envolv] en si misma al m]curio2 p]o aadindola el sebo se incorpora muy bi54 ,orozuz ,regaliza7,saga74 ,la planta llamada saga1 conocida de todos1 no es el orozuz1 s9o una especie de ,abrus4 ,en las islas se sub/ituye en lug> de orozuz1 y por e/o tambi5 yo la he pue/o en e/e libro1 p]o como las hojas ti55 un sabor ms notable que la raiz1 en lug> de tom> /a1 he aconsejado que se use de las hojas4 ,pez 7,empla/o de77,la brea de la ti]ra74 ,en las toses y otros afectos del pe*o1 es un equival5te admirable1 igualm5te que en el ,cr\p de los nios1 y an en el reuma etc4 ,qu9a7,dita74 ,la dita no es qu9a3 es el ,e*ites s*ol>is de ,l9neo4 ,e/e rbol precioso es muy conocido y muy comn1 y lo s]ia todava ms1 si los indios no cort>an por desgracia mu*os p>a hac] artesillas de su mad]a1 que es muy fcil de trabaj>4 ,por una muy l>ga s]ie de exp]im5tos1 pu$o afirm> que es un equival5te admirable de la qu9a1 y tal vez ms apropsito p>a e/e pas4 ,cuantos elogios pu$a yo hac] de sus virtudes siempre s]n escasos4 ,en todas las especies de cal5turas1 en las lig]as indisposiciones de e/mago1 en las ,aphtas1 y en todos los casos en que pu$e hac] t5d5cia la corrupcin1 desempea con p]feccin las funciones de la misma qu9a4 ,se pu$e adm9i/r> si se qui]e en la misma dsis y del mismo modo que ella4 los que t5gan recelo de us> de la dita1 les dir3 que algunas mug]es toman1 por consejo de los ,cur&]os de la ti]ra1 la le*e que de/ila de la corteza h]ida en algunas enf]m$ades propias de su sexo4 ,la le*e del rbol es cabalm5te lo peor que se pu$e tom> de l3 por tanto us&o de la corteza despojada de su le*e y seca al sol1 n+una sospe*a debe qu$> de su inoc5cia4 ,algunos dirn1 que podia hab] propue/o otros am>gos que produc5 las ,islas1 tales como el ,macabuhay1 el ,macaisa1 el ,manungal1 la ,suma ,abutra1 al ,cayutana1 la ,pepita de ,s4 ,ignacio1 etc4 e/o respondo1 que yo no qui]o quit>les su mrito e/os am>gos y otros que conozco2 digo nicam5te que mis inve/igaciones solam5te han t5ido por objeto la dita1 y habi5do hallado que corresponde p]fectam5te1 mis deseos1 y si5do por otra p>te un rbol bi5 conocido1 no me he cuidado mu*o de ext5d] mis obs]vaciones sobre los otros4 ,debo f9alm5te adv]tir que la dita florece solam5te en abril1 7 lo m5os z suc$e en la prov9cia de ,batangas47 ,el fruto consi/e en dos folculos l>gos ms de un pi1 retorcidos como un cordel1 y delgados como una paja de c5t5o1 y d5tro e/n alojadas las semillas en hil]a4 ,las semillas ti55 como m$io d$o de l>go1 y en cada extremo e/n dotadas de un milano2 por e/a sola seal se conoc] el rbol fcilm5te4 ,salago7,uno de los +r$i5tes de la purga nm]o #ba74 ,es la ,daphne foetida4 ,sus flores son am>illas1 ba/ante bellas4 ,el fruto maduro es enc>nado4 ,en ,batangas las flores del salago1 son ms pequez1 feas y tri/es4 ,en los bosques se da otra especie que es la ,indica con las flores amontonadas 7creo que son blancas7 en cabezuela4 ,yo hablo de la prim]a especie conocida y usada en ,bulacn4 ,tmase regul>m5te en pldoras he*as con los polvos de las hojas y miga de pan4 ,p>a un hombre robu/o ba/a el peso de cuatro granos de las hojitas4 ,purga los humores gruesos4 ,salvia7,sambong74 ,n+n p>5tesco ti5e el sambong1 que es una especie de coniza1 con la salvia4 ,s9 emb>go como el sambong1 es ya tan usado y conocido en el pas1 y se sub/ituye frecu5tem5te en lug> de la otra planta1 no he qu]ido v>i> nada4 ,sauco7,alagao74 ,n+una cosa se ha repetido tanto en los libros del pas1 como el que el alagao es el sauco de ,europa3 s9 emb>go de que no hay af9idad alguna entre ellos4 ,el alagao es la ,premna de ,l9neo4 ,las flores del alagao1 adm9i/radas en la misma dosis y en los mismos casos en que se prescribe el sauco1 de n+una man]a son daosas1 aunque se d5 los nios1 como yo lo he vi/o mu*as veces4 ,n+n recelo1 pues1 debe hab] en cont9u> en su uso1 y podr producir los mismos efectos que el sauco aunque de otro modo4 ,en los resfriados y cal5turillas orig9adas de de/emplanza del cu]po1 z como en la traspiracin ob/ruida hace bellsimos efectos2 y por tanto los indios hoy dia gu>dan en sus casas las flores secas4 ,la corteza hace or9> mu*o4 ,semilla sem5 contra7,niogniogan74 ,en lug> de la semilla sem5 contra1 recom5dada por los ,facultativos p>a la expulsin de las lombrices1 he pue/o el fruto del arbu/o llamado por los indios niogniogan4 ,es el ,quisqualis de ,l9neo1 y reconocido por excel5te p>a el efecto4 ,trt>o emtico7,salagsalag ,pacupis ,pep9illo de ,san ,gregorio74 ,en lug> del trt>o emtico1 que es difcil adquirir ljos de ,manila1 y que no es muy conv5i5te &e en manos de indios1 he propue/o la planta llamada como dije arriba4 ,es un vomitivo excel5te1 y ms activo que el ,yguio4 ,los indios e/n in/ruidos en su manejo4 ,es la ,tri*osan!s am>a4 ,todo lo di*o en e/e artculo no lo he escrito p>a los indios1 s9o p>a satisfac] los rep>os que pu$an opon] los suc$neos los espaoles in/ruidos1 en cuyas manos v5ga p>> e/e libro4 ,,sa ,,mangagamot na ,,tagalog ,,na ,,babasa ,itong librong qu9asusulatan nang manga p>aan nang pag-gamot sa manga maysaquit ay gaua nang totoong dunong na tauo na si ,tissot ang ngalan1 at inialay niya sa manga maysaquit na nagtatahan sa buquid sa manga nayong malalayo sa bayan4 ,caya doon sa boong ,europa h9di lamang ang h9di ,mdico1 cundi pati nang manga matataas na ,mdico ay canilang m9amahal at p9upur+ totoo3 sapagca mal9ao at m>iquit ang pagsasaysay nang manga s>is>+ n>>amdaman nang nangagcacasaquit nang iba1t1 iba1 na dahil doon sa pagsasaysay na yao1i1 s9oman macahuhula1t1 macacaquilala cun anong bagay na saquit ang tungmama sa tauo4 ,ang isa pa roo1i1 ang c>amihang gamot na ip9agbibil9 niya sa manga mangagamot1 ay ualang liuag hanap94 ,caya nga yata1 nang dumat+ sa aqu+ camay itong caguilaguilalas na libro1i1 pagc>aca aqu+ is9al9 sa uicang tagalog1 aua co sa manga mahihirap na maysaquit na tagalog4 ,h\ag isip9 n9yo1 na yaong manga gamot na nabibil9 dito1i1 ualang cabagsican1 sapagca ualang liuag gau94 ,bagcus yaong manga mangagamot na nagtuturo sa manga maysaquit nang manga maliliuag1 at nang cun anoano ang pangalan1 ay sila ang h9di maalam1 at sila r9 ang nananampalasan sa buhay nang manga tauong caauaaua2 at bucod dito canilang p9agd>ayaan at p9ag-gugulan nang malaqui1 bago h9di cailangan4 ,gayon d9 cun inyong ituloy gau9 yaong manga cadatihan n9yong pag-gamot na cun papaano1 at yaong manga pa9om na at ang manga tapaltapal1 inyong qu9abisanhan hanga ngayon1 ay h\ag cayong umasang magpapagal+ sa manga maysaquit4 ,itong libro at ang manga nabibil9 dito1i1 yaon ang catungculan n9yong pagpilitan sundn1 at totoong dal+ maquiquita n9yo ang caniyang gal+4 ,,t&aan ,nang manga gamot na cailangang ih&a1t1 9gatan nang ,mdicong tagalog sa caniyang bahay4 ,ang isang botellang balat nang ,ditang b9ayo1 at ag-ag sa s9amay na mas9s94 ,yaong botella1i1 doroonan nang taquip na daluro4 ,ang isang botellang balat nang ,iguio na babayoh9 d9 at aag-agu9 sa s9amay na mas9s94 ,ang botella1i1 tatacpan nang dalurong mahigpit4 ,mam9sanm9san hango9 doon ang ,iguio at ibilad4 ,ang ilang bunga nang ,salagsalag ,pacupis 7,pep9illo de ,san ,gregorio71 napapaltan nang bago taontaon4 ,ang isang balaongang dahon nang ,salago1 at ang isa pang balaongang dahon nang ,acapulco ,sont+4 ,itong lahat na damo ay tuyo cun gagamit94 ,ang isang botellang ,cremor na bibilh9 sa ,maynila4 ,ang halagang apat na pisong ,man na bibilh9 d9 sa ,maynila4 ,ang timbang anim1 sangpuong pisong ,m]curio na yao1i1 bibilh9 sa ,maynila1 at itatago sa g>rafa4 ,ang m]curio1i1 cailangan sa qu9agat nang asong ol-ol4 ,ang isang botellang ,salitre1 na pati ito1i1 bibilh9 sa ,maynila4 ,ang ilang ,pepita ni ,s4 ,ignacio1 sa ,catbalogan4 ,ang ilang caputol na sungay nang usa1 na s9unog4 ,ang halagang dalauang pisong ,ruib>bo1 na babayoh9 at itatago sa botella4 ,ang isang magal+ na timbangang munti4 ,cun masama ang timbangan1 h9di sucat gamit91 at cun m9san ang gamot na titimbang9 doon1 ay macacamatay sa maysaquit4 ,masama naman ang timbangang malaqui1 lalo pa cun cacaonti ang titimbang9 doon4 ,ang ilang sanga1t1 ugat nang ,bulacan4 ,ang manga sanga1i1 gangadaliri calaqui1 na pagpuputl9putl9 at ibibilad nang malauon sampon nang ugat1 bago itago sa paliyoc na may taquip na ibibit9 sa suloc nang cos9a4 ,itong damo1i1 cucun9 pag natuyo ang bunga4 ,,ang ,,mahusay na p>aan ,,nang ,,paggamot ,,sa ,,man,,ga ,,maysaquit ,,cap,,tulo #a4 ,ang manga dahilan iqu9apagcacasaquit nang tauo4 ,prrafo ,i4 ,ang unang nacacapagcasaquit sa tauo1 ay ang calacasan nang pag-gaua2 yaon bagang tauong nagsasaquit gumaua1 na ualang tahan arao-arao1 na h9di nagpapah9ga4 ,cun m9san ang gayong tauo1i1 manhih9a1 at manlalata1 at maliuag magsauli sa caniyang datihang lagay na magal+2 cun m9san naman magcacasaquit nang g>rotillo s9tac1 maguigu+ tica caya4 ,datap\a1t1 cun h9di ma-a>i ang di siya gumaua1 um9om siya nang su]o1 gatas nang baca1 calabao3 cun maliuag sa caniya ito1i1 um9om nang tubig na d9oonan nang sa icatlong bahaguiag suca4 ,ang manga babayi ay m>al+ magcasaquit1 gaua nang paghabi1 pananahi1 pagdurugtong nang abac1 sapagca mahirap ang calagayan nang catauan doon sa pag-gaua noong manga gauang yaon4 ,ang bagay sa canila1 ay manaog sa lupa arao-arao1 at magtanim nang anomang bagay na damo doon2 cun gayon ang s9gao nang lupa1 ang paghipo nang manga damo1 at ang paglibang nang loob ay totoong macababauas nang canilang hirap4 #b4 ,ang nagcasaquit dahil sa ca9aman nang pag-gaua1 cun m9san yungmayayat at natutuyo ang catauan2 at ang gamot sa saquit na ito1i1 ang su]o na i9om9 nang malauong panahon2 saca ang baos nang tubig na malacoco2 at cun mahabang arao gu9aua na ito1 ang isusunod sa catapusan ay ang gatas nang baca1 calabao1 camb+4 ,ang manga bagay na mai9it pati nang matubig magatas h9di maigui sa saquit na ito4 #c4 ,mayroong isa pang bagay na cah9aan cayayatang dala nang caual-an1 c>uc-haan1 cun ang hanap nang tauo1i1 h9di magcasiyang can93 cun h9di magal+ ang qu9aca91 cun masama ang tubig1 at saca nahihirapan nang pag-gaua4 ,ang bagay sa saquit na ito1i1 ang magal+ na cacan91 at ang caont+ alac4 #d4 ,mayroong ibang tauo1 na caya nagcacasaquit1 sapagca siya1i1 nagpah9ga napatahan sa qu9alalag-yang malamig cun siya1i1 napagod1 at gal+ sa malaqu+ gaua3 caalam-alam ang masasapit niya ang siya1i1 urungan nang pauis nang catauan4 ,cun m9san itong s9gao nang catauan na talagang lalabas1 ay napapasaloob1 at nacacahila nang manga g>rotillo1 tica1 s9tac manga clico4 ,m>ami ang namamatay dahilan dito4 ,pag sungmasam ang damdam at nahahalata na ang dahilan nang saquit ay ang pagtahan sa malamig1 ang maysaquit cucunan nang dugo pagc>aca1 babaosan nang tubig na malah99ga1 at pai9om9 nang bil9 sa nm]o #a1 na malacoco cun inum94 ,masamang pa9um9 nang gamot na papauis1 at lalaqui ang saquit4 #e4 ,gayon d+ p9agmumul-an nang pagcacasaquit ang malamig na tubig na ini9om nang tauo cun siya1i1 na9itang totoo4 ,caya cun m9san ay nagcacasaquit nang g>rotillo1 tica1 clico3 cun m9san namamaga ang atay at ang tiyan1 sungmusuca1 h9di maihi1 at p>at+ bibil+bil+ sa hihigan1 na di macatahan4 ,ang nagcacasaquit nang gayon1 cucunang agad nang m>am+ dugo1 saca babaosan sa tubig na malacoco4 ,susumpit9 ang maysaquit nang tubig na malacoco na may caont+ gatas2 pai9om+ p>ati nang tubig na malacoco r91 na ang sa icalimang bahagui ay gatas2 cun ualang gatas1 pai9um9 nang bil9 sa nm]o #b2 lalag-yan naman nang manga basahang babad sa tubig na ma9it-init sa liig1 sa dibdib at sa tiyan4 #f4 ,cun m9san ang tauo1i1 inaabot nang ulan sa daan1 at ang mabut+ gau9 niya pagdat+ sa bahay1 ay magbihis siya at maligo agad sa malacocong tubig nang h\ag siyang magcasaquit2 at cun lag-yan nang caont+ sabn ang tubig1 lalo pang mabuti4 ,ito lamang gamot na ito macacauala cun m9san nang clico1 s9tac nang tauo pagca nabas ang caniyang manga paa4 #g4 ,ang isa pang iqu9asasama nang catauan nang tauo1i1 ang pag-inom nang alac4 ,ang tauong totoong ungmi9om nang alac1 m>al+ tum&a2 cun m9san h9ihica1 namamaga ang dibdib at nagcacasaquit nang bagaybagay na saquit1 na maliuag mauala1 sapagca h9di matablan nang gamot ang caniyang payat na catauan4 #h4 ,nacasasama naman sa catauan nang tauo ang pagca9 nang bunga nang cahoy na h9di pa h9og na totoo4 #i4 ,mayroong isa pa m&+ masama1 na m>ahil can9 nang tag>ito sa ,filip9as1 yaong bagang it9it9da1 na ang pangala1i1 suman1 empanada1 oocan1 calamay1 madhoya1 t9apay na h9di alza1 na p>ap>ang nacasisira sa sicmura2 at saca nanhihila nang lagnat1 manga bicat1 at s>is>+ sibol sa catauan nang tauo4 ,,cap,,tulo #b4 ,ang manga dahilang iqu9alalaqui nang manga saquit nang tauo4 #aj4 ,ang salang pag-gamot sa maysaquit1 yaon ang totoong iqu9alalaqui nang caniyang saquit3 cun m9san p9ipilit mapauisan ang maysaquit2 at ang lahat na bagay na ma9it gu9agaua1 at ip9ai9om doon1 sapagca ang isip nang m>am+ tauo1i1 ang pagpauis ay nacauauala sa lahat na saquit4 ,datap\a1i1 mayroong manga saquit1 na h9di bagay doon ang pauis1 sapagca h9ahacot nang pauis ang p9acatubig na calahoc nang dugo1 at caya ang dugo1i1 lumalapot1 natutuyo1t1 umi9it4 ,caya nga yata h9di bagay sa nalalagnat ang triaca1 ang alac1 at ang lahat na nacacapagpapauis sa tauo4 #aa4 ,ang manga maysaquit t9atab9gan1 qu9ucumutan1 l9ilibutan nang m>am+ tauo1 s9as>han naman ang lahat na p9to1t1 dungauan2 itong lahat na gauang ito1i1 nacacahirap sa maysaquit1 at nacacalubha sa caniya2 na ang ualang saquit ma1i1 h9di macacapagtiis noon4 ,caya masamang gau9 yaong manga gauang yaon1 lalo na cun ang id9>ay+ nang maysaquit ay ang init1 at cun naquiquita namang tuyo ang caniyang balat1 ang manga labi1 ang dila1 at ang lalamuhan at saca mapula ang ihi1 at cun ang ibig niyang totoo ay ang manga bagay na malamig4 #ab4 ,ang ip9acaca9 sa maysaquit1 ay isa namang nacasasama sa caniya4 ,ang isip nang nag-aalaga sa maysaquit na yaon ay mamamatay1 cundi pacan9 nang manga bagay na magal+2 caya b9ibigyan nang mas>ap na sabao1 itlog1 broas1 c>ne1 at nang iba pa1 na p>ap>ang masama sa maysaquit1 at caya na-aalamang masama1 ay cun m9sa1i1 lungmalaqui ang lagnat pagca ca9 noon3 siya1i1 sungmusuca1 nag-iilagu91 nasisira ang bait1 at l9alabsan nang man*a1 p>a nang p9ai9om m&9 nang lason4 ,caya gayo1i1 sapagca anomang isilid sa sicmura nang tauo na may dumi sa loob1 nabubuloc pagdaca at nacasasama bagcus sa caniya4 ,cailangang l9is9 muna ang sicmura1 at pa9om9 ang nalalagnat nang manga bagay na nacacatunao nang manga malalagquit na dumi doon4 ,uala isamang nalalagnat na tauo na namatay dahil sa gutom3 at al9 mang nalalagnat1 di man pacan9 nang anoman sa loob nang ilang l+o1 h9di ma-aano1 h\ag lamang maual-an siya nang tubig4 ,caya pacatala/as+ maigui nang mang-gagamot1 na yaong maysaquit na m>umi ang dila1 na nananab-ang nang pagca91 at mapait ang bibig2 ang dungmoroal1 ang p>at+ mabaho ang h99ga1 pati nang ini-iilagu91 ito anaqu+ ganitong maysaquit ay h9di sucat big-yan nang c>ne1 sabao1 itlog1 triaca1 at nang iba pang manga mai9it3 at h9di mangyay>+ macuha yaong dum+ malagquit sa sicmura1 cund pa9um9 nang m>am+ totoong tubig na nacacatunao noon4 ,at nang maalaman cun anong ipai9om doon1 ay basah9 dito sa libro ang manga bil9 doon sa s>il+ captulo nang saquit na yaon4 #ac4 ,catungculan namang maalaman nang nag-aalaga sa maysaquit1 na masamang purgah9 siya pasucah9 pagca bagong nagcasaquit3 cun m9san ang pasuca sa manga saquit na iba1t1 iba nacacasira1t1 nacacahirap sa sicmura1 sa baga at sa atay1 at nagdadala nang ibang masama4 ,ang purga nacacasama1t1 nacacagulo sa lahat na bituca1 na yaon ang iqu9amamatay nang tauo4 ,at nang maalaman cun cailan bagay sa maysaquit ang purga at ang pasuca1 hanap9 ang pangalan nang saquit dito sa libro sa caniyang captulo at doon sasabih9 ang gagau94 ,nota4 ,dahil sa casam-an nang pag-gamot sa manga maysaquit dito sa ,filip9as1 ang m>am+ tagalog ay id9>ay+ nilang may matigas sa canilang tiyan2 at bagamn h9di nacacamatay yaong saquit na yao1i1 cun m9san nacagugulo sa manga catungculan nang sicmura1t1 bituca4 ,itong saquit na ito1i1 maliuag gamut92 magal+ doon ang su]o nm]o #ag1 ang pldoras nm]o #ah1 pati nang sa #eg2 maigui r9 ang manga gulay at ang manga sagu+ etc4 na nacagagal+-gal+ cun malaon4 ,,cap,,tulo #c4 ,ang gagau9 nang tauo1 capag n>>amdaman1 na siya1i1 magcacasaquit na4 #ad4 ,caya mahahalata nang tauo na malapit na siyang magcasaquit1 cun h9di siya malicsi1 masipag na p>a nang dati2 cun nananab-ang nang pagca92 cun masaquit-saquit ang sicmura2 cun madal+ mapagod1 cun mabig-at ang caniyang ulo1 cun mahaba ang tulog1 datap\a1t1 h9di mahimb+2 cun siya1i1 ga namamanglao1 at masaquit nang caunti ang dibdib2 cun inurungan nang pauis1 cun madali siyang pauisan2 cun h9di husay ang pagtiboc nang pulso1 cun siya1i1 gu9igu9ao na p>ati4 ,cun gayon ang manga n>>amdam nang may catauan1 malapit na siyang magcasaquit4 #ae4 ,pagca ganoon ang damdam1 ang gagau9 niya1i1 h\ag titiquim siya nang c>ne1 sabao1 itlog2 alac2 h\ag siyang magsasaquit gumaua3 inom9 niya ang bil9 sa num]o #a #b1 ga dalaua tatlong botella c>ami maghapon3 cun aayao siya doo1i1 um9om nang tubig na malacuco na huhulugan nang caunt+ suca4 ,cun ualang suca1 ang dalauang botellang tubig na malacuco ay doonan nang caunt+ zn1 at yaon ang inom94 ,cun baga mayroong pulot ay mabut+ lag-yan ang tubig nang tatlo apat na cu*>a noon4 ,magal+ naman ang tubig na p9agbab>an nang bulaclac nang alagao2 na-a>i pati ang su]ong mal9ao4 ,saca siya1i1 magsumpit nang tubig na malacuco1 nang bil9 sa nm]o #e4 ,cun gayon ang gaua nang tauo cun sungmasama ang damdam1 magpatuloy man ang caniyang pagcacasaquit1 caalam-alam h9di siya lulubha4 ,,cap,,tulo #d4 ,ang mahusay na gaua sa may manga malalaqu+ saquit4 #af4 ,t\+ sasabih9 dito sa librong ito1 na ang maysaquit ilalagay sa husay1 gagau9 ang lahat na nauutos dito tungcol sa cacani1t1 i9um9 noon1 at sa isusumpit sa caniya2 at caya tamb+ s9asabi co dito nang h\ag cong ulit+ p>ati doon sa casaysayan nang baua1t1 isang saquit4 #ag4 ,cun ang tauo1i1 maysaquit na1 at ang init at ang lagnat ay totoong n>>amdaman na1 ang mahusay na susund9 ay ganito4 ,h\ag lilibut9 nang tauong m>ami ang maysaquit1 at masama ang 9gay at ang init doon sa t9atahanan niya4 ,cailangan namang mahang9an ang silid2 datap\a1t1 h\ag ilagay ang maysaquit doon sa d9>aanan nang hang92 t\+ iihi1 mag-iilagu91 itatapon agad ang dumi2 cun baga pacacan9 ang maysaquit1 ang ipaca9 doo1i1 ang t9apay na d9urog sa tubig na m>ami2 ang tubig na may t9apay1 pacuculo9 sa apoy hangan sa matunao ang t9apay1 saca sasala91 at siya lamang ang i9om9 niya4 ,cun ualang t9apay1 na-a>i ang l9ugao at ang basabasa4 ,masama ang h>9a nang trigo1 sapagca h9di pa luto sa apoy4 #ah4 ,mapacaca9 naman ang maysaquit nang manga bungang h9og nang cahoy1 di man lutu92 datap\a1t1 ang hilao pa h9di sucat ipaca9 sa tauo1 cundi pacalutu9 muna sa tubig4 ,caya ang sagu+ ang manga1 ates1 ang albay1 ang duhat ang sap9it1 ang dal&an1 at ang iba pang bungang h9og na h9og nang cahoy1 ay macaca9 nang maysaquit1 sapagca macaguigu9haua sa caniya yaon4 #ai4 ,ang maysaquit pa9um9 nang malimit nang al9 man doon sa s9abi co na sa prrafo #ae4 #bj4 ,cun h9di nananab+ macadalaua arao-arao ang maysaquit1 ay cailangang sumpit+ m9san man lamang t\9 arao1 nang bil9 sa nm]o #e2 at yaon d9 ang gagau9 cun h9di m>ami ang inaiihi1 cun mapula ang ihi1 cun tila naghuhunghang ang maysaquit1 cun malaqu+ totoo ang lagnat1 at masaquit ang ulo1t1 bay-auang1 cun ibig sumucang p>ati4 ,ang m9sang sumpit9 ang tauo ay magal+ pa sa inom9 niya ang apat na gayn tubig2 caya sucat pagpilitang gau9 sa maysaquit itong ganitong pagsumpit1 palibhasa1i1 nacacagu9haua sa caniya2 h\ag lamang gau9 cun p9apauisan4 ,sa librong ito ay sasabih9 co1 cun anong magal+ isumpit sa baua1t1 isang saquit4 #ba4 ,cun baga nacacacaya ang maysaquit1 magal+ ang siya1i1 bumangon sa hihigang mam9sanm9san1 sapagca ito1i1 nacacabauas nang saquit nang ulo1 at ang lagnat ay ungmoonti1 at ang isa pa roo1i1 madal+ umihi1 pag nagbangon ang tauo4 #bb4 ,arao-arao papalitan ang damit nang hihigan1 at ang sa maysaquit1 datap\a1i1 h\ag ihahalili roon ang h9di toyong-toyo4 ,,cap,,tulo #e4 ,ang gagau9 nang maysaquit na magal+-gal+ na4 #bc4 ,cun ang tauo1i1 nacalalo na sa panganib nang saquit at maigui-igui na1 itong manga bil9 dito ang susund91 maca siya1i1 umul+ magcasaquit4 ,h\ag cuma9 siya nang m>ami1 sapagca h9di macacayanan nang caniyang sicmura4 ,ang caniyang cacan9 ay ang isang bagay lamang1 at h\ag ang s>is>i4 ,h\ag siyang i9om nang m>am+ tubig1 sapagca h9di lalacas ang caniyang sicmura1 at cun m9san nacacapamaga sa paa yaong pag-inom nang m>ami2 saca ang maysaquit na magal+-gal+ na1 ay bagay sa caniya ang siya1i1 lumacad na p>ati sumacay sa cabayo4 ,cacaonti lamang ang caniyang cacan9 cun gab-i4 ,cun baga namamaga ang caniyang paa1 h\ag alomanah9 yaon1 at mauauala pag siya1i1 lumacad1 at gumal+ na totoo4 ,cun h9di nananabi m9san man lamang t\+ icalauang arao cailangang sumpit91 at lalo pa cun sungmasaquit ang ulo1 at ma9it ang caniyang pagc>amdam4 #bd4 ,cun baga magal+-gal+ man ang maysaquit1 h9di pa siya lumalacas1 cundi p>at+ mah9a1 at ang sicmura ay gulo1 at mam9sanm9san ga nalalagnat na1 i9um9 niya maghapon ang bil9 sa nm]o #ad1 timbang tatlong bahagui4 ,h\ag naman siyang magsasaoli sa datihang gaua1 hangan h9di pa siya malacas na totoo4 ,,cap,,tulo #f4 ,ang saquit na ,pulmonang totoo1 na ang baga sa loob nang dibdib nang tauo1i1 ang masaquit1 at yaon d9 cun m9san ang p9angagal9gan nang tica4 #be4 ,p9angangalang ,pulmonang totoo yaong saquit na yaon1 na ang baga sa loob nang dibdib nang tauo1 siya ang namamaga1 na anaqui may sisibol doon4 ,palibhasa1i1 h9di maquita ang n>oroon sa loob nang catauan nang tauo1 caya lamang nahahalata na mayroong saquit sa baga nang tauo1 sapagca cun m9san naguigu9ao ang maysaquit1 at p>at+ balisa na h9di m&9 macatahan2 saca ang humahalili sa gu9ao na yao1i1 ang init1 na may calahoc na siya1i1 p9ang9gilabutan nang gu9ao2 ang pulso1i1 matul91 malacas1 puno1 matigas1 at husay1 cun h9di malalaqui ang saquit2 cun malaqui ang saquit1 ang pulso1i1 munti malambot at gulo2 dum>ay+ ang may catauan1 na masaquit saquit ang isang cabilang dibdib2 cun m9san ang uica niya1 na anaqui mayroong siyang mabigat sa ibabao nang puso2 cun m9san ang boong cataua1i1 masaquit1 at lalo pa ang bay-auang2 h9di lumagay ang maysaquit cundi tihaya at bihirangbihira doon sa nagcacasaquit nang gayong saquit1 ang nacacatahan nang pataguilid2 nag-uubo ang may catauan cun m9san1 na ualang inilulura2 cun m9san dungm>ahac na may dugong casama2 mabig-at ang caniyang ulo2 nasisira cun m9san ang bait2 ang muc-ha1i1 namumula at cun m9san h9di1 bagcus nag-iiba sa dati1 na cun gayo1i1 mapanganib ang buhay nang maysaquit2 ang manga labi1 ang dila1 ang ngalangala1 pati nang balat ay tuyo2 ma9it ang h99ga2 ang inaiihi niya ay caunti at mapula cun bago1 cun malauo1i1 m>ami at h9di lubhang mapula1 at mayroong latac2 nauuhao ang maysaquit at cun m9san ibig niyang sumuca2 datap\a1t1 h9di sucat big-yan nang pasuca1 at mamamatay cun pasucah94 ,t\+ gab-i lungmalaqui ang init at ang pag-uubo na ualang nacucuha4 ,ang il9ulura ay may dugong caunt+ casama1 na sa icapitong arao nauauala4 ,cun m9san ang saquit nang baga1i1 ungmaabot hangan sa lalamunan1 na h9di macalunoc ang maysaquit1 at caya ang isip niya1i1 mayroon siyang g>rotillo4 #bf4 ,cun ang saquit ay malaqu+ totoo1 ay h9di macah9ga ang maysaquit cundi locloc2 ang pulso1i1 totoong unti at m>alas2 nang9gitim ang muc-ha1 pati nang dila2 tungmit9g9 ang maysaquit sa magcabicabila2 h9di mapalagay2 sira ang bait2 ang isang cabilang camay cun m9sa1i1 patay na di maiquibo2 l9alabasan nang man*ang murado sa dibdib at liig cun siya1i1 lungmulubha1 at namamatay tuloy4 #bg4 ,cun ang gayong saquit ay bigla1t1 malaqui1 cun ang pagca gu9ao ay malauon1 at ang maysaquit ay totoong nai9itan pagca nac>aan ang gu9ao1 cun ang ulo1i1 nasisira pagc>aca1 cun ang may saquit ay nag-iilagu9 nang d>ag-is1 p9apauisan nang m>ami2 cun totoong tuyo ang balat1 nag-iiba1t1 sungmasama ang hi*ura nang muc-ha1 at h9di dungm>ahac1 cun lungmulura1 ay dugo lamang ang lungmalabas1 ay nasasapanganib ang maysaquit4 #bh4 ,ilalagay agad ang maysaquit sa husay 7,captulo #d47 ,h\ag pai9um9 nang malamig na totoo2 i9um9 niya ang bil9 sa nm]o #b1 ang sa nm]o #g1 na lalo pang magal+4 ,susumpit+ macadalaua man lamang arao-arao nang bil9 sa nm]o #e4 ,pag nac>aan ang gu9ao1 sasangrahan pagc>aca1 na ang dugong cucun91 ay timbang lab+ dalauang piso1 lab+ apat cun ang maysaquit ay bata pa at malacas2 itong pagcuha nang dugo siya ang bagay na gamot dito4 #bi4 ,cun ang lagay nang maysaquit ay p>a nang s9abi co sa prrafo #be1 yaong pagsasangrang yaon ay macacagu9hauang madali sa caniya2 datap\a cun sa loob nang ilang oras ungmooli ang saquit1 ay sasangrahang uli ang maysaquit1 at cucunan nang timbang lab+ dalaua r+ pisong dugo2 ito1i1 sucat na caalam-alam2 datap\a cun baga sa loob nang sampuong oras calahat+ arao lungmulubha ay cunan pa m&9 nang dugo4 ,gayon d91 cun baga nang tauagu9 ang mdico1 may ilang arao nang maysaquit ang tauo1 at malaqui ang caniyang lagnat1 cun mahirap ang pagh9ga1 at h9di dungm>ahac1 cun dumahac ay dugo lamang ang nacucuha1 ay sasangrahan d91 may sampuong arao man ang caniyang pagcacasaquit4 ,doon sa dugong nacucuha sa nagcacasaquit nang ,pulmona1 mayroong naquiquitang anaqui balat na maputi sa ibabao2 cun m9san nama1i1 ualang balat na gayn4 #cj4 ,cun ang damdam nang maysaquit ay p>a nang s9abi co sa prrafo #bf1 ang pagsasangra1i1 h9di macacagal+1 cundi macasasama sa caniya cun m9san4 ,caya mapanganib ang caniyang lagay2 datap\a ang gagau9 doo1i1 gayon4 #ca4 ,arao-arao babausan hangan tuhod ang maysaquit nang calahat+ oras calauon sa tubig na malacuco1 at saca cucumutang maigui4 #cb4 ,t\+ icalauang oras i9um9 niya ang bil9 sa nm]o #h1 na siya ang totoong magal+ na gamot4 #cc4 ,sisipsip9 niya ang s+ao nang tubig na ma9it p>a nang turo sa nm]o #ec4 ,cun malubha na ang maysaquit1 h9di ang s9gao nang tubig1 cundi ang sa suca1 siya ang sipsip9 nang malauong panahon4 #cd4 ,magal+ d+ lag-yan ang maysaquit sa dibdib at sa liig nang bil9 sa nm]o #i4 #ce4 ,cun ang lagnat ay totoong laqui pai9um9 t\+ oras nang bil9 sa nm]o #aj1 ga isang cu*>a c>ami1 na maisasama doon sa datihang ip9ai9m sa caniya4 #cf4 ,cun lungmulubha ang maysaquit1 cun p>a nang dati ang caniyang lagay1 yaon d+ manga s9abi co ngayon1 siya ang ituloy gau9 doon1 at cun baga gumagal+-gal+ sa icatlo1 sa icapat sa icalimang arao1 at h9di lubhang malaqui ang pag-uubo1 cun uala nang m>am+ dugong calahoc ang inilulura1 cun gu9ha-gu9haua naman ang pagh9ga1 at mal9ao sa rati ang caniyang ulo1 cun ang ihi ay m>ami na1t1 h9di na totoong pula2 ang gagau9 lamang doo1i1 ilalagay sa husay1 at susumpit9 ang maysaquit t\+ hapon4 ,cun m9san d9>aanan nang malaqu+ hirap ang maysaquit sa icapat na arao4 #cg4 ,ang saquit na ,pulmona ay nauauala1t1 nacucuha sa paglura1 at sa pag-ihi3 dito sa ihi nang maysaquit sa dacong icapitong arao mayroong naquiquitang latac na m>ami1 na ang color ay maput+ itim1 at cun m9san nana ang nadoroon4 ,saca hungmahalili ang pauis na nacagagal+ sa maysaquit4 ,bago gumal+-gal+ ang maysaquit1 d9>aanan siya nang hirap na malaqui1 na nacatatacot sa nag-aalaga sa caniya4 ,caya gayn ay ang p9aca cam&ag nang saquit gungmagala sa catauan2 datap\a1t1 cun gu9agamot nang husay ang maysaquit1 h9di maano2 at cun siya1i1 dumahac1 umihi1t1 pauisan1 mauauala yaong hirap na yaon4 ,caya cun daanan noong hirap na malaqui1 h\ag big-yan nang manga cordial1 triaca1 ca/or1 ruda1 at macacasama bagcus doon4 ,ang gagau9 lamang1 ay susumpit9 ang maysaquit nang bil9 sa nm]o #e1 at doroonan nang basahang babad sa malacucong tubig sa tiyan1 at sa bay-auang2 bucod dito ang gu9agauang dati doo1i1 itutuloy na p>a nang dati4 ,masama sa gayong saquit ang pasuca1 ang purga1 at ang manga bagay na nagpapatulog2 sapagca ang gu9agamot noong gayo1i1 naguigu+ ticong totoo4 #ch4 ,cun gu9agamot nang husay ang maysaquit sa loob nang manga lab+ apat na arao gungmagal+-gal+ na siya1 at cun ibig niyang cuma91 sund9 ang bil9 sa captulo #e2 datap\a1t1 cun mapait ang bibig1 cun mabigat ang ulo1 at nananab-ang nang pagca91 cailangan siyang purgah9 nang bil9 sa nm]o #aa4 #ci4 ,cun m9sa1i1 b9abal9goyngoy ang maysaquit na ito1i1 magal+ sa caniya2 caya h\ag ampat9 ang dugo1 at tatahan siyang cusa4 ,cun m9san naman nag-iilagu9 ang maysaquit1 na ang lungmalabas ay madilao2 datap\a h9di masama ito4 #dj4 ,cun biglang nauala1t1 tungmahan ang pagdahac1 at ang maysaquit ay d9>aanang uli nang hirap at lungmulubha1 ay sasangrahang agad sa camay1 cun baga h9di siya qu9unan na nang m>am+ dugo4 ,pasipsip9 namang p>ati nang s9gao nang tubig na ma9it at suca2 at pai9om9 nang bil9 sa nm]o #b4 ,ito ang gagau9 sa maysaquit na malacas pa1 na h9di pa nalalauong magcasaquit4 ,datap\a cun mah9a na at lauon nang maysaquit1 at nacunan na nang m>am+ dugo1 h\ag nang sangrahan1 cundi lagyan nang p>apit sa dalauang b9ti1 at pai9om9 nang bil9 sa nm]o #ab4 #da4 ,cun ang maysaquit ay h9di gu9amot nang paanyo1 at h9di mauala ang pamamaga nang baga2 lungmulubha siya1 at s9isibulan nang baga doon sa caniyang baga1 at itong tungmutubo roo1i1 p9anganganlang ,vmica sa uicang ,ca/ila4 ,ang gagau9 doo1i1 ganito3 ,ang gagau9 sa maysaquit na may sibol doon sa caniyang baga4 #db4 ,caya naquiquilala1 na ang nagcacasaquit nang ,pulmona1 may sibol sa caniyang baga1 sapagca nacalalo na ang lab+ apat na arao nang caniyang pagcacasaquit1 at h9di pa siya d9>aanan nang malacas na paglura1 pag-ihi1 pag-iilagu91 h9di siya p9auisan4 ,caya h9di pa siya gungmagal+-gal+ bagcus ang lagnat ay p>a nang dati2 matul9 ang pulso1 at cun m9san mah9a at malambot2 datap\a1t1 cun m9san nama1i1 matigas1 at ga nag-aalon-alon2 ang pagh9ga ay mahirap2 p9ang9gilabutan nang gu9ao na mam9sanm9san2 gab-i gab-i lungmalaqui ang lagnat2 ang pisngi ay mapula2 tuyo ang manga labi1 at nauuhao ang maysaquit4 ,saca pagca nacapagnana na ang sibol sa baga1 sungmasama pa m&9 ang damdam nang maysaquit2 p>ati nang nag-uubo1 at sa t\+ cumibo1i1 lungmalacas ang ubo2 cun m9sa1i1 natatacot siyang humiga nang tihaya1 at h9di macatulog2 saca cun m9sa1i1 p9apauisan sa dibdib at sa muc-ha2 ang ihi ay mapulapula na anaqui may bula1 langis sa ibabao2 mapait ang bibig1 lungmulubog ang mata1 at cun m9sa1i1 lungmalabo4 #dc4 ,cun ang sibol sa loob ungmaabot hangan sa ibabao nang baga1 at bucod dito h9di lubhang malalim1 cun pumutoc ay nabububo ang nana sa loob nang dibdib sa pag-itan nang baga at tad-yang2 itong pagca putoc ay mahirap1 cun ang sibol ay malaqui1 sapagca biglang lalabas ang m>am+ nana1 at namamatay tamb+ ang maysaquit4 ,datap\a1t1 cun ang butas nang sibol ay munti nang macaputoc na1 at ang maysaquit ay malacas pa1 mailulura niya ang nanang lungmalabas1 at gungmigu9haua ang damdam4 ,cun m9san ang sibol ay h9di pumutoc1 bagcus lungmalaqui1 at ang boong baga nabubuloc at napupuno nang nana2 caya mamamatay ang tauo na ualang magaua4 #dd4 ,dahil dito1 cun ayon sa s9abi sa itaas sa prrafo #db1 nahahalatang mayroong sibol sa baga1 cailangang gumaua nang capaanyoan1 nang mangy>+ pumutoc ang sibol nang magal+ na pagputoc1 nang h\ag mamatay ang tauo1 at gayon ang gagau94--,pasisipsip9 ang maysaquit1 cun baga malacas-lacas pa1 nang s9gao nang tubig na ma9it1 ayon sa turo sa nm]o #ec at ito1i1 gagau+ p>ati4 ,cun ang pagsipsip nang s9gao na yao1i1 inaacala nang nacalambot sa sibol1 pai9om+ p>ati ang maysaquit nang m>am+ totoong tubig na p9aglagaan nang cebada palay man2 maigui r9 ang tubig na may calahoc na gatas4 ,dahilan dito sa pag-i9om nang m>ami1 palibhasa1i1 ang sicmura1i1 n>oong p>at+ puno1 ay malacas lumaban sa baga1 at h9di p9ababayaang mabubo ang nana sa dibdib1 cund p9ipilit magpaitaas sa lalamunan1 at cun gayo1i1 mailulura nang maysaquit4 ,saca p9apag-uubo ang may catauan nang suca at tubig1 na biglang is9usumpit sa loob nang bibig nang isang sumpit na munti1 na cauayan man4 ,p9apag-uiuica ang maysaquit1 p9asisigao1 at p9atataua1 h>9gang pumutoc ang sibol4 ,bucod dito pai9um9 d9 t\+ icalauang oras nang bil9 sa nm]o #h1 ga isang cu*>a c>ami4 ,mabuti r+ isacay ang maysaquit sa c>retn1 datap\a1t1 pa9um9 muna nang m>am+ m>am+ tubig na p9aglagaan nang cebada1 palay1 cun tubig na may casamang gatas2 at cun m9san itong yagyag na paglacad nang c>retn nacacapagpaputoc sa sibol4 ,ang gagau9 sa maysaquit1 pag nacaputoc na ang sibol sa baga4 #de4 ,doon sa oras nang pagputoc nang sibol sa baga1 ang maysaquit ay lumulubha na anaqui h9di nacac>amdam4 ,datap\a1t1 cun paamoy9 nang suca1 ay nasasaulan cun baga ang pagputoc nang sibol ay h9di masama1 ayon sa s9abi co sa itaas sa prrafo #dc2 sapagca cun masama1 ualang magagaua at mamamatay ang maysaquit4 #df4 ,cun paanyo ang pagputoc nang sibol1 at h9di namamatay pagc>aca ang maysaquit ang gagau9 doo1i1 ganito4--,cun ang inilulura nang maysaquit ay totoong malagquit at maganit1 t\+ icalauang oras pai9om9 nang bil9 sa nm]o #h1 ga isang cu*>a c>ami1 at cun malaonlaon1 pa9om9 naman nang isang taza nang turo sa nm]o #ac4 ,datap\a cun h9di malagquit at maganit ang inilulura1 h\ag gamit9 itong manga bil91 cund ang gatas nang baca1 na siya lamang ang caniyang cacan+ p>ati cun ibig isama sa caniyang qu9aca94 ,saca macaapat maghapong pai9um9 nang bil9 sa nm]o #ad na is9asama sa caunt+ tubig4 ,ang i9om9 niyang p>ati1 ay ang tubig na p9aglagaan nang cebada palay1 ang tubig na ang sa icapat na bahagui ay gatas4 ,saca siya1i1 lumacad arao-arao sumacay sa cabayong-yagyag4 #dg4 ,cun ang maysaquit ay nananabi t\+ icalaua icatlong arao1 sucat na yaon2 at masama ang sumpit9 nang malimit4 #dh4 ,cun ang maysaquit ay nilalagnat t\+ hapon1 at ang inilulura ay masama sa dat+ t+nan1 sucat nang mahalata na h9di mababahao ang sugat sa baga1 na cun gayon siya1i1 maguigu+ ticong totoo1 at mamamatay sa loob nang ilang b\n4 ,datap\a1i1 atoh9 ang uica co sa itaas sa prrafo #df1 at cun baga ang calacasan nang pag-uubo yaon ang di icatulog niya1 pa9um9 cun gab-i nang dalaua tatlong cu*>a nang bil9 sa nm]o #af1 na isasama sa isang basong tubig na p9aglagaan nang cebada palay4 #di4 ,cun baga tungmatahan ang pagdahac nang may sibol sa baga1 pasipsip+ agad nang s9gao nang tubig na ma9it ayon sa turo sa nm]o #ec2 t\+ oras bibig-yan nang isang cu*>a nang turo sa nm]o #h at bucod dito1i1 pa9um9 nang m>am+ totoo noong bil9 sa nm]o #ab2 at cun siya1i1 nacacacaya1 ay lumacad sumacay sa cabayo4 ,sasangrahan naman ang ganitong maysaquit cun siya1i1 malacas pa2 h> ngang magsaoli ang canyang pagdahac4 #ej4 ,mayroong manga maysaquit na anaqui gungmagal+2 datap\a1t1 ungmuuli r9 silang magcasaquit2 saca gungmagal+ uli1 bago humalili na naman doon ang pag-cacasaquit2 at mahirap man itong canilang buhay1 sila1i1 nalalauong di iilang taon1 na h9di namamatay4 ,caya gayn1 sapagca ang sibol sa baga h9di totoong nababahao1 at yao1i1 naguigu+ p>ang fu5te4 ,cun ang ganitong maysaquit ay lauon nang gayon1 ualang magauang gamot doon4 ,datap\a cun bago yaong saquit1 ay matatalo nang gatas1 at nang pagsacay sa cabayo2 pati nang bil9 sa nm]o #ad4 #ea4 ,sa saquit nang ,pulmona1 at sa naguigu+ tico dahilan doon1 h9di sucat gamit9 ang trem5t9a1 ang manga blsamo1 ang inci5so1 ang almziga1 ang mirra1 ang camanguian1 at ang blsamo nang azufre1 pati yaong gamot na p9anganganlang antitico1 sapagca nacacalubha bagcus sa maysaquit yaong manga bagay na yaon4 #eb4 ,cun h9di paanyo ang pagputoc nang sibol sa baga1 cundi nabububo ang nana sa loob nang dibdib1 h9di mailulura nang maysaquit2 bagcus siya1i1 mamamatay na ualang pagsala1 cundi hiua9 sa pagitan nang dalauang tadyang2 datap\a1t1 cundi siya totoong m>unong na mdico1 h\ag siyang mangahas gumaua noon4 #ec4 ,cun m9san ang ganoong pagsibol nang baga1 yaon ang iqu9abubuloc nang baga nang tauo1 at yaon d9 ang iqu9amamatay niya4 #ed4 ,cun m9san naman h9di tungmutuloy ang pagnanana nang sibol sa baga1 cundi n>oong matigas na p>ati1 na anaqui yao1i1 isang bucol na h9di nag-iiba4 ,ang tauong may ganitong saquit1 h9di gagal+ na hamac1 datap\a h9di lubhang nahihirapan siya4 #ee4 ,ang bagay sa ganitong lagay ay ang su]o1 ayon sa turo sa nm]o #ag1 at ang pildoras nm]o #ah4 ,ang i9um9 t\+ umaga1i1 ang isang basang su]o at ang manga dalauang puong pildoras1 hangan sa apat na puo4 ,saca p>at+ sisipsip9 niya ang s9gao nang tubig na ma9it nm]o #ec4 ,ang ,pulmona ,nang ,apdo4 ,nota4 #a ,bucod sa saquit na pulmonang totoo na s9aysay sa captulong ito1 mayroong isa pang bagay na pulmona na ang pangalan doo1i1 biliosa pulmona nang apdo1 sapagca h9di totoong pulmona1 cund catulad nang lagnat nang apdo 7,captulo #bj74 ,ang maysaquit ay dumurual cun m9san1 at nag-iilagu9 nang tila madilao at mabaho ang inilulura niya2 h9di gaya nang inilulura nang nagcacasaquit nang pulmonang totoo1 cund madilao sa roon4 ,ang bibig nang maysaquit ay mapait1 h9di p9apauisan siya1 tila mayroong siyang n>>amdamang mabigat at masaquit-saquit sa sicmurang palibot4 ,ang color nang muc-ha ay madilaodilao1 at tila nag-iiba4 ,ang gamot dito ay p>a nang sa lagnat nang apdo 7,captulo #bj74 ,cun baga may catigasan ang pulso1 may ca9itan ang dugo1 s9asangrahan ang maysaquit4 ,saca b9ibig-yan nang bil9 sa nm]o #c4 ,s9usumpit naman ayon sa turo doon d9 sa captulo nang lagnat sa buloc lagnat nang apdo4 ,pagca naalaman nang totoo na uala nang catigasan ang pulso1 cund malambot na1 p9ai9om nang bil9 sa nm]o #cd at cun ualang mapagquitaan nito1 na-a>i ang sa nm]o #ce4 ,ang ibang gagau9 doon ay isa r9 nang it9uturo sa captulo #bj1 nang lagnat nang apdo4 ,ang ,pulmona ,falsa4 ,nota4 #b4 ,mayroong isa pang bagay na ,pulmona na h9di totoo1 na m>ahil dumaan sa manga matat&a1 sa manga bata1 sa manga tauong mah9a1 cun bagong nagtatag-arao1 na yao1i1 dala nang manga malalagquit na cungmacapit sa baga nang may catauan4 ,ang maysaquit ay nag-uubo muna nang caonti sa loob nang ilang arao1 at cun lumacad ay tila masiquip siquip ang caniyang dibdib sa caniyang pagc>amdam2 ang muc-ha1i1 mapula sa rati2 ang ibig niya ay cuma+ p>ati at matulog1 at h9di mahimb+ ang caniyang pagtulog2 pag nalauong ilang arao1 gu9igu9ao siya2 humahalili roon ang init2 h9di siya lumagay1 at lungmalaqui ang casiquipan nang dibdib4 ,bucod dito1 h9di macatahan sa hihigan ang maysaquit1 at mahirap man ang caniyang pagc>amdam1 ay gumagala sa loob nang silid2 ang pulso ay mah9a at madalas2 ang ihi cun m9san tila p>a nang dati2 cun m9sa1i1 mapulapula2 ang pag-uubo niya1i1 munti1 at maliuag dumahac2 mam9sanm9san nasisira ang caniyang bait2 h9di macatulog nang mahimb+1 at h9di naman naguiguis+ na totoo2 ang nagcacasaquit nang ganitong saquit1 cun m9san namamatay nang biglang pagcamatay1 lalo pa cun mat&a ang may catauan4 ,cun m9san lungmalaqui ang casiquipan nang dibdib1 at ang may cataua1i1 h9di macah9ga cundi locloc2 saca nasisira tuloy ang bait2 ang pulso ay ungmoonti at dungm>alas2 at pag nalaonlaon1 namamatay ang maysaquit4 ,itong saquit ay masama2 at maliuag matapatan ng gamot4 ,nguni ang lalong mabuti roo1i1 pa9um+ p>ati ang maysaquit nang bil9 sa nm]o #bf1 nang sa nm]o #ab1 na lalag-yan nang timbang saicaualong salitre sa baua1t1 isang tagayang tubig4 ,t\+ icalauang oras bibig-yan nang isang taza nang bil9 sa nm]o #h4 ,saca p>>apitan sa manga b9ti nang sa nm]o #cf4 ,itong manga gamot na ito ay h9di macasasama sa maysaquit1 at cun m9san macacagal+4 ,ang nagcacasaquit nang gayn1 cun m9san ay masamang sangrahan4 ,ang gagau9 sa natutuyo ang catauan1 na yao1i1 pnanganganlang consuncin nang ca/ila4 ,nota #c4 ,bagaybagay ang p9agmumulan nang pagcatuyo nang catauan nang tauo1 na yao1i1 aqu+ sasaysay9 ngayon4 ,ang sibol sa baga1 cun m9san siya ang p9angagal9gan nitong saquit1 ayon sa uica co na sa prrafo #dh4 ,cun m9san gaua nang escorbuto1 nang bicat1 nang hica1 nang bulutong ticdas4 ,cun m9san naman dala nang mahalay na saquit na namamahay sa catauan1 na doon mahahalata1 cun baga nagsusugat1 namumutoc1 macati ang punong catauan4 ,gayn d9 cun ang tauo1i1 p>at+ nacuculong sa bahay na may s>a ang lahat na dungauan2 cun malimit gumaua nang mahalay2 cun siya1i1 natatapat sa s9gao nang manga t9utunao na tangso2 cun siya1i1 namamanglao1 p>at+ pagod2 cun nag-iisip nang manga maliliuag2 cun siya1i1 p>at+ p9apauisan1 nag-iilagu91 ungmiihi1 p9apanaogan nang malacas nang sa panahon cun baga babayi2 cun siya1i1 nagpasuso nang malauon1 cun l9alabasan sa punong catauan nang tubig na malapot at maputi1 na yao1i1 saquit d9 nang babayi1 na p9angangalan flor albus4 ,cun siya1i1 dat+ l9alabasan nang dugo sa puit1 p>a nang inaalmorranas1 cun p9apauisan sa paa sa catauan1 dat+ b9abal9goyngoy1 at saca siya1i1 naual-an at inurungan noon manga yaon2 cun h9di sumago ang fu5te1 cun baga may fu5te1 cun nabahao ang caniyang sugat na malauon1 ang caniyang dat+ galis1 buni1 ang ibang manga bagay na lumilitao sa catauan4 ,ang p9alo nang malacas1 nahulog1 s9ic>an nang hayop ang mayroong n>>amdamang bucol sa tiyan1 sa bituca1 ang napupuyat1 at tuloy ungmi9om nang m>am+ alac2 ang ungmaabay sa maysaquit1 na dahil doon siya1i1 nasal9an nang caniyang saquit4 ,ang p>at+ locloc1 at tung ang ulo1 p>a nang manga sungmusulat1 manga sa/re1 zapat]o1 manga babay+ nagdurugtong nang abaca1 manga hungmahabi1 at ang malauong cumanta tumugtog nang flauta4 ,ang cungmaca9 naman nang manga mahanghang1 nang manga maalat manga mabang4 ,cun m9san naman itong saquit ay m9amana1 na cun gayo1i1 ualang magagauang gamot doon4 ,caya cailangang mag-9gat ang tauo1 at pagca mayroon siyang n>amdamang saquit p>a nang manga s9abi co sa itaas1 ay cailangang siyang magpagamot na madali2 maca cun pabayaan ang saquit sa catauan1 ang sumunod doon sa gayn ay ang pagcatuyo nang catauan niya4 ,ang nagcacasaquit nang consuncin ang natutuyo ang catauan ay nag-uubo muna nang ilang b\an calauon4 ,cun baga siya1i1 dungmor\al sungmusuca pagca ca9 ay yaon ang seal na caalam-alam matutuyo ang catauan4 ,ganoon d9 cun ma9it sa rati ang caniyang pagc>amdam1 cun siquip ang dibdib1 lalo pa cun siya1i1 cungmiquibo2 cun ang caniyang inilulura ay maalat1 may calahoc na dugo2 cun siya1i1 namamanglao1 cun nananab-ang nang pagca91 at nauuhao2 cun ang pulso1i1 matul91 malambot at munti 7datap\a cun m9san matigas at puno74 ,ang hungmahalili rito ay ang paglura nang b]d5g maputi na may casamang dugo4 ,ang cataua1i1 ungmoonti dahil sa lagnat na tica at dahil sa pauis na malaqui1 na dungm>aan sa caniya t\+ umaga at t\+ gabi4 ,ungmiihi pa siya nang m>ami1 at nag-iilagu9 nang malacas2 na yao1i1 ang iqu9ahih9a niya4 ,ang manga palad nang camay totoong init1 at ang muc-ha1i1 pungmupula pagca ca94 ,ang caniyang manga daliri ay totoong onti2 ang manga cuco ay baluctot na pailalim1 at nalalaglag ang buhoc4 ,saca ang maysaquit ay nanghih9ang totoo1 lungmalalim ang caniyang mata1 h9di macalonoc2 namamaga ang paa1 at nanlalamig ang manga dulo nang paa1t1 camay1 at ang sungmosunod doon ang camatayan4 ,ang gagau9 nang may catauan cun ang caniyang saquit ay bagong-bago pa1 ay magbago siya nang lug>1 cun baga ang caniyang t9atahanan h9di p9apasucan h9di natatapat na magal+ sa hang94 ,saca siya1i1 magpilit sumacay na p>ati sa cabayo1 at h\ag siyang hihiga na basa ang damit4 ,ang lahat na caniyang cacan9 ay ang manga ualang liuag matanao sa sicmura3 caya ang bagay lamang sa caniya ay ang manga gulay at ang gatas4 ,dito sa lupa nang ,filip9as magal+ ang gatas nang cabayong babayi4 ,na-a>i naman ang gatas nang babay+ tauo1 at ang magal+ ay doon na sumuso ang maysaquit4 ,ang gatas nang cabayong babayi i9um9 cun ma9it pa1 na bagong gal+ sa suso4 ,ang isang inom ay dalauang taza1 na yao1i1 gagau+ macaipat maghapon1 macaitlo man lamang4 ,ang gatas ay doroonan nang ilang sopas na t9apay4 ,cun ualang gatas nang cabayong babayi na-a>i ang sa baca1 ang sa camb+2 datap\a cailangang alis9 ang p9acataba noon4 ,cun ibig nang maysaquit ay masasamahan ang gatas nang caont+ can94 ,macaca9 naman nang maysaquit ang manga bunga nang cahoy na totoong h9og p>a nang manga atis etc4 ,cun baga n>>amdamang mabigat sa sicmura ang gatas1 ay hulugan nang caont+ azucal4 ,cun ang maysaquit ay nag-iilagu9 dahilan sa gatas1 ay cumuha ca nang manga paa1t1 sipit nang hipon1 iyong bayoh9 at isama mo sa gatas4 ,ang gu9agaua nang iba h9di ang gatas cundi ang su]o noon1 siya ang ini9om4 ,caya cun baga nacacayanan ang su]o nang sicmura nang maysaquit1 ay mabuti inum9 niya yaon2 h\ag lamang um9om siya pagc>aca nang m>ami hangang h9di pa bihasa4 ,datap\a gamit9 man nang maysaquit ang gatas1 gamit9 man ang su]o h9di macagagal+ sa caniya cundi ituloy gau9 nang ilang b\an calauon4 ,maigui r9 dito ang talaba na yao1i1 h9di lulutu91 cund pagc>aca1i1 cacan+ hilao4 ,dito sa ,filip9as ang natutuyo ang catauan ay magal+ um9om siya nang tuba sa niyog sa caong1 datap\a h\ag ang maasim4 ,mabuti r9 ang siya1i1 cuma9 nang manga s>is>+ matamis na gu9agaua sa manga trapi*e4 ,itong manga uica co ngayon ang sucat gau9 nang natutuyo ang catauan1 at cun m9san siya ang nacagagal+ sa m>ami2 datap\a mayroon pang iba na turo ni ,bu*an na magagaua mo cun ibig mo1 at cun m9amagal+ mo1 na yaon nga ang isusunod co rito4 ,cun ang saquit nang pagcatuyo nang catauan ay bago pa1 at totoong lacas nang pag-uubo nang may catauan ay masasangrahan siya nang umonti ang caniyang ubo2 at nang h\ag macahirap sa caniya ang pag-uubo1 ay pa9om+ mam9san m9san siya nang isang cu*>ang gatas nang dayap na sasamahan nang isang gayon d9 polot na lulutu9 muna sa mah9ang apoy4 ,ang i9um+ p>ati nang maysaquit ay ang tubig na p9aglagaan nang manzanilla2 datap\a cun baga siya1i1 lungmura nang dugo ay h\ag pa9um9 noon4 ,cun baga ang maysaquit mayroong sibol doon sa caniyang baga1 ay basah9 mo ang prrafo #db1 at ang manga magcasumonod doon4 ,,cap,,tulo #g4 ,ang s9tac sa dibdib1 na p9angangalan nang manga mdicong pleuresia1 dolor de co/ado4 #ef4 ,ang pleuresa ang s9tac sa dibdib ay catulad nang saquit na pulmona na s9asaysay sa itaas sa captulong nacalalo4 ,dito sa pleuresa1 ang baga nang maysaquit ay namamaga r9 p>a doon sa nagcacasaquit nang pulmona2 datap\a1t1 itong pamamaga nang baga nang s9is9tacan ay sa dacong ibabao1 at ang n>>amdaman niya ay gayn4 #eg4 ,gu9igu9ao muna ang maysaquit1 hungmahalili ang lagnat1 ang pag-uubo1 ang casiquipan nang dibdib2 ang pagsaquit nang ulo1 at ang bahag-ya na macah9ga ang maysaquit2 ang m>ahil ida+ nang p9ipleuresa ay ang matigas na saquit nang manga taguiliran nang dibdib sa ilalim nang sus1 at ang canang taguiliran ang malimit sumaquit2 cun m9san nama1i1 al9 mang lug> nang dibdib ay sungmasaquit4 ,bucod dito1i1 namumula cun m9san ang pisngi1 at ga ibig sumuca ang maysaquit4 ,cun m9san h9di n>>amdaman ang saquit nang dibdib1 cundi lungmalo muna ang ilang oras1 sa icalaua sa icatlong arao nang pagcacasaquit4 ,ang pulso nang maysaquit ay matigas2 datap\a cun malaqu+ totoo ang saquit1 at mapanganib ang buhay nang tauo1 ang pulso ay malambot at munti4 ,cun m9san ualang lura1 at uala r+ ubo4 ,mayroon namang iba1 na b9abal9goyngoy1 na ito1i1 nacaguigu9haua sa may catauan4 ,datap\a cun m9san ang tumutulong dugo ay buloc1 na yaon ang p9acat&a na malapit nang mamatay ang tauo4 ,cun m9san tila mamamatay na ang maysaquit1 at bagcus siya na ang paggal+ niya4 #eh4 ,ang gamot sa p9ipleuresa s9is9tacan ay p>a nang pag-gamot sa p9upulmona4 ,caya sasangrahan ang maysaquit pagc>aca2 at cun h9di siya gungmagal+1 gumal+ ma1i1 ungmooli r9 ang saquit na malaqui1 sasangrahan pa m&92 datap\a cun h9di malubha ang tauo1 cun h9di totoong lacas ang pags9tac1 at ang maysaquit nacacalura1 ay h9di cailangan sangrahang uli1 cundi p>apitan lamang sa manga b9ti doon sa lug> na masaquit4 #ei4 ,saca ang ibang gagau9 doon ay naituro co na doon sa itaas sa prrafo #ca hangang sa prrafo #dj ,sa lahat na bagay1 ang totoong sucat igamot dito ay ang bil9 sa nm]o #h2 at pagca bagong nagcasaquit ang tauo1 ay tatapalang agad nang bil9 sa nm]o #i2 at cun h9di pa nauauala ang s9tac1 p>apitan doon sa masaquit4 ,gayon d9 ang pag-gamot sa manga babay+ s9is9tacan2 at may panahon man1 masasangrahan d94 #fj4 ,cun munti ang s9tac1 ay m>ahil mauala pag s9angrahang m9san ang maysaquit1 at pag p9a9om nang tubig na p9aglagaan nang bulaclac nang alagao2 itong tubig ay d9oroonan nang caont+ pulot4 #fa4 ,ang saquit nang pleuresa ay nauauala sa paglura1 sa pag-ihi1 sa pagpauis1 p>a nang pulmona2 cun m9san naman s9isibulan ang maysaquit nang baga sa loob1 t9utuboan nang bucol na matigas doon d9 sa loob1 cun m9san nama1i1 nabubuloc ang caniyang baga1 p>a nang s9abi co na sa captulo nang pulmona4 #fb4 ,ang nagcacasaquit nang gayon h9di sucat big-yan nang triaca1 cordial1 ca/ol1 ruda1 at nang manga bagay na nacacapagpapauis4 #fc4 ,ang tauong ungmi9om nang tubig na malamig1 capagca siya1i1 totoong na9itan1 ay m>ahil magcasaquit nang pleuresa s9tac2 at mayroon cun m9sang tauo1 na pagca9om m&91 namamatay4 ,nota4 ,bucod dito sa saquit na s9tac na s9aysay co ngayon1 mayroong isa pang bagay na s9tac nang apdo biliosa1 na yao1i1 isa r9 nang pulmona nang apdo biliosa1 na s9aysay co sa nota #a1 nang prrafo #ee1 na pati nang pag-gamot ay isa r94 ,caya susund9 ang lahat na turo doon d9 sa notang yaon4 ,,cap,,tulo #h4 ,ang saquit na ang pangala1i1 g>rotillo1 at ang ibang manga saquit sa lalamunan nang tauo4 #fd4 ,m>ami ang saquit nang lalamunan nang tauo4 ,ang malimit dumaan doo1i1 ang pamamaga niyong manga casangcapang nadoroon1 na siya ang t9atauag na g>rotillo1 na camuc-ha r9 nang saquit na pulmona2 ibang casangcapan lamang ang nasasaquitan4 #fe4 ,cun ang lalamunan ang masaquit1 ay bahag-ya na macalunoc ang tauo nang anoman4 ,ang tubig at ang lauay lalong maliuag lunuqu94 ,gu9igu9ao ang maysaquit2 nalalagnat siya nang malaqui1 masaquit ang ulo1 at ang ihi ay mapula4 ,datap\a cun ang namamaga ay ang n>oong malapit sa d9>aanan nang h99ga nang tauo1 ang pagh9ga ay mahirap1 h9di tahimic ang maysaquit1 at tila nahuhunghang2 ungmaabot cun m9san ang saquit hangan sa baga1 at namamatay ang tauo4 ,cun namamaga yaong lahat na yaon1 sampon nang cutil pati nang puno nang dila1 at ang ibang manga casangcapang n>oon sa pil+ noon1 ang may catauan ay totoong cahabaghabag2 namamaga ang boong muc-ha2 h9di siya macalunoc2 ang pagh9ga ay maliuag2 lungmalabas ang dila1 ang pulso ay m>alas at mah9ang-mah9a1 at cun m9san lungmilibang2 at ang maysaquit ungmaabot lamang hangan sa icatlong arao1 at namamatay4 ,ang p9angagal9gan nitong saquit ay ang pag-urong nang pauis1 ang paglacad sa lupa cun bagong nacaulan at ma9it ang arao2 ang pagtapat sa hang+ malamig1 ang pagbasa1 ang pag-uiuica pagcacanta nang malauon1 ang pagtulog na basa ang damit1 ang pag-inom nang malamig na tubig1 cun bagong gal+ sa init ang may catauan4 #ff4 ,ang saquit ay ungmaalis cun m9san sa loob at napapasalabas2 cun gayo1i1 magal+-gal+ ang pagc>amdam nang maysaquit4 ,datap\a cun sa utac1 sa baga mapatung1i1 mahirap at mapanganib ang may catauan4 #fg4 ,ang pag-gamot sa nagcacasaquit nang gayn1 ay p>a nang gu9agaua sa pulmona4 ,ang maysaquit ilalagay sa husay 7captulo #d71 at cun baga mahirap na totoo ang caniyang lagay p>a nang sabi sa itaas sa prrafo #fe1 cailangang sangrahang macaapat macalima sa loob nang ilang oras2 pai9um+ p>ati nang bil9 s nm]o #b1 at nm]o #d4 ,datap\a sapagca sa ganitong saquit ay h9di sumagui cun m9san sa lalamunan ang ip9ai9om1 caya cailangang sumpit9 t\+ icatlong oras ang maysaquit nang bil9 sa nm]o #e2 at macaitlo maghapon ibababad ang caniyang manga paa sa ma9it na tubig ga calahat+ oras calauon4 ,saca tapalan ang liig niya nang bil9 sa nm]o #i4 #fh4 ,maigui r+ c>litan muna sa liig ang maysaquit1 na totoong malubha na1 nguni h\ag lalaliman ang c>lit1 bago tacluban nang v5tosa roon4 ,p9apagmumumog naman siya nang bil9 sa nm]o #ai2 at p9asisipsip nang s9gao nang tubig na ma9it na macaanim maghapon4 #fi4 ,cun ang cutil at ang dalauang tila bucol na capil+ noon1 yaon lamang ang masaquit1 at namamaga1 ay cailangan d+ sangrahan ang maysaquit1 lalo pa cun ang pulso ay matigas at puno2 ito1i1 gagau9 agad1 maca cun pabayaan yaong pamamagang yao1i1 mapatung ang saquit sa baga3 at cun m9sa1i1 uul+ sasangrahan cun cailangan pa4 #gj4 ,cun munti ang saquit1 magpaanyo lamang ang may catauan1 at maghusay sa caniyang pagca91 sa pag-inom1 at sa pag-gaua1 ay h9di cailangang sangrahan4 ,datap\a1i1 magal+ na lalo ang sangrahan1 at pa9um9 nang bil9 sa nm]o #b4 ,saca bausan hangan tuhod ang maysaquit cun umaga1 at sumpit+ m9san cun hapon4 ,tatapalan naman ang caniyang liig nang bil9 sa nm]o #i4 ,saca p9apagmumumug nang aqu+ turo sa nm]o #ai1 at macaanim maghapong pasipsip9 nang s9gao nang ma9it na tubig ayon sa bil9 sa nm]o #ec4 #ga4 ,cun baga h9di maalam magmumog ang maysaquit1 ang caniyang ipagmumumog p9atatama nang sumpit na munti1 na cauayan man1 doon sa caniyang lalamunan2 itong ganitong pagsumpit ay totoong buti1 at cun m9san siya ang iqu9apagpapalabas nang m>am+ malalagquit na cungmacapit sa ilalim nang lalamunan1 at siya r9 ang iqu9aguigu9haua nang maysaquit4 ,datap\a1i1 itong pagsumpit na ganito ay lilimitan4 #gb4 ,cun ang saquit nang lalamunan ay natatalo niyong manga gmot na yaon1 sa icatlong arao sa icaapat hangang sa icalima1 ay gumagal+ na ang maysaquit2 at cun ualang sisibol doon1 sa icaualong arao malaqui ang caniyang pag-gal+4 #gc4 ,cun m9san cun gu9agamot ang maysaquit1 ay umuunti ang lagnat at ang ibang manga hirap2 datap\a1t1 ang lalamunan ay p>a nang dat+ masaquit4 ,ang gagau9 doo1i1 itutuloy ang pagmumumog1 at ang pagsipsip nang s9gao nang ma9it na tubig nm]o #ec2 saca cun mayroong m>unong na mdico ipahiua sa caniya yaong dalauang bucol agallas na masaquit1 na n>oon sa pil+ nang cutil1 at gagal+ ang may catauan pagca l9abasan nang caunt+ dugo yaong manga bucol na yaon4 #gd4 ,cun h9di paanyo ang pag-gamot sa maysaquit1 cun m9san t9utubuan nang sibol doon sa lalamunan1 na cailangang hiua91 cund pumutoc siyang cusa sa icalima sa icaanim na arao4 ,ang sibol ay maquiquitang magal+ nang mata1 pagca p9anganga ang maysaquit2 caya bago hiua91 ay maghah&a ang mdico nang isang lanceta1 na durugtungang magal+ sa dulo nang patpat na munti2 saca t9atacpan nang damit1 h\ag lamang ang dulong matulis1 at yaon ang ihihiua roon sa sibol1 na naquitang n>oroong maputi at malambot doon sa masaquit na lug>4 ,cun nahiua na ang sibol ay napupuno nang nana ang bibig1 at caya ang maysaquit ay magmumumog nang bil9 sa nm]o #ai4 ,cun m9san ang sibol ay dalaua4 #ge4 ,cun m9san h9di lamang mayroong nana roon sa sibol na naquiquita1 cundi sa ibang lug> nang lalamunan na h9di na-aalaman1 caya ang maysaquit anaqui magal+ na1 at ang lagnat ay munti at naca-catulog siya1t1 nacacalunoc2 datap\a1t1 h9di nauauala ang saquit nang bibig2 p9ang9gilabutan siya nang gu9ao1 ang dila1i1 bungmibigat at cungmacapal sa caniyang damdam4 ,mayroon namang manga butil na maputi sa manga ngidngid at sa loob nang pisngi1 pati sa manga labi1 at masama ang lasa nang bibig4 #gf4 ,ang gagau9 nang maysaquit pagca gayon1 ay ang malacucong tubig na may calahoc na gatas1 ay siya ang ipagmumog niya4 ,saca sipsip9 niya ang s9gao nang ma9it na tubig1 at doonan ang caniyang liig nang bil9 sa nm]o #i4 ,saca ipauusisa niya sa mdico ang qu9adoroonan nang sibol1 at ipahiua sa caniya4 ,magal+ namang sumpit9 sa lalamunan nang tubig na malacuco1 upan d9 pumutoc ang sibol1 cun mag-ubo ang may catauan4 ,itong pagputoc nitong sibol h9di nacacaano sa maysaquit1 at uala acong n>9gig na namatay dahil doon4 #gg4 ,ang nagcacasaquit nang ganitong saquit1 cun m9san dn>aanan nang pagca ibig sumuca1 gaua nang manga malalagquit na lura na nan9iquit sa lalamunan2 caya t&aan ito nang mangagamot1 na h\ag big-yan nang pasuca ang maysaquit at masama sa caniya yaon4 ,nota4 ,bucod sa saquit na g>rotillo na s9asaysay co sa captulong ito i1 mayroong isa pang bagay na pagsaquit nang lalamunan nang tauo1 na cung m9san nacamamatay sa m>ami4 ,ang pangalan doo1i1 mal de g>ganta ulc]ado1 g>rotillong may sugat4 ,ang nagcacasaquit nang gayong saquit1 ay bihira ang di b9ubucalan sa catauan nang manga butil na mumunti1 na sa loob nang ilang arao natutuyo at nalalaglag na p>ang calisquis4 ,sa loob nang lalamunan mayroong namang manga sugat1 at mapait ang bibig ,ang gamot doo1i1 catulad-tulad nang gamot sa lagnat nang apdo captulo #bj2 nguni h9di sucat sangrahang hamac ang maysaquit4 ,ang pasuca nm]o #be1 ang sa nm]o #ce1 ay totoong buti doon1 cun uala nang lagnat ang maysaquit4 ,ang purga1 ay h9di magal+ doon4 ,ang p>apit sa b9ti ay totoong bagay sa saquit na ito4 ,gayon d9 mabuti rito ang pag-inom nang m>am+ tubig na p9aglagaan nang bulaclac nang alagao1 at ang pagmumumog nang bil9 sa nm]o #ai4 ,magal+ naman sa maysaquit na malubha ang bil9 sa nm]o #hj1 na yao1i1 turo ni ,bu*an4 ,ang gamot sa bucol1 na ang pangalan nang tagalog doo1i1 bayiqui1 bayicqui4 #gh4 ,cun m9san namamaga yaong dalauang glndulas1 bucol na n>oon sa pil+ nang taynga1t1 sihang2 cun m9san yaong dalaua namang h9ihipo sa ilalim nang guitna nang sihang1 na glndulas d9 yaon1 at p>ap>a nang sila ang p9angagal9gan nang lauay nang tauo2 itong saquit na ito ay nauauala pagca p9ahiran nang tayom1 na t9unao sa caunt+ suca4 ,datap\a cun ang boong liig ay lungmalaqui1 na m>alas dumaan itong saquit sa manga babayi sa prov9cia nang ,batangan1 ay basah9 mo ang prrafo #bfa at ang #bfb1 at sund9 ang manga turo doon4 ,,cap,,tulo #i4 ,ang romadizo na p9anganganlan nang tagalog na sipn4 #gi4 ,ang sipn ay catulad nang saquit na pulmona1 pleuresa1t1 g>rotillo1 munti lamang ang saquit2 cun s9isipon ang tauo1 ay namamaga r9 nang caunti ang baga sa loob nang dibdib1 ang ibang manga casangcapang n>oroon sa ilong1 sa noo1 sa pisngi4 #hj4 ,ang sipn h9di sucat hamaqu+ pabayaan1 at cun m9san nacahihila nang manga saquit na malaqui sa dibdib1 sa ibang lug> nang catauan nang tauo4 #ha4 ,ang p9agmumulan nang sipn ay ang pag-urong nang pauis nang catauan at ang ca9itan nang dugo4 #hb4 ,ang calaunan nang saquit na sipn ay bagay-bagay4 ,ang sipn nang ulo1 h9di lubhang nalalauon2 datap\a ang sa dibdib ay malauon sa roon4 ,cun nalalauon ang sipn1 ay masama1 sapagca dahilan sa calacasan nang pag-uubo1 nagcac>amdam ang boong catauan1 at napapasaulo ang dugo4 ,ang isa