,,over ,,literatuur ,,critisch ,,en ,,didactisch door ,m4 ,h4 ,,van ,,campen 99 99 99 99 99 ,i ,,critisch 99 99 99 99 99 ,,brieven ,,over ,,literatuur p4#g ,i4 ,sogar nun aber unter der kleinen ,anzahl von ,schriftstellern1 die wirklich1 ernstlich und zum voraus denken1 sind wieder nur usserst wenige1 welche ber die ,dinge selbst denken3 die brigen denken bloss ber ,bcher1 ber das von ,andern ,gesagte4 ,sie bedrfen nmlich1 um zu denken1 der nhern und strkern ,anregung durch fremde1 gegebene ,gedanken4444 ,jene ersteren hingegen werden durch die ,dinge selbst zum ,denken angeregt4444 ,unter ihnen allein sind ,die zu finden1 welche bleiben und unsterblich werden4 ,schopenhauer4 ,gelijk alle menschen1 die meenen behept te zijn met neiging tot zelfmoord 7de heer ,cornelis ,veth had op te nadrukkelijke wijze haar aanwezigheid in mij aangetoond1 dan dat ik hem niet zou geloofd hebben67 heb ik geruimen tijd met die allerluguberste ide1 welke een mensch kan hebben1 rondgeloopen1 ja1 zat ik zelfs een pooze--ik vermoed in ,werther-houdingen--met dezen ,schopenhauer'schen dolk te spelen1 vr ik hem mij in 't lichaam stootte4 ,maar nu het gebeurd is en ik niet dood ben--er zijn geen taaier wezens dan hollandsche literatoren--voel ik een ontspanning ingetreden1 en onder het rustigjes verscheuren mijner gewaand-laatste beschikkingen1 waaronder belangrijke literaire onthullingen1 'n chronique 444 litraire--haha1 dat gaat alweer uw neus voorbij1 m'n waarde lezer6--ben ik toch wel een beetje aan de juistheid van des heeren ,veth's p4#h observaties gaan twijfelen4 ,als het eens1 overwoog ik1 niet anders dan de verfijnde wreedheid ware1 bij een dcadent lettr n l'art-pour-l'art-man toch van rechtswege behoorend1 welke--afschuwelijk tegendeel van den edelen moed der groote wetenschapshelden1 die met twijfelachtige geneesmiddelen op eigen lichaam experimenteeren6--mij ertoe gebracht had1 de scherpte van dit wapen op mij-zelf te beproeven1 vr er mijne slachtoffers mee te kerven8444 ,maar ik griezelde van zooveel sadistische perversiteit en --bekeek mij eens in den spiegel4 ,nee1 glimlachte ik met een oprechte zucht van verlichting1 dat kan niet waar zijn1 bij z'n gezicht64444 ,maar wt was het dan8444 ,en ik 444 ,doch de lezer gelieve hier wel te verstaan1 dat ik niet uit louter zelfoverschatting mij hier te analyseeren zit1 integendeel3 een algemeen belang van de allergewichtigste soort1 dat der toekomstige geslachten van literatoren1 noopt mij ertoe1 want3 indien ,schopenhauer gelijk heeft--en ik twijfel daaraan niet6--dan rust op ons allen1 letterkundigen van dezen tijd1 de dure plicht1 teneinde het meerendeel onzer literaire naneven voor verhongeren te behoeden1 zooveel mogelijk te schrijven1 te schrijven1 te schrijven en1 voor zoover we 't niet anderen doen1 ons zelf te bepiekeren--want ns geschrijf over boeken1 dat is een t mgere erfenis 444 dat zou worden een aftreksel van het aftreksel van thee6444--en de resultaten daarvan te boekstaven1 vral6 ,ene behoorlijk uitgeplozen en gepubliceerde zelfmoord-neiging van mij wordt zoodoende voor mijn letterkundig kleinkind in het jaar #bjjj een malsche beafstick2 wellicht1 o zalige gedachte1 met een half fleschje wijn erbij en een ,bockje na4 ,terwijl de grte schrijvers van dezen tijd1 o1 dt s niet te zeggen 444 voorzeker zullen zij eens in het heerlijke bewustzijn kunnen sterven1 dat aan hun elste deel zich gedurende onafzienbare jaren meer duizenden artiesten zullen zat eten dan tientallen kannibalische bourgeois het hadden gedaan1 wanneer zij waren geslacht--'t geen in de jaren '#hj-'ij menigeen1 dunkt mij1 graag hadde gewild--en pondsgewijze waren verkocht4 ,en dus4444 ga ik getroost p4#i verder3 ,ik vroeg me zelf af1 zou het ook een soort amok-makerige baloorigheid kunnen zijn8 ,en werkelijk1 tenzij de scherpzinnige lezer1 na lezing van dit opstel1 een betere oplossing hebbe gevonden1 acht ik deze de meest waarschijnlijke4 ,want by ,jove1 ik heb er alle reden toe4 ,maar hier beginne een nieuwe paragraaf4 ,dat is ordelijker4 ,de heer ,robbers heeft de betreurenswaardige gedachte gehad een uitstekend artikel in ,elzeviers' ,maandschrift te schrijven over ,frans ,coenen's ,charles ,dickens en de ,romantiek4 ,betreurenswaardig3 want waar blijf