pang casam-an noon ay ang di icatulog nang tauo1 na caya nanghih9a siya2 bucod dito ang may sipn ay m>ahil aayao cuma91 at yaon ang isa pa m&+ nacagugulo sa catungculan nang sicmura4 ,dahilan doon sa pag-uubo2 ay nahihirapan namang totoo at ga nagagambol ang baga nang tauo1 at napupuno nang napupuno nang s>is>+ p9acataib ng catauan na doon napapatung1 at lungmalapot at saca nacacahirap pa sa pagh9ga4 ,dahil doon naman nalalagnat ang tauo nang lagnat na munti na h9di nauauala4 #hc4 ,ang gamot sa sipn ay p>a nang sa pulmona1 pleuresa g>rotillo4 ,caya cun ang sipn ay malaqui1 lalo pa cun ang maysaquit ay m>ugo at malaqui ang caniyang ubo1 pati nang saquit nang ulo1 ay cailangang sangrahan sa camay1 nang madal+ gumal+4 ,saca pa9um9 nang bil9 sa nm]o #a1 #b1 #d4 ,magal+ d9 baosan bago humiga ang maysaquit sa tubig na ma9it-init hangang tuhod2 pati nang pagsumpit ay bagay r9 sa saquit na ito1 cun h9di manabi t\+ arao1 cun cacaunti ang inaiihi nang may sipn4 ,sa catagang uica2 cun ang may saquit ilagay sa husay 7captulo #d7 pagdaca1i1 gumagal+4 #hd4 ,datap\a cun munti ang sipn1 di man gamut9 ang tauo1 ay gumagal+ siya2 h\ag lamang cuma+ ilang arao1 nang c>ne1 itlog1 baboy1 sabao1 at alac4 ,ang cacan9 lamang ay ang t9apay1 can91 ang manga gulay1 ang manga bungang h9og nang cahoy at tubig2 ang cacan9 cun gab-i ay caonti1 at ang caniyang i9um91 ay ang tubig na p9aglagaan nang palay cebada1 at cun aayao noo1i1 ang tubig na p9aglagaan nang bulaclac nang alagao1 na ang sa icapat na bahagui ay gatas4 ,ang baos nang tubig na ma9it-init sa paa2 at ang bil9 sa nm]o #bj1 ay nacacapagpatulog sa maysaquit4 #he4 ,cun m9san ang maysaquit ualang lagnat cundi nag-uubo lamang at h9di macatulog2 ang gagau9 dito ay cun gab-i bausan nang tubig na ma9it-init1 at cun lauon nang nacaca9 ang maysaquit big-yan siya nang isang pldorang e/oraque 7camanguian71 nang caunt+ triaca at caunt+ tubig na p9agbab>an nang bulaclac nang alagao2 ito lamang ay nacacagal+ na tamb+ sa maysaquit1 pagca lauon nang gu9amot nang husay1 at h9di pa gungmagal+2 datap\a cun bago pa ang saquit1 h9di sucat gau9 ito1 at masama4 ,mabuti r9 bigyang mam9san-m9san ang maysaquit nang isang cu*>ang pulot na h9ulugan nang caunt+ suca1 nang lumambot ang pag-uubo2 at cun h9di r9 ungmuunti ang pag-uubo doonan nang isang tapal na sah+ sa pag-itan nang dalauang balicat1 ayon sa turo sa prrafo #dih4 ,ito1i1 aral ni ,bu*an4 #hf4 ,sa saquit na sipn1 ay bagay ang pagsipsip nang s9gao nang tubig na ma9it ni p9agbab>an nang bulaclac nang alagao ayon sa turo sa nm]o #ec2 maigui r9 ang regaliza 7saga7 cun nganga+ p>ati ang dahon4 #hg4 ,ang tauong s9isipon1 na h9di nagbabauas nang caniyang pagca91 at ang ungmi9om lamang nang ma9it na tubig1 ay gu9ugulo niya ang sicmura2 ang pag-uubo ay h9di mauaualang hamac cun gayn1 at siya1i1 o\i sa calagayan s9aysay co sa prrafo #hb4 ,ang pag-inom nang anomang bagay na alac ay nacacasama doon sa sipn2 at cun m9san ang sipn na talagang mauauala na1 ay dahilan sa pag-inom nang alac bagcus lungmalaqui4 #hh4 ,cun ang tauong s9isipon ay totoong nanh9a na1 at h9di mangy>+ mauala ang caniyang sipn i9om9 niya arao-arao ang bil9 sa nm]o #ad2 ang timbang ay cahati isang saicapat na is9asama sa caont+ alac4 ,at cun nahahalata1 na ang saquit ay napapatung sa baga1 dahil sapagca ang pag-uubo ay lungmalaqui nang lungmalaqui1 at ga siquip ang dibdib pati nang pagh9ga1 ay doonan ang maysaquit nang p>apit sa manga b9ti nm]o #cf4 #hi4 ,h9di magal+ sa saquit na ito ang tumahan ang maysaquit sa bahay na ma9it at siquip1 sapagca ang pagtahan sa ganoong lug> ay p>a nang pag-inom nang alac4 ,saca pag nacalabas sa silid1 at salang mahang9an1 siya1i1 s9isipon pa m&94 ,mayroon namang tauo1 na dahil sa calacasan nang pag-uubo pungmuputoc ang manga ugat mumunti nang mata at tila nanhih9ola ang bubong nang mata4 ,ang mabuti roo1i1 basa+ p>ati yaong h9ola nang tubig na s9ucaan1 p>a nang gu9agaua sa prrafo #bgb4 #ij4 ,yaong manga tauong madal+ sipun9 ay caya malacas dumopoc at hum9a ang canilang catauan1 sapagca totoong nag-i9gat sila sa hang91 at ang ibig nila ay ang tumahan doon sa may s>a ang lahat2 bago1i1 ang canilang sucat gau91 ay lumabas at manaog sa lupa1 at um9om nang malamig na tubig3 at capag namihasa na sila sa ganitong gaua1 ay lungmalacas at gungmagal+ ang pagc>amdam4 ,,cap,,tulo #aj4 ,ang saquit nang ngip9 at bag-ang1 pati nang sa cabiac nang ulo muc-ha sa uicang ca/ila1i1 jaqueca1 sampon nang escorbuto na yao1i1 pagdurogo nang ngip9 nang tauo4 #ia4 ,tatlong bagay ang p9angagal9gan nang pagsaquit nang ngip9 at bagang4 ,ang isa1i1 ang bucboc nang ngip94 ,ang icalaua1i1 ang pamamaga niyong litid na munti1 na n>oon sa p9acaugat nang manga ngip92 cun m9san ang pamamaga naman niyong p9aca balat na matigas1 na nasasapao sa manga ngip9 sa ilalim nang ngidngid1 at caya pati nang ngidngid cun m9san sungmasaquit4 ,ang icatlong dahilan nang pagsaquit nang ngip9 ay ang isang p9acataib na malamig na napapatung doon1 na nangagal+ sa catauan4 #ib4 ,cun ang dahilan nang saquit nang ngip9 ay ang bucboc1 at cun nahahang9an na ang p9aca litid nang ngip91 sapagca s9ira1t1 qu9a9 nang bucboc1 ay ang hang91 ang pagca91 ang pag-inom1 ang init1 at ang pag-gaua1 itong lahat na bagay ay p>ap>ang nacalalaqui nang saquit nang ngip94 ,caya cun malaqu+ totoo ang naca9 na nang bucboc1 cundi ipabunot sa m>unong1 sasaquit nang sasaquit lamang ang ngip91 babaho ang h99ga1 mabubuloc ang ngidngid1 at ang ibang ngip9 ay m>>amayan1 pati nang sihang cun m9san ay bubucbuqu9 d94 ,datap\a cun h9di totoong sira ang ngip91 h\ag bubunut9 cundi magbabad ca nang camunt+ pimi5ta1 canela1 at clavo sa calahat+ tazang tubig na malacuco1 at dito sa tubig na ito1i1 basa9 mo ang camunt+ bulac1 na idoroon mo sa b9ubucboc na ngip94 ,maigui pa sa rito ang maglulon ca nang caunt+ papel1 na ganga t+t+ nang ualis2 s9dihan mo ang dulo at pag nagu+ baga na1i1 iyong patama9 sa butas nang bucboc1 at mauauala ang saquit2 bago s9dihan ang papel ay is9asaosao muna ga langis4 ,itong gamot h9di masaquit4 ,ang gaua nang ibang manga tauo1 ay ang canilang muc-ha p9apahiran nang pulot1 at gungmagal+ sila4 #ic4 ,datap\a cun baga caya sungmasaquit ang ngip9 sapagca ang litid na munti nang ngip9 ay namamaga1 h9di macucuha ang saquit1 cundi sangrahan ang may catauan at caalam-alam yaon ang icagagal+ niya4 ,pagca sangra1 ay magmumog ang maysaquit nang tubig na p9aglagaan nang cebada palay1 cun h9di ibig niya yaon1 ay ang tubig na may calahoc na gatas yaon ang ipagmumog niya2 saca tapalan ang caniyang pisng+ masaquit na ang bil9 sa nm]o #i4 ,caya naalaman1 na ang litid nang ngip91 ang p9acabalat na matigas na n>oon sa ilalim nang ngidngid siya ang nag-d>ala nang pagsaquit nang ngip91 sapagca cun ang may cataua1i1 nai9itan1 yaon ang pagsaquit nang ngip92 cun m9san l9alagnat ang may catauan nang malaqui2 ang pulso1i1 malacas at puno2 mapula ang mu*a1 ang bibig ay ma9it2 ang saquit nang ulo ay malaqu+ totoo2 namamaga ang ngidngid1 at cun m9san s9isibulan nang bucol na munti2 pati nang pisngi ay namamaga r94 ,caya s9abi co1 na bagay dito ang pag-sasangra1 at lalo pa cun ang maysaquit ay lumulubha1 gaua nang pag-inom nang alac1 caf etc4 ,at cun h9di sangrahan1 anomang gau9 doon1 ay h9di macagagal+ sa caniya4 ,bucod dito t\+ gab-i ualang liban1 babaosan ang maysaquit nang tubig na malacuco hangan tuhod1 at pai9um9 nang bil9 sa nm]o #bj1 timbang sa ica-ualo2 h\ag namang big-yan nang c>ne at alac1 lalo pa cun gab-i4 ,ang opio1 ang triaca1 at ang pldoras nan e/oraque 7camanguiang7 ay masama dito1 cun ang dahilan nang saquit nang ngip9 ay ang litid na nasasailalim noon4 #id4 ,cun ang dahilan nang saquit nang ngip9 ay ang p9acas9gao p9acataib nang catauan na ungmaanod at napap>oon sa ngip91 h9di lubhang malaqui ang saquit4 ,ang pulso1i1 h9di lubhang malacas1 h9di puno1 at h9di matul92 h9di lubhang malaqui ang ca9itan nang bibig1 at ualang pamamagang malaqui4 ,cun gayon1 ay pupurgah9 ang maysaquit nang bil9 sa nm]o #ba1 na yaon ang madal+ macauala nang manga maliliuag na saquit nang ngip94 ,saca magagamot cun ibig nang may catauan nang bil9 sa nm]o #bb1 at malaqui r9 ang cabagsican nitong gamot4 ,ang p>apit sa batoc1 sa licoran nang ta9ga1 sa ibang lug> nang catauan ay maiguir94 ,pagca p9urga ang maysaquit1 ay mabibig-yan nang pldoras nang e/oraque 7camanguiang47 #ie4 ,cun m9san ang dahilan nang saquit nang ngip9 ay ang cah9aan nang sicmura2 ang bagay dito ay ang polvos sa nm]o #ad4 #if4 ,cun ang saquit nang ngip9 ay casama nang ibang saquit1 pagca gamuti1t1 mauala itong isa1 ay macucuha tuloy pati nang sa ngip+ saquit4 ,mayroon namang pagsaquit nang cabiac na ulo1 cabiac na muc-ha1 na yao1i1 t9atauag na jaqueca nang ca/ila1 at dala nang manga m>urumi na tungmatahan sa sicmura2 at ang bagay dito1 ay ang purga nm]o #ba2 saca ang dita nm]o #ad pag p9urga na ang maysaquit4 ,ang escorbuto ,nota4 ,mayroon namang ilang saquit na ang pangalan nang ca/ila doo1i1 escorbuto na yao1i1 pagdurugo nang ngip94 ,itong saquit na ito1i1 totoong sama cun h9di pagcagamut+ agad4 ,ang n>>amdaman nang nagcacasaquit nang gayn ay ang manga ganito4 ,ang catauan niya1i1 mabigat na totoo1 na dahil doon ay aayao siyang cumibo4 ,ang manga casucasuan nang manga buto ay lungmalagutoc1 cun lungmalacad ang may catauan4 ,ang h99ga mabaho1 pati nang bibig cung lungmalaqui na ang saquit4 ,saca ang manga ngip9 ay ungmuuga1 at ang manga ngidngid ay l9alabasan nang dugo4 ,bucod dito ang manga ngip9 ay tila nang9gilo at ga gungmagaspang4 ,ang manga paa cun m9san namamaga2 cun m9san ga natutuyo4 ,ang balat nang muc-ha ay namumutla1 at cun malauon ay ungmiitim-itim4 ,cun ang saquit ay lungmaqui pa m&91 ay nangabubuloc ang manga ngip92 ang maysaquit ay l9alabsan nang dug sa iba1t1 ibang lug> nang catauan2 ang caniyang manga paa1 pati nang ibang manga casangcapan nang catauan ay l9alabsan nang man*a1 na iba1t1 iba ang color2 saca nagsusugat nang masamang pagcasugat ang catauan niya1 lalo pa ang manga hita2 at pagca malubha na ang maysaquit1 ay nalalagnat nang lagnat na tica1 at ang iqu9amamatay niya ay ang pag-iilagu91 ang pamamaga nang caniyang catauan ang pasmo1 ang desmayo1 ang pagcabuloc nang caniyang bituca4 ,ang gamot sa saquit na ito1i1 gayon4 ,ang maysaquit gagaua nang p>aang mangy>+ sumaya ang caniyang loob4 ,caya magal+ sa caniya ang paglacad na p>ati1 at ang pagdalao na p>ati sa manga caquilala1 nang malibang ang caniyang loob4 ,mabuti namang pumambo nang malimit sa malamig na tubig4 ,h\ag siyang tatahan doon sa manga mababang lug>1 na h9di nahahang9ang maigui4 ,ganoon d9 masama1 sa gayong saquit ang manga bahay na siquip1 ang pagtahan sa pil+ nang manga laua nang manga tubig na tahan4 ,ang pagdurugo nang ngip9 mauauala1 pagca nguya9 nang maysaquit nang malimit ang dahong s>iua at hilao nang mo/aza4 ,h\ag siyang caca9 nang manga ma-aalat1 sapagca yao1i1 masama sa saquit na yaon4 ,ang c>ne at ang isda pag h9di s>iua1i1 masama r94 ,ang magal+ can9 niyang p>ati ay itong manga ganito4 ,ang dal&an1 ang dayap1 ang ta9gan daga1 ang sampaloc1 ang coles1 na ito1i1 totoong buti sa caniya2 ang mo/aza ay magal+ namang gulay9 niya4 ,ang damong p9angangalang paco1 cun doonan nang suca1 ay totoong buti sa caniya2 datap\a hilao cun cacan94 ,ang talbos nang malungay1 ang onti1 at ang colasiman ay totoong buti namang can9 nang nagcacasaquit nang escorbuto4 ,ang caniyang lahat na cacan9 ay mabuti lag-yan nang suca4 ,ang manga bunga nang cahoy1 p>a nang papaya1 ates1 manga1 sagu+1 sap9it1 lanzones etc4 ay bagay sa saquit na ito4 ,masama sa iniis-corbuto ang pag-inom nang tubig na malacuco bagcus ang maigui roon ay ang malamig na tubig4 ,datap\a ang maigu+-maigui sa saquit na ito1i1 ang pag-inom ang pagsipsip t\+ umaga nang catas nang dalaua tatlong dayap na ualang calahoc4 ,ito1i1 gagau9 nang mahabang panahon2 nguni t\+ icatlong arao magal+ namang itahan1 nang h\ag macasama sa sicmura yaong maasim4 ,,cap,,tulo #aa4 ,ang ,apoplega1 na ang tauag nang tagalog sa nagcacasaquit nang gayn1 ay himatay94 ,nota4 ,p9anganganlan d9 nang tagalog na himatay9 ang nagcacasaquit nang epilepsia1 prrafo #dji1 pati nang d9>aanan nang malaqu+ desmayo prrafo #dci4 ,caya cailangang bacayan ang seal nitong manga saquit4 #ig4 ,naalaman nang lahat na tauo1 at naquiquilala nila ang apoplega1 yaon bagang calagayan nang tauo1 na pagc>aca1i1 nauaual-an nang damdam1 at h9di macaquibo1 at yaon d9 ang p9anganganlan nang tagalog na panhihimatay4 ,ang p9agmumul-an nitong saquit1 ang malaqu+ galit t\a2 ang pag-iisip nang maliuag pagt9g9 nang maliuag2 ang pagt9g9 nang malauon nang pataguilid2 ang pagca9 nang m>ami1i1 mas>ap2 ang pagpambo nang malauon sa ma9it na tubig2 ang palo sugat sa ulo2 ang paggauang p>ati nang mahalay2 ang mahigpit na tali sa liig1 ang pag-aamoy nang masamang s9gao amoy1 cun ang may catauan inurungan nang pauis1 galis buni nang saquit sa b\an b\an cun baga babayi2 cun siya1i1 in>auan4 #ih4 ,mayroong tauo na p>at+ nanhihimatay1 at magal+ ang caniyang damdam pati catauan2 ito1i1 apoplega r92 datap\a monti2 ang dugo ay biglang ungmaac-yat sa ulo1 at hungmih9a pagc>aca ang maysaquit2 datap\a nacacaalam tauo r9 nang caunti4 ,magal+ dito sa ganitong apoplega ang pagsasangra at ang sumpit2 at nang h\ag umuli ang saquit1 susund9 ang ituturo co sa prrafo #ajd4 ,ang totoong gal+ dito ay ang polvos sa nm]o #bd2 cun gayn ay umuli man ang saquit1 ay malalauon4 #ii4 ,ang totoong apoplega ay dalauang bagay4 ,ang isa1i1 dala nang dugo2 cun ang dugo ay m>ami1 mabigat1 mataba1t1 ma9it2 caya m>ahil dumaan itong ganitong panghihimatay sa manga tauong malalacas ang catauan at matataba4 ,ang icalauang bagay na apoplega1 ay dala nang dugong matubig1 na caya d9>aanan noon ang h9di lubhang malacas na tauo na may s>is>+ bagay na calahoc sa caniyang dugo4 #ajj4 ,ang panghihimatay na dala nang cinitan nang dugo1 cun m9san ay nacamamatay na tamb+ sa tauo1 cun malaqu+ totoo ang saquit2 cun h9di lubhang malaqui ang saquit1 ang pulso ay malacas1 puno at mataas1 at ang caniyang muc-ha ay mapula1 at namamaga2 ang liig ay namamaga r9 ang pagh9ga ay mahirap at ga ma9gay2 ang may catauan ay h9di nacacaalam tauo1 napapaihi1 at napapailagu9 at cun m9san dungmuroal4 ,ang gagau9 doon1 ay gayon4 #aja4 ,h\ag tatacpan ang ulo nang maysaquit2 pati nang catauan ay h\ag cumutan nang macapal na damit1 bubucsan ang manga p9to1t1 dungauan nang silid2 cun mayroong bigquis tali sa catauan nang maysaquit1 cacalagui1t1 palulubay92 bibigquisan lamang nang mahipit sa ibabao nang tuhod2 ipalulocloc ang maysaquit sa bangco na ang paa ay lauit1 at ang ulo1i1 mataas2 sasangrahan at cucunan nang timbang lab9dalauang pisong dugo sa paa1 sa camay1 at cun baga malacas tumaliris ang dugo1 ool+ sangrahan hangang ga macaitlo1 macaapat ga loob nang apat na oras1 cun baga inaacalang macacayanan nang maysaquit2 susumpit9 naman nang tubig na p9aglagaan nang culutan na may casamang lana1 langis na bago nang niyog1 ga apat na cu*>a1 at isa pang cu*>ang as92 ito1i1 gagau9 t\+ icatlong oras4 ,cun mapapa9om ang maysaquit1 ay pa9um9 nang m>am+ tubig na d9oonan nang timbang sa icaualong salitre sa isang vaso4 ,pag tila nasasaulan na ang maysaquit1 ay pa9um9 nang bil9 sa nm]o #bc1 nang crmor timbang isang salapi piso1 at saca big-yan nang m>am+ su]o nang gatas4 ,h\ag paamoy9 ang maysaquit nang anomang amoy na matapang4 ,h\ag quibu91 hipui1t1 tauagu9 ang maysaquit1 at masamang totoo sa caniya yaon4 ,pag y>i na itong lahat1 cun baga h9di nauulian2 cund lungmulubha ay uala nang magaua roon4 #ajb4 ,pagca gumal+ na ang maysaquit1 nacacaalam tauo na siya2 datap\a cun m9san ang isang camay ang paa1 ang cabiac na muc-ha ay ga namamatay1 pati nang dila1 na dahil doo1i1 h9di mauauatasan ang caniyang uica4 ,itong p9acabacas nang apoplega ay nauauala cun malauon1 purgah9 lamang mam9san m9san ang maysaquit1 at h\ag pacan9 nang m>ami4 ,anomang gamot na ma9it1 ay masama roon2 ang pasuca i1 nacamamatay sa inaapoplega2 caya h9di sucat ibigay sa nagcacasaquit nang gayon2 at ibig mang sumuca siya1 h9di sucat big-yan nang ma9it na tubig man1 at macacasama r9 sa caniya4 #ajc4 ,doon sa icalauang bagay na apoplega na s9aysay co sa p>rafo #ii1 na ang uica co1i1 dala nang dugong matubig1 na may bagaybagay na casama1 ay gayon ang pag-gamot4 ,ang maysaquit sasangrahang mim9san lamang1 cun ang pulso1i1 mayroong catigasang munti2 at cun malambot ang pulso1 at h9di puno1 h\ag sangrahan ang maysaquit4 ,saca ipalocloc sa bangco na ang paa nang maysaquit ay lauit4 ,pupurgah9 nang polvos nm]o #ba2 susumpit9 nang tubig na p9aglagaan nang culutan1 na d9oroonan nang as9 m>amirami at jabn1 ga isang itlog na munti c>am1 at hojas de s5 pa 7cangcong acapulco72 ito1i1 gagau+ macalaua maghapon1 at yaon ay totoong but+ gamot4 ,sa icatlong arao pupurgah+ uli1 nang purgang mah9a h9a at p>>apitan sa dalauang b9ti4 ,cun baga p9apauisan ang maysaquit1 pai9um9 nang anomang bagay nanacacapagpapauis2 itong pagpapauis doon1 ay itutuloy na mahabang panahon1 hangan sa siyam na arao1 sa halimbaua2 at cun m9san itong pagpauis ay macacauala nan manga bacas nang apoplega4 ,ang nagcacasaquit nitong icalauang bagay na apoplega na s9aysay co ngayon h9di lubhang nahihirapan nang pagh9ga4 ,ang pulso1i1 h9di lubhang matigas2 cun m9san sungmusuca ang maysaquit1 at ang muc-ha1i1 h9di mapula1 p>a doon sa isang bagay na apoplega4 #ajd4 ,nang h\ag umul+ dumaan ang saquit na apoplega panhihimatay1 cailangang maghusay ang maysaquit sa caniyang catauan4 ,ang lahat na bagay na apoplega ay maliuag dumaang uli1 cun h9di malacas cuma9 ang maysaquit1 at lalo pa cun h9di cuma9 cun hapon4 ,saca siya1i1 mag-9gat sa alac1 sa caf1 sa manga silid na ma9it1 pati sa arao2 mabuti ahit9 ang ulo1 at basa+ p>ati nang malamig na tubig2 h\ag siyang caca9 nang m>am+ c>ne1 at cun caca9 nang c>ne ay sisiu lamang2 bagay sa caniya ang manga gulay1 at ang manga bungang h9og nang cahoy2 lumacad siyang p>ati2 h\ag pahahaba9 ang tulog2 at macaitlo t\+ l+o i9um9 niya ang bil9 sa nm]o #bd cun umaga4 ,t\+ i9um91 ay saicapat ang timbang2 at macaitlo sa santaong arao siya1i1 magpurga nang bil9 sa nm]o #bc4 ,datap\a sa d9>aanan nang icalauang bagay na apoplega1 ang bagay na purga sa caniya ay ang bil9 sa nm]o #ba4 ,magal+ naman sa nanghihimatay ang fu5te4 ,cun baga gumal+ man ang maysaquit1 siya1i1 ga naliliyo1 dungm>ami ang caniyang dugo1 qu9iquisig siya sa manga catauan niya1 ang gagau9 agad1 ay magsangra siya at maghusay sa caniyang pagca91 nang h\ag magcasaquit uli nang malaqui4 ,,cap,,tulo #ab4 ,ang gagau9 sa nagcacasaquit dahil sa in>auan2 sa uicang ca/ila1i1 insolacin4 #aje4 ,cun ang arao ay ma9it1 ang manga cahoy1 ang manga bato1 pati nang tangso bacal man1 na nalalagay sa arauan1 ay totoong ungmi9it1 na cun m9san h9di mahipo nang camay4 ,gayn d9 ang tauo cun siya1i1 in>auan nang malauon1 at lalo pa cun ang ulo ang t9amaan nang arao1 nagcacasaquit cun m9san nang malaqu+ saquit na p9anganganlang insolacin4 #ajf4 ,ang tauong in>auan nang malauon1 ay h9di matiis niya ang saquit nang ulo2 ang balat ay ma9it at tuyo2 ang mata ay tuyo r91 at namumula4 ,cun m9san h9di macamulat1 at h9di macat9g9 sa maliuanag2 mayroong h9di macatulog2 mayroong hilim na p>ati1 at t\+ maguiguis+ ay ga naguiguitla4 ,ang caniyang lagnat ay malaqui2 aayao siyang big-yan nang anomang gamot2 hapay ang loob niya at cun m9san nauuhao1 cun m9san h9di4 ,mayroong tauo1 na dahil sa siya1i1 in>auan maghapon1 ay namamatay2 at ang inasal nang mamamatay1 ay p>a nang inasal nang qu9acagat nang asong bangao4 ,cun ang tauo1i1 nacacatulog sa arauan1 ay lalo pang masama2 at cun las+ ay lalo pa man d94 ,mayroon namang iba1 na dahilan sa pagca in>auan1 ang mata1i1 s9is9gauan naguigu+ lira91 ga nagugul ang canilang pagt9g91 cun m9san anaqui mayroon silang naquiquitang lungmilipad na p>ati sa canilang h>ap4 ,ang lungmalagay sa arauan1 at nalalauon doon1 ay cun m9san d9>aanan nang panghihimatay1 apoplega2 cun m9san ang lalamunan ang masaquit na yao1i1 p>ang ang9a g>rotillo2 cun m9san namamaos1 namamaga ang liig4 ,ang apoy nacacasama r9 sa tauo cung nalalauon siya sa tapat1 at isa r9 nang arao4 #ajg4 ,ang gamot sa in>auan ay ang pagsasangra2 saca ang manga bagay na malalamig gagamit9 doon sa ip9ai9om1 sa ib9abaos1 at sa is9usumpit sa maysaquit4 ,ang pagsasangra ay cailangang totoo1 at cun h9di pa nauauala-uala ang hirap nang maysaquit1 uul+ sasangrahan4 ,ang isusunod sa pagsasangra ay ang baos sa tubig na malah99ga lamang1 at h\ag sa ma9it4 ,ang pagbabaos ay pap>atih+ gagau91 sapagca totoong igui sa saquit na ito4 ,datap\a cun ang maysaquit ay malubha1 ang boong catauan ay babaosan2 saca susumpit9 nang tubig na p9aglagaan nang culutan4 ,pai9um9 nang limonada1 cun ualang dayap1 ang tubig na may sucang caunti ay maigui r92 ang su]ong mal9ao nang gatas1 na s9asamahan nang caunt+ suca ay lalo pang mabuti2 itong lahat na pa9om ay malamig cun inum94 ,ang noo1 ang quibotquibotan1 ang boong ulo1i1 lalag-yan nang basahang babad sa tubig na malamig4 ,ang bil9 sa nm]o #cb magal+ d+ inum9 t\+ umaga1 bago cuma9 nang anoman ang maysaquit4 #ajh4 ,cun ang saquit ay malaqu+ totoo1 at h9di nagcacasiya itong manga gamot1 s9abi co ngayon1 ay cailangang pambohan1 ibabad ang maysaquit sa tubig na malamig1 pati nang ulo ay bubusan naman nang malamig na tubig2 datap\a bago pambuhan ay sasangrahan muna ang maysaquit4 ,,cap,,tulo #ac4 ,ang ,reuma1 na ang pangalan nang tagalog doo1i1 bal+tamad1 na ang masaquit ay ang manga casucasuan nang manga catauan nang tauo4 #aji4 ,ang saquit na bal+tamad1 reuma1 ay may lagnat na casama2 cun m9san ualang lagnat4 ,cun mayroong lagnat1 nangangaligquig muna ang maysaquit2 hungmahalili ang lagnat na malaqui1 at ang saquit nang ulo2 ma9it ang pagc>amdam1 at ang pulso1i1 matigas2 sa icalaua1 sa icatlong arao1 mayroong sungmasaquit na casucasuan na di maiquilos yaong casangcapang nasasactan1 na namumula cun m9san at namamaga4 ,ang tuhod ang m>ahil sumaquit1 at cun m9san ang dalaua1i1 nagsasabay4 ,cun ang saquit ay talagang mananatili sa catauan1 ay ungmuunti ang lagnat4 ,cun m9san lungmilipat ang saquit sa ibang lug>4 ,ungmaalis sa bulalo nang tuhod sa halimbaua1 at napap>oon sa paa1 at ungmaacyat sa s9git2 ungmaalis dito at napap>oon sa bayauang1 sa balicat caya sa sico1 sa batoc sagalang-galangan nang camay2 cun m9san ang m>am+ casucasuan1 cun m9san ang lahat ay sungmasaquit1 na totoong cahabaghabag ang lagay nang maysaquit2 maghapo1t1 magdamag ay tili1 at salang hipu91 ay sungmisigao4 ,ang totoong lauong saquit ay ang sa bayauang1 ang sa batoc1 at sa balisacang4 #aaj4 ,cun ang saquit ay nananatili sa balat nang ulo1 sa bubong nang mata1 sa ngip9 ay totoong nahihirapan ang maysaquit2 at lalo pang mahirap at mapanganib cun napapasaloob ang saquit4 ,cun ungmacyat sa ulo1 ay nagbabalais ang maysaquit2 at cun sa sicmura1 sa bituca mapatung1 sa baga1 siya1i1 mamamatay caalam-alam4 #aaa4 ,mayroon namang nagcacasaquit na b9al+tamad1 na di nalalagnat nang malaqui2 at capag sungmasaquit na ang manga casucasuan1 nauauala ang pagcalagnat4 #aab4 ,cun ang saquit ay nalalauon sa isang casucasuan1 h9di na maiquilos cailan man yaong casangcapang nasaquitan4 #aac4 ,ang dahilan nang saquit na ba-bal+tamad ay ang pag-inom nang alac na m>ami1 ang pag-urong nang pauis1 p9acataib nang catauan1 ang paglacad cun gab-i1 ang hang+ malamig na may casamang ulan1 at ang calaputan nang dugong ma9it4 ,at cun h9di paual-9 muna itong calaputan1 ca9itan nang dugo1 h9di lilitao uli ang pauis4 ,cun m9san itong saquit ay casama nang escorbuto nang pangiqui4 #aad4 ,cun naquiquilala nang magal+ ang saquit1 susumpit9 muna ang may catauan nang bil9 sa nm]o #e1 at pag lungmalo ang isang oras at ang maysaquit ay m>ugo1 ay sasangrahan sa camay1 at cucunan nang timbang lab+ dalauang pisong dugo2 ang maysaquit ilalagay sa husay 7captulo #d72 pai9umim naman nang bil9 sa nm]o #b1 cun h9di m9amagal+ nang maysaquit ito1 ay i9um9 niya ang mal9ao na su]o na may pulot na calahoc1 at siya ang totoong buti sa saquit na ito2 pati sa pagsumpit doon1 na-a>i ang su]o4 #aae4 ,cun baga sangrahan man ang maysaquit1 h9di pa gungmigu9haua ang caniyang damdam1 ay cailangan sangrahang uli sa loob nang ilang oras2 at cun m9san h9di pa magcasiya ang macalauang sangrahan4 #aaf4 ,arao-arao susumpit91 at cun h9di m>ami ang iniilagu9 niya1 uul+ gagau+ macalaua maghapon1 lalo pa cun masaquit ang ulo2 datap\a cun baga h9di maquibo1 at h9di masumpit ang maysaquit1 pa9um9 nang su]o arao-arao1 at saca cun umaga at cun hapon pa9um9 naman nang bil9 sa nm]o #bd1 timbang saicapat ang isang inom4 ,ang manga h9og na bunga nang cahoy macaca9 nang maysaquit4 #aag4 ,pag nauala na ang lagnat at malambot na ang pulso1 ay pupurgah9 ang maysaquit nang bil9 sa nm]o #bc2 at cun siya1i1 nanab+ macalima macaanim1 caalam-alam yaon ang pag-gu9haua nang damdam niya2 saca cun malauonlauon ay p9u-purga uli4 #aah4 ,cun baga malaqu+ lubha ang saquit nang casucasuan1 ang maysaquit ay cuculub9 sa s9gao nang tubig na ma9it na ualang calahoc1 at ang casangcapang masaquit ay itatapat sa s9gao nang tubig4 ,magal+ tapalang p>ati nang bil9 sa nm]o #i4 ,ang pagpambo sa malacucong tubig ang baos man lamang hangang tuhod1 ay macaguigu9haua r9 sa maysaquit1 pag s9angrahan at s9umpit ayon sa s9abi co na sa itaas4 ,datap\a cun pambohan muna ang maysaquit1 bago sangrahan1 purgah91 ay lulubha siyang bagcus4 #aai4 ,cun gab-i ang saquit ay malaqui2 datap\a malaqui man1 h9di sucat big-yan nang anomang bagay na patulog ang maysaquit1 at masama bagcus sa caniya4 #abj4 ,ang saquit na bal+tamad nauauala sa pag-iilagu9 sa pag-ihi nang ih+ malabo1t1 malapot na may latac na tila madilao1 sa pagpauis4 ,m>ahil dumaan ang pagpauis sa catapusan nitong saquit2 at cun gayo1i1 magal+ pa9um9 ang maysaquit nang tubig na p9aglagaan nang bulaclac nang alagao nang mapauisan pa m&94 #aba4 ,cun m9san naman cun mauala na ang saquit na bal+tamad1 ay nagcacal9tog ang manga paa na cun malauo1i1 naguigu+ sugat2 itong sugat h9di sucat gamut9 agad1 at uuli ang saquit2 ang pagpurgang mam9san-m9san1 at ang pagi9gat sa pagca9 m>ami1 ay nacauauala roon sa manga sugat na yaon4 #abb4 ,cun m9san ang maysaquit1 ay s9isibulan nang baga1 ibang bagay na sibol doon sa lug> na masaquit1 dapit doon4 ,caya cun mayroong naquiquitang sibol1 ay gagamut+ agad nang mdico4 ,mayroon namang maysaquit na gu9agalis at yaon ang pag-gal+ niya4 #abc4 ,ang saquit na bal+tamad h9di lungmalalo sa lab+ apat na arao2 datap\a mauala man ang saquit1 cun m9san namamaga pa1 nang9gimay ang casucasuan4 ,at nang mauala itong pamamaga1 cah9aan nang casangcapang nasactan1 ay cucuscus9 t\+ umaga at t\+ hapon nang isang basahang tuyo2 lalacad ang maysaquit at susund9 niya ang lahat na bil9 sa captulo #e1 tungcol sa maysaquit na gungmagal+-gal+ na4 #abd4 ,mayroong namang b9abal+tamad na tauo na h9di m>ugo1 may s>is>+ calahoc lamang1 malapot caya ang dugo noon4 ,ang ganitong tauo2 lagnat9 man nang malaqui1 h9di cailangang sangrahan2 ang bagay dito1i1 ang purga1 at saca ang manga p>apit4 ,ang polvos nm]o #be1 ay maigui r92 datap\a cun baga matigas ang pulso nang maysaquit1 masama1 sa caniya ang p>apit4 ,ang saquit na b9abal+tamad na malauon4 #abe4 ,p9anganganlang bal+tamad na lauon ang ungmuuli sa tauo at nauauala1 at saca ungmuuli r91 na p>ati ganoong nauauala1t1 sungmisipot2 ualang casamang lagnat1 h9di m>am+ casucasuan ang sungmasaquit2 cun m9san h9di namumula2 at h9di namamaga ang masaquit na catauan2 datap\a cun m9san namamaga1t1 namumula4 ,ang saquit na bal+tamad na s9aysay co sa itaas1 ay m>ahil dumaan sa manga tauong matataba1t1 malalacas2 datap\a itong isang saquit ay dungm>aan sa manga mahih9ang tauo at sa manga babay+ masasact94 #abf4 ,itong isang bagay na saquit na bal+tamad1 cun h9di gu9amot nang paanyo1 ay nalalauon nang mahabang panahon at di iilang taon cun m9san2 lalo pa cun namamahay sa ulo1 sa bayauang sa balacang1 sa hita1 na yaon ang t9uturang cetica4 ,cun m9san lungmalagay ang saquit sa isang cabila lamang nang ulo1 sa sihang1 sa isang daliri1 sa bayugo nang tuhod1 sa isang tadyang1 cun m9san sa isang suso1 na ang isip nang may catauan na yao1i1 cancro4 ,cun sa baga mapatung1 ang maysaquit ay nag-uubong p>ati at totoong lungmulubha2 cun sa sicmura1 sa bituca manatili1 ay ang maysaquit anaqui may clico2 at cun sa pantog nang ihi p>oon ang saquit1 ay ang acala nang may catauan ay mayroon siyang bato roon4 #abg4 ,ang pag-gamot dito sa ganitong saquit na bal+tamad1 ay iba-iba nang caunti sa pag gamot doon sa isang bagay na saquit na s9aysay co sa itaas4 ,cun malacas ang maysaquit1 at malaqui naman ang saquit niya1 ay sasangrahan1 at pai9om9 siyang p>ati nang bil9 sa nm]o #bf1 at ito1i1 gagau+ limang arao4 ,pag p9a9om na nitong gamot1 ay pupurgah9 nang bil9 sa nm]o #ba4 #abh4 ,cun baga ang saquit h9di pa nauauala1 bibig-yan ang maysaquit nang pldoras nm]o #ah2 at pai9um9 nang tubig na p9aglagaan nang bulaclac nang alagao4 ,pagca gu9aua na itong lahat na gamot at ang maysaquit ay ualang lagnat1 cun husay naman ang caniyang sicmura1 at ugali ang caniyang pananabi1 at cun h9di r9 namamaga ang casangcapang masaquit1 at h9di ma9it1 ga tuyo ang catauan nang maysaquit1 ay mabibig-yan siya bago humiga nang polvos nm]o #be sa isang tagayang tubig na h9ulugan nang caunt+ triaca1 ga ualong butil na maiz c>ami2 at caalam-alam gagal+ na1 lalo pa cun tapalan1 cumutan ang casangcapang masaquit nang isang basahang babad sa tubig na turo sa nm]o #bg4 #abi4 ,sa lahat na bagay na saquit na bal+tamad1 ang cetica na s9aysay sa itaas sa prrafo #abf1 yaon ang totoong lungmalaban sa manga gamot4 ,datap\a magal+ lag-yan nang p>apit ang masaquit na casangcapan1 at lalo pang magal+ sa p>apit ang tacluban nang pito ualong v5tosa2 at ito1i1 pap>atih+ gagau94 ,ang isang li5zo enc]ado1 sa macat\id1 ang isang caputol na damit na is9aosao sa pagquit na tunao ay maigui r+ itapal na p>ati doon2 tapalan caya nang dahon nang papaya1 nang dahon nang l9gans9a 7tangantangan74 ,gayon d9 ang apog na bagong y>i at ang pulutpocquiotan ay m9amasa cap\a at it9atapal4 ,ang isang fu5te sa ilalim nang hita ay maigui r94 ,datap\a cun h9di mangy>+ mauala yaong saquit na yaon1 ay pasu9 ang casangcapang masaquit2 h\ag lamang ang ulo1 cun n>oroon na ulo ang saquit4 #acj4 ,magal+ sa saquit na ito ang pagpambo sa ma9it na tubig na bungmubucal sa lupa p>a nang sa bayang p9anganganlang ,los ,baos2 datap\a pupurgah9 muna ang maysaquit1 bago pumambo siya doon4 ,ang pagpambo sa malamig na tubig pag magal+ na ang maysaquit ay sucat gau9 nang malimit1 nang h\ag umuli ang saquit na bal+tamad4 ,mabut+ totoo naman1 ang cuscus9 t\+ umaga nang isang basahang tuyo ang boong catauan1 lalo pa ang casangcapang masaquit4 ,sa panahong tag-gu9ao ay magal+ gumamit ang maysaquit nang damit nang balahibo nang tupa na pasasay>9 sa laman2 na-a>i r9 ang damit na t99a nang azul4 ,ang pag-inom nang mahabang arao nang tubig na p9agbab>an nang trifolio fibr9o1 7pangasvit7 ay magal+ na totoo sa saquit na bal+tamad2 at cun baga ang bal+tamad ay casama nang escorbuto ang mabuti roo1i1 magbabad sa calahat+ botellang tubig alac sa misa nang timbang isang salap+ qu9a 7dita7 at timbang cahat+ ruib>bo1 at t\+ arao i9um9 nang maysaquit ang isang calahat+ tazang mahiguit4 #aca4 ,masama dito sa ganitong saquit ang agu>di5te1 at ang ibang manga mai9it na bagay1 pati nang manga ungentong may tab4 ,mayroon namang tauong b9abal+tamad1 na gamut9 man nang paanyo1 ay h9di gungmagal+1 bagcus lungmulubha2 itong ganitong maysaquit ay magal+ pa sa caniya ang h\ag gamut91 lalo pa cun mat&a4 ,,cap,,tulo #ad4 ,ang saquit na p9anganganlang piyo1 sa uicang ca/ila1i1 gota4 #acb4 ,ang saquit na ang pangala1i1 piyo ay m>ahil mamahay sa paa2 ang damdam nang maysaquit ay siya1i1 d9>aanan1 b9ubusan nang malamig na tubig sa caniyang paa2 cun m9san ang damdam niya1i1 anaqui l9alag>i1 b9abatac1 p9apaso ang manga daliri nang paa4 ,mayroon namang tauo1 na p9ipiyo sa camay sa ibang lug> nang catauan4 ,ang nagcacasaquit nang ganito ay ang matam>+ cumibo1 ang malacas cuma91 ang nag-iisip nang manga maliliuag1 ang napupuyat1 ang namamanglao1 at ang inurungan nang pauis1 galis1 nang saquit sa b\an b\an cun baga babayi4 #acc4 ,ualang maalamang gamot sa gota1 piyo3 at masama namang gamut91 sa pagca mauala man yaong saquit na yao1i1 mamamatay caalam-alam nang biglang pagcamatay ang may catauan1 ayon sa uica ni ,bu*an4 ,caya ang sasabih9 co lamang ngayon1 ay ang magal+ gau9 sa maysaquit na inuurungan nang piyo4 #acd4 ,cun yaong p9ipiyong tauo1i1 nauala1t1 inurungan noong saquit na yaon1 at dahilan doon sa pag-urong nang saquit1 siya1i1 d9>aanan nang apoplega 7panhihimatay71 g>rotillo1 h9ihica siya1 nahihilim1 masaquit ang sicmura1 nagcacasaquit nang iba1 ang gagau9 agad ay ang isusunod na ituturo co ngayon4 #ace4 ,babausang p>ati ang maysaquit sa tubig na ma9it hangang tuhod2 cucuscus9 nang tuyong damit ang caniyang paa4 ,saca sasangrahan dito r9 sa paa4 ,lag-yan nang p>apit nm]o #cf1 at cun malubha ang maysaquit1 ay lalac-han ang p>apit4 ,ang paa siya ang p>>apitan1 cun baga ang maysaquit datihang p9ipiyo sa paa1 sa camay1 sa ibang lug> nang catauan4 ,datap\a cun mahirap na ang maysaquit1 at mapanganib ang caniyang buhay1 doon pagdaca p>>apitang malapit sa masaquit na casangcapan1 sa itaas nang camay sa halimbaua1 sa ibabao nang sico4 ,pag magal+ na ang damdam nang maysaquit at ang saquit na piyo ay n>>amdaman d9 doon sa rati1 h9di na mapanganib ang maysaquit2 at hangan siya1i1 malubha pa1 at h9di nagsasaoli ang saquit doon sa datihan1 ilalagay siya sa husay 7captulo #d71 at pai9um9 nang tubig na p9agbab>an nang bulaclac nang alagao1 na d9oroonan nang salitre1 timbang sa icaualo maghapon2 saca babalut9 nang damit na t99a nang azul yaong lug> na yaon1 na ibig p>oonan nang piyo1 at macaitlo maghapon pai9um9 ang maysaquit nang triacang it9uturo sa nm]o #db1 na tutunau9 sa tubig nang alagao na s9abi co cg9a4 ,,cap,,tulo #ae4 ,ang gagau9 sa qu9agat nang asong bang-ao1 na ang tauag nang ca/ila sa ganoong saquit ay mal de rabia4 #acf4 ,ang aso pati nang pusa ay nababang-ao nauulol di man cagat9 nang ibang hayop na ulol4 ,ang nababang-ao na aso1 ay qu9atatacutan nang cap\a aso1 at sa malayo man ay ungmiilag doon1 sapagca p9aquiquiramdaman nila ang caniyang saquit4 ,cun ang aso1i1 nababang-ao na1 ay h9di ungmaabot sa icapat na arao1 at namamatay siyang cusa4 #acg4 ,cun mayroong tauong qu9agat nang pusa nang asong ulol1 ang sugat ay nababahao1 p>a nang ibang manga sugat4 ,caya ang manga tagalog na ualang isip1 sila1i1 n>>ayaan nang manga mdicong hunghang na canilang t9atauag2 at sa canilang acala ay uala na silang saquit1 sapagca ang sugat ay nabahao na4 ,datap\a aco1i nacaquita na nang lab+ limang maysaquit sa isang bayan lamang na qu9agat nang asong bang-ao2 at nangamatay r91 baga man nangabahao ang canilang manga sugat1 at s9angrahan nang manga mdico at s9ipsip pa1t1 v95tosahan ang canilang manga sugat4 ,ang sugat na gaua nang pusa nang asong ulol1 ay nabababao nga cun m9san siyang cusa1 di man gamut92 datap\a pag nac>aan ang tatlong l+o1 ang isang b\a1t1 calahati1 tatlo cayang b\an1 ay n>>amdaman nang may catauan na masaquit-saquit yaong lug> nang sugat na nabahao4 ,saca hungmalili dito ang pamamaga nang pilat nang sugat2 namumula tuloy at pungmuputoc1 at l9alabasan nang tila tubig na mabaho1 at ga mapulapula4 ,ang maysaquit ay namamanglao at ga natatamlay2 naguiguitla siya1 at p9ang9gilabutan nang gu9ao ang boong catauan2 ga qu9acapus siya nang pagh9ga at balisang p>ati2 masaquit ang manga bituca2 ang pulso1i1 mah9a1t1 gulo2 ang pagtulog ay h9di mahimb+1 bagcus p>at+ naguiguis+ at natatacot2 ang pananabi ay sala r92 p>at+ p9apauisan siya nang malamig1 na munti ang pauis at sum&al+ oras lamang calauon2 cun m9san masaquit ang lalamunan4 ,ito ang manga unang n>>amdaman nang qu9agat nang asong bang-ao4 #ach4 ,ang sungmusunod dito1i1 itong iba pa2 ang maysaquit ay nauuhao na totoo1 at nahihirapan cun ungm9om1 datap\a cun malauo1i1 aayao na siyang um9om1 at t\+ ilalapit sa caniya ang tubig1 cun naquiquita niya1 n>ir9gig man ang pangalang tubig ay nasis9dac ang caniyang boong catauan4 ,ang manga hirap at ang manga saquit niya ay h9di masaysay4 ,ang pagt9g9 niya ay titig1 at ga mabagsic2 anopa1t1 catacot-tacot panoor9 ang caniyang lagay4 #aci4 ,bagaybagay ang gamot na ang uica nang manga tauo1i1 maigui rito2 datap\a ang gamot na totoong-totoo doo1i1 ang m]curio1 azogue4 ,caya ang pagsasangra sa maysaquit1 ang v5tosa1 ang pagsipsip nang sugat1 at ang sungay nang usa na s9unog1 na inilalagay roon1 ay h9di nan9iya cun m9san2 at mayroon d+ namamatay na maysaquit na gu9amot noon4 ,caya ang gagau9 nang qu9agat nang pusa nang asong bang-ao1 siya1i1 magsusugo sa ,ma9ila 7cun sa ibang bayang may botica7 nang isa catauo1 at ipacucuha niya doon sa botica ang bil9 sa nm]o #bh4 ,ito ang totoong gamot1 at ang lalong magal+ na lunas sa qu9agat ng asong ulol4 ,caya mabuti dis91 cun sa lahat na bayan mayroon magamit na gayong gamot1 doon man lamang sa bahay ng tauong mayaman1 sa t9da nang manga m]cad]2 ang halaga niyong gamot na yaon ay isang salapi piso4 ,datap\a cun bibili ang manga m]cad] sa botica1 ay magal+ bumili sila nang m]curio lamang na ualang calahoc1 sapagca ang mantica1i1 ungmaanta1 at ang isa pa1i1 cun gagamit9 na1 ay ualang liuag samahan nang mantica ayon sa turo sa nm]o #bh doon sa nota4 #adj4 ,ang gagau9 nga sa tauong qu9agat nang pusa nang asong bang-ao ay gayon4 ,pagc>aca mag-i9it ca nang tubig na d9oonan nang caunt+ as94 ,ang sugat ay huhugasan at lil9is+ magal+ na magal+ nitong tubig na malacuco na d9oonan nang as91 nang macuha ang lauay nang asong nacacagat4 ,saca cuscus+ palibot ang manga tabi nang sugat1 hangang sa tatlong daliri calayo doon sa sugat1 nang timbang saicapat nang ungentong t9uran co cg9a1 na bil9 sa nm]o #bh2 at ito1i1 gagau+ m9san arao-arao4 ,ang sugat ay gagamut9 at babahau9 p>a nang ibang manga sugat2 datap\a maigui r+ pabayaan munang magnacnac nang malauon4 ,tungcol sa husay nang maysaquit1 cailangan ang h\ag siyang cuma9 nang m>am+ c>ne2 saca mag9gat sa alac1 sa manga mahanghang at sa manga ma9it2 at nang lumaqui ang cabagsican nang m]curio1 susumpit9 ang maysaquit t\+ arao1 at babaosan arao-arao sa malacucong tubig hangang tuhod4 ,ang caniyang i9um+ p>ati ang bil9 sa nm]o #b4 ,m>am+ totoongtauo1 ani ,tissot1 ang gu9amot co nang gayon na qu9agat nang asong ulol1 at h9di sila naano4 ,caya yaon ang cailangang pagpilitang gau9 nang tauong ibig masiguro ang caniyang buhay4 ,caya qu9ucuscos ang manga tabi nang sugat nang ungento nang m]curio1 ay nang lumura ang maysaquit nang manga lab+ limang arao1 tatlong l+o4 #ada4 ,datap\a bago gamut9 nang gayon ang maysaquit1 cun mayroon siyang dugong m>ami at mataba1 at magal+ na totoo ang caniyang catauan1 pagca h9ugasan na ang sugat nang tubig na may as91 ay cailangang sangrahan1 ipacagat sa anim na l9ta ang caniyang camay2 t&ucan1 tacluban nang v5tosa1 at cunan nang dug na manga apat limang piso ang timbang4 ,datap\a cun yayat ang maysaquit1 ay h\ag cunan nang dugo4 ,saca isusunod doon ang pagcuscos nang manga tabi nang sugat1 at ang ibang manga bil+ co sa itaas sa prrafong s9undan nito1 hangang sa icalab+ dalaua icalab+ limang arao4 ,ang maysaquit na gu9agamot nang m]curio1 ay h9di sucat yumapac sa bas2 at totoong sama yaon4 ,gayon d9 cailangang mag-9gat siya sa hamog at sa ulan2 h\ag lumacad siya sa lupa cun gab-i1 cun madal+ arao1 at p>ap>ang masama yaon4 ,ang manga babay+ may panahon cun qu9agat nang asong bang-ao1 ay gagamut9 d9 p>a nang iba2 h\ag lamang damihan ang ip9apahid sa caniya1 at h\ag namang pahiran arao-arao cun h9di cailangan4 ,masama namang sangrahan4 #adb4 ,nguni1t1 cun ang tauong qu9agat nang pusa nang asong bang-ao na h9di gu9amot nang paanyo1 ay sungmasama na ang caniyang pagc>amdam1 at mahirap na ang caniyang lagay1 ang gagau+ madal+-madali doo1i1 gayon4 ,sasangrahan1 cucunan nang m>am+ dugo1 at ito1i1 uul+ gagau+ macalaua macaitlo macaapat1 cun baga cailangan4 ,cun baga mapambohan ang maysaquit nang malacucong tubig ay pambohan agad nang macalaua maghapon4 ,sumpit+ macalaua1 macaitlo maghapon nang bil9 sa nm]o #e4 ,cuscus9 ang manga tabi nang sugat na macalaua maghapon nang ungento nang m]curio1 p>a nang utos sa prrafo #adj4 ,yaong casangcapang qu9agat nang pusa nang aso1 lalahiran nang langis lana man1 at babalut9 nang basahang babad d9 sa langis2 macaualo maghapon1 pai9um9 nang tubig na p9aglagaan nang alagao2 at macaualo r9 palulunuqu9 ang maysaquit nang isang pelotilla nang turo sa nm]o #ca4 ,at cun baga ibig niyang sumuca1 pa9um9 nang bil9 sa nm]o #ce4 ,ang maysaquit na gu9amot nang gayon1 cun baga nalauo1t1 h9di pa gungmagal+ na tatoo1 bagcus n>oon mah9a1t1 hapay ang caniyang loob ay pai9um9 nang bil9 sa nm]o #ad1 timbang tatlong bahagui maghapon4 ,cun sa iyong bahay mayroon cang 9gat na m]curio ay siya na yaon1 at h9di cailangang magsugo canang tauo sa botica4 ,ang timbang pisong m]curio ay doonan mo nang timbang tatlong salap+ manticang s>iua nang baboy1 at timbang isang salap+ sebo nang baca tupa2 saca bayuh9 itong tatlong bagay1 hangang h9di na maquita ang azogue1 sa isang bayohang bacal tangso1 sa lusong man1 sa tagayan man1 at pagca bayo na1i1 yaon ang ungentong ipapahid mo sa sugat p>a nang turo co sa itaas1 prrafo #adj4 ,nota4 ,ang uica nang isang mdicong m>unong1 na si ,r\x ang ngalan1 na capilitang pasu9 ang sugat na gu9agaua nang aso nang pusang ol-ol4 ,caya pagca h9ugasan ang sugat nang tubig na may as91 ay doonan nang caont+ bulac laman nang bunga nang boboy1 at papagn9gas91 na yao1i1 gagau+ mam9san-m9san4 ,saca gau9 mo naman ang turo ni ,tissot tungcol sa m]curio2 at h\ag mong bahau9 ang sugat cundi malauon4 ,ang gagau9 sa qu9agat nang asong ol-ol cun ualang m]curio azogue4 #adc4 ,datap\a cun ualang m]curio1 at maliuag namang magpacuha ca sa botica1 ang gagau9 sa qu9agat nang asong bang-ao1 ay gayon4 ,pagc>aca huhugasa1t1 lil9is9 ang sugat nang maysaquit nang tubig na malacuco na d9oonan nang as91 ng macuha ang lauay nang asong nacacagat4 ,saca pa9um9 tuloy ang maysaquit nang lana langis sa ca/ila1 langis nang niyog na mabaho man1 ga calahat+ taza c>ami1 hangan sa siya1i1 sumuca2 at cun h9di sungmusuca ay big-yan pa hangan sumuca4 ,itong pag-inom nang langis1 h9di sucat pabayaan1 at siya ang cauna-unahang gamot dito4 ,saca cun ibig at pungmapayag ang maysaquit1 ang sugat ay pasu9 nang caunt+ bulac1 nang laman nang bunga nang boboy4 ,cun aayao ang maysaquit na pasu9 ang sugat niya1i1 papagsugat9 nang isang lanceta campit dulo nang gunt+ man1 mangy>+ magdug lamang1 at doonan ang sugat nang caputol na sungay nang usa na s9unog1 at iuan doon hangan sa siyang cusang malaglag4 ,ang pagsusunog noong sungay nang usa1 ay h9di maliuag2 basah9 mo ang num]o #cj4 #add4 ,ang s9abi co ngayon sa prrafong natalicdan ay magcacasiya na cun m9sang igamot sa qu9agat nang asong ol-ol2 datap\a nang lalo pang maseguro ang buhay nang maysaquit1 ay mabut+ gau9 ang sasabih9 co ngayon4 ,t\+ icalauang arao susumpit9 ang maysaquit2 arao-arao papambohan nang tubig na malamig1 at palulunuqu+ maghapon nang dalauang pelotilla nang bil9 sa nm]o #ca4 ,ang pagpambo itutuloy hangang sa tatlong puo apat na puong arao1 at cun h9di m9amagal+ nang maysaquit ang malamig na tubig pambohan sa tubig na malacuco4 ,ang tauong gu9agamot nitong manga bil9 sa dalauang prrafong magcasunod1 cun m9san ay h9di mamamatay di mang gamut9 nang m]curio4 ,datap\a1t1 lalong magal+ at seguro sa lahat ang m]curio4 ,,cap,,tulo #af4 ,ang ,gamot ,sa ,qu9agat ,nang ,manga ,hayop ,na ,may ,cam&ag4 ,gamot sa qu9agat nang pocquiotan1 laiuan1 potacti1 amboboyog1 lamoc1 langao na may cam&ag4 #ade4 ,cun mayroong qu9agat na tauo1 niyong manga hayop na yaon1 ang gagau9 ay gayon4 ,bunut9 muna sunquit9 nang c>ayom ang panuca nang hayop na cungmagat2 saca basa+ p>ati yaong lug> na masaquit nang basahang babad sa tubig lamang1 sa tubig na p9aglagaan nang bulaclac nang alagao2 tapalan nang t9apay na m9asa sa gatas at pulot2 baosan ang maysaquit hangan tuhod nang tubig na malacuco2 h\ag pacan9 nang m>ami cun gab-i2 pa9um9 siya nang tubig na p9aglagaan nang bulaclac nang alagao4 ,ang lana langis nang niyog ang langis sa ca/ila1 cun ilahid agad sa lug> na qu9agtan nang hayop1 ay nacauauala nang pamamaga1 pati nang pagsaquit4 ,datap\a cun m9san h9di cailangang gumaua nang anoman1 doon sa qu9agat niyong manga hayop na yaon1 at ang saquit siyang cusang nauauala4 ,cun baga m>am+ hayop ang nacacagat1 ay sangrahan1 cunan nang dug ang may catauan4 ,gamot sa qu9agat nang ahas4 #adf4 ,ang magal+ gau9 sa qu9agat nang ahas1 ay cadlitan ang sugat1 pag b9igquisan muna sa ibabao nang qu9agtan na casangcapan1 saca t9atacluban nang v5tosa1 ip9asisipsip sa ibang tauo4 ,ang sugat ay lahiran nang langis na ma9it-init lana man1 at ang maysaquit ay pa9um9 d9 nang langis hangan sa siya1i1 sumuca4 ,saca humanap ca nang buto nang mo/aza at isang bigquis nang damo na ang pangala1i1 cocle>ia 7,taquip sus taquip cuhol7 at bauang1 itong tatlong bagay babayuh93 saca piga91 at ang gat ipai9om sa maysaquit1 at caalam-alam gagal+4 ,cun ualang buto nang mo/aza1 ang dahon ay na-a>i4 #adg4 ,cun h9di pa gungmagal+ ang maysaquit1 mag-init ca nang caunt+ tubig na h9ulugan nang caputol na pepita sa catbalonga1 at pag mapait na ang tubig1 ay ipa9om mo sa maysaquit1 at ang lug> na qu9agta1i1 cadlitan muna nang magdugo1 bago tacluban nang caputol na pepita r91 na l9auayan muna4 ,pag cumapit ang pepita doon sa sugat1 ay bayaan doon hangan sa siyang cusang malaglag4 ,itong gamot na ito1i1 totoong buti4 ,cun ualang pepita1 ay lag-yan nang caputol na sungay nang usa na s9unog1 nm]o #cj4 #adh4 ,cun ualang pepita1 sungay nang usa1 langis man1 ang dumi nang tauo na-a>i r92 caya ang timbang cahati1 tatlong bahagui1 isang salapi noon ay iyong tunau9 sa tubig1 sa alac1 at ipa9om sa maysaquit2 itong gamot na ito1i1 nacagal+ sa m>ami4 ,maigui r+ ipanguya sa maysaquit ang isang sanga nang macabuhay na mapait hangang malasahan niya ang pait4 #adi4 ,ang p9anganganlang agua de luz1 ay yaon ang mabagsic sa lahat na gamot4 ,caya cun mayroong qu9agat nang ahas1 pai9um9 nang tubig na d9oonan nang lima anim na capatac na agua de luz1 na ito ay gagau+ macaapat sa isang oras1 ayon sa calubhaan nang maysaquit2 cun gungmagal+-gal+ na siya1i1 d9adalangan ang pag-inom2 at arao-arao pai9um9 d9 nang caunti1 pati nang lug> na qu9agtan ay lalahiran nang ilang capatac noon d+ agua de luz4 ,datap\a cun p9a9om na ang maysaquit nang m>am+ agua de luz1 at h9di r9 gungmagal+1 ang boong catauan niya ay pahiran nang langis1 bago pa9um9 nang agua de luz4 ,ang agua de luz cailangang bilh9 sa1 botica4 #aej4 ,bucod doon sa manga bagay na s9abi co ngayon na magal+ igamot sa t9uca nang ahas1 mayroon namang iba1 na magagaua r9 sa maysaquit nang madal+ gumal+4 ,caya pagca y>i na yaong manga bil9 sa prrafo #adf1 #adg1 #adh1 mabut+ pa9um9 ang maysaquit nang tubig na may gata nang dayap nang tubig na s9ucaan4 ,maigui r9 7pag nahuhugasan na nang tubig1 alac ang sugat7 pasu9 yaon d+ sugat nang isang tabaco1 nang laman nang bunga nang boboy4 ,gamot sa qu9agat nang atangatang sa uicang ca/ila1i1 alacrn4 #aea4 ,ang pag-gamot sa qu9agat nang atangatang ay p>a nang gu9agaua sa qu9agat nang ahas2 bubunut9 muna lamang susunquit9 nang c>ayon ang p9acapanuca nang hayop1 cun baga nababaon sa laman2 saca ang manga turo sa prrafo #adf1 sa #adg at sa #adh1 susund+ gagau9 sa maysaquit4 ,gamot sa qu9agat nang gagamba4 #aeb4 ,cun mayroong qu9agat nang gagamba ang gagau9 doo1i1 gayon4 ,bumayo ca nang bauang at triaca1 at itapal mo sa lug> nang qu9agtan nang hayop4 ,ang totoong gal+ dito1i1 patacan yaon d+ lug> nang dagta nang hauili z-is tibig1 na macalaua macaitlo4 ,datap\a cun baga mayroong tauong nacalunoc nang gagamba casama nang ibang qu9a91 cailangang pasucah9 nang langis4 ,ang gu9agaua sa qu9agat nang ahas1 yaon d9 ang maigui rito3 caya cun baga h9di nacagal+ ang dagta nang hauili1 at ang tapal na bauang at triaca1 susundi1t1 gagau9 ang manga bil9 sa prrafo #adf1 sa #adg1 at sa #adh4 ,ang magal+ sa lahat ay ang pepita sa catbalogan1 ayon sa s9abi co sa prrafo #adg2 ito1i1 totoong dal+ nacaguigu9haua sa maysaquit4 ,gamot sa qu9agat nang buaya pat+4 #aec4 ,cun mayroong tauong qu9agat nang buaya pat+1 ang gagau9 doon ay hugasa1t1 l9is+ maigui ang sugat nang alac na malacuco4 ,doonan nang as9 ang sugat lag-yan nang caputol na sungay nang usa na s9unog nm]o #cj2 at pag bumutao ang sungay1 gamut+ p>a nang gu9agaua sa ibang sugat4 ,gamot sa natibo nang pagui1 lupo sombilang1 c&uli1 ibang bagay na isda na ang t9ic ay may cam&ag4 #aed4 ,ang gamot sa natibo nang manga isdang yaon ay ang gata nang dayap1 na ip9apatac sa masaquit1 pagb9unot muna ang t9ic4 ,cun ualang dayap1 ay na>i ang dagta nang dahon nang camote1 ang maasim ang dal&an1 ang suha1 ang colobot1 lucban man4 ,magal+ d9 ang tapal nang manga *il5g b9ayo na may casamang suca4 ,gayon d+ maigui rito ang bunga nang pep9illo de ,s4 ,gregorio 7pacupis1 salagsalag1 tabuboc1 halahala1 pocotpocot7 na p9anganganlan naman nang manga ca/ila na coloquntida2 ang bunga nitong damong ito ay b9abayo at it9atapal2 at ang maysaquit p9ai9om nang caunti noon1 ga anim pitong butil na palay ang timbang1 nang siya1i1 sumuca1 ayon sa bil9 sa nota nang nm]o #cd4 ,cun h9di mauala ang pamamaga nang qu9agtang lug>1 ay maigu+ tapalan nang dahon nang dapdap na ma9it init4 ,cun ang t9ic ay h9di mabunot1 ay gamut9 ang maysaquit p>a nang turo sa prrafo #bhe4 ,gamot sa qu9agat nang cocac1 isa bagang hayop na catulad nang palaca4 #aee4 ,ang cocac ay ualang ngip91 datap\a ang p9acangidngid noon ay matigas2 caya cun mayroon qu9agat noong cun mayroong nacaca9 nang cocac1 ang gagau9 doo1i1 p>a nang bil9 sa itaas sa qu9agat nang gagamba1 prrafo #aeb2 gamut9 p>a nang qu9agat nang ahas1 cun h9di siya gungmagal+4 ,aco1i1 nacaquita nang isang tagalog1 na munti nang namatay dahilan sa pagca9 nang cocac4 ,gamot sa qu9agat nang olupihan1 olahipan1 na ang pangalan nang ca/ila doo1i1 ci5to pis4 #aef4 ,nang maualang madali nang pagsaquit ang lug> na qu9agtan nang olupihan1 ay loloop9 nang tatal nang molau9 na s9unog2 saca tapalan nang *ile at bauang na b9ayo4 ,maigui r+ tapalan nang dahon nang tabacong mura1 na b9ayo r94 ,nguni totoong buti sa saquit na ito1 ang pepita sa ,catbalogan1 ayon sa turo sa prrafo #adg4 ,gamot sa natilas na tauo1 pati sa naligas4 #aeg4 ,mayroong isang ood na ang pangala1i1 tilas sa uicang tagalog1 at sa uicang bisaya1i1 basul2 yaong hayop na yaon ay h9di nangangagat2 datap\a1i1 salang mapasayad sa balat nang tauo1i1 cungmacapit at nababaon sa laman ang balahibo noong hayop na yaon4 ,ang gamot sa natilas1 ay ang draconcio 7panaquilon72 qu9acayod ang laman nang p9acacatauan nitong damong ito1 at it9atapal sa masaquit2 at totoong dal+ lungmalabas ang manga balahibo nang hayop1 at nababahao ang sugat na malauo1t1 may nana man4 ,cun ualang panaquilon1 ay al9 mang bagay sa sasabih9 co ngayon1 ay ma-a>i4 ,ang dahon nang nami ay nacacabunot naman nang balahibo nang tilas4 ,ang sa papayang dahon1 na maputi at malanta na ay maigui r94 ,magal+ doon sa masaquit1 ang pahiran nang pagquit na u9isican nang langis1 at nang p9alambot sa apoy1 at saca p>aan9 nang m>i9 doon sa masaquit ang ilang buhoc nang babayi1 na h9ahauacan sa dalauang camay1 at madadala tuloy nang buhoc ang manga balahibo nang tilas4 ,nota4 ,ang tauong dungm>aan sa ilalim nang cahoy na p9anganganlang ligas1 cun baga siya1i1 nahuhulugan nang hamog na nangagal+ doon1 ay s9isibulan ang may catauan nang manga butil na masaquit1 at ang gamot doo1i1 cuscus9 nang caputol na bunga nang salagsalag pacupis 7pep9illo de san ,gregorio47 ,gamot sa p9asucan sa tay9ga nang antipalo1 cun otdo #aeh4 ,ang hayop na p9anganganlang antipalo1 ay catulad nang olopihan1 munti lamang doon1 at m>ami ang paa4 ,itong hayop na ito1i1 sungmusoot sa tay9ga nang tauo4 ,ang p9anganganlan nang tagalog na otdo ay catulad nang bulati1 munti lamang ang catauan1 mabilog1 mal&as na totoo1 maqu9tab ang balat1at ga m>iquit t+nan4 ,ang otdo ay h9di r9 nangangagat sungmosoot lamang sa tay9ga nang tauo4 ,caya cun mayroong tauong s9uutan sa tay9ga1 nang otdo1 antipalo1 bumayo ca nang caont+ isdang tuyo1 bagoong1 at idoon mo sa tay9ga1 at lalabas ang hayop4 ,cun ibig mong patay9 ang antipalo sa loob nang tay9ga1 ay bumayo ca nang isang bigquis na locoloco1 7albahaca silve/re7 lag-yan mo nang caunt+ tubig2 saca piga91 at ang gata1i1 idoon mo sa tay9ga1 at mamamatay ang hayop4 #aei4 ,cun m9san ang tauo1i1 p9apasucan sa tay9ga nang manga hayop na munti2 at ang mabuti sa lahat doo1i1 pahiga9 nang pataguilid ang may catauan1 at sidlan nang tubig ang tay9ga1 at pagc>aca lalabas ang hayop4 ,,cap,,tulo #ag4 ,ang bulutong na ang tauag nang ca/ila doo1i1 viruelas4 #afj4 ,bago lagnat9 ang tauong bubulutung9 siya1i1 ga namamanglao muna2 madal+ pauisan siya1 at nananab-ang nang pagca94 ,ang muc-ha1i1 ga nag-iiba1 pati nang mata1i1 macuyad2 saca naghahalihalili ang pagdaan nang init at nang gu9ao sa may catauan4 ,sungmusunod dito ang isang malaqu+ gu9ao1 at tuloy hungmahalili sa gu9ao ang isang malaqu+ lagnat1 na may casamang saquit nang ulo1t1 bayauang4 ,ang maysaquit ay sumusuca naman1 ibig sumuca4 ,nahahalatang d>ami ang bulutong1 cun maqu9tab ang mata nang maysaquit1 cun siya1i1 sungmusucang p>ati1 at ang bay-auang ay masaquit na totoo2 cun nagbabalisa1 at p>at+ bibil+bil+ ang maysaquit2 cun baga bata1 cun hilim na p>ati1 cun ang bulutong ay lungmilitao sa icatlong arao1 sa icalaua caya2 sapagca cun maagang lumitao ang bulutong ay lalo pang mapanganib ang maysaquit4 #afa4 ,ang lagnat nang bubulutung9 ay iilang oras lamang ang calac-han2 saca ungmuunti ang lagnat at p9apauisan nang malaqui4 ,sa catapusan nang lagnat1 sa icatlo icapat na arao ay lungmilitao ang bulutong na casabay nang pauis na sungmusunod sa lagnat4 ,ang unang s9isibulan nang bulutong ay ang muc-ha1 saca ang camay2 sungmusunod ang bias nang camay1 ang liig at ang ibabao nang dibdib4 ,pagca ganito ang lagay nang maysaquit1 at talagang h9di siya lulubha1t1 bubulutung9 nang m>ami1t1 masamang bulutong1 ang lagnat ay ungmuunti h9di lamang nauauala2 saca dungm>ami ang bulutong1 at sungmisibol sa licuran at sa pig-yi1 sa tiyan1 sa hita1t1 sa manga paa2 cun m9san m>am+ totoong bulutong ang sungmisibol sa talampacan4 ,ito1i1 mahirap sa maysaquit2 sapagca dahilan sa cacapalan nang balat noong lug> na yaon ay maliuag sumibol na madali4 ,ganoon ang inaasal nang bulutong na magaan4 #afb4 ,dahilan sa pagsibol nang manga bulutong ang balat nang catauan ay nauunat at namamantal4 ,ang unang namamaga ay ang muc-ha1 pati nang liig2 at dahilan sa pamamagang yao1i1 nagsas>a ang mata cun m9san4 ,saca sungmusunod na namamaga ang camay2 hungmahalili ang paa2 at gayon d9 ang ibang manga casangcapan4 #afc4 ,cun ang bulutong ay m>ami1 ang maysaquit ay lalagnat+ uli1 cun malapit nang magnana ang bulutong4 ,ang pagnanana nang bulutong ay sa icasiam na arao hangan sa icalab+tatlo4 ,doon nauuhao at nahihirapan ang maysaquit1 at h9di siya matutong lumagay2 at cun malaqui ang saquit h9di macatulog siya1 at tila nahuhung-hang2 cun m9san ay hilim1 at mapanganib ang caniyang buhay4 ,ang pulso1i1 totoong dalas pagca gayon2 datap\a cun nauauala na ang pamamaga nang muc-ha at nang liig1 ay h9di na lubhang mapanganib ang buhay nang maysaquit4 #afd4 ,ang isa pa namang m>ahil dumaan sa b9ubulutong ay ang pagsaquit nang lalamunan2 ang isip nang nag-aalaga sa maysaquit1 na ang lalamunan ay s9isibulan d9 nang bulutong2 datap\a ang dahilang totoo nang pagsaquit nang lalamunan1 ay ang pamamaga nang manga casangcapan nang catauan1 ang ca9itan nang dugo1 at ang calaquihan nang lagnat1 sapagca sa lalamunan ualang sungmisibol na bulutong2 caya cun h9di m>ami ang bulutong1 at h9di r9 malaqui ang lagnat1 ay h9di sungmasaquit ang lalamunan1 ay p>at+ lungmulura ang maysaquit na h9di siya macapagpah9ga4 ,ito1i1 nacacahirap sa caniya1 lalo pa cun napapacnos nang calulura ang manga labi1 ang manga loob nang pisngi1 ang dila1 at ang ngalangala2 datap\a mahirap man itong paglura1 ay totoong nacacagaan sa saquit4 #afe4 ,ang manga sangol ay s9usubaan cun sila1i1 sisibulan nang manga bulutong1 datap\a1i1 h9di sucat alumanah9 yaon2 al9tana masamang subaan1 cun baga nacaurong ang pagsibol nang bulutong1 cun magnanana na4 ,cun m9san naman b9abal9goyngoy ang b9ubulutong bata ma1t1 mat&a man2 at ito1i1 magal+ na totoo sa maysaquit4 #aff4 ,ang nalalagnat na1 dahil sapagca siya1i1 bubulutung91 ay h9di sucat pa9um9 nang manga mai9it na nacapagpapa-pauis2 caya ang alac1 ang triaca1 ang ma9it na silid at ang m>am+ damit ay nacacalubha sa maysaquit4 ,m>am+ lacsang tauo ang namatay dahilan doon sa manga ganoon4 #afg4 ,cun dahilan sa lagnat nahahalata na1 na bubulutung9 ang tauo1 pagc>aca1i1 ang saquit ilalagay sa husay 7captulo #d72 at t\+ umaga1t1 hapon ay babausan nang malacucong tubig hangang tuhod4 ,dahil dito sa pagbabaos na ito1 ay dungmadalang ang bulutong sa ulo4 ,ang pagsumpit ay isa pang nacauauala nang pagsaquit nang ulo1 caya ang maysaquit susumpit9 arao-arao at cun munti ang lagnat1 at h9di talaga siyang bubulutung9 nang m>ami1 ang baos1 ang pagsumpit1 at ang husay sa capitulo #d1 ay magcasiya na4 ,saca mabibig-yan ang maysaquit nang al9 man doon sa bil9 sa manga nm]o #a1 #b #d1 cun siya1i1 mat&a2 datap\a cun sangol ang maysaquit1 at h9di nalalagnat1 bibig-yan nang gatas na d9oonan nang tubig2 na p9agbab>an nang alagao2 itong tubig ay calahati nang gatas4 ,datap\a cun h9di pungmapayag ang bata roon1 ay samahan lamang nang tubig4 ,sa manga matat&a1i1 ang manga bunga nang cahoy na luto sa tubig at ang t9apay ay magal+ d91 cun naiibig nila4 ,datap\a masama roon ang c>ne1 ang sabao1 ang itlog at ang alac4 ,mapapa9om namang2 p>ati ang maysaquit nang su]o nm]o #ej nang gatas nang baca na inalsan muna nang p9acataba4 ,cun h9di malaqui ang saquit1 itong manga bagay na s9abi co ngayon ay siya na2 datap\a pag natutuyo-tuyo na ang manga bulutong1 cailangang purgah9 ang maysaquit nang bil9 sa nm]o #aa3 at pag nac>aan nang anim na arao1 siya1i1 capupurgah9 pa noon d+ purgang yaon4 ,pag napurga nang m9san ang maysaquit1 ay macacaca9 na siya nang manga gulay at t9apay4 #afh4 ,datap\a iba ang gagau9 pagca malaqui ang saquit nang bubulutung94 ,sapagca cun ang lagnat ay malaqui1 at matigas ang pulso1 at masaquit na totoo ang ulo1 pati nang bay-auang1 ay cailangang sangrahan ang maysaquit sa camay4 ,saca pag nacalalo ang dalauang oras ay susumpit93 at cun h9di ungmunti ang lagnat1 at lalo pa cun matigas ang pulso1 at ang maysaquit ay naghihilim1 tila nasisira ang bait1 ay cailangan sangrahang m9san pa1 macalaua man1 sa manga unang dalauang2 arao1 cun h9di nauauala ang malaqu+ cahirapan nang lagnat4 ,gayon d91 cun ganoon ang lagay nang maysaquit1 ay susumpit+ macaitlo1 macaapat maghapon1 at babaosan sa paa hangan tuhod na macalaua maghapon d94 ,saca inaalis ang maysaquit doon sa qu9ahihig-an1 at p9alulucloc sa luclucan sa isang silid na maaliualas1 hangan sa siya1i1 macapagtiis doon4 ,ualang ibang ipai9om sa caniya cundi ang bil9 sa nm]o #b #d2 at cun h9di r9 ungmuunti ang lagnat1 t\+ oras ay pai9um9 nang isang cu*>a nang bil9 sa nm]o #aj4 ,pag nacasibol na ang bulutong palibhasa1i1 doon h9di na malaqui ang lagnat1 h\ag gau9 sa maysaquit itong lahat na s9abi co ngayon1 cundi ang inacala lamang na macacasiya sa caniyang calagayan2 at cun totoong naual-an nang lagnat ang maysaquit1 ang gagau9 lamang sa caniya1i1 ang manga bil9 sa prrafo #afg na s9undan nito4 #afi4 ,cun magnana na ang bulutong1 cun m9san lalagnat9 uli ang maysaquit2 at ang gagau9 doon ganito4 ,ang isusumpit sa caniya ay ang su]o1 pulot1 langis1 at as92 cun ualang su]o1 ay na-a>i ang tubig na p9aglagaan nang cebada palay4 ,macaitlo cun umaga pai9um9 nang tatlong taza nang bil9 sa nm]o #cb4 ,cun baga malaqui ang lagnat nang maysaquit1 ay pai9um9 t\+ oras nang isang cu*>a nang bil9 sa nm]o #aj1 damidamihan cun baga cailangan4 ,ang maysaquit ay inaalis sa hihigan1 at inililipat sa silid na maaliualas1 at arao at gab-i doon p9alulucloc sa luclucan1 bucas ang dungauan 7cun arao7 hangan umunti ang lagnat4 ,itong ganitong gaua ay totoong igui sa maysaquit at di man matulog siya1i1 ay h9di naman ma-aano1 baquit macacasama bagcus sa caniya ang pagtulog2 at ang isa pang h9di icatutulog niya1 ay ang malimit na paglura1 na masamang tumahan at mauala4 ,at nang siya1i1 lumura nang magu9haua ay susumpit9 p>ati sa loob nang bibig nang tubig na may casamang pulot1 nang isang sumpit na munti1 na cauayan man4 ,gayon d+ mabut+ sumpit9 ang maysaquit sa ilong nang mal9isan1 at nang macah9ga siya nang mal\alhati4 ,cun baga malaqui pamamaga nang muc-ha at nang liig1 ay doonan ang maysaquit sa talampacan nang tapal na it9uro sa nm]o #i2 at cun h9di nagcacasiya ito1 ay lag-yan sa talampacan d9 nang p>apit nm]o #cf1 at mauauala ang pamamaga nang muc-ha1t1 liig4 #agj4 ,cung malaqui ang saquit nang b9ubulutong1 ang manga mata1i1 nagsas>a at ang bagay roo1i1 ang gatas na t9ubigan na ibabasa roong p>ati2 maigui r9 cun m9san ang basa9 nang tubig na p9agbab>an nang casubha1 bulaclac nang alagao4 ,nang h\ag sibulan sa mata ang maysaquit nang manga cun anoano1 ay mag-9gat siya sa pagca9 nang m>ami1 pati sa c>ne at alac2 cun gayon pag nauala ang bulutong1 ay h9di siya sisibulan nang anoman sa mata4 #aga4 ,cun ang bulutong ay maputi na1t1 puno nang nana1 ay malaqu+ gal+ sa maysaquit ang hiua9 nang dulo nang gunt+ c>ayom man isa nang isa1 at palabas9 ang nana4 ,caya gu9agaua ito1i1 nang h\ag macamatay sa maysaquit ang malaqu+ pamamaga nang boong catauan niya2 saca dahil doon sa paghiuang yao1i1 lungmalabas ang p9aca cam&ag nang manga sungmibol na bulutong1 na palibhasa1i1 h9di p9alalauong p9atatahan sa laman nang tauo1 ay h9di lungmalalim ang manga hucay nang bulutong1 at h9di nasisira ang hi*ura nang muc-ha2 bucod dito ang balat ay lungmulubay2 nauauala ang pagcati1 at ang pamamantal nang muc-ha1t1 liig4 ,ang paghiua nang bulutong ay ualang liuag1 at h9di n>>amdaman man nang may catauan4 ,caya cun hihiua9 ang bulutong1 ay maghah&a ca nang gunt+ na matulis ang dulo1 c>ayom man1 at isang basahang mal9is1 at saca tubig na malacuco2 at pagca m>ami na ang nahiuang bulutong1 ang nanang tungmutulo ay p9apahira1t1 inaalis nang basahang babad sa malacucong tubig2 saca inuutas h9ihiua ang ibang manga bulutong p>a nang gu9aua sa una4 ,sa loob nang ilang oras ang manga bulutong ay napupuno uli nang nana1 cailangang hiua+ uli2 cun m9san hangang sa macaanim h9ihiua4 ,itong gauang ito1i1 nacauauala nang malaqu+ panganib nang buhay nang b9ubulutong1 sapagca inaalis ang pamamaga pati nang nana4 #agb4 ,masamang totoo sa saquit na ito ang triaca1 ang ludano1 ang j>abe de adormid]as1 ang j>abe nang c>abu1 ang pldoras nang e/oraque 7camanguian7 ang sa c9oglosa2 ano pa1t1 ang lahat na nacacapagpatulog1 ay masama sa saquit na yaon4 #agc4 ,cun baga ang bulutong ay ungmuurong sa loob nang macasibol na1 ay mahirap ang lagay nang maysaquit2 caya ang gagau9 doo1i1 h\ag big-yan nang manga ma9it1 yaong manga bagay na ipapauis2 pa9um9 lamang nang m>ami nang turo sa nm]o #ab1 at p>apitan sa manga b9ti nang bil9 sa nm]o #cf4 ,cun m9san ay umuul+ sungmisibol ang manga bulutong1 pag s9angrahan ang maysaquit4 #agd4 ,itong saquit na bulutong ay mahirap2 caya ang aayao magcasaquit nang gayon1 siya1i1 magpatanim nang bulutong vacuna sa caniyang catauan4 ,datap\a cun siya1i1 magpapatanim nang bulutong1 ay cailangang totoo ang siya1i1 humanap at pumili nang magal+ na bulutong1 doon baga sa tauong yaon na h9di pa b9ubulutong2 at ang isa pa1i1 cailangang h9t9 ang c>ampatang panahon nang pagca h9og nang bulutong1 na yao1i1 ang icasiyam na arao na boo4 ,pagca h9og na ang bulutong1 na cucunan pangagal9gan nang nanang itatanim sa ibang tauo1 ang magtatanim nang bulutong ay maghah&a nang isang lancetang matulis ang dulo4 ,itong dulo nang lanceta1i1 ibabad1 isasaosao doon sa nana nang bulutong na h9og2 pagca napasaosao doon ang dulong yao1i1 pagc>aca ito r+ dulong may dalang nana1 siya ang icacadlit itudtudloc sa ibig tamnan nang bulutong1 doon sa ibabao nang caniyang sico1 sa bias baga4 ,itong tudloc ay tatlo sa balang isang camay1 at ang pag-itan nang manga tudloc ay isang dalir+ mahiguit4 ,pag nacasibol na itong bulutong ay pagmamasdang magal+1 cun yao1i1 bulutong na totoo1 h9di2 at cun h9di totoong bulutong1 ay cailangang magpatanim uli ang may catauan4 #age4 ,cun panahong tag-bulutong1 ang aayao bulutung9 h\ag cuma9 nang m>ami1 lalo pa cun gab-i2 saca pipili nang magal+ na cacan91 at h\ag siyang tumiquim nang manga ano-ano4 ,ang manga gulay ay luluto+ magal+4 ,h\ag cuma9 nang bunga nang cahoy1 cun h9di h9og na totoo4 ,mag-9gat siya sa manga calamay1 suman1 empanada1 etc4 at pauang masama4 ,itong ganitong asal ay caya naquiquilalang nacagagal+ sa manga sangol1 sapagca cun gayo1i1 h9di namamaga lungmalaqui ang canilang tiyan4 ,ang canilang muc-ha ay masaya1 guis+ ang canilang loob1 at h9di sila macuyad4 ,magal+ d9 sa manga bata sa panahong tag-bulutong1 ang sila1i1 pambohan1 bausan man lamang sa tubig na malacuco cun gab-i4 ,at saca pa9um+ p>ati nang su]o1 cun baga ang bata1i1 h9di yayat magasact92 at cun yayat h9di sucat big-yan nang su]o4 ,cun gayon ang gaua nang tauo1i1 bulutung9 man siya1 ang caniyang manga anac ay caalamalam h9di lalaqui ang saquit4 ,,cap,,tulo #ah4 ,ang saquit na ticdas sa prov9cia nang ,batangan ay toco1 na ang tauag nang ca/ila doo1i1 s>ampin4 #agf4 ,bago ticdas9 toco9 ang tauo ay nag-uubo siya muna nang ilang arao2 itong pag-uubo ay ualang casamang lura4 ,saca ang tutuco9 ay natatamlay at d9>aanan nang init at gu9ao na halihalili2 ang saquit nang ulo ay malaqui1 cun mat&a ang tauo2 cun bata1i1 naghihilim2 totoong saquit nang lalamunan2 namamaga ang bubong nang mata2 h9di macat9g9 sa liuanag ang maysaquit2 ang mata1i1 lungmuluha1 at ang lungmalabas ay mahapdi4 ,mayroon namang iba1 na malimit bumah+1 at sa ilong may lungmalabas na catulad nang sa mata4 ,lungmalaqui tuloy ang init at ang lagnat2 ang maysaquit ay nag-uubo2 cun m9san ibig sumuca2 sungmasaquit ang bay-auang2 nag-iilagu9 siya cun m9san nang malimit2 ang ibang maysaquit ay p9apauisan2 ang dila1i1 maputi1 at cun m9sa1i1 nauuhao ang may catauan4 #agg4 ,sa icapat icalimang arao1 at cun m9san sa icatlo1 ang muc-ha1i1 l9alabasan nang m>am+ totoong anaqui man*ang mapupula1 na ang cahalimbaua1i1 p9agcagtan nang pulgas4 ,ang boong muc-ha ay namamaga naman tuloy2 cun m9san ay nagsas>a ang mata4 ,tungmutuloy ang pagsibol nang toco sa dibdib1 sa licod1 sa manga camay1 sa hita at sa paa4 ,ang sa dibdib at ang sa licod ay m>ami4 ,cun m9san1 ang t9iticdas ay b9abal9goyngoy1 at nauauala tuloy ang saquit nang caniyang ulo1 pati nang sa mata1t1 lalamunan4 ,sa icatlo1 icapat na arao nang macasibol ang toco1 ay h9di na totoong mapula yaong manga p9acabutil1 at nangatuyo-tuyo na1 at nangalalaglag na1 pati nang balat nang catauan ay natutuyo r91 at nahuhulog1 at iba ang hungmahalili doon4 ,sa icasiyam icalab+ isang arao ay h9di na naquiquila ang ticdas at mal9is na ang balat nang catauan4 #agh4 ,datap\a mauala man itong manga bacas nang ticdas1 h9di pa gungmagal+ ang maysaquit2 al9tana cun siya1i1 d9aanan nang malacas na pag-iilagu91 pagsuca1 cun siya1i1 p9auisan nang malaqui1 sapagca cun gayon ay nauauala ang lahat na caniyang saquit4 ,datap\a cun h9di nacuha sa manga ganoong p>aan ang cam&ag nang saquit1 at ang t9icdas h9di gu9amot nang paanyo1 ayon sa sasabih9 sa prrafo #agi1 ang saquit ay sa baga napapatung2 at cun ganoon magsasaoli ang pag-uubo1 ang lagnat at ang di lumagay ang maysaquit4 ,itong pag-uubong ito1i1 totoong nalalauon1 at malacas lumaban sa manga gamot4 ,datap\a pagca gu9agamot pagc>aca nang husay na pag-gamot ang tauong t9iticdas1 t9otoco1 ay h9di mahirap ang catapusan nang saquit1 at ualang natitirang bacas na masama4 ,ang pag-gamot doo1i1 ganito4 #agi4 ,cun baga malaqui ang lagnat1 at ang pulso ay matigas1 at malaqui ang casiquipan nang dibdib1 cailangang sangrahang m9san macalaua ang titicdas94 ,s9usumpit1 at b9abausan sa ma9it-init na tubig naman hangan tuhod1 p>a nang gu9agua sa bubulutong9 ayon sa turo sa prrafo #afh nang captulong nacalalo4 ,saca b9ibig-yan nang bil9 sa nm]o #b #d1 na i9um9 niyang p>ati2 cun aayao noo1i1 ang tubig na p9agbab>an nang bulaclac nang alagao1 na ang sa icalimang bahagui ay gatas4 ,p9asisipsip ang maysaquit nang s9gao nang ma9it na tubig1 na yaon ang totoong bagay doon1 nang mabauasan ang saquit nang lalamunan at ang pag-uubo1 pati nang pagsiquip nang dibdib4 ,pagca h9di na totoong mapula ang manga p9acabutil nang catauan 7na yao1i1 sa icatlo sa icapat na arao nang macasibol7 ay p9upurga ang maysaquit nang bil9 sa nm]o #bc4 ,saca inilalagay sa husay1 at pagca lumalo ang dalauang arao nang pagpupurga sa caniya1 ay gagau9 doon ang ugal+ gu9agaua sa maysaquit na magal+-gal+ na1 sa captulo #e4 ,cun baga sa paglitao nang ticdas toco1 ang maysaquit ay d9>aanan nang hirap na malaqui1 ay gagamut9 p>a nang turo doon sa prrafo #afh1 na siya r9 ang gu9agaua sa b9ubulutong4 #ahj4 ,cun h9di gu9amot nang gayon ang t9iticdas1 siya1i1 d9>aanan cun m9san nang s9abi co sa prrafo #agh1 at cun gayon ay gagamut9 p>a nang turo sa prrafo #agi1 na s9usundan nito2 h\ag lamang sangrahan cun h9di malaqui ang saquit4 ,ang manga sangol na matataba man1 cun baga masama ang canilang color1 h9di r9 sucat sangrahan4 ,datap\a pai9um9 nang bil9 sa nm]o #h1 at p>>apitan sa manga b9ti4 ,ang tauong t9iticdas ay cailangang mag-9gat sa hang94 #aha4 ,cun m9san dahilan sapagca u9aual-ang halaga ang pag-uubo na ugal+ sumunod sa toco ticdas1 na h9di gu9amot nang husay1 ay l9alagnat ang maysaquit nang lagnat na h9di mangy>+ mauala2 at caya gayon ay mayroong sungmisibol sa baga4 ,m>am+ bata ang namamatay dahilan doon2 at bago mamatay d9>aanan nang pag-iilagu+ masama1t1 totoong baho4 ,pagca gayon1 ay gagau9 ang manga turo sa p>rafo #df1 yaon lamang tatlong bagay na s9abi roon1 sa macat\id ang polvos nm]o #ad1 ang gatas1 at ang pagsacay ang paglacad4 ,datap\a sapagca ang manga sangol ay aayao um9om noong polvos na yaon1 ay gatas lamang ang ipai9om sa canila1 at h\ag big-yan nang ibang bagay na cacan94 #ahb4 ,mayroon namang tauo1 na pagca t9icdas na h9di mangy>+ mauala sa caniya ang pag-uubong malaqui1 na ualang inilulura1 at saca ang dibdib1 pati catauan ay totoong init2 nauuhao siya naman1 at tuyong tuyo ang balat1 sampon nang dila4 ,sa ganitong lagay nang maysaquit bagay ang baos hangan tuhod nang tubig na malacuco2 ang pag-inom nang gatas na t9utubigan1 at ang pagsipsip nang s9gao nang ma9it na tubig nm]o #ec4 ,cun h9di pa m&9 natatalo nitong manga ganito ang caniyang saquit at may ubo pa1 ay sangrahan agad sa camay ang maysaquit1 at cun h9di gau9 ito1 cun m9san ay lulubha4 ,nota4 ,sa ,prov9cia nang ,batangan p9anganganlang ticdas ang isang saquit na catulad nang bolutong1 na yao1i1 siyang cusang nauauala4 ,,cap,,tulo #ai4 ,ang lagnat na malaqui na ualang hibas1 na p9anganganlang ,,lagnat ,,na ,,man9,,gas na yao1i1 isang bagay na tab>dillong dala nang ca9ita1t1 cabagsican nang dugo4 #ahc4 ,itong saquit na ito ay isang bagay na tab>dillo1 na dala nang cabagsica1t1 ca9itan nang dugo4 ,caya naquiquilala1 na yaon ay dala nang dugo1 sapagca ang pulso ay matigas at puno1 na lalo sa ibang manga saquit4 ,ang init nang cataua1i1 malaqu+ malaqui2 nauuhao ang maysaquit2 ang mata1 ang ilong1 ang manga labi1 ang dila1 at ang lalamunan1 ay tuyong tuyo4 ,ang saquit nang ulo ay malaqu+ totoo1 at pag lungmalaqui ang lagnat cun hapon1 cun m9san tila nasisira ang bait nang maysaquit4 ,ang pagh9ga ay mahirap hirap2 may ubong caunti2 na ualang nacucuha1 at h9di naman masaquit ang dibdib4 ,ang maysaquit h9di manabi2 ang ihi ay caunti1 mapula1 at ang damdam nang may catauan ay ma9it cun umihi2 ga nang9g9ig ang catauan1 at lalo pa cun natutulog2 cacaunti ang caniyang tulog1 datap\a cun t+nan anaqui siya1i1 ga naghihilim na p>ati1 ga nalilibang ang caniyang loob1 na dahil dito1i1 h9di namamasdan niya ang gu9agaua nang manga tauo sa caniyang pil+2 bahag-ya na p9apauisan siya nang caonsic2 datap\a ang c>amihan nagcacasaquit nang gayon1 ay ang balat nang canilang cataua1i1 tuyong tuyo4 ,itong manga t&a nang saquit na ito1 ay catungculan nang manga mdicong pag masdan nilang maigui1 nang h\ag magcasala ang pag-gamot sa manga caaua auang maysaquit2 cailangan namang usisa91 at pacatala/as9 nila ang p9anganganlang pulsong matigas1 na pagca gayon1 ay cailangang sangrahan ang maysaquit4 ,at sapagca ang lahat na bagay na lagnat ay mayroong caniyang manga t&a1 caya bago gamut9 ang maysaquit ay cailangang t+nan muna1 at tanung9 nang lahat na caniyang n>>amdaman1 cun ano caya ang p9agmul-an nang caniyang saquit2 at nang maalaman nang mangagamot ang caniyang itatanong sa maysaquit1 ay basah9 niya ang captulo #ij2 at ang manga aral na nauucol sa pulso1 ay hahanap9 niya doon sa captulo #hi4 #ahd4 ,ang p9angagal9gan nitong saquit na lagnat na man9gas ay ang calaquihan nang pag-gaua1 ang init nang arao1 ang pagcapuyat1 ang pag-inom nang alac na m>ami1 ang pagca9 nang manga bagay na ma9it1 ang casam-an nang panahon1 cun p>ati bagang maalis-is at lauon nang h9di ungmuulan1 at ang paghiga sa lupang basa4 #ahe4 ,ang maysaquit ilalagay agad sa husay 7captulo #d73 h\ag siyang pacan91 cundi macalaua maghapon2 at cun malubha1i1 h\ag pacan9 m9san man4 #ahf4 ,sasangrahan ang maysaquit m9san macalaua1 macaitlo man1 hangang lumambot ang pulso2 sa unang pagsasanggra ay cucunan nang m>am+ dugo2 sa loob nang apat na oras ay inuul+ s9asangrahan2 cun m9san ay h9di magcasiya ang macaitlo sangrahan ang maysaquit2 cun baga ang pulso ay lungmalambot sa unang pagcuha nang dugo1i1 it9atahan ang pagsasangra2 datap\a cun baga ungmuul+ tungmitigas ang pulso1 ay it9utuloy ang pagsasangra4 #ahg4 ,macalaua1 macaitlo maghapon ay susumpit9 ang maysaquit nang bil9 sa nm]o #e4 ,saca babausan sa tubig na malacuco hangan tuhod cun umaga at cun hapon1 at doon d9 sa tubig na yao1i1 ibabad pati nang caniyang camay4 ,sa dibdib at sa tiyang ay lalag-yan nang basahang babad sa tubig na malacuco r94 ,ang ipai9om na p>ati sa maysaquit ay ang bil9 sa nm]o #g4 ,at cun malaqui pa ang lagnat niya nang masangrahan na ay pai9um9 t\+ oras nang isang cu*>a nang bil9 sa nm]o #aj1 hangan umunti ang lagnat2 at pagca munti na ang lagnat1 ay h\ag limitan itong pagpapa9om sa caniya nang bil9 sa nm]o #aj2 at siya na ang m9sang pa9um9 noon1 t\+ icatlong oras1 macaualo sa isang arao4 #ahh4 ,cun b9abal9goyngoy ang maysaquit1 ay maigui sa caniya yaon4 ,cun nauauala na ang malaqu+ catigasan nang pulso1 at h9di na lubhang malaqui ang saquit nang ulo1 at m>ami rami na ang ihi niya1 at ga mayumiyumi na ang dila1 ay magal+-gal+ na ang lagay nang may catauan4 ,saca doon sa dacong icasiyam na arao nang caniyang pagcacasaquit hangan sa icalab+ apat ay d9>aanan siya cun magcam9san nang hirap na ilang oras calauon1 at saca siya1i1 nag-iilagu9 ungmiihi nang m>ami1 p9agpapauisan nang malaqui2 ang bibig at ang ilong mula roon1 ay h9di na totoong tuyo2 nauauala naman ang uhao1 at ang maysaquit ay malacas-lacas na at nacacatulog4 #ahi4 ,pagca gayon ang lagay nang maysaquit ay pai9um9 nang bil9 sa nm]o #bc1 at ilalagay sa husay ang maysaquit na magal+-gal+ na captulo #e4 ,saca pag nacalalo ang ualo sampuong arao1 ay pupurgah+ uli noon d+ bil9 sa nm]o #bc4 #aij4 ,mahahalatang h9di gagal+ ang maysaquit cun ang pulso1i1 hungmih9a1t1 h9di lungmalambot2 cun h9di lungmil9ao ang ulo2 at cun mahirap sa rati ang pagh9ga2 cun ang ilong1 ang mata at ang bibig ay tuyo pa m&9 sa rati1 at ang voces ay nag-iiba4 ,lalo pang mapanganib ang maysaquit1 cun nasisira ang bait1 at balisang p>ati1 cun tungmit9g9 sa magcabicabila1 at ang tiyan ay namamaga4 ,at cun h9di itahan ang caniyang manga camay2 cundi anaqui p>at+ mayroon siyang h9ahanap1 ay malapit nang mamatay cun gayon4 ,,cap,,tulo #bj4 ,ang lagnat na malaqui na dala nang apdo na p9anganganlan nang ca/ilang cal5tura ptrida lagnat na buloc1 na yaon naman ang icalauang bagay na tab>dillo4 #aia4 ,ang lagnat na man9gas na s9aysay co sa captulong natalicdan ay dala nang ca9itan nang dugo2 datap\a ang sasaysay9 co ngayo1i1 dala nang manga s>is>+ bagay na tungmataha1t1 nabubuloc sa sicmura1 sa manga bituca1 sa ibang lug> sa loob nang catauan4 ,itong lagnat na ito1i2 t9atauag nang ca/ilang lagnat na buloc lagnat nang apdo4 #aib4 ,bago lagnat9 ang tauo nang gayong lagnat ay nanab-ang muna siya nang pagca9 nang ilang arao2 h9di mahimb+ ang pagtulog2 ang bay-auang pati nang tuhod1 ay sungmasaquit2 mapait ang bibig cun umaga2 mabigat ang ulo1 at cun m9sa1i1 masaquit na totoo3 ang may cataua1i1 natatamlay4 ,pagca nalauon nang gayon nang ilang arao1 ay gu9igu9ao muna ang maysaquit2 hungmahalili dito ang isang init na salabsab4 ,ang pulso cun gu9igu9ao ang maysaquit ay munti at matul92 datap\a pagca nalagnat na1 ay lungmalaqui1 at cun m9san tungmitigas d92 datap\a sa ganitong saquit ay h9di lubhang matigas p>a doon sa lagnat na man9gas1 al9tana cun nagcacasama-sama itong dalauang bagay na lagnat1 at cun m9sa1i1 magcasama nga3 ,ang saquit nang ulo ay h9di matiis nang laqui2 bucod dito ang maysaquit ay nauuhao2 ibig niyang sumuca2 at cun m9san ay sungmusuca2 ang bibig ay mapait1 at caunti ang inaiihi niya4 ,cun umaga ang lagnat ay ungmunti1 at ang pulso ay magal+-gal+2 at di man mahirap na totoo doon ang damdam nang maysaquit siya1i1 totoong anaqui pagod4 ,ang dila1i1 maputi1t1 m>umi1 pati nang ngip92 at ang h99ga1i1 mabaho4 ,mayroong maysaquit na p9apauisan1 mayroong h9di2 at pauisan man ay h9di r9 gungmagal+2 arao-arao lungmalaqui ang lagnat1 at sa balang oras2 cun m9san naman malimit ang paglaqui at ang pag-unti nang lagnat sa loob nang isang arao2 at ang cahulugan noong gayo1i1 hahaba ang saquit4 ,mayroong ibang maysaquit na s9is9tacan sa dibdib1 at ang inilulura niya ay madilao4 #aic4 ,cun itong lagnat na buloc ay p9abayaang h9di gu9amot1 cun masama ang pag-gamot1 cun ang gamot ay natatalo noong lagnat na yaon1 ay lungmalaqui hungmahaba ang lagnat na ualang hibas4 ,namamaga ang tiyan2 nasisira ang bait nang maysaquit2 ang pulso1i1 golo1 munti at matul91 h9di nacacaalam tauo ang maysaquit1 p>ati siyang nag-uiuica1 at doon d9 sa qu9ahihig-an ay napapailagu92 ayao siyang tumangap nang anomang gamot4 ,cun m9san ay l9alabasan nang man*ang mumunti sa liig1 sa licod at dibdib1 na ang color ay moradong itim4 ,anomang lumabas sa caniyang cataua1i1 mabahong totoo4 ,cun m9san ay ga cungmiqu9al ang caniyang catauan1 at m>ahil ang muc-ha2 tihaya ang paghiga niya2 at siya1i1 ungmuusos na patung sa paahan nang hihigan2 p>ati ga mayroon siyang d9>ampot nang camay4 ,ang pulso1i1 bahag-ya na n>>amdaman1 at totoong unti at matul91 na h9di mabilang ang manga pagtiboc2 nagbabalisa ang maysaquit1 mayroong pauis na masama sa dibdib1 at namamatay tuloy4 #aid4 ,datap\a cun h9di lubhang malaqui ang saquit1 cun maigui ang pag-gamot doon1 ay ang maysaquit nananatili sa lagay na yaon na s9aysay co sa prrafo #aib2 h9di siya lungmulubha1 at h9di r9 d9>aanan nang manga s9abi co sa prrafo #aic1 na l9aluan nito1 bagcus ungmuunti ang lagnat at ang saquit nang ulo2 ang pag-iilagu9 ay malacas sa rati1 at nacacagu9haua sa caniya1 at gayon d9 ang pag-ihi2 nacacatulogtulog na ang maysaquit2 ang dila1i1 lungmil9is1 at magal+-gal+ na ang pagc>amdam nang may catauan4 #aie4 ,cun h9di malaqui ang saquit1 sa loob nang ilang arao1 ay magal+ na ang may catauan4 ,cun malaqui ang saquit1 masama ang pag-gamot1 ay namamatay ang tauo sa icasiyam na arao1 sa icalab+ ualo1 icadalauang puo2 at cun m9san naman naghalihalili ang paglubha at ang pag-gal+ gal+1 at namamatay ang maysaquit sa dacong icapat na puong arao4 ,mayroon namang ibang maysaquit na mapanganib na p>ati1 nacalalo man ang anim na l+o1 datap\a ito1i1 gaua nang pag-gamot1 sapagca ang ugal+ catapusan nitong lagnat na buloc ay sa icalab+ apat hangan sa icatlong puong arao4 #aif4 ,ang gagau9 sa ganitong saquit1 ay ang idirito cong isusulat ngayon4 ,ang maysaquit ilalagay agad sa husay 7captulo #d72 at husay man ang caniyang ugal+ pananabi1 nag-iilagu9 man siyang cusa nang malacas-lacas1 ay susumpit9 arao-arao na ualang liban4 ,ang caniyang i9um+ p>ati ay ang limonada nm]o #cc1 ang bil9 sa nm]o #c4 ,na-a>i naman ang tubig na d9oroonan nang azuc> at suca4 ,cun baga ang pulso1i1 malacas at matigas1 at bucod dito cun ang maysaquit ay malacas naman1 ay masasangrahan hangang macalaua1 at lalo pa cun siya1i1 na9itan ayon sa sabi co sa p>rafo #ahd4 ,datap\a cun h9di matigas ang pulso1 ay h9di sucat sangrahan1 at macacasama sa caniya yaon4 ,pagca ang maysaquit p9ai9om na p>ati sa loob nang dalauang arao nitong manga turo co ngayon2 cun baga ang bibig ay mapait pa1 at ibig niyang sumuca1 ay pai9um9 nang bil9 sa nm]o #cd4 ,itong polvos na ito1i1 h9di sucat inum+ m9sanan1 at totoong tapang yaong pasucang yaon4 ,pag ang maysaquit ay sungmusuca na1 ay pai9um9 agad nang m>am+ malacucong tubig nang h\ag siyang mahirapan niyong pagsucang yaon4 ,datap\a cun h9di mangy>+ maquita nang mdico itong bil9 sa nm]o #cd1 pa9um9 ang maysaquit nang bil+ sa nm]o #ce na siya ang totoong bagay sa tagalog dito sa saquit na ito2 ang iguio is9asama sa isang tazang tubig na malacuco1 na m9sanang inum92 at pagcasuca na nang maysaquit1 ay b9ibig-yang p>ati nang tubig na malacuco1 nang siya1i1 macasuca nang mal\alhati4 ,itong manga pasuca ay h9di sucat ibigay sa maysaquit1 cun matigas ang pulso1 cun h9di ungmuunti unti ang lagnat1 cun yayat na totoo ang maysaquit4 ,at nang maalaman nang mangagamot1 cun cailan mapapasuca ang maysaquit1 cun cailan h9di sucat pasucah91 basah9 niya muna ang captulo #hh1 nang h\ag magcunpapaano ang caniyang pag-gamot sa tauo4 ,cun m9san mabibig-yan pagc>aca nang pasuca ang maysaquit1 cun totoong mapait ang caniyang bibig1 at cun ibig niyang sumucang p>ati nang macuha agad sa sicmura yaong manga m>urum+ bagay na n>oroon4 ,cun tumahan na ang pagsuca1 ay bibig-yan uli ang maysaquit nang bil9 sa nm]o #c1 nang limonada1 nang tubig na s9ucaan na may azuc> d9 p>a nang uica co cg9a dito r9 sa prrafong ito4 ,h\ag bibigyan nang sabao ang maysaquit1 at masama4 ,saca itutuloy ang pag-gamot doon p>a nang sa manga unang arao2 at t\+ umaga ay pai9um9 ang maysaquit nang bil9 sa nm]o #cb nang sa icapat na bahagui lamang nang bil9 sa nm]o #ce1 cun baga maliuag hanap9 ang sa nm]o #cb2 datap\a cun malaqui ang lagnat1 ay lalong magal+ ang sa nm]o #cb4 ,itong purga1 caya it9utuloy gu9agana arao-arao1 sapagca ang dahilan noon lagnat na buloc1 ay ang nang>oroong m>umi sa sicmura1t1 bituca1 na cailangang palabas94 ,cun baga h9di r9 nauauala ang calaquihan nang lagnat1 ang tiyan ay namamaga nang caonti1 at h9di ungmiihi nang m>ami ang maysaquit1 t\+ icalauang oras ay pa9um9 nang isang cu*>a nang bil9 sa nm]o #aj2 at cun malaqui ang saquit ay oras oras pai9um94 ,itong gamot na ito1i1 nagpapababang madali nang lagnat4 ,datap\a cun h9di pa m&9 ungmuunti ang lagnat1 cun masaquit ang ulo at mal9ao h9di lumagay ang maysaquit1 ay p>>apitan siya sa manga b9ti ayon sa turo sa nm]o #cf1 at pabayaan doon nang malauon ang p>apit2 at cun ang lagnat ay malaqu+ totoo1 ay h\ag pacan9 nang anoman ang maysaquit4 ,cun baga h9di sucat pa9um9 nang pasuca ang maysaquit1 ay big-yan cun umaga nang bil9 sa nm]o #bd1 timbang tatlong bahagui1 na uubus9 sa tatlong inom1 na ang pag-itan nang isa1t1 isa1 ay isang oras4 ,qu9abucasan nang umaga ay gayon d9 ang ipai9om sa caniya4 ,pagca magal+-gal+ na ang maysaquit1 ay mayroong oras na h9di na siya nalalagnat ay it9utuloy ang bil9 sa nm]o #c1 at t\+ arao p9ai9om nang bil9 sa nm]o #bd timbang cahati ang isang inom4 ,ito1i1 nacacauala nang masamang bacas nang saquit4 ,cun magal+ na sa rati ang maysaquit1 at p9urga na siya at mal9is ang dila1 datap\a nalalagnat pa siya m9san arao-arao nang ilang oras lamang calauon1 ay pai9um9 agad pag umunti ang lagnat1 nang timbang isang salapi nang bil9 sa nm]o #ad1 sa apat na inom1 na yao1i1 itutuloy gagau9 nang ilang arao4 ,cun ang maysaquit h9di na nalalagnat ay h\ag siyang caca+ mahabang arao nang c>ne isda1 dahil sapagca h9di macacayanan pa nang caniyang sicmura2 at saca siya1i1 magpilit lumacad4 ,,cap,,tulo #ba4 ,ang lagnat na sucab1 na ang tauag nang ca/ila doo1i1 maligna1 na siya naman ang icatlong bagay na tab>dillo4 #aig4 ,ang lagnat na sucab1 caya ganoon ang pangalan1 ay sapagca malaqui ang panganib nang maysaquit1 at saca cun t+nan1 ay anaqui munti ang caniyang saquit4 #aih4 ,caya naquiquilala itong lagnat na masama1 sapagca ang maysaquit ay pagc>aca1i1 mah9a at malata na1 gaua nang malaqu+ pagcabuloc nang manga bagay na iqu9ahuhusay nang cagal9gan nang catauan nang tauo4 #aii4 ,ang pagca9 nang c>ne isdang buloc1 ang pagca9 naman nang m>am+ c>ne1 ang h9di pagca9 nang manga gulay1 bunga nang cahoy1 nang manga maasim1 ang pagtahan sa pil+ nang manga laua1 cun ang tubig ay tahan1 ang pagtahan sa bahay na siquip1 na may m>am+ tauo1 ang c>uc-haan1 ang capanglauan at ang casam-an nang panahon1 ay yaon ang p9agmumul-an nitong saquit1 lagnat na sucab4 #bjj4 ,ang nalalagnat nitong masamang lagnat pagdaca1i1 nanghih9ang totoo1 doon man sa manga unang arao nang caniyang pagcacasaquit1 na h9di maisipan ang dahilan nang caniyang biglang panghih9a2 pati loob niya1i1 hapay1 na h9di inaanomana niya yaon man caniyang saquit4 ,ang mu*a1i1 totoong dal+ nag-iiba1 at ang mata1i1 lalo pa1 naghahalihalili ang init at ang gu9ao2 cun m9san ay masaquit ang ulo at bay-auang1 at cun m9sa1i1 h9di2 cun bagong nagcacasaquit ang tauo1i1 cun m9san naliliyo1 na ito1i1 masama4 ,h9di siya nacacatulog nang mahimb+1 at cun m9san tila naghihilim2 ga sira-sira ang bait nang maysaquit1 at anaqui nangang>ap nag-uiuicang p>ati1 at ang caniyang pag-uiuica ay anas4 ,naquiquilala sa muc-ha nang maysaquit na siya1i1 ga naguiguicla1 at ga nalilibang ang caniyang loob2 mayroong namang iba na ang canilang day+1 ay mayroon silang mabig-at sa dibdib1 anaqui siquip ang canilang puso2 ang muc-ha1 ang camay1 at ang paa cungmiqu9al cun m9san ga nanglulucso ang laman2 mayroong iba1 na h9di macapag-uica1 h9di mac>9gig1 at h9di macaquita4 ,ang voces ay nag-iiba nauauala4 ,cun m9san mayroong masaquit sa tiyan1 at ito1i1 masama1 at caalamalam ang bituca1i1 nabubuloc4 ,ang dila cun m9san ay magal+1 cun m9sa1i1 madilao na maitim4 ,ang tiyan cun m9san ay malambot2 cun m9san nauunat4 ,ang pulso1i1 mah9a1t1 madalas sa rati4 ,ang balat ay l9alabasan nang manga man*ang tila morado1 lalo pa sa liig1 sa manga balicat at sa licod2 cun m9san ang man*a ay anaqui pasa1 na gaua nang palo4 ,ang ihi h9di luto1 at cun m9san ang color noon1 ay maputi4 ,ang inaiilagu9 nang maysaquit ay totoong baho at tila maitim-itim1 na ito1i1 masamang totoo1 cun h9di r9 gungmigu9haua ang maysaquit niyong pag-iilagu+ yaon4 ,cun m9san ang color noon1 ay susugat1 na ang color ay morado4 ,cun m9san naman b9ubuculan ang s9git1 ang quiliquili1 ang dacong tay9ga4 ,ang maysaquit ay nanghih9a pa m&92 ang bait niya1i1 nagugulo2 tihay ang caniyang lagay2 at namamatay na may pauis na malaqui4 ,cun m9san ang iqu9amamatay niya1i1 ang siya1i1 b9abal9goyngoy nang malacas4 ,dito sa lagnat na ito1i1 t\+ hapon mayroong paglaqui1 p>a nang sa ibang lagnat4 #bja4 ,ang pagcamatay nang manga nagcacasaquit nitong ganitong lagnat na sucab1 ay sa icapito1 icaualong arao1 datap\a lalo pang m>ami ang namamatay1 na nacalalalo sa lima anim na l+o4 ,caya gayon1 sapagca iba at iba ang calacasa1t1 cabagsican nang saquit4 ,mayroon cun m9sang tauo1 na sa manga unang arao nang caniyang pacacasaquit1 bahag-ya na nan9iuala ang may catauan na siya1i1 maysaquit4 #bjb4 ,sucat umasa ang maysaquit na siya1i1 gagal+1 pagca ang caniyang pulso ay lungmalacas sa rati1 cun ang loob ay tungmatapang-tapang1 at ang color nang ihi ay nagsasauli na sa ugali2 cun ang ulo ay mal9ao-l9ao1 cun may pauis na ma9it1 na h9di nacacahirap sa caniya1 cun nauauala ang pamamaga nang tiyan1 at bucod dito ang pulso h9di na madalas tumiboc4 ,ang nagcacasaquit nang gayo1i1 malauon bago lumacas na p>a nang dati4 #bjc4 ,dito sa saquit na ito1 ay cailangang totoo ang magal+ na hang94 ,caya nga doon sa qu9adoroonang silid nang maysaquit ay cailangang magsunog na mamisan-m9san nang suca1 at ang isang dongauang p>at+ bucas4 ,anomang ipai9om ipacaca9 sa maysaquit ay lalahucan nang maasim4 ,ang maysaquit ay mapapa9om nang tubig na l9ag-yan nang gata nang ac$]a 7tay9gang daga alibambang72 ang l9ugao ay doroonan nang ilang capatac nang gata nang dayap2 ang bunga nang sap9it na h9og1 ang dayap1 at ang dal&an1 ay macaca9 nang maysaquit4 ,ang damit nang hihigan t\+ icalauang arao ay papaltan nang ibang damit na mal9is at tuyo4 #bjd4 ,sa nangagcacasaquit nang ganitong saquit ay bihirang-bihira ang cailangang sangrahan4 ,gayon d9 ang pagsumpit1 ay h9di r9 cailangan sa saquit na ito2 bagcus macacasama cun m9san4 ,ang i9um9 p>ati nang maysaquit ay ang tubig na p9aglagaan nang cebada palay1 na ang anim na vaso ay d9oroonan nang timbang cahati nang bil9 sa nm]o #aj4 ,na-a>i namang ipa9om na p>ati sa maysaquit cun ualang iba ang limonada4 ,saca pa9um9 nang bil9 sa nm]o #ce2 ito1i1 cailangang totoo na gau9 agad1 cun bagong nagcasaquit ang tauo2 datap\a cun h9di gu9auang tamb+1 at ang maysaquit ay malacas-lacas pa1 at bucod dito ang pulso1i1 h9di matigas1 ay mapapa9om pa noong pasucang yaon1 nacalalo man ang dalauang puong arao nang caniyang pagcacasaquit4 ,m>ahil cailangang ipa9om sa maysaquit h9di mim9san lamang cundi maquiilan ang saicapat na bahagui noon d+ bil9 sa nm]o #ce2 at saca cun dahil sa pag-inom noong pasucang yaon1 ay nacuha na ang c>amihang bagay na m>umi na iqu9alalagnat niya1 ay pai9um9 t\+ icatlong arao1 cun m9san arao-arao nang bil9 sa nm]o #ch4 ,itong gamot na ito1i1 nacacapagpalabas nang manga m>urum+ bagay na nangabuloc sa loob nang catauan1 pati nang bulati na m>ahil sumipot sa saquit na ito ay yaon cun m9san ang dahilan nang manga inaasal nang maysaquit4 ,cun baga ang balat nang maysaquit ay tuyo dahilan sa calimitan nang pag-iilagu91 ang ipai9om doon h9di ruib>bo1 cundi ang bil9 sa nm]o #ci timbang saicaualong mahiguit4 ,ang gamot sa nm]o #ch at #ci 7ang cailangan nang maysaquit doon sa dalaua7 ini9om cun umaga1 at pag nacalalo ang dalauang oras1 pai9um9 ang maysaquit nang bil9 sa nm]o #dj1 na ito1i1 gagau9 t\+ icatlong oras1 bago gau9 namang uli cun umaga yaon d+ bil9 sa nm]o #ch #ci2 saca itutuloy gagau9 pa ang sa nm]o #dj1 hangan sa gumal+-gal+ ang maysaquit4 ,cun ang maysaquit ay mah9ang-mah9a1 ang bil9 sa nm]o #dj samahan nang bil9 sa nm]o #da4 ,magal+ d+ pa9um9 mam9san-m9san ang maysaquit nang alac sa ,misa4 ,cun malacas ang pag-iilagu9 nang maysaquit ang isang pelotilla nang bil9 sa nm]o #da1 ay samahang m9sang macalaua maghapon nang triaca1 ga tatlong butil nang maiz c>ami4 ,cun baga h9di r9 lungmalacas ang maysaquit1 cundi tila h9di nacac>amdam1 ay capilitang doonan nang p>apit sa manga b9ti sa batoc nm]o #cf2 pag natuyo ang manga p>apit1 ay p9apaltan nang ibang bago4 ,ang manga p>apit iniiuan doon nang mahabang arao4 #bje4 ,cun ang maysaquit ay magal+-gal+ na1 sapagca mayroong oras na siya1i1 h9ihibasan na nang lagnat1 agad-agad ay pai9um9 doon sa oras na yaon nang bil9 sa nm]o #ad1 timbang cahati isang salapi2 qu9abucasan ay babacayan d9 ang oras nang pagca uala nang lagnat1 at capapai9um9 pa noon d+ bil9 sa nm]o #ad4 ,saca it9utuloy r9 sa ilang arao2 datap\a ang i9um9 lamang nang maysaquit ay timbang cahati4 ,cun h9di na nalalagnat ang maysaquit1 ay ilalagay siya sa husay nang manga maysaquit na magal+ gal+ na1 captulo #e2 at cundi siya lumacas1 ay pacacan9 nang timbang cahati nang bil9 sa nm]o #db2 at cun lauon nang nacaca9 ang maysaquit1 ay pacacan+ uli noon d+ bil9 sa nm]o #db1 timbang cahati r94 ,datap\a lalo pang magal+ sa bil9 sa nm]o #db ang bil9 sa nm]o #ad1 na i9um9 niya cun umaga1 timbang saicapat cahati4 #bjf4 ,ang nalalagnat nang ganitong lagnat1 cun m9san ay d9oroonan sa noo nang manga sisiu1 calapati1 ibang hayop na b9iac1 sapagca ang isip nang manga mangagamot1 na nacucuha at nadadala niyong manga hayop na yaon ang p9acacam&ag nang saquit2 datap\a masamang gau9 ito1 sapagca nacacahirap at nacacalubha bagcus sa maysaquit4 ,nota4 ,cun m9san itong lagnat na sucab sungmasama sa bulutong1 sa tigdas1 pati sa ibang manga saquit2 cun gayo1i1 panganib na buhay nang maysaquit4 ,,cap,,tulo #bb4 ,ang saquit na pangiqui1 na nagmamacalauang arao na p9angangalan nang ca/ilang t]cianas2 at ang nagmamacaitlong arao na p9anganganlan nang ca/ilang cu>tanas4 #bjg4 ,itong saquit na pangiqui ay m>ahil dumaan doon sa manga baybay nang dagat1 ilog na malaqui1 doon sa may manga tubig na tahan na h9di ungmaanod4 ,cun m9san itong saquit ay dala nang pagca9 nang bunga nang cahoy na h9di pa h9og1 dala nang lamig nang gabi4 #bjh4 ,bagaybagay ang pangiqui4 ,mayroong maysaquit na nang9giqui arao-arao1 na ang lagnat sa isang arao ay malaqui1 at ang sa qu9abucasan ay munti-munti2 ang tauag nang ca/ila dito1i1 t]ciana doble1 mayroong nang9giqu+ t\+ icalauang arao2 na yaon ang p9anganganlan nang ca/ila t]cianas2 mayroon namang ibang pangiqui na ang pagdaa1i1 t\+ icatlong arao1 na ang pag-itan ay dalauang arao1 na cun turan nang ca/ila ay cu>tanas4 ,mayroong iba1 na sungmisipot t\+ icalimang arao1 sa icapito2 datap\a bihirang-bihira naman yaon gayon4 #bji4 ,ang lalagnat9 nitong lagnat na ganito1 ay natatamlay muna1 hungmihicab1 at saca nang9giqui4 ,namumutla ang manga dulo nang camay at paa3 ibig niyang sumuca sungmusuca nga cun m9san4 ,ang pulso ay madalas1 mah9a1t1 munti4 ,malaqui ang pagcauhao nang lalagnat94 ,pagca nac>aan ang isa1 dalauang oras1 tatlo1 apat caya1 ang gu9ao ay s9usundan nang lagnat na malaqui4 ,ang boong cataua1i1 nai9itan2 lungmalacas1 at lungmalaqui naman totoo pati at nauuhao pa m&9 ang maysaquit2 ang ulo niya ay masaquit na totoo pati nang caniyang manga catauan4 ,pagca yaong lagnat na yao1i1 nalauong ga apat1 lima1 anim na oras1 ang maysaquit ay p9apauisan tuloy sa boong catauan1 gungmagal+ ang pagc>amdam niya1 nacacatulog siya1 at pagcaguis+ ay uala nang lagnat1 napapagod siya lamang4 ,ang ihi nang maysaquit sa catapusan nang lagnat1 ay mapulapula1 na nagcacalatac na tila ladrillong b9ayo2 cun m9san ang ihi anaqui mayroong bula sa ibabao1 balat na manipis4 #baj4 ,ang pag-uli nang lagnat sa icalaua1 sa icatlong arao1 cun m9san ay h9di doon sa datihang oras cundi maaga sa roon huli caya4 #baa4 ,mayroong isa pang cailangang t&aan nang manga mangagamot1 na mayroong pangiqui na sa manga unang arao1 tila h9di pangiqui1 cundi anaqui ang lagnat na p9angangalang buloc1 na s9aysay co na sa captulo #bj1 at cun malauong ilang arao1 yaong lagnat na tila buloc1 ay ungmuuli sa pangiqui1 na ang pagdaan ay t\+ icatlong arao1 at ang pag-itan isang arao4 ,ang gayong lagnat ay mangyay>+ gamut9 p>a nang lagnat na buloc2 datap\a sa prrafo #bah isusulat co ang totoong bagay na gamot sa lagnat na ito4 #bab4 ,ang pang9giqui na nagmamacaitlong arao 7na dalauang arao ang pag-itan7 ay malacas lumaban sa manga gamot sa roon sa nagmamacalauang arao ang pagcalagnat4 #bac4 ,ang nang9giqui h9di ma-aano1 cun macailan lamang lagnat92 datap\a cun nalauon ang pangiqui1 ay totoong sama2 at hungmih9a ang catauan1 nagugulo ang sicmura1 at cun m9san yaon ang p9agmumulan nang ict]icia1 hidropesa1 hica1 nang lagnat na lauon4 #bad4 ,ang gamot sa nang9giqui ay ang p9anganganlang qu9a1 na yao1i1 balat nang cahoy4 ,dito sa ,filip9as na-a>i ang balat nang dita1 sapagca isa r9 ang cabagsican nito1t1 noon1 baga man h9di qu9a ang dita4 ,basah9 mo ang nm]o #ad sa dacong catapusan nitong libro4 #bae4 ,cun h9di malaqui ang pangiqui1 at h9di r9 totoong nahihirapan ang maysaquit at siya1i1 nacacaca91 at nacacatulog1 ang gagau9 doo1i1 ilalagay lamang sa husay nang maysaquit na magal+-gal+ captulo #e1 at siya na yaon4 #baf4 ,nguni cun baga nalagnat na ang maysaquit nang macaanim macapito1 at ungmuuli r9 ang lagnat1 at h9di siyang cusang nauauala1 ay magal+ sa lahat ang pasuca sa bil9 sa nm]o #ce1 at saca qu9abucasan ay pa9um9 nang bil9 sa nm]o #ad1 na caniyang uubus91 bago abut9 nang oras nang caniyang pagcalagnat4 ,ang catapusang bahagui nang dita ay i9um+ dalauang oras lamang1 bago sumipot ang lagnat4 ,pagca in9om nang maysaquit ang qu9a 7dita7 ay lagnat9 man siya di man lagnat91 ay pai9um+ uli nang ganoong c>am+ dita sa arao na pag-itan nang lagnat2 at yaon ang totoong icauauala nang lagnat4 ,saca it9utuloy ang pag-inom nang dita sa anim na arao1 ga calahati lamang ang timbang nang s9abi co ngayon2 at ito1i1 caniyang i9um9 doon sa manga oras na yaon na na-aalamang siya1i1 malalagnat dis94 #bag4 ,cun ang lagnat ay malaqu+ totoo pati nang saquit nang ulo2 cun ang muc-ha1i1 mapula1 at ang pulso1i1 matigas at puno1 at bucod dito nag-uubo ang maysaquit1 cun ang pulso ay matigas d9 nang mauauala ang lagnat1 at ang dila1i1 tuyo1 ay cailangang sangrahan ang maysaquit1 at pai9um9 nang m>ami noong bil9 sa nm]o #c4 ,pagca gu9amot nang gayon ang maysaquit1 ay o\i siya caalamalam sa calagayang s9abi co sa itaas sa prrafo #bae4 ,saca pai9um9 7sa isang arao cun lumiban ang lagnat7 nang timbang tatlong bahagui isang salapi nang bil9 sa nm]o #bd1 na timbang saicapat ang isang inom4 ,saca p9ababayaang lagnat9 ang maysaquit nang maquiilan2 at cundi siyang cusang mauauala ang lagnat ay big-yan nang dita1 p>a nang turo sa prrafo #baf4 ,cun baga lumiban man ang lagnat1 ang maysaquit ay nananab-ang nang pagca91 at h9di macatulog nang mahimb+ sungmasaquit ang bay-auang1 ang tuhod bago pa9um9 nang dita ay pupurgah9 muna nang bil9 sa nm]o #ba #bc4 #bah4 ,doon sa p>rafo #baa ang uica co1 na cun m9san ang lagnat na pangiqui sa manga unang arao ay h9di naquiquilala na yao1i1 pangiqui cundi tila catulad nang lagnat nang apdo buloc1 nasaysay na sa captulo #bj4 ,ang gamot dito ay iba-iba lamang nang caunti sa gu9agaua doon sa lagnat na buloc4 ,ang maysaquit ay pai9um9 nang m>ami nang turo sa nm]o #c2 at cun siya1i1 nalagnat nang dalaua tatlong arao cun baga nahahalatang m>umi ang sicmura dahil sapagca ibig niyang sumucang p>ati1 siya1i1 sungmusuca nga1 mapait na totoo ang bibig1 ay big-yan nang bil9 sa nm]o #cd #ce2 at cun h9di r9 nauauala yaong capaitan nang bibig1 at ang pagca ibig niyang sumuca1 ay purgah+ maquiilan nang bil9 sa nm]o #bd nm]o #ba man1 cun malacas ang may catauan4 ,saca b9ibig-yan nang dita p>a nang turo sa p>rafo #baf4 ,itong pag-gamot na ito1i1 sucat na roon2 datap\a magal+ d91 pag nac>aan ang ualong arao1 di man l9agnat ang tauo1 ang pa9um9 siya nang dita timbang tatlong bahagui arao-arao1 na itutuloy hangang lumalo ang ualong arao2 at cun ang lagnat ay nagmamacaitlong arao1 ay lalo pang cailangang gau9 ito4 #bai4 ,cun ang maysaquit ay nagpamula na nang pag-inom nang dita1 ay h9di sucat purgah91 at uuli ang lagnat4 #bbj4 ,sa lagnat na pangiqui na nagmamacatlong arao1 ay h9di bagay ang pagsasangra4 ,dalauang oras bago lagnat9 ang maysaquit1 ay pai9um+ mam9san m9san 7ga macaapat sa isang oras7 nang isang tazang tubig na p9aglagaan nang bulaclac nang alagao1 na d9oonan nang caunt+ pulot1 at palac>9 tuloy sa bahay ang maysaquit4 ,cun gayon1 pati pangiqui1 pati lagnat1 ay h9di lubhang malaqui4 ,yaon d+ pa9om ay gagamit9 nang maysaquit hangan macalalo ang gu9ao nang pangiqui2 at cun nalalagnat na ay yaon d9 ang caniyang i9um9 cun ibig1 cun aayao siya noon1 ang sa nm]o #b ay magal+ inum9 niya4 ,pagca nac>aan ang lagnat1 ay p9apahiran nang damit ang pauis nang maysaquit4 #bba4 ,cun m9san ang qu9a 7gayon d9 ang dita7 ay nacacapagpailagu9 sa maysaquit2 at cun ganoon ay h9di macacauala nang lagnat4 ,caya ang mabuti dito ay purgah9 muna ang maysaquit nang timbang saicapat sa ruib>bo1 nang caafi/ula nm]o #ha1 bago big-yang uli nang dita4 #bbb4 ,mayroon pang ibang manga bagay na maigagamot sa lagnat na pangiqui4 ,datap\a ang maigu+ totoo sa lahat ay ang naituro co na dito sa captulong ito4 ,uica naman ni ,p4 ,cla9 na ang pag-inom nang isang tagayang tubig na p9aglagaan nang ugat nang apasotis sa oras nang pagsipot nang gu9ao nang pangiqui1 at saca cun magcumot tuloy ang maysaquit ay nacacauala nang pangiqui1 cun gau+ macalaua macaitlo4 ,magal+ pa sa rito ang isang gamot na it9uro at ip9ahayag nang h>i sa ,espaa sa caniyang manga vasallos1 na yao1i gayon4 ,ang timbang isang salap+ caf 7caf7 na isasangag muna sa apoy bago bayuh9 nang maliliit1 ilalaga sa dalauang tazang tubig hangan sa maiga at matira lamang ang calahati4 ,saca sasala91 at ang tubig na p9aglagaan noong caf ay huhulugan nang gata nang dayap1 yaon bagang macucuha sa tatlo apat na dayap4 ,hahalu9 cap\a at ipai9om sa maysaquit cun umaga bago cuma94 ,mayroong isa pang gamot na totoong buti na yao1i1 gayon4 ,ang anim ualong bulaclac nang isang cahoy na munti na p9anganganlan sa ,ma9ila rosas caball]o at sa ,batangan flores ay hulugan mo nang dalauang tagayang tubig na ma9it na totoo2 doonan pa nang azuc>2 at ang maysaquit ay p9ai9om nang isa nang isang taza noon dalauang oras bago lagnat91 at gagal+ siya2 datap\a ma9it cun inum94 #bbc4 ,yaong manga tauo1 na lauong panahon ilang b\ang nang9giqui na sila1 at h9di gu9amot nang paanyo1 ay big-yan pagdacang m9san nang bil9 sa nm]o #cd1 sa #ce1 at saca pa9um9 nang sa nm]o #ch sa dalaua tatlong arao4 ,pagca y>i na ito1 ay pa9um9 nang dita p>a nang turo sa p>rafo #baf4 #bbd4 ,cailangang maalaman nang manga mangagamot na cun m9san mayroong tauo1 na h9di man siya lagnat9 ay d9>aanan d9 nang pagsaquit nang al9 mang casangcapan nang catauan1 na itong pagsaquit na ito ay h9di sungmasala sa caugaliang oras1 cundi ang pag-uli ay husay1 sa macat\id t\+ icalauang arao1 arao-arao p>a nang saquit na pangiqui4 ,ang gamot na totoo sa ganoong saquit ay yaon d+ dita prrafo #baf4 ,nota4 ,bucod dito sa manga bagay na lagnat na ito na s9aysay co sa manga captulo #ai1 #bj1 #ba at sa #bb1 ay mayroong isa pang bagay na lagnat na t9atauag2 lagnat na daua2 sapagca ang maysaquit ay s9isibulan nang m>am+ butil na catulad nang daua2 itong ganitong lagnat ay aqu+ sasaysay9 sa captulo #ei4 ,,cap,,tulo #bc4 ,ang saquit na p9anganganlang erisipela1 na cun turan nang tagalog ay culebra4 #bbe4 ,ang saquit na erisipela1 culebra ay cun m9san munt+ saquit lamang1 na lungmilitao sa balat nang catauan nang tauo1 at milimit sa muc-ha1 sa paa4 ,ung-muunat ang balat1 at namumula2 at cun id9idi9 nang daliri1 ay nauauala ang pamumula4 ,ang damdam nang maysaquit1 na yaong lug> na s9isibulan nang culebra ay ma9it na totoo1 na yaon ang di icatulog niya2 ang saquit ay lungmalaqui sa dalaua tatlong arao pa4 ,saca h9di nag-iiba hangang sa lumalo ang isa dalauang arao2 ungmuunti tuloy at may nalalaglag sa balat na masaquit na tila calisquis1 at nauauala ang saquit4 #bbf4 ,nguni cun m9san ang saquit ay malaqui pa sa s9abi co ngayon4 ,ang may cataua1i1 gu9igu9ao muna nang malaqui2 sungmusunod sa gu9ao ang isang malaqu+ init at ang saquit nang ulo1 at hang gang di lumitao ang culebra1 ay p>at+ ibig sumuca ang maysaquit4 ,pagca sibol nang culebra na yao1i1 sa icalaua sa icatlong arao1 ay ungmuunti ang lagnat at h9di na ibig sumuca ang maysaquit4 ,datap\a h9di nauaualang p>ati nang lagnat na munti1 at nanab-ang siya nang pagca91 hangang di tumahan ang paglaqui nang culebra4 ,cun ang muc-ha1i s9isibulan noon1 ay sungmasaquit ang ulo1 namamaga ang bubong nang mata1 ang mata1i1 piquit1 at h9di mapalagay ang maysaquit4 ,cun m9san ang saquit ay ungmaalis sa isang pisngi1 at lumilipat sa cabilang pisngi1 at napapacalat sa noo1 sa liig at sa batoc2 cun gayon ay malalauon ang saquit4 ,cun malaqui ang saquit1 ay p>at+ mayroong lagnat2 sira ang bait nang maysaquit1 at cun h9di paanyo ang pag-gamot doo1i1 namamatay cun m9san1 lalo pa cun mat&a ang may catauan4 ,ang pagsibol nang culebra sa liig1 cun m9san ay p9agmumul-an nang g>rotillo2 cun sa paa sumibol ang boong paa ay namamaga pati nang hita4 ,cun malaqui ang sungmisibol na culebra1 yaong casangcapang masaquit ay s9isibulan nang tila l9tog1 pantog na munti1 na puno nang tubig na mal9ao1 na ang camuc-ha ay napaso yaong lug> na yaon1 at ang tauag nang tagalog dito1i1 culebrang tubig4 ,itong manga l9tog ay nangatutuyo at nangalalaglag na p>ang calisquis2 cun m9san yaong p9acatubig na nasisilid sa l9tog1 ay malagquit1 na dahil doo1i1 nag-cacalangib na macapal ang casangcapang nasactan4 ,ang calauonan nang culebra ay ualo1 sangpuo1 lab+dalauang arao2 at cun nauauala na ay p9apauisan nang malaqui ang maysaquit2 itong pagpauis ay h9di dungm>aan cundi sa catapusan nang saquit4 #bbg4 ,ang culebra ay m>ahil magbago nang lug>4 ,cun sa utac nang ulo sa dibdib mapatung ay namamatay agad ang maysaquit2 at cun sa liig map>oon1 ay g>rotillo ang icamamatay niya4 #bbh4 ,ang p9acabutil l9tog nang saquit na culebra1 ay bihirang nagnanana1 at cun baga magnana ay maguigu+ sugat4 #bbi4 ,ang dahilan nitong saquit ay ang apdo1 na napapasama sa dugo1 na h9di lungmalabas na p>a nang dati sa pagpauis nang tauo4 #bcj4 ,cun ang saquit ay munti1 p>a nang s9aysay co sa prrafo #bbe1 ilalagay lamang sa husay 7captulo #d7 ang maysaquit1 at pai9om+ p>ati nang tubig na m>ami na p9aglaan nang bulaclac nang alagao1 na d9oonan1 nang timbang isang salap+ salitre sa i9um+ maghapo1t1 magdamag4 ,h\ag pacan9 siya nang c>ne itlog2 masama ang alac doon2 ang manga gulay at ang manga h9og na bunga nang cahoy ay macaca9 niya4 ,ito1i1 magal+ gau9 sapagca nag-iilagu9 ang maysaquit nang malimit-limit1 dungm>ami ang ihi1 at ang pagtaib nang catauan4 ,ang lug> na masaquit ay mabut+ pasu9 nang ilang paso nang caunt+ papel sangley na l9ulon1 nang laman nang bunga nang boboy4 ,ito1i1 gamot tagalog4 #bca4 ,datap\a cun malaqu+ saquit yaon1 cun malaqui naman ang lagnat1 at ang pulso1i1 malacas at matigas1 ay cailangang sangrahan nang caunti ang maysaquit1 at cun h9di r9 ungmuunti ang lagnat ay sasangrahang m9san pa1 macalaua caya4 ,saca ilalagay sa husay captulo #d2 at s9usumpit na p>ati hangang bumaba ang lagnat2 p9ai9om naman nang bil9 sa nm]o #c1 at pag munti na ang lagnat ay p9upurga ang qu9uculebra nang bil9 sa nm]o #bc1 b9ibig-yan t\+ umaga nang ilang inom na bil9 sa nm]o #bd4 ,itong pagpurga ay totoong cailangan sa qu9uculebra1 nang mangy>+ macuha ang apdo1 na ungmi9it at naiipon sa catauan4 ,cun humaba ang saquit1 at ang may catauan ay nananab-ang nang pagca91 at ang bibig ay mapait1 ay cailangang pa9um9 nang al9man doon sa dalauang pa9om na it9uturo sa nm]o #cd #ce1 cun baga munti na ang lagnat2 sapagca itong manga pasuca1i1 lalo pang maigui sa purga doon sa gayong lagay nang maysaquit4 ,datap\a cun ang culebra ay nadoroon sa ulo1 ay magal+ pa sa pasuca ang purga4 ,bagay r9 dito ang bausang macalaua arao-arao hangang tuhod na malah99gang tubig1 cun ang saquit ay tungmatahan sa ulo2 at cun mahirap ang calagayan nang maysaquit1 ay totoong buti lag-yan nang p>apit sa talampacan nm]o #cf4 ,cun baga nang mapurga mapasuca na ang qu9uculebra1 ay h9di r9 ungmuunti ang lagnat ay pa9um9 t\+ icalauang oras malimit sa rito1 nang isang cu*>a nang bil9 sa nm]o #aj4 ,cun talagang mauauala na ang saquit na culebra1 sapagca1t p9apauisan na ang may catauan1 ay bibig-yan nang tubig na may salitre1 na p9agbab>an nang bulaclac nang alagao p>a nang turo co sa prrafo #bcj1 na s9undan nito at ituloy itong pag-inom sa ilang arao1 nang siya1i1 mapauisan pa m&94 #bcb4 ,yaong lug> nang catauan nang maysaquit1 na s9isibulan nang culebra1 ay budburan nang h>9ang is9angag sa cauali palioc2 maigui pa sa h>9a yaong tila bulac nang bunga nang boboy na siya ang it9ataquip doon2 cun munti ang saquit ay siya na yaon4 ,datap\a cun malaqui ang saquit1 ang isang basahang babad sa malacucong tubig1 na p9aglagaan nang bulaclac nang alagao2 ay yaon ang totoong dal+ nacacagu9haua sa maysaquit4 ,magal+ d+ budburan nang color na mapula1 na gu9agamit nang manga p9tor2 datap\a ang lalong madali sa lahat1 ay tudluqu9 nang c>ayom yaon manga l9tog butil nang culebra sa dacong ilalim nang butil1 at ang tubig na lungmalabas1 ay pahiran nang isang tuyong damit4 ,ang manga tapal na may taba ay h9di sucat gamit9 dito sa saquit na ito4 #bcc4 ,cun ang culebra1 ay ungmuurong at pungmapasoc sa loob nang ulo1 sa lalamunan1 sa baga1 sa loob nang catauan nang tauo1 ay cailangang sangrahan ang maysaquit2 saca lalag-yan nang p>apit sa manga b9ti nm]o #cf2 at p>at+ pai9um9 nang tubig na p9aglagaan nang bulaclac nang alagao1 na d9oonan nang caont+ salitre p>a nang turo sa prrafo #bcj4 ,,cap,,tulo #bd4 ,ang saquit na galis na p9angangalang s>na nang ca/ila4 #bcd4 ,dito sa lupa nang ,filip9as ay naquiquilala nang lahat na tauo ang galis4 ,ang p9angagal9gan nitong saquit na ito ay ang pagca9 nang manga cun ano-ano1 ang pagca9 namang p>ati nang manga ma-aalat1 pati nang bunga nang cahoy na h9di cah9ugan1 at ang malibag na damit4 ,mayroon namang tauo1 na caya gu9agalis1 ay siya1i1 nalal9an noon4 #bce4 ,ang gamot sa gu9agalis ay gayon4 ,h\ag pacan9 nang manga ma-aalat at maasim1 pati nang may taba1 nang manga mai9it p>a nang pimi5ta1 *ile1 clavo1 luya1 etc4 ,pa9um9 arao-arao nang tubig na p9aglagaan nang bil9 sa nm]o #bf1 ga tatlong taza c>ami maghapon4 ,sa icapat icalimang arao ay purgah9 nang bil9 sa nm]o #ba4 ,pag nacalalo ang pitong arao1 ay pupurgah9 uli1 at bago pacan9 ang maysaquit cun umaga1 at bago siya humiga nang gab-i ay papahiran nang ungentong bil9 sa nm]o #eb ang lug> na s9isibulan nang galis4 ,t\+ icatlo icaapat na arao ay p9apahirang uli hangang sa macaapat2 at caalamalam pagca y>i na ito ay mauauala ang galis2 datap\a cun baga ungmuuli ay capupurgah9 pa ang gu9agalis noon d+ bil9 sa nm]o #ba1 bago ituloy ang pagpapahid sa manga galis na p>a nang dati4 ,ang damit nang maysaquit ay cailangang paltang p>ati nang ibang mal9is4 ,magal+ sa saquit na ito ang pagpambo paliligong p>ati sa manga ilog1 at um9om nang caf arao-arao4 #bcf4 ,cun baga caya gu9agalis ang tauo ay gaua nang siya1i1 nalal9an noong saquit na yaon1 at ang galis ay bagong-bago pa1 ay h9di cailangang purgah9 muna4 ,datap\a cun lauon nang panahong p9abayaang h9di gu9amot ang galis ay gagamut9 p>a nang sabi co sa itaas sa prrafo #bce1 na s9usundan nito4 #bcg4 ,cun ualang mantica1 cun ualang sal amoniaco at dahil doon h9di mo magaua ang ungentong bil9 sa nm]o #eb1 na-a>i ang turo sa nm]o #dd4 ,t&aang magal+ nang manga mangagamot na itong saquit na galis ay h9di sucat gamut9 pagc>aca cundi unah9 ang purga1 at saca isunod doon ang ibang s9abi co sa prrafo #bce4 ,,cap,,tulo #be4 ,ang saquit na buni sa uicang ca/ila empe9es h]pes4 #bch4 ,ang tauong b9ubuni1 cun ibig niyang mauala ang caniyang saquit ay humambo siya muna arao-arao2 saca siya1i1 um9om t\+ arao nang cremor nm]o #bd timbang saicapat na isasama sa tubig na p9aglagaan nang *icoria 7dilang usa72 cun ang buni ay masama1t1 malacas lumaban sa gamot ang i9um9 ay ang bil9 sa nm]o #ga4 ,ito1i1 gagau9 nang lab+dalauang arao calauon4 ,saca ang maysaquit ay magsangra at magpurga nang bil9 sa nm]o #ba4 ,qu9abucasan bago siya cuma91 bago humiga1 ay pahiran ang ibang manga buni nang ungentong bil9 sa nm]o #de #eb4 ,dito sa saquit na ito1i1 masama ang malibag na damit1 at ang di pagpambo nang malimit-limit4 ,h9di sucat pahirang m9sanan ang lahat na buni2 at masama sa may catauan ang biglang mauala ang caniyang saquit2 caya mabut+ pabayaang lumalo muna ang ualong arao man lamang2 at magpurga uli ang b9ubuni4 ,yaong bun+ masama ang color1 na lungmalaban sa gamot1 ay maigui cayur9 muna nang isang caputol na p+ang basag1 nang isang cu*illo1 bago cuscus9 nang bauang at aguio1 na cucun9 sa bubungan nang cus9a2 ito1i1 gamot na m>ahil gau9 nang tagalog1 at totoong buti4 ,,cap,,tulo #bf4 ,ang gamot1 sa man*a sa muc-ha at sa manga pilat4 #bci4 ,mayroong tauong nilalabasan nang manga man*a sa muc-ha1 di man siya nagcacasaquit1 at nang mauala yao1i1 basa9 ang muc-ha na maquiilan maghapon nang sucang matapang1 na p9aglagaan nang ugat nang calabasang puti4 ,magal+ namang lahiran nang gata nang salagsalag pacupis 7pep9illo de ,san ,gregorio7 na b9abayo muna1t1 p9ipiga2 at ang gata ay s9asamahan nang caont+ pulot4 ,itong gata nang salagsalag pacupis na may calahoc na pulot ay siya r9 ang igu9agamot sa manga pilat1 nang h\ag magbalangan ang color nang catauan4 ,ito1i1 turo ni ,cla94 ,datap\a1t1 ang dahilan nang manga man*a sa muc-ha sa catauan ay saquit na namamahay sa loob4 ,,cap,,tulo #bg4 ,ang gagau9 sa s9isibulan nang anomang bagay na sibol4 #bdj4 ,bagaybagay ang sungmisibol na masama sa catauan nang tauo1 sa macat\id2 ang pigsa1 ang baga1 ang tiboc1 ang taguihauat1 ang cancro1 at ang iba pa na may canicaniyang pangalan4 ,cun inaacalang may sisibol sa catauan1 agad agad ay pacacactan sa l9ta yaong lug> na masaquit na namamaga na1 palibot doon sa talagang sisibulan4 ,cun ualang l9ta1 ay na-a>i ang cadlitan muna bago t&ucan1 tacluban nang v5tosa1 na ito1i1 h9di gagau+ mim9san lamang1 cundi maquiilan4 ,pagca gayon ang gaua1 yaong talagang sisibol ay h9di na tungmutuloy cun m9san1 at tumuloy man1 ay gungmagaan ang saquit dahilan sa pagcuha nang dugo4 ,pag nacunan nang dugo ang maysaquit1 at inaacalang masama ang sisibol1 ay pupurgah9 cun m>umi ang dila nang bil9 sa nm]o #ba1 at susumpit9 arao-arao na ualang liban nang bil9 sa nm]o #e4 ,bucod dito ay h\ag ipatiquim sa maysaquit ang sabao1 ang alac1 ang manga mahanghang1 ang c>ne1 ang itlog1 ang isda at ang baboy4 ,ang caniyang cacan9 lamang ay ang t9apay na durog1 na is9ama sa tubig na ma9it1 l9ugao cun ibig niya4 ,ang caniyang i9um+ p>ati ay ang bil9 sa nm]o #b4 ,cun ang sibol ay nacaputoc na1 ay it9utuloy r+ gu9agaua itong lahat na turo co ngayon1 pati nang pagcuha nang dugo na gagau9 doong palibot sa sibol4 ,saca gu9agamot ang sibol p>a nang sasabih9 co sa prrafong isusunod co dito4 ,cun m9san ay cailangang sangrahan ang talagang sisibulan nang anomang masama1 at lalo pa cun nalalagnat ang may catauan1 cun h9di siya patulugu9 noong masaquit1 cun malaqu+ totoo ang pamamaga noong lug> na s9isibulan4 ,datap\a cun m9san ang manga l9ta na id9oroong palibot sa sibol ay siya na4 ,cun nacaputoc ang sibol1 ay h\ag nang sangrahan ang maysaquit4 ,ang gamot sa pigsa1 sa uicang ca/ila1i1 divieso4 #bda4 ,ang pigsa1i1 sibol na matigas na mapula pula1 masaquit at ma9it na mayroong ugat na isa1 at ga catulad nang isang bungang munti nang pia4 #bdb4 ,ang pigsa cun iisa lamang ay h9di lubhang macahihirap sa tauo1 at cun m9san siyang cusang nauauala pag nacaputoc4 ,datap\a cun mahirap ang damdam nang p9ipigsa1 cun ang pigsa1i1 m>ami susund9 muna ang bil9 doon sa prrafo #bdj2 at nang lumambot ang pigsa1 ay tatapalan nang t9apay na ng9uya1 nang t9apay na d9urog na m9asa sa caunt+ gatas nang anomang hayop4 ,cun ualang t9apay1 ay matatapalan ang pigsa nang patan+ b9ayo4 ,pag nacaputoc na ang pigsa1 at ang p9acaugat ay nacuha na1 ay nauauala ang saquit2 datap\a cun baga may natitira pang matigas doon sa s9isibulan nang pigsa1 ay tapalang uli nang t9apay na d9urog1 na p9ataca1t1 m9asa sa gatas4 ,ito r9 ang gamot sa sibol1 na cun tauagu9 nang tagalog ay pigsang daga4 ,ang gamot sa taguihauat1 na cun turan nang ca/ila ay c>bunco4 #bdc4 ,ang taguihauat ay isang bagay na sibol na matigas1 mapula pula1 ma9it1 mahapdi at masaquit1 na may ugat d9 p>a nang pigsa2 datap\a ang taguihauat mayroon sa ibabao na tila langib1 at ang pigsa1i1 ualang gayon4 #bdd4 ,ang gagau9 sa s9isibulan nang taguihauat ay ang turo sa prrafo #bdj4 ,saca cun macaputoc1 ay tapalan nang isang cabiac na lasonang inihao sa apoy1 na ma9it cun itapal4 ,ang uica naman ni ,riv]a1 na ang totoong gal+ sa sibol na yao1i1 ang palaca sa ilog1 yaon bagang palacang tungmatahan sa tubig na ungmaanod2 saca p9ipisa ang ulo1 at p9apatay1 bago bia-qu9 at itapal sa sibol2 t\+ icalauang oras ay p9apaltan nang ibang palacang bago2 at sa loob nang isang arao ay gungmagal+ ang maysaquit1 at ang ugat nang sibol ay madadala tuloy nang palaca4 ,at cun mayroon pang natitirang ugat ay mag-ihao ca nang isa dalauang palaca sa horno sa palioc2 saca bayuh9 mo at itapal sa sibol1 at mabababao4 ,nota4 ,cun m9san p9anganganlan d9 nang tagalog na taguihauat ang cancro na sasaysa9 co ngayon4 ,ang gamot sa escirro at sa cancro1 na cun sumibol sa suso nang babayi ay t9atauag nang ca/ilang z>atn2 pati nang gagau9 sa nasisira ang caniyang ilong4 #bde4 ,ang escirro ay isang bagay na bucol1 na matigas1 na h9di r9 masaquit1 na cas9g color at cas+ init nang ibang balat1 na anaqui h9di c>ugtong nang ibang laman1 cundi tila nabubucod2 datap\a cun quibu9 nang camay1 h9di ungmuuga p>a nang manga lobanillo4 ,ang escirro cun m9san ay sungmasama cun malauon1 at naguigu+ cancro4 ,caya naquiquilalang maguigu+ cancro na ang escirro1 sapagca ungmi9it at cungmacati ang lug> na qu9adoroonan nang bucol1 na dahil doo1i1 ibig camut9 nang maysaquit4 ,ang bucol ay lungmalaqui1 at nagbabago nang hi*ura1 at bucod doon ay sungmasaquit na mam9san m9san1 at cun malauon ay p>ati na4 ,ang manga ugat na nadoroong palibot sa escirro ay namamaga at nang9gitim4 ,cun malapit nang magsugat ang cancro1 ay lalong masaquit2 at cun nacapagsugat na ang lumalabas doo1i1 totoong baho2 ang sugat ay gumagapang at cun m9san mayroong ugat na na-aabot at lungmalabas ang dugo4 ,ang m>ahil sibulan noon ay ang manga matabang tauo1 at ang manga dalagang mat&a4 ,cun m9san dala nang capanglauan nang pagca galit nang may catauan1 nang pagca9 nang m>am+ bauang manga bagay na maliuag matunao sa sicmura4 #bdf4 ,ang gamot sa escirro1 ay gayon4 ,gagau9 pagc>aca ang manga bil9 sa prrafo #bdj2 datap\a cun m9san ay masamang cunan nang dugo2 at cun baga h9di nauauala ang pamamaga1 ay tapalan nang bil9 sa nm]o #fj4 ,ang maysaquit ay mabuti palonoqu9 arao-arao nang bil9 sa nm]o #eg4 ,cun ang escirro ay sungmam at nagu+ cancro na1 magsugat man di man magsugat1 ay yaon d9 ang gagau91 sa macat\id ang tapal nm]o #fj1 at ang bil9 sa nm]o #eg4 ,ang sibol sa suso nang babayi na ang pangala1i1 z>atn ay gagamut9 p>a nang turo sa prrafo #dhi4 ,nota #a4 ,ang tagalog na tauo ay m>ahil sibulan sa licod nang isang bagay na sibol na ang pangalan nila doo1i1 cancro grano maldito4 ,sa aqu+ acala yaon ay h9di totoong cancro2 at ang gamot doo1i1 ang bil9 sa prrafo #bdj4 ,nacabubunot sa gayong sibol 7ani ,p4 ,cla97 ang p9acatalbos nang maguei 7magu7 na babayuh9 munang maigui bago itapal4 ,magal+ d9 sa gayong sugat 7ani ,p4 ,santa ,m>a7 ang dahon nang tangantangan l9gangs9a 7higu]illa del infi]no7 na babayuh9 muna bago itapal sa sibol4 ,pagca nacaputoc na ang sibol ay h9uhugasan at l9il9isan ang sugat nang gata nang lant94 ,ang uica nang iba1 na totoong magal+ na gamot sa gayong sibol ang ugat nang calaboa1 na b9abayo muna1t1 p9apatacang sabay nang caunt+ langis nang niyog at siya ang it9atapal doon4 ,nota #b4 ,pag nagsusugat at nasisira ang ilong nang tauo1 cun m9san gagal+ siya pag in9om nang mahabang panahon ang bil9 sa nm]o #eg4 ,datap\a1t1 magpupurga naman siya nang malimit-limit bil9 sa nm]o #ba4 ,ang gamot sa tiboc1 na cun turan nang ca/ila1i1 panadizo1 pan>izo4 #bdg4 ,ang t9atauag nang tagalog na tiboc ay sungmisibol sa manga dulo nang daliri1 at totoong sungmasaquit4 ,itong ganitong sibol ay h9di sucat hamaqu+ pabayaan1 sapagca cun m9san ay nabubuloc at nasisira pati nang buto nang daliri1 cundi gamut9 pagc>aca4 ,cun m9san ay namamaga ang boong camay hangang itaas4 #bdh4 ,ang gagau9 sa s9isibulan nang gayon1 ay ang manga bil9 sa prrafo #bdj4 ,cun malaqui ang lagnat pati nang pamamaga nang camay1 ay sangrahan ang maysaquit m9san maquiilan1 ayon sa calaquihan nang caniyang saquit2 at sapagca itong sibol ay masama1 ay cailangang ibabad nang ibabad na pagc>aca sa tubig na ma9it 7h\ag sa malacuco lamang7 ang dalir+ sungmasaquit2 at pagca gu9aua itong pagbababad na ito sa unang arao nang pagsaquit nang daliri1 ay cun m9san h9di na tungmutuloy ang sibol cundi nauauala4 ,gayon d9 mabuti itapat na p>ati ang casangcapang masaquit sa s9gao nang cungmuculong tubig ,magal+ d+ tapalan nang bulaclac nang camantigui na babayuh9 muna na may caunt+ as94 ,datap\a cun h9di gu9amot na tamb+ nang gayon1 at tungmutuloy ang sibol1 ay babasa+ p>ati ang daliri nang gatas na p9aglagaan nang bulaclac nang culutan1 tapalan nang t9apay na durog na l9ahucan nang gatas2 ang totoong buti doon naman ay ang levadura nang trigo1 nang madal+ magnana ang sibol4 ,nguni itong manga ganitong tapal ay h9di dapat ilagay1 cundi maualauala muna ang pamamaga nang sibol1 at cun talagang magnanana na4 #bdi4 ,cun inaacalang may nana na ang sibol1 ay hiua9 pagc>aca1 at h\ag palauon9 doon ang nana2 saca gu9agamot ang daliri nang ungentong bil9 sa nm]o #ff4 ,cun m9san ang manga casangcapang s9isibulan nang tiboc1 ay l9alabasan nang laman1 na lungmalaqui1t1 lungmalabis sa rati2 at itong labis na laman ay mauauala cun budburan mo nang caunt+ tauas na s9unog4 ,cun baga nabubuloc ang buto ang dalir+ s9ibulan nang tiboc1 ay maigu+ hiua9 ang laman nang m>am+ hiua sa lug> na naquiquilalang nabubuloc1 at basa+ p>ati nang tubig na p9aglagaan nang dita 7qu9a7 na s9asamahan nang espritu de azufre1 na bibilh9 sa ,maynila1 na yaon d9 ang turo sa nm]o #aj1 na ualang calahoc anoman2 ang maysaquit ay pai9um9 d9 nang dita nm]o #ad1 timbang saicapat t\+ icalauang oras4 ,cun h9di r9 nauauala ang pagcabuloc nang daliri1 ay ipaputol sa m>unong ang casangcapang nasasactan1 pag naquiquitang tungmahan na ang pagcabuloc1 at h9di na lungmalaqui1 sapagca masamang putul9 hangang may nabubuloc pa4 ,ang gamot sa baga1 na cun turan nang ca/ila1i1 apo/ema4 #bej4 ,ang p9anganganlang baga nang tagalog ay isang sibol na mapula pula cun bago1 masaquit1 ma9it at ga tungmitiboc4 ,ang butas cun pumutoc ay isa1 cun m9san2 cun m9san ay m>ami4 #bea4 ,ang gagau9 agad sa s9isibulan nang baga1 ay ang lahat na bil9 sa prrafo #bdj4 ,saca gagau9 ang manga turo sa nm]o #bdh1 na yaon d9 ang igu9agamot sa tiboc4 #beb4 ,datap\a cun ang sibol1 ay nagnanana na1 ay h9di cailangang tapalan nang manga dahon nang manga damo1 cundi ang magal+ doo1i1 hiua9 agad ayon sa sasabih9 co ngayon sa prrafong isusunod dito4 #bec4 ,cun ang baga1i1 may nana1 na caya naalamang may nana1 sapagca cun hipu9 ang sibol1 ay ga nag-aalon-alon ang nana sa ilalim1 at gungmagala doon sa loob1 at h9di masaquit na p>a nang dati ang sibol1 cun ganoon ang gagau91 ay hihiua9 ang sibol sa dacong ilalim nang macaanod ang nana2 at h\ag tumahan doon2 datap\a cun m9san ay siyang cusang pumuputoc pag natapalan nang manga bil9 sa itaas sa prrafo #bdh4 ,pag nacaputoc na ang sibol1 ay masamang palabas+ m9sanan ang m>am+ totoong nana1 at ang maysaquit ay manghih9ang totoo1 maliliyo1 at mamamatay tuloy cun m9san4 ,ang calaquihan nang hiua1i1 ib9abagay sa calaquihan nang baga1 at masama naman ang totoong unt+ hiua maca magtago sa ilalim ang nana1 at mababahao ang sibol1 na h9di maigu+ pagcabahao1 at cun gayon ay isa pang cailangang hiua91 cun malauon-lauon4 #bed4 ,ang butas nang sibol1 ay doroonan nang mi*a nang hilas1 na gayon ang pag-gaua4 ,ang isang caputol na munti nang li5zong luma ay nan9itnit1 at ang p9agnitnitan ay gu9agauang p>ang cig>illong munti1 na yao1i1 ang t9uturang mi*a2 ang mi*a1i1 ib9ababad sa pulot poquiotan1 cun ualang pulot1 na sa pula nang itlog2 bago isoot sa butas nang sibol4 ,ang ibabao nang sibol ay tapalan nang isang li5zong malaqui pa sa sibol1 na may dalaua tatlong suson4 ,ang sibol ay m9san lamang gamut9 arao-arao1 at t\+ gagamut9 ay papaltan ang mi*a nang ibang bago1 at susumpit9 ang butas nang sibol nang tubig na p9aglagaan nang dahon nang hagonoy1 at macabuhay3 ang isusumpit sa sibol ay sumpit na cauayan1 cun ualang iba4 ,cun baga may roon pang naquiquitang matigas doon sa baga1 na h9di pa lungmalambot1 ay tapalan nang manga nacacalambot1 na yao1i1 ang gatas at ang iba1 na it9uro co sa prrafo #bdh4 #bee4 ,cun mal9is na at munti ang butas nang sibol1 ay bahaui1t1 papagcalangib9 tuloy nang hilas nang li5zo na idoroon sa butas4 #bef4 ,maalaman nang manga mangagamot1 na bucod dito sa manga it9uro co ngayon ay mayroon pang ibang manga bagay na maigagamot sa saquit na ito2 at ang magal+ sa lahat ay ang ungento nang hagunoy1 ang sa lant9 7llantn7 p>a nang turo sa nm]o #fb4 ,cun ang sa lant9 ang gagau9 ay p9ipili ang may malapad na dahon1 at limang litid1 na doon naquiquita sa tangcay pag nalagot4 ,al9 man doon sa dalauang ungentong yaon1 ay nagagamit sa s9isibulan nang baga1 na mula sa bagong pagsibol hangang sa mabahao4 ,datap\a lalong mabuti sa manga ungentong ito ang sund9 ang manga it9uro co dito sa captulong ito4 #ceg4 ,cun ang baga1i1 nadoroon sa loob nang catauan doon sa p9anganganlang baga1 ay gagau9 ang manga bil9 sa captulo #f nitong librong ito4 ,,cap,,tulo #bh4 ,ang gamot sa bicat sa uicang ca/ila1i1 lamp>nes escrfulas4 #beh4 ,ang p9anganganlang bicat ay sungmisibol sa liig sa quiliquili2 cun m9san h9di doon lamang1 cundi sa dibdib at sa lahat na casucasuan nang catauan nang tauo4 ,cun m9san namamaga ang isang labi nang bibig at ang ilong4 ,itong manga bucol na p9anganganlang bicat1 ay matigas1 h9di ma9it1 h9di masaquit1 at tila l\ag doon sa qu9adoroonan1 sapagca cun uga9 ng daliri ay ga sungmusunod4 ,cun ang b9ibicat ay bata1 ay h9di maliuag gamut92 datap\a cun mat&a ay malauon bago mauala ang bicat4 #bei4 ,ang gamot sa may bicat ay gayon2 ang maysaquit ay pupurgah9 macalaua t\+ b\an ng bil9 sa nm]o #ba4 ,datap\a cun m9san nacacasama ang purga4 ,papambo siyang p>ati sa tubig na h9di totoong lamig1 at h\ag doon sa mga ilog na may malalim na lunas1 na dahil doo1i1 h9di ina>auan ang tubig4 ,caca9 siyang p>ati nang dal&ang h9og2 lalacad siya arao-arao1 sasacay sa cabayo2 h\ag cuma9 siya nang m>ami cun gab-i4 ,cun babayi ang maysaquit1 ay h\ag magsaquit humabi1 manahi1 magdugtong nang abaca1 at totoong sama yaon4 ,h\ag namang cuma9 ang maysaquit nang isda1 at masama sa ganitong saquit4 ,cun siya1i1 malapit sa dagat ay um9om t\+ umaga nang isang vasong tubig sa dagat d91 na yao1i1 isang p9acapurga2 at cun malayo siya sa dagat1 ang tubig na d9oonan nang as9 ay na-a>i4 ,h\ag siyang caca9 nang manga cun anoano4 ,magal+ naman sa saquit na bicat ang pag-inom nang tubig na cun bumucal sa lupa ay ma9it na1 p>a nang sa bayan nang ,los ,baos4 ,magal+ naman ang pagpambo doon sa tubig na yaon4 #bfj4 ,ang ganitong pag-aalaga sa catauan cun m9san ay macacauala cun malauon ng bicat2 datap\a bihirang nangyay>i yaon4 ,ang ibang manga bagay na nabibil9 sa ibang manga libro1 ay h9di nacacauala noong saquit na yaon4 ,cun bayuh9 mo ang damo na p9anganganlang malat9ta t9tat9tahan t9at9aan at itapal sa bicat1 ay mauauala4 ,yaong damong yaon ay gu9agamit sa pag-gaua nang alac sa bigas1 nang tumapang ang levadura4 ,ang tapal ay papaltang macalaua arao-arao4 ,ito1i1 turo ni ,p4 ,santa ,m>ia4 ,datap\a cun ang maysaquit h9di gungmagal+1 ay magpagamot siya sa m>unong na mdico4 ,ang gamot sa lungmalagui ang liig1 na1 ang tauag nang ca/ila sa gayong saquit ay pap]a4 #bfa4 ,sa prov9cia nang ,batangan doon sa manga bayang malayo sa dagat1 ay malimit itong saquit1 nang pamamaga nang liig1 at m>ahil dumaan itong saquit sa manga babayi4 ,itong saquit ay h9di maliuag gamut9 cun bago2 datap\a cun lauon ay h9di na ma>i4 #bfb4 ,ang gagau9 nang may ganitong saquit ay h\ag siyang cuma9 nang m>ami cun gab-i2 h\ag pumambo sa ilog na ang manga lunas ay malalim2 at ang manga ganoong tubig1 sapagca h9di ina>auan ay malamig1 at cun sana sa bunga nang cahoy1 ay manga hilao4 ,datap\a cun ualang ibang mapambohan ay macacapambo r9 doon ang tauo1 h\ag lamang tumahan doon nang malauong2 sapagca ang pagtahan nang malauon sa manga gayong tubig ay yaon ang p9agmul-an nang pamamaga nang liig4 ,ang tubig nang manga ilog na h9di ina>auan ay masama namang inum92 datap\a cun ualang ibang maigban1 at capilitang i9um9 ang sa gayong ilog1 ay mabuti doonan ang tubig nang caunt+ as9 ga calahat+ taza c>ami sa isang tapayan4 ,bucod dito ang liig ay tatapalan nang dahon nang tabaco at macabuhay1 na babayuh9 muna2 itong tapal1 ay h9di inaalis sa liig1 cundi p>at+ n>oon arao at gab-i2 macalaua lamang maghapon inaalis1 nang mapahiran ang pauis2 saca is9asaoli at d9oroonan nang bigquis na h9di l\ag h9di maigt+4 ,cun bago ang saquit1 ay caalam-alam mauauala pagca gau9 yaon4 ,ang maysaquit ay papambo arao-arao1 macalaua man lamang t\+ l+o4 ,datap\a cun yaong gamot na yao1i1 h9di nacauauala nang saquit1 pag gu9aua sa dalaua tatlong b\an1 ay pahiran ang liig t\+ icapat na arao nang caunt+ ungento nang m]curio ayon sa turo sa nm]o #bh4 ,saca tatacpan ang liig nang isang bigquis na h9di l\ag h9di maigt+4 ,cun baga naglil9tog1 s9is9gauan ang lug> na p9apahiran1 it9atahan muna ang pagpapahid nang m]curio4 ,saca pumambo nang malimit ang maysaquit1 at pagca nauala na yaong manga l9tog1 ay magpahid siya uli p>a nang dati4 ,ang liig na lungmalaqui1 at ang manga bucol na sungmisibol doon ay masamang hipoi1t1 lamas9 nang camay1 at lungmalaqui pa m&94 ,mayroong isa pang pamamaga nang liig sa taguiliran1 na ang tauag doo1i1 bayiqui2 ang gamot doo1i1 naituro co na sa prrafo #gh4 ,ang gamot sa manga bucol na malambot na h9di masaquit1 na t9uturang lobanillos nang ca/ila4 #bfc4 ,bucod doon sa manga bucol na s9abi co sa manga prrafong natalicdan1 ay mayroong isa pang bagay na h9di matigas p>a nang manga bicat1 at h9di r9 masaquit1 na ang pangalan nang ca/ila doo1i1 lobanillos4 ,nagsisisibol sa ulo1 sa manga camay1 sa tuhod1 at sa ibang manga lug> nang catauan4 #bfd4 ,ang gamot dito1i1 gayon3 ang isang malapad na t+a ay itapal doon nang mahabang panahon4 ,magal+ d9 ang ungento nang hagunoy lant9 na bil9 sa nm]o #fb ,nguni itong manga ganitong bucol h9di nacacaano1 at cun m9san masamang gamut94 ,ang gamot sa butlig culugo sa uicang ca/ila1i1 b]rugas2 at ang gamot sa bos\ang1 na ang tauag nang ca/ila doo1i1 clavos4 #bfe4 ,m>am+ bagay ang naigagamot sa butlig at sa bos\ang4 ,ang lalong magal+ ay cayur9 muna nang sundang ang culugo ang bus\ang1 at tapalan nang ungentong bil9 sa nm]o #ff1 na arao arao papalitan nang ibang bago4 ,cun baga matatalian ang butlig1 ay maigui talian sa puno nang isang buhoc sutla nang matuyo at malaglag4 ,,cap,,tulo #bi4 ,ang gamot sa s9is9gauan ang bibig1 na ang tauag nang tagalog doo1i1 laso tola1 daputac1 sa uicang ca/ila1i1 aftas4 #bff4 ,ang p9anganganlang aftas1 ay s9gao nang bibig1 na m>ahil dumaan sa manga sangol2 at ang tauag nang tagalog sa nagcacasaquit nang gayon ay d9>apulac1 l9alaso t9utula4 ,yaong saquit na yao1i1 manga butil na mumunti1 mapuputi1 ga madilao dilao1 na naguigu+ sugat na mabibilog1 na sungmisibol sa loob nang bibig1 sa lalamunan at sa ilalim nang lalamunan2 cun m9san naman ay tungmutuloy at ungmaabot hangang sa baga1 at sa manga bituca ,d9>aanan naman cun m9san noong saquit na yaon ang manga matat&ang tauo4 #bfg4 ,itong s9gao sa bibig cun m9san di man gamut91 ay nauauala2 datap\a cun m9san ay nalalagnat1 napupuyat at nananab-ang nang pagca9 ang nagcacasaquit nang gayon4 ,ang manga sangol ay sungmisigao1 at aayo sumuso dahil sila1i1 nasasactan nang gatas cun dungm>aan sa bibig4 #bfh4 ,cun baga malaqui ang lagnat1 pati nang pagsaquit nang bibig1 at mahirap ang paglon-oc ay sasangrahan sa camay ang maysaquit4 ,ang ipacaca9 doo1i1 ang l9ugao4 ,pai9um9 naman nang malimit nang tubig na p9aglagaan nang bulaclac nang alagao1 na d9oonan nang caunt9 salitre1 ga timbang saicapat sa sampuong tazang tubig ,macaapat maghapon1 ay pai9um9 nang bil9 sa nm]o #fa1 timbang calahat+ saicaulo ang isang inom1 na isasama sa isang cu*>a noon d+ tubig na p9aglagaan nang alagao4 ,t\+ icatlong arao ay pupurgah9 ang maysaquit cun mat&a nang bil9 sa nm]o #eh2 cun aayao siya noon1 ay ang sa nm]o #fc siya ang ipupurga sa caniya4 ,bucod dito ang manga sugat ay babasa+ mam9san-m9san nang isang caputol na li5zong ib9abad sa gata nang siempreviva1 ang li5zo ay t9atalian sa dulo nang patpat4 ,magal+ dito sa saquit na ito 7ani ,p4 ,santa ,m>a7 ang tubig dagta na tungmutulo sa ouay na p9anganganlang talula1 na yaon ang ibabasa doon sa manga sugat sa s9gao nang bibig nang manga bata1 at bihira ang h9di gungmagal+4 ,cun m9san ang iqu9apagcacasaquit nang manga sangol nang gayong saquit ay ang gatas nang nagpapasuso doon4 ,caya cailangang usisa9 cun yaon cayang nagpapasuso ay gu9agalis1 b9ubuni1 cun mabaho ang h99ga1 cun masama ang damdam nang caniyang sicmura2 at uala man siyang saquit ay mabuti pa9um9 nang bil9 sa nm]o #b1 nang tubig na d9oonan nang caunt+ suca gata nang dayap2 nang manga cajelada limonada nm]o #cc4 #bfi4 ,cun baga h9di sangol cundi mat&a na ang s9is9gauan sa bibig1 ang pag-gamot doo1i1 p>a nang pag-gamot sa manga sangol1 na it9uro co sa prrafo #bfh na s9undan nito4 ,datap\a ang ipupurga doon ay ang bil9 sa nm]o #bc1 at ang ipagmumumog ay ang bil9 sa nm]o #ai4 #bgj4 ,cun tila maitim yaong sungmis9gao sa bibig1 at yao1i1 casama nang ibang saquit1 lagnat na malaqui1 lalo na cun mahirap ang pac>amdan nang may saquit na p>at+ nagsis9-oc1 at dungmoroal1 at h9di lumagay1 ay pa9um9 arao-arao nang timbang saicapat cahati nang bil9 sa nm]o #ad2 at ang caniyang ipagmumumog ay ang turo sa nm]o #gf4 ,at pag nauala na ang s9gao sa bibig1 cun ang maysaquit h9di nag-iilagu9 nang malacas ay purgah9 nang bil9 sa nm]o #bc1 at pa9um9 naman nang bil9 sa nm]o #ab1 sa nm]o #ac1 at ito r9 ang caniyang ipagmumumog4 ,cun totoong h9di macalonoc ang maysaquit dahilan sa s9gao nang bibig1 ay ang gatas na t9utubigan ay isama sa ib9abaos1 at sa is9usumpit sa caniya4 ,,cap,,tulo #cj4 ,ang gagau9 sa nahulog sa mataas sa p9alo1 sa naipit1 sa nahulog sa cabayo s9ic>an4 #cga4 ,ang manga pasa sa catauan gaua nang pagcahulog sa cabayo o sa mataas na lug>1 dahil sapagca ang may catauan ay p9alo1 naipit1 ay yaong dugong nadoroon sa casangcapang nasactan1 na na-bobobo1t1 napapacalat sa ilalim1 sapagca napupunit ang p9aca alulod1 ugat na d9>aanang p>ati nang dugo1 at yaon cun m9san ang biglang pagcamatay nang may catauan4 ,caya m>ami ang biglang nangamatay dahilan sa sila1i s9apoc sa sicmura1 na yao1i1 ang iqu9aputoc nang pali sa loob4 #bgb4 ,ang magal+ sa manga psa ay ang manga basahang babad sa suca1 na d9oroonan nang dalauang gayong tubig na malacuco1 cun baga matapang ang suca4 ,cun mayroong sugat1 ay h9di bagay doon ang suca1 cundi ang dahon nang p&acaqui1 na babayuh9 munang maigui bago itapal doon4 ,magal+ pa sa p&acaqui ang dahon nang hagunoy sa b9ayo4 ,na-a>i naman ang sa nm]o #fh4 ,masama sa ganoong saquit ang alac1 ang agu>di5te at ang manga tapal na d9oroonan nang taba1 sapagca yaong manga yaon ay nacacalapot sa dugo4 ,ang maysaquit ay pai9um+ agad nang bil9 sa nm]o #a1 na yao1i1 magal+ pa sa sapang1 atsa ibang datihan ip9ai9om nang mangagamot sa ganoong saquit2 datap\a cailangang lahucan nang salitre1 timbang saicapat sa apat na taza4 ,itong ganitong pa9om ay it9utuloy hangang sa gumal+ ang maysaquit4 ,ang manga pasa ay h9di sucat hiua91 sapagca cun gau9 ang manga turo sa itaas1 ay siyang cusang mauauala4 ,ang maigui namang gau9 nang tauong masipag mag-alaga sa caniyang catauan ay gayon4 ,cun siya1i1 p9alo1 t9amaan nang bato1 nahulugan nang anomang mabig-at1 s9ic>an nang cabayo1 at uala siyang magamit na gamot doon sa oras na yaon1 pagc>aca siya1i1 umihi ang caniyang ih+ ma9it ay ibabasa nang ibabasa sa lug> na nasactan2 at cun m9san pati saquit ay mauauala pagca gu9auang tamb+ yaon4 #bgc4 ,datap\a cun mahirap ang lagay nang maysaquit sapagca siya1i1 p9alo nang malacas malalim ang qu9ahulugan1 at malaqui ang tagupac1 malaqu+ bato ang tungmama sa caniyang catauan1 s9ic>an nang hayop nang malacas at dahil doon ay h9di nacaalam tauo pagc>aca1 siya1i1 nalauon lauong tila patay1 l9abasan nang dugo sa ilong1 sa ta9ga1 ang gagau9 doon1 ay sangrahang madali2 ang maysaquit ay masamang quibui1t1 uga91 at mabububo pa m&9 ang dugo1 at cun mabig-at ang caniyang ulo1 siquip ang dibdib1 cun namamaga ang tiyan1 ang cahulugan noon ay may nabubong dugo sa ulo sa dibdib sa tiyan4 ,cun totoong cailangan ang pagsasangra1 nang magy>+ cunan nang m>am+ dugo2 saca gagau9 ang manga bil9 sa prrafo #bgb na s9undan nito2 bucod dito magal+ sumpit9 arao-arao ang bil9 sa nm]o #e #f ,cun ang saquit ay nadoroon sa dibdib1 sa tiyan1 sa bay-auang1 sa ibang lag> na masama1 ay h\ag pacan9 ang maysaquit nang anoman1 cundi pa9um+ p>ati nang tubig na p9aglagaan nang palay1 l9ugao lamang4 ,ang boong catauan nang maysaquit ay mabuti doonan ng damit na babad sa tubig na s9ucaan2 at cun baga ang saquit ay nadoroon sa ulo1 ay h\ag basa9 nang suca1 cundi nang alac sa misa na t9ubigan4 ,pag nac>aan ang ilang arao1 ay magal+ purgah9 ang maysaquit nang bil9 sa nm]o #aa #bc1 #cb1 #di4 ,cun m9san ang maysaquit ay magal+-gal+ sa manga unang arao nang masangrahan4 ,saca cun nacalalo ang ilang arao1 ay sungmasama uli ang pagc>amdam1 at ang pulso1i1 tungmitigas2 cun gayo1i1 cailangang sangrahang uli4 ,cun ang nasactan ay tauong mat&a na1 cun siya1i1 malacas pa1 at m>ugo1 ay cailangang sangrahan1 nang macunan ng ga timbang tatlo1 apat na pisong dugo4 ,ang ipai9om doo1i1 ang bil9 sa prrafo #bgb4 ,cun ualang m>unong sumangra1 ay ipacagat sa l9ta ang pil+ nang lug> na nasactan4 ,itong pagcuha nang dugo ay totoong capilitang gau9 agad dito sa saquit na ito2 at pagca nacunan na nang dugo ang maysaquit1 ay caalam-alam totoong dal+ gum9haua ang caniyang pagc>amdam4 ,m>am+ tauo ang s9ibulan sa loob nang catauan1 at nangamatay nang biglang pagca matay dahil sa p9abayaan ang saquit1 at h9di tamb+ gu9amot4 ,,cap,,tulo #ca4 ,ang gamot sa masaquit ang camay paa1 dahil sa n>apilos ang may catauan cun nagcasala ang caniyang pagdampot nang anoman1 na ang tauag nang ca/ila doo1i1 relajacin recaldura2 at ang gamot naman sa may lungm+sad na buto3 ang tauag nang ca/ila doo1i1 dis locacin luxacin4 ,nota4 ,cun m9san dahil sa n>apilos ang tauo1 dahil sa siya1i1 nahulog1 b9atac ang caniyang paa camay1 ay sungmasaquit yaong manga casangcapang yaon2 at caya gayon1 sapagca napacabanat napacaunat ang litid4 ,cun m9san namamaga naman ang casangcapang nasactan4 ,ang gamot doon ay gayon4 ,ibababad pagdaca ang paa camay na nasactan sa malamig na tubig4 ,saca cumuha ca nang dalauang puti nang itlog 7h\ag ang pula7 at ihulog mo sa p+an plan*ang e/ao4 ,ngayon ang isang caputol na tauas iyong icuscos nang icuscos sa p+ang e/ao na may puti nang itlog2 pagca malapot na ang puti nang itlog2 ay y>i na ang ungento4 ,maglatag ca nang caunti noon sa isang damit1 at itapal mo sa masaquit1 na yao1i1 gagau9 mong macalaua maghapon4 ,itong mabut+ gamot ay turo ni ,rozi]4 ,h9di ma-a>i ang p+ang t+a1 cundi ang e/ao yaon bagang inahih9ang sa hojas de lata4 ,caya magal+ ang magh&a ca nang isang plan*a noon1 at itago mo sa bahay4 #bgd4 ,ang manga dulo nang buto nang tauo ay mabilog masubong na sungmusoot1 at pungmipihit sa hucay na mabilog d9 at malucong2 at cun ang mabilog na dulo nang buto1 ay ungmaalis doon sa hucay na dat+ qu9asosootan1 ang pangalan sa ganoon ay lungm+sad ang buto4 ,cun gayon ay cailangang isaoli agad ang buto doon sa caniyang lug>1 sapagca cun p9abayaan nang malauong panahon ay h9di na maisaoli1 at ang hucay na talagang pipihitan noon1 ay nagcacalaman1 at caya h9di na ma>+ sumoot doon4 #bge4 ,pag nasaoli na ang buto sa caniyang lug>1 ay cailangang tapalang p>ati ang casangcapang nasactan cun namamaga pa nang damit na babad sa tubig at suca2 at pagca nauala na ang pamamaga ay samahan nang caunt+ agu>di5te4 ,saca bibigquisang maigui1 at h\ag quiquibu9 nang mahabang panahon4 ,na-a>i r9 ang puti nang itlog at ang inci5song b9ayo na h9ahalo cap\a1 at it9atapal sa masaquit4 #bgf4 ,bago isauli ang buto sa caniyang lug> cun baga lauon nang lungmil+sad1 ay namamaga yaong casangcapang nasactan1 ay sasangrahan ang maysaquit bago tapalan nang t9apay na durog at suca1 na ito1i1 gagau+ ilang arao1 bago atuh9 ang pagsasauli nang buto sa caniyang lug>4 ,ang pag-gaua nito1i1 h9di lubhang maliuag1 babayi man ang umato4 ,b9abatac lamang nang dalaua catauo ang dalauang casangcapang pagtatamaan1 at saca ang isang tauo ay caniyang p9atatama ang dulo nang buto sa caniyang susuutan2 cun m9san ay h9di cailangan ang tatlo catauo1 at na-a>i ang isa1 cun maalam alam humipo1t1 tum9g94 ,cun baga h9di lamang lungmil+sad ang buto cundi nabali pa1 ay gagamut9 muna ang pagcal+sad1 bago gamut9 ang pagcabali4 ,ang gaua nang tagalog sa ganitong saquit ay ip9ahihilot sa m>unong ang casangcapang lungm+sad2 datap\a maliuag gumal+ sa ganoong p>aan1 cun yao1i1 lungm+sad na totoo4 ,ang gagau9 cun lungm+sad ang sihang4 #bgg4 ,ang maysaquit ay p9alulucloc sa sahig nang bahay1 at ang gungmagamot sa caniya1i1 lungmalagay na t9dig sa licod nang maysaquit2 ip9apasoc sa bibig nang maysaquit sa ibabao nang bag-ang ang dalauang h9lalaqui nang camay1 at ang ibang manga daliri inilalagay sa ilalim ng sihang2 pagca gayon na ang taya nang dalauang camay nang gungmagamot1 ay id9iri9 ang sihang na pailalim1 at sa dacong licod ng maysaquit1 hangan sa sungmoot sa lug> niya4 ,saca tapalan nang turo sa prrafo #bge4 ,ang gagau9 sa lungmil+sad ang cayang liig4 #bgh4 ,cung lungm+sad ang liig nang tauo1 ay mamamatay pagc>aca1 cundi gamut+ madali2 caya ang gagau9 doo1i1 pahihiga9 nang patihaya sa sahig1 at ang mangagamot ay lulucloc doon d9 sa sahig sa ulunan nang maysaquit2 saca hahauacan nang caniyang dalauang camay ang ulo nang maysaquit1 at pagc>aca caniyang babataqu91 at pipihit9 nang caunti nang mangy>+ tumama sa datihang qu9asusuutan4 ,saca tapalan nang bil9 sa prrafo #bge4 ,ang gagau9 cun lungm+sad sa dacong quiliquili ang isang bias nang camay1 #bgi4 ,cun m9san ang isang bias nang camay1 yaon bagang buto na nangagal+ sa balicat na patuloy sa sico1 ay ungmaalis doon sa dat+ qu9adoroonan4 ,ang gagau9 cun gayon1 ay tatalian ang camay sa ibabao nang sico1 at hihilah9 nang dalaua catauo ang magcabilang dulo nang tali2 ang maysaquit ay p9alulucloc sa lupa1 sa sahig nang bahay4 ,saca ang gagamot doo1i1 cucuha nang isang s]villeta1 pao man2 na p>>aan9 sa ilalim nang camay nang maysaquit1 at ang dalauang dulo nang pao ay bubuhulan4 ,ang gagamot sa maysaquit1 ay isusuot ang caniyang ulo hangan liig sa loob nang pao1 at cun hungmihila yaong dalaua catauo1 ang mangagamot ay it9ataas na magpilit ang caniyang ulo2 at cun gayo1i1 madadala niya tuloy paitaas ang camay nang maysaquit1 at saca it9utulac niya nang camay ang dulo nang butong lungm+sad1 at p9atatama sa caniyang hucay sa dacong balicat4 ,cun ang maysaquit ay bata babay+ mah9a1 ang isa catauo lamang ay macacapagpaanyo nang butong lungm+sad2 h9ihila lamang nang caniyang isang camay yaong butong sala1 at ip9a-aanyo tuloy noong isang camay4 ,magal+ naman 7ani ,d4 ,m>tn ,m>t9ez7 palucluqu9 ang maysaquit sa isang luclucang mababa1 p>ang latoc sa halimbaua2 pag-gayon na ang taya nang maysaquit1 ay tatalian sa ibabao nang sico nang isang malapad at matibay na tali yaong caniyang camay na sala sa isang baytang nang isang hagdan2 saca inaalis ang luclucan1 at pag p9atalon ang catauan nang maysaquit1 ay magsasaoli ang buto sa caniyang lug>4 ,saca tatapalan nang bil9 sa prrafo #bge4 ,ang gagau9 pag lungm+sad ang camay sa sico1 sa galang-galangan1 ang manga daliri nang camay1 cun lungm+sad ang paa doon sa tuhod4 #bhj4 ,cun ang camay ay lungmil+sad at ungmaalis doon sa caniyang qu9asosootan sa sico sa galang-galangan1 cun lungmil+sad ang paa doon sa tuhod1 cun nagcacasala ang manga daliri nang paa camay1 ang gu9agaua doon1 ay h9ihila lamang1 bago patama9 sa lug> ang butong nagcasala2 saca t9atapalan nang bil9 sa prrafo #bge4 ,ang gagau9 cun lungm+sad ang buto nang hita4 #cha ,cung ang buto nang hita ay lungmil+sad sa dacong pig-yi at ang paglabas nang buto ay sa licod nang may catauan1 ay ungmiicli ang paa1 at hungmah>ap nang caunti sa loob2 datap\a cun ang pagl+sad nang buto ay sa h>ap1 ang paa ay hungmahaba1 ang tuhod ay cungmiquil+1 at ang paa ay hungmah>ap sa dacong labas4 #bhb4 ,cun ang buto nang hita1i1 lungm+sad sa licod nang may catauan1 ay cailangang p>apa9 ang maysaquit1 at talian ang hita sa dacong ibabao nang tuhod nang isang malapad at matibay na tali4 ,saca hihilah9 ang manga tauong catulong sa magcabilang dulo nang tali1 at ang mangagamot ay caniyang patatama9 ang dulo nang buto sa caniyang lug>4 ,datap\a cun baga ang pagl+sad nang buto nang hita ay sa h>ap nang may catauan1 ay pahiga9 nang patihaya ang maysaquit1 saca hihilah9 nang malacas ang buto at isasaoli sa caniyang totoong qu9alalag-yan4 ,saca tapalan nang bil9 sa prrafo #bge4 ,,cap,,tulo #cb4 ,ang gagau9 sa tauo na may butong nabali1 at sa nabasag ang ulo4 #bhb4 ,cun mayroong tauong nabalian nang buto1 cun baga may pagcal+sad d9 ang buto1 ay itong pagl+sad ang gagamut9 muna1 p>a nang turo sa captulo #ca1 bago gamut9 ang pagcabali nang buto2 at ang gagau9 nga sa nabalian1 ay gayon4 ,ang maysaquit ay ilagay sa husay 7captulo #d72 datap\a cun siya1i1 bihasang cuma9 nang m>ami1 ay mapacaca9 d9 nang caunti ,bucod dito ay cailangang sangrahan ang maysaquit1 at inuul+ gu9agaua qu9abucasan ang pagsasangra1 cun baga malaqui ang lagnat4 ,ang nabalian nang malaqu+ buto ay p9ahihiga muna nang dalauang l+o lamang4 ,saca macababangon na siya2 datap\a caniyang dah&ahan9 ang pagbangon4 ,ang casangcapang nabalian ay h9di sucat ilagay nang pat\id cundi balubaluctot nang caunti4 ,magal+ naman ang may lubid na natatali sa bubungan nang silid nang maysaquit sa caniyang tapat1 nang siya1i1 cumapit sa lubid cun ibig cumibo4 ,ang catr5g qu9ahihig-an nang maysaquit ay b9utasan nang h\ag bumangon cun mananabi4 #bhd4 ,ang butong nabali ay h9uhusay1 at ip9a-aanyo nang isang m>unong humipo at t9ut\id na magal+4 ,saca doroonan ng dalauang caputol na balat na cordobn man1 ang isa sa ilalim at yaong isa sa ibabao1 na ib9ababad muna sa tubig nang lumambot1 bago talian nang lab+dalaua lab+-ualong panal+ maicli1 na p>ap>ang may caniya nang buhol4 ,sa ilalim nang balat ay l9alag-yan ang casangcapang nasactan nang damit na babad sa tubig na s9ucaan1 at saca babasa9 d+ p>ati nang mahabang panahon noon d+ tubig na s9ucaan yaon d+ damit na yaon1 hangan sa gumal+ ang maysaquit4 ,cun gumal+ na ang maysaquit at ang buto1i1 nagh9ang na1 cun baga h9di r9 nauauala ang pagsaquit nang buto1i1 tapalan nang inci5song b9ayo na lalahocan nang puti nang itlog4 ,cun baga tadyang ang nabali1 ang pag-gamot doo1i1 p>a nang sa ibang manga butong nababali2 h\ag lamang pahiga9 ang maysaquit2 at cun ang ulo ang nabasag at ualang sugat1 ay gayon d9 ang pag-gamot1 h\ag lamang basa9 nang suca1 cundi nang alac sa misa na t9ubigan2 basah9 mo at sund9 ang turo sa prrafo #bgc4 ,ang gaua nang tagalog pagca mayroong butong nabalian1 ay ip9ahihilot sa m>unong1 datap\a yao1i1 totoong sama1 sapagca ang butong talagang maghih9ang na1 nababali uli bagcus pag qu9iquibo4 ,,cap,,tulo #cc4 ,ang gamot sa nat9ic1 nasubol sa t9amaan nang pana1 nab>il4 #bhe4 ,ang gagau9 sa nat9ic1 nasubol1 sa t9amaan nang pana1 sa tauong nab>il ay gayon4 ,bubunut9 pagc>aca1 at hahangu9 sa catauan ang t9ic1 ang tatal1 ang pana1 ang bala na nababaon sa laman4 ,pag nabunot na yaon1 ay tapalan ang casangcapang nasactan nang basahang babad sa malacucong tubig4 ,datap\a cun malalim ang pagcabaon nang t9ic pana sa laman1 at h9di mabunot1 mabunot man ang iba ay mayroon pang natitira doon1 ay mabut+ hiua9 nang caunti1 cun baga h9di pa totoong namamaga ang casangcapang na nasactan1 sapagca cun malaqui ang pamamaga ay masamang hiua92 at ang gagau9 cun h9di mahiua1 ay tatapat na p>ati sa s9gao nang ma9it na tubig ang lug> na nasactan1 saca tapalan nang t9apay na durog na may casamang gatas at langis na bago nang niyog lana man2 cun ualang t9apay at gatas1 ay na-a>i ang ugat nang dilao at ang langis nang niyog na babayuh9 cap\a1 bago itapal doon4 ,cun ualang dilao1 ay magagamit ang rom]o4 ,datap\a cun yaong lug> na napasucan nang t9ic tatal ay nagnanana1 cailangang hiua+ madali at saca gamut+ p>a nang turo sa manga prrafo #bec at #bed4 ,cun baga bala ang nacasugat ay gagau9 ito r+ manga turo sa prrafong ito4 ,cun baga ang nacasugat ay panang may cam&ag1 ay pa9um9 ang maysaquit na madali nang pasuca nang salag salag1 pacupis 7pep9illo de san ,gregorio7 nm]o #cd #ce2 pacan9 nang bauang2 cun ualang iba ay na-a>+ ipa9om doon ang dumi nang tauo1 na isasama sa caunt+ tubig1 nang sumuca4 ,saca hihiua9 ang sugat2 bubunut9 ang pana cun nadoroon1 at huhugasan ang sugat nang tubig na may as91 at tacluban nang v5tosa ,mabuti basah9 mo ang captulo #ce4 ,,cap,,tulo #cd4 ,ang gamot sa napaso nang baga plvora1 sa nabanlian nang anomang ma9it4 #bhf4 ,cun h9di malaqu+ lug> nang catauan ang napaso1 at h9di nagl9tog1 sucat na roon ang tapalan nang damit na babad sa malamig na tubig2 yao1i1 gagau+ p>ati4 ,cun mayroong dagta nang aroma1 7goma de aroma7 ay lahucan nang pula nang itlog1 at ilahid doon nang h\ag magl9tog4 ,ang madali at ang ualang liuag sa lahat na gamot1 magl9tog man ang laman1 ay ito4 ,ang isang itlog nang manuc ay h9ahalong maigui sa p+an2 s9asamahan nang dalauang cu*>ang langis na bago nang niyog lana man2 h9ahalo pang magal+ cap\a1 at it9atapal4 ,nguni ang magal+ sa lahat na gamot ay ang langis nang cacao1 na gayon ang pag-gaua4 ,ang isang gatang na cacao1 iyong isangag1 bago dicdiqu9 mo nang maliit4 ,saca ihulog mo sa palioc na may tubig1 at ilagay mo sa mah9ang apoy4 ,hahalu9 mong p>ati nang patpat ang cacao1 at yaong langis na lungmulutang sa ibabao nang tubig1 iyong ipun9 nang isang pacpac nang manoc at ihulog mo sa taza4 ,ilapit mo sa apoy ang taza nang maiga ang tubig na casama nang langis1 at pag naiga na ang langis na natitira ay itago mo sa g>rafa4 ,itong langis nang cacao siya ang mabut+ ilahid sa lug> na napaso1 nabanlian nang anomang ma9it na tubig4 ,magal+ d9 ang bumayo ca nang ul+ nang langca1 at doonan mo nang lana bago itapal1 at mauauala pati pilat4 ,cun baga plvora ang nacapaso1 ay mabuti lahiran ang napaso nang dugo nang manoc na munti1 at saca tacpan nang damit2 ang gatas nang babayi ay maigui r+ ibasa doong p>ati2 ganoon d9 ang maput+ gabi cun calus91 at samahan nang lana1 at itapal sa masaquit1 ay nacaguigu9haua sa may catauan4 ,na-a>i namang tapalan nang camatis na h9iua1 na p9apaltang mam9san-m9san1 nang mahang9an ang lug> na masaquit4 ,ang isa pang totoong but+ itaquip sa gayong sugat1 ay yaong tila bulac nang bunga nang boboi4 #bhg4 ,datap\a cun ang lug> na napaso ay malaqui1 at ang pamamaga ay totoong laqui naman1 ang cailangang gau9 7ani ,tissot7 ay sangrahan ang maysaquit1 m9san maquiilan yaon sa caniyang calagayan4 #bhh4 ,ang maysaquit ay ilagay sa husay 7captulo #d74 ,h\ag ipai9om sa caniya cundi ang bil9 sa nm]o #b at #d2 bucod dito ay susumpit9 arao-arao4 ,,cap,,tulo #ce4 ,ang gamot sa tauong naguitguitan nagalusan1 at sa nasugatan1 pati sa nahiua sa t9aga nang ibang tauo4 ,nota4 ,ang mabuti sa nagalusang tauo1i1 ang laman nang bunga nang boboy yaon bagang tila bulac1 na itataquip na magal+ doon sa lug> na masaquit4 ,maigui r9 ang abo nang papel sangley sa s9unog4 ,gayon d9 ang gamot sa nagasgasan naguitguitan nang lubid nang ibang bagay1 na yao1i1 rozadura cun tauagu9 nang ca/ila4 #bhi4 ,cun mayroong tauong s9ugatan1 t9aga inulos nang sundang1 cun siya1i1 nahiua1 cun baga ang sugat ay munti at h9di lubhang m>am+ dugo ang lungmalabas1 ay magh&a cang madali nang hilas nang li5zong luma1 at ilatag mo sa sugat at h\ag mong idiri+ lubha4 ,saca sa ibabao nang hilas ay doonan mo nang isang caputol na li5zong babad sa lana1 langis na bago nang niyog1 bigquisan mo nang h9di l\ag at h9di maigt+1 at h\ag mong quiquibu9 yaon sa isang arao at isang gab-i4 ,saca cun tatatap9 ang sugat1 ay aalis9 ang hilas na h9di totoong nan9iquit doon1 sapagca ang hilas na totoong cungmacapit sa sugat1 ay h9di cailangang ugca92 doonan lamang nang iba pang bago at sucat4 ,ito lamang gauang itong it9uro co ngayon ay nacabababao sa m>am+ sugat1 at h9di nagnanana2 at cun baga nagnanana1 ay tapalan nang caunt+ ungentong madilao nm]o #df4 ,cun baga ang sugat ay totoong unti1 ay siya na roon ang anlalaua2 nguni cun malalim ang sugat at munti ang butas ay cailangang lac-han nang caunti ang butas bago gamut94 #bij4 ,cun ang sugat ay malaqui1 caalamalam mamamaga muna1 bago magnacnac2 ang maysaquit ay lalagnat91 at cun m9san ay tila masisirasira ang bait4 ,ang magal+ gau9 pagca gayon ang lagay nang nasugatan1 ay ang hilas muna ang itapal sa sugat1 at sa ibabao lag-yan nang t9apay na durog na d9oroonan nang gatas at caunt+ lana nang h\ag maniquit ang t9apay1 at yao1i1 ang ilalagay sa ibabao nang hilas bago bigquisan p>a nang dati2 na-a>i naman ang t9apay lamang at ang tubig na ualang iba1 datap\a cailangang paltan macaapat maghapon4 #bia4 ,bucod dito ang may sugat1 cun nalalagnat ay sasangrahan1 cun baga h9di l9abasan nang m>am+ dugo ang sugat2 saca ilagay sa husay 7captulo #d71 at susumpit9 t\+ arao na ualang liban4 ,ang isa namang cailangan sa ganoong maysaquit na ang sugat ay malaqui1 cun nadoroon sa masamang lug> 7sa dibdib baga1 sa tiyan1 sa bay-auang17 ay h\ag pacan9 nang anoman1 cundi tubig na p9aglagaan nang palay basabasa2 gayon d9 totoong sama sa nasugatan ang pag-gaua nang mahalay1 at caalamalam mamamatay4 #bib4 ,cun baga ang sugat ay nadoroon sa ulo1 ay h9di magal+ doon ang langis1 lana cundi ang hilas muna1 at saca ang isang tapal ng betonicang b9ayo 7cabl+71 cun ualang cabl+1 ay ibabad sa ma9it na alac sa misa ang li5zong idoroon sa ibabao nang hilas2 saca sund9 ang bil9 sa prrafo #bia4 #bic4 ,cun mayroong naputol na ugat ca malaqui1 at malacas lumahoy ang dugo1 ay maigui roon ang agrico de roble nm]o #fg2 at sapagca dito sa ,filip9as ualang agrico1 ay na-a>i ang colatcolat nm]o #fg1 yaon bagang tila cabut+ matigas na sungmisibol sa manga cahoy1 sa alibangbang baga2 ang unang balat nang colatcolat ay it9atapon1 ang ibang natitira ay babayuh91 bubugbugu9 nang cahoy nang lumambot1 at yaon ang it9atapal sa sugat2 saca doroonan sa ibabao nang m>am+ hilas1 at isang li5zo1 at bibigquisan tuloy4 ,cun h9di r9 ungmaampat ang dugo1 at ang sugat ay nadoroon sa camay paa1 ay cailangang bigquisan ang casangcapang nasactan sa itaas nang sugat nang isang bigquis na ang lapad ay tatlong daliri man lamang1 na p9ipitpit nang isang caputol na cahoy nang umigt+2 h\ag lamang pacalulubha91 at maca mabuloc ang laman2 mam9san-m9san ay lol\agan ang bigquis4 #bid4 ,cun baga ang sugat ay nadoroon sa tiyan at h9di lungmalabas ang bituca ay gagamut9 ang may catauan p>a nang turo sa captulong ito2 datap\a cun malalim ang sugat at ang bituca ay lungmalabas1 uusisa+ maigui cun nabutas ang bituca1 at cun baga nabutas1 na caya na-aalaman sapagca l9alabasan nang dumi doon d9 sa butas1 ay h\ag anomanah9 cun munti ang sugat2 datap\a cun malaqui1 ay tatahi9 nang sangp\ong bilong abaca na p9agquitan nang h\ag lumabas ang dumi1 at ang dulo nang it9ah+ abaca1 ay pababayaang lumauit sa labas nang tiyan nang mahila cun malauon1 at pagca siyang cusang sumunod sa camay nang humihila4 ,bucod dito ang bituca ay cailangang hugasan muna at l9is9 nang alac na p9aglagaan nang rom]o1 bago ipasoc uli sa tiyan nang m>ahan-dahan2 saca t9atahi pati nang sugat nang tiyan p>a nang s9abi cong una1 at pagca y>i na yaon1 ay gu9agamot ang sugat p>a nang turo sa captulong ito4 #bie4 ,yaong manga p>aan nang pag-gamot sa manga sugat na s9aysay co sa captulong ito ay sucat na sa anomang sugat2 datap\a mayroon pang ibang manga bagay na magal+ d+ maalaman ng mga mangagamot1 maca cailangang gamit9 nila cun ualang iba4 ,ang rom]ong ng9oya1 ay mabuti doon sa sugat2 ang manga dahon nang hagonoy ay totoong but+ bayuh9 munang maigui1 at patacan nang caont+ lana1 bagong langis nang niyog2 saca balut9 sa dahon nang sagu+2 at ibaon sa ma9it na abo1 bago itapal sa sugat at tuloy gagal+1 cun gau9 mong macalaua1 malaqui man ang sugat4 ,maigui r9 ang ugat nang baliti na babayuh9 bago itapal4 ,ang isa pa m&+ magal+1 ay gayon2 ang isang caputol na cahoy nang molau9 ay iyong lag>i91 at ang qu9a9 nang lag>i iyong ibudbud doon sa sugat4 ,ang tuyong tai nang cabayo ay maigui r9 sa sugat1 pag h9di malaqui4 ,,cap,,tulo #cf4 ,ang gamot sa sugat na lauon1 na h9di mabahao4 #bif4 ,ang mga sugat na lauon ay h9di sucat bahau9 pagc>aca1 ani ,tissot1 sapagca m>ami ang namamatay nang biglang pagcamatay dahil doon4 ,ang manga sugat na lauon ay gaua cun m9san nang palo1 nang bucol sibol na h9di gu9amot ng paanyo4 ,cun m9san naman dala ng escorbuto dala nang pagcabuloc nang catauan4 ,cun ang escorbuto ang ibang dahilan ang p9agmul-an ng sugat na lauon ay cailangang alis9 muna yaong isang saquit bago gamut9 ang sugat4 ,ang pagbahao noong manga sugat na yaon ay h9di lubhang maliuag2 datap\a h\ag bauah9 pagc>aca nang mangagamot1 cundi p>aan9 muna sa ibang lug> nang catauan nang maysaquit yaong masamang lungmalabas na p>ati sa sugat ,caya ang unang gagau9 sa tauong may saquit na lauon1 ay purgah9 t\+ icalauang l+o nang bil9 sa nm]o #ba2 itong ganitong purga ay itutuloy nang malauon1 at pag p9urga nang macaitlo man lamang ang maysaquit1 ay gamut9 na ang sugat p>a ng sasabih9 co ngayon sa mga prrafong isusunod dito ,ang lungmalabas sa manga sugat ay h9di nana1 cundi anaqui tubig na maputi-puti1 malabnao-labnao1 at totoong baho na cun mapasayad sa ibang mga laman1 ay nagpapal9tog cun m9san4 ,pag nabahao na ang sugat1 ay it9utuloy ang pagpurga sa may catauan na mam9san-m9san4 ,yaong tauong may sugat na ibig madal+ gumal+1 ay cailangan ang h\ag siyang cuma9 nang manga maalat1 manga mahanghang1 ma9it m>am+ c>ne1 at h\ag tumiquim siya nang isda at alac4 ,cun ang sugat ay nadoroon sa paa1 ay masama sa may catauan ang lumacad na p>ati1 ang magpahang9 ang yumapac sa bas1 at ang mahang9an ang caniyang sugat4 ,ang isa pang magal+ na totoo sa may sugat na lauon1 ay lag-yan nang fu5te sa paa1 camay bago bahau9 ang sugat4 #big4 ,cun m9san ang manga tabi nang sugat ay totoong tigas na cailangang hiua9 muna1 bago gamut92 datap\a cun h9di matigas ang manga tabi nang sugat ay tapalan pagdaca nang bil9 sa nm]o #fi1 at sa ibabao lag-yan nang ilang li5zong babad sa turo sa nm]o #gj na macaitlong papaltan t\+ arao2 at sa nm]o #fi ay macalaua lamang4 ,datap\a cun m9san ay h9di cailangan itong ganitong gamot sapagca m>am+ sugat na lauon ay nababahao cun pahiga9 ang maysaquit1 at latagan nang hilas ang sugat1 at doonan pa sa ibabao nang hilas nang isang tapal na t9apay na durog1 bulaclac nang alagao at tubig4 ,bucod dito t\+ gu9agamot1 ay cailangang l9is9 ang sugat at hugasang maigui nang tubig na malacuco na p9aglagaan nang caunt+ rom]o1 nang dahon nang macabuhay l9gangs9a hagunoy2 ito1i1 gagau9 bago tapalan4 #bih4 ,cun h9di mo ibig gamit9 ang bil9 sa nm]o #fi1 at sa nm]o #gj1 ay na-a>i ang manga sasabih9 co ngayon sa manga prrafong isusunod co dito1 na yao1i1 pauang aral ni ,p4 ,cla94 #bii4 ,ang manga sugat na ang manga tabi ay matigas1 ay mabuti tapalan nang apog na s9ubhan2 saca l9is9 at hugasan nang tubig na p9aglagaan nang rom]o1 rosas1 bago doonan uli nang apog4 ,ito1i1 pap>atih+ gagau94 ,ang laman na lungmalabis sa manga tabi1 cun budburan nang polvos nang puno nang coles na s9unog1 ay mauauala cun m9san4 ,itong dalauang gamot tila h9di magal+4 #cjj4 ,doon sa manga masasamang sugat na lungmalapad at lungmalaqui2 ay maigu+ itapal ang dahon nang lant+ na b9ayo4 ,nang mamatay ang manga ood sa manga sugat1 ay bumayo ca nang payangpayang1 samahan mo nang apog at dahon s>iua nang tabaco na pauang b9abayo bago itapal4 ,totoong gal+ naman sa manga gayong sugat ang hugasang p>ati nang tubig na p9aglagaan nang hagunoy1 bago tapalan ng dahon d9 nang hagunoy na b9ayo4 ,ang dahon nang tangantangan l9gangs9a ay totoong gal+ sa gayong sugat2 inilalaga muna ang dahon1 at yaon ang ihuhugas na p>ati sa sugat1 bago tapalan noon d+ dahong b9ayo4 ,ang p9anganganlang macabuhay1 pag inilaga r9 ang dahon1 at ang tubig ay ihugas na p>ati sa sugat1 at saca tapalan noong d+ dahong b9ayo1 ay na nacagagal+ naman4 #cja4 ,cun baga nagsusugat ang punong catauan nang lalaqui babayi1 ay gu9agamot muna ang may catauan p>a nang turo sa prrafo #bif1 bago lahiran ang manga sugat nang apdo nang bacang lalaqui4 ,maigui r+ tapalan nang dahon nang culit na babayuh9 muna4 ,ito1i1 turo ni ,p4 ,cla94 ,nguni cun bago yaong manga sugat ay dala nang pag-gaua nang mahalay ay cailangang tumanong sa m>unong1 nang siya1i1 gamut9 nang ungento nang m]curio nm4 #bh4 ,,cap,,tulo #cg4 ,ang gamot sa l9uluslusan1 na ang tauag nang ca/ila sa ganoong saquit ay h]nia quebradura4 #cjb4 ,mayroong tauo1 na pagca panganac sa caniya ay l9uluslusan na2 datap\a ang c>amihan ay caya l9uluslusan1 ay gaua nang pagsigao noong bata pa sila1 dahil sa pag-uubo sa pagsuca4 ,cun mat&a na ang tauo1 ang pagbuhat nang manga mabibigat ay yaon ang ugal+ p9angagal9gan nang saquit na yaon4 ,ang lalaqui ay m>ahil luslusan sa babayi4 #cjc4 ,itong saquit ay bagay-bagay2 datap\a ang aqu9 lamang sasaysay9 dito ay ang pagpanaog ang pagluslus nang bituca sa p9aca supot nang bayag nang lalaqui1 sa ilalim nang-punong catauan nang babayi4 ,cun ang bituca1 ang l9oob nang catauan ay tungmatalon1 at nap>oroon sa manga lug> na yaon2 ang tauag sa nagcacasaquit nang gayon ay l9uluslusan4 #cjd4 ,sa al9 mang tauong l9uluslusan1 bata man mat&a man1 ang pag-gamot ay iisa r94 ,datap\a ang manga bata ay madal+ gamut91 at bihira ang h9di gungmagal+1 alagaan lamang nang tali1 bigquis yaong lug> na p9>oroonan nang bituca4 ,yaong tali bigquis na inilalagay doon1 ay mayroong sadhiyang pagcatabas1 na h9di maliuag isip9 nang al9 mang m>unong dunong1 sapagca ib9abagay sa lug> na qu9adoroonan nang saquit4 ,ang bigquis ay mayroong apat na dulo2 ang dalauang nangagal+ sa licod1 ay b9ubuhulan sa ilalim nang pusod2 at ang dalauang dulo nang tali na nagmumula sa h>ap ay ip9apatung sa bay-auang1 at doon t9atalian4 ,bucod dito sa guitna nang tal+ yao1i1 mayroong isang tila unang munti dalaua caya1 na taga pagdi9 nang bituca nang h\ag macalabas uli4 ,datap\a bago ilagay ang tali doon1 ay cailangang pacausisa+ maigui1 cun mayroon pang natitirang bituca sa labas1 at cun baga h9di napasoot ang lahat sa loob1 ay masamang doonan nang tali ang maysaquit4 ,cun m9san ay h9di maipasoc ang bituca1 sapagca ang saquit ay lauon na1 at m>am+ bituca ang lungmalabas4 ,cun gayon ay cailangang igaua ng capaanyoan ang maysaquit at lag-yan d9 nang tali na ualang unan4 #cje4 ,nang mapasauli ang bituca nang batang l9uluslusan1 ay p9ahihiga muna nang patihaya2 d9oroonan nang damit sa ilalim nang pig-yi1 nang tumaas4 ,pagca y>i nito1i1 cun baga h9di pungmapasoc na cusa ang bituca1 ay t9utulungan nang camay na m>ahan dahan1 bago lag-yan nang tal+ it9uro sa prrafo #cjd2 h9di magcacasiya ang isang tali lamang2 cailangan ang dalaua2 at bago ilagay ang ipapalit sa m>um+ p9apaltan1 ay cailangang t+nan cun nadoroon caya sa loob ang lahat na bituca4 ,cun ibig mo1 ay matatapalan ang bata nang l9gangs9a na id9ad>ang muna sa apoy nang madal+ gumal+1 saca d9oroonan nang tali ,cun baga mat&ang tauo ang l9uluslusan1 cun bago pa ang saquit1 ay h9di r9 maliuag mauala2 datap\a cun lauon1 ay h9di na ma-a>i4 ,ang gagau9 doon ay gayon3 p9ahihiga ang maysaquit nang patihaya1 p9atataas ang tuhod nang sumayad ang talampacan nang paa doon sa hihig-an4 ,saca ip9apasoc sa loob ang bitucang lungmalabas2 itong pagpasoc nang bituca cun m9sa1i1 ualang liuag2 cun m9san ay h9di sungmusunod1 cundi m>unong humipo ang mangagamot sapagca cailangang iri9 nang camay na catulong ang manga daliri1 at p9ipilit pumasoc sa loob ang manga bituca4 ,datap\a cun mahirap ang calagayan nang maysaquit1 at h9di sungmusunod ang bituca1 ay cailangang sangrahan muna ang may catauan4 ,saca susumpit9 nang tubig na p9aglagaan nang culutan na l9alahucan nang isang cu*>ang mantica at calahat+ cu*>ang as92 pagca s9umpit ang maysaquit1 ay tatapalan muna nang malauon-lauong oras1 nang manga basahang babad sa tbig na ma9it1 bago atuh9 ang pagsasauli nang manga bituca4 #cjf4 ,cun m9san ang bituca ay pungmapasoc na cusa1 pag t9apalang ilang arao ang maysaquit nang dahon nang tabacong s>iua na ib9ababad sa ma9it na alac4 ,magal+ naman ang dumi nang baca1 na p9atutuyo tuyo muna sa cauali1 at sabay p9apatacang p>ati nang caunt+ langis1 bago itapal sa masaquit4 ,cun h9di r9 pungmapasoc ang bituca1 ay sumpit9 nang malauon ang maysaquit nang usoc nang tabaco p>a nang turo sa prrafo #deg1 at siya ang lalong matapang na gamot doon4 ,,cap,,tulo #ch4 ,ang gagau9 sa lungmalabas ang tumbong1 at sa babay+ lungmalabas ang punong catauan4 #cjg4 ,cun mayroong tauo1 na lungmalabas ang caniyang tumbong p\it1 ay p9>>apa muna at p9atataas ang pig-yi2 saca ang mangagamot ay babasa9 nang lana ang caniyang manga daliri1 at ang tumbong ay caniyang ipapasoc sa loob na m>ahan dahan2 pagca napasaoli na sa loob1 ay tapalan nang basahang babad sa tubig na p9aglagaan nang balat nang granada1 duhat cama*iles1 bago talian nang isang tali na may apat na dulo4 ,cun aayao ca noong ganoong p>aan1 ay tapalan ang p\it nang inci5so1 sah+ at polvos nang s9unog na sungay nang usa1 at papasoc ang tumbong4 ,maigui r9 ang mag-ihao ca sa apoy nang isang dahon palapa nang 7maguimaguei7 at pag malamig na1 itapal mo roon1 gagal+ ang maysaquit4 ,cun m9san ang paglabas nang tumbong ay dala nang pag-iilagu91 na siya ang totoong cailangang gamut94 #cjh4 ,cun lungmalabas ang punong catauan nang babayi1 ay pahihiga9 nang tihaya4 ,d9oroonan nang damit sa ilalim nang pig-yi nang tumaas2 b9abasang p>ati nang ma9it-init na alac ang caniyang punong catauan2 saca ip9apasoc nang camay sa loob na m>ahan dahan1 bago doonan nang tali na may apat na dulo4 ,magal+ naman ang p9acadahon ng magui 7maguei7 na inihao muna2 baga itapal doon p>a ng turo sa prrafo #cjg na s9undan nito4 ,,cap,,tulo #ci4 ,ang gagau9 cun macati ang punong catauan nang lalagui nang babayi1 pati sa lalaqui1 cun ungmuurong ang caniyang punong catauan1 at sa namamaga ang bayag ungmiihi nang nana4 #cji4 ,cun mayroong lalaqui na ungmuurong ang caniyang punong catauan1 ay pa9um9 noong picatubig1 na nangagal+ sa sagu+ na p9anganganlang botohan bago bumunga4 ,na-a>i r9 ang tubig sa sagu+ na p9anganganlang abaca4 ,gayon d9 ang ugat nang p&acaqu+ itim1 cun cayur9 muna1 at inum9 ang qu9ayod sa caunt+ alac sa misa tubig1 ay magal+ d94 ,cun ang punong catauan nang lalaqui nang babayi ay mabut+ basa9 nang basa9 nang tubig na p9agbab>an nang caputol na sanga nang macabuhay na mapait1 at cun h9di nauauala ang saquit ay mabuti lonoqu9 nang may catauan ang pldoras pelotillas nang talamponay ayon sa turo sa nm]o #eg4 ,nota4 ,cun mayroong lalaqu+ ungmiihi nang nana cun namamaga ang bayag1 ang mabuti doo1i1 pa9um+ p>ati nang tubig na p9aglagaan nang colotan4 ,magal+ d9 ang magsumpit siya nang malimit1 at magpurga nang bil9 sa nm]o #bc1 na yao1i1 gagau9 t\+ l+o4 ,saca i9um9 niya ang bil9 sa nm]o #bb1 hangan sa siya1i1 gumal+4 ,cun baga caya ungmiihi nang nana ang maysaquit dahil sa siya1i1 mayroong bato sa pantog ay magal+ um9om siya nang caf t\+ umaga2 at sund9 ang manga turo sa captulo #df4 ,ang pagcati nang punong catauan pati nang pag-ihi nang nana1 ay dala cun m9san ng pag-gaua nang mahalay4 ,cun gayon ay cailangang tumanong sa m>unong1 nang gamut9 ang may catauan ng paanyo1 at nang pahiran ang caniyang paa nang unggento nang m]curio nm]o #bh1 ayon sa uica co sa prrafo #cja4 ,,cap,,tulo #dj4 ,ang gagau9 sa manga batang ip9anganganac na ualang butas ang puit1 may s>a ang ta9ga ang punong catauan1 cun mayroong p9acatali sa ilalim nang dila4 #caj4 ,cun mayroong batang ip9anganganac at ualang butas ang p\it1 ay bubutasang m>ahan dahan nang isang lancetang matilos4 ,gayon d9 ang gagau9 cun h9di macaihi ang bata1 lalaqui ma1t1 babayi man1 dahil sapagca ualang butas4 ,ang batang babayi na may s>a ang caniyang punong catauan1 ay b9ubutasan d9 nang lanceta1 bago sootan doon sa lug> na yaon nang isang caputol na t+ang mabilog at maicli1 na may dalauang p9acatay9ga1 nang matalian sa bayauang nang bata2 at h\ag aalis9 muna hangang di mabahao ang sugat at nang h\ag madaiti uli ang mga tabi nang butas4 ,cun baga may s>a nagd>aiti ang dalauang p9acalabi nang punong catauan nang batang babayi1 ay h9ihiua r9 ng lancetang matalim mula sa itaas hangang ilalim1 bago doonan nang caputol na t+ang mabilog na may butas na patuloy sa guitna1 at saca t9alian sa bayauang p>a nang uica co nang una4 ,cun ang tay9ga1i1 mayroon isang tila balat na nacatataquip doo1i1 b9ubutasan d9 nang lanceta1 h\ag lamang palalim9 ang paghiua4 ,ang manga bata1 na h9di macapag-uica nang mal9ao1 sapagca doon sa ilalim nang dila mayroong isang p9acatali1 pagca gayon ay gu9ugupit ang tali ng gunt+ na munti4 ,datap\a h\ag puputul9 ang mga ugat na malalaqui1 na nadoroon sa pil+4 ,cun malacas lumahoy ang dugo1 ay p9apagmumumog ang bata nang tubig na s9ucaan na d9oroonan nang ilang butil na salitre1 na cailangan ih&a muna4 ,maigui r+ basa9 ang lug> na l9alabasan nang dugo nang caont+ agu>di5te1 na ang sa icatlong babagui ay suca4 ,mam9san-m9san ay p>>aanan ng isang daliri ang ilalim nang dila nang h\ag magcapit uli yaong mga gu9upit4 ,itong lahat ay pauang aral ni ,d4 ,m>tn ,m>t9ez4 ,,cap,,tulo #da4 ,ang gagau9 sa qu9iquilmos na ang tauag nang ca/ila sa gayong saquit ay almorranas2 na yao1i1 pamamaga nang puit nang tauo4 #caa4 ,doon sa p\it nang tauo1 mayroong anaqui bucolbucol namumunti1 na cun m9san ay namamaga doon sa loob1 na h9di naquiquita cundi sa oras nang pananabi4 ,cun namamaga nga yaong manga casangcapan nang p\it nang tauo1 ang pangalan sa pagcacasaquit nang gayon1 ay quilmos94 ,cun m9san naman mayroong lungmalabas na dugo na yao1i1 t\+ b\an t\+ icatlong l+o2 itong paglabas nang dugo doon ay magal+ sa may catauan1 at h9di sucat paual-92 sapagca h9di maca-aano sa caniya4 ,ang lalaqui m>ahil quilmos9 sa babayi4 #cab4 ,ang p9agmumul-an nitong saquit na ito ay ang m>am+ dugo1 ang pamamanglao1 ang malaqu+ pagtaba nang may catauan1 ang pagsacay na p>ati sa cabayo1 at ang pagliban nang ugal+ pananabi1 cun ang inaiilagu9 nang may catauan ay matigas4 ,ang manga babay+ buntis ay m>ahil daanan nitong ganitong saquit4 #cac4 ,cun namamaga lamang ang p\it1 at ualang dugong lungmabas at ang may cataua1i1 madilao dilao at caniyang muc-ha1 at sala ang pananabi niya1 ay gagamut9 p>a nang turo sa prrafo #dcg4 ,datap\a cun ang saquit ay malaqui-laqui1 at m>ugo ang may catauan1 ay cailangang sangrahan2 pai9um9 nang bil9 sa nm]o #a #b2 pai9um9 d9 nang bil9 sa nm]o #bj1 na macaapat maghapon1 susumpit9 nang tubig na p9aglagaan nang culutan lamang2 at h\ag damihan ang isusumpit4 ,ang p\it na namamaga ay tatapalang p>ati nang bil+ sa nm]o #i1 nang sa nm]o #fe4 ,magal+ d+ tapalang p>ati ang p\it na namamaga ng bulac na babad sa gata nang niyog4 ,ang dahon nang rom]o1 cun ilaga muna sa alac sa misa at itapal doong ma9it1 ay nacaguigu9haua r9 sa maysaquit4 ,mabuti r+ tapalan nang dahon nang talampunay4 #cad4 ,s9abi co na sa prrafo #caa1 na cun m9san ang p\it ay l9alabasan nang dugo1 na cundi m>ami1 ay h9di macacaano sa maysaquit4 ,datap\a cun napap>ami ang dugo1 totoong limit nang paglabas1 ay sund9 ang turo sa prrafo #caf4 ,,cap,,tulo #db4 ,ang gagau9 sa b9abal9goyngoy4 #cae4 ,mayroong tauong l9alabasan ng dugo sa ilong na yaon ang p9anganganlang b9abal9goyngoy1 at cun h9di m>am+ dugo ang lungmalabas ay mabut+ pabayaan2 datap\a cun m9san pag talagang tatahanan ang paglabas ng dugo1 ay d9>aanan nang pagcalio ang maysaquit1 at ang magal+ doon cun gayon1 ay ang suca na ipa-aamoy sa caniya2 cun m9san naman ang maysaquit ay lungmulubha pa m&92 ang dugo1i1 h9di tungmatahan nang paglabas2 ang pulso1i1 ay tila nang9g9ig1 namamatay ang color nang muc-ha at labi1 at ibig sumuca ang maysaquit4 ,pagca gayon ay cailangang ampat9 ang dugo1 p>a nang sasabih9 co ngayon sa prrafong isusunod dito4 #caf4 ,ang maysaquit ay doroonan nang maigt+ 7mahigpit7 na tali sa bias nang camay1 sa ibabao nang sico1 pati sa paa sa ibabao nang tuhod4 ,babausan nang malauon ang paa at ang camay nang tubig na malacuco1 sapagca ang tubig na malacuco ay nagpapal\ag sa manga d9>aanan nang dugo1 at palibhasa1i1 lungmol\ag ay malaqu+ lug> ang mapapa>onan ng dugo sa paa at sa camay4 ,cun ang tubig ay malamig ay masama1 at magsisiquip bagcus ang manga ugat na d9>aanan nang dugo4 ,cun ma9it ang tubig ay masama r91 sapagca yao1i1 nacacapagpalacad nang matul9 sa dugo2 caya bagay doon ang malacuco4 ,pag naampat na ang dugo ay palol\agu9 ng caunti ang mga tali h\ag lamang m9sanan1 alis9 na ang isa1 at bayaan doon ang iba hangan di mac>aan ang isa dalauang oras4 ,cun mayroong salitre ay ang isang dampot nang dalauang daliri at ang isang cu*>ang suca1 ay isama sa isang tazang tubig1 at ipai9om sa b9abal9gongoy2 ito1i1 gagau9 t\+ calahat+ oras4 ,bihirang maysaquit ang h9di gunggmal+1 ani ,bu*an1 pagca ibabad1 basa9 nang basa9 nang malamig na tubig ang caniyang punong catauan4 ,magal+ naman ang isang sig>rong hilas2 itong p9aca cig>ro ay ibabad mo sa agu>di5te na ang sa icatlong bahagui ay suca1 at isoot mo sa ilong ng maysaquit1 at paabut9 mong magal+ sa itaas4 ,totoong igui dito naman ang matigas na colatcolat1 yaong tila cabuti nm]o #fg1 na sungmisibol sa alibangbang1 sa palsah9g9 sa ibang cahoy2 ang unang balat sa ibabao ay inaalis nang sundang2 ang icalaua1i1 qu9acayod1 at ang p9aca cig>oong hilas1 ay p9agugulong doon sa p9agcayoran nang colatcolat1 nang maniquit sa hilas at saca is9osoot sa ilong2 at h\ag ogca9 doon maampat man ang dugo1 cundi pabayan doon2 at siyang cusang malalaglag1 pag nacalalo ang ilang arao4 ,ang b9abal9goyngoy ay h9di sucat quibu9 ang caniyang catauan1 at cun siya1i1 malimit magcasaquit nang gayon1 masamang cuma9 ng m>ami cun gabi2 h9di sucat um9om nang alac1 cuma9 nang manga mahahanghang mai9it4 ,bagay sa caniya ang pag-inom nang malimit nang bil9 sa nm]o #b1 nang timbang sa icaualong salitre t\+ hapon4 ,masama namang tacpan nang damit ang caniyang ulo1 at cun siya1i1 nahihiga masama ang mababang unan4 ,,cap,,tulo #dc4 ,ang gamot sa lungmulura nang dugo4 #cag4 ,cun ang dugong inilulura nang may catauan nangagal+ sa baga1 ang color nang dugo ay mapulang m>iquit1 at may bula cun m9san2 tila may sungmis9tac sa loob nang dibdib1 ang pagh9ga ay mahirap hirap1 at cun m9san may ubo pa4 ,cun m>am+ dugo ang inilulura nang maysaquit ay cailangang gamut9 agad4 #cah4 ,itong paglura nang dugo1 cun m9san ay dala nang c>amihang dugo nang may catauan1 sapagca mah9a1 sala caya ang ibang casangcapan nang dibdib4 ,ang pagtacbo nang matul91 ang pag-inom nang alac1 ang paghabi1 ang pagsigao ang pagcacanta1 ay p>ap>a cun m9san yaon ang p9angagal9gan noong saquit na yaon4 ,gayon d9 ang pag-urong nang panahon sa manga babayi1 ang pagtahan sa totoong init1 ang lauong pag-uubo1 cun m9san ay s9usundan nang paglura nang dugo4 #cai4 ,ang gagau9 sa nagcacasaquit nang gayon ay untian ang caniyang ca92 h\ag pa9um9 nang alac3 pa9um+ p>ati nang bil9 sa nm]o #b2 bagay sa maysaquit ang pagca9 nang bunga nang sampaloc1 nang ibang manga bungang h9og nang cahoy4 ,cun m>am+ dugo ang inilulura nang maysaquit ay cailangan doonan nang tali sa ilalim nang tuhod at sa ibabao nang manga sico4 ,ang isa pang totoong gal+ dito ay bausan nang malacucong tubig hangan tuhod4 ,magal+ d9 ang pa9um9 ang maysaquit1 na macalaua maghapon1 nang isang tagayang tubig na h9ulugan nang dalauang cu*>ang j>abe nang suca nang v]dolagas 7olas man74 ,datap\a cun baga ang maysaquit ay mataba at magal+ ang catauan1 cun totoong init nang caniyang pagc>amdam1 nalalagnat caya1 ay sasangrahan muna m9san maquiilan sa camay1 bago gau9 ang ibang manga turo co sa prrafong ito4 ,ang lungmulura nang dugo1i1 masamang humiga2 masama naman sa caniya ang pagsigao1 at ang siya1i1 cumibo4 ,bucod dito hangan h9di gumal+ na totoo1 ay masama sa caniya ang paghabi1 ang pananahi1 at ang pagdurugtong nang abac4 ,nota ,ang lungmulura nang dugo1 ay magal+ um9om nang catauan nang pacpac lau9 na ilalaga sa tubig ga isang dacot c>ami4 ,yaong damo ay sungmisibol sa catauan nang cauong4 ,itong gamot totoong buti4 ,,cap,,tulo #dd4 ,ang gamot sa sungmusuca nang dugo4 #cbj4 ,ang pagsuca nang dugo ay masamang saquit1 sapagca bucod doon sa dugong is9usuca1 ay mayroong ibang dugo1 na napapahulog sa manga bituca1 at yaon ang iqu9apag-iilagu9 nang may catauan nang masamang pag-iilagu94 #cba4 ,ang gagau9 sa ganitong saquit1 ay ang manga tali sa paa1t1 camay1 at ang baos sa malacucong tubig hangan tuhod4 ,saca sumpit+ p>ati ang may catauan4 ,ang caniyang cacan9 ay caunti2 ang tubig na malamig ay totoong bagay doon1 at lalo pa cun lahucan nang suca1 nang caunt+ espritu de azufre1 na bil9 sa nm]o #aj4 ,pag napatahan ang dugo1 ay cailangang purgah9 mam9san-m9san ang maysaquit nang purgang mah9a1 p>a nang turo sa nm]o #cb4 ,cun babayi ang sungmusuca ng dugo dahilan sa inurungan nang panahon1 ay sangrahan muna1 bago gau9 ang ibang manga bil9 co dito sa prrafong ito4 ,,cap,,tulo #de4 ,ang gagau9 sa ungmiihi nang dugo4 #cbb4 ,cun ang inaiihi nang tauo1 ay tunay na dugo1 at cun patuloy na h9di mahirap iihi1 ay yaong dugong yaon1 ay sa manga bato nangagal+4 ,datap\a cun ang dugo ay caunti1 maitim-itim at masaquit iihi1 at saca ma9it at masama ang pagc>amdam nang may catauan sa tiyan1 ay yaong dugong lungmalabas ay nangagal+ sa pantog4 ,ang pag-ihi nang dugo cun m9san ay dala nang pag-urong nang panahon sa manga babayi1 gaua nang pagsacay sa cabayo1 sa pagcahulog sa mataas1 sa pagbuhat nang mabig-at1 sapagca mayroong bato sa pantog1 cun m9san gaua naman nang manga purgang matapang manga p>apit caya4 ,datap\a mayroong pag-ihi ng dugo1 na yao1i1 dala nang c>amihang dugo nang may catauan1 na cun h9di m>am+ totoo ang inaih+ dugo1 ay h9di masama yaon sa caniya2 cun m9san doon sa dugong inaiihi mayroong casamang nana4 #cbc4 ,ang gamot sa saquit na ito ay gayon4 ,cun baga matabang totoo ang may catauan1 ay sasangrahan1 susumpit9 nang malimit1 at pupurgah9 nang manga mahih9ang purga1 p>a nang man1 ruib>bo1 crmor trt>o3 cun uala yaon1 ang sa nm]o #cb ay magal+ d94 ,cun ang maysaquit ay nanlalatang totoo nang caiihi nang dugo1 ay pa9um+ macaitlo maghapon ng bil9 sa nm]o #dj4 #cbd4 ,cun ang pag-ihi nang dugo ay casama nang bulutong nang manga lagnat na malaqui1 ang lagnat ang bulutong ay gu9agamot muna p>a nang turo sa manga captulong nac>aan1 at ang pag-ihi nang dugo ay siyang cusang mauauala4 #cbe4 ,cun ang dugo1i1 may casamang nana1 at nahahalatang may sugat doon sa manga bato sa pantog1 ang maigui roon ay maglaga sa isang tagayang tubig nang dahon nang saga 7oruzuz7 at ugat nang colotan2 doonan yaong tubig nang timbang cahat+ goma 7dagta7 nang dal&an goma nang lucban1 at nang timbang isang saicapat na salitre1 at ang maysaquit ay pai9um+ mam9san-m9san nang isang taza noong tubig na yaon4 ,maigui roon naman ang su]o nang gatas1 cun h9di pa maasim2 nguni1t1 i9um9 nang malauong panahon4 ,,cap,,tulo #df4 ,ang gamot sa mayroong bato sa pantog1 pati sa tauong b9abalisaosao1 sa mahirap umihi4 #cbf4 ,caya nahahalatang may bato sa pantog ang may catauan1 sapagca cun umihi1 ay sungmasaquit ang d9>aanan nang ihi1 na patuloy ang pagsaquit hangan sa dulo nang punong catauan4 ,ang isa pa roon ay macati yaong casangcapang yaon1 na dahil doo1i1 p>at+ qu9acamot1 at p9ipisil nang may catauan2 ang pos-on ay mabigat1 at cun malaqui ang batong nadoroon sa loob1 ay bahag-ya na macaihi ang maysaquit1 at cun umihi ay patac patac4 #cbg4 ,ang bagay dito sa b9abalisaosao ay ang pagsasangra sa maysaquit1 lalo pa cun ang saquit ay bago1 at mataba ang may catauan2 gayon d9 mabuti pacapitan sa l9ta ang p\itan nang maysaquit4 ,saca susumpit9 nang malimit2 babasa+ p>ati ang bayauang at ang punong catauan nang tubig na malacuco1 nang tubig na p9aglagaan nang culutan1 nang tubig na ang sa icatlong bahagui ay gatas4 ,ang i9um+ p>ati nang maysaquit ay ang tubig na p9aglagaan nang timbang tatlong pisong catauan nang maiz na s>iua tuyo man sa apat na botellang tubig hangan sa maiga ang isang botella4 ,gayon d9 ang tubig na p9aglagaan nang hagunoy ay totoong buti1 ang tubig na p9aglagaan nang talbos nang cahel4 ,mabuti r9 ang pag-inom t\+ umaga nang caf1 ayon sa turo ni ,l9neo ,maigui r9 ang tubig na p9aglagaan nang ugat at dahon nang salay tanglad4 #cbh4 ,sa ungmiihi nang buhang9 bato1 magal+ naman ang tubig nang apog na bago sa cabebe nm]o #gi2 h9ahalo ang apog at ang tubig1 at pag mal9ao na ay is9asal+ m>ahan dahan sa ibang sisidlan1 ay yaong tubig na yaon ang i9um+ p>ati nang maysaquit1 ga pito ualong taza sa isang arao4 ,mabuti r9 ang maput+ sabn ca/ila timbang piso arao-arao1 na t9utunao muna sa tubig na inai9it sa apoy2 pag tunao na ang sabon at malamig na ang tubig1 ay uubus9 nang maysaquit sa isang arao yaong lahat na tubig na p9agtunauan nang sabn4 ,cun h9di matiis nang caniyang sicmura ang ganoong c>am+ sabn1 ay h\ag um9om pagc>aca nang m>ami hangang h9di namimihasa pa4 ,cun ualang bato sa pantog cundi b9abalisaosao lamang1 mahirap umihi ang maysaquit1 ay gagau9 lamang ang lahat na bil9 sa prrafo #cbg4 ,ang isa pang gamot na totoong gal+ ay gayon4 ,ang timbang tatlong bahagui1 ang timbang piso caya nang ugat nang damong p9anganganlang sansaosansauan 7at sa ,batangan calacalamayan7 ay ilalaga sa dalauang botellang tubig1 at cun mayroong sal amoniaco d9oroonan nang timbang isang butil na palay noon4 ,cun ualang sal amoniaco ay bayaan4 ,pagca laga nang malauon-lauon at malamig na ay sasala91 at ang maysaquit ay b9ibig-yang macaapat maghapon nang isang taza4 ,itong damo1i1 quilala nang manga bata1 sapagca ang dahon ay canilang p9ipirot sa tubig2 at ang gatas noon ay lungmalapot sa arauan p>ang calamay4 ,ang catauan noon ay ganga t+t+ nang ualis1 at namumulupot sa cahoy4 ,ang bulaclac ay totoong unti at ualang color4 ,ang ibang puno ay bungmubunga1 at ang iba1i1 h9di4 ,cun mah9og ang bunga ay mapula1 at mayroong isang boto sa loob4 ,m>ahil maquita sa manga bayabasan4 ,itong gamot ay magal+ pati sa ungmiihi nang nana2 h\ag lamang lag-yan nang sal amoniaco4 ,magal+ namang totoo sa qu9agat nang ahas1 pati sa masiquip ang dibdib1 nang siya1i1 lumura nang mal\alhati4 ,,cap,,tulo #dg4 ,ang gamot sa ungmiih+ p>ati di man cusa nang caniyang loob4 #cbi4 ,ang manga sangol1 ang manga matat&a1 at ang manga babay+ buntis1 lalo pa ang nahirapan sa panganganac1 ay m>ahil daanan nitong ganitong saquit4 ,cun baga nagcacasaquit ang tauo nang ganoon1 sapagca nagambol1 at lungmubay ang d9>aanan nang ihi ay ualang magauang gamot doon4 #ccj4 ,datap\a cun ang inaiihi nang maysaquit ay m>ami pa sa caniyang ini9om1 cun ang ihi ay catulad ng ini9om1 at ma9it ang pagc>amdam nang may catauan1 at nalalagnat-lagnat nang caonti1 ay mabuti purgah9 nang bil9 sa nm]o #aa1 sa nm]o #ch ,magal+ d9 cun m9san ang pa9um9 ang maysaquit nang tubig nang apog sa cabebe nm]o #gi na p9agbab>an nang balat nang cama*iles1 balat nang bayabas1 ayon sa turo ni ,bu*an4 ,maigui rito naman ang dita nm]o #ad1 timbang tatlong bahagui arao-arao1 na is9asama sa alac at ipai9om sa maysaquit4 ,magal+ sa caniya ang pagca9 nang yuro1 hipon at manga talaba4 ,,cap,,tulo #dh4 ,ang gamot sa h9di nananabi4 #cca4 ,masama sa saquit na ito ang paglocloc na p>ati1 ang pagd>amit nang m>ami1 ang pagtahan sa hihig-an ang malauon1 at ang pag-iisip na p>ati nang manga maliliuag4 #ccb4 ,ang h9di manabi p>a nang dati1 ay magal+ cuma9 nang lutong bunga nang cahoy2 bagay naman sa caniya ang mantica1 ang pulot1 ang azc>1 ang su]o1 at ang gatas2 cun itong manga bagay na ito ay h9di macauala noong saquit na yao1i1 magal+ um9om ang maysaquit nang caunt+ ruib>bo1 na macaitlo t\+ l+o4 ,maigui roon naman ang tubig na d9oonan nang gata nang cahel1 na ualang azc>1 na yao1i1 sa umagang umaga1i1 i9um92 magal9 d9 ang pagca9 nang cahel cun umaga4 ,ang tubig na p9aglagaan nang ugat nang hagunoy ay mabuti naman doon sa h9di manabi4 ,cun ang maysaquit nahihirapan nang pananabi dahil sa matigas ang dumi ay magal+ sumpit9 nang tubig na p9aglagaan nang lant9 7llantn7 timbang piso4 ,,cap,,tulo #di4 ,ang gamot sa s9is9gauan1 sa namumula ang mata4 #ccc4 ,ang p9agmumul-an nitong saquit na ito ay ang hang+ malamig na casama nang ulan1 ang pagbasa1 ang pagt9g9 nang malauon sa maputi1 ang pagcapuyat1 ang pagsulat1 ang pananahi1 ang pagdurugtong nang abac cun gab-i1 ang biglang pag-urong nang pauis1 ang pag-inom nang alac na m>ami1 ang mahabang pag-ulan1 ang calimitan nang pag-gaua nang mahalay1 at ang pagtahan sa manga mababang lupa4 ,cun m9san ay sungmusunod yaong saquit sa bulutong at sa ticdas4 #ccd4 ,ang nagcacasaquit nang gayon ay h9di macat9g9 sa liuanag2 ang mata ay masaquit na totoo at namumula2 ang pulso ay madalas at matigas1 at cun m9san nalalagnat ang may catauan4 #cce4 ,ang maysaquit ilalagay sa husay nang maysaquit na magal+-gal+ nasa captulo #e4 ,cailangan namang sangrahan1 lalo pa cun magal+ ang catauan cun mayroong m>am+ dugo2 cun ualang m>am+ dugo1 ay cailangang purgah9 nang bil9 sa nm]o #bd1 sa nm]o #cb4 ,ang i9um9 niyang p>ati ay ang turo sa nm]o #a #b ,maigui r+ bausan nang malacucong tubig hangan tuhod1 at cun mahirap ang pagc>amdam niya ay ahit9 ang ulo t\+ l+o4 ,cun h9di r9 nauauala ang saquit nang mata1 ay lag-yan ang maysaquit nang p>apit nm]o #cf sa batoc sa licod nang tay9ga1 at pabayaang sumago nang ilang l+o4 ,cun ang saquit nang mata ay malaqui1 ay tapalan cun gabi nang t9apay na durog at gatas na p9atacan nang caunt+ lana1 at cun umaga1i1 hugasan ng gatas na malacucong t9ubigan4 ,pagca nauala na ang saquit1 cun m9san ang mata ay h9di pa gungmagal+ na totoo2 cun gayo1i1 maigui hugasan cun umaga at cun gabi nang tubig na s9ucaan4 ,ang tauong malimit magcasaquit nang gayon1 ay mabuti magfu5te sa isa sa dalauang camay4 ,ang isa pang gamot nang taga frica sa manga s>is>+ saquit nang mata1 ay t9atapalan cun gabi nang atay na hilao nang sisiu4 ,,cap,,tulo #ej4 ,ang gamot sa may colaba1 sa1 may bilig sa mata #ccf4 ,cun mayroong tauong may colaba bilig sa mata1 ang isang capiraso na azc> pi$ra ay bayuh9 mo nang maliit1 at ibudbod mo sa matang mam9san m9san2 bumunot ca nang pacpac plumang mura nang sisiu na maputi1 at ang dugong nadoroon sa dulo nang pluma ay iyong piga9 at ilahid sa colaba nang mata4 ,maigui r9 patacan ang mata nang dagta nang dahon nang p&acaqui4 ,ang gata nang aligbangon ay mabuti naman doon4 ,itong lhat ay aral ni ,p4 ,cla92 datap\a h9di co na-aalaman cun macagagal+ yaon4 ,dapat atoh+ gau9 ang pldoras nm]o #eg2 cun ibig mo ay basa9 ang mata nang alac sa misang p9agbab>an ng cataua1t1 dahon nang argmone1 yaon bagang damong it9uturo co sa prrafo #cch4 ,,cap,,tulo #ea4 ,ang gamot sa h9di macaquita1 magal+ man ang caniyang mata1 na ang tauag nang ca/ila doo1i1 gota s]5a4 #ccg4 ,mayroong tauo1 na cun t+nan ang caniyang mata1 ay anaqui p>a nang mata nang ibang tauo1 datap\a1i1 h9di siya macacaquita2 cun baga caya h9di siya macaquita1 ay sapagca nalubay1 ga namatay ang cabagsican nang litid nang mata1 ay ualang magauang gamot doon4 ,datap\a cun dala nang masamang s9gao nang catauan1 ay cailangang sangrahan muna ang may catauan cun m>am+ dugo siya1 cun bata pa4 ,bucod dito ay palonoqu9 ang maysaquit arao-arao nang dalaua tatlong pldoras pelotilla na bil9 sa num]o #dc2 saca doonan nang p>apit nm]o #cf sa batoc sa licod nang tay9ga1 na pababayaang sumago doon nang malauong panahon1 at cun m9san macacaquita na ang maysaquit4 ,,cap,,tulo #eb4 ,ang gamot sa may sugat sa suloc nang mata1 sa liran4 #cch4 ,ang gagau9 sa may sugat sa suloc nang mata ay ang manga turo sa captulo #di4 ,ang sugat nang mata ay maigu+ lahiran nang tubig na p9agtunauan nang laman nang bunga nang aroma na l9ahucan nang caunt+ as94 ,mabuti r9 doon ang sucang p9agbab>an nang caputol na tanso1 p>a nang manga cu>tang mal9is4 ,magui r+ lahiran nang dagta nang argmone na yao1i1 damong sungmisibol sa manga patio nang simbahan nang ,maalat pati sa ,tondo2 ang bulaclac noon ay malaqui1t1 madilao2 ang catauan pati nang bunga sampon nang dahon ay mat9ic2 ang dagta noon ay madilao4 ,ito1i1 turo ni ,l9neo4 ,design ,,cap,,tulo #ec4 ,ang gamot sa masaquit ang tay9ga4 #cci4 ,cun baga masaquit ang tay9ga1 ay mabuti patacan nang gata nang lasona1 na may calahoc na gatas nang babayi2 mabuti r9 ang gata nang calabasa4 ,cun baga caya lamang sungmasaquit ang tay9ga1 sapagca nalamigan1 ay magluto ca ng isang daga sa alac1 hangan sa matunao1 sala9 mo yaong alac1 at mam9san-m9san mong patacan ang tay9gang masaquit noong d+ alac na ma9it-init1 at mauauala ang saquit4 #cdj4 ,cun namamaga ang tay9ga ay maglaga ca ng balat nang granada sa ihi nang tauo na may ilang arao na ang ihi1 at yao1i1 ibasa mo sa tay9ga at mamamatay ang manga ood1 cun baga mayroon2 cun ibig mo ang gata nang rom]ong b9ayo ay isa r94 ,itong lahat ay uica ni ,cla94 ,datap\a mayroong isa pang gamot na totoong buti1 na yao1i1 gayon4 ,magihao ca sa apoy nang isa dalauang dahon nang sorosoro na ang tauag sa ,maynila doo1i1 l5gua de p]ro1 at ang gata noon iyong isoot sa tay9ga nang isang pacpac na munti nang sisiu4 ,yaon ay gagau9 mong macalaua macaitlo maghapon4 #cda4 ,cun h9di mac>9gig ang may catauan ay magal+ doon sa tay9ga ang gata nang coles na may casamang alac sa misa4 ,maigui r9 sootan ang tay9ga nang caunt+ bulac na ib9abad1 sa alac na p9agtunauan nang ga dalauang butil na almizcle2 bucod dito ang ulo ay tatacpan nang pao1 at masamang mahang9an4 ,ang uica ni ,p4 ,santa ,m>ia1 ay totoong gal+ sa masaquit na tay9ga ang patacan nang taba nang buaya1 at cun m9san mauauala ang pagca b9gi4 ,na-a>i r9 ang taba nang baboy4 ,mabuti doon naman sa h9di mac>9gig ang gata nang y]babu5a4 ,ang uica nang iba1 ay magal+ d9 ang gata nang ruda4 ,nota4 ,cun m9san ang tay9ga caya masaquit2 ay may erisipela 7culebra7 sa loob4 ,cun gayon ay gagamut9 p>a nang turo sa captulo #bc4 ,,cap,,tulo #ed4 ,ang gamot sa inuurungan nang pauis1 galis1 buni1 cun nauauala ang talagang bubucol1 sisibol sa catauan2 at h9di tungmutuloy4 #cdb4 ,ang tauong b9ubuni1 p9apauisan gu9agalis na dati1 na biglang nauaual-an noong manga saquit na yaon1 cun baga siya1i1 b9ubulutong t9iticdas1 qu9uculebra1 cun t9utubuan nang anomang masama1 at h9di tungmoloy1 cundi lungmulubog at napaiilalim1 cun m9san siya1i1 maguigu+ tico1 hihica91 d>aanan caya nang h9di macah9ga1 nang ibang saquit na masama4 ,cun ang may catauan ay naghihirap dahil sapagca nauala yaong p9aca s9gao nang catauan2 ay mabuti ang siya1i1 magdamit nang m>amirami magbalabal4 ,saca um9om siya nang tubig na p9aglagaan nang bulaclac nang alagao1 na d9oroonan nang caunt+ nitro1 salitre1 at macalaua maghapon caniyang cacan9 ang timbang cahati nang bil9 sa nm]o #db2 bucod dito ay magpupurga siyang p>ati4 ,cucuscus9 nang tuyong damit ang caniyang manga paa hangang tuhod1 at babausan naman cun umaga at cun gab-i nang malacucong tubig4 ,ang caniyang i9um+ p>ati ay ang bil9 sa nm]o #ga ang sa #ge4 ,h\ag siyang cuma91 cundi gatas nang baca1 camb+1 calabao4 ,cun malubha ang maysaquit ay p>apitan sa batoc1 sa guitna nang dalauang balicat1 sa manga bias nang manga camay1 sa manga paa2 saan man doon ay na-a>i2 cun baga galis ang lungmubog ay maigui igaua nang capaanyoan ang maysaquit1 nang mangy>+ siya1i1 malal9an uli nang galis4 ,,cap,,tulo #ee4 ,ang gamot sa namamaga ang boong catauan na ang tauag nang ca/ila doo1i1 hidropesa4 #cdc4 ,cun namamaga ang boong catauan nang tauo1 h9di man ang boong catauan1 cun h9ihipo nang camay ang laman ay malata at malamig2 at cun id9iri9 nang daliri1 ay bungmabaon sa laman ang daliri1 at nagcacahucay doon1 na h9di nauauala pagc>aca2 caya gayon ay sapagca ang p9aca tubig na dat+ calahoc nang dugo1 ay bungmubucod at napapatahan sa ilalim nang balat nang catauan4 #cdd4 ,ang unang namamaga ay ang paa at hita1 at hungmahalili ang boong catauan2 sa bay-auang mayroong isang tila bucol2 ang balat ay ga magu9tab1 namumutla1 at lungmalamig1 at h9di lubhang nacac>amdam2 ang pagh9ga ay mahirap1 at lalo pa cun gab-i1 cun bagong nacaca92 ang maysaquit nag-uubo2 h9di p9apauisan2 ang pulso ay munti1 malalim1 madalas at gulo2 ang ihi ay h9di luto1 at h9di r9 m>ami2 ang inaiilagu9 ay h9di r9 luto1 at may dugo pa cun m9san2 ang maysaquit ay mah9a2 nauuhao na p>ati1 at h9di macaca92 ang dila cun m9san2 ay tuyo4 ,cun malalauon-lauon1 ay nalalagnat dahilan sa tubig na nabubuloc sa manga laman1 at pagca gayon ang caniyang h99ga ang lauay at ang ihi ay mabaho4 ,m>am+ dahilan ang iqu9apagcacasaquit nang tauo noong gayong saquit4 ,cun m9san yaong saquit ay m9amana2 cun m9san dala nang pag-inom nang alac na matapang1 dala nang pagpupurga pagsasangra nang totoong limit1 nang pag-inom nang tubig na malamig pag ang tauo1i1 na9itan1 gal+ sa malaqu+ gaua2 cun m9san dala nang pagtahan sa mababang lug> nang pagca9 nang manga ualang su/ancia4 ,nagcacasaquit d9 nang ganitong saquit ang matam>+ cumibo1 ang h9ica1 ang nangiqui1 ang nag-ilagu9 nang malacas1 at ang inurungan nang galis1 buni1 nang sa b\an b\an cun baga babayi4 ,caya ang pag-gamot doo1i1 maliuag2 datap\a cun m9san ay gagal+ ang maysaquit cun talaga siyang gagal+ capag sund9 niya ang manga ituturo co ngayon4 #cde4 ,ang maysaquit ay tatahan sa lug> na ma9it at sa ualang m>am+ ilog laua4 ,cun h9di na-a>i sa caniya yaon ay maglagay siya nang bagahan doon sa silid na t9atahanan niya magbago muna nang bayan2 mag-9gat siya sa calamigan nang gab-i1 ang caniyang cacan9 ay t9apay na matigas ihao sa baga2 ang c>ne at ang isda na caniyang cacan9 ay ihao r9 sa baga1 at maigui sucaan1 doonan nang gata nang dayap4 ,ang maysaquit ay h9di sucat um9om nang tubig1 magmumumog siya lamang i9om nang caunti2 magal+ d9 ang alac sa misa na h9di maitim1 na p9agbab>an nang aj5jos4 ,mabuti r91 ani ,bu*an1 ang pag-inom cun umaga1t1 cun gab-i nang isang cu*>ang bot-o nang mo/aza na h9di bayo na ihuhulog sa isang tazang tubig na p9aglagaan nang luya4 ,bucod dito ang maysaquit ay lalacad na p>ati1 sasacay sa cabayo1 maigui r+ cuscus+ p>ati ang caniyang catauan nang basahang tuyo at ma9it2 ang damit na gagamit9 nang maysaquit ay ang t99a nang azul1 na pasasay>+ maigui sa catauan1 at masama ang l\ag4 #cdf4 ,t\+ umaga pai9um9 ang maysaquit nang isang cu*>a nang bil9 sa nm]o #gb4 ,itong gamot na ito1i1 it9utuloy hangang mauala ang pamamaga nang catauan4 ,ang ungmi9om noon ay ungmiihi nang m>ami1 at yaon ang nacacauala nang pamamaga4 ,cun h9di ungmiihi nang m>ami ang maysaquit1 pa9um9 man noong turo co ngayon1 ay damidamihan yaon d+ pa9om na bil9 sa nm]o #gb2 at cun baga ungmuunti-unti na ang pamamaga1 ay bigquisang maigui ang catauan1 at pa9um9 ang maysaquit nang timbang dalauang piso nang bil9 sa nm]o #gd1 isang oras bago cuma91 cun tanghali at cun gab-i4 ,itong dalauang gamot na ito2 ang bil9 baga sa nm]o #gb1 at sa #gd1 ay it9utuloy1 hangang sa gumal+ ang maysaquit4 #cdg4 ,ang manga purga at manga papauis ay nacacagal+ d9 sa nagcacasaquit noong saquit na yaon4 ,datap\a sapagca cun m9san nacacasama bagcus1 caya magal+ sa lahat ang manga it9uro co sa manga prrafo #cde at sa #cdf4 ,maigui r9 7ani ,bu*an7 c>litan ang paa nang maysaquit hangan sa b9ti1 h\ag lamang palaliman ang c>lit1 bago basa9 nang alac1 agu>di5te ang lug> na qu9>litan4 #cdh4 ,mayroong isa pang pamamaga nang catauan1 na hungmahalili sa lagnat na pangiqui na lauon2 at ang bagay doon ay yaon d+ manga s9abi co sa prrafo #cde at sa #cdf4 ,cun ang paa lamang ang namamaga susund9 ang manga turo sa prrafo #ceb at #cec4 ,nota4 ,uica nang isang m>unong na tauo1 na si ,d4 ,m>iano ,lagasca ang ngalan1 na sa saquit na pamamaga nang boong catauan1 pati sa pamamaga nang tiyan 7bilbil71 at sa pamamaga nang manga paa1 na totoong gal+ nang langis sa ca/ila1 aceite de olivas ayon sa hatol nang m>am+ mabantog na mdico4 ,b9abasa nang langis ang camay1 at l9alahiran nang malauon lauon ang boong catauan nang maysaquit1 na yao1i1 gagau+ macalaua macaitlo arao-arao4 ,cun ang tiyan ang namamaga1i1 siya lamang ang l9alahiran2 at cun ang paa lamang ang namamaga1 ay gayon d9 siya lamang ang lalamas9 nang langis1 at ang lacad nang camay ay paitaas4 ,itong gamot ay nacagal+ sa m>ami2 lalo pa cun ang saquit h9di pa nalalauon4 ,h9di co ma-aalaman cun ang langis sa niyog ang sa l9ga ang sa l9gans9a ay macacagal+ naman ,datap\a cun mayroong sungmisibol na anomang bagay sa paang namamaga1i1 h\ag lahiran nang langis4 ,,cap,,tulo #ef4 ,ang gamot sa namamaga ang tiyan1 na yaon ang p9anganganlang belbel b]bn4 #cdi4 ,cun m9san mayroong naiipong tubig sa tiyan nang tauo1 na yaon ang dahilang iqu9apamamaga noon1 at ang pangalan sa saquit na yao1i1 bilbil4 ,ang tubig ay gungmagala at nagbabago nang lug>1 cun ang may catauan ay nagbabago naman nang lagay2 ang pulso ay munti1 madalas at matigas tigas2 caunti ang inaiihi nang maysaquit2 nauuhao siyang p>ati1 yungmayayat1 at ang pagh9ga ay mahirap2 ang maysaquit ay nanhih9a pa m&9 cun malauon1 nag-uubo siya1 at may lagnat na caunti4 ,ang p9agmumul-an nitong saquit ay yaong manga s9abi co sa prrafo #cdd4 #cej4 ,cun ang saquit ay bago pa1 cun m9san gagal+ ang may catauan1 pa9um9 lamang nang bil+ sa nm]o #h1 sa nm]o #gb1 ayon sa turo co sa prrafo #cdf4 ,cun h9di r9 ungmuunti ang pamamaga nang tiyan1 pag nacac>aan ang ilang arao1 at h9di ungmiihi nang m>ami ang maysaquit1 ay pa9um9 nang bil9 sa nm]o #ga1 at t\+ arao bago cuma9 cun umaga1 ay pai9um9 d9 nang timbang saicapat nang bil9 sa nm]o #bd2 cun gab-i bago humiga ay pai9um9 uli noon d+ pa9om sa nm]o #bd4 ,cun nacalalo ang isang anim na arao1 ay bibig-yan nang purgang turo sa nm]o #gc4 ,datap\a cun ang maysaquit ay h9di gung-magal+-gal+1 ang ipupurga doo1i1 ang sa nm]o #ba2 cun nac>aan ang anim na arao1 ay capupurgah+ uli2 susund9 naman ang lahat na s9abi co sa prrafo #cde4 ,cun baga nacalabas na ang manga tubig sa tiyan1 at nauala ang pamamaga1 ay pa9um9 arao-arao ang maysaquit nang alac na it9uro co sa nm]o #gd1 ga isang taza c>ami1 nang lumacas ang sicmura1 at ang manga bituca4 #cea4 ,cun h9di r9 nauauala ang pamamaga nang tiyan1 ay tutudluqu9 nang c>ayom nang isang m>unong na mdico1 ga apat na daliri sa ilalim nang pusod1 at h\ag sa guitna1 cundi sa dacong taguiliran4 ,yaong c>ayom na yao1i1 mayroong sadiyang sootan1 na ang magcabila ay butas1 at casabay r9 nang c>ayom1 cun ibaon sa laman4 ,cun inaalis ang c>ayom1 ay natitira doon sa tiyan ang p9aca bahay na qu9asosootan nang c>ayom2 at palibhasa1i1 may butas ang magcabila1 ay doon lungmalabas ang tubig p>ang sa alolod4 ,ang tubig ay palalabas+ m9san1 datap\a m>ahan dahan1 nang h\ag malio ang maysaquit2 at nang mapalabas na maigui ang tubig1 ay b9ibigquisan ang tiyan nang manga malalapad na bigquis1 na cun bago1i1 l\ag1 at cun lungmabas na ang tubig1 ay higpi?igpitang m>ahan dahan4 ,saca pa9um9 ang maysaquit nang bil9 sa nm]o #gd1 at susund9 ang manga turo sa prrafo #cde4 ,cun baga namamagang uli ang tiyan1 ay catudloqu9 pa nang m>unong sa ilalim nang unang tudloc4 ,basah9 mo ang nota nang prrafo #cdh4 ,,cap,,tulo #eg4 ,ang gamot sa namamaga ang manga paa4 #ceb4 ,ang pamamaga nang paa ay m>ahil humalili sa lagnat na pangiqui1 sa saquit na hica1 sa culebra1 sa pag-iilagu9 nang malacas1 sa manga lagnat na ualang hibas1 sa cabuntisan1 at sa pag-urong nang sa b\an sa manga babayi4 #cec4 ,itong pamamaga nang paa1 ay nauauala siyang cusa cun malauon1 capag nacuha ang totoong saquit na p9angali-ngan noong pamamagang yaon4 ,datap\a cun ang may catauan ay lauon nang ualang saquit1 at h9di mauala ang pamamaga nang paa1 ay maigui ang siya1i1 lumacad na p>ati4 ,cuscus9 ang paa nang isang basahang tuyo1t1 ma9it1 at bigquisan nang damit na maigt+-igt+4 ,mabuti r9 libut9 ang paa nang gaboc na tuyo na ma9it init1 na may casamang as92 h\ag siyang um9om nang m>am+ tubig2 um9om siya ng caunt+ alac4 ,cun umaga1t1 cun hapon1 ay paiunum9 ang maysaquit nang bil9 sa nm]o #bj1 timbang saicaualo1 na tutunau9 sa isang tazang tubig na p9aglagaan nang bulaclac nang alagao4 ,cun masama ang sicmura1 ay pa9um9 arao-arao nang timbang saicapat nang bil9 sa nm]o #ad2 at cun h9di nan9iya yao1i1 big-yan nang dalaua tatlong cu*>a maghapon nang turo sa nm]o #h4 ,basah9 mo ang nota nang prrafo #cdh4 #ced4 ,mayroong tauo na cailan man ay namamaga ang caniyang paa4 ,ang gayong maysaquit ay masamang gamut9 at caalamalam lulubha4 #cee4 ,cun m9san ang manga paang namamaga1 ay pungmuputoc cun malauon at nagsusugat1 na h9di masama yaon2 datap\a sapagca ang ganoong sugat ay malauon bago mabahao1 at cun m9sa1i1 nabubuloc1 ang maigui ay tacpan nang damit ang paa1 nang h\ag mahang9an2 tatapalan naman nang bil9 sa nm]o #fd4 ,ang maysaquit ay ilalagay sa husay nang maysaquit na magal+-gal+ na captulo #e1 at h\ag palac>94 ,mam9san m9san ay pupurgah9 nang bil9 sa nm]o #ba1 at arao-arao pai9um9 nang bil9 sa nm]o #ad1 timbang saicapat4 ,,cap,,tulo #eh4 ,ang gamot sa nabiquig sa naloogan1 nang anomang bagay sa lalamunan1 na h9di macatuloy sa ilalim4 #cef4 ,cun ang tauo1i1 mayroong l9on-oc na anomang bagay1 na h9di macatuloy sa sicmura1 cundi napatahan sa lalamunan1 ang maigui ay itulac na pailalim1 cun ang nadoroon ay t9apay1 c>ne1 gulay1 bunga nang cahoy1 bot nang manga bunga4 ,cun ang nadoroon ay t9ic at nasisilip nang mata1 ay mabuti hangu9 nang sipit na cauayan4 ,itong sipit ay doroonan nang munt+ sangcal na tataliang maigui2 at pag ang sipit ay p9aabot na sa t9ic1 ay hihilah9 nang camay ang sangcal1 nang maipit ang t9ic4 ,totoong buti naman ang isang cauad na tanso1 na ang isang dulo ay baluctut9 nang caunti p>ang b9uit2 yaong isang cabilang dulo ay b9abaluctot d9 nang mahauacang maigui sa camay ang pagca baluctot nang magcabilang dulo ay patatama9 cap\a sa isang taguiliran1 nang maalaman ang calagayan nang cauad cun nadoroon sa lalamunan4 ,itong ganitong cauad ay ipapasoc sa lalamunan nang palapad at pag nacalalo na sa t9ic1 ay pipihit9 nang caunti nang macuha1t1 masungquit yaong nacacahirap sa maysaquit4 #ceg4 ,cun h9di r9 nacucuha yaong nadoroon sa lalamunan nang maysaquit1 ay mabut+ sumpit+ bigla sa lalamunan nang isang sumpit na munti2 sapagca cun m9san ay mag-uubo ang may catauan1 at lalabas ang nacabibiquig sa caniya4 ,maigui r+ pa9um9 ng pasuca nm]o #cd1 nm]o #ce2 cun baga h9di nan9iya yao1i1 sumpit9 nang usoc nang tabaco prrafo #deg4 ,cun m9san cailangang sangrahan ang maysaquit1 lalo pa cun h9di siya macah9ga nang mal\alhati4 ,mabuti namang pucpuqu9 nang camay ang licod pagca inato na ang ibang manga p>aan at h9di macucuha ang nadoroon sa lalamunan4 #ceh4 ,cun ang napatahan sa lalamunan ay c>ayom1 paco1 manga bot-ong matilos1 s+s+1 caputol na p+an1 ay aatuh9 muna ang paghang noon1 ayon sa turo co sa prrafo #cef at sa #ceg1 at cun h9di mangy>+ macuha1 ay itutulac nang pailalim niyong cauad na baluctot1 na it9uro co sa prrafo #cef1 pucpuqu9 nang camay ang licod nang maysaquit4 ,,cap,,tulo #ei4 ,ang lagnat na daua na may casamang pauis na t9uturan nang ca/ilang cal5tura mili> sudatoria4 #cei4 ,ang nagcacasaquit nang ganitong saquit1 ay nalalagnat cun gab-i1 ang camay ay qu9ig at ma9it ang palad2 pag-guis+ nang may catauan ay may pauis na malaqui1 at totoo siyang nanghih9a2 masaquit ang ulo1 mahirap ang pagh9ga1 hungma-hal+h+1 at nauuhao siya2 macati ang balat nang catauan2 ang caniyang dila ay maputi1 ang caniyang pulso ay madalas1 puno at matigas2 cun babayi ang maysaquit cun m9san inuurungan siya nang gatas4 ,sa icatlo sa icapat na arao ay lungmalaqui ang lagnat2 nasisira sira ang bait nang maysaquit1 at l9alabasan tuloy ang caniyang catauan nang m>am+ butil na ang camuc-ha ay butil nang daua2 cun m9san ang lungmalabas na manga man*ang mapula1 na anaqui ay culebra4 ,cun malauon na ang saquit1 mayroong lungmalabas na manga man*ang mapulang mapula1 p>a nang qu9agat nang pulgas1 cun m9san naman s9isibulan sa liig1 sa dibdib1 at sa tiyan nang manga butil na puno nang tubig1 na yao1i1 masama4 ,ang maysaquit ay namamatay cun m9san sa icapat1 icalimang arao4 ,masama sa saquit na ito ang manga bagay na ma9it4 ,ang maysaquit ilalagay sa husay 7captulo #d47 ,sasangrahang maquiilan hangang umunti ang lagnat at lumambot ang pulso2 datap\a1 ang uica ni ,bu*an1 na h9di magal+ dito ang pagsasangra4 ,susumpit+ macaapat arao-arao2 t\+ calahat+ oras ay pai9um9 nang isang vasong su]o1 na huhulugan nang polvos na bil9 sa nm]o #bd1 natimbang isang salapi ang uubus9 niya maghapon4 ,cun magal+-gal+ na ang maysaquit1 at cun ang maysaquit h9di babay+ nanganac1 ay pai9um9 nang bil9 sa nm]o #cd2 at ang turo sa nm]o #cb ay i9um9 niya t\+ arao4 ,cun baga ang maysaquit ay babay+ nanganac1 ay pupurgah9 nang mah9ang purga4 ,cun gayon ang pag-gamot sa maysaquit1 ay bihira ang di gungmagal+4 ,itong saquit na ito ay m>ahil dumaan sa manga babay+ nanganganac1 gaua nang manga luya1 manga tubig na ma9it1 apoy alac na gu9agamit nang tagalog4 ,cun m9san sungmusunod sa bulutong1 at sa ticdas1 sa manga lagnat4 ,cun m9san d9>aanan nitong saquit ang manga matam>+ cumibo1 ang mapanglau91 at ang inuurungan nang galis1 buni1 pauis1 nang sa panahon cun baga babayi ang maysaquit4 ,,cap,,tulo #fj4 ,ang manga saquit nang sicmura1t1 tiyan na doon nauucol ang p9anganganlang clico ahito1 at ang iba pa4 #cfj4 ,bagaybagay ang clico ang saquit nang sicmura1t1 tiyan1 na p>ap>ang sasaysay9 co sa manga prrafong isusunod dito4 ,datap\a sapagca cun m9sang h9di maquilala pagc>aca nang h9di m>unong na mdico cun anong bagay na clico ang tungmama sa maysaquit1 caya nga yata1 nang h\ag macamatay sa tauong caauaaua ang manga pag gamot1 ay itong tatlong bagay na ituturo co ngayon1 ay siya ang maigu+ gau9 doon1 sapagca h9di masama sa anomang bagay na clico4 ,susumpit9 ang maysaquit na maquiilan arao-arao4 ,pai9um9 nang m>am+ tubig na malacuco1 nang tubig na malacuco r9 na p9aglagaan nang bulaclac nang alagao4 ,doon sa tiyan nang manga basahang babad sa malacucong tubig4 ,h\ag pa9um9 nang alac triaca1 nang ibang manga mai9it4 ,datap\a capag naquiquilala ang totoong saquit nang may catauan1 at cun anong bagay na clico ang nacacahirap sa caniya1 ay gagamut9 p>a nang turo sa manga prrafong ihahalili dito4 ,ang gamot sa saquit na malaqui nang sicmura1t1 tian1 na may casamang lagnat na malaqui1 na yaon ang t9uturan nang ca/ilang clico inflamatorio4 #cfa4 ,itong saquit na ito1i1 dala nang pamamaga nang sicmura nang bituca dahilan sa ca9itan nang dugo4 ,ang tiyan ay sungmasaquit muna nang malaqui1 at cun malauon ay lalo pa m&+ sungmasaquit2 ang pulso ay madalas at matigas4 ,ang maysaquit ay dungm>ay+1 na ma9it na totoo ang caniyang tiyan2 cun m9san ang inaiilagu9 niya ay malabnao1 cun m9san h9di manabi2 at cun baga bucod dito siya1i1 sungmusuca pa1 ay mapanganib ang caniyang buhay4 ,ang muc-ha1i1 pungmupula2 ang tiyan ay namamaga1 at salang hipo91 ay sungmisigao ang may catauan2 bucod dito ay nauuhao na p>ati4 ,ang saquit ay ungmaabot cun m9san hangan bayauang2 caunti ang inaiihi nang maysaquit at cun umihi1 ay ma9it ang caniyang pagc>amdam4 ,h9di siya macatulog1 cun m9san may pagcasira ang ulo4 ,cun h9di gamut9 agad ang maysaquit1 ay h9di lubhang dungm>ay+ cun malauon1 na yao1i1 masama4 ,ang pulso ay h9di catigasan2 datap\a1t1 madalas sa dati4 ,namumutla ang maysaquit1 at nanlalata2 ang boong catauan niya1i1 lungmalamig1 h9di lamang ang tiyan2 saca s9usubaan1 at namamatay tuloy4 ,cun m9san bago mamatay ay nag-iilagu9 nang totoong baho dalang pagca buloc nang manga bituca4 ,cun ang saquit ay n>oroon sa sicmura anomang can9 inum9 ng maysaquit ay is9usuca niya2 h9di siya mapalagay2 nasisira ang bait1 at sa loob nang ilang arao ay namamatay4 ,itong clico ay dala cun m9san nang ca9itan nang dugo4 ,caya m>ahil magcasaquit nang gayon ang nahirapang totoo nang pag-gaua nang mabig-at na gaua2 ang na9itan nang malaqui1 ang cungmaca9 nang manga ma9it manga bunga nang cahoy na h9di magulang1 at ang ungmi9om nang tubang maasim4 ,cun m9san naman ay dala nang masamang pag-gamot sa ibang bagay na clico4 #cfb4 ,ang gamot sa ganitong saquit ay gayon3 ang maysaquit ay sasangraha1t1 cucunan nang m>am+ dugo sa camay1 cun m9san ay cailangang sangrahan uli sa loob nang dalauang oras4 ,t\+ icalauang oras d91 mag-ilagu9 man ang maysaquit at di man1 ay susumpit9 nang tubig na p9aglagaan nang culutan na d9oonan nang lana langis nang niyog4 ,pa9um9 nang m>am+ tubig na malacuco na p9aglagaan nang culutan palay4 ,ang pasuca at ang purgang matapang cap\a masama sa caniya4 ,sa tiyan ay lalag-yan nang manga basahang babad sa malacucong tubig1 at pagca tuyo ay doroonan nang iba4 ,cun h9di nauauala ang pagsaquit nang sicmura tiyan1 ang maysaquit papambohan sa tubig na ma9it-init4 ,ang uica ni ,bu*an1 na totoong but+ p>apitan ang lug> na masaquit4 ,pag nauala na ang clico1 pati nang lagnat1 at nacacatulog tulog na ang may cataua1i1 purgah9 nang isang mah9ang pamurga1 p>a nang man timbang dalauang piso1 na may casamang sal de ,epsom timbang saicapat1 na yaong dalauang bagay ay tutunau9 sa isang vasong su]o4 ,cun baga mah9a ang maysaquit1 ay sucat na sa caniya ang man lamang4 ,cun ualang man ay pumili nang isang mah9ang purga doon sa manga bil9 sa nm]o #hb4 ,cun baga magal+ man ang may catauan1 may natitira pang caunt+ masaquit sa tiyan sa sicmura1 ay h9di sucat hamaqu+ pabayaan1 at caalamalam ay sisibulan nang bucol sa loob2 caya ang gagau9 doo1i1 itutuloy yaon d+ manga turo cong gamot sa prrafong ito1 hangang sa uala nang m>amdamang ano man ang maysaquit4 #cfc4 ,cun m9san dahil sa pamamaga nang sicmura tiyan1 ay s9isibulan doon ang may catauan nang masama4 ,caya nahahalatang may sungmisibol sa sicmura sa bituca1 sapagca p>at+ mayroon doong caunt+ masaquit2 ang may catauan ay nananab-ang nang pagca9 p9agquiquilabutan siya nang gu9ao nang malimit1 at h9di siya lungmalacas4 ,ang bagay dito ay ang manga pa9om na it9uro co sa prrafo #cfb na s9usundan nito4 ,cun pungmuputoc ang sibol1 ang maysaquit ay nalilio doon sa oras na yaon1 at n>amdaman niyang may nauaualang mabigat doon sa loob4 ,cun ang nana1i1 napapabobo sa loob nang bituca1 ay lungmalabas na casama ng inailagu91 at ang maysaquit ay dungmor\al na p>ati2 ang maigui doo1i1 pa9um9 lamang nang gatas na inalsan nang p9aca taba muna1 bago samahan ng isang sa icatlong bahagu+ tubig2 t\+ icatlong arao1 ay sumpit9 nang gatas na t9ubigan1 na may casamang pulot na caunti4 ,cun ganoon ang pag-gamot doon1 ay cun m9san mababahao ang sugat nang sibol na nacaputoc sa loob nang bituca4 ,datap\a cun ang nana nang sibol1 ay nabububo sa labas nang bituca1 ay maliuag ang pag-gamot sa maysaquit4 ,ang gamot sa icalauang bagay na saquit nang sicmura tiyan1 na dala nang apdo na t9uturan nang ca/ilang clico bilioso1 clico nang apdo4 #cfd4 ,ang nagcacasaquit nang gayon mahirap man ang caniyang pagc>amdam ay h9di nalalagnat1 cun h9di pa nacalalo ang isa dalauang arao nang caniyang pagcacasaquit2 at lagnat9 man ang maysaquit ang pulso1i1 h9di totoong tigas2 at h9di r9 malacas2 ang tiyan ay h9di namamaga1 at h9di ma9it p>a nang sa isang clicong s9aysay co sa prrafo #cfa2 ang ihi ay h9di lubhang mapula2 ang maysaquit ay nauuhao1 at mapait ang caniyang bibig1 cun baga sungmusuca nag-iilagu91 ang lungmalabas ay madilao2 cun m9san nasisira ang ulo nang maysaquit4 ,ang masaquit dito ay ang dacong pusod2 datap\a ang dacong pusod ay sungmasaquit d9 doon sa saquit na mis]]e sa captulo #fa4 #cfe4 ,ang gamot dito ay gayon3 ang maysaquit ay susumpit9 nang malimit ng bil9 sa nm]o #e2 pai9um9 ng m>am+ tubig na p9aglagaan nang ugat nang grama 7h9cacauayan malacauayan7 na d9oonan nang caunt+ gata nang dayap4 ,t\+ oras ay pai9um9 nang isang taza nang turo sa nm]o #cb1 cun ualang sampaloc1 ay na-a>i ang timbang saicaualong crmor4 ,maigui r+ bausan ang maysaquit hangang tuhod1 at lag-yan sa tiyan nang basahang babad sa malacucong tubig4 ,cun baga totoong laqui nang saquit nang sicmura tiyan1 at ang pulso ay malacas1 at ga mabagt+1 ay cailangang sangrahan ang maysaquit4 ,cun h9di nauala ang saquit at h9di nag-iilagu9 nang malacas ang may catauan1 baga man p9a9om na nang manga s9abi co ngayon1 ay magal+ big-yan nang caunt+ man na tutunau9 sa malabnao na sabao nang sisiu4 ,mayroon tauong m>ahil daanan nitong ganitong clico1 at ang bagay sa caniya ay ang bil9 sa nm]o #bd1 na i9um9 niyang mam9san m9san t\+ b\an4 ,h9di bagay sa caniya ang pagca9 ng m>am+ c>ne4 ,masama r9 ang manga mai9it1 ang manga may taba at ang gatas2 ang su]o ay mabuti sa caniya4 ,ang gamot sa icatlong bagay na saquit nang sicmura tiyan1 na ang tauag nang tagalog sa nagcacasaquit noo1i1 h9ihilaban inaahito1 sa uicang ca/ila ay clico de indige/in1 ahito1 empa*o4 #cff4 ,cun napac>ami ang qu9a9 nang tauo bata ma1t1 mat&a man1 ay sungmasama ang pagc>amdam1 at sungmasaquit ang caniyang sicmura tiyan4 ,gayon d9 ang cungmaca9 arao-arao nang h9di macayanan nang sicmura niya1 cun malauon ay nagcacasaquit naman nito r+ ganitong saquit na ahito4 ,sapagca yaong manga cacaonti na h9di natutunao sa sicmura t\+ arao1 ay naiipon nang naiipon doon1na yao1i1 ang iqu9apagcacasaquit nang may catauan sa calaunan4 ,nacacapagcasaquit naman sa tauo ang pagca+ m9sanan nang manga s>is>+ bagay na h9di magcaayon p>a nang *ocolate at sagu+1 etc4 ,dito sa ganitong saquit ay ualang lagnat2 ang may catauan ay h9di nai9itan1 at h9di nauuhao2 ang saquit nang sicmura tiyan1 ay gungmagala2 datap\a nalilio ang maysaquit1 naiibig niyang sumuca1 at cun m9san ay namumutla ang muc-ha4 #cfg4 ,itong ganitong clico ay h9di maliuag gamut92 pa9um9 lamang ang maysaquit nang m>am+ totoong malacucong tubig na malalahocan1 cun ibig1 nang azuc> as94 ,maigui r9 ang tubig na p9aglagaan nang bulaclac nang alagao4 ,datap\a cailangan pa9um9 ang maysaquit nang m>ami1 sapagca cun caunti ang inum9 ay nalalauon ang pag-gal+4 ,ang pagsuca at ang pag-iilagu+ yao1i1 ang nacagagal+ sa maysaquit2 at cun h9di manabi1 ay cailangang sumpit9 nang tubig na may as92 maigui r+ cuscus9 ang tiyan nang basahang tuyo1 na id9ad>ang sa apoy4 ,cun m9san magal+ na ang maysaquit2 datap\a masama ang lasa nang bibig4 ,cun gayon1 ay pa9um+ mam9san m9san nang bil9 sa nm]o #bd2 maigui r9 ang pag-inom nang m>am+ malamig na tubig2 at ang cailangang totoo naman1 ay ang h\ag cuma9 ang maysaquit hangang di gumal+4 ,masama sa ganoong saquit ang triaca1 ang tubig nang anis1 ang enebro1 ang alac4 #cfh4 ,cun m9san ay h9di sungmasaquit ang sicmura ang tiyan1 cundi nalilio lamang ang may catauan2 p9apauisan nang malamig1 dungmur\al na p>ati at h9di lumalagay sa qu9ahihig-an4 ,cun m9san nama1i1 biglang nalilio ang maysaquit1 at h9di nacacaalam tauo2 nagsis9-oc siya2 ang caniyang muc-ha1i1 nag-iiba2 ang pulso ay munti2 ang sicmura ay nauunat4 ,datap\a ang maysaquit ay nacacah9ga4 ,dahil dito sa manga t&ang ito1i1 na-aalaman1 na h9di apoplega panhihimatay ang caniyang saquit1 at lalo pa cun siya1i1 d9>aanan noong mga gayon damdam pag bagong nacaca94 ,cun ganoon ang lagay nang maysaquit1 ay namamatay sa loob nang ilang oras4 ,ang gamot doo1i1 sumpit9 nang tubig na d9oonan nang as9 at sabn1 palon ocqu9 nang m>am+ tubig na maalat2 at cun h9di gungmagal+ pa1 ang polvos na bil9 sa nm]o #cd at tutunau9 sa tatlong tazang tubig1 ay pagc>aca ipai9om doon ang isang taza2 at cun h9di sumuca ang maysaquit sa loob ng sa icapat na bahagui nang isang oras1 ay ipaubos sa caniya ang isa pang taza1 at cun h9di r9 sumuca1 ibigay doon ang icatlong taza4 ,cun ang maysaquit ay sungmuca na1 ay yaon ang pag-gal+ niya4 ,ang gamot sa icapat na bagay na saquit nang sicmura tiyan na dala nang hang+ nacuculong doon1 na yaon ang p9anganganlan nang ca/ilang clico flatul5to4 #cfi4 ,itong ganitong clico ay h9di nag-iisa cun m9san1 cundi napapasama doon sa ibang bagay na clico1 na aqu+ s9aysay na sa prrafong natalicdan4 ,dito sa saquit na ito ay ualang lagnat2 ang may catauan ay h9di nauuhao2 ang tiyan ay lungmalaqui1 datap\a1i1 h9di tungmitigas2 cun id9iri9 ang tiyan1 h9ihilot1 ay gungmagala sa loob ang hang91 at lungmalabas sa bibig sa ilalim4 ,itong saquit ay dala nang pagca9 nang manga bunga manga gulay na mahang91 p>a nang sagu+1 patani etc4 #cgj4 ,cun itong saquit ay casama nang ibang clico1 ay ualang sadyang pag-gamot dito1 sapagca cun gamut9 ang totoong saquit2 ay mauauala pati itong isa4 ,datap\a cun ualang ibang casamang clico1 ang gamot doo1i1 ganoon4 ,ang maysaquit ay s9usumpit1 at qu9ucuscos ang caniyang tiyan nang ma9it na damit2 magal+ namang pa9um9 nang tubig na p9aglagaan nang manzanilla4 ,cun h9di na masaquit ang tiyan1 at ualang lagnat ang may catauan ay mapapai9om nang caunt+ alac na p9aglagaan nang caunt+ canela4 ,ang gamot sa icalimang bagay na saquit nang sicmura tiyan1 na m>ahil dumaan sa manga tauong nalamigan1 na yao1i1 clico r94 #cga4 ,cun ang tauo ay nalamigan1 at pag nac>aan ang ilang oras2 ay d9>aanan nang pagsaquit nang sicmura tiyan1 lalo pa cun ang paa1i1 siya ang t9ablan nang lamig4 ,itong saquit ay m>ahil dumaan sa tagalog pag siya1i1 na9itan napagod1 at saca nabasa ang caniyang paa4 ,sa gayong saquit ay masama ang alac1 at ang manga purga1 yaong manga mai9it na gamot4 ,ang magal+ doo1i1 cuscus9 ang manga paa nang ma9it na damit na id9ad>ang sa apoy4 ,saca maigu+ ibabad nang malauon ang manga paa sa malacucong tubig na p9aglagaan nang manzanilla1 bulaclac nang alagao4 ,lalo pang madal+ gagal+ ang maysaquit cun siya1i1 humiga1t1 gumaua nang capaanyo ang mangy>+ mapauisan ang caniyang paa4 ,cun malaqu+ totoo ang caniyang saquit1 ang pagsumpit ay bagay sa caniya4 ,cun h9di r9 nauauala yaong pagsaquit na malaqui1 at bucod dito1i1 magal+ ang catauan nang maysaquit1 ay cailangang sangrahan4 ,ang manga paa niya itatapat na malauon sa s9gao nang tubig na ma9it bago ibabad sa malacucong tubig2 at cun h9di pa natatalo ang saquit1 ay p>apitan ang maysaquit sa manga b9ti4 ,,cap,,tulo #fa4 ,ang saquit na p9anganganlang mis]]e1 pasin iliaca1 na yao1i1 pagsas>a nang manga bituca1 na dahil doon1 ay h9di manabi ang maysaquit1 cundi is9usuca niya ang lahat4 #cgb4 ,ang bituca nang tauo ay ga cung-miquiyao na p>ati1 na ang camuc-ha ay ood ahas2 na dahilan dito sa ganitong pagquiyao ang lahat na qu9aca9 ay natutulac sa dacong p\it4 ,datap\a cun nagcasala nagulo itong pagquiyao nang bituca1 ay h9di na mangy>+ mapatung sa p\it ang manga qu9aca91 cundi sa bibig napap>oon4 ,yaong saquit ay totoong samang saquit1 na ang tunay1 na pangalan doo1i1 mis]]e pasin iliaca4 ,yao1i1 dungm>aan cun m9san sa lungmilibang ilang arao nang pananabi2 datap\a cun m9san ay biglang sumungpong sa tauo yaong saquit1 at pagc>aca ang tiyan1 ang manga dacong tabi nang pusod ay yaon ang caunaunahang sungmasaquit na totoo4 ,ang may cataua1i1 h9di mapalagay2 cun m9san mayroong nahihipong matigas na mahaba doon sa tiyan2 ang maysaquit ay dungmur\al muna2 hung mahalili doon ang pagsuca2 cun malauon ay ang lahat is9usuca niya1 h9di lamang ang qu9aca9 cundi pati nang ini9om1 at bucod doon ay mayroong lungmalabas sa bibig na mabaho pa sa dumi4 ,ang maysaquit h9di manabi m9san man2 ang tiyan niya ay nauunat2 h9di ungmiihi1 at cun baga ungmiihi1 ay malabo1t1 mabaho4 ,ang pulso ay matigas muna2 cun malauo1i1 madalas at munti2 ang maysaquit ay nanghih9a2 nasisira ang bait1 at nagsis9-oc2 ang boong cataoan niya1i1 cungmiqu9al1 ga nanlulucso ang laman4 ,ang manga paa1t1 camay ay lungmalamig2 nauauala ang pulso1 pati nang saquit nang tiyan2 sampon nang pagsuca1 at totoong dal+ namamatay ang maysaquit4 #cgc4 ,sapagca malaqui ang panganib nang buhay nang tauo sa saquit na ito1 ay cailangang gamut9 pagc>aca1 capag naquilalang magal+ ang saquit2 at cun h9di gamut+ agad ay mamamatay na ualang sala4 ,ang pag-gamot nga dito ay p>a nang sa clico inflamatorio1 prrafo #cfb4 ,caya cun bagong-bago ang saquit1 at malacas pa ang may catauan2 ay sasangrahang agad1 at cucunan nang m>am+ dugo4 ,susumpit+ p>ati nang tubig na p9aglagaan nang cebada palay1 na d9oroonan nang isa dalauang tazang langis nang niyog lana man4 ,t\+ icalauang oras1 ay pa9um9 nang bil9 sa nm]o #dh2 pa9um9 namang p>ati nang turo sa nm]o #di1 cun uala yaon ay na-a>i ang tubig na p9aglagaan nang cebada 7palay7 ang su]o na l9ahucan nang pulot4 ,ang maysaquit ay paliliguan sa malacucong tubig na maquiilan maghapon4 ,cun h9di r9 gungmagal+ ang maysaquit ay sumpit9 nang usoc nang tabaco p>a nang turo sa prrafo #deg4 ,ang isang maysaquit1 ani ,tissot1 ay gu9amot co ng gayon3 s9angrahan co muna 7aniya7 at p9a9om co nang purga2 saca ib9abad cong tuloy sa malacucong tubig1 at gungmal+4 ,ang isip nang manga tauong h9di maalam2 na sa saquit na ito ang bituca nang may cataua1i1 nagugulo1 at nagcacabuhol2 datap\a h9di totoo yaon4 ,sapagca ang isang dulo nang bituca ay c>ugtong nang sicmura1 at yaong isang dulo ay ang p\it na cungmacapit sa manga pig-yi1 na dahil doo1i1 h9di mangy>+ magcabuhol4 ,,cap,,tulo #fb4 ,ang gamot sa inaanayo1 na iyo1i1 pagsuca1t1 pag-iilagu9 nang malacas na t9uturan nang catilang cl]a morbo4 #cgd4 ,ang pangalan nang ibang manga tauo sa saquit na ito1i1 mis]]e1 nguni h9di ito ang mis]]e1 cundi yaong isang saquit na s9aysay co sa captulo #fa1 na s9undan nito4 ,ang inaanayo1 ay nagsusuca1t1 nag-iilagu9 nang malacas4 ,ang maysaquit ay natatamlay muna2 sungmasaquit nang caunti ang caniyang tiyan2 sungmusunod dito ang pagsuca1 at ang pag-iilagu94 ,ang color nang lungmalabas1 ay dilao v]de1 maputi caya1 maitim cun m9san2 saca sungmasaquit na totoo ang tiyan2 ang pulso ay tila pulso nang nalalagnat2 cun malauo1i1 mah9a4 ,mayroong maysaquit na sa loob nang sang oras ay maquis&aang mag-ilagu92 ang muc-ha ay madal+ nag-iiba cun malaqui ang saquit4 ,gayon d9 cun mapac>ami ang pag-iilagu91 ay tila namamanhid1 nangangauit nan9igas ang manga paa1t1 camay nang maysaquit1 na yao1i1 isa pang nacacahirap sa caniya4 ,cun ang saquit h9di natatalo nang gamot1 ay sungmusunod doon pagc>aca ang pagsis9-oc1 ang pagqu9al 7convulsin7 at ang paglamig nang manga paa1t1 camay1 ang maysaquit ay nalilio1 s9usubaan1 at napapatid tuloy ang h99ga4 ,itong saquit ay m>ahil dumaan pag nacalampas ang tag-arao1 sapagca ung-mi9it at lungmalapot ang apdo nang tauo sa panahong yaon2 at lalo pa cun ang may cataua1i1 h9di cungmaca9 nang manga bungang h9og nang cahoy1 na yaon ang totoong nacacahusay sa apdo4 ,datap\a1t1 halos p9apans9 itong saquit na ito1 liban lamang cun p9>>aan nang ,pang9oong ,dios1 na gu9agaua niyang hampas sa manga bayan dahilan sa manga casalanan1 na cun magcagayo1i1 p9anganganlang salot4 #cge4 ,itong saquit ay mahirap mang gamut91 nguni1t1 h9di p>a nang ibang manga saquit na s9aysay na sa manga captulong natalicdan4 ,ang c>amihan nang manga namamatay sa saquit ay h9di dahil sa cabigatan nang saquit1 cundi sa capabayaan at caculangan nang pag-gamot nang paaniyo4 ,ang cauna-unahang dapat pagpilitan nang s9o man ang h\ag magpabaya1 lalo pa cun panahong casalucuyang dum>aan ang salot2 capag n>amdaman1 na masaquit-saquit ang tiyan at cungmuculog ang manga bituca2 cun mabigat ang d9>amdam sa sicmura1 lalo na cun ga ibig3 dumual nag-iilagu9 caya2 pagc>amdam nito1i1 dapat na siyang mag-9gat sa manga pagca9 at pag-inom1 na h\ag bagang cuma9 nang cun ano-ano cundi sabao lamang1 at ang * na ma9it1 na cun mapatacan nang sampuong patac na gotas am>gas1 mahaluan nang isang cu*>ang coac1 aj5jo agu>di5te anisado1 ay lalo pang mabuti4 ,bucod dito1i1 cun n>>amdamang masama ang catauan ay magculong agad1 cumutang mabuti1t1 culub9 ang maysaquit at nang pauisan sana nang ma9it na pauis2 at ito1i1 itutuloy na gagau9 hangan di gumaa1t1 gum9haua ang catauan4 ,cun itong manga bil+ ito1i1 sund+ pagpilitan ay m>ahil h9di tutuloy ang pagcacasaquit na totoo2 at cun tutuloy ma1i1 h9di lulubha1t1 h9di ica-aano nang maysaquit4 ,bihirang-bihira ang d9adatnang bigla nang calubhaan nang saquit na ito2 cun caya b9ibigla cun m9san nang calubhaan1 sa pagca p9abayaan di pans9 ang manga unang sumpong nang saquit4 ,datap\a1t1 cun dahil sa capabayaan cun sa cabiglaan caya1 ay sumama ang saquit1 na ang maysaquit ay nagsusuca1t1 nag-iilagu91 at m>ahil p9upulicat at nanglalamig na totoo1 na pati nang pauis ay malamig1 ang gagau9 ay gayon3 yaong am nang l9ugao ga calahat+ vaso c>ami ay siyang isusumpit agad sa maysaquit1 at cun may ludano1 ang ualo cun sampuong patac noon ay ihahalo sa isusumpit2 cun ang unang sumpit ay h9di napiguil sa loob1 dalauang oras man lamang1 ay uulit9 nang uulit+ isusumpit yaon d+ am hangan sa mapiguil na malauon ang isang is9umpit1 at tumiguil ang pag-iilagu94 ,sabay naman nang pagsumpit ay pa9um9 ang maysaquit nang isang taza isang mangcoc na * na ma9it1 na napatacan d9 nang anim cun ualong patac na ludano2 at cun ualang lundano1i1 haloan ang * nang isang cu*>ang agu>di5te1 anisado1 coac1 ano mang alac na matapang4 ,cun nagaua na itong lahat at h9di dumalang man1 pagsuca1t1 pag-iiligu91 at cun dumalang man1 ay sa isang tazang *1 lusau9 mo ang as9 na isang cu*>itang caf calahat+ cu*>ang c>ami1 at siya mong ipagcu*>ang unti-unti sa maysaquit hangan di tumahan lubos ang pag-iilagu94 ,cun tumahan man ang pag-iilagu91 ay sungmusuca r9 at dungmudual ang maysaquit1 ay mabut+ p>apitan sa ibabao nang sicmura ng s9apismong matapang4 ,ito na lamang ang manga gamot na gagamit9 sa loob nang catauan nang d9atnan nang saquit nang cl]a2 na cun tauagu9 nang iba1i1 arriba y abajo4 ,ang manga gamot naman sa labas1 na di dapat lisan9 cailan man1 cahit tila namamatay na ang maysaquit1 at malamig man totoo1 at cahit uala nang pulso1i1 h9di r9 dapat lisan91 ay gayon3 ,cucumutang mabuti ang maysaquit1 at sa catauan niyang palibot ay idadaiti ang m>am+ bot5g may tubig na totoong ma9it1 at cun malamig-lamig na1i1 hahal9han naman nang bagong s9id-lan nang tubig na ma9it2 saca yaong iba noong manga bote ay siyang ihahagod na ididi9 sa ibabao nang damit sa ibang manga lug> nang catauan1 lalong-lalo na sa licod4 ,cun ito1i1 h9di pa magcasiya1 at ang cataua1i1 h9di pa p9agsasaolan nang init at nang pulso1 at h9di pa p9apauisan nang ma9it ang gagau91 ay doon sa gologod1 doon baga sa licod mula sa batoc hangang sa bayauang ay tapalan nang s9apismo ga apat na dali calapad1 at sa ibabao niyong s9apismo ay ihahagod pa ang isang bot5g may tubig na ma9it2 at cahit ualang s9apismo ay totoong maigui itong paghagod dito sa licod4 ,at cun h9di r9 p9agsasaolan ng pulso1 at h9di p9apauisan nang ma9it1 ang isang cepillo ay ibabad mo sa agu>di5te at icuscos sanang mahigpit sa boong catauan4 ,cun ualang cepillo1i1 na-a>i r9 ang isang basahang magaspang2 at cun ualang agu>di5te ay na-a>+ icuscos ang d>ac man lamang na totoong ma9it1 at balot sa isang basahan4 ,itong pagcucuscos ay pagtitiyagaang gau9 cahit sa loob nang ilang oras1 maghapon ma1t1 magdamag1 at bihirang-bihira ang di pagsasaolan nang init1 at di gagal+4 ,ito r+ manga gamot na ito1i1 icatitiguil nang pulicat2 datap\a1t1 mabuti naman sa pulicat ang daitihan ang laman ng casang-capang p9amumulicatan nang mga pirasong malapad nang oropel sa t9dahan1 ng bacal man1 tangso ma1t pilac1 h\ag lamang di manipis at malapad1 at ng lumapad at dumat+ mabuti sa catauan2 na cun saan namumulicat ay doon idadaiti naman ang oropel4 ,cun tumahan na ang pagsuca at pag-iilagu92 at ma9it na1t1 mahusay ang catauan1 ay h9di r9 dapat magpabaya1 lalong-lalo na sa manga pagca91 puspas1 basabasa at sabao ang siyang cacan9 niya hangan di gumagal+ na totoo4 ,m>ahil pagc>aan na ang calubhaan nang saquit1 ay datnan naman ang maysaquit nang di pagcaihi2 cun gayon ang gagau9 ay itapal doon sa pos-on nang isang cataplasma nang h>9a nang l9aza1 nang galapong man lamang1 na ma9it-init cun itapal2 at cun uala nito1i1 lag-yan ang pos-on nang manga basahan babad sa tubig na ma9it4 ,m>ahil d9 datnan ang nagcasaquit nang cl]a nang apoplega1 nang lagnat na sucab at nang iba1t1 ibang sugat na s9aysay na sa librong ito1 at cun magcagayo1i1 ang dapat gau9 ay babasah9 sa canicaniyang captulo4 ,nota4 ,ang lahat na s9aysay dito sa nm]o #cge1 ay turo ang lahat nang m>unong na ,doctor ,d4 ,joaqu9 ,gonzalez2 at sa mga gu9amot ng paaniyo1 ayon sa manga ip9agbil9 dito1 noong epidemiang nac>aan sa #ahhb1 ay bihirang-bihira ang namatay4 ,,cap,,tulo #fc4 ,ang saquit na pag-iilagu91 cun h9di sungmasamang totoo ang damdam nang may catuan na p9anganganlan nang ca/ilang di>rea4 #cgf4 ,ang pag-iilagu9 na ualang casamang lagnat1 saquit na malaqui nang tiyan ay p9angangalan nang ca/ilang di>rea4 ,ang maysaquit ay nananab-ang muna nang pagca93 ang caniyang bay-auang pati nang tuhod1 ay id9>ay+ na mabig-at4 ,h9di siya nalalagnat at h9di sungmasaquit na totoo ang tiyan4 ,ang gayong pag-iilagu9 ay h9di masama sa may catauan1 bagcus cun macalalo na yaong munt+ hirap na yao1i1 lungmalacas pa sa dati4 #cgg4 ,ang gayong pag-iilagu9 ay siyang cusang tungmatahan na h9di cailangan ang gamot doon2 ang gagau9 lamang nang maysaquit1 ay h\ag siyang cuma9 nang m>ami2 ang c>ne1 ang alac1 at ang itlog ay h9di magal+2 ang manga gulay at manga h9og na bunga nang cahoy ay macaca9 niya2 mabuti naman ang siya1i1 um9om nang m>ami rami sa dati4 ,ang tubig na p9aglagaan nang culantrillo ay maigu+ inum94 #cgh4 ,cun sa loob nang lima1 anim na arao1 h9di nauauala ang pag-iilagu91 at ang may cataua1i1 nahih9a at d9>aanan nang malimit na pagca ibig niyang manabi1 ay ilalagay siya sa husay 7captulo #d74 ,bucod dito1i1 pai9um9 nang bil9 sa nm]o #ce cun baga m>umi ang dila1 at masama ang lasa nang bibig1 cun dungmorual nananab-ang nang pagca92 datap\a cun h9di n>>amdaman nang maysaquit yaong manga bagay na yao1i1 purgah9 lamang nang isang purgang mah9a num]o #hb1 nang ruib>bo nm]o #ea1 cun baga h9di ma9it ang tiyan4 ,cun ruib>bo ang ipupurga doo1i1 pai9um9 t\+ calahat+ oras nang isang tazang sabao4 ,nguni cun ang pag-iilagu9 ay nauala na dahil sa pag-inom nang ruib>bo1 at baga man nauala1i1 ungmuuli r9 capag nac>aan ang ilang arao1 ay caalam-alam mayroong malagquit sa loob1 na h9di pa nacucuha2 ang gagau9 cun gayon ay pupurgah9 nang bil9 sa nm]o #ba1 noon d+ bil9 sa nm]o #ea1 p>a nang turo co cg9a2 magal+ d9 ang sa nm]o #bc #dg4 ,saca i9um9 niya cun umaga sa dalauang arao ang calahati noon d+ bil9 sa nm]o #ea4 #cgi4 ,cun m9san ay nalalauo1t1 di inaanomana nang maysaquit ang pag-iilagu91 na yaong pagpapabayang yao1i1 nacacah9a sa caniya4 ,ang gamot doon cun gayon ay ang bil9 sa nm]o #ce4 ,saca t\+ icatlong arao bibig-yan ang maysaquit nang turo sa nm]o #ea4 ,capag p9urga na siya nang macaapat1 ay it9atahan na4 ,cun p9upurga ay h\ag pacan9 nang c>ne1isda1 itlog4 cundi can9 lamang1 tubig na p9aglutuan nang t9apay4 ,maigui doonan sa sicmura nang basahang babad sa alac na p9aglagaan nang rom]o at canela4 ,masama sa gayong maysaquit ang siya1i1 malamigan lalo pa cun gab-i1 sapagca ang saquit ay mag-uuli4 ,,cap,,tulo #fd4 ,ang icalauang bagay na pag-iilagu9 na may casamang saquit na malaqui sa tiyan na yao1i1 dis5t]a cun turan nang ca/ila4 #chj4 ,itong isang bagay na pag-iilagu9 ay may casamang saquit nang tiyan4 ,ang may cataua1i1 p>at+ ibig manabi2 at bucod doon1 ay masama ang caniyang damdam4 ,sa inaiilagu9 nang maysaquit ay mayroong dugong casama2 nguni cun m9san uala naman4 #cha4 ,itong saquit ay dala nang ca9itan nang panahon2 sapagca ang apdo at ang dugo nang tauo ungmi9it1 at lungmalapot cun tag-alis-is4 ,magal+ d9 ang damdam nang tauo1 hangan di nag-iiba ang ca9itan ng panahon1 sapagca siya1i1 p9apauisan at ang cataua1i1 sumis9gao na maigui4 ,caya lamang nagcacasaquit ay cun ungmuunti ang ca9itan nang panahon2 na dahil doo1i1 m>ahil dumaan ang saquit nang pag-iilagu9 sa bagong ulan1 na sungmusunod sa tag>ao4 #chb4 ,bago magcasaquit nang gayon ang tauo ay gu9igu9ao siya muna2 sungmasaquit na totoo ang tiyan2 nalilio siya at namumutla4 ,ang pulso ay munti at husay2 sungmusunod ang malimit na pagiilagu9 na bagay-bagay ang color1 at mayroong bulati at dugong casama2 cun m9san ang tumbong ay lungmalabas pati4 ,cun baga lungmulubha pa ang maysaquit ay namamaga1t1 nabubuloc ang bituca1 at ang iniilagu9 niya ay nana1 manga maitim na tubig1 at mabaho2 saca nagsis9-oc1 nasisira ang bait1 ang pulso1i1 hungmih9a1 p9apauisan ang maysaquit nang malimit1s9usubaan at namamatay2 datap\a cun h9di lulubha ang maysaquit1 ay hungmih9a-h9a ang pag-iilagu91 ang dugo ay nauauala1 lungmalacas-lacas ang may catauan at nacacatulog4 #chc4 ,ang gamot na totoo sa saquit na ito1 ay ang trt>o emtico nm]o #cd2 magal+ d9 ang sa #ce4 ,cun h9di nauauala ang pag-iilagu9 nang mapa9om na ang maysaquit nang turo co ngayon1 ay hahaba ang saquit1 at ang gagau9 doo1i1 gayon4 ,ang maysaquit ay ilalagay sa husay 7captulo #d7 at h\ag pacacan9 nang c>ne1 hangan di gumal+ na totoo4 ,ang i9um9 niya ay ang bil9 sa nm]o #c4 ,capag napa9om na siya nang bil9 sa nm]o #cd1 ay qu9abucasan pai9um9 nang bil9 sa nm]o #ea sa dalauang inom2 sa icatlong arao ipai9om doon ang bil9 sa nm]o #c lamang2 sa icapat na arao inuulit ip9ai9om doon ang bil9 sa nm]o #ea2 saca ilalagay ang may catauan sa husay nang maysaquit na magal+-gal+ sa captulo #e4 #chd4 ,nguni cun baga noong talagang magcacasaquit ang tauo1 l9alagnat siya muna nang malaqui1 at ang caniyang pulso ay matigas at puno1 at bucod doo1i1 malaqui ang saquit nang ulo1t1 bay-auang1 at ang tiyan ay nauunat1 ay cailangang sangrahan ang maysaquit2 susumpit9 naman arao-arao nang macaitlo1 macaapat nang bil9 sa nm]o #f1 cun uala yao1i1 na-a>i ang gatas na t9ubigan4 ,pai9um9 nang m>ami nang bil9 sa nm]o #c4 ,cun ang pulso1i1 malambot na1 ang gagau9 sa maysaquit ang manga turo sa prrafo #chc1 na s9undan nito4 ,datap\a cun m9san ay dili cailangang pasucah9 ang maysaquit4 ,cun baga malaqui ang catigasan nang pulso1 nang bago siyang magcasaquit1 ay mabuti purgah9 nang bil9 sa nm]o #aa1 capag s9angrahan na4 ,ang ruib>bo1 na bil9 sa nm]o #ea1 ay h\ag ibigay doon cundi sa catapusan nang saquit4 ,m>am+ maysaquit 7ani ,tissot7 ang gu9agamot co1 na ualang ibang ib9igay sa canila cundi tubig na malacuco ga isang taza c>ami1 t\+ sa icapat na bahagui nang isang oras4 #che4 ,cun m9san ang pag-iilagu9 ay casama nang lagnat na buloc1 na s9aysay co sa captulo #bj at ang gamot doon cun gayo1i1 ang pasuca nm]o #cd1 bago purgah9 ang maysaquit nang bil9 sa nm]o #bc sa #dg4 ,saca pa9um9 naman siyang macalaua macaitlo arao-arao nang bil9 sa nm]o #bd1 timbang saicapat ang isang inom4 ,totoong gal+ dito ang sa nm]o #cb1 cun uala yaong isang turo sa nm]o #bd1 at iisa r9 ang cabagsican nitong dalauang bagay4 ,cun ang saquit ay ungmu-unti na1 ang bil9 sa nm]o #ea1 ay yaon ang ipupurga sa maysaquit4 #chf4 ,ang nagcacasaquit nitong ganitong saquit ay nababaynat cun m9san1 gaua nang pagca9 nang sala1 sapagca ang may cataua1i1 nalamigan1 napagal nang paggaua4 ,cun gayon ay ilalagay sa husay 7captulo #d7 ang maysaquit1 at pai9um+ m9san nang bil9 sa nm]o #ea4 #chg4 ,cun m9san naman ang pag-iilagu9 ay casama nang pangiqui4 ,cun gayo1i1 pauaual-9 muna ang pag-iilagu9 bago gamut9 ang pangiqui1 at cun malaqui ang lagnat ay big-yan ang maysaquit nang qu9a 7dita7 ayon sa turo sa prrafo #baf4 #chh4 ,sa saquit na pag-iilagu9 ay magal+ ang pagca9 nang manga bungang h9og nang cahoy1 ang manga baga1 ang sagu+1 ang alpay1 ang ates4 etc4 ,caya ang nanganga9 nang m>am+ bungang magulang nang cahoy cun tag-arao1 maliuag daanan siya nang gayon saquit4 ,,cap,,tulo #fe4 ,ang icatlong bagay na pag-iilagu91 na mahirap ang damdam nang may catauan sa sicmura1 at pati nang pagh+a cun m9sa1i1 mahirap d91 na yao1i1 p9anganganlan nang ca/ilang dis5t]a maligna4 #chi4 ,ang nagcacasaquit nitong masamang bagay na pag-iilagu91 ay nanghih9a agad2 gu9igu9ao siya cun m9san2 ang m>ahil id9>ay+ nang manga maysaquit ay ang sicmura1 na di man masaquit1 ay tila siquip na bahag-ya na sila macah9ga2 m>ahil nasisira ang canilang ulo4 ,ang tiyan cun m9san ay sungmasaquit1 cun m9san h9di2 ang is9usuca nila ay v]de ang color4 ,ang inaiilagu9 nang may cataua1i1 dugong totoo cun m9san2 at cun gayo1i1 namamatay sa icatlong arao2 nguni cun m9san ay iba1t1 iba ang color nang inaiilagu92 ang ihi1 ang lauay1 ang pauis1 pati nang h99ga ay mabaho4 ,cun maliuag macalon-oc ang maysaquit ay mapanganib ang caniyang buhay4 ,cun m9san gagal+ ang maysaquit pag l9abasan sa catauan nang manga butil na m>ami na puno nang tubig4 ,ang pulso ay munti4 ,cun natutuyo ang dila at nauunat ang tiyan nang maysaquit1 cun nalilio1 nagsis9-oc1 ay namamatay na ualang magaua4 ,datap\a cun baga ungmuunti ang casiquipan nang sicmura at lungmalambot-lambot ang tiyan1 cun nacacatulog-tulog na ang maysaquit1 caalam-alam ay gungmagal+4 #cij4 ,ang gamot na bagay sa saquit na ito1i1 ang timbang calahat+ saicaualo nang bil9 sa nm]o #ce1 na cailangang gau9 agad2 at nang tumapang pa yaong gamot na yaon1 ay mabut+ ihulog yaong bil9 sa nm]o #ce sa isang tagayang tubig1 na p9aglagaan nang manzanilla4 ,pag nacalalo ang pito ualong oras nang macasuca na ang maysaquit1 ay pupurgah9 nang ruib>bo nm]o #ea1 at1 pagca p9urga na1i1 cabibig-yan uli ng caunt+ bejuquillo nm]o #ce1 ga dalaua1 tatlong butil na palay ang timbang1 na ihuhulog sa caunt+ sabao nang sisiu1 na l9utong casama nang ugat nang *icoria 7dilang usa7 at cun malaqui ang cah9aan nang maysaquit1 ang tubig na p9aglutuan ng sisiu1 ay doroonan naman nang balat nang t9apay4 ,itong sabao na it9uro co ngayon ay yaon ang i9um9 ng maysaquit t\+ icalauang oras ga calahat+ taza c>ami2 mabuti r+ pa9um+ macaapat arao-arao ng isang cu*>ang alac sa misa1 na h9di lubhang matapang4 ,maigu+-maigui dito ang dal&an cahel na gu9ayat munang boo pati nang balat1 na ang pag-gayat ay manipis2 saca b9ubudburan nang caunt+ azc>1 bago busan nang ma9it na tubig1 na yao1i1 ang ipai9om sa maysaquit4 ,ang pagsumpit ay masama sa saquit na ito4 ,ang isa pang mabut+ totoo sa ganitong saquit1 ay ang p>apit na matapang na turo sa nm]o #cf1 sa mga b9ti4 ,anomang ipa9om sa maysaquit ay h9di sucat damihan1 at lulubha siya4 #cia4 ,cun m9san h9di r9 nacagagal+ sa maysaquit itong lahat na s9abi cong gamot sa prrafong t9alicdan4 ,cun gayon ay mabuti ang tubig na p9aglagaan nang bulaclac nang cahel na h9ulugan nang caunt+ qu9a 7dita71 bago paculu9 nang caunt+ oras calauon sa apoy at sala9 sa damit na mas9s94 ,itong tubig na ito ay maisasama sa bil9 sa nm]o #ce1 cun p9ai9om noon ang maysaquit2 datap\a masamang pa9um+ m9sanan ng m>ami4 #cib4 ,cun ang pag-iilagu9 ay malacas na totoo at ang may catauan nanhih9a pagc>aca1 ay magal+ tapalan sa sicmura1t1 tiyan nang basahan babad sa tubig na p9aglagaan nang dita na d9oroonan nang triacang m>ami4 ,,cap,,tulo #ff4 ,ang gamot sa h9ihica1 na ang tauag nang ca/ila sa saquit na yao1i1 asma4 #cic4 ,itong saquit na hica na cun m9san m9amana1 ay doon namamahay sa baga nang tauo4 ,ang nagcacasaquit nang gayon1 ay h9di macah9ga nang mal\alhati ang caniyang dibdib ay tila siquip2 cungmucumbo ang sicmura1 ang tiyan1 ang dibdib pati nang balicat4 ,ang may cataua1i1 nauuhao1t1 napupuyat1 at ang pagh9ga niya1i ma9gay2 ang paghiga nang tihaya ay mahirap sa caniya2 sungmusunod doon ang init1 ang lagnat1 at ang pagqu9al nang puso2 ang ihi ay mal9ao at h9di husay4 ,itong saquit ay lungmalaqui pag ang panahon ay malamig at maulan4 #cid4 ,ang gagau9 sa maysaquit1 pag d9>aanan nang hirap1 ay gayon2 palulucluqu9 sa hihigan2 h\ag tabilan1 at h\ag patahan9 sa silid na siquip4 ,ang manga dongaua1i1 bubucsan2 masama doon sa t9atahanan nang maysaquit ang apoy2 ang siya1i1 libut9 nang m>am+ tauo4 ,saca1 sangrahang agad1 at cun malaqui ang hirap niya1 ay uul-+ sasangrahan4 ,ito lamang pagsasangra1 ay macacagu9haua sa caniya1 cun ang p9agmul-an nang saquit ay ang m>am+ dugo3 caya h9di sucat bayaan yaong pagsasangra1 dahilan sapagca ang pulso ay mah9a1 at pag nasangrahan ang may cataua1i1 lalacas ang pulso4 ,bucod dito1i1 susumpit9 nang bil9 sa nm]o #f2 at cun h9di nagcacasiya yaon ay gamit9 ang sa nm]o #e2 nguni h\ag damihan ang isusumpit doon1 cundi caunti lamang at p>ati1 at saca gagau9 ang manga ituturo co ngayon4 #cie4 ,cun ang maysaquit ay lungmulurang p>ati at tila ma9gay ang loob nang dibdib1 at may masaquit saquit doon1 ang i9um9 niya1i1 ang bil9 sa nm]o #g nm]o #ab4 ,t\+ oras i9um9 niya naman ang isang cu*>a nang bil9 sa nm]o #gg4 ,cun baga nahahalatang m>ami ang sicmura ayon sa aral sa captulo #hh1 ay magal+ pa9um9 nang pasuca nm]o #cd1 cun h9di ibig nang maysaquit yaon1 ang turo sa nm]o #h1 ay na-a>i4 ,maigui1 ani ,p4 ,cla91 ang pagnganga nang caunt+ tabaco1 at lumura muna m9san bago lonoqu9 ang ibang lauay1 nang macatulog ang may catauan4 #cif4 ,cun ang maysaquit ay nag-uubo at ualang il9ulura2 cun pungmupula ang muc-ha1 at ang ugat nang catauan ay lungmalaqui1 at tila siquip ang caniyang dibdib1 pati nang lalamunan1 ay pai9um9 nang bil9 sa nm]o #ab1 capag s9angrahan na4 ,doon sa oras nang pag-uubo1 ay i9um9 niya ang isang cu*>a nang turo sa nm]o #aj1 nang sa nm]o #ag4 ,bucod dito sisipsip9 niya ang s9gao nang ma9it na tubig p>a nang turo sa nm]o #ec1 ,magal+ d+ ibabad ang caniyang paa sa malacucong tubig4 ,ang manga paa naman ay mabuti cuscus9 nang basahang tuyo4 ,cun baga nahahalatang h9ihica ang may catauan dahil sa pag-urong nang ibang saquit p>a nang galis1 buni1 piyo1 ay magal+ doon ang p>apit nm]o #cf sa b9ti sa talampacan ayon sa aral sa captulo #ed4 #cig4 ,pag ang may catauan d9>aanan nang saquit na hica1 ay ilagay siya sa husay captulo #d1 at h\ag pacan9 nang c>ne nang anomang bagay na mabig-at sa sicmura2 cun totoong hirap ang lagay nang maysaquit1 ay h\ag pacan9 nang anoman4 ,magal+ ipa9om sa caniya ang bil9 sa nm]o #a #b4 #cih4 ,bucod sa manga s9abi cong gamot na bagay sa saquit na ito1 ay mabuti gau9 ang manga isusunod co dito1 nang h\ag daanan uli nang hirap ang maysaquit4 ,caya cailangang pacahusay9 ang caniyang pagca9 at ang pag-inom4 ,masama sa caniya ang lamig at ang gu9ao4 ,cun malimit lumura ang maysaquit1 ay isama sa qu9aca9 niya ang timbang sa icaualo nang bil9 sa nm]o #ad4 ,t\+ umaga1i1 palolonocqu9 nang tatlong pldoras nm]o #gh2 at pagca lon-oc noon1 ay pai9um9 tuloy nang dalauang taza nang bil9 sa nm]o #ab4 ,mabuti r+ purgah+ mam9san-m9san nang turo sa nm]o #ba4 ,nguni cun ang maysaquit na h9ihica h9di lungmulura1 ay cailangang sangrahan capag n>>amdamang lungmiliuag ang caniyang pagh9ga1 at saca pa9um+ p>ati nang isang cu*>a nang bil9 sa nm]o #aj nang su]o nm]o #ag4 ,,cap,,tulo #fg4 ,ang gamot sa nag-iilagu9 nang d>ag-is1 na yao1i1 p9anganganlan nang ca/ilang pujos4 #cii4 ,ang pag-iilagu9 nang d>ag-is ay cun m9san dala ang ibang manga bagay na pag iilagu9 na s9aysay co sa manga captulong natalicdan4 ,cun m9san naman ay dala nang bulati1 na nadoroon sa loob nang bituca1 gaua nang pagsusugat nang p\it1 sapagca ang may cataua1i1 qu9iquilmos4 ,caya pagca nacuha1t1 nauala itong manga saquit1 ay nauauala pati nang pag-iilagu9 nang d>ag-is4 ,datap\a cun m9san itong saquit ay ualang casamang iba1 at cun gayon ay cailangan sumpit9 ang maysaquit arao-arao ng maquiilan nang bil9 sa nm]o #e1 magal+ sumpit9 nang tubig na p9aglagaan nang bituca nang baca manoc4 ,saca tapalan ang tiyan at ang p\it nang basahang babad sa gatas2 cun ualang gatas ang tubig na p9aglagaan nang culutan bulaclac nang alagao ay mabuti r94 ,ang i9um9 ng maysaquit ay ang tubig na p9aglagaan nang isang dacot na bigas palay2 at pupurgah9 nang bil9 sa nm]o #aa sa nm]o #bc4 ,,cap,,tulo #fh4 ,ang gamot sa nagcasaquit dahil sa siya1i1 natacot4 #djj4 ,ang manga sangol at ang manga babay+ nanganac1 ay m>ahil magcasaquit dahilan sa pagca sila1i1 natacot4 ,ang sungmusunod sa tacot1 ay ang pang9g9ig nang catauan at ang pagca balisa nang maysaquit1 lalo pa cun ang puso at ang baga ay napacapuno nang dugo4 ,cun m9san nama1i1 s9usubaan1 at nasisira ang bait4 ,cun baga ang may catauan inuurungan nang dat+ pauis dahilan sa siya1i1 natacot1 cun m9sa1i1 d9>aanan ng malauong pag-iilagu94 ,ang manga babay+ nanganac ay namamatay cun m9san capag sila1i1 natacot4 #dja4 ,ang dat+ ipai9om sa natacot ay ang malamig na tubig2 datap\a h9di magal+ yaon1 sapagca lungmalaqui ang saquit4 ,ang mabuti doo1i1 patahan9 sa pil+ nang maysaquit ang manga tauong caquilala niyang dati2 pa9um9 nang ma9it na tubig2 ibabad nang isang oras ang caniyang manga paa hangan tuhod sa malacucong tubig2 at mam9san m9san ay cuscus9 ang caniya r+ paa nang isang tuyong basahan4 ,cun ang maysaquit ay nagh9ahon na1 at ang balat ay ma9it na1 ay cucumuta1t1 patutulugu92 at sapagca maigu+ mapauisan1 ay pa9um9 muna nang ga dalaua tatlong cu*>ang alac sa misa nang caunt+ triaca4 #djb4 ,cun baga mahirap na totoo ang pagh9ga nang maysaquit1 ay cailangang sangrahan sa camay4 ,itong manga turo co sa dalauang prrafong itong magcasumunod ay yaon ang totoong sucat gau9 pati sa nanganac na s9umpong nang tacot1 pati sa manga bata4 ,,cap,,tulo #fi4 ,ang gagau9 sa d9>aanan nang anomang bagay na convulsin1 p>a nang alf]eca1 sauan1 etc1 pati nang gagau9 sa babay+ s9usubaan4 #djc4 ,iba1t1 iba ang inaasal nang manga d9>aanan nang convulsin4 ,cun m9san nang9g9ig ang boong catauan3 cun m9san tila nalulucso ang manga laman1 cungmiqu9al ang muc-ha1 nang9giui ang bibig2 ang manga paa1t1 camay nan9igas2 ang bibig ay h9di mabuca1 ang camay cun m9sa1i1 quimquim4 ,mayroon namang ibang maysaquit na cungmiquisay at p>at+ balisa1 na h9di mapalagay2 pati nang dila cun m9sa1i1 nacacagat at napuputol4 ,itong manga s9abi co ngayon1 di man ang lahat1 ang iba ay m>ahil maquita doon sa manga maysaquit na t9atamaan nang hang91 nang fr5esi1 sa s9asauan1 na yaong lahat na saquit ay p>ap>ang convulsin d94 ,ang idirito cong isusulat ngayon sa dalauang prrafong magcasunod1 ay mabut+ gau9 sa anomang bagay na convulsin2 datap\a ang mabuti ay hanap9 sa caniyang prrafo yaong manga saquit na yaon4 #djd4 ,ang tauong d9>aanan nang convulsin1 ay masamang gamut9 doon sa oras na yaon nang caniyang paghihirap4 ,ang gagau9 lamang ay alagaan nang ilan catauo nang h\ag masactan4 ,magal+ namang isoot sa caniyang bibig ang isang p9aca cig>rong damit1 nang h\ag macagat ang caniyang dila4 ,cun baga malaqui ang pamamaga nang liig1 at mataba ang may catauan1 at ang muc-ha1i1 mapula1 ay mabuti sangrahan sa camay4 #dje4 ,ang maysaquit ay pai9um9 nang caunt+ tubig na p9aglagaan nang bulaclac nang alagao4 ,ang maigui sa lahat ay ang paglalaga nang isang dacot nang dahon nang cahel sa dalauang tagayang tubig1 at capag naiga na ang calahati1 ay inaalis sa apoy1 at yao1i1 m9sanang ipa9om sa maysaquit sa umagang-umaga4 ,cun h9di macagu9haua sa caniya yaon1 ay atuh9 ang dahon nang s9toris 7n>angitas17 na ilalaga r9 p>a nang gu9aua sa dahon nang cahel4 ,cun baga bata ang d9>aanan nang convulsin1 nang suba1 sauan1 alf]eca1 ay babasah9 mo ang captulo #hf4 ,ang saquit na alf]eca1 na ang tauag sa ,maynila doo1i1 taon4 #djf4 ,ang saquit na p9anganganlang taon1 ay m>ahil dumaan sa manga lalaqui1 sa manga babayi2 m>ahil namang dumaan sa manga bata pa sa manga matat&a na3 ,ang tauag nang ca/ila sa saquit na ito1i1 alf]eca4 #djg4 ,ang may cataua1i1 cun biglang tamaan noong saquit na yaon1 ay sungmisigao at nabob\al1 na pagc>aca h9di siya nacacaalam tauo4 ,ang boong catauan niya1 ang ibang manga casangcapan lamang nang cataua1i1 malacas cum9al2 na yao1i1 convulsin1 cun tauagu9 nang ca/ila4 ,ang maysaquit ay pagulong-gulong sa banig2 qu9ig ang caniyang paa1t1 camay pati nang ulo4 ,ang camay ay quimquim1 p9upucpoc niya ang caniya r+ dibdib at tiyan1 at p>ati siyang napapahampas sa sahig4 ,ang balat nang ulo1 ang boong muc-ha ang quilay pati nang pilic mata ay cungmiquibo2 ang mata1i1 gayon d92 ang buhoc ay nan9igas2 ang sihang cun m9sa1i1 bungmababa1 hangan sa lungmil+sad4 ,ang dila ay lungmalaqui at hungmahaba1 at cun m9sa1i1 na-aabot nang ngip91 at napuputol4 ,ang manga ngip9 ay nangangalitngit2 ang ulo cun m9sa1i1 t\id1 cun m9sa1i1 papihit pihit sa magcabicabila4 ,bucod dito1i1 hungmahaloyhoy ang may catauan1 sungmusuca siya1 at napapaihi at napapailagu94 ,ang manga bituca ay ungmuugong2 ang lauay ay cungmacayat2 ang puso cunmacaba nang malacas1 at ang pagh9ga ay ma9gay4 ,ang lahat na ugat ay lungmalaqui1 lalo pa ang sa liig1 sa dila1t1 noo4 ,ang mu*a1i1 namamaga1 at pungmupula1 ungmiitim caya2 mayroong lungmalabas na bulang maagquit2 at capag lungmalabas na ang bula ay yaon ang pagtahan nang saquit2 saca ang may cataua1i1 nahihilim1 at pag naguis+ ay h9di na-aalaman niya ang nangy>i4 ,ang pulso1i1 madalas1 at munti cun bago2 saca lungmalacas1 at sa catapusan ng hirap1 ay madalang at mah9a4 ,itong mga s9abi co ngayon cun m9san ay h9di dunm>aan ang lahat sa manga inaalf]eca1 t9ataon1 cundi ang iba lamang4 ,ang gamot doo1i1 gayon4 #djh4 ,ang maysaquit ay ipatitihaya2 sa ilalim nang licod at ulo ay lalag-yan nang damit nang tumaa/aas2 alagaan nang ilang catauo ng h\ag siyang masactan4 ,sa bibig ay sosootan nang isang caputol na damit na m>ami ang suson1 nang h\ag macagat ang dila2 boong cataua1i1 cucuscus9 nang damit na tuyo2 mabuti sumpit9 nang tubig na d9oonan nang as92 bibigquisan ang manga paa sa ibabao nang tuhod2 at ang manga camay sa ibabao nang sico2 paamoy9 nang manga mabaho1 p>a ng pacpac nang manoc1 balat nang baca1 suca man4 ,cun ang muc-ha nang maysaquit ay ungmiitim1 ga siya1i1 qu9acaposcapos na nang pagh9ga1 ay cailangang sangrahang m9san macalaua sa paa4 ,bucod dito ay pa9um9 nang tubig na malacuco1 na p9aglagaan nang dahon nang cahel1 s9toris 7n>angitas7 p>a nang turo co sa prrafo #dje4 ,pag ang maysaquit nasaol-an1 ay pa9um9 nang caunt+ alac sa misa cun baga siya1i1 mah9a1 at paamoy9 naman nang suca4 ,saca siya1i1 tumanong sa m>unong na mdico1 na siya1i1 gamut9 at nang h\ag daanan uli noong saquit na masama4 ,ang gamot sa s9asauan1 na yaong saquit na yao1i1 isa r9 nang p9anganganlan nang ca/ilang epilepsia1 mal caduco mal de corazn4 ,ang pangalan cun m9san nang tagalog dito1i1 suba2 ang tauag cun m9san doon nama1i1 panhihimatay1 captulo #aa4 #dji4 ,ang manga batang mahih9a 7ani ,bu*an7 ay m>ahil daanan nitong saquit na ito4 ,nguni sila1i1 cun lumaqui tum&a1 cun m9sa1i1 gagal+2 datap\a pag lumalo sa dalauang p\ong taon ang edad nang maysaquit1 ay maliuag gumal+4 ,itong saquit na ito1i1 isa pang bagay na convulsin4 ,cun itong saquit malimit dumaan sa may catauan1 at saca h9di malauon cundi madali1 ay lalo pang maliuag gamut92 at cun dungm>aan cun natutulog ang maysaquit1 ay masama pa m&94 #daj4 ,ang nagcacasaquit nang gayong saquit1 ay natatamlay muna1t1 nalilio2 sungmasaquit ang ulo2 ungmuugong ang tay9ga4 ,lungmalabo ang pagt9g92 malacas ang cabacaba nang puso1 ang pagtulog ay h9di mahimb+1 at ang pagh9ga ay mahirap2 ang manga bituca ay napupuno nang hang92 ang muc-ha ay pungmuputla1 ang manga paa1t1 camay nanglalamig4 ,pag ang may catauan d9>aanan nang hirap ay doon sa oras na yaon mayroong lungmalabas na bula sa bibig1 napapaihi1 at napapailagu9 ang maysaquit di man cusa nang caniyang loob2 ang manga h9laqui nang camay ay pungmipihit2 ang maysaquit ay h9di nacacaalam tauo1 at cun nasasaol-an ay uala siyang namamalayang anoman sa lahat na nangy>i4 #daa4 ,itong saquit na ito1i1 dala cun m9san nang gutom1 nang pag-gauang p>ati nang mahalay1 nang pag-inom nang alac na m>ami1 dahil sapagca ang maysaquit ay mayroong bulati sa tiyan1 s9isibulan nang ngip91 sapagca siya1i1 p9alo sa ulo1 natacot1 nahulog sa mataas1 dahil sa siya1i1 s9isibulan nang bucol sa bung nang ul1 nag-iisip nang manga maliliuag sapagca biglang s9umpong nang malaqu+ tacot t\a galit caya2 cun m9san naman ay dahil sapagca ang may cataua1i1 nalal9an nang bulutong tigdas1 sapagca sala ang pagdaan nang sa panahon1 cun baga babayi4 ,caya maliuag maalaman cun m9san ang dahilang p9angagal9gan nitong saquit na ito4 ,cun m9san m9amana yaong saquit4 #dab4 ,ang bagay sa s9asauan1 ay ang pagtahan sa maaliualas na lug>1 na h9di natacpan nang bahay cahoy na m>ami3 masama sa caniya ang pag-inom nang alac1 ang pagca9 nang baboy1 manga bunga gulay na may hang9 p>a nang sagu+1 patani1 etc4 masama r9 ang siya1i1 magalit1 matacot nang malaqui4 ,h\ag siyang tum9g9 sa manga malalim na lupa sa manga ilog na matul9 ang agos1 na yao1i1 nacacalio at nacacapagdala uli nang saquit4 ,ang gagau9 doon sa oras nang pagcacasaquit nang tauo1 ay ang turo sa prrafo #djd at sa #dje4 ,mabuti sa saquit na ito capag nasaol-an na ang may catauan ang polvos nm]o #ha1 na i9um9 niya sa isang tazang tubig na malacuco cun umaga1 ayon sa turo ni ,l9neo4 #dac4 ,saca cailangang pacausisa9 ang totoong dahilan nang saquit1 at cun nahahalatang nadoroon sa bung sa utac nang ulo1 cun m>ugo ang may catauan1 ay cailangang sangrahan pag siya1i1 nasaol-an2 at cun nagcacasaquit dahil sa nauala1t1 inurungan siya nang pauis galis ay gagamut9 p>a nang turo sa captulo #ed4 #dad4 ,cun ang saquit ay dala nang siya1i1 inurungan nang b\an1 cun baga babayi1 gagau9 ang bil9 sa captulo #gf1 cun baga dahil sa pagsibol nang ngip91 ay cailangan doon ang pagsumpit at ang baos hangan tuhod sa malacucong tubig2 cun h9di pa natatalo ang saquit1 ay p>apitan ang bata nang bil9 sa nm]o #cf1 sa ibabao nang licod sa pag-itan nang dalauang balicat2 basah9 mo ang captulo #hd at #hf4 ,gayon d9 ang gagau9 pag ang tauo1i1 s9asauan dahil sa siya1i1 bubulutung9 titicdas94 #dae4 ,cun baga caya s9asauan ang may catauan sapagca siya1i1 mayroong bulati sa tiyan1 ay gagamut9 p>a nang turo sa captulo #he4 #daf4 ,cun ang saquit ay dala nang cah9aan nang litid nang may catauan ay magal+ doon ang qu9a 7dita7 at ang bacal nm]o #ed4 ,ang gagau9 sa babay+ s9usubaan na yaong saquit na yao1i1 p9anganganlan nang ca/ilang mal de madre4 #dag4 ,itong saquit na ito1i1 maliuag matapatan nang gamot4 ,ang manga babayi malimit daanan nitong hirap na ito1 at lalo pa ang manga mahih9a4 ,s>is>+ dahilan ang p9angagal9gan nang ganitong saquit4 ,ang manga litid nang catauan1 ang sicmura1 ang manga bituca1 ang dugong may calahoc na masama1 ang pag-urong nang sa panahon1 ang di pagpanaog p>a nang dati1 cun m9san naman ang malaqu+ tacot galit1 ang pagdadalamhati nang may catauan4 #dah4 ,bagay-bagay ang inaasal nang manga babay+ s9usubaan4 ,mayroong tila nalilio lamang1 anaqui natutulog2 datap\a ang h99ga ay bahagya na n>>amdaman4 ,mayroong iba1 na ualang tahan ang pagquibo1 na h9di mapiguil nang ilang catauo4 ,bago daanan noong saquit na yaon ang babayi1 ay nanglalamig muna cun m9san ang caniyang manga paa1t1 camay1 naghihicab siya1t1 namamanglao4 ,cun m9san naman mayroon siyang n>>amdamang matigas sa dacong puson1 na ungmaaquiat cun malauon lauon sa itaas sa sicmura2 na dahil doo1i1 sungmusuca siya cun m9san4 ,saca nagpapatuloy yaong matigas sa lalamunan1 at ang maysaquit ay ga qu9acapos nang pagh9ga1 dungmadalas caya sa dati ang pagh9ga niya2 ang puso1i1 cungmacabacaba nang malacas1 lungmalabo ang pagt9g91 nalilio ang may catauan at h9di mac>9gig2 bucod doon ay cungmiqu9al cun m9san ang manga casangcapan nang catauan4 #dai4 ,nang masaol-an ang babay+ s9usubaan1 ay magal+ paamoy9 nang manga mabaho gaya nang sunog na pacpac nang manoc1 asafetida 7+o7 espritu de cu]no de ci]vo4 ,ang pagcasangra sa maysaquit ay maigui r9 cun siya1i1 malacas matabang totoo2 nguni cun mah9a m>amdam9 ang babayi1 lauon nang panahong siya1i1 m>ahil daanan nang suba1 ay h9di sucat sangrahan4 ,magal+ namang doonan sa talampacan nang tig-isang bato ladrillong ma9it1 at cuscus9 nang malacas nang ma9it na damit ang caniyang paa hangan tuhod1 ang camay1 sampon nang tiyan4 ,datap\a ang mabuti sa lahat ay ibabad ang caniyang paa hangan tuhod sa ma9it na tubig1 at lalo pang sucat gau9 ito1 cun ang pagdaan nang pagsuba1 ay cun malapit nang panaugan nang b\an ang may catauan4 ,cun baga ang maysaquit ay ilan nang arao na h9di nananabi p>a nang dati1 ay maigui sumpit9 nang tubig na p9aglagaan nang culutan na l9ag-yan nang caunt+ asaftida 7+o72 at pag siya1i1 nacacalon-on na1 ay pa9um9 nang dalauang *u*>ang tubig na p9agtunauan nang caunt+ +o r94 ,at cun h9di natatalo pa ang saquit1 ay palonoqu9 ang may catauan nang tubig na p9aglagaan nang dahon nang cahel s9toris p>a nang turo sa prrafo #dje4 ,maigui r+ pa9um9 nang caf1 na s9amahan nang isang cu*>ang agu>di5te1 na yaon ay gagau9 pagca inato nang gu9aua ang ibang manga turo co ngayon1 at h9di r9 natatalo ang saquit4 ,itong manga bagay na s9abi co ngayon ay gagau9 sa oras nang paghihirap nang babay+ s9usubaan4 ,cun baga h9di nasaol-an ang babayi1 cundi namamatay1 ay gagau9 ang bil9 sa prrafo #dfj1 maca h9di patay ca totoo ang maysaquit4 ,datap\a nang h\ag umoli ang saquit1 gagau9 ang isusunod co dito ngayon4 #dbj4 ,pag ang babay+ s9usubaan ay nasaol-an na1 ay h9di sucat itahan ang pag gamot doon1 at ang saquit ay uuli r9 caalamalm1 cundi alis9 ang p9acaugat na p9angagal9gan noong hirap na yaon4 ,caya ang gagau9 sa may cataua1i1 gayon3 ,h\ag pacan9 siya ng m>ami1 lalo pa cun gab-i4 ,ang pagpambo sa malamig na tubig ay totoong buti doon2 ang pagtahan nang malauon nasa hihigan ay masama4 ,ang bacal p>a nang bil9 sa nm]o #ed1 at ang qu9a 7dita7 nm]o #ad1 ay totoong gal+ sa manga mahih9ang babayi1 sa manga sicmura94 ,cun yaong saquit ay dala nang ca9itan nang litid1 palonoqu9 ang babayi nang isa dalauang pelotillang talamponay na ganga balatong calaqui sa isang cu*>ang tubig1 ayon sa bil9 sa nm]o #eg1 at cun m9san siya1i1 macacatulog4 ,na-a>i namang isama sa sumpit ang isa dalauang pelotillang talamponay1 cun aayao inum9 yaon nang babayi4 ,datap\a cun ang may catauan ay totoong nagsasaquit nang pag-gaua1 lalo pa cun h9di tungmatahan nang pananahi1 paghabi1 pagdurugtong nang abac1 at saca sungmasala siya sa oras nang pagca91 at nagugutom1 ay h\ag siyang umasang gagal+4 ,cun h9di mangy>+ tumahan nang pag-gaua1 ang bagay sa may catauan ay manaog siya sa lupa nang caunt+ oras cun umaga at cun hapon1 at siya i1 magtanim nang anomang damo doon1 na caniyang aalagaan1 at yaon lamang gauang yao1i1 macacaualauala nang caniyang masamang damdam nang catauan4 #dba4 ,cun baga m>umi ang sicmura nang maysaquit1 ay cailangang pasucah9 nang mah9ang pasuca1 nm]o #ce2 at cun h9di manabi p>a nang dati1 ay h\ag pacan9 nang m>ami2 at pa9um9 siyang mam9san-m9san nang caunt+ ruib>bo man1 nm]o #hb4 ,nota4 ,cun m9san ang babayi1 at gayon d9 ang lalaqui1 s9usubaan dahilan sa manga s9asaysay sa captulo #gd4 ,caya cailangang basah9 yaon1 pati nang manga prrafong magcasumunod doon4 ,ang gamot sa babay+ namamanghid ang caniyang paa1 camay ang ibang casangcapan nang catauan1 na ang tauag nang ca/ila sa gayong saquit ay calambre hi/rico4 #dbb4 ,ang manga babay+ m>amdam9 mah9a1 ay malimit daanan nang pamamanghid nang paa1 camay nang ibang casangcapan nang catauan1 lalo pa cun sila1i1 nahihiga4 ,ang magal+ sa gayong saquit ay ang p>apit nm]o #cf4 ,cun m9san mauauala r9 ang saquit1 pag bausan arao-arao ang may catauan hangan tuhod sa malacucong tubig4 ,mayroon namang pamamanghid nang paa1 na siyang cusang nauauala capag b9igquisan yaong maysaquit na casangcapan4 ,cun baga yaong maysaquit na yao1i1 dala nang manga m>urum+ nadoroon sa sicmura bituca1 ay mabuti doon ang qu9a 7dita74 ,ang gamot sa biglang d9>aanan nang h9di macah9ga1 sa qu9acapos nang pagh9ga1 na ang tauag nang ca/ila sa gayong saquit ay s(ocacin4 #dbc4 ,tatlong dahilan ang p9agmumulan nitong saquit na ito4 ,ang isa1i1 ang manga litid nang baga cun ungmi9it cungmiqu9al4 ,ang icalaua1i1 cun mayroong m>am+ dugo1 doon d9 sa baga nang may catauan4 ,ang icatlo ay ang manga malagquit na tungmatahan sa baga r94 #dbd4 ,cun ungmi9it1 ga nangungurong ang manga litid nang baga1 na dahil doo1i1 h9di macah9ga ang may catauan1 ay mauaualang cusa ang caniyang saquit di man siya gamut91 cun paamuy9 nang mabaho1 p>a nang s9unog na pacpac nang manoc +o4 #dbe4 ,cun m9san d9>aanan ang maysaquit nang h9di macah9ga dahil sa napacapuno nang dugo ang caniyang baga1 na caya na-aalaman yaon1 ay sapagca ang pagdaan nang saquit ay capag siya1i1 nahihirapan nang pag-gaua nang anoman1 sapagca siya1i1 mataba1t1 malacas cuma91 m>ami ang ini9om na alac1 at ang pulso doon sa oras nang saquit1 ay matigas at malacas1 at mapula ang muc-ha4 ,ang gagau9 doon sa gayon1 ay sasangragan sa camay2 sumpit9 ng malimit at pa9um+ p>ati nang bil9 sa nm]o #a2 itong pa9om ay sasamahan nang salitre1 timbang saicapat sa tatlong tagayan4 ,magal+ doon naman ang pagsipsip nang s9gao nang suca1 p>a nang turo sa nm]o #ec4 #dbf4 ,cun baga caya h9di macah9ga ang maysaquit1 ay dahil sa mayroong nan9icquit na manga malalagquit doon sa caniyang baga1 na caya nahahalatang gayon1 ay sapagca siya1i1 dat+ masasact91 mah9a1 hica9 siya1 nananab-ang ang pagca91 ang qu9aca9 niya ay ang manga ualang su/ancia1 siya1i1 ungmi9om na p>ati nang ma9it na tubig1 at bucod dito ang caniyang pulso1i1 munti malambot1 at siya1i1 namumutla2 ang gagau9 doo1i1 gayon4 #dbg4 ,t\+ calahat+ oras ay pa9um9 ang maysaquit nang bil9 sa nm]o #h1 ga isang cu*>a c>ami ang isang inom4 ,pa9um9 d9 nang m>ami nang turo sa nm]o #ab4 ,p>apitan sa manga b9ti nang bil9 sa nm]o #cf4 ,ang pagsasangra doon cun m9san ay cailangan1 cun ang maysaquit ay mataba niyong h9di pa siya d9>aanan nang h9di macah9ga1 at cun ang pulso1i1 malacas at puno4 ,magal+ namang sumpit94 ,cun baga yaong bil9 sa nm]o #h ay uala1 ang gagau9 ay gayon3 ,bumayo ca nang isang lasona dalaua caya sa isang babay-ang h9di tangso2 pagcabayo na ay iyong bus-an nang ma9it na suca1 bago sala91 at piga9 sa s9amay li5zo2 pagca y>i na yao1i1 samahan mo nang isang gayon d+ pulot1 at yaon ang ipa9om sa maysaquit1 ga isang cu*>a c>ami t\+ calahat+ oras4 ,itong gamot ay totoong buti2 at ang isa pa1i1 ualang liuag gau94 ,,cap,,tulo #gj4 ,ang saquit na fr5es1 na yao1i1 saquit nang utac nang ulo nang tauo1 na dahil doon ay nasisira ang bait ang maysaquit1 na tila bungmabagsic4 #dbh4 ,itong saquit na ito1 ay ang pagi9it ang pamamaga nang utac nang ulo nang tauo1 at m>ahil nacacasama nang manga lagnat na man9gas buloc sucab2 datap\a cun m9san ang fr5es ay ualang casamang saquit na iba4 ,ang d9>aanan nang fr5es ay nalalagnat2 nasisira ang bait2 sungmasama ang loob niya1 pati nang pagt9g91 na dahil doo1i1 anaqui bungmabagsic2 ang pulso1i1 matigas1 mapula ang muc-ha1 ang bibig ay tuyo2 h9di macatulog siya nang mahimb+2 sa ilong mayroong tungmutulong tubig2 mayroon namang tungmitiboc nang malacas doon d9 sa quibotquibotan at sa liig2 ang maysaquit ay h9di nauuhao1 baga man tuyo ang caniyang dila4 #dbi4 ,ang p9agmumul-an nitong saquit na ito1i1 ang m>am+ dugo2 ang dugong malabnao na lubha1 na yao1i1 dala nang cabataan1 sapagca ina>auan ang may catauan1 ungmi9om nang alac1 cun macaca9 siya nang manga ma9it1 p>a nang luya1 pimi5ta1 dahil sa siya1i1 inuurungan nang panahon1 cun baga babayi1 cun manganac at h9di siya l9absan nang ugal+ lungmalabas na dugo sa mga babay+ nanganganac1 dahil sa napuyat ang may catauan1 totoong nagsaquit siyang gumaua1 nag-isip nang manga maliuag2 sapagca namamanglao1 nasactan siya sa ulo1 at t9apalan nang malamig4 #dcj4 ,ang gamt sa fr5es ay gayon3 ,ang maysaquit ay h\ag lilibut9 ng m>am+ tauo4 ,ang ipai9om sa caniya ay ang bil9 sa nm]o #a1 sa nm]o #aj1 sa nm]o #ag4 ,bucod dito1i1 cailangang sangrahan sa camay1 at cunan nang m>am+ dugo1 cun malacas ang may catauan2 nguni cun mah9a na siya1 ang totoong buti doo1i1 ang pacaptan sa l9ta ang mga quibotquibotan2 ang isa pang nacacag9hauang agad sa maysaquit1 ay ang pagbabal9goyngoy2 caya cailangang sootan ang ilong ng maysaquit1 nang ilang buhoc nang cabayo at guilaogau91 hangan tumulo ang dugo2 magal+ namang pacapitan sa l9ta doon sa p\itan4 ,bucod dito1i1 susumpit91 at ang paa1i1 babausan sa malacucong tubig at tatapalang p>ati 7ang mga paa r97 nang t9apay nadurog na b9asa nang gatas4 ,ang ulo ay cailangan namang ahit94 ,cun ang maysaquit ay inuurungan nang b\an1 h9di siya d9>aanan nang ugal+ dungm>aan sa mga nanganganac na babayi1 biglang naual-an ang maysaquit nang galis buni h9di sungmasago ang fu5te 7cun baga may fu5te71 at dahil sa mga ganito1i1 nagcasaquit nang fr5esi ang may catauan1 ay cailangang basah9 nang mangagamot dito sa librong ito ang cabagayang gagau9 doon sa gayong mga saquit1 at siya ang susund9 agad4 ,cun ang saquit h9di nauauala1 at h9di r9 namamatay ang may catauan1 caalamalam boong buhay sira ang caniyang ulo4 ,,cap,,tulo #ga4 ,ang gamot sa nacalon-oc nang lason4 #dca4 ,cun mayroon tauong nacaca9 ng anomang bagay na lason1 p>a nang talamponay cabuti1 bunga nang tuba1 camaisa pepita ni san ,ignacio1 iba cayang damong masama1 ang gagau9 doo1i1 gayon4 ,ang maysaquit ay pai9um9 nang m>am+ malacucong tubig na s9amahan nang caunt+ as9 azuc>1 at pagc>aca1i1 pasucah9 nang m>am+ tubig at langis1 nang bil9 sa num]o #cd #ce4 ,pag nacasuca na ang may catauan1 saca pa9om9 pa nang m>am+ tubig na l9ahucan nang pulot azuc>2 itong tubig na ito1i1 lalag-yan d9 nang m>am+ suca2 bucod dito1i1 susumpit+ p>ati ang maysaquit nang gatas na may casamang langis4 ,cun m9san ang maysaquit ay nahihilim na p>ati1 na dahil doo1i1 cailangang p>apitan sa paa at camay nang bil9 sa num]o #cf1 lalo pa cun ang caniyang l9on-oc ay ang opio ang talampunay na yao1i1 catulad nang opio2 cun gayon ay cailangan namang sangrahan agad ang maysaquit1 at gau9 doon ang manga turo sa prrafo #aja1 gaya nang sa nagcacasaquit nang apoplega4 ,cun baga caya nagcacasaquit ang tauo1i1 dahilan sa siya1i1 p9urga p9asuca nang purgang matapang pasuca ay gagamut9 p>a nang turo sa prrafo #dde4 ,,cap,,tulo #gb4 ,ang saquit na pasmo na yao1i1 catulad nang p]lesa4 #dcb4 ,p9anganganlang pasmo p]lesa yaong saquit na yaon1 na m>ahil dumaan sa nagtatahan dito sa ,filip9as4 ,yaong saquit capag tumama sa puso1 sa baga ay mamamatay ang may catauan2 cun sa sicmura1 sa manga bituca sa pantog nang ihi1 ay mapanganib d9 ang buhay nang tauo2 at cun ang muc-ha ang napasma1 ay masama r+ saquit1 sapagca yaong gayo1i1 sa manga utac nang ulo nangagal+1 at cun ang muc-ha1i1 lungmalamig at cungmucupis1 cun ang maysaquit ay nacacalimot-limot na1 ay maliuag mauala yaong saquit4 ,itong saquit na ito cun m9san sungmusunod naman sa tama nang hang9 mal de vi5to4 #dcc4 ,yaong casangcapan nang catauan na t9atamaan nang p]lesia pasmo ay h9di nac>>amdam at cun m9san h9di maiquibo4 ,ang p9agmumul-an nitong saquit1 ay iba1t1 ibang dahilan4 ,ang pag-inom nang m>am+ alac hangan nalalas+ ang may catauan1 ang manga sugat sa ulo at sa loob nang gulugod1 ang hang+ malamig cun ungmuulan1 ang pagliban nang ugal+ pag-ihi pananabi2 ang pagtahang p>ati na ualang gaua1 ang pag-inom nang malimit nang *a1 cafe etc41 ang manga sugat sa litid1 ang s9gao na masama na nangagal+ sa lupa1 at ang iba pa4 #dcd4 ,cun baga batang tauo ang nagcacasaquit noong saquit na pasmo1 at ang catauan noon ay magal+1 at siya1i1 mataba1 gamut9 p>a nang d9>aanan nang apoplegang dala nang ca9itan nang dugo1 p>rafo #aja2 sa macat\id1 sasangrahan1 susumpit91 at pupurgah9 p>a nang turo doon4 #dce4 ,datap\a ang manga mahih9ang tauo1 ang manga matat&a na1 cun d9>aanan nitong saquit na pasmo1 ay h\ag gamut9 nang gayon1 cundi p>a nang isusunod co dito4 ,cuscus91 hilut9 nang camay ang casangcapang masaquit nang catauan4 ,ang p>apit nm]o #cf1 ay maigui r94 ,datap\a cun h9di pungmapayag ang may catauan doon1 cun ang saquit ay nadoroon sa muc-ha1 ay hilut9 arao-arao yaong masaquit nang alac na p9ag-tunauan nang caunt+ +o1 ayon sa turo nang ,p4 ,cla91 at sumpit9 tuloy ang maysaquit4 ,ang pag-inom nang tubig na l9ag-yan nang polvos nang ugat nang ,malungay1 ay mabuti sa saquit na yaon4 ,ang ugat ay p9atutuyo muna sa arao sa apoy man1 bago bayuh94 ,ang pasuca nm]o #ce 7ani ,bu*an7 ay totoong buti cun nacacayanan nang catauan nang maysaquit at cun ang canyang pasmo1 ay p>a nang s9abi co dito r9 sa prrafong ito4 ,cun h9di pumayag ang maysaquit doon sa pasuca nang nm]o #ce ay na-a>i ang pasuca nang malacucong tubig na s9amahan nang langis1 azc> at suca4 ,maigui naman doon ang manga bagay na nagpapabah9 p>a nang polvos nang tabaco1 etc4 ,bucod dito ang maysaquit ay mag-i9gat sa ulan sa hamog1 at sa calamigan nang panahon4 ,nota4 ,sa saquit na pasmo ang totoong gal+ na gamot1 ay ang talbos ang dahon isang cahel na ilalaga sa tubig1 at itong tubig na ito ay ipai9om t\+ umaga sa maysaquit ayon sa turo sa prrafo #dje4 ,magal+ d9 ang pag-inom na mam9san-m9san nang calahat+ tazang tubig na h9ulugan nang calahat+ cu*>ang buto nang mo/aza4 ,,cap,,tulo #gc4 ,ang saquit na ict]icia na iqu9apan9ilao nang mata nang tauo4 #dcf4 ,itong saquit na ito1i1 dala nang apdo1 na h9di husay na p>a nang dati1 cun sungmusucal ang manga d9>aanan noon4 ,sa saquit na ict]icia ang puti nang mata at ang boong catauan cun m9san ay dungmidilao1 pati nang ihi madilao r91 at nacacaman*a sa manga damit na maputi4 ,ang maysaquit ay nananab-ang nang pagca9 at mapait ang caniyang bibig4 ,ang iniilagu9 niya ay maputi maitim1 at cun m9sa1i1 sungmusuca siya naman nang madilao4 ,ang manga sangol capag h9di iniilagu9 nila yaong unang dum+ ugal+ ilagu9 nang manga batang bagong panganac1 ay m>ahil magcasaquit nitong ganitong saquit4 ,ang manga babay+ buntis ay gayon d94 ,ang manga dalaga1i1 d9>aanan naman noon d+ saquit na yao2 pati ang qu9agat nang ahas asong ol-ol4 #dcg4 ,cun ang saquit nang ict]icia ay sungmusunod sa pags9tac sa atay1 sa purga pasucang matapang sa paglon-oc nang lason1 sa pamamanglao1 sa tacot galit na malaqui1 sa clico bilioso prrafo #cfd1 ang maysaquit ay ilagay sa husay nang maysaquit na magal+-gal+ na captulo #e1 at macaapat maghapon pai9um9 nang bil9 sa nm]o #bj4 ,susumpit9 siya nang malimit nang bil9 sa nm]o #e4 ,ang i9um9 niyang p>ati ay ang turo sa nm]o #a #b2 at t\+ icatlong arao pupurgah9 nang bil9 sa nm]o #dg4 ,datap\a cun yaong saquit ay sungmusunod sa lagnat na pangiqui1 sa ibang saquit na malaqui1 ang may cataua1i1 pupurgah9 nang malimit nang bil9 sa nm]o #dg1 at pai9um9 nang sa nm]o #c4 ,cun babayi ang nagcacasaquit nang-saquit na ict]icia opilacin dahilan sa h9di husay ang pagpanaog nang sa b\an1 at h9di siya buntis1 ay basah9 mo ang captulo #gf1 at sund9 ang manga turo doon4 #dch4 ,cun m9san iba ang punong p9agmumul-an nang ict]icia2 sa macat\id cun sungmusucal ang manga d9>aanan nang apdo nang tauo4 ,cun gayo1i1 ang atay tungmitigas1 tila may sungmasaquit doon1 lalo pa cun bagong nacaca91 cun siya1i1 napagal nang pag-gaua nang anomang mabig-at na gaua2 ang isa pa roon ay h9di maihiga niya ang canang taguiliran2 nananab-ang siya nang pagca91 at mapait ang bibig4 ,cun gayon ang ict]ecia1 ay maliuag mauala4 ,nguni ang gagau9 sa ganoong maysaquit1 ay gayon3 ,sasangrahang m9san ang maysaquit1 macalaua1 cun siya1i1 mataba1t1 m>ugo4 ,pai9um9 siya namang p>ati nang su]o nm]o #ag1 ,palolonoqu9 nang pldoras nm]o #ah1 at pai9um9 naman nang sa nm]o #bd4 ,bucod dito1i1 pupurgah9 siya nang turo sa nm]o #dg4 ,maigui r9 doon ang bil9 sa nm]o #ga4 ,,cap,,tulo #gd4 ,ang gagau9 sa tauong s9usubaan na ang pangalan nang ca/ila sa gayong saquit ay desmayo4 #dci4 ,ang manga tauong s9usubaan1 nad$esmayo1 ay iba1t1 iba ang inaasal nila4 ,mayroong nacacaalam tauo1 h9di lamang macapag-uica1 na yao1i1 m>ahil dumaan sa manga babayi4 ,ang pulso doon ay h9di lubhang nag-iiba2 ang pangalan nang ca/ila doo1i1 deliquio4 ,cun ang may catauan h9di nacac>amdam at h9di r9 nacacaalam tauo1 at totoong h9a nang pulso1 ang tauag nang ca/ila doo1i1 sncope1 na yaon ang icalauang p9aca grado nang desmayo4 ,datap\a cun ang maysaquit ay tila bangcay1 na malamig ang caniyang catauan1 at h9di n>>amdaman ang pulso pati nang h99ga1 ang pangalan doon nang ca/ila ay asfxia1 na yao1i1 ang icatlong grado nang desmayo4 ,ang tauag nang tagalog dito cun m9san ay panhihimatay4 ,ang manga punong p9agmumul-an nang manga desmayo ay anim4 ,ang isa1i1 ang dugong m>ami4 ,ang icalaua1i1 ang cah9aan nang may catauan1 na siya ang ugal+ dahilan4 ,ang icatlo1i1 ang sicmura cun m>umi4 ,ang icapat ang manga litid4 ,ang icalima ang galit1 tacot1 ang pamamanglao na malaqui4 ,ang icanim1 ay ang ibang manga saquit1 na cun m9san ay magcasama nang desmayo4 ,ang gagau9 sa s9usubaan1 nad$esmayo dahil sa siya1i1 m>ugo4 #ddj4 ,caya nahahalata1 na ang m>am+ dugo ang nagdadala nang desmayo1 sapagca ang may cataua1i1 malacas at mataba4 ,ang pagtama nang saquit ay pagca siya1i1 nacaca9 nang manga mai9it1 naca9om nang alac1 agu>di5te1 caf1 ma9it na *2 sapagca siya1i1 in>auan1 napatahan sa ma9it na lug>1 cun siya1i1 nagsaquit gumaua nag-iisip nang maliuag1 at bucod doon1 ay namumula namamantal ang caniyang muc-ha4 ,ito r+ manga dahilan ay p9agmumul-an naman nang pagqu9al nang catauan nang tauo1 na cun m9san sungmusunod cun m9san s9usundan nang suba desmayo4 #dda4 ,ang gamot sa s9usubaan dahilan doon1 ay ang suca1 na ang calahat+ bahagui ay tubig na malacuco1 na ipa-aamoy sa maysaquit2 ang noo1 ang quibotquibotan1 at ang galang-galangan nang camay niya1 ay babasa9 noon d+ sucang t9ubigan2 at pa9um9 siya naman nang dalaua1 tatlong lag-oc nang suca r91 na ang tubig ay m>ami sa calahati4 ,cun h9di nasasaol-an pa ang maysaquit1 nang macalalo ang saicapat na bahagui nang isang oras1 ay sasangrahan sa camay4 ,pagca sangra na1 ay maigui sumpit+ m9san1 at t\+ calahat+ oras pai9um9 nang isang tazang tubig na p9aglagaan nang bulaclac nang alagao1 na s9asamahan nang caunt+ azc> at suca4 ,nota4 ,cun babayi ang s9usubaan dahil sa siya1i1 m>ugo1 ganito r9 ang pag-gamot doon4 ,nota4 ,ang bagay sa tauong m>ahil madesmayo dahil sa siya1i1 m>ugo nang h\ag umoli ang saquit1 ay ang pag-inom cun umaga1t1 cun hapon nang bil9 sa nm]o #bj1 pati nang sa nm]o #a2 ang pagca9 nang can91 gulay at tubig lamang2 at mam9san m9san ang baos hangan tuhod sa tubig na malacuco2 bucod dito1i1 magal+ ang siya1i1 lumacad na p>ati at h\ag habaan ang tulog4 ,ito1i1 gagau9 niya capag n>>amdamang dungm>ami uli ang caniyang dugo4 ,ang gagau9 sa tauong s9usubaan1 lalaqui ma1t1 babayi man1 dahil sa cah9aan nang catauan1 p>a nang manga babay+ nanganganac1 dahil sa nahanaan nang gutom1 nang pagbabal9goyngoy1 pag-iilagu9 nang malacas1 dahil sa p9urga p9asuca nang matapang na pamurga pasuca1 dahilan sa manga m>um+ nadoroon sa sicmura4 #ddb4 ,ang saquit na suba dahil sa cah9aan nang catauan nang tauo1 ay hung mahalili1 sungmasabay cun m9san sa pag-iilagu9 nang malacas1 sa pagbabal9goyngoy1 sa pagpauis1 sa malimit na pag-gaua nang mahalay1 sa pagcapuyat1 sa malauong pananab-ang nang pagca92 sapagca ang manga ganito1i1 p>ap>ang totoong nacacah9a sa catauan4 #ddc4 ,ang gagau9 sa nad$esmayo nahanaan dahil sa siya1i1 l9abasan nang m>am+ dugo sa ilong1 ay aqu+ s9abi na sa captulo #db2 siya ang sund94 ,datap\a cun ang dahilan nang saquit na suba ay ang ibang manga s9aysay co sa prrafong s9undan nito1 ay ganoon ang p>aan nang pag-gamot4 ,ang maysaquit ay qu9ucumutan2 qu9ucuscos nang ma9it na damit ang boong catauan niya1 at cun mayroong tali sa catauan ay qu9acalag2 p9a-aamoy nang ruda1 sambong rom]o1 y]ba bu5a2 p9alolon-oc nang ilang capatac nang agu>di5te1 alac na l9ahucan nang caunt+ tubig4 ,ang alac sa misa na s9amahan nang azc> at canela1 cun paculu9 sa apoy1 at saca ipa9om sa maysaquit1 ay totoong gal+ na cordial doon2 lalag-yan naman sa sicmura nang isang damit na babad sa alac sa misa na p9aglagaan nang rom]o1 sambong1 sa ibang damong mabang4 ,pagca ang maysaquit ay nacacalon-oc na1 ay big-yan nang sabao na h9ulugan nang isang pula nang itlog1 pacan9 caya nang isang sopas na t9apay1 broas na babad sa alac na b9udburan d9 nang caunt+ azc> at canela4 #ddd4 ,ang s9usubaan dahil sa siya1i1 nasangrahan1 ay h9di cailangang gamut91 at mauauala pagc>aca yaon1 capag siya1i1 humiga1 cun paamuy9 nan suca1 at pa9um9 nang caunt+ suca r91 na may calahoc na tubig4 #dde4 ,cun baga caya s9usubaan ang tauo1i1 sapagca siya1i1 p9urga1 p9asuca nang totoong tapang na pamurga1 pasuca1 ay pai9um9 siya nang langis sa ca/ila1 big-yan nang azc>2 maigui r91 ang gatas ang tubig na p9aglagaan nang palay1 p>a nang gu9aua sa nacalon-oc nang lason1 captulo #ga4 ,bucod doo1i1 susumpit9 nang tubig na p9aglagaan nang culutan1 na s9amahan nang langis at pula nang itlog nang manoc4 ,cun bago malubha1 mahirap ang lagay nang maysaquit1 ay mabuti sangrahan4 ,datap\a cun ang maysaquit h9di nag-iilagu91 cundi sungmusuca lamang1 ay lilimitan ang pagsumpit h\ag lamang lag-yan nang pula nang itlog4 ,magal+ d+ pambohan ang maysaquit sa malacucong tubig4 ,basah9 mo ang prrafo #eag4 #ddf4 ,ang manga babayi m>ahil subaan madesmayo pagca sila1i1 nacapanganac1 at lalo pa cun b9usan nang m>am+ dugo4 ,ang gagau9 doon ay sund9 ang aral sa captulo #gi1 at sa captulo #hj1 at cun gayon bihirang babayi ang magcacasaquit noong gayong saquit4 ,maigui r+ paamuy9 nang suca4 #ddg4 ,ang tauong s9usubaan dahilan sa manga m>urum+ nadoroon sa caniyang sicmura1 mabuti paamuy9 nang anomang matapang na amoy1 at pa9um9 ng tubig na malacuco1 na p9aglagaan nang manzanilla sambong bulaclac nang alagao4 ,pag nasaol-an ang maysaquit ay big-yan ilang arao cun umaga nang bil9 sa nm]o #ch4 ,ang gagau9 sa tauong s9usubaan nad$esmayo dahilan sa mayroong saquit sa caniyang manga litid4 #ddh4 ,ang saquit na suba dahilan sapagca mayroong saquit sa manga litid1 ay siyang cusang nauauala1 capag p9apaypayan ang may catauan at p9a-aamoy nang mga mabaho4 ,mabuti r+ atuh+ basa9 ng tubig na malamig na s9ucaan ang noo1 pati nang quibotquibotan nang maysaquit4 ,dito r9 nauucol ang saquit na m>ahil dumaan sa manga babayi1 na p9anganganlan namang suba na s9aysay co na sa prrafo #dag4 #ddi4 ,ang nad$esmayo dahil sa mayroong saquit sa caniyang litid1 ay cailangang lumacad na p>ati magpasial1 lalo pa cun umaga4 ,ang purga1 ang pagsasangra1 ang mahabang tulog1 at ang di pagpanaog sa bahay ay pauang masama sa caniya4 ,nota4 ,cun babayi1 ang s9usubaan dahil sa mayroon siyang saquit sa caniyang manga litid ay gagamut9 p>a nang turo doon sa prrafo #dai at sa #dbj4 ,ang gamot sa tauong s9usubaan nad$esmayo dahil sa siya1i1 natacot1 namanglao1 nagalit4 #dej4 ,ang nagcacasaquit dahil sa siya1i1 natacot1 ay gagamut9 p>a nang turo co sa captulo #fh4 #dea4 ,ang tauong s9umpong ng galit1 nang pamamanglao1 at nadesmayo dahilan doon1 ay paamoy9 siya nang suca1 at pai9um9 ng malimit nang tubig na malacuco1 na p9aglagaan ng balat nang dal&an dayap4 ,pag nasaol-an ang maysaquit ay pa9um9 nang limonada nm]o #cc1 at sumpit9 nang bil9 sa nm]o #e4 ,cun ang maysaquit ay dungmor\al na p>ati1 at mapait ang bibig niya1 at yaong manga bagay na yaon ay h9di iuala nang limonada1t1 nang pagsumpit1 ay big-yan nang sa nm]o #bc nang sa #bd4 ,masama roon ang pasuca4 ,nota4 ,cun babayi ang s9usubaan dahil sa siya1i1 natacot1 ay gagamut9 ayon sa turo sa prrafo #dai at sa #dbj1 p>a nang turo sa prrafo #dja4 ,ang gagau9 sa lalaqui na babayi cun nagcacasaquit nang malaqu+ saquit1 at tuloy s9usubaan nad$esmayo4 #deb4 ,ang desmayo cun sungmasama sa ibang manga saquit1 ay masama4 ,ang nagcacasaquit nang lagnat na buloc1 caya siya nad$esmayo s9usubaan1 sapagca m>umi ang sicmura1 at capag siya1i1 nacapag-ilagu9 nacasuca1 ay nauauala ang desmayo4 ,ang nagcacasaquit nang lagnat na sucab cun baga d9>aanan nang desmayo ay masama r94 ,ang bagay doon sa oras na yaon ay ang suca na ipalolon-oc sa maysaquit1 at cun masaol-an ay mabuti pa9om9 nang m>am+ limonada1 nm]o #cc4 #dec4 ,ang manga desmayong sungmusunod sa pag-iilagu91 sa pagsuca nang m>ami1 sa paglabas ng m>am+ dugo ay isa r9 nang desmayong dala nang cah9aan nang catauan1 na s9aysay co na sa prrafo #ddb2 at sa apat na magcasumonod doon4 #ded4 ,ang mayroong sibol sa loob nang catauan ay malimit subaan4 ,ang suca1i1 maigui roon2 datap\a m>ahil mamatay sa oras na yaon4 #dee4 ,ang tauong s9usubaan pagca nac>aan ungmunti ang lagnat1 ay magal+ pa9um9 nang isang cu*>ang alac sa ca/ila na l9ahocan nang isang gayong tubig4 ,ang mat&ang tauo na d9>aanan nang desmayo na h9di naalaman ang dahilan1 ay masama1 at caalamalam mamamatay4 ,nota4 ,bucod dito sa manga saquit na suba desmayong s9aysay co sa loob nitong boong captulong ito1i1 mayroong isa pang bagay na p9anganganlan d+ suba nang tagalog 7sa uicang ca/ila1i1 epilepsia72 ang gamot doon iyong hanap9 sa prrafo #dji at sa manga sungmosunod doon4 ,,cap,,tulo #ge4 ,ang manga gagau9 sa maysaquit na ualang pulso1 at h9di r9 hungmih9ga1 na cun t+nan1 anaqui bangcay4 #def4 ,mayroong tauo cun m9san1 na cun t+nan ay tila patay1 sapagca ang pulso at ang h99ga ay nauauala1 at h9di r9 nacac>amdam4 ,caya cun mapalib+ cun m9sa1i1 buhay4 ,ang namamatay nang biglang pagcamatay1 na h9di na-aalaman ang dahilan1 ang nalunod sa tubig1 ang natamaan nang culog1 ang babay+ s9usubaan1 pati nang namamatay nang biglang pagcamatay nang macapanganac siya1 ang nagbicti ang b9itay1 at ang iba pang sasabih9 co sa manga prrafong isusunod dito1 ay h9di sucat ilib+ hangan di m>amdamang mabaho baho na ang catauan4 ,yaong manga caauaauang tauong gayon1 cun m9san ay nasasaol-an nang buhay1 7cun baga h9di totoong patay7 capag masipag at h9di pabaya ang caniyang manga casama sa bahay4 ,ang manga gu9agaua sa manga gayon ay ualang liuag4 ,itutuloy lamang nang malauong panahon 7ga apat1 lima1 anim na oras calauon72 at cun h9di r9 nasasaol-an nang buhay ang tauo1 ay pabayaan na4 ,al9 mang tauo1 babayi man1 cun m>unong dunong magpaanyo ay macacagamot doon sa tila patay4 ,ang manga gagau9 doon ay ituturo co sa manga isusunod ditong prrafo4 ,ang gagau9 sa nalunod sa tubig1 na tila bangcay cun t+nan4 #deg4 ,ang tauong nalunod sa tubig1 maitim nang totoo1 namamaga man ang caniyang muc-ha1 cun m9san masasaol-an nang buhay1 capag ang pagtahan niya sa tubig ay h9di lumalo sa anim pitong oras4 ,sa h9di lubhang nalauon sa tubig ay bihira ang di nasasaol-an nang buhay4 ,ang gagau9 doo1i1 gayon3 ,pagca nahang na sa tubig ang nalunod na tauo1 ay dadalh9 sa lug> na tuyo2 huhuboan doon nang damit2 ipahihiga doon nang pataguilid1 at doroonan nang unan sa ilalim nang ulo1 cucuscus9 ang boong catauan niya nang malacas nang manga damit na tuyo1 na id9ad>ang sa apoy1 upan d9 masaol-an nang init ang catauan4 ,cun mayroong agu>di5te alac na matapang sa niyog ay maigui ibabad doon ang manga damit na panguscos4 ,mabuti namang ilapit lapit sa apoy ang tila patay cun gu9agaua itong manga turo co ngayon4 ,magal+ d+ ibaon hangan liig sa buhang9 cun baga ma9it ang arao4 ,pagcay>i na itong manga s9abi co ngayon1 ay cailangang baguh9 ang lagay nang catauan nang nalunod1 h\ag lamang ilagay nang patihaya4 ,saca hihipang p>ati nang malacas sa ilong sa bibig4 ,ang isang munt+ caputol na caua-yan1 ay magagauang panhihip2 nguni cun hihipan sa ilong ay cailangang tacpan nang camay yaong cabilang butas nang ilong1 pati nang bibig2 cun sa bibig hihipan ay tatacpan naman ang ilong4 ,caya gu9agaua ito1i1 nang magpatuloy ang hang9 sa baga nang nalunod4 ,bucod dito ang isa pang totoong cailangang gau9 sa tila patay1 ay ang pagsumpit nang usoc nang tabaco2 ang p>aan nang pagsumpit doo1i1 ualang liuag4 ,magpatay capagc>aca nang isang manoc na malaqui1 at ang caniyang bu*e1 ay l9is+ maigui4 ,magh&a ca naman nang dalauang cauayang mumunti1 na isosoot doon sa dalauang butas nang bu*e nang manoc4 ,ang dulo nang isang cauayan ay ipapasoc sa p\it nang nalunod2 pagcay>i na ito1i1 omip-ip ca nang tabaco1 at ang usoc ay iyong p>aan9 doon sa cauayan patuloy sa pantog bu*e nang manoc1 na pipisil9 mo nang mapatung sa loob nang catauan nang tauo4 ,itong ganitong pagsumpit nang usoc nang tabaco ay gagau9 nang mahabang panahon hangan sa masaol-an nang buhay ang tila patay4 ,cung yaong manga s9abi co ay it9uloy na hangan sa apat1 lima1 anim na oras1 at h9di nasasaol-an nang buhay ang tauo1 ay maitatahan na ang pag-gamot1 at caalamalam patay na totoo ang tauo4 ,datap\a cun baga siya1i1 nasaol-an nang buhay at hungmih9ga na1 ay maigui palonoqu9 nang ilang capatac na agu>di5te1 alac na matapang na t9ubigan1 at cun baga nacacasagui na yaon sa lalamunan1 ay big-yan pa nang isang cu*>ang ualang calahoc ,itong lahat na it9uro co ngayon ay totoong buti4 ,ang gaua nang iba doon sa nalunod sa tubig ay canilang ib9ibit9 nang pataob2 datap\a1i1 masama yaon at macacamatay bagcus sa nalunod4 ,ang gagau9 sa tila patay1 dahil sa siya1i1 natamaan nang l9tic1 in>auan1 na9itan nang apoy1 nausucan1 sapagca mayroon siyang inamoy na may amoy na1 matapang p>a nang alcanfr1 luya1 pimi5ta1 almizcle etc4 #deh4 ,ang tauong tila patay sapagca natamaan siya nang l9tic1 dahil sa manga s9abi co ngayon1 ay huhubdan nang damit1 at ipahihiga nang pataguilid na mataas taas ang ulo sa lupa1 at lalong magal+ sa mu?aan4 ,pagc>aca1i1 hihipan sa bibig1 sa ilong p>a nang turo sa prrafo #deg4 ,bubusan siyang p>ati nang m>am+ bangang tubig na malamig sa boong catauan1 lalo pa sa muc-ha1t1 dibdib4 ,cun ualang tubig1 ay ilalagay nang p>apa ang tila patay doon sa mu?aan2 at sa tapat nang muc-ha niya1 ay maigui ang pag-gaua nang isang hucay na munti1 ganga bao calaqui1 sapagca mabuti doon sa gayon ang s9gao nang lupa4 ,pagca nasaol-an na ang tila patay1 ay babasa9 nang suca ang caniyang quibotquibotan1 ang mata1 pati nang ilong2 at palolonoqu9 siya nang isang cu*>ang suca r94 ,saca d9adalang malapit lapit sa may apoy1 at bubusan pa m&9 sa catauan nang malamig na tubig1 hangan sa masaol-an siyang totoo4 ,saca inilalapit lapit pa sa apoy1 at p9ai9om nang sabao nang c>ne1 nang caunt+ agu>di5te4 ,cun itong manga s9abi co ngayon ay h9di maniya1 ay sumpit9 nang usoc nang tabaco p>a nang turo sa prrafo #deg4 ,ang gagau9 sa tila patay dahil sa masamang s9gao nang manga pusali1 manga lib9gan1 bilangoang qu9adoroonan nang m>am+ tauo1 at sa tila namatay sa panahong tag-salot1 cun siya1i1 l9agnat nang lagnat na sucab1 b9ilutong4 #dei4 ,ang gagau9 sa anaqui patay dahil sa manga s9abi co ngayon1 ay ang manga turo co sa prrafo #deh na s9undan nito4 ,datap\a ang tubig na ibubuhos sa catauan nang tauo ay mabuti lahucan nang suca cun baga mayroon4 ,magal+ namang pasucah9 ang gayong tila patay nang ga dalaua tatlong cu*>ang ojimiel esciltico ojimiel nang bacong na s9amahan nang isang cu*>ang agu>di5te alac na matapang4 ,ang pag-gaua nang ojimiel ay aqu+ sasaysay9 sa nm]o #h4 ,yaong manga tauong inuupahan nang paglil9is nang manga pusalian manga lug> na mabaho1 ay maigui pa9um9 muna nang caunt+ agu>di5te alac na matapang nang h\ag macapagcasaquit sa canila ang s9gao na masama ng canilang l9il9isan4 ,ang gagau9 sa tila namatay dahil sa siya1i1 s9umpong nang malaqu+ galit1 t\a1 sapagca nabalitaan nang masamang balita1 dati na siyang s9usubaan1 d9aanan siya nang desmayo4 #dfj4 ,ang d9>aanan nang malaqu+ galit1 t\a1 nabalitaan nang masamang balita1 ang s9ubaan1 dati nang s9usubaan1 nadesmayo1 at saca tila natuluyang namatay1 ay h9di sucat pabayaan1 at cun m9sa1i1 h9di patay ang may catauan1 at masasaol-an nang buhay4 ,caya ang gagau9 doon ay gayon3 ,ang tila patay idoroon sa maaliualas na lug>2 bubusan ang caniyang catauan nang m>am+ malamig na tubig2 hihipan agad sa ilong sa bibig1 p>a nang turo sa prrafo #deg2 lalapitan sa ilong nang manga mabaho p>a nang sunog na pacpac nang manoc2 ang galangalangan nang camay at ang quibotquibotan ay maigui hilut9 nang damit na mabang2 cuscus9 ang catauan nang damit na in9it sa apoy2 d>oonan sa talampacan nang manga bato ladrillong ma9it2 uuga9 ang catauan at bubuhat+ mam9san-m9san2 bubunut9 naman ang ilang buhoc1 at tatauagu9 nang caniyang pangalan2 pagca hum9ga na nang caunti1 ay palonoqu9 nang isang cu*>ang ag>di5te4 ,ang gayong tila patay na tauo1i1 mabuti hubdan1 at calagu+ lubos ang lahat na tali nang damit1 at masama ang may maigt+ doon4 ,cun h9di r9 nasasaol-an nang buhay ang tila patay1 ay mabuti sangrahan sa camay1 at sumpit9 nang usoc nang tabaco1 p>a nang turo sa prrafo #deg4 ,ang gagau9 sa tila patay dahil sa siya1i1 b9itay4 #dfa4 ,ang tauong b9itay nagbicti ay cailangang sangrahan agad sa liig sa al9 man sa dalauang ugat na p9anganganlang yugul>1 na doroon sa manga taguiliran nang liig1 na macaapat man sa loob nang tatlong oras cun h9di nagcacasiya ang isang pagsasangra4 ,cun baga nang masangrahan na1t1 masaol-an1 nahihilim ang may cataua1i1 casasangrahan pa1 hangang lumacas na magal+ ang pulso1 at siya1i1 masaol ang lubos4 ,ang h9iua nang lanceta1 ay h\ag bigquisan1 cundi sapauan lamang nang isang mabilog na capirasong damit1 ganga piso calaqui1 na l9atagan nang caunt+ sah+1 nang cumapit sa laman1 at umampat ang dugo4 ,ang lug> na t9ahacan nang lubid1 ay maigui basa9 nang suca tubig na may as94 ,bucod dito1i1 cailangang hipan sa bibig pagc>aca ang tila patay1 ayon sa turo sa prrafo #deg4 ,pag hungmih9ga na1 ay pa9um9 nang m>am+ malamig na tubig1 at paypayang p>ati4 ,masamang ipahiga ang gayong tila patay2 magal+ ipalocloc sa sahig1 at alagaan ang ulo1 nang h\ag tumung sa ilalim4 ,nguni cun baga lungm+sad ang unang buto nang liig1 ay ualang magagauang gamot doon4 ,ang gagau9 sa tila patay dahil sa siya1i1 nahulog sa mataas1 p9alo nang malacas1 at sa d9aanan nang apoplega epilepsia1 at tila natutuluyang mamatay4 #dfb4 ,ang nahulog sa mataas1 at ang p9alo nang malacas1 capag nasactan ang utac nang ulo niya1 ay nahihilim na tamb+1 at ang magal+ sa gayo1i1 sangrahan nang maquiilan sa paa4 ,ang lug> na nasactan1 ay doroonan nang isang basahang babad sa agu>di5te alac na matapang sa niyog4 ,ang ilong pati nang quibutquibutan1 ay babasa9 nang suca2 sa bibig ay huhulugan naman ang tila patay nang ilang capatac na suca r94 ,cun nasasaol-an ang may catauan1 ay pa9um9 nang isang vasong tubig na malamig2 ang muc-ha sampon nang dibdib niya1i1 bubusan nang tubig na malamig d94 #dfc4 ,ang tauong nanhihimatay1 ang d9>aanan nang apoplega1 epilepsia1 cun m9sa1i1 tila natutuluyang namamatay1 bago1i1 h9di patay4 ,caya yaong manga gayong maysaquit1 ay h9di sucat ilib+ muna1 cundi m>amdamang mabaho baho na4 ,ang mabuti doon ay hubdan at sangrahan sa camay1 at ilagay sa maaliualas na lug>1 na bucas ang lahat na dongauan4 ,ang isa pang magal+ doon1 ay ang pagsumpit nang usoc nang tabaco ayon sa turo sa prrafo #deg4 ,ang gagau9 sa manga sangol na tila patay cun bagong ipanganac1 dahil sa napisa ang canilang pusod1 sapagca nasicpang totoo nang lungmabas sa tiyan1 at sa manga batang tila patay dahil sa pagsigao sa pagsibol nang ngip91 sapagca inugoy sila nang malacas sa duyan4 #dfd4 ,cun mayroong batang ip9anganac na ualang pulso1 at h9di cungmacabacaba ang puso niya1 cundi anaqui patay1 bago talian at putul9 ang pusod1 ay cailangang usisa9 cun baqu9 gayon ang caniyang lagay2 cun dahil sapagca mataba1t1 m>ugo ang bata1 dahil sa siya1i1 yayat at mah9a4 #dfe4 ,caya na-aalamang m>ugo ang bata sapagca ang color nang cataua1i1 mapula1 maitim-itim1 na yao1i1 ugali nang manga batang mahirap ipanganac2 lalo pa cun nasicpang totoo nang siya1i1 ipanganac1 nalauong napatahan sa p9aca>an p9acaliig nang bahay tauo1 cun b9ago nang hilot sapagca sala ang paglabas1 cun nacabicti sa caniya ang pusod4 ,cun gayon1 ang maigu+ gau91 ay ituturo co ngayon4 ,ang pusod ay putul92 datap\a h\ag talian yaong natitirang caputol na patung sa catauan nang bata1 cundi sipsip+ agad yaon d+ dulo nang pusod1 nang lumabas ang dugo1 hangan sa masaol-an nang buhay ang bata4 ,cailangan namang tacpan ang ilong niya1 at hipan nang malacas sa bibig4 ,ang isa pang totoong cailangang gau91 ay sipsip9 ang caliuang suso nang bata1 bucod dito1i1 dadalh9 sa maaliualas na lug> ang sangol1 at cucuscus9 ang boong catauan niya nang mah9ang pagcuscos1 lalo pa ang palad at ang talampacan nang damit na ini9it init sa apoy4 ,cun ang bata1i1 nasaol-an na nang buhay1 ay talian na ang pusod4 #dff4 ,datap\a cun baga caya tila patay ang bata dahil sapagca siya1i1 mah9a1 ay h\ag putul9 ang pusod2 cundi pabayaan munang cacabit nang caniyang ina1 nang halagang calahat+ oras isang oras caya1 hangan sa ang bata1i1 ga gumamit nang buhay sa caniyang ina2 cuscus9 naman nang mah9ang pagcuscos ang catauan nang bata1 nang damit na manipis1 na babad sa ma9it na alac sa misa2 at cun h9di r9 nasasaol-an nang buhay1 ay sipsip9 ang caliuang suso nang bata1 at hipan nang malacas sa caniyang bibig1 p>a nang turo co sa prrafo #dje na s9undan nito4 #dfg4 ,nguni cun baga dahilan sapagca h9di m>unong ang hilot1 napacaaga ang pagputol nang pusod1 at ang bata1i1 h9di hungmih9ga1 at uala siyang pulso cundi tila patay1 ay uusisa9 ang totoong dahilan noong ganoong caniyang lagay1 ayon sa turo sa prrafo #dfe at sa #dff2 at cun baga caya tila patay ang bata1 sapagca siya1i1 m>am+ dugo1 ay cacalagu9 pagc>aca ang tali nang pusod1 at gagau9 ang ibang manga bil9 sa prrafo #dfe4 ,datap\a cun baga ang bata caya tila patay dahil sa cah9aan nang caniyang catauan1 ay ang manga turo sa prrafo #dff siya ang sund92 at bucod doo1i1 ilalapit lapit sa apoy ang bata4 #dfh4 ,ang manga batang tila patay1 cun sila1i1 s9isibulan nang ngip91 cun d9>aanan nang convulsin1 sapagca iniugoy ang malacas sa duyan n>aganan nang canilang ina nang sugo noon1 cun natutulog1 ay hihipang agad sa bibig p>a nang uica co sa prrafo #dfe4 ,sususuh91 sisipsip9 ang caliuang suso nang bata2 cucuscus9 naman ang boong catauan nang magaang pagcuscos nang damit na ini9it init sa apoy2 ilalapit lapit naman sa apoy ang gayong batang tila patay1 ibabaon sa gaboc na ini9it init sa cauali4 ,ang ilong pat nang quibutquibutan nang bata1i1 babasa9 nang tubig na mabangong totoo4 ,bagay r9 doon ang sumpit9 nang sum&al+ oras calauon nang usoc nang tabaco1 p>a nang turo sa prrafo #deg2 h\ag lamang lacasan ang paghihip maca masactan mapaso ang bituca4 ,ang gagau9 sa manga babay+ tila patay cun nanganganac1 cun macapanganac na4 #dfi4 ,ang manga babay+ nanganganac1 ang bagong nacapanganac1 cun m9san namamatay nang biglang pagcamatay1 nguni cun m9san h9di totoong patay4 ,caya yaong manga caauaauang babay+ gayon1 ay h9di sucat pabayaan1 cahima1t1 camuc-ha nang bangcay cun t+nan1 cundi atoh+ gau9 itong manga sasabih9 co ngayon1 upan d+ masaol-an nang buhay1 cun baga sacal+ h9di totoong patay4 ,ang gagau9 nga roon ay gayon3 ,hihipang agad sa bibig nang totoong lacas na paghihip1 nang magpatuloy ang hang9 sa baga nang tila bangcay4 ,datap\a ang ilong ay tatacpan1 cun hipan sa ilong ay cailangang tacpan ang bibig4 ,ang babayi ay ipahihiga nang pataguilid na mataas taas ang ulo1 at cacalagu9 ang lahat na tali sa catauan niya4 ,saca mabuti cuscus9 nang damit na malaqui1t1 magaspang ang palad1 pati nang talampacan sampon nang catauan niya1 h\ag lamang ang tiyan1 cun h9di pa nacapanganganac siya2 ibaon sa gaboc na ma9it init1 h\ag lamang ang muc-ha1t1 liig1 sapagca cun lumamig ang cataua1i1 maliuag liuag 7ani ,bu*an7 ang masaol-an nang buhay ang tila patay4 ,ang pagsasangra doon sa camay cun m9sa1i1 maigui cun h9di yayat at mah9a ang babayi1 cun h9di siya p9anaogan nang m>am+ dugo ,bucod dito ang isa pang totoong cailangang atuh+ gau9 ay ang pagsumpit nang usoc nang tabaco nang ilang oras calauon1 ayon sa turo sa prrafo #deg4 ,datap\a cun ualang asa1 na yaon ay magasaol-ao nang buhay1 sapagca ang manga it9uro co ngayo1i1 it9uloy nang anim pitong oras calauon1 at h9di r9 nabubuhay1 at bucod doo1i1 naalaman nang patay na totoo ang babayi1 cun baga h9di pa siya nacapanganganac1 ay hihiua9 ang tiyan p>a nang ituturo co ngayon nang mab9yagan ang bata4 ,nguni cun baga nasaol-an nang buhay ang babayi1 ay alagaan p>a nang turo sa captulo #gi at sa captulo #hj4 ,ang gagau9 sa babay+ buntis na namatay1 nang mahang ang bata sa tiyan at mab9yagan4 #dgj4 ,cun mayroong namatay na babay+ buntis1 ay cailangang litas9 ang caniyang tiyan at hango9 ang bata doon4 ,ang paghiua doo1i1 mula sa itaas na pailalim sa taguiliran nang pusod1 ga isa1 dalauang daliri lamang calayo doon4 ,ang unang h9ihiua1i1 ang balat1 na yao1i1 macapal2 ang sungmusunod doo1i1 ang bahay tauo1 na yao1i1 manipis nipis4 ,ang bata1i1 hahangu9 doong m>ahan dahan1 bubusan sa ulo nang tubig na totoo p>a nang sa bucal sa ilog1 sa laua1 sa ulan1 sa dagat man2 cun b9ubusan ang bata nang tubig1 yaon d+ tauong bungmubuhos ay mag-uiuica namang sabay nang gayon3 aco1i1 nagbabautizo sa iyo sa ngalan nang ,ama1t1 nang ,anac at nang ,espritu ,santo2 cun ibig niya1i1 ang sa uicang ca/ila1 ay ganito ang caniyang uiuica+ casabay nang pagbubuhos nang tubig3 ,,yo ,,te ,,bautizo ,,en ,,el ,nombre del ,padre1 y del ,hijo1 y del ,esprtu ,santo4 ,itong manga uicang gu9agamit sa pagbib9yag1 ay h9di sucat dugtungan dagdagan nang ibang uica1 at h9di r9 sucat culangan1 bauasan nang anoman4 ,bucod dito1i1 ang aaha9 nang tauong bungmubuhos doon sa caniyang gu9aua sa bata ay ang dat+ gu9agaua nang manga cri/iano sa santa ,iglesia ni ,jesucri/o4 ,,cap,,tulo #gf4 ,ang gagau9 sa babaye cun h9di husay ang pagdaan sa caniya nang sa panahon4 #dga4 ,ang manga babayi cun gungmagamit sa icalab+ apat na taong1 hangang sa icalimang p\o1 ay d9>aanan b\an-b\an 7cun h9di buntis7 nang saquit nang tiyan1 na ang pangalan nang ca/ila doo1i1 regla4 ,cun yaong pagdaan nang sa b\an1 sa panahon1 ay sungmasala dahilan sa cauntian c>amihan nang dugong nananaog1 ay nagcacasaquit ang may catauan1 lalo pa cun nauaualang lubos yaong ugal+ saquit na yaon4 ,ang babay+ masipag at masaya ang loob1 ay maliuag di siyang panaugang maigui2 datap\a ang babay+ matam>+ cumibo1 ang mapanglau91 ang cungmaca9 nang cun ano ano1 ay siya ang malimit urungan nang sa panahon1 panaugan nang sala1 at cun m9san yaon d9 ang di icapagcaanac niya4 #dgb4 ,ang dahilan noong pagsala nang pagpanaog nang sa b\an1 ay ang cah9aan nang may catauan1 sapagca cun m9san h9di siya lungmalacad1 h9di nananaog man sa lupa1 nang malibang ang caniyang loob1 at uala r9 gaua doon sa bahay na bagay sa catauan niya1 sapagca ang datihang gaua nang manga babay+ m>ami1 ay ang pananahi1 ang paghabi1 ang pagdurugtong nang abaca1 na yao1i1 p>ap>ang masamang totoo1 sapagca ang gungmagaua noon1 ay p>at+ tung ang caniyang ulo1 pati nang licod1 na dahil doon ay nasisicpan ang dibdib niya ,bucod dito palibhasa1i1 ualang quibo cundi p>at+ locloc1 ay nanhih9a nang nanhih9a ang may catauan2 na cun malauon ay nananab-ang nang pagca9 na-tatamad siyang lumacad1 ang sicmura niya1i1 nagugulo1 sungmasaquit ang ngip9 pati nang paa2 s9usubaan pa cun m9san2 h9di p9ananaogang maigui2 lungmulura nang dugo1 at ang isa pa1i1 sungmasama at nasisira 7ani ,bu*an7 ang magal+ na hi*ura nang catauan4 ,caya ang nagsasaquit gumaua noong manga gauang yaon1 cun baga h9di siya p9ananaogang mabuti nang b\an2 ay maliuag gungmal+1 cundi sund9 niya ang manga ituturo co ngayon sa manga prrafong isusunod dito4 ,nguni cailangan pacatala/as9 nang manga mangagamot1 na ang gu9agaua sa babay+ masasact9 at mah9a na h9di d9>aanan nang b\an1 iba sa igu9agamot sa babay+ mataba1t1 h9di mah9a4 #dgc4 ,ang babay+ mataba1t1 magal+ ang catauan1 na biglang d9>aanan nang h9di siya panaugan nang b\an1 sala ang pagpanaog1 ay cailangang lumacad arao arao4 ,cun nacacaya ang maysaquit ay maigui sa lahat ang pagsacay sa =lon sa cabayo4 ,bucod dito h\ag siyang hihipo nang anomang gaua pagca bagong nacaca94 ,capilitan namang sangrahan yaong gayong maysaquit2 sapagca ang pagsasangra ay madalas macagal+ pagc>aca sa h9di d9>aanan nang panahon1 lalo pa cun ang may cataua1i1 malacas at mataba1 at datihang h9di siya nagcacasaquit nang gayong pagcacasaquit4 ,datap\a ang pagsasangra1 ay h9di sucat gau9 sa manga babay+ mah9a1t1 masasact94 ,ang isa pang magal+ doon ay ibabad sa malacucong tubig ang paa nang maysaquit1 at pa9um9 nang bil9 sa nm]o #bj4 ,ang su]o nang gatas ay maigui doon naman4 ,gayon d+ mabuti purgah+ mam9san m9san ang maysaquit nang bil9 sa nm]o #ba4 #dgd4 ,nguni ang babay+ dati nang mah9a1t1 masasact91 na m>ahil urungan nang sa panahon1 ay gagamut9 p>a nang ituturo co ngayon2 sa macat\id1 ang maysaquit ay capilitang lumacad arao-arao1 at magpasial1 sumacay sa cabayo1 na yaon ang lalong magal+ sa lahat4 ,cun h9di ma>i sa caniya yaon1 cailangang manaog siya sa lupa t\+ arao1 7ayon sa turo ni ,bu*an7 at mag-alaga siya doon nang munt+ halamanan4 ,h\ag siyang caca9 nang sala1 nang manga cun ano ano4 ,masama doon ang maymanticang m>ami1 ang mga maasim1 at ang may h>9a p>a nang patani1 balatong1 etc4 ,masama r9 doon ang pagsasangra at ang purga4 ,ang totoong bagay na gamot sa gayon1 ay ang p9agquiquilan nang bacal2 yaon bagang bacal na totoo1 na h9di ac]o ang ualang patalim4 ,masama naman ang bacal na may calauang4 ,cun ang saquit ay bago1 cun bata pa ang babayi1 ang bacal na sucat doon1 ay timbang lab+lima1 dalauang puong butil na palay arao-arao2 cun m9san siya na ang timbang apat limang butil na palay4 ,datap\a cun ang saquit ay malaqui at mat&a ang babayi1 ay mabibig-yan siya ng m>ami sa roong bacal na qu9iquil1 hangang sa timbang cahati4 ,mabuti samahan ang bacal ng dita anis ,ang manga bil9 sa nm]o #ed1 #ee at sa #ef1 totoong mabubut+ gamot sa saquit nang pag-urong ng sa panahon2 ang mangagamot ay pipili doon sa tatlo1 nang lalong bagay sa calooban nang maysaquit4 ,cun ang ibig lamang ay ang panaugan ng sa b\an ang babayi1 ang alac na bil9 sa nm]o #ee1 ay nacacagal+ agad sa may saquit4 ,datap\a cailangang pacatala/as9 nang manga mangagamot na cun baga ang babayi na h9di d9>aanan nang b\an1 ay may lagnat pang casama1 nag-uubo1 b9abal9goyngoy1 payat ang catauan niya1 ay capilitang alis9 paual-9 muna itong manga saquit na ito1 bago gau9 ang mga it9uro co sa prrafong ito nang panaugan siya ng b\an4 ,caalamalam capag nauala ang manga saquit na yaon ay pananaugan ang maysaquit di man gamit94 ,ang iqu9auurong nang panahon sa manga babayi1 ay ang lamig1 ang sip-on1 ang tacot1 ang pagca9 nang manteca1 bunga nang cahoy1 gatas1 isda nang manga malalamig1 manga ma9it na totoo p>a nang luya1 bauang at pimi5ta1 mga ma-aasim1 ang pagsasaquit nang pag-gaua at ang pagcapuyat4 ,caya cailangan ang h\ag iuala ng manga mangagamot sa canilang loob ang bil9 co nang una1 sa macat\id2 na ang pag-urong nang panahon cun m9sa1i1 h9di saquit1 cundi dala nang ibang saquit1 na yaon ang cailangang alis9 muna4 ,cun baga mauala man yaong saquit1 at malacas lacas man ang may catauan1 ay h9di pa dungm>at+ na cusa sa caniya ang ugal+ pagdaan nang sa panahon1 ay gamut91 nang panaugan siya1 ayon sa turo sa captulong ito4 #dge4 ,cun ang babayi h9di na d9>aanan nang panahon sapagca siya1i1 mat&a na1 cun baga bigla ang pagtahan1 ang pag-urong nang b\an1 at dati siyang p9ananaugan nang malacas1 ay gagamut9 nang gayon3 ,ang maysaquit ay sasangrahan1 at cun macalalo ang anim1 apat tatlong b\an1 ay sasangrahang uli4 ,h\ag pacan9 nang m>am+ c>ne itlog1 at h\ag pa9um9 ng alac4 ,cun umaga bago cuma9 ang maysaquit ay p9ai9om siya nang bil9 sa nm]o #bd1 na yaon ang totoong buti doon1 na cailangang gau9 t\+ icalaua icatlong arao4 ,cun m9san naman bago tumahan ang pagdaan nang sa panahon sa babay+ mat&a na1 ay p9ananaugan siya muna nang m>am+ dugo2 at cun gayo1i1 h\ag sangrahan4 ,datap\a cailangan ang husay na pagca9 pati nang pag-inom1 at bucod dito1i1 pai9um9 nang bil9 sa nm]o #bd1 at mam9san m9sang pupurgah9 nang bil9 sa nm]o #bc4 ,masama roon ang manga masaclap1 at ang gu9agamot nang gayon1 ay s9isibulan cun m9san nang cancro sa bahay tauo4 ,m>am+ babay+ mat&a ang namamatay cun bagong tungmatahan ang pagdaan nang panahon sa canila2 datap\a mayroong ibang gungmagal+ sa rati ang canilang catauan1 nauauala ang ibang manga saquit1 at cun m9san ang dat+ nananalam91 sapagca malabo ang mata1 ay nacaquiquita nang magal+1 at iniiuan ang salam94 ,nota4 ,ang manga pa9om nang manga gamot na h9di maalam doon sa babay+ inurungan nang sa panahon1 sa halimbaua ang alac na matapang1 ang suma at ang iba pang gayon ay totoong sama4 ,,cap,,tulo #gg4 ,ang gamot sa babay+ p9ananaugan1 l9alabasan nang m>am+ dugo1 na ang tauag nang ca/ila doo1i1 flujo de sangre4 #dgf4 ,ang gagau9 sa babay+ l9alabasan p9ananaugan nang m>am+ dugo ay gayon4 ,cun baga dat+ saquit niya yaon at malimit siyang daanan noong hirap na yaon1 ang unang cailangan doon1 ay ang husay9 ang pagca9 at ang pag-inom4 ,saca bibig-yan ang maysaquit nang bil9 sa nm]o #bd at nang sa nm]o #cb4 #dgg4 ,datap\a cun h9di dat+ saquit niya yaon1 cundi d9>aanan cun m9san lamang nang siya1i1 p9anaugan nang m>am+ dugo1 ay gagamut9 p>a nang pag-gamot sa babay+ buntis na talagang ma-cucunan1 na yao1i1 aqu+ ituturo sa prrafo #dgi4 ,,cap,,tulo #gh4 ,ang gagau9 sa babay+ buntis na nagcacasaquit saquit1 at sa tila macucunan4 #dgh4 ,ang manga babay+ buntis ay d9>aanan nang pagsaquit nang ngip9 at ulo1 at cun m9sa'i1 dungmur\al1 at ga ibig nilang sumuca cun umaga4 ,ang totoong gamot dito1i1 ang pagsasangra4 #dgi4 ,cun m9san naman1 cun nahuhulog lungmulucso ang babay+ buntis cun lungmacad nang matul91 nahirapan nang pag-gaua1 cun in>auan1 cun sungmusuca1 nagalit1 natacot1 cun naca9om nang m>am+ alac *a1 ay sungmasaquit ang caniyang bay-auang na yaong saquit ay ungmaabot hangang hita1 bago sumunod doon ang pagsaquit nang tiyan1 na dahil doo'i1 nahahalatang macucunan siya4 ,ang gagau9 doo'i1 gayon3 ,p9ahihiga capagc>aca ang maysaquit1 p9ipilit siyang tungmahang ilang arao doon sa hihigan1 na mababa ang ulo1 na ualang quibo1 at ualang imic man2 sasangrahan agad sa camay hangang sa macuha ang timbang ualo siyam na pisong dugo4 ,h\ag pacan9 nang c>ne1 itlog1 sabao nang c>ne1 cundi can91 gatas1 etc4 na malamig cun can94 ,t\+ icalauang oras1 ay i9um9 niya ang timbang isang salap+ salitre nitro nm]o #bj4 ,bucod doon ay i9um+ p>ati niya ang bil9 sa nm]o #b4 ,mayroong babay+ mataba1t1 m>ugo na datihang nacucunan sa tacdang panahon4 ,ang maigui sa caniya1 ay magsangra cun malapit lapit na ang arao ng pagdaan sa caniya niyong hirap na yaon4 ,maigui r9 sa caniya ang manga turo co dito r9 sa prrafong ito4 ,,cap,,tulo #gi4 ,ang gagau9 cun mahirap ang panganganac nang babayi4 #dhj4 ,m>am+ totoong babayi1 ang namamatay dahil sapagca ualang naalamang anoman ang manga hilot1 at ang manga nagsisitulong sa babay+ nanganganac4 ,ano mang bagay na n>ir9gig nilang magal+ sa nanganganac gu9agaua pagc>aca1 lalo pa cun turo nang mat&a1 nang manga mangagamot na mangmang1 na h9di man m>unong bumasa4 ,ang m>ahil gau9 nang manga hilot na h9di maalam doon sa babay+ nanganganac1 ay p9ai9om9 ang catauan nang ca/or1 luya1 sambong1 ruda1 langis nang amb>1 alac1 triaca1 caf1 agu>di5te tubig nang anis h9ojo4 ,itong lahat na bagay pauang masama 7ani ,tissot7 at p>ang lasong totoo1 sapagca nacalalauo1t1 nacaliliuag sa panganganac1 dahil sa ca9itan nang manga gamot na yaon1 at yaon d9 naman ang nagpapa9it1 at ang ga nagpapatigas nagpapaunat sa bahay tauo2 pati nang manga d>aanan nang bata cun ipanganganac1 ay namamaga r9 dahilan doon at cungmiquipot4 ,bucod doon ang babay+ p9ai9om noong manga mai9it na yao1i1 ang caniyang m>ahil masapit1 ay ang siya1i1 panaugan nang m>am+ totoong dugo1 at matutuluyang mamatay sa loob nang ilang oras4 #dha4 ,ang totoong sucat gau9 sa babay+ nanganganac1 ay ang sasabih9 co ngayon1 na yao1i1 pauang aral ni ,tissot at ni ,bu*an1 na sila ang totoong dapat paniualaan1 sapagca bihasang totoo sila doon sa manga bagay na yaon ,cun mayroong babay+ nanganganac na dat+ malacas siya1t1 h9di masasact9 at h9di r9 sala ang hi*ura nang caniyang catauan1 cun baga mahirap ang caniyang panganganac1 ay h\ag siyang dumag-is cun h9di panahon at siya1i1 bagcus hih9a4 ,masama r+ lamas91 iri9 nang manga tauo ang caniyang tiyan1 sapagca yao1i1 macacamatay sa bata1 at ang isa pa1i1 ualang paqu9abang doon sa gauang yaon4 ,ang manga mai9it na gamot na aqu+ t9uran sa prrafo #dhj1 na s9undan nito ay masama naman4 ,ang bagay na bagay sa caniya ay gayon3 ,sasangrahan agad siya sa camay1 sapagca yaon ang nacacaualang madali nang manga pagsaquit nang catauan1 at nacacalubay sa manga casangcapan nang nanganganac4 ,hangang di lumabas ang bata1i1 h\ag pacan9 ang may catauan2 datap\a mabibig-yan siya nang durog na t9apay na luto sa tubig4 ,t\i siyang i9om1 ang ipai9om ay ang tubig na p9aglutuan nang caunt+ t9apay r94 ,susumpit9 naman siyang macaitlo cun arao1 at macaitlo cun gabi1 nang tubig na p9aglagaan nang culutan1 na may casamang caunt+ lana1 langis na bago nang niyog4 ,saca p9alulucloc na p>ati ang babayi sa tapat nang isang palioc na puno nang tubig na ma9it1 at p9asis9gauan siya roon1 sapagca ang s9gao nang ma9it na tubig ay nacacalambot agad sa catauan4 ,bucod dito1i1 lalahiran nang mantica ang loob nang caniyang punong catauan4 ,doroonan naman sa ibabao ng tiyan nang manga basahang babad sa ma9it na tubig1 na ito1i1 totoong buti r94 ,ang manga it9uturo co ngayon na pauang ualang liuag1 ay h9di mahirap gau91 at h9di r9 nacacaano sa bata at sa babayi1 at m>am+ totoong babayi ang nacacapanganac na maigui capag s9usunod nila yaon4 #dhb4 ,nguni cun sala ang lagay nang bata sa tiyan cun sala ang catauan nang babayi1 ay h9di magcacasiya ang manga it9uro co sa prrafong s9undan nito4 ,cun masama ang lagay nang bata sa tiyan cun sala ang paglabas1 ay cailangang hanap9 ang isang m>unong na hilot1 at ang gagau9 niya ay gayon3 ,ang tiyan nang babay+ nanganganac idiri9 nang camay sa manga taguiliran1 at sa ibabao ng tiyan d9 na paitaas1 nang mah9a h9ang pagdiri91 nang umurong ang bata1 cun sala ang paglabas4 ,pag napasauli na ang bata sa loob1 ay ip9aanyo roon ng hilot ng lumabas na mahusay4 ,cun baga patay ang bata sa tiyan ang gagau9 sa babayi1 ay yaon d+ manga bil9 sa prrafo #dha4 ,,cap,,tulo #hj4 ,ang manga saquit na m>ahil sumunod sa panganganac nang babayi4 #dhc4 ,ang manga saquit na m>ahil humalili sa panganganac ng babayi ay lima4 ,ang nauuna ay cun siya1i1 b9ubusan ng m>am+ dugo4 ,ang icalaua1i1 ang pamamaga nang bahay tauo4 ,ang icatlo1i1 cun h9di lungmalabas yaong ugal+ lungmalabas na dugo sa manga babay+ nanganganac4 ,ang icapat ay ang gatas1 cun h9di husay ang pagpatung sa manga suso nang babay+4 ,ang icalima1i1 cun h9di lungmalabas ang inunan4 #dhd4 ,cun baga nang macapanganac ang babayi1 b9ubusan siya nang m>am+ totoong dugo1 ang gagau9 doo1i1 sasangrahan1 at susund9 ang ibang mga bil9 sa prrafo #dgi4 ,bucod dito1i1 lalag-yan siya sa tiyan at sa bay-auang1 pati sa mga hita nang manga basahang babad sa tubig at sa sucang matapang na magcas+dami1 na yaon ay papalitang p>ati pagca tuyo tuyo na1 at inaalis tuloy pag ungmuunti na ang paglabas nang dugo4 #dhe4 ,ang pamamaga nang bahay tauo sa loob nang catauan nang babayi caya na-aalaman1 sapagca masaquit ang tiyan1 at tila nauunat4 ,cun hipu91 ay lalo pang sungmasaquit4 ,bucod doon mayroong naquiquitang man*ang mapulapula1 na nangagal+ sa ilalim nang pos-on1 at ungmaabot hangang pusod4 ,cun ang may cataua1i1 lungmulubha ay ungmiitim yaong man*a1 na yao1i1 masama at mamamatay ang maysaquit4 ,ang isa pa roon ang may cataua1i1 totoong h9a1 at ang muc-ha1i1 nag-iiba4 ,tila nasisira-sira ang bait niya2 h9di siya nauaual-ang p>ati nang lagnat2 ang pulso1i1 mah9a1t1 matigas2 cun m9san sungmusuca siya1 nagsis9-oc2 p>at+ ibig niyang manabi1 at cun m9san h9di ungmiihi4 ,doon sa punong catauan niya mayroong lungmalabas na tubig na mabaho1 mapulapula1t1 mahapdi1 itong ganitong lagay ay masama1t1 mapanganib ang buhay nang babayi4 ,ang magal+ doon ay gayon3 ,ang maysaquit ay sasangrahan2 saca susumpit9 nang malimit nang malacucong tubig4 ,susumpit9 naman sa loob nang caniyang punong catauan nang tubig na malacuco r91 nang tubig na may casamang gatas4 ,sa ibabao nang tiyan ay lalag-yang p>ati nang tubig na p9aglagaan nang cebada palay1 na h9ulugan nang salitre1 timbang saicaualo sa isang botella1 at siya r9 ang caniyang i9um94 ,totoong buti namang doonan sa tiyan nang gatas na malacucong t9ubigan4 #dhf4 ,cun h9di lungmalabas ang dat+ lungmalabas na dugo sa manga babay+ nanganganac1 na yao1i1 nacacahila nang m>am+ saquit na malalaqui1 p>a nang pamamaga nang tiyan2 ang gagau9 sa maysaquit ay yaon d+ manga bil9 sa prrafo #dhe1 na s9undan nito4 ,ang manga ma9it na gamot na s9abi co sa prrafo #dhj1 ay totoong sama doon1 at p>ang lason sa maysaquit4 #dhg4 ,ang babay+ nanganganac1 ay l9alagnat cun m9san nang malaqui1 cun bagong nagcacagatas ang caniyang suso2 at ang maigui sa caniya1 nang h\ag siyang lagnat9 ay pasusuh9 ang bata pagdaca1 mula sa arao nang caniyang panganganac2 at nang mauala ang lagnat na malaqui na dala nang gatas1 ay magal+ ang pag-inom nang tubig na p9aglagaan nang cebada palay na may salitr5g casama1 ayon sa turo sa prrafo #dhe1 at ang pagsumpit nang tubig na malacuco4 #dhh4 ,yaong manga babay+ mah9a na di inaalagaang maigui1 capag sila1i1 nacapanganac1 cun nagsasaoli agad sa canilang dat+ gu9agaua1 ay nagcacasaquit1 sila cun m9san nang s>i s>+ saquit1 na ang dahilan noon ay ang di paglabas nang ugal+ lungmalabas na dugo sa manga nanganganac4 ,caya sapagca nagugulo1 at h9di husay ang pagbucod nang gatas sa suso1i1 s9isibulan ang may catauan cun m9san nang manga sibol1 na ang tauag nang manga m$icong ca/ila doo1i1 depsitos lcteos4 ,itong manga ganitong sibol ay totoong sama at lalo pa cun tungmutubo sa loob nang catauan2 nguni m>ahil sumibol sa manga hita4 ,ang gagau9 agad doo1i1 pai9um9 ang maysaquit nang bil9 sa nm]o #eh1 at tapalan ang sibol nang bil9 sa nm]o #ei4 ,itong manga gamot na ito ay nacacauala nang sibol sa calauonan2 datap\a cun baga nagnanana1 ay cailangang hiua9 nang m>unong1 at gagamut9 p>a nang baga sa prrafo #bec4 #dhi4 ,cun m9san naman ang manga suso1 ay yaon ang s9isibulan1 sapagca ang gatas ay napapataha1t1 ga natutulog doon2 at cun h9di gamut9 pagc>aca itong ganitong manga pamamaga nang suso1 ang sibol ay tungmitigas na cun malauon naguigu+ cncro1 na sa lahat na saquit yaon ang lalong masama1t1 mahirap4 ,ang gagau9 doon ay tapalan macalaua maghapon nang t9apay at gatas hangan sa pumutoc at magnana1 ayon sa turo ni ,bu*an4 ,ito1i1 gagau9 cun baga nahahalatang puputoc at magnanana4 ,datap\a cun ang bucol sa suso ay lauon nang tungmubo1 at h9di masaquit1 ay h\ag tapalan nang anoman4 ,ang manga tapal na mayroong taba ay masama roon4 ,cun baga ang sibol ay nagu+ cncro na1 ang magal+ lamang doon ay ang turo sa nm]o #fj2 at ang may catauan ay palolonoqu9 nang bil9 sa nm]o #eg1 na nacacagal+ cun m9san sa calau\an4 ,itong lahat ay uica ni ,tissot4 #dij4 ,ang manga babay+ nagpapasuso1 nahihirapan cun m9san dahil sa napapacnos ang manga utong nang suso nila4 ,ang pag-gamot doo1i1 ualang liuag4 ,magtunao ca sa isang taza nang caunt+ pagquit1 at isang gayon d+ langis na bago nang niyog1 at yaon ang ilahid doon4 ,ang bil9 sa nm]o #ff ay mabuti r94 ,cun h9di nauauala yaong saquit na yaon1 ay purgah9 nang caunt+ man ruib>bo4 #dia4 ,cun baga mayroong babay+ nacapanganac na1 at h9di lungmabas ang inunan1 ang mabuti doo1i1 sangrahan sa camay cun baga malacas ang babayi1 at gau9 ang ibang manga bil9 sa prrafo #dha4 ,ang gaua nang iba1i1 ang isang s>iuang tay+ cabayo t9utunao sa alac sa misa at ip9ai9om sa maysaquit4 ,ang gu9agamit nang iba1i1 ang tay+ tuyo4 ,cun h9di r9 lungmalabas ang inunan1 at mayroong m>unong na tauo1i1 lahiran muna ang caniyang camay ng ma9it na lana1 at ipasoc niya sa loob na m>ahan-dahan1 at caniyang hilah9 mayamaya4 ,datap\a ang uica nang ibang maaga mdico1 na bihirang babayi ang nabubuhay cun hilah9 ang inunan4 ,nota4 ,cun m9san ang babay+ bagong nanganac ay l9alagnat siya nang lagnat na may casamang butil na m>ami sa catauan1 na yao1i1 p9anganganlang lagnat na daua1 na s9aysay na sa captulo #ei4 ,,cap,,tulo #ha4 ,ang gamot sa sangol cun h9di iniilagu9 niya ang caunaunahang ugal+ ilagu9 nang manga bagong panganac na bata4 #dib4 ,ang manga batang bagong panganac ay puno ang canilang sicmura sampon nang manga bituca nang dum+ maitim na malapot at malagquit1 na cundi iilagu9 agad nang sangol1 ay mapanganib ang caniyang buhay4 ,caya nang lumabas yaong dum+ yaon sa catauan nang bata1 ang gagau9 doo1i1 gayon3 ,h\ag munang pasusuh9 ang bata hangang di macalalo ang isang boong arao4 ,pa9um9 ang bata nang tubig na s9amahan nang caunt+ azc> pulot4 ,bucod dito1i1 mapai9om ang bata t\+ icapat na oras ng j>abe de *icorias 7dilang usa7 na s9amahan nang caunt+ man4 ,nguni1 ang uica ni ,bu*an1 na ang lalong magal+ sa lahat na gamot1 ay pasusuh9 ang bata capag naiibig niyang sumuso1 sapagca ang unang gatas nang babayi ay nacacapurga sa manga sangol4 ,,cap,,tulo #hb4 ,ang gamot sa manga sangol cun ungmaasim ang nadoroon sa canilang sicmura4 #dic4 ,ang gatas na s9ususo ng manga bata ay m>ahil umasim sa manga sicmura nila1 na doon nangagal+ ang mga clico1 ang manga convulsin1 ang pag-iilagu9 ang pagsuca nila4 ,ang magal+ doon ay ang j>abe de *icorias 7dilang usa72 at nang h\ag daanang uli ang bata noong saquit na yaon1 ay pai9um9 arao-arao macaitlo nang timbang calahat+ saicaualo ang isang inom1 nang bil9 sa nm]o #fa1 cun malaqui ang saquit2 datap\a cun munti ang saquit1 ay sucat na sa caniya ang isang inom dalaua arao-arao4 ,ang aceite de alm5dras ay masama roon4 #did4 ,ang manga sangol ay malimit daanan nang clico sa manga unang b\an nang canilang buhay4 ,ang magal+ doon ay sumpit9 nang tubig na p9aglagaan nang manzanilla1 na h9ulugan nang caunt+ sabn1 ganga bot-o nang pimi5ta calaqui4 ,cun m9san masamang sumpit9 ang bata2 at cun gayon ay na-a>i ang manga calillang sabn pulot4 ,nacaguigu9ahaua sa manga batang d9>aanan nang clico nang pagsaquit nang tiyan nang isang basahang babad sa ma9it na tubig na p9aglagaan nang manzanilla at caunt+ triaca1 na itatapal sa tiyan4 ,,cap,,tulo #hc4 ,ang pagpambo sa manga sangol4 #die4 ,ang boong catauan nang batang bagong panganac ay puno nang libag1 na gaua nang caniyang l9anguyang tubig sa loob nang bahay tauo4 ,nang macuhang madali yaong libag na yaon sa catauan niya1 ang magal+ sa lahat1 ay pambohan nang dalauang bahagu+ tubig at nang isang bahagu+ alac1 na yao1i1 itutuloy nang ilang arao4 ,cun baga malapot at malagquit yaong libag na yaon1 na cungmacapit sa catauan nang bata1 ay ma-aalis nang tubig na p9aglagaan nang manzanilla na may casamang sabn na ganga patani calaqui4 #dif4 ,ang manga bata1i1 maigui pambohan pag nacalalo na ang lab+dalaua1 lab9limang arao nang panganganac sa canila4 ,ang ipapambo roo1i1 ang malamig na tubig na ualang calahoc na anoman4 ,itong gauang ito1i1 magal+ gau9 arao-arao1 sa panahon man nang tag-gu9ao tag-sigua1 sapagca totoong nacacapagpalacas sa catauan nang bata4 ,ang h9di lamang babasa9 ay ang tuctoc nang ulo1 yaon bagang nahihipong malata sa itaas nang ulo nang manga bata4 ,pagca napambohan na ang bata1i1 masamang p>amtan ng m>am+ damit4 ,ang manga batang maysaquit ay h\ag pambohan4 ,,cap,,tulo #hd4 ,ang gagau9 sa batang nagcacasaquit cun s9isibulan nang ngip94 #dig4 ,ang ugal+ panahon nang pagsibol nang ngip9 sa manga bata1i1 sa icaanim sa icapitong b\an nang canilang buhay4 ,ang unang sungmisibol ay ang sa h>ap2 sungmusunod ang manga p9acapangil1 at ang catapusang sungmisibol ay ang manga bag-ang4 ,sa dacong icadalauang puong taon nang buhay ng tauo1 mayroon namang sungmisibol na apat na bag-ang d91 na ang pangalan nang manga tauo doo1i1 ang bag-ang nang bait4 #dih4 ,ang batang nagcacasaquit1 cun s9isibulan nang ngip91 ay cailangang sumpit9 nang tubig na p9aglagaan nang culutan lamang1 purgah9 caya ng mah9ang purga1 p>ang magnesia ruib>bo1 hojas de s54 ,nguni cun d9>aanan nang pagiilagu9 ang bata1 ay h9di cailangan ang sumpit at ang purga4 ,masama naman pacan9 nang m>ami4 ,datap\a mabuti pa9um9 nang m>amirami sa dati4 ,ang mga ngidngid ay lalahiran nang macaitlo macaapat arao-arao nang pulot puquiotan4 ,magal+ na totoo sa manga batang nagcacasaquit1 at sa nag-uubong p>ati cun s9isibulan nang ngip91 ang sah+ na tutunau9 sa apoy bago ilatag sa basahan1 at itapal sa licod nang bata sa pag-itan nang dalauang balicat4 ,,cap,,tulo #he4 ,ang gamot sa batang may bulati sa tiyan4 #dii4 ,caya nahahalatang mayroong bulati sa tiyan nang bata1 sapagca siya1i1 d9>aanang p>ati nang clico4 ,cun umaga mayroong m>am+ lauay sa caniyang bibig1 at ang h99ga ay iba sa rati ang amoy na tila maasim2 ang ilong ay p>at+ qu9acamot at macati4 ,cun m9san nananab-ang nang pagca92 cun m9san malacas cuma92 id9>ay+ ang sicmura1 sunmusuca caya cun m9san2 h9di manabi siya2 datap\a ang m>ahil dumaan sa manga batang gayon ang sila1i1 nag-iilagu9 nang tila hilao2 ang tiyan ay malaqui1 at ang ibang cataua1i1 yayat2 ang maysaquit ay mah9a1 at ga namamanglao2 ang palibot sa mata1i1 tila morado ang color2 ang muc-h1i1 nag-iibang p>ati2 ang may catauan nauuhao at cun natutulog1 tila naguiguicla2 bucod dito1i1 nangangalitngit4 ,mayroong batang h9di lumagay cun mayroong bulati2 d9>aanan cun m9san ang gayong maysaquit nang sncope convulsin4 ,cun m9san nahihilim1 p9apauisan nang malamig2 lungmalabo ang pagt9g9 nang may catauan1 pati nang voces niya1i1 hungmih9a4 ,ang manga ngidngid ay tila nabubuloc4 ,cun m9san nagsis9-oc na p>ati ang may catauan2 ang pulso ay munti at h9di husay2 cun m9san may ubong caunti na ualang inilulura4 ,cun doon sa iniilagu9 nang may catauan mayroong naquiquitang tila boto nang meln calabaza1i1 caalam-alam mayroon sa caniyang tiyan na bulat+ mahaba na may casucasuan malapad at maputi1 na p9anganganlang t5ia solit>ia4 #ejj4 ,m>am+ totoong bagay ang igu9agamot sa saquit na ito4 ,ang isang totoong gal+ sa saquit na yao1i1 ang bunga nang niyogniyogan4 ,ang tatlong bunga ay sucat na sa batang mayroon tatlong taon2 ang apat na bunga sa mayroong apat na taon1 at ang lima sa ang edad niya ay limang taon4 ,itong bungang ito ip9acaca9 sa batang maysaquit cun umaga bago siya cuma92 nguni cun baga may lagnat1 h9di sucat pacan9 noon4 ,ang maysaquit na p9aca9 nang niyogniyogan cun umaga1 ay pupurgah9 nang bil9 sa nm]o #fc4 ,itong manga s9abi co1 siya ang gamot sa manga bulat+ mabibilog4 ,itong manga batang malimit magcabulati sa tiyan ay masamang pacan9 nang manga maliuag matunao sa sicmura1 p>a nang manga hilao na bunga nang cahoy1 manga gulay na h9di lutong maigui4 ,nota4 ,nang mapalabas ang bulat+ maputi na mayroong ulo1 at manga casucasuan na t9atauag na t5ia solit>ia1 ay pa9um9 ang maysaquit na mat&a nang tubig na p9aglagaan nang balat nang ugat nang granada4 ,datap\a h\ag pa9um9 pagdaca nang m>ami macacasama sa caniya4 ,ang isa pang totoong malacas na gamot sa lahat na bagay na bulati ay ang dagta nang papaya1 yaon bagang nangagal+ sa bungang mura na s9usugatan nang tumulo4 ,ang manga bata1i1 b9ibig-yan nang timbang saicapat hangan sa timbang cahati noon1 at l9alahucan nang gatas nang calabao camb+2 ang mat&ang tauo1i1 b9ibig-yan nang m>ami4 ,cun ualang gatas na calahoc ang dagta1i1 h9di mai9om nang tauo4 ,,cap,,tulo #hf4 ,ang gagau9 sa manga batang d9>aanan nang convulsin p>a nang suba1 sauan1 taon1 alf]eca1 at ang iba pa1 pati nang gamot sa batang tila h9ihica na ma9gay ang pagh9ga1 na ang pangalan sa gayong saquit ay cr\p4 #eja4 ,cun mayroong batang d9>aanan nang suba1 sauan ibang bagay na convulsin1 caalamalam ang totoong p9angagal9gan noong manga saquit na yao1i1 ang maasim sa sicmura1 ang pagsibol nang ngip91 ang bulati1 ang h9di paglabas nang unang iniilagu9 nang batang bagong panga-nac4 ,cun gayon ay susund9 ang manga turo sa prrafo #dad at #dae1 at gagau9 ang manga bil9 sa manga captulo #ha1 sa #hb1 sa #hd at #he4 ,nguni bucod doon sa manga dahilang yaon1 mayroong tatlo pa m&9 na cun m9san nacacapagdala nang convulsin sa manga bata1 sa macat\id3 cun mayroong manga bagay na nabubuloc sa sicmura1t1 tiyan nang bata1 na yaon ang isang dahilan4 ,ang icalaua cun ang gatas nang nagpapasuso ay masama2 at ang icatlo1 cun ang bata1i1 nalalagnat1 lalo pa cun t9iticdas b9ubulutong4 #ejb4 ,caya nahahalatang mayroong nabubuloc sa sicmura nang bata1 sapagca p9aca9 p9asuso nang m>ami na h9di macayanan nang caniyang sicmura1 sapagca p9aca9 nang s>is>+ bagay na h9di nagcacaayon4 ,bucod dito ang gayong bata1i1 nananab-ang nang pagca92 natatamlay siya1 at h9di natutulog nang mahimb+4 ,ang dila niya1i1 m>umi2 ang color nang balat ay masama1 at lungmalaqui ang tiyan4 ,cun baga caya qu9oconvulsin cungmiqu9al ang catauan nang bata ay dahil dito1 ang magal+ doo1i1 h\ag pacan9 nang m>ami2 sumpit9 nang malacucong tubig at purgah9 nang j>abe nang *icoria 7dilang usa7 nang caunt+ man4 #ejc4 ,cun m9san naman caya s9asauan1 s9usubaan ang bata1 sapagca ang gatas nang nagpapasuso sa caniya ay masama2 sa macat\id1 cun ang nagpasuso ay nagagalit nang malaqu+ pagcagalit1 namanglao1 natacot1 napagod nang paggaua1 na9itan1 nacaca9 nang manga cun ano ano1 nagcasaquit1 naca9om nang alac1 cun p9ananaugan nang panahon1 cun datidat+ sungmasama ang caniyang pagc>amdam1 cun p9ananaugan siya nang sa panahon4 ,cun ang babay+ nagpapasuso sa bata d9aanan noong manga bagay na yaon1 ang gatas niya1i1 sungmasam at nacacapagcasaquit sa sungmususo1 na cun m9sa1i1 iqu9amamatay niya agad4 ,ang mabuti doo1i1 gayon3 ,ang bata h\ag pasusuh9 nang babay+ maysaquit1 hangan di mauala ang caniyang masamang pagc>amdam2 ang bata1i1 susumpit9 naman1 at pai9um9 nang m>am+ tubig na malamig2 ang ipacaca9 sa bata sa dalaua tatlong arao ay atole t9apay na durog sa tubig1 na ualang gatas4 ,cun h9di pa nauauala ang saquit nang bata1 ay pa9um9 nang timbang piso1 tatlong salapi nang j>abe nang *icorias 7dilang usa74 ,magal+ d9 ang man1 na cahati ang timbang4 ,ang babay+ nagpapasuso1i1 maigui magsumpit siya1 at ang gatas na masama palabas9 sa suso4 #ejd4 ,cung baga ang convulsin nang bata sungmasama sa bulutong1 ticdas1 sa ibang bagay na lagnat1 ay h9di cailangan ang ibang gamot doon1 cundi ang igu9agamot sa saquit na casama nang convulsin4 ,nota4 ,mayroong batang d9>aanan nang mahirap siyang macah9ga1 naanaqui h9ihica2 ang tauag nang manga m$ico sa gayong saquit ay cr\p4 ,ang maigui doo1i1 ibabad ang paa nang bata sa ma9it na tubig1 at cunan nang dugo1 bago sumpit9 agad nang culutan na magal+ samahan nang timbang cahat+ +o1 na yaon ang isusumpit doong p>ati2 maigui r9 doon ang isang tapal na sah+ sa pag-itan nang dalauang balicat1 ayong sa turo co sa prrafo #dih2 mabuti namang lag-yan nang isang fu5te4 #eje4 ,ang triaca ay masama sa manga batang d9>aanan nang convulsin4 ,datap\a mabibig-yan d9 nang triaca1 pagca gu9agaua na ang manga it9uturo co sa captulong ito1 at h9di r9 nauauala ang convulsin4 ,gayon d9 cun mapanganib na totoo ang buhay nang bata1 cun ang p9agmul-an nang convulsin ay ang siya1i1 natacot mabibig-yan d9 nang triaca4 #ejf4 ,mayroong malimit daanan nang sauan1 suba1 nang ibang bagay na convulsin4 ,ang pag-gamot sa gayong bata ay maliuag4 ,magal+ doon ang qu9a 7dita7 nm]o #ad1 at pambohan sa malamig na tubig4 ,,cap,,tulo #hg4 ,aral na nauucol sa pangsasangra sa manga maysaquit1 pati na pagpapacapit sa l9ta4 #ejg4 ,dalaua ang dahilan na sucat ipagsangra sa tauo3 ang nauuna1 cun m>ugo ang may catauan2 ang icalaua1 cun ang dugo niya1i1 ungmi9it na yao1i1 p9anganganlang inflamacin de sangre4 #ejh4 ,sa manga sasabih9 co ngayon mahahalatang m>ugo ang may catauan2 sa macatuid3 ,cun siya1i1 malacas cuma92 cun siya1i1 cungmaca9 nang m>am+ c>ne1 ungmi9om nang alac2 cun h9di sungmasama ang damdam nang caniyang sicmura2 cun mahaba ang caniyang tulog1 cun h9di siya b9abal9goyngoy1 h9di b9ubusan p9ananaugan nang m>am+ dugo4 ,cun gayo1i1 m>ugo ang may catauan4 ,gayon d91 cun dati na siyang b9abal9goyngoy1 at saca nauala sa caniya yaon2 cun ang pulso1i1 puno at malacas2 cun ang color nang balat niya ay mapula sa rati2 cun ang caniyang pagcatulog ay mahaba sa rati1 at h9di lubhang mahimb+2 cun ga h9ahapo agad pagca siya1i1 gungmagaua nang anomang gaua1 cung lungmalacad2 cun baga siya1i1 nalilio1 lalo pa cun ib9ababa niya ang ulo1 at biglang it9ataas2 ang pagsaquit nang ulo cun h9di dat+ sungmasaquit2 cun ma9it ang pagc>amdam nang may catauan2 cun ang caniyang pagc>amdam ay ga t9utudloc siya nang c>ayom sa boong catauan2 lalo pa cun siya1i1 napagal nang pag-gaua nang anoman2 cun gungmigu9haua ang pagc>amdam cun siya1i1 b9al9goyngoy4 ,cun n>>amdaman nang may catauan ang m>ami dito sa manga t9uran co ngayon1 ay mabuti sangrahan2 nguni cun ang isa dalaua lamang sa manga s9abi co ngayon ang caniyang n>>amdaman ay h9di sucat sangrahan4 #eji4 ,ang ca9itan nang dugo na yao1i1 isa pang dahilan na sucat ipagsangra sa maysaquit1 ay sungmasama sa manga saquit na s>is>i1 na p>ap>ang aqu+ nasaysay na1 sa canicaniyang captulo1 na doon babasah9 ang gagau94 #eaj4 ,ang h9di sucat sangrahang hamac cundi utos nang m>unong na mdico1 ay ang manga sasabih9 co ngayon1 sa macat\id3 ang manga matat&a na1 na gungmagamit sa anim na puong taon1 at ang manga sangol2 ang dati nang mah9a ang catauan2 cun ang pulso nang may catauan ay munti1 malambot at mah9a1 cun sa pagtiboc nang pulso mayroong pagca liban2 cun namumutla ang balat nang may catauan2 cun nanlalamig at namamaga 7na malambot hipu97 ang manga paa1t1 camay niya2 cun ang sicmura ay lauon nang panahong gulo2 cun b9abal9goyngoy nang malacas2 cun s9isibulan ang may catauan nang m>am+ bucol4 ,ang pagsasangra nga sa tauo sa gayong manga lagay ay masama1 cun h9di batol nang maalam na mdico1 cun ualang sadyang bil9 dito sa librong ito4 #eaa4 ,sa lupa nang ca/ila1 ang maysaquit na s9asangrahan1 ay nacucunan nang timbang ualo sangp\ong pisong dugo sa isang pagsasangra1 sapagca ang ca/ila ay m>ugo4 ,dito sa ,filip9as ang tagalog na h9di lubhang cungmaca9 nang c>n5g m>ami h9di sucat cunan nang gayong c>am+ dugo4 ,sucat na roon1 7ani ,p4 ,cla97 ang timbang tatlo apat na pisong dugo1 ang ga isang taza c>ami4 ,ang pagsasangra ay h9di maliuag matutuhan nang al9 mang tauo1 cun naquitang m9san ang p>aan4 ,ang tauo1i1 masasangrahan sa al9 mang ugat nang caniyang catauan2 h\ag lamang doon sa manga ugat na nadoroon sa pil+ nang may tungmitiboc na pulso4 #eab4 ,cun ualang m>unong sumangra1 na-a>i ang l9ta ang v5tosa4 ,ang anim1 ualo1 samp\ong l9ta p9acacapit sa laman nang tauong cucunan nang dugo2 at nang cumapit ang l9ta1 ay maigui basa9 ang laman nang ma9it na tubig1 lahiran nang dugo nang sisiu1 azc>2 madali r+ piga9 ang dulo nang isang pacpac nang sisiu4 at basa9 ang laman niyong p9acatubig na lungmalabas doon d9 sa dulo nang pacpac1 na nababaon sa catauan nang manoc4 ,nang bumutao ang l9ta1 cun baga h9di siya cusang bungmubutao1 ay basa9 ang ulo niya nang suca1 lapitan nang isang baga4 ,yaong lug> na qu9apitan nang l9ta1i1 maigu+ hugasan nang tubig na s9ucaan1 nang mauala ang p9aca cam&ag nang l9ta4 ,cun h9di ungmaampat ang dugo ay tacpan ang sugat nang gaboc nang papel sangley na s9unog nang qu9ayod na culatculat1 yaong tila cabut+ sungmisibol sa manga cahoy p>a nang turo sa prrafo #caf sa #bic4 ,datap\a cun m9san lalong madal+ maampat ang dugo1 pag h9di t9acpan ang sugat nang anoman2 sapagca ang dugong lungmalabas palibhasa1i1 tungmitigas ay siyang cusang nagpapaampat sa ibang dugo4 ,maigui r9 ang bahay ng anlalaua4 ,cun v5tosa t&oc ang gagamit91 ay cadlitan muna ang maysaquit1 bago tacluban nang v5tosa t&oc ang lug> na qu9adlitan4 ,datap\a ito1i1 malauon at h9di totoong magal+4 ,,cap,,tulo #hh4 ,aral na nauucol sa pag purga at sa pagpapasuca sa manga maysaquit4 #eac4 ,cailangang purgah9 pasucah9 ang tauo1 cun mapait ang caniyang bibig2 cun ang dila pati nang ngip9 ay m>umi2 cun mayroong masaquit sa tiyan1 sa sicmura1 na yao1i1 hang+ nacuculong doon1 na ang pangalan nang ca/ila sa gayo1i1 flatos3 cun ang may catauan ay nanab-ang nang pagca91 cun naiibig niyang sumuca2 cun ang is9usuca niya1i1 mapait2 cun tila may mabigat sa sicmura1 sa bayauang at sa tuhod2 cun h9di malacas na p>a nang dati ang caniyang catauan2 cun sungmasaquit ang ulo1 cun nalilio ang may catauan1 cun siya1i1 nahihilim2 cun h9di husay ang caniyang pananabi1 na cun m9san malabnao at m>ami cun m9san caunti at matigas ang inaiilagu9 niya2 cun ang pulso ay mah9a at h9di lubhang husay na p>a nang dati4 #ead4 ,cun n>>amdaman nang may catauan ang m>ami dito sa manga s9abi co ngayo1i1 maigui big-yan siya nang purga1 pasuca2 nguni cun m9san ang purga1i1 magal+ pa sa pasuca doon2 at cun m9san ang pasuca magal+ na lalo sa purga4 ,caya nga yata nang maalaman ng mangagamot cun cailan bagay doon ang purga1 cun cailan ang pasuca ay tat&aan niyang maigui ang sasabih9 co ngayon3 ,cun ang bibig nang may catauan ay mapait1 at ga p>at+ ibig niyang sumuca1 siya1i1 sungmusuca nga1 ay maigui pasucah92 sapagca ang masama ay ang sicmura4 ,datap\a cun ang n>>amdaman nang may cataua1i1 h9di itong manga bagay na ito1 cundi ang ibang manga s9abi co sa prrafo #eac1 magal+ sa caniya ang purga sa pasuca1 lalo pa cun mayroong hang9 sa tiyan1 sa sicmura1 cun masaquit ang bayauang2 at tila mayroon siyang n>>amdamang mabigat sa tuhod4 #eae4 ,masamang purgah91 pasucah9 ang aqu+ sasabih9 ngayon1 sa macat\id3 ang nalalagnat na tauo sa oras nang pagcalagnat niya1 cun baga siya1i1 nalalagnat nang malaqui2 ang tuyo payat na totoo ang caniyang catauan2 cun ang p9agmul-an nang saquit ay cah9aan nang catauan2 cun p9anaugan nang sa panahon ang babayi2 cun ang may cataua1i1 nagcasaquit1 at ang caniyang saquit ay nauauala na sa pauis1 sa pag-iilagu91 sa pag-ihi1 sa pag-babal9goyngoy2 ang tauong piyoh91 cun d9>aanan nang saquit na yaon2 gayon d9 cun totoong h9a ang manga litid nang may catauan4 #eaf4 ,mayroong tauo na mabibig-yan nang purga 7cun baga cailangang purgah97 bago masama roon ang pasuca1 sa macat\id3 ang tauong m>ugo prrafo #ejh2 ang b9abal9goyngoy2 ang lungmulura sungmusuca ng dugo2 ang babay+ p9anaugan nang m>am+ dugo1 at ang manga babay+ buntis4 ,itong manga ganganito1i1 h9di sucat pasucah92 datap\a mabibig-yan sila nang purga4 #eag4 ,cun mayroong tauong p9urga p9asuca1 at siya1i1 nag-iilagu91 sungmusuca nang totoong dam+ lubha1 nahihirapan siyang totoo nang pagsuca1 nang pag-iilagu91 cun siya1i1 nad$esmayo1 d9>aanan nang convulsin pagqu9al nang catauan gaua nang pasuca purga1 ang magal+ ay pa9um9 nang malacucong tubig gatas azc>1 pulot1 nang tubig1 na p9aglagaan nang cebada4 ,saca susumpit9 nang tubig na may casamang gatas at pula nang itlog4 ,magal+ d+ tapalan ang maysaquit sa tiyan nang manga basahang babad sa ma9it na tubig1 na s9amahan nang caunt+ triaca4 ,cun napapac>ami ang pag-iilagu9 nang maysaquit1 at h9di siya nalalagnat1 at h9di r9 ma9it ang pagc>amdam niya1 ang isumsumpit sa caniya na it9uro co sa itaas1 ay malalahocan nang caunt+ triaca4 ,cun ang maysaquit1 ay sungmusuca nang totoong lacas at h9di siya nag-iilagu91 ay lilimitan ang pagsumpit na may casamang lana1 nguni h\ag lagyan nang pula nang itlog4 ,maigui namang basa9 ang camay at ang paa1 pati nang p\it at tiyan nang maysaquit nang tubig na malacuco4 #eah4 ,cun m9san masama sama man ang pagc>amdam nang tauo1i1 h9di cailangan siyang purgah9 pasucah94 ,sucat na roon cun m9san ang siya1i1 um9om nang m>am+ malamig na tubig1 at lumiban siya sa isang pagca9 arao-arao1 at h\ag siyang cuma9 nang manga maliliuag matunao sa sicmura niya4 #eai4 ,cun mayroong tauong pasusucah91 ay doon sa manga nm]o #cd at sa #ce1 maquiquita nang mangagamot ang ugal+ pasucang gu9agamit sa manga ca/ila1 sa macat\id1 ang trt>o emtico at ang ipecacuana4 ,ang ibang manga pasucang bil9 doon sa nm]o #cd at sa #ce1 ay p>ap>ang magal+ d91 at ualang liuag4 ,ang mangagamot ay macapipili doon nang balang caniyang ibig4 ,cun mayroong pupurgah+ tauo1 ang bil9 sa nm]o #ba1 sa macat\id1 ang jalapa1 s5 at crmor ay totoong buti4 ,datap\a cun ang pupurgah9 ay babay+ buntis1 sucat na roon ang man caafi/ula timbang cahati4 ,magal+ d9 sa manga babay+ buntis1 cun cailangang purgah9 ang timbang sa icaualong ruib>bo na ibababad na magdamag sa isang tazang tubig1 bago inum9 nang babayi cun umaga yaon d+ tubig na p9agbab>an noon1 na ito1i1 gagau+ ilang arao4 ,sa manga babay+ nanganac ay sucat na roon yaon d+ purga nang man caafi/ula timbang cahati1 cun baga cailangang purgah9 ayon sa turo sa prrafo #eac at #ead1 at capag nacalalo na ang isa dalauang arao nang caniyang panganganac4 ,datap\a bago purgah9 nang man caafi/ula ay mabuti sumpit9 muna nang tubig na p9aglagaan nang culutan na ualang as91 at cun baga gunmagal+ ang caniyang pagc>amdam1 ay h\ag nang ituloy ang purga4 ,gayon d9 ang gaua sa babay+ buntis1 bago ituloy ang pagpupurga sa caniya4 ,nguni ang maigu+ isumpit doon ay ang sabao nang sisiu na ualang as91 atol5g can9 na s9amahan nang dalauang pula nang itlog at caunt+ azc>4 ,ang casucatang isumpit doon1 t\9 susumpit9 ang babay+ buntis ay calahat+ tagayan c>ami2 at cun h9di nauauala ang casaman nang caniyang pagc>amdam1 ay purgah9 ng man caafi/ula p>a nang uica co sa itaas4 ,ang pasuca purgang dapat sa tauong nagcacasaquit nang anomang bagay na saquit ay doon hahanap9 nang mangagamot sa manga captulong qu9asusulatan nang saquit nang may catauan4 #ebj4 ,ang timbang nang ip9upurga ip9asusuca sa tauo1 na nabibil9 dito sa librong ito1 ay sucat1 bagay sa lalaqu+ mat&a1t1 malacas2 cun h9di nan9iya yao1i1 m>>agdagan pa nang sa icapat sa icatlong bahagui noong timbang na yaon2 at cun h9di pa m&9 magcasiya ang gayong c>ami1 ay h\ag nang d>agdagan1 macacamatay sa tauo yaon4 ,ang gagau9 lamang doon pagca b9ibig-yan nang purga pasuca1 at h9di siya nag-iilagu9 sungmusuca ay pa9um9 nang isang tazang malacucong tubig1 na s9amahan nang as91 timbang tatlong saicaualo sa anim na tazang tubig1 at palac>9 siya sa bahay4 #eba4 ,ang tauong pupurgah9 pasusucah91 ay h9di sucat cuma9 muna nang m>ami sa loob nang isang arao1 cun qu9abucasang talagang bibig-yan siya nang purga pasuca2 magal+ naman ang siya1i1 um9om nang ilan tazang tubig na malacuco doon d9 sa arao na yaon1 bago magpurga nang qu9abucasan4 ,cun p9a9om na nang pasuca ang may catauan1 ay h\ag siyang i9om muna hangang h9di m>amdaman niyang magsusuca na2 at pagca siya1i1 sungmusuca na1 ay cailangang um9om siyang p>ati nang malacucong tubig1 tubig na p9aglagaan nang caunt+ manzanilla4 ,ang tauong p9urga1 ay mabut+ pa9um9 nang sabao nang tubig na malacuco1 na may azc> pulot na casama1 hangang siya1i1 nag-iilagu94 ,masama namang magpahang9 lumabas sa bahay1 cun h9di pa nacacalalo ang isang arao at ang isang gab-i1 cun baga sampaloc caaf/ula ang ip9urga sa caniya2 nguni cun ibang bagay ang ip9urga doo1i1 h\ag siyang lumabas sa bahay hangang di mac>aan ang dalauang arao at ang dalauang gab-i4 #ebb4 ,cung cailangang purgah91 pasucah9 ang tauo1 ay cailan mang panahon mapupurga mapapasuca siya2 at h9di sucat bacayan ang arao ang bagong b\an1 p>a nang gu9agaua nang manga mangagamot na mangmang1 na m>am+ totoong tauong caauaaua ang inaalsan nila nang buhay1 sapagca h9ih9tay ang gayong arao nang b\an sa pag-gamot sa mga maysaquit4 ,cun m9san cun nacalalo ang c>ampatang panahon1 na gagal+ siya sana cun p9urga p9asuca1 ay h9di na ma>i ang siya1i1 gumal+1 at ang arao pati nang b\an na gu9aua nang at+ ,pang9oong ,dios dahilan sa tauo1 yao1i1 gu9agauang p>aan nang manga mangagamot na hunghang1 nang pananampalasan sa buhay ng tauo4 ,gayon d9 cun malaqui ang saquit nang babayi at cailangang purgah91 bagaman siya1i1 d9atnan nang sa panahon ay capilitang purgah94 ,,cap,,tulo #hi4 ,casaysayan na nauucol sa pulso nang tauo4 #ebc4 ,ang pulso nang tauong mat&a1 na ualang saquit ay tungmitiboc ng macaanim na p\o1 hangan sa macapitong p\o sa loob nang isang m9uto4 ,ang isang oras mayroong anim na p\ong m9uto4 ,cun ang tauo1i1 nacalalo na sa anim na p\ong taon ng caniyang edad1 ay dungmadalang dalang sa rati ang pagtiboc ng pulso niya4 ,cun ang tauo ay bata pa1 na h9di ungmaabot sa lab+ ualo1 dalauang puong taon nang caniyang edad1 ay matul9 madalas ang pagtiboc nang pulso2 ang sa manga sangol lalo pang matul94 ,manaa ang isa pang p9agcacaquilalanan ng cahusayan caguluhan ng pulso1 ayon sa aral ni ,solano na mdicong ca/ilang m>unong na totoo sa una4 ,cun mula sa isang pagh9ga nang tauong ualang saquit at tahimic ang lagay hangan sa ungmuuli yaong isang pagh9ga1 tunmitiboc ang pulso nang macaapat2 ay totoong gal+ at husay4 ,ang macalimang tumiboc sa loob ng isang boong pagh9ga1i1 masama sama na nang caunti4 ,cun macaanim tumiboc ay masama na1 at may lagnat na malaqui ang may catauan2 at cun sa isang pagh9ga ay tumiboc nang macapito macaualo ay malubhang totoo ang maysaquit4 ,sa macat\id1 sa loob ng isang boong pagh9ga ng tauong ualang saquit1 ang pulso ng mat&ang tauo1t1 malacas1 at tungmitiboc na macaapat mahiguit higuit doon2 sa loob nang dalauang pagh9ga ay macaualo1 macasiyam tumiboc4 etc4 #ebd4 ,nang matala/as nang mangagamot ang manga nauucol sa casaysayan ng pulso1 ay tat&aan niya ang aqu+ sasabih9 dito ngayon3 ,ang p9anganganlang pulso 7yaon bagang n>>amdamang tungmitiboc sa catauan ng tauo7 yao1i1 dug lamang1 na napap>aan sa caniyang p9aca alulod canal4 ,ang canal na d9>aanan nang dugo ay dalauang bagay2 ang isa1i1 p9anganganlan nang ca/ilang art]ias1 na yaon ang tungmitiboc na h9di r9 naquiquita nang mata1 sapagca malalim lalim sa laman ang qu9alalag-yan4 ,ang icalauang bagay na p9aca alulod na d9>aanan nang dugo ay h9di tungmitiboc1 at naquiquita nang mata1 na yaon ang p9anganganlang ugat nang tagalog1 sa uicang ca/ila1i1 v5as2 na yaon d9 ang h9ihiua nang lanceta1 cun ang tauo1i1 s9asangrahan4 ,ang dugo naman nang tauo ay p>ati nang p>at+ lungmalabas1 at ga t9atapon nang puso nang malacas na pagca tapon1 na p9aaabot hangan sa manga caduluduluhan nang catauan4 ,itong pagtulac pagtapon nang puso nang dugo hangan sa manga catapusan nang catauan ay yaon ang pulso1 at ang nahihipo doon ay ang dugong nangagal+ sa puso1 na napapatung sa manga casangcapan nang catauan4 ,cun ang dugong nangagal+ sa puso ay dungm>aan sa p9aganganlang art]ias1 ay n>>amdaman doon ang pagtiboc nang pulso ,datap\a cun ang dugo ay ungmo\i nagsasaoli sa puso1 ay h9di dungm>aan sa art]ias1 cundi sa v5as sa ugat na nadoroon sa dacong ibabao nang laman nang catauan4 ,caya cun mah9a h9di husay ang pagtapon nang puso nang dugo1 ay mah9a r9 at h9di husay ang pulso1 na dahil doon naquiquilalang maysaquit ang tauo4 #ebe4 ,caya nga yata t\+ sabih9 sa librong ito1 na ang pulso1i1 malacas1 mataas1 puno1 ang cahologan noon ay ma-aalaman na nang mangagamot ayon sa turo cong una4 ,gayon d9 ang mah9ang tumiboc1 mababa munti sucat maquilala nang al9 mang tauo4 ,ang pulsong lungmiliban1 ay na-aalaman d+ nang lahat1 sa macat\id3 na yao1i1 cun tungmitiboc nang macailan1 saca napapatahan lungmiliban nang isang pagtiboc4 ,mahahalatang malacas pa ang maysaquit1 cun idi9 nang malacas lacas nang manga daliri nang camay ang canyang pulso1 at cun baga idi9 man n>>amdaman d9 ang pulso1 ang may cataua1i1 malacas pa4 ,ang isa pang totoong cailangang maalaman nang manga mangagamot1 ay ang p9angangalang pulsong matigas1 na caya gayon ang tauag doo1i1 sapagca cun tumiboc1 ay anaqui cahoy1 tangso1 cu]das nang guit>ra ang n>>amdaman1 ang hungmahampas sa daliri nang pungmupulso doon4 ,caya cun ang pulso1i1 matigas1 cailangang sangrahan ang maysaquit4 ,ang pulsong malambot magal+ pa sa matigas2 cun ang pulso1i1 munti1 madalas1 at matigas pa1 ay malaqui ang panganib nang maysaquit4 ,mayroon namang pulsong h9di husay gulo2 sa macat\id1 cun mula sa isang pagtiboc hangan doon sa isa1 ay h9di magcas+lauon ang manga pag-itan4 ,,cap,,tulo #ij4 ,ang manga uusisa9 nang mangagamot cun siya1i1 t9atauag nang maysaquit4 #ebf4 ,bago gamut9 ang maysaquit1 ay cailangang maalaman1 at usisa9 munang maigui1 cun ano caya ang saquit niya4 ,ang lalong maliuag sa lahat ay ang pagquilala nang manga saquit2 nguni sa manga isusunod cong sasabih9 dito1 ay mahahalata cun m9san cun anong bagay na saquit ang nadoroon sa may catauan4 ,caya nang mausisa yaon1 at nang matapatan nang gamot ang saquit1 ay ito at ito ang itatanong sa maysaquit4 ,gaano cat&a ang maysaquit4 ,cun h9di siya dat+ masasact94 ,al9 ang (icio niya1 ang caniyang gu9agauang dati4 ,anong qu9aca9 niya4 ,cun ungm9om nang alac4 ,cun siya1i1 lungmalacad nananaog sa lupa4 ,cun lauon nang siya1i1 maysaquit4 ,cun anong n>>amdaman niya noong h9di pa nagcacasaquit1 at nang bagong magcasaquit siya4 ,cun napac>ami ang caniyang ca9 ang caniyang inom nang malapit nang magcasaquit siya4 ,cun napagal siyang totoo nang pag-gaua paglacad4 ,cun nacacatulog siya4 ,cun namanglao nagalit4 ,anong n>>amdaman niya arao-arao1 hangang siya1i1 maysaquit na4 ,cun siya1i1 nalalagnat4 ,cun ang pulso1i1 matigas malambot4 ,cun siya1i1 malacas cun mah9a na4 ,cun siya1i1 p>at+ higa1 cun nacacabangon4 ,cun nag-iibang p>ati ang caniyang pagc>amdam4 ,cun siya1i1 tahimic cun h9di mapalagay4 ,cun siya1i1 naguigu9ao h9di4 ,cun ang balat ay tuyo1t1 ma9it4 ,cun ang balat nang cataua1i1 namumula1 namumutla1 dilao1 morado4 ,cun mayroong tila man*a sa balat cun s9isibulan nang manga tila butil4 ,anong color niyong manga p9acabutil1 at cailan ang paglitao sa balat4 ,anong n>>amdaman niya nang macasibol yaong manga butil na yaon4 ,cun mabaho ang catauan nang maysaquit4 ,cun mabaho ang h99ga4 ,cun d9>aanan nang desmayo4 ,cun sungmasaquit ang ulo1 ang lalamunan1 ang dibdib1 ang sicmura1 ang tiyan1 ang bay-auang1 cun al9 ang masaquit1 at al9 ang lalong masaquit4 ,cun sungmasaquit pa m&9 cun hipoan4 ,cun ang dila nang maysaquit ay maputi1 m>umi1 tuyo4 ,cun nauuhao siya4 ,cun mapait ang bibig4 ,cun dungmur\al1 sungmusuca1 nananab-ang nang pagca9 cun ibig niyang cuma94 ,cun nauunat ang tiyan4 ,cun ugali ang caniyang pananabi4 ,anong color nang ihi4 ,cun mayroong namamaga sa caniyang catauan4 ,cun siya1i1 p9apauisan4 ,cun lungmulura1 cun anong inilulura niya4 ,cun nasisira ang bait4 ,cun gu9haua ang pagh9ga4 ,cun maqu9tab ang mata4 ,cun anong igu9agamot sa caniya1 cun p9urga siya1 p9asuca1 s9angrahan caya4 ,maano caya siya nang siya1i1 magamot nang gayon4 ,cun dati nang saquit niya yaon4 ,cun siya1i1 b9abal9goyngoy na dati4 ,cun dati siyang gu9agalis1 b9ubuni etc4 ,cun siya1i1 l9uluslusan4 ,cun ang saquit niya ay saquit nang caniyang camag-anacan4 #ebg4 ,ang cailangang itanong naman sa mga babay+ maysaquit1 ay ang manga ito pa4 ,cun siya1i1 d9>aanan na nang sa panahon4 ,cun m>ami1 caunti1 p>a nang dati4 ,cun may panahon nga siya4 ,cun siya1i1 buntis1 at gaano calauon ang caniyang cabuntisan4 ,cun siya1i1 bagong gal+ sa panganganac4 ,cun magal+ ang caniyang panganganac4 ,cun lungmabas ang ugal+ lungmalabas na dugo sa nanganganac4 ,cun mayroon siyang gatas4 ,cun siya r9 ang nagpapasuso sa bata4 ,cun mayroong sungmunod na saquit doon sa caniyang panganganac4 #dbh4 ,ang cailangan usisa9 nang mangagamot na bagay sa manga bata1 ay gayon3 ,gaano ang edad nang bata4 ,ilan ang caniyang ngip94 ,cun ang bata1i1 nagcacasaquit na gaua niyong pagsibol nang ngip94 ,cun ang bata1i1 b9ubulutong4 ,cun nag-iilagu9 nang bulati4 ,cun lungmalaqui ang tiyan4 ,cun mahimb+ ang tulog4 ,cun nahulog1 cun inihulog nang nag-aalaga doon4 ,,cap,,tulo #ia4 ,casaysayan nang timbang nang manga igu9agamot nang manga mdico sa manga maysaquit4 ,ang isang libra mayroong lab+ anim na onza1 lab+ pitong piso4 ,ang isang piso1i1 mayroong ualong saicapat4 ,ang isang saicapat ay dalauang saicaualo naman4 ,ang isang saicapat ay ga s&aang butil na trigo palay na h9di pili4 ,ang isang piso ay dalauang salapi4 ,ang isang piso at saicaualo ay isang onza4 ,ang isang piso naman ay catimbang nang lab+ pitong saicaualo4 ,ang laman nang isang botellang ugali1 ay mahiguit sa isang tagayan1 apat na malaqu+ tazang *ocolatihan mahiguit pa1 na yao1i1 isang libra r94 ,ang laman nang isang ugal+ cu*>a ay ang saicaualong bahagui nang isang tazang malaqu+ *ocolatihan4 ,dito sa librong ito cailan man it9uturo co ang timbang nang gamot1 ay ang ibibigay sa lalaqu+ maysaquit na mat&a1 mula sa lab9 ualong taon edad hangan sa limang p\ang taon4 ,mula sa lab+ dalauang taon1 hangan lab+ ualo1 ay sucat doon ang dalauang sa icatlong bahagui nang nabibil9 doon2 at cun uala pang lab+ dalauang taon1 ang bata1 ay b9abauasan pa m&9 ang timbang2 sa manga sangol na iilan lamang b\an ang edad1 ay casiyahan doon ang isang sa icalab+ anim na bahagui nang gamot na it9uturo dito sa librong ito4 ,,li/a ,,nang ,,man,,ga ,,igagamot sa manga maysaquit1 na yaon ang nabibil9 sa manga prrafo nitong libro4 ,n,,m]o #a4 ,ang isang dacot nang bulaclac nang alagao1 at ang timbang dalauang pisong pulot1 sampon nang tatlong salap+ sucang matapang ay ilalagay sa palioc na mal9is 7h\ag sa cauali ta*o47 ,saca bubusan nang apat na tagayan tubig na cungmuculo2 hahalu9 yaong lahat nang isang cu*>a patpat1 nang mapalahoc ang pulot sa tubig2 saca tatacpan ang palioc1 at cun malamig na1i1 sasala9 sa s9amay4 ,n,,m]o #b4 ,ang timbang dalauang pisong cebada 7palay cun ualang cebada7 huhugasan muna nang tubig1 bago ilaga sa limang tagayang tubig1 hangan sa pumotoc ang manga butil2 pagcalaga na1 ay huhulugan nang timbang saicapat at sa icaualong salitre2 saca sasala9 sa s9amay at lalag-yan nang timbang tatlong salap+ pulot1 at timbang pisong suca4 ,n,,m]o #c4 ,ang timbang dalauang pisong cebada 7 palay cun ualang cebada7 ay huhugasan muna nang tubig1 bago ilaga sa limang tagayang tubig1 hangang sa pumutoc ang butil4 ,ang timbang cahati dalauang saicapat na cremor trt>o 7na cun tauagu9 nang tagalog ay crmor lamang7 ay isasama doon sa ibang inilalaga2 pagca laga na1i1 saca sala9 sa s9amay4 ,nota ,sa saquit nang lagnat nang apdo prrafo #aif1 sa lagnat na pangiqui na camuc-ha nang lagnat na buloc prrafo #bah1 pati sa saquit na culebra prrafo #bca1 magal+ pa sa cebada ang timbang apat na pisong ugat nang grama 7h9cacauayan qu9acauayan7 na yao1i1 ilalagang casama nang crmor1 p>a nang it9uro co na4 ,n,,m]o #d4 ,ang timbang apat na pisong bot-o nang meln1 calabasa1 pacuan 7s&a7 babayoh+ maigui sa babay-ang bat1 sa lusong man1 at huhulugang mamayamaya nang isang tagayang tubig1 bago sala9 sa s9amay2 saca babayoh+ uli yaong natira sa s9amay1 na p9agsalaan noong una1 at doroonan d9 nang isang tagayang tubig1 bago sala9 p>a noong isa4 ,uul-9 pa m&+ babayuh9 ang natirang latac1 at huhulugan naman nang isang tagayang tubig2 saca s9asala r9 sa s9amay1 at yaong tatlong tagayang tubig ay lalag-yan nang timbang isang salap+ azc>4 ,n,,m]o #e4 ,ang dalauang dacot na culutan didicdiqu9 nang sum&al+ oras calauon bago ilaga sa isang tagayang tubig2 pagca laga1i1 sasala9 at sasamahan ang tubig nang timbang pisong pulot4 ,nota4 ,mayroong tauo na h9di manabi1 sumpit9 man nang may culutan1 cundi sumpit9 nang tubig na malacuco lamang4 ,masama namang isumpit sa tauo ang ma9it1 cundi malacuco cailan man ang isusumpit doon4 ,n,,m]o #f4 ,ang isang tagayang tubig na p9aglagaan nang cebada 7 palay7 huhulugan nang isang dacot na bulaclac nang culutan1 at ilalaga sa apoy4 ,n,,m]o #g4 ,bumayo ca sa babay-ang bato sa lusong man nang dahon nang tagol9ao dahon nang sig&agat 7borraja71 bago piga9 mo sa s9amay2 ang gatang tungmutulo ay pabayaan munang lum9ao1 at pagca mal9ao na1 ay is9asal+ m>ahang-m>ahan sa isang tagayan2 at ang timbang tatlong piso nitong gatang nacuha sa tagol9ao sig&agat ay isasama sa tatlong tagayang tubig1 na p9aglagaan nang cebada 7 palay74 ,nota4 ,ang sig&agat ay damong mabolo4 ,ang taas ay tatlo apat na dangcal4 ,ang bulaclac ay tila azul1 at apat ang bot-o1 na yao1i1 matigas1 maitim1 mal&as at maqu9tab4 ,n,,m]o #h4 ,ang timbang pisong ojimiel at ang timbang limang-pisong tubig na p9aglagaan nang bulaclac nang alagao1 ay huhulugan mo nang timbang isang saicaualong ugat nang bacong na catulad nang lasona1 7escila73 at pabayaang babad doon nang halagang calahat+ arao1 ilapit sa apoy na ga isang oras calauon1 nang may>+ madali4 ,cun h9di m9amatapang mo ito1 ay atuh9 mo ang bil9 sa nm]o #gg4 ,nota4 ,ang ojimiel ay gayon ang paggaua4 ,ang dalauang tagayang pulot ay h9uhulugan nang isang tagayang suca1 at yaon ang p9anganganlang ojimiel4 ,nota ,ang ugat nang bacong ay igagayac muna nang gayon3 ,ang ugat na bagong nahucay sa lupa1 ay h9uhubdan nang manga unang balat na tila tuyo2 ang mal9is ip9apasoc sa horno1 at iniluluto doon p>ang t9apay2 saca inaalis doon1 bago hiua9 nang matalim na patpat na cauayan4 ,saca butasan ang manga caputol nang matilos na cahoy1 nang masootan nang bitbitan1 at is9asabit na bucod bucod1 nang h\ag magcadaiti1 at nang matuyo4 ,datap\a cun ualang bacong na h&a p>a nang uica co ngayon1 ay na>i ang bagong hucay sa lupa1 di man magal+ na totoo yaon4 ,nota4 ,ang bacong ay dalauang bagay3 ,ang ugat nang isa ay boo1 na ualang baloc na m>am+ suson suson4 ,ito1i1 h9di sucat gamit9 at masama4 ,ang ugat noong isang bagay na bacong ay catulad nang lasona na may m>am+ balat na susong-suson4 ,ito ang magal+ gamit94 ,n,,m]o #i4 ,bagaybagay ang manga tapal na nacacabauas nang pagsaquit nang manga casangcapan nang catauan nang tauo4 ,al9 man sa isusunod cong sasabih9 dito ngayon ay magagamit nang mangagamot1 sapagca isa r9 ang cabagsican nang lahat4 ,ang manga basahang babad sa tubig na p9aglagaan nang bulaclac dahong mura nang culutan4 ,ang manga supot na munti na s9isidlan nang bulaclac dahong mura nang culutan alagao manzanilla1 na inilalaga muna sa tubig gatas4 ,yaon d+ manga bulaclac dahong murang yaon1 na luto sa tubig gatas1 na inilalatag sa damit bago itapal4 ,ang t9apay na durog1 na b9asa nang gatas1 na m9amasa muna nang caunti1 bago ilatag sa damit at itapal4 ,na-a>i ang tapal na can91 na lutong maigu+ maigui4 ,n,,m]o #aj4 ,ang timbang pisong espritu de azufre1 sasamahan nang j>abe nang olasiman timbang anim na piso4 ,ang pag-gaua nang manga j>abe1i1 doon nasasaysay sa nm]o #ae4 ,nota4 ,cun ualang espritu de azufre1 ang timbang apat na pisong gata nang dayap1 ay samahan mo nang timbang anim na pisong j>abe nang olasiman1 at yaon ang p9aca espritu de azufre4 ,cun ualang j>abe nang olasiman ang iyong gagamit9 ay ang pulot poquiotan1 pulot sa tubo1 timbang anim na piso4 ,itong turo co sa nota1i1 totoong gal+1 at cas+tapang nang espritu de azufre4 ,n,,m]o #aa4 ,ang timbang dalauang pisong man at ang timbang isang salap+ sal de s$htz ay tutunau9 sa isang tazang tubig na ma9it bago sala94 ,cun ualang mapagquitaan noong manga gamot na yao1i1 itong isa ang gagau94 ,nota4 ,ang timbang cahati nang hojas de s51 at ang timbang saicaualong nitro salitre1 ibabad mo sa dalauang tazang tubig na ma9it na p9aglagaan nang culutan1 at pag malamig lamig na ang tubig1 ay sala94 ,cun ualang hojas de s51 ay na-a>i ang dahong tuyo nang acapulco1 timbang cahati4 ,ang acapulco cundi ilaga1i1 mah9a ang cabagsican4 ,caya doon sa dalauang tazang tubig nang culutan ilaga mo ang acapulco hangan sa maiga ang isang taza sa mah9ang mah9ang apoy2 saca ihulog ang salitre1 at sala94 ,n,,m]o #ab4 ,ang isang c>acot na bulaclac nang alagao at ang calahat+ dacot na y]babu5a ay ihulog mo sa tatlong tagayang tubig na cungmuculo pa2 at pagca malamig lamig na1i1 sasala9 mo1 at sasamahan nang timbang tatlong pisong pulot4 ,n,,m]o #ac4 ,ang dalauang c>acot nang bulaclac nang alagao ihuhulog sa tatlong tagayang tubig na ma9it na totoo1 at sasala9 cun malamig lamig na4 ,n,,m]o #ad4 ,ang timbang pisong balat nan gu9a babayuh9 nang maliit1 at gagau+ ualong bahagui2 ang timbang sa icapat noon ay isang inom4 ,nota4 ,sapagca dito sa ,filip9as maliliuag at mahal ang qu9a ay magagamit ang balat nang cahoy na p9anganganlang dita4 ,ang gagau9 lamang doon ay cacayur9 nang sundang ang ibabao nang balat4 ,saca aalis9 naman ang dagta1 bago ibilad sa arauan nang ilang oras calauon1 at bayuh+ p>a nang gu9agaua sa qu9a4 ,ang timbang isang salap+ balat nang dita gagau9 d+ ualong bahagui1 at ang isang bahagui ay isang inom4 ,n,,m]o #ae4 ,ang p>aan nang pag-gaua nang manga j>abe ay gayon3 ,anomang bagay na ibig mong gau+ j>abe p>a nang olasiman1 tagul9ao1 etc4 babayuh9 mong s>iua1 bago piga91 at capag mal9ao na ang gata1i1 d9oroonan nang isang gayon d+ timbang na azc> pulot man2 saca p9alalapot sa apoy4 ,cun gagaua ca nang j>abe nang y]babu5a cam>ia 7artemisa71 cun ibig mong bayuh91 p>a nang gu9agaua sa olasiman1 ay bayuh9 mo2 cun ibig mo naman1 ay ilaga mo sa tubig bago samahan nang isang gayon d+ azc> pulot1 nang timbang cahati noon1 nang sa icatlong bahagui1 ayon sa calapnauan calaputan nang gata2 saca p9alalapot sa apoy4 ,cun j>abe nang dayap granada ang gagau9 p9alalabas d9 muna ang gata1 bago lahucan nang azc>4 ,ang j>abe nang suca1 pagc>aca1i1 l9alag-yan na nang azc>4 ,itong manga pagluluto nang mga maasim1 ay h9di sucat gau9 cundi sa palioc1 at masama roon ang bacal at tangso4 ,nota4 ,cun ang maysaquit ay malubha at h9di na magaua ang j>abe1 ay ilaga mo1 isama mo sa ma9it na tubig yaong gagau+ j>abe1 sampon nang azc> pulot1 at yaon ang a>i9 mo munang p>ang j>abe4 ,n,,m]o #af4 ,ang isang inom nang j>abe nang adormid]as rubras amapolas3 7ang isang inom ay ang timbang piso hangan sa dalauang piso74 ,datap\a sa saquit na anayo 7captulo #fb7 ang maysaquit ay b9ibig-yan t\+ calahat+ oras nang dalauang cu*>a nitong j>ab5g ito4 ,pagca p9a9om na siya nang ualong cu*>a1 at h9di pa gungmagal+1 ay pai9um9 nang ualong cu*>a pa2 datap\a h\ag limitan ang pagpapa9om1 cundi t\+ oras ang isang cu*>a lamang4 ,itong gamot ay cailangang bilh9 sa ,maynila4 ,nota4 ,cun ualang mapagquitaan nitong gamot na ito1i1 gayon ang iyong gau94 ,ang maysaquit ay big-yan nang isa dalauang pldoras ng talampunay na bil9 sa nm]o #eg1 na ganga balatong calaqui sa isang cu*>ang tubig4 ,sa saquit na anayo1 na s9asaysay sa captulo #fb1 ang maysaquit ay bibig-yan t\+ calahat+ oras nang isang pldoras lamang na malaqui pa sa balatong2 at pagca nacalon-oc na nang apat limang pldoras1 ay it9atahan na4 ,n,,m]o #ag4 ,maghulog ca nang timbang pisong pulot sa isang tagayang su]ong mal9ao nang gatas nang camb+1 baca1 tupa4 ,n,,m]o #ah4 ,ang timbang anim na saicapat nang maput+ sabng ca/ila 7jabn71 ang timbang saicaualo nang extracto nang *icoria 7dilang usa7 tagul9ao1 at cun mayroong goma armoniaco ang timbang saicaualo noon1 sampon nang j>abe nang culantrillo ang timbang na iyong mamagal9g9 ng macagaua ca nang pildoras1 pelotillas1 na ang timbang ng baua1t1 isa ay tatlong butil na trigo4 ,nota4 ,ang pag-gaua nang manga extracto doon ituturo co sa nm]o #bi4 ,n,,m]o #ai4 ,maglaga ca nang rosas na mapula1 culutan cun ualang rosas sa isang tagayang tubig1 bago lahucan mo nang timbang dalauang pisong suca at isang gayon d+ pulot2 at cun ma9it pa ay yaon ang ipagmumumog nang maysaquit4 ,nota4 ,ang ipagmumumog nang nagcacasaquit nang saquit na s9aysay co sa prrafo #gj1 ay h9di culutan1 cundi mga talbos nang sambong ang ilalaga sa isang tagayang tubig1 bago lag-yan nang timbang dalauang pisong pulot4 ,n,,m]o #bj4 ,ang timbang pisong pasalitre1 gagau+ lab+ anim na bahagui2 ang isang bahagui1 ang timbang saicaualo ay isang inom4 ,n,,m]o #ba4 ,ang timbang saicaualong jalapa at ang timbang saicaualong crmor ay babayuhi1t1 hahalu9 mong maigui cap\a1 bago ihulog mo sa isang tazang tubig na ma9it-init1 na p9aglagaan nang timbang saicaualong hojas de s54 ,itong purga1i1 caiguihan sa malacas na tauo4 ,datap\a cun mah9a ang maysaquit cun bata pa siya1i1 b9abauasan ang timbang nang purga1 at ib9abagay sa caniyang edad at sa caniyang calagayan4 ,cun baga napacatapang ang purga1 at ang maysaquit ay lungmulubha dahilan doon1 ay gagamut9 ayon sa turo sa prrafo #dde4 ,cun baga sungmasaquit ang tiyan1 nang mapurga siya1 at h9di nag-iilagu91 ay sumpit9 nang tubig na ma9it-init na p9aglagaan nang culutan4 ,ang isa pang t&aan nang mangagamot1 na h9di sucat tapangan pagc>aca ang purga doon sa bagong p9upurgang tauo1 sapagca h9di pa na-aalaman ang nacacayanan nang caniyang catauan4 ,nota4 #a4 ,cun ualang mapagquitaan nang manga bil9 sa itaas1 itong ibang manga sasabih9 co ngayon ay siya ang gagamit91 sapagca totoong igui naman1 at ang isa pa1i1 dito r9 sa lupang ito naquiquita4 ,datap\a h\ag mong isasangcap sa purga ang h9di tuyong tuyong damo1 sapagca cun s>iua1i1 h9di natatala/as ang cabagsican4 ,cun icao1i1 masipag sipag na tauo1 ay dapat mong itanim sa iyong bahay ang manga cailangan sa purga1 nang h\ag cang maliuagan nang paghanap cun talagang gagamit94 ,ang purgang gagau9 mo ay gayon3 ,pagca gabi ay mag-init ca nang dalauang tazang tubig sa munt+ palioc na may taquip4 ,pagtalagang cuculo na1i1 ihulog mo roon ang timbang cahat+ dahon nang acapulco1 na iyong gagayat9 muna1 at tuloy pacuculu9 mo nang sumangdal+ oras calauon4 ,saca babauasan mo ang apoy1 at bayaan mo roon ang palioc na may taquip sa mah9ang mah9ang apoy nang dalauang oras calauon1 at hangan sa maighan nang calahati nang tubig1 bago ahun9 mo1 at h\ag mong quiquibo+ magdamag4 ,qu9abucasan nang umaga1i1 sala9 mo1 sa damit1 at piga9 nang malacas1 at cun ibig mo1i1 doonan nang caunt+ azc>4 ,init9 mong tuloy sa apoy itong tubig nang acapulco1 at pag ma9it-init na1i1 hulugan mo nang timbang saicapat na sanga nang bulacan sa ,ceb1 na didicdiqu9 mo nang p9ong p9o1 at siya ang ipai9om sa maysaquit4 ,ang ugat nang bulacan caalam-alam ay matapang pa sa sanga2 nguni h9di co pa inaatong gu9agaua4 ,t&aan nang mangagamot1 na h9di sucat gamit9 ang bulacan sa tagalog cundi ang sa ,ceb na may dalauang man*ang munt+ morado sa dulong itaas nang tangcay nang dahon4 ,ang manga bulaclac naman ay nag-iisa isa sa p9acaquiliquili nang dahon4 ,ang bot-o nang bunga1i1 apat4 ,ang bulacan sa ,ceb maquiquita sa ,maynila at sa ,batangan4 ,nota #b4 ,ang purgang gu9agamit nang ibang manga tauo1i1 ang dalaua tatlong dahon na ganga dahon nang y]babu5a calaqui1 nang p9anganganlang salago1 na yao1i1 canilang is9asama sa hi*o at ng9anganga4 ,datap\a ang ibang tauo1i1 naiibay noon4 ,caya malaqu+ gal+ dito ang turo co sa itaas nota #a4 ,n,,m]o #bb4 ,ang timbang tatlong salap+ ugat nang *9a 7obat7 na gagayat9 muna1 sampon nang timbang dalauang saicapat balat nang cayutana ay bubusan sa palioc nang apat na tagayang tubig na ma9it4 ,saca p9acuculo nang isang oras calauon sa apoy na mah9a h9a1 bago sala94 ,mai9om ang dalauang tagayang maghapon4 ,itatapon ang unang lagang tubig4 ,nota4 ,cun h9di nacagagal+ sa maysaquit ang obat ay atuh9 ang catauan nang macabuhay na mapait timbang cahati4 ,cun ualang cayutana1i1 na>i ang dahon nang saga na ang timbang ay isang salapi4 ,n,,m]o #bc4 ,ang timbang piso nang laman nang bunga nang sampaloc 7tam>9do7 pati nang timbang saicaualong salitre1 p9acuculo muna cap\a sa isang tazang tubig1 bago samahan nang timbang dalauang pisong man at sala94 ,nota4 ,cun h9di macabili ang maysaquit nitong mga bagay na ito1i1 ang turo sa nota ng nm]o #aa1 yaon ang gau92 at cun ualang hojas de s5 ang timbang cahat+ dahon nang acapulco na patutuyo9 muna sa arao ay magal+ d92 datap\a pag napa9om ang maysaquit nitong mga bil9 dito sa nota1 ay cailangang pa9um9 pa ng tubig na p9aglagaan ng culutan4 ,n,,m]o #bd4 ,ang timbang pisong crmor1 gagau+ ualong bahagui2 ang isang bahagui isang inom4 ,nota4 ,ang crmor ay na-a>+ ipa9om sa babay+ buntis1 pati sa nanganac1 cun macalalo na ang isang arao ng caniyang panganganac1 at bucod dito cun totoong cailangang gamut9 cun baga malaqui ang caniyang saquit4 ,n,,m]o #be4 ,ang timbang isang butil na palay nang k]mes m9]al1 na bibilh9 sa botica4 ,itong gamot na ito1i1 totoong tapang4 ,caya h9di sucat ibigay sa manga mahih9ang tauo4 ,n,,m]o #bf4 ,ang timbang pisong ugat nang contray]ba 7dusu1 dusug1 guisol7 at ang timbang saicaualong salitre1 ay lutu9 nang halagang calahat+ oras sa tatlong tagayang tubig bago sala94 ,n,,m]o #bg4 ,ang calahat+ dacot nang baua1t1 isang damo1 na aqu+ s9abi na sa nm]o #i1 at ang timbang isang salap+ sabn sa ca/ila1 na cacayur9 muna nang sundang1 ay ibababad sa dalauang tagayang tubig na ma9it na may casamang alac sa misa1 ga isang taza c>ami4 ,saca s9asala sa s9amay at p9ipiga nang malacas4 ,nota4 ,cun ang jabn sa ca/ila1i1 h9di maputi1 h9di sucat gamit92 ang jabng mapula ang may iba1t1 ibang color ay masama4 ,n,,m]o #bh4 ,ang timbang pisong m]curio azogu5g mal9is na ualang calahoc1 pati nang timbang dalauang pisong manticang bago nang baboy1 sampon nang timbang saicaualong trem5t9a de ,v5ecia4 ,itong tatlong bagay babayuh9 nang babayuh9 nang mahabang panahon hangan sa magu+ ungento1 at hangan di maan9ao muntiman ang m]curio4 ,nota4 ,itong gamot na ito ay bibilh9 sa botica4 ,nguni sapagca cun m9san1 ualang masugo sa botica1 ay m>ali itong isang ungento na isa r9 ang cabagsican4 ,ang timbang pisong m]curio azogue1 at ang timbang tatlong salap+ manticang bago nang baboy1 sampon nang timbang isang salap+ sebo nang baca tupa1 sa calabao man1 bayuh+ maigui hangan sa di maan9ao ang m]curio4 ,itong isang ungento1i1 magagaua mo sa bahay1 cun icao mayroon nang 9gat na m]curio1 na yao1i1 mura cun bilh9 sa botica4 ,n,,m]o #bi4 ,cun gagaua ca nang extracto nang anomang damo1 balat nang cahoy1 etc4 ay gayon ang p>aan3 ,yaong damong yaon1 ang balat nang cahoy na cucunan nang extracto 7ang balat nang dita sa halimbaua7 lulutu9 mo sa palioc sa tubig1 bago hangu9 doon ang balat1 capag naluto nang maigui4 ,saca huhulugan mo uli yaong d+ tubig nang ibang balat nang dita r91 na lulutu9 p>a noong una4 ,hahangu9 mo naman itong ibang balat1 at iba pa ang iyong lulutu9 doon d9 sa dat+ tubig ,saca pababayaan mo sa mah9ang apoy ang palioc1 hangan sa maiga ang lahat na tubig4 ,pagca y>i na yaon1 at malamig na ang palioc1 ay iyong alis9 ang natira sa ilalim1 at itago mo sa botellang may taquip na daluro1 sapagca yaon ang extracto4 ,nota4 ,cun baga ang iyong cucunan nang extracto ay damong malata1t1 matubig ay bayuh9 mo muna1t1 piga91 at ang gata noon ay isama mo sa tubig1 at lutu9 sa palioc sa mah9ang apoy1 hangan maiga ang tubig p>a nang uica cong una4 ,n,,m]o #cj4 ,cun gagaua ca nang p9anganganlang pi$ra de culebra1 ay ang isang sungay nang usa idoon mo sa horno nang t9apay1 hangan sa masunog at umitim2 at cun yao1i1 napuputol na nang camay1 magal+ ang pagcasunog4 ,cun ibig mo naman1 ay tabunan mo nang m>am+ ipa nang palay ang sungay nang usa1 at pagca namatay ang apoy at malamig na ang lahat1 alis9 mo ang sungay1 at iyong basagu94 ,saca gagau9 mong manga caputol na mumunt+ ganga saicapat cahati calaqui1 na quiquiquil9 mo1 papaguih9 mo1 nang pumantay ang isang muc-ha1 at nang lum9is at magca hi*ura4 ,n,,m]o #ca4 ,ang timbang saicaualong ugat nang contray]ba 7dusu dusug guisol7 at ang timbang lab+dalauang butil na palay nang +o 7asaftida7 sampon nang ualo capatac nang gata nang dayap1 ay dicdiqu9 mong casama nang timbang saicaualong bulaclac nang alagao at caunt+ azc>1 yaon bagang inaacala mong man9iya1 nang maboo ang lahat na b9ayo4 ,itong gamot na ito1i1 m9sanang lonoqu9 nang maysaquit4 ,n,,m]o #cb4 ,ang timbang dalauang piso nang laman nang bunga nang sampaloc ilalahoc sa isang tagayang tubig na cungmuculo pa1 at pag malamig lamig na ang tubig1 ay sasala94 ,cun ualang bunga nang sampaloc1 ang isang dacot na malaqui nang manga dahon nang cahoy na-a>i r91 cun lutu9 sa dalauang tagayang tubig hangan sa maiga ang calahati4 ,n,,m]o #cc4 ,ang pag-gaua nang p9anganganlan dito sa ,filip9as na limonada cajelada ay gayon3 ,ang gata nang dalaua tatlong dayap is9asama sa isa sa dalauang tagayang tubig1 at d9oroonan nang azc> 7 pulot man cun ualang azc>7 nang tumamis4 ,gayon d9 ang pag-gaua nang cajelada2 dal&an lamang ang gagamit94 ,n,,m]o #cd4 ,ang timbang anim na butil na palay nang trt>o emtico tutunau9 sa sangp\ong tazang tubig4 ,ang maysaquit ay pai9um9 muna nang isang taza lamang2 at cun h9di sungmuca siya cun malauon lauon1 ay saca big-yan pa sya nang isa pang taza1 at atuh9 cun susuca na caya4 ,cun h9di r9 sungmusuca1 ay isa pang taza ang ibibigay hangan sumuca4 ,cun ang maysaquit ay sungmuca nang macaapat macalima1 ay h\ag nang ipa9om sa caniya ang ibang tubig na natira4 ,bucod dito1i1 cailangang pacat&aan nang mangagamot1 na pag ang maysaquit ay sungmusuca na1 ay capilitang totoo na big-yan nang tubig na malacuco1 nang h\ag mahirapan siya nang pagsuca2 maigui r9 ang tubig na p9aglagaan nang manzanilla4 ,nota4 ,itong pasucang ito1i1 bibilh9 sa botica datap\a h9di lubhang bagay sa tagalog4 ,h9di sucat pasucah9 ang lungmulura nang dugo1 ang l9uluslusan1 ang mah9a ang dibdib1 ang totoong mataba ang catauan1 ang b9ubusan nang dugo1 ang napa9om na nang pasuca at h9di sungmuca1 ang babay+ p9ananaugan ng b\an1 ang buntis1 at ang bagong nacapanganac4 ,yaong manga maysaquit na yaon ay magal+ purgah9 sa pasucah94 ,nota4 ,cun ualang mapagquitaan nang trt>o emtico1 na-a>i ang p9anganganlang pacupis1 taboboc1 salagsalag1 pocotpocot1 7coloquntida1 pep9illo de san ,gregorio47 ,ang timbang ualong butil na trigo1 palay noong tila pocot nang damong yaon1 ay ib9ababad sa apat na tazang tubig hangan sa matapos ang pagd>asal nang isang ,ama nam91 at saca it9atapon yaon d+ ib9abad2 ang maysaquit ay pai9um9 nang isa nang isang taza1 at h9di ip9auubos doong m9sanan ang apat na taza1 maca h9di cailangan sa caniya ang gayong c>ami4 ,ang gaua nang iba1i1 sa isa lamang tazang tubig ib9ababad ang salagsalag2 saca dalaua nang dalauang cu*>a cun inum94 ,ang mangagamot ay mag-i9gat sa caniyang bahay noong tila pacot nang pacupis1 nang may magamit1 cun mayroong pasusucah+ tauo2 sapagca yao1i1 totoong gal+ na pasuca4 ,nota4 ,cun baga napacatapang ang pasuca1 at ang maysaquit ay lumulubha dahilan doon1 ay gagamut9 p>a nang turo sa prrafo #dde4 ,n,,m]o #ce4 ,ang timbang tatlong p\o at limang butil na trigo nang ipecacuana bejuquillo1 ay ilalagay sa calahat+ tazang tubig1 at ipai9om sa maysaquit4 ,nota4 ,cun ualang ipecacuana1 ang ituturo co ngayo1i1 na-a>i1 at totoong buti4 ,ang balat nang cahoy na p9anganganlang iguio aguio timbang saicaualo4 ,ang balat nang iguio1 ay ib9ibilad muna sa arauan1 bago bayuh+ maigui1 at p>aan9 sa s9amay na p9o4 ,itong pasuca1i1 bagay sa lalaqu+ mat&a1t1 malacas4 ,cun uala pang lab+ ualong taong edad ang maysaquit1 ay b9abauasan nang caunti ang saicaualo2 at cun uala pang sangp\ong taon1 ang timbang calahat+ saicaualo1i1 babauasan pa m&9 nang caunti4 ,sa batang may tatlong taon sucat na roon ang sa icalab+-anim na bahagui nang isang saicapat1 ang halagang isang cu>ta4 ,nota4 ,cun baga napacatapang ang pasuca1 at ang maysaquit ay lungmulubha gaua noon1 ay gagamut9 agad p>a nang turo sa prrafo #dde4 ,n,,m]o #cf4 ,ang p>apit na gu9agamit sa ca/ila ay gayon3 ,ang timbang pisong lebadura1i1 s9asamahan nang caunt+ suca1 sampon nang timbang isang salap+ cantridas na yao1i1 catulad nang langao na malaqui na p9anganganlang bangiao4 ,nguni ang ugal+ gamit9 nang manga mangagamot dito sa ,filip9as1 ay ang bot-o nang mo/aza na canilang b9abayo muna bago samahan nang bauang at as91 sampon nang caunt+ t9apay4 ,sa manga bata1 sapagca manipis ang balat1 ay sucat na roon ang lebadurang panis at ang caunt+ suca4 ,nota4 ,magagaua namang p>apit ang dahon nang zapote prieto1 ang ugat nang malungay1 ang ugat nang sangdicquit1 ang dahon nang apoyapoyan1 ang dagta nang havili at ang iba pa4 ,n,,m]o #cg4 ,ang dalauang dacot nang talbos nang aj5jos at ang isa pang gayon nang talbos nang manzanilla1i1 ihuhulog sa tatlong tagayang tubig na cungmuculo pa2 saca p9ababayaang lumamig bago sala94 ,n,,m]o #ch4 ,ang timbang saicaualong ruib>bo at ang isang gayon d+ crmor4 ,n,,m]o #ci4 ,ang timbang tatlong bahagu+ crmor at ang timbang saicapat na ipecacuana1 bejuquillo1 ay hahalu9 cap\a1 at gagau+ anim na bahagui4 ,nota4 ,cun ualang ipecacuana1i1 magagamit ang balat nang iguio aguio timbang saicapat1 na isasama sa tatlong bahagu+ crmor1 at gagau+ anim na inom4 ,basah9 mo ang aqu+ s9abi sa nm]o #ce1 na bagay sa balat nang iguio4 ,n,,m]o #dj4 ,ang timbang tatlo apat na pisong tubig nang apog 7ayon sa turo sa nm]o #gi7 ay sasamahan nang timbang isang salap+ tubig na p9aglagaan nang qu9a 7,dita47 ,nota4 ,sa saquit na lagnat na sucab1 ang tubig sa dita sasamahan nang dalauang cu*>ang alac sa misa4 ,h9di casangcapan dito ang tubig sa apog4 ,n,,m]o #da4 ,ang timbang saicaualo nang ugat nang contray]ba 7dusu1 dusog1 guisol7 at ang ga sangp\o capatac nang gata nang dayap1 ay babayuh9 mong casama nang timbang saicaualong bulaclac nang alagao at caunt+ azc>2 saca boboo9 mo ang lahat1 at m9sanang ipaca9 sa maysaquit4 ,nota4 ,cun mayroong alcan= ang timbang sangp\ong butil na palay noon1 ay ihahalili sa gata nang dayap1 sapagca maigui pa sa roon4 ,n,,m]o #db4 ,ang balat nang ugat nang timbangan1 malaube timbangtimbangan 7ari/oloquia7 babayuh9 nang babayuh91 at sasamahan nang caunt+ j>abe nang balat nang dal&an cahel4 ,ang timbang calahati noon ay isang inom4 ,ito1i1 isang p9aca triaca4 ,n,,m]o #dc4 ,ang timbang isang salap+ m]curiong tunay1 at ang timbang isang salapi r+ pulot ay babayuh9 cap\a1 hangan di maan9ao ang m]curio1 bago lag-yan pa nang timbang cahat+ sabn ca/ila at t9apay4 ,saca maghuhulog ca pa m&9 doon nang timbang pisong ruib>bong b9ayo1 at caunt+ j>abe nang azc> lamang at tubig1 bago yaong lahat na bagay na magcalahoc ay gau9 mong manga pldoras pelotillas1 na ang timbang nang baua1t1 isa1i1 limang butil na palay4 ,cun ibig mo ang matapang pa sa roo1i1 damihan mo ang m]curio hangan magu+ piso ang timbang4 ,ito1i1 turo ni ,bu*an4 ,nota4 ,h9di sucat gamit9 ang jabn sa ca/ila na h9di maputi4 ,n,,m]o #dd4 ,ang ungento sa galis ay gayon ang paggaua3 ang isang dacot na malaqui nang dahon nang manquit1 at ang isa pang dacot nang talbos nang papaya sampon nang isa pa namang dacot nang dahon nang apaliya1 ay lulutu9 mong maigui sa calahat+ gatang na langis lana4 ,saca sasala9 at lalag-yan mo nang timbang pisong pagquit1 bago isaoli mo sa apoy1 at pagcatunao na ang pagquit ay huhulugan mong mamaya-maya nang timbang apat na pisong azufr5g b9ayo4 ,itong ungentong ito1i1 madal+ macauala nang galis4 ,nota #a4 ,cun ualang azufre1 ang iyong gagau9 ay itong isa4 ,maglaga ca sa palioc nang dahon nang limalima galamay amo3 at yaong tubig na yaon cun malamig na1 ay saluqu9 mo nang tabo1 ay iyong ibuhos sa galis1 at pabayaang mabubo1 nang h\ag mong ibuhos uli ang m9sang umanod doon4 ,ang galis ay bubucal nang malacas2 datap\a mauauala1 cun gau9 mo yaong ilang arao1 ayon sa turo ni ,cla94 ,nota4 #b4 ,ang isang gamot naman1 na totoong gal+ sa galis1 ay gayon3 ,ang timbang apat na pisong dahon at sanga nang damong p9anganganlang sangdicquit ay ilaga mo nang isang oras calauon sa apat na botella at calahat+ tubig1 sampon nang timbang apat na piso r9 dahon nang culutan1 at siya ang ibabasa mong ma9it-init sa galis1 na macalaua maghapon1 pag p9urga muna ang maysaquit1 at sa loob nang ilang arao ay mauauala ang galis4 ,n,,m]o #de4 ,ang ungento sa buni gagau9 mo nang gayon3 ,magtunao ca sa cauali nang pagquit at sah+1 at pagca tunao na1i1 hulugan mo nang azufr5g b9ayo4 ,nota4 ,magal+ d9 ang sah+ na maputi na s9amahan nang pulot4 ,itong lahat ay turo ni ,cla94 ,nguni ang ungentong turo ni ,tissot ay ito4 ,magtunao ca sa cauali nang timbang pisong pagquit2 pagcatunao ay hulugan mo nang ilang capatac na langis1 at y>i na ang ungento4 ,ang isang caputol na damit na li5zo1i1 ibabad mo dito1 at yaon ang itatapal mo sa buni4 ,n,,m]o #df4 ,ang pag-gaua nang p9anganganlang ungento am>illo ay gayon3 ,magtunao ca sa apoy nang sah+ na maputi1 pagquit na dilao1 sebo nang baca1 lana at mantica na magcas+dami ang lahat4 ,pagca tunao na yao1i1 hulugan mo nang b9ayong ugat nang dilao na ang timbang noon ay ang sa icap\ong bahagui nang ibang manga bagay4 ,ito1i1 turo ni ,cla94 ,n,,m]o #dg4 ,ang timbang pisong sal de s$litz1 at ang timbang dalauang pisong laman ng bunga nang sampaloc1 ay ilalaga sa calahat+ tagayang tubig2 pagca tunao na ang sampaloc1 sasala94 ,ito1i1 dalauang inom1 na ang pag-itan nang isa1t1 isa1i1 calahat+ oras4 ,nota4 ,cun ualang sal de s$litz ang sampaloc lamang ang gagamit94 ,n,,m]o #dh4 ,ang ualong p\ong patac nang ludano lquido de ,s9d5ham1 at ang timbang limang salap+ tubig sa torongil 7maliana mayana74 ,itong gamot ay bibilh9 sa botica4 ,ang isang cu*>a1i1 isang inom4 ,nota4 ,cun baga nauauala hungmih9a na ang pagsuca nang maysaquit nang mapa9om siya noong m9san macalaua1 macaitlo1 ay itahan na ang pagpapa9om noon4 ,n,,m]o #di4 ,ang timbang tatlong pisong man1 sampon ng timbang dalauang puong butil na palay na salitre1 tutunau9 sa isang tagayang su]o nang gatas4 ,n,,m]o #ej4 ,ang p>aan nang pag-gaua nang su]o nang gatas ay gayon3 ,ang dalauang tagayang gatas nang vaca1 camb+ tupa1 ilagay sa palioc sa mah9ang apoy at huhulugan ng isa dalaua1 tatlong cu*>ang sucang matapang1 gata nang dayap cun ualang suca2 pagca hungmiualay na ang lalong mabigat1 at napailalim1 sasala9 ang lahat sa s9amay at yaong tubig na mal9ao l9ao1 dungm>aan sa s9amay yaon ang p9anganganlang su]o4 ,n,,m]o #ea4 ,ang timbang saicapat na ruib>bong b9ayo4 ,n,,m]o #eb4 ,ang timbang pisong azufr5g b9ayo1 ang timbang saicapat na sal amoniaco sampon nang timbang dalauang pisong manticang bago nang baboy babayuh9 maigu+ maigui sa babay-an sa luzong4 ,n,,m]o #ec4 ,cun mayroong maysaquit na pasisipsip9 nang s9gao nang ma9it na tubig suca1 ang casangcapang gagamit9 doon sa gauang yaon1 ay gayon3 ,cun mayroong sisidlang may suso1 p>a nang ticuan *>]a1 ay yaon ang maigui sa lahat4 ,cun uala1i1 na-a>i ang isang tabong cauayan1 na b9ubutasan sa taguiliran sa dacong itaas1 nang masootan doon isang caputol na cauayang munti1 na munti r9 ang butas1 na1 yaon ang ipapasoc nang maysaquit sa caniyang bibig1 nang macasipsip siya nang s9gao nang ma9it na tubig na isisilid sa tabo4 ,ang tubig ay h9di p9a-aabot doon sa butas nang taguiliran1 maca magpatuloy sa bibig nang maysaquit ang ma9it na tubig4 ,ang tabo1i1 t9atacpan naman nang isang s9amay na madalang4 ,ang pagsipsip nang ma9it na tubig1 ay sucat pagpilitang gau91 sapagca malaqui ang cabagsican noong gamot na yaon1 at ang isa pa ay ualang liuag gau94 ,n,,m]o #ed4 ,ang timbang pisong libao1 nang p9agquiquilan nang bacal na ualang patalim na inag-ag sa s9amay na mas9s91 at ang timbang piso r+ azc>1 sampon nang timbang isang salap+ ans na bayong maigui1 ay gagau+ dalauang p\o at apat na bahagui2 ang isang bahagui ay m9sang lonoqu94 ,ang maysaquit isang oras bago cuma9 cun umaga1 cun tanghali1 at cun gab-i1 b9ibig-yan nang isang bahagui4 ,n,,m]o #ee4 ,ang timbang isang salap+ p9agquiquilan nang bacal na ualang calauang2 ang isang calahat+ dacot nang ruda at ang isa namang calahat+ dacot nang matric>ia 7rosas del ,japn7 sampon nang timbang cahat+ jalapa 7bulacan sa ,ceb7 ibabad na maghapon at magdamag sa isang tagayang alac sa misa1 bago sala94 ,i9om9 nang maysaquit ang calahat+ tazang mahiguit1 isang oras bago cuma9 cun umaga1 cun tanghali1 at cun gab-i4 ,n,,m]o #ef4 ,ang timbang dalauang pisong p9agquiquilan nang bacal1 at ang timbang isang salap+ rudang tuyo1 sampon nang timbang isang salapi r+ ans1 na b9ayong maigui1 ay isasama sa caunt+ pulot2 ang timbang tatlong bahagui noon ay lolonoqu9 nang maysaquit maghapon4 ,ang timbang saicapat m9sang lonoqu94 ,n,,m]o #eg4 ,ang timbang pisong pldoras nang extracto nang cicuta na bibilh9 sa botica4 ,ang maysaquit ay p9alolon-oc muna nang timbang tatlong butil na palay noon2 qu9abucasan nang umaga1 ay b9ibig-yan nang timbang tatlong butil2 saca arao-arao1 cun h9di nacacasama sa caniya yaong gamot na yao1i1 d9>amihan nang caunti1 hangan sa siya1i1 macalon-oc nang malaqui sa loob nang isang arao4 ,nota4 ,sapagca dito sa ,filip9as ualang cicuta1 ay magal+ gamit9 ang p9angangalang talampunay 7metel7 sapagca ang uica nang manga m>urunong1 na totoong gal+ yaon sa manga cancro4 ,caya nga yata1i1 maigu+ gau9 ang isusunod co dito ngayon3 ,ang dahon nang talampunay na maputi1 7yaon bagang talampunay na h9di morado7 babayoh+ maigui1 at gagau+ pelotillas pldoras na malaqui pa sa balatong 7mongo47 ,cun aayao cang tumimbang nang ibibigay sa maysaquit1 ang isang cahat+ pilac idoon mo sa ibabao nang isang dahon1 nang talampunay at putul9 mong palibot4 ,ang lapad nang isang cahati ay ualong butil na palay ang timbang4 ,ang pag-gamit nitong gamot na ito1i1 ualang liuag4 ,ang isang pelotilla noon ilagay mo sa isang cu*>ang tubig na malamig1 at ipalon-oc mo sa maysaquit2 h\ag lamang palonoqu9 nang m>ami noon ang maysaquit1 sapagca itong damong ito1i1 matapang pa sa cicuta4 ,ang cagal9gang ipalon-oc sa maysaquit sa unang arao ay ang timbang ualong butil na palay4 ,cun h9di nacacaano sa caniya yaon ay big-yan nang timbang lab+dalauang butil2 at cun h9di r9 masama sa caniya yaon ay damihan arao-arao1 p>a nang gu9agaua sa cicuta1 hangang sa siya1i1 macalon-oc maghapon nang timbang saicapat1 nang caniyang macayanan4 ,datap\a pagca ang maysaquit ay p9alon-oc nang talampunay1 sa loob nang isang l+o1 ay it9atahan muna itong gamot na ito1 at cun nacalalo ang ualong arao ay it9utuloy p>a nang dati4 ,caya gu9agaua ito nang h\ag mamihasa ang sicmura1 doon sa gamot na yaon4 ,ang talampunay h9di nacacaano sa sicmura1 at h9di r9 nacacaibay2 h\ag lamang nguya91 cundi boo cun lonoqu94 ,itong gamot ay aqu+ gu9agamit na p>ati sa aqu9 d+ catauan1 sapagca namasdan cong magal+ sa b9abal+tamad4 ,nota4 ,itong gamot h9di sucat gamit9 nang babay+ buntis4 ,n,,m]o #eh4 ,ang timbang pisong ugat nang grama 7cauacauayan7 at ang timbang piso r9 ng ugat nang *icoria 7dilang usa7 lulutu+ sum&al+ oras calauon sa isang tagayang tubig4 ,itong tubig na ito1i1 huhulugan ng timbang isang salap+ sal de s$litz1 sampon nang timbang dalauang pisong man4 ,pagca tunao na1i1 sasala91 at t\+ dalauang oras i9um9 nang maysaquit ang isang taza4 ,cun nac>ang ang dalaua tatlong arao1 ay inuul+ gu9agaua yaon d94 ,n,,m]o #ei4 ,ang laman nang t9apay at ang bulaclac nang manzanilla1 ay babayuh9 mong may casamang gatas1 bago lag-yan nang timbang saicapat na sabn sa ca/ila sa baua1t1 isang tapal4 ,yaong tapal na yao1i1 papaltang macaapat maghapon nang ibang bago4 ,nota4 ,maigui r9 ang tapal nang cicuta1 na cun bibilh9 sa botica1 ang hih9g9 doo1i1 empla/o de cicuta4 ,nguni madali namang itapal ang isang caputol na dahon nang talampunay na yaon ay cas+ gal+ nang cicuta1 ayon sa turo ni ,l9neo4 ,n,,m]o #fj4 ,ang cicutang tuyo ay isisilid sa isang unan1 supot na munti2 saca lulutu+ sum&al+ oras calauon sa tubig1 bago piga9 at itapal4 ,t\+ icalauang oras inai9it uli doon d9 sa tubig na yaon4 ,nota4 ,sapagca dito sa ,filip9as ualang cicuta1 ay iyong gamit9 ang dahon nang talampunay1 at sund9 ang lahat na bil9 sa nm]ong ito4 ,n,,m]o #fa4 ,ang timbang cahati nang taquip nang sihi1 na ang pangalan doo1i1 b\anb\anan1 at ang timbang apat na butil na palay nang canela1 ay gagau+ ualong bahagui4 ,ang isang bahagui noon ay inihuhulog sa isang cu*>ang may lamang gatas tubig1 at ip9ai9om sa bata bago sumoso4 ,nota4 ,ang taquip nang sihi ib9ababad muna nang malauon sa tubig sa ulan1 na arao-arao p9apaltan nang ibang bago2 saca b9abayong maigu+ maigui sa babay-ang bato1 at inaag-ag sa s9amay na mas9s94 ,n,,m]o #fb4 ,ang pag-gaua nang unge5to nang hagonoy ay gayon3 ,bumayo ca nang dahon nang hagonoy1 na mam9san m9san papatacan mo nang langis lana2 saca magtunao ca nang caunt+ pagquit1 at pagca tunao na1i1 ihuhulog mo roon yaong b9ayo mong hagonoy1 at y>i na ang ungento4 ,ang ungento nang llant5 7lant917 ay gayon d9 ang pag-gaua4 ,nota1 ,cun baga sugat ang tatapalan ay h9di cailangang doonan nang pagquit ang hagonoy4 ,n,,m]o #fc4 ,gumaua ca nang isang tazang j>abe nang *icoria 7dilang usa7 bago samahan mo nang timbang calahat+ man4 ,ang bata1i1 p9ai9om na mam9san m9san nang calahat+ cu*>a noon4 ,cun ang bata1i1 mayroong dalauang taon1 ay d9>ami damihan ang ip9ai9om doon4 ,n,,m]o #fd4 ,bumayo ca nang timbang cahat+ albayald5g casabay nang timbang isang salap+ suca1 sampon nang tatlong cu*>ang langis lana4 ,ang pangalan dito ay nutrido2 at ang timbang piso noon ay isasama mo sa pula nang isang itlog1 at cun malaqui ang itlog1 ay sa calahati lamang4 ,n,,m]o #fe4 ,magtunao ca sa apoy nang timbang apat na pisong pagquit na maputi2 pagca tunao na1i1 hulugan mo nang isang cu*>ang langis4 ,dito sa gu9aua mong ungento1 ay magbabad ca nang ilang caputol na li5zong luma1 at patuyu9 mo1 na yaon ang itatapal sa may saquit4 ,nota4 ,sa saquit na almorranas1 captulo #da1 ay bagay naman itong isang p9aca ungento4 ,maghulog ca sa isang botella nang isang tazang lana at bungang h9og nang apaliya 7am>goso7 na aalisan mo muna nang bot-o2 ibilad mo sa arao ang botella nang isang l+o calauon1 bago sala9 at itago sa botellang may taquip4 ,n,,m]o #ff4 ,ang p9angangalang ungento blanco ay gayon ang paggaua3 ,ang timbang dalauang pisong langis1 at ang timbang cahat+ pagquit na maputi1 tutunau9 sa apoy4 ,pagca tunao na1 ay budburan mo nang timbang pisong albayalde1 at halo+ p>ati1 bago doonan mo naman nang timbang cahat+ suca timbang cahati pa nang gata nang dayap1 cun ibig mo4 ,pagca halo nang maigui1 ay itago mo sa botellang may taquip na daluro1 ibubu mo sa papel4 ,n,,m]o #fg4 ,cun magal+ ang panahon ay hanap9 mo yaong colatcolat1 tila cabut+ tungmutubo sa alibangbang1 sa ibang manga cahoy4 ,ang unang balat noong tila cabuti1 ay inaalis nang matalas na sundang4 ,yaong ibang natitira1i1 b9ubugbug p9apalo nang cahoy1 hangan lumambot4 ,ang isang caputol nito1 ay yaon ang itatapal sa manga sugat nang maampat ang dugo4 ,n,,m]o #fh4 ,ang timbang apat na pisong laman ng t9apay1 at ang dalauang dacot nang bulaclac nang alagao sampon nang isang dacot na manzanilla1 ay lulutu9 hangang lumapot sa tubig1 na ang calahati ay suca4 ,nota ,na-a>i namang tapalan ang casangcapang masaquit nang manga basahang babad doon sa tubig na p9aglagaan noong manga gamot na yaon4 ,nota4 ,sa saquit na s9aysay sa prrafo #bgb1 ay magal+ ang dalauang dacot na ruda1 ang isang dacot at calahati nang bulaclac dahon nang rom]o1 at ang isang gayon d+ bulaclac nang gumamela1 na lulutu+ maigui nang sum&al+ oras calauon sa tatlong tagayang alac sa misa sa palioc na may taquip2 bago piga9 nang malacas4 ,dito sa alac na ito ay ibabad mo ang manga damit na basahan na itatapal sa maysaquit4 ,cun baga mayroong nasactan na casucasuan1 yaong iniluluto mong ruda1 rom]o at gumamela ay samahan mo nang caunt+ cicuta talampunay4 ,n,,m]o #fi4 ,ang empla/o diapalma1 na bibilh9 sa botica4 ,nota4 ,itong ungento1i1 tutunau9 muna sa caunt+ lana1 bago ilatag sa sugat na s9asabi sa prrafo #big4 ,n,,m]o #gj4 ,ang dalauang babagu+ tubig at ang isang bahagu+ v9agre de lit>girio na bibilh9 sa botica4 ,n,,m]o #ga4 ,ang timbang pisong ugat nang grama 7cauacauayan7 at ang timbang isang salap+ ugat nang *icoria 7dilang usa7 lulutu9 sa tatlong tagayang tubig1 hangan sa maiga ang isang tagayan2 saca sasala9 at doroonan nang timbang cahat+ salitre4 ,n,,m]o #gb4 ,ang timbang isang salap+ cebolla alb>rana 7bacong7 ibabad sa dalauang tagayang alac sa misa4 ,n,,m]o #gc4 ,ang isang dacot nang talbos nang alagao1 ay samahan mo nang lasona1 bago lutu9 at ipaca9 sa maysaquit cun gab-i4 ,ito1i1 gagau+ ilang arao4 ,ito1i1 turo ni ,p4 ,santa ,m>a4 ,datap\a mayroong maysaquit na h9di napupurga noon4 ,n,,m]o #gd4 ,ang timbang dalauang pisong aj5jos1 at ang timbang pisong ugat nang tagbac1 7clamo aromtico7 sampon nang timbang pisong bot-o nang damoro 7ans de la ti]ra7 ibabad na maghapon at magdamag sa tatlong tagayang alac sa misa1 sa palioc na may taquip sa gaboc na ma9it4 ,n,,m]o #ge4 ,ang timbang dalauang pisong ugat nang *icoria 7dilang usa7 na tatadt>9 muna1 ay lulutu9 sa tatlong tagayang tubig hangan maiga ang isang tagayan4 ,saca sasala91 at doroonan nang timbang cahati nang sal de ,glaub]o1 na bibilh9 sa botica4 ,n,,m]o #gf4 ,ang timbang pisong balat nang qu9a cun ualang qu9a1 ang timbang isang salap+ dita na babayuh9 muna1 at ang timbang cahati nang ugat nang malaubi timbangtimbangan ay lulutu9 sa tatlong tagayang tubig1 hangang sa maiga ang isang tagayan4 ,saca sasalai1t1 doroonan nang timbang saicapat na salitre4 ,n,,m]o #gg4 ,ang timbang saicapat nang ugat nang cebolla1 alb>rana 7bacong7 ay patutuyo9 muna1 ayon sa turo sa nm]o #h1 bago bayuh+ maigu+ maigui1 at ang timbang sa icaualo nang ugat nang timbangtimbangan na babayuh9 d+ maigui1 ay hahalu9 cap\a1 at ang maysaquit palolonoqu+ macaapat maghapon nang timbang anim na butil na palay noon sa isang cu*>a1 na may alac sa misa4 ,n,,m]o #gh4 ,ang timbang isang salap+ sabng maputi sa ca/ila1 at ang timbang saicapat nang ugat nang bacong1 7cebolla alb>rana7 na p9atuyo muna at b9ayong maigui1 ay sasamahan nang caunt+ j>abe ng culantrillo1 at gagaua ca nang pelotillas pldoras na ang timbang nang baua1t1 isa ay sampong butil na palay4 ,n,,m]o #gi4 ,ang timbang lab+ anim na pisong apog sa bato sa cabebe1 na bagong y>i ay bubusan nang lab+ anim na tagayang tubig4 ,saca hahalu9 mong magal+ at papagt99g9 bago sala9 sa papel sangley4 ,mai9om maghapon ang isa dalauang tagayan noon tubig na yaon4 ,nota4 ,itong tubig nang apog cun pagbab>an nang timbang dalauang pisong dahon nang saga1 ay mabuti r+ lalo cun m9san4 ,n,,m]o #hj4 ,ang timbang isang salap+ balat nang dita 7 cun mayroong qu9a ang timbang piso noon7 na babayuh9 muna1 at ang timbang cahati nang ugat nang timbangtim-bangan1 lulutu9 sa tatlong vasong tubig hangang sa maiga ang isang vaso4 ,saca sasala9 bago hulugan nang calahat+ tazang suca1 gata nang dayap cahel4 ,itong gamot na ito1i1 uubus+ i9um9 nang maysaquit sa loob nang isang arao4 ,n,,m]o #ha4 ,ang ugat nang val]iana pati nang catauan ay ibilad mo sa arauan4 ,pagca tuyo1 iyong bayuh9 at p>aan9 sa s9amay4 ,mai9om maghapon nang maysaquit ang timbang cahati2 datap\a ang h9di pa bihasa doon h\ag pa9um9 ng ganoon c>ami2 sucat na roon muna ang timbang saicaualo saicapat4 ,itong polvos ay is9asama sa tubig na malacuco4 ,cailangang ituloy gau9 itong ganitong gamot nang mababang panahon4 ,ang pangalan nang tagalog doon sa damong yaon ay anisanisan1 sapagca ang bot-o noon ay tila bot-o nang anis4 ,ang damo1i1 cungmacalat sa lupa1 at ang puno1i1 mapulapula4 ,n,,m]o #hb4 ,ang manga isusunod co dito ngayon ay maipupurga r9 sa manga maysaquit4 ,ang caaf/ula na inaalisan muna nang laman ang bunga4 ,yaong laman niyon ay p9>>aan sa s9amay1 at ang timbang dalauang piso1 limang salapi noon1 ay ip9ai9om sa maysaquit4 ,itong purga nang caaf/ula bagay sa babay+ nacapanganac2 ang timbang cahati tatlong bahagui noon4 ,ang timbang cahat+ hojas de s5 ay ibabad mong magdamag sa tubig1 na siya ang i9um9 cun umaga4 ,ang dahon nang acapulco 7timbang cahati7 ay ilaga mo sa dalauang tazang tubig sa mah9ang apoy2 pag naiga ang calahati1 salai1t1 piga9 nang malacas1 at yaon ang i9um9 nang maysaquit4 ,ang isang tazang tubig na p9agbab>an nang timbang saicapat na ruib>bo4 ,ang timbang dalauang pisong man1i1 tunau9 sa isang vasong su]o nang gatas4 ,ang manga purgang s9abi co ngayon ay gagau9 lamang pagca nabibil9 dito sa libro4 99 99 99 99 99 ,manga1 ilang tagobil+ patungcol sa manga gamot na ip9agbibil9 dito4 #a4 ,tungcol sa pagsasangra1 sa pagpupurga at sa pagpapasuca sa manga maysaquit1 ay babauasan nang caunti ang manga nauutos doon sa libro1 dahil sa cah9aan nang catauan nang tagalog4 #b4 ,caya ang timbang saicaualong hojas de s51 na bil9 sa nm]o #ba1 ay h\ag nang bayuh92 cundi ihulog mo lamang sa isang tazang tubig na cunmuculo pa2 at pag malamig lamig na1i1 doon sa tubig na yaon ihulog mo ang jalapa at ang crmor4 #c4 ,gayon d9 ang salagsalag1 na nadoroon sa nm]o #cd ay sucat ang ibabad sa tubig hangang nagd>asal ca nang isang ,aba ,gu9oong ,m>ia4 ,ang iguio sa nm]o #ce naman ay sucat na sa maysaquit na malacas ang timbang saicaualong mahiguit higuit noon4 ,datap\a mayroong tauo1 na naca9om nang timbang saicapat1 cun siya totoong lacas nang catauan4 ,ang sampaloc nm]o #dg ay h\ag palalo9 sa timbang dalauang piso1 cundi maliuag mapurga ang maysaquit4 #d4 ,ang extracto nang talampunay na bil9 sa nm]o #eg ay sucat na ang timbang dalauang butil na palay noon sa caunaunahang inom saca cun malauon at ualang n>>amdamang masama ang maysaquit1 ay bago pa9um9 siya nang m>ami rami noon4 ,datap\a cun h9di extracto cundi ang dahon ang babayuh9 pagc>aca ay mai9om nang maysaquit ang timbang ualong butil na palay noon4 ,ang talampunay h9di sucat igamot sa babay+ buntis4 #e4 ,t\+ nabibil9 doon ang alac sa ca/ila yao1i1 alac sa ,misa ang cahulugan1 at h9di agu>di5te4 #f4 ,ang sabong ca/ila 7jabn7 na cun m9san nauntos sa libro1 yao1i1 ang sabng maputi1 sapagca ang may ibang color1 ay masama4 #g4 ,sa mga prrafo #dde at sa #eag yaon lamang nabibil9 sa p9urga nang malacas ay ang langis sa ca/ila4 ,,tabla ,nang manga saquit na s9aysay dito sa librong ito4 ,pag4 ,captulo #a4 ,ang manga dahilang iqu9apagcacasaquit nang tauo44444444444444444444444444444#ce ,cap4 #b4 ,ang manga dahilang iqu9alalaqui nang manga saquit nang tauo444444444444444444444444444444#ci ,cap4 #c4 ,ang gagau9 ng tauo capag n>>amdaman na siya1i1 magcacasaquit na444444444444444444#dc ,cap4 #d4 ,ang mahusay na gaua sa may manga malalaqu+ saquit444444444444444444444444444444444# dd ,cap4 #e4 ,ang gagau9 nang maysaquit na magal+-gal+ na44444444444444444444444444444444444444 44#dg ,cap4 #f4 ,ang saquit na pulmonang totoo1 na ang baga sa loob nang dibdib nang tauo siya ang nasasaquitan1 at yaon d9 cun m9san ang p9angagal9gan nang tica444444444444444444444444444444444444 444444444444444#dh ,ang gagau9 sa may saquit1 na may sibol doon sa caniyang baga4444444444444444444444444444444#ef ,ang pulmona nang apdo444444444444444444444444444444444444 #fc ,ang pulmona falsa44444444444444444444444444444444444 44444#fd ,ang gagau9 sa natutuyo ang catauan44444444444444444444444#ff ,cap4 #g4 ,ang s9tac sa dibdib1 na p9anganganlan nang ca/ilang pleuresa dolor de co/ado4444444444444444444444444444444444 44444444444444#gb ,cap4 #h4 ,ang saquit na ang pangala1i1 g>rotillo1 at ang ibang manga saquit sa lalamunan nang tauo444444444444444444444444444444444444 4444#gf ,ang gamot sa bucol na ang pangalan nang tagalog doo1i1 bayiqui bayicqui444444444444444444444#hc ,cap4 #i4 ,ang romadizo4 sa uicang tagalog ay sipon44444444444444444444444444444444444 4444444444444444#hd ,cap4 #aj4 ,ang saquit nang ngip9 at bagang pati nang cabiac nang ulo muc-ha1 sa uicang ca/ila ay jaqueca1 sampon nang escorbuto na yao1i1 pagdurugo nang ngip9 nang tauo444444444444444444444444444444444444 44444444444444#hi ,cap4 #aa4 ,ang gamot sa apoplegia4 sa himatay944444444444444444444444444444444 444444444444444444#if ,cap4 #ab4 ,ang gamot sa in>auan1 sa uicang ca/ila ay insolacin4444444444444444444444444444444 44444#ajb ,cap4 #ac4 ,ang reuma1 sa uicang tagalog bal+tamad1 yaon bagang pagsaquit nang manga casucasuan nang catauan nang tauo444444444444444444444444444444444444 4444444444444444444#aje ,ang saquit na bal+tamad na lauon4444444444444444444444444#aaa ,cap4 #ad4 ,ang saquit na p9anganganlang piyo nang tagalog sa uicang ca/ila1i1 gota44#aae ,cap4 #ae4 ,ang gamot sa qu9agat nang asong bangao4444444444444444444444444444444444 444444444444#aag ,ang gagau9 sa qu9agat nang asong ol-ol cun ualang m]curio444444444444444444444444444444444 4#abe ,cap4 #af4 ,ang gamot sa qu9agat nang manga hayop na may cam&ag4444444444444444444444444444444#ab g ,cap4 #ag4 ,ang saquit na bulutong sa uicang ca/ila1i1 viruelas44444444444444444444444444444444 444444#acg ,cap4 #ah4 ,ang saquit na ticdas1 sa prov9cia nang ,batangan ay toco1 sa uicang ca/ila1i1 s>ampin444444444444444444444444444444444 4444#adi ,cap4 #ai4 ,ang lagnat na malaqui na ualang hibas1 na p9anganganlang lagnat na man9gas1 na yao1i1 isang bagay na tab>dillong dala nang ca9itan nang dugo4444444444444444444444444444444#aed ,cap4 #bj4 ,ang lagnat na malaqui na dala nang apdo1 na ang tauag nang ca/ila doo1i1 cal5tura ptrida1 lagnat na buloc1 na yao1i1 ang icalauang bagay na tab>dillo4444444444444444#aei ,cap4 #ba4 ,ang lagnat na sucab na ang tauag nang ca/ila doo1i1 cal5tura maligna na yao1i1 ang icatlong bagay na tab>dillong may man*a4444444444444444444444444444444444# afg ,cap4 #bb4 ,ang saquit na pangiqui4444444444444444444444444#age ,cap4 #bc4 ,ang saquit na erisipela na cun turan nang tagalog ay culebra444444444444444444444444444444#ah d ,cap4 #bd4 ,ang gamot sa galis sa uicang ca/ila1i1 s>na444444444444444444444444444444444444 44444#aij ,cap4 #be4 ,ang gamot sa buni1 sa uicang ca/ila1i1 empe9es h]pes44444444444444444444444444444444444 444#aib ,cap4 #bf4 ,ang gamot sa may man*a sa muc-ha1 at may manga pilat44444444444444444444444444444444#ai c ,cap4 #bg4 ,ang gagau9 sa s9isibulan nang anomang bagay na sibol p>a nang bag1 pigsa taguihauat1 tiboc1 cancro1 pati sa nasisira ang ilong44444444444444444444444444444444444 444444#aid ,cap4 #bh4 ,ang gamot sa bicat pati sa lumalaqui ang liig444444444444444444444444444444444444 444444444444444#bjf ,cap4 #bi4 ,ang gamot sa s9is9gauan ang bibig1 ang tauag nang ca/ila sa saquit na yao1i4 aflas44444444444444444444444444444444444 4444444#bab ,cap4 #cj4 ,ang gagau9 sa nahulog sa mataas1 sa p9alo1 sa naipit1 sa nahulog sa cabayo s9ic>an444444444444444444444444444444444 44444444#bae ,cap4 #ca4 ,ang gagau9 sa recalcadura relajacin1 pati sa lungm9sad ang boto44444444444444444444444444444444#bai ,cap4 #cb4 ,ang gagau9 sa tauo1 na may bot-ong nabali1 sa nabasag ang ulo44444444444444444444444#bbf ,cap4 #cc4 ,ang gamot sa nat9ic1 sa t9amaan nang pana nab>il4444444444444444444444444444444444 444444#bbh ,cap4 #cd4 ,ang gamot sa napaso nang baga plvora1 sa nabanlian nang anomang ma9it44444444444444444444444444444444444 444444444444444444#bcj ,cap4 #ce4 ,ang gamot sa tauong naguitguitan nang lubid nang ibang bagay1 pati sa nagalusan1 sa nasugatan1 sa nahiua sa t9aga nang ibang tauo444444444444444444444444444444444#bc b ,cap4 #cf4 ,ang gagau9 sa mayroong sugat na lauon na h9di mabahao444444444444444444444444444444444 44#bcg ,cap4 #cg4 ,ang gamot sa l9uluslusan444444444444444444444444#bdb ,cap4 #ch4 ,ang gagau9 sa lungmalabas ang tumbong1 at sa babay+ lungmalabas ang caniyang punong catauan444444444444444444444444444444444 #bdi ,cap4 #ci4 ,ang gamot sa lalaqui cun ungmuurong ang caniyang punong catauan1 at sa namamaga ang bayag1 ungmiihi nang nana1 cun macati ang punong catauan nang lalaqui nang babayi4444444444444444444444444444444444 #bdg ,cap4 #dj4 ,ang gagau9 sa manga batang ip9anganganac1 na ualang butas sa p\it may s>a ang tay9ga1 ang punong catauan1 cun mayroong p9acatali sa ilalim nang dila444444444444444444444444444444444444 44444#bdi ,cap4 #da4 ,ang gamot sa quilmos91 sa uicang ca/ila1i1 almorranas1 na yao1i1 pamamaga nang p\it nang tauo444444444444444444444444444444444444 4444#bea ,cap4 #db4 ,ang gamot sa b9abal9goyngoy444444444444444444#bec ,cap4 #dc4 ,ang gamot sa lungmulura nang dugo444444444444444444444444444444444444 44444444444444444444#bee ,cap4 #dd4 ,ang gamot sa nagsusuca nang dugo444444444444444444444444444444444444 44444444444444444444#beh ,cap4 #de4 ,ang gamot sa ungmiihi nang dugo444444444444444444444444444444444444 44444444444444444444#bei ,cap4 #df4 ,ang gamot sa mayroong bato sa pantog1 pati sa tauong balisausau91 sa mahirap ungmiihi44444444444444444444444444444444 444444444#bfa ,cap4 #dg4 ,ang gamot sa ungmiih+ p>ati di man cusa nang caniyang loob444444444444444444444444444444#bfd ,cap4 #dh4 ,ang gamot sa h9di manabi444444444444444444444444#bfe ,cap4 #di4 ,ang gamot sa s9is9gauan sa namumula ang mata444444444444444444444444444444444444 4444444#bff ,cap4 #ej4 ,ang gamot sa may culaba sa namumula ang mata444444444444444444444444444444444444 4444#bfh ,cap4 #ea4 ,ang gamot sa h9di macaquita1 magal+ man ang caniyang mata1 na ang tauag nang ca/ila sa saquit na yao1i1 gota sir5a44444444444444444444444444444444444 444444#bfi ,cap4 #eb4 ,ang gamot sa may sugat sa suloc nang mata1 sa lira9444444444444444444444444444444444#b gj ,cap4 #ec4 ,ang gamot sa masaquit ang tay9ga4444444444444444#bga ,cap4 #ed4 ,ang gamot sa inuurungan nang pauis1 galis1 buni1 cun nauauala ang bucol1 sibol sa catauan1 at h9di tungmutuloy44444444444444444444444444444 444444444444444444444#bgc ,cap4 #ee4 ,ang sa namamaga ang boong catauan na ang tauag nang ca/ila doo1i1 hidropesa4444444444444444444444444444444 44444444444#bgd ,cap4 #ef4 ,ang gamot sa namamaga ang tiyan1 na yao1i1 p9anganganlang belbel b]b5444444444444444444444444444444444444 4444444444444444#bgi ,cap4 #eg4 ,ang gamot sa namamaga ang paa444444444444444444444#bhb ,cap4 #eh4 ,ang gamot sa nabiquig sa naloogan nang anomang bagay sa lalamunan1 na h9di macatuloy sa ilalim444444444444444444444444444444444# bhd ,cap4 #ei4 ,ang lagnat na daua1 na may casamang pauis na ang tauag1 nang ca/ila doo1i1 cal5tura mili> sudatoria44444444444444444444444444#bhf ,cap4 #fj4 ,ang manga saquit nang sicmura1t1 tiyan1 na doon nauucol ang clico1 ahito1 at ang iba pa44444444444444444444444444444444444444 4444444444#bhh ,ang clico inflamatorio4444444444444444444444444444 44444444#bhi ,ang clico nang apdo444444444444444444444444444444444444 444#bic ,ang empa*o ahito44444444444444444444444444444444444 44444#bie ,ang clico flatul5to4444444444444444444444444444444 4444444#bih ,ang clico dahil sa nalamigan ang tauo444444444444444444444#bii ,cap4 #fa4 ,ang mis]]e pasin liaca1 na yao1i1 pagsas>a nang manga bituca1 na dahil doon ay h9di manabi ang maysaquit1 cundi is9usuca niya ang lahat4444444444444444444444444444444#cja ,cap4 #fb4 ,ang gamot sa inaanayo1 na yao1i1 pagsuca1t1 pag-iilagu92 ang tauag nang ca/ila doon1 ay cl]a morbo444444444444444444444444444444#cjd ,cap4 #fc4 ,ang saquit na pag-iilagu91 cun h9di totoong sumasama ang damdam nang may catauan1 na ang tauag nang ca/ila doo1i1 di>rea4444444444444444444444444444444444 444#caa ,cap4 #fd4 ,ang icalauang bagay na pag-iilagu91 na may casamang saquit na malaqui sa tiyan1 na yao1i1 dis5t]ia cun turan nang ca/ila4444444444444444444444444444444444 444444444#cac ,cap4 #fe4 ,ang icatlong bagay na pag-iilagu91 na mahirap ang damdam nang may catauan sa sicmura1 at pati nang pagh9ga ay mahirap d91 na yaon ang p9anganganlan nang ca/ilang dis5t]a maligna444444444444444444444444444444444 44444444444444444444#cah ,cap4 #ff4 ,ang gamot sa h9ihica44444444444444444444444444444#cba ,cap4 #fg4 ,ang gamot sa nag-iilagu9 nang d>ag-is na ang tauag nang ca/ila doo1i1 pujas44444444444444444444444444444444444 444444444444#cbe ,cap4 #fh4 ,ang gamot sa nagcacasaquit dahil sa siya1i1 natacot444444444444444444444444444444444 4444444444#cbf ,cap4 #fi4 ,ang gagau9 sa d9>aanan nang anomang bagay na convulsin pagqu9al nang catauan p>a nang tamang hang9 sauan etc1 pati nang gagau9 sa babay+ s9usubaan4444444444444444444444444444444 44444444444#cbg ,ang saquit na alf]eca1 na ang tauag sa ,maynila doo1i1 taon444444444444444444444444444444444444 4#cbi ,ang gagau9 sa s9asauan1 na yaong saquit na yao1i1 isa r9 ang p9anganganlan nang ca/ilang epilepsia1 mal caduco1 mal de corazn4 ,ang pangalan cun m9san nang tagalog dito1i1 suba2 cun m9san nama1i1 panhihimatay4444444444444444444444444444 44#ccb ,ang gagau9 sa babay+ s9usubaan1 na yao1i1 p9anganganlan nang ca/ilang mal de madre44444444444444444444444444444444444 444444444444#ccf ,ang gagau9 sa babay+ namamanhid ang caniyang paa camay1 ang ibang casangcapan nang catauan1 na ang tauag nang ca/ila doo1i1 calambre hi/rico444444444444444444444444444444444 444444444444444444#cdj ,ang gamot sa biglang d9a>aanan nang h9di macah9ga1 na ang tauag nang ca/ila doo1i1 s(ocacin44444444444444444444444444444#cd a ,cap4 #gj4 ,ang saquit nang fr5es1 na yao1i1 saquit nang utac nang ulo nang tauo1 na dahil doon nasisira ang bait nang may catauan1 na tila bumabagsic444444444444444444444444444444 #cdd ,cap4 #ga4 ,ang gamot sa nacalon-oc nang lason44444444444444444444444444444444444 444444444444444444444#cdf ,cap4 #gb4 ,ang saquit na pasmo1 na yao1i1 catulad nang p]lesa4444444444444444444444444444444444 4444#cdh ,cap4 #gc4 ,ang saquit na ict]ica1 na iqu9apagdidilao nang mata nang tauo4444444444444444444444444#cea ,cap4 #gd4 ,ang gamot sa tauong s9usubaan na ang tauag nang ca/ila sa saquit na yaon ay desmayo444444444444444444444444444444444 44444444444#cec ,ang gamot sa s9ubaan1 nadesmayo dahil sa siya1i1 m>ugo44444444444444444444444444444444444 444#ced ,ang gamot sa s9ubaan1 nadesmayo dahil sa cah9aan nang catauan1 p>a nang manga babay+ nanganganac1 at sa nahanaan nang gutom nang pagbabal9goyngoy1 pag-iilagu9 nang malacas1 dahil sa p9urga p9asuca nang matapang na pamurga1 pasuca1 dahilan sa manga m>um+ nadoroon sa sicmura444444444444444444444444444444444 444444444444444444444#cef ,ang gamot sa tauong s9ubaan nadesmayo dahil sa mayroong saquit sa caniyang manga litid44444444444444444444444444444444444 44444#cei ,ang gamot sa tauong s9ubaan nadesmayo dahil sa siya1i1 natacot namanglao nagalit444444444444444444444444444444444 4444444444444444444#cfj ,ang gamot sa suba1 cun casama nang ibang saquit4444444444444444444444444444444444 444444444444444#cfa ,cap4 #ge4 ,ang gagau9 sa tauong tila patay444444444444444444#cfc ,ang gagau9 sa nalunod sa tubig444444444444444444444444444444#cfd ,ang gagau9 sa tila patay dahil sa t9amaan nang l9tic1 in>auan1 na9itan nang apoy1 nausucan1 dahil sa nacaamoy nang may amoy na matapang p>ang alcan=1 luya pmi5ta1 almizcle etc4444444444444444444444444444444444444 444444444444444444444#cfg ,ang gagau9 sa tila patay dahil sa masamang s9gao nang manga pusali1 manga lib9gan bilangoang qu9adoroonan nang m>am+ tauo1 sa tila namatay sa panahong tag-salot1 cun siya1i1 l9agnat nang lagnat na sucab1 b9ulutong4444444444444444444444444444444 444444444444444444#cfh ,ang gagau9 sa tila patay dahil sa siya1i1 s9umpung nang malaqu+ galit t\a1 sapagca nabalitaan nang masamang balita1 sapagca dati na siyang s9usubaan d9aanan nang desmayo444444444444444444444444444444444 44444#cfi ,ang gagau9 sa tila patay dahilan sa siya1i1 b9itay nagbicti44444444444444444444444444444444 444#cgj ,ang gagau9 sa tila patay dahil sa siya1i1 nahulog sa mataas1 p9alo nang malacas1 at sa d9aanan nang apoplega epilepsia1 at tila natuluyang namatay4444444444444444444444#cga ,ang gagau9 sa tila patay na sangol1 cun bagong ip9anganac dahil sa napipisa ang canilang pusod1 sapagca nasisicpang totoo nang lungmabas sa tiyan1 dahil sa pagsigao1 sa pagsibol nang ngip91 sapagca inugoy sila nang malacas sa duyan44444444444444444444444444444444444 444444444444444444#cgc ,ang gagau9 sa babay+ tila namatay cun nanganganac1 cun nacapanganac44444444444444444444444#cgf ,ang gagau9 sa babay+ buntis1 cun namatay1 nang mahang ang bata sa tiyan at nang mab9yagan4444444444444444444444444444444 444444#cgh ,cap4 #gf44 ,ang gagau9 sa babayi cundi husay ang pagdaan nang sa panahon444444444444444444444444444444444 4#cgi ,cap4 #gg4 ,ang gamot sa babay+ b9ubusan nang m>am+ dugo444444444444444444444444444444444444 4444444#chf ,cap4 #gh4 ,ang gagau9 sa babay+ buntis1 na nagcacasaquit-saquit1 at sa tila macucunan4444444444444444#chg ,cap4 #gi4 ,ang gagau9 cun mahirap ang panganganac nang babayi4444444444444444444444444444444444 44#chh ,cap4 #hj4 ,ang manga saquit na m>ahil sumunod sa panganganac nang babayi4444444444444444444444444#cib ,cap4 #ha4 ,ang gamot sa sangol cun h9di iniilagu9 niya ang caunaunahang ugal+ ilagu9 nang manga bagong panganac4444444444444444444444444#cig ,cap4 #hb4 ,ang gamot sa manga sangol cun ungmaasim ang nadroon sa canilang sicmura444444444444444444444444444444444 444444444444444444444#cih ,cap4 #hc4 ,ang pagpambo sa manga sangol444444444444444444444#djj ,cap4 #hd4 ,ang gamot sa batang nagcacasaquit cun s9isibulan nang ngip9444444444444444444444444444444444#d ja ,cap4 #he4 ,ang gamot sa batang may bulati sa tiyan44444444444444444444444444444444444 444444444444444444#djb ,cap4 #hf4 ,ang gamot sa batang d9>aanan nang convulsin p>a nang sauan1 suba1 alf]eca1 at ang iba pa1 pati sa batang tila h9ihica1 na ma9gay ang pagh9ga1 na ang tauag sa gayong saquit ay cr\p4444444444444444444444#dje ,cap4 #hg ,aral na nauucol sa pagsasangra sa manga maysaquit1 pati sa pagpapacapit nang l9ta444444444444444444444444444444444444 4444444444444444#dji ,cap4 #hh4 ,ang pagpurga pati nang pagpapasuca sa manga maysaquit4444444444444444444444444444444 444444444444#dac ,cap4 #hi4 ,casaysayan nang bagay sa pulso nang tauo444444444444444444444444444444444444 44444444444444444#dba ,cap4 #ij4 ,ang uusisa9 nang mangagamot cun mayroon siyang t9atatap na may saquit4444444444444444444444444444444444 4444444444444444444444#dbe ,cap4 #ia4 ,casaysayan nang timbang na gu9agamit sa manga igu9agamot sa manga maysaquit4444444444444444444444444444444 4444444444444444444444#dbh ,li/a nang manga igagamot sa manga maysaquit4444444444444444444444444444444 4444444444444444444444#dcj ,,f94 ,patala/as3 ,libr]ia at ,papel]ia ni ,j4 ,m>t9ez