k nou1 mt al mijn edelmoedigheid1 die me reeds tot in de ziel verwarmde86 ,toen ik namelijk het werkje des heeren ,coenen gelezen en daaruit vernomen had1 dat ,dickens tot die klassieken behoort1 welke men kent en eert1 doch maar weinig leest1 toen dacht ik zoo bij me zelf3 kijk nou eens aan1 daar zit ik nou met verreweg het meerendeel mijner moderne mede-literatoren in glorie en rijkdom1 onze boeken worden met wagenvrachten langs de straten gekrooien2 elke maand ziet een nieuwe uitgaaf onzer werken2 het volk verafgoodt ons--gelijk het ,dickens deed in zijn tijd--2 het drgt ons1 wij leven erit1 wij leven ermde--gelijk ,dickens in zijn tijd--2 het rukt onze werken uit de handen der boekverkoopers en loopt uren ver1 om ons te lzen1 te lzen--gelijk bij ,dickens in zijn tijd--2 daar zit ik nu1 onder mijn medegelukkigen 444 laat mj dien armen klassieke1 die bijna niet meer gelezen wordt--is zoo iemand niet als een rijkaard1 die door een hevige kwaal niet van zijn rijkdom kan genieten8--eens een beetje in de hoogte werken1 zooals ook ,coenen1 waarlijk met zooveel welwillendheid1 heeft gedaan1 n laat mij 't doen naar aanleiding van dins werkje4 ,dan kan ik ook hem meteen de hulde brengen die hij verdient4444 ,en ziedaar1 daar sla ik ,elsevier open1 en daar hei je waarachtig dat artikel van ,robbers4444 ,maar km6 ,nu verveelt het mij en ,u verveelde het allang--weg nu met die verduivelde scherts--sarcasme is verduivelde scherts--en in ernst3 de heer ,robbers heeft1 in p4#aj zijn waarlijk uitstekend artikel1 op zijn hoffelijke manier1 den heer ,coenen niet malsch te pakken genomen1 't ,is waar1 als ,robbers schermt1 dan schermt-ie met 'n dopje op z'n floret1 maar wat doet 't ertoe3 menigeen is een touche in een arena1 midden duizenden toeschouwers1 pijnlijker dan een snijdende1 doorborende degenstoot op een afgelegen plek4 ,en met al de hoogachting voor des heeren ,coenens geacheveerd kunnen1 zeg ik hier ronduit1 dat het mij niet ongevallig zou zijn1 indien hij tot die menigeen behoorde4 ,ziehier ,robbers eersten stoot3 ,somtijds meent men de beschouwing bij te wonen van een monumentaal beeldhouwwerk door een liefhebbend verzamelaar van fijn-artistieke bibelots1 ziet men den snuffelaar om het reuzenwerk heensluipen1 loupe in de hand1 zijn opgetogenheid over dtails1 zoowel als zijn misprijzen--op delikaten schertstoon--van de brute ruwheid der hakkerij1 uitende met overvloedig 'gebruik van nu eens wat nuffig1 dan weer bedrukt1 vaak vooral plagerig klinkende bevestigingswoordjes als3 waarlijk1 heusch1 inderdaad4444 ,tweede stoot3 7,maar denk aan het dopje67 ,er zijn pagina's in dit boekje bij de afzonderlijke lectuur waarvan men zou kunnen meenen1 dat de zeer ontwikkelde schrijver het werk van een ouderen1 maar veel minder vergevorderden broer onder handen genomen had--zoo goedig beschermend of vriendschappelijk bespottend is daar de toon4 ,derde stoot3 ,als bij vele in dit eerste gedeelte van ,coenens boekje1 met voor dezen schrijver ongewone stelligheid neergeschreven beweringen1 zoo vraagt men zich ook hierbij af3 hoe weet hij dat toch allemaal zoo precies8 ,hoe komt hij er eigenlijk aan8 ,statistische bevestiging ontbreekt ten eenenmale1 en ik voor mij heb gansch andere informaties ontvangen4 ,ook nu nog bleek mij ,dickens1 althans in zijn eigen taal1 tot de meest gezochte schrijvers te behooren4 ,het aantal edities1 thans nog in den handel1 van ,copperfield en ,pickwick1 ,christmas ,carol en ,chimes is legio1 en engelsche uitgevers zijn onverdacht praktische menschen1 zij bestendigen geen uitgaven1 waar geen gang in zit4 ,en wat betreft de meening dat de koopers dezer uitgaven vooral onder de meer eenvoudigen van hart --en dan ook zeker wel kleineren van beurs--moeten worden gezocht1 vanwaar dan1 vraag ik1 al die1 telkens opnieuw verschijnende1 dure p4#aa gellustreerde en luxe-edities1 voor genoemde harten1 en hun bijbehoorende beurzen1 onbereikbaar8 ,mocht ,coenen bedoelen dat de groote volksschrijver nu juist niet meer tot de lievelings-lectuur behoort van literaire fijnproevers1 noch der heeren literatoren zelf1 zoo geef ik hem gelijk1 doch ziet1 al ziet6 welk een armzalig hoopje vertoont te midden van het lezende menschdom deze in anderen gedachtengang zoo kostbare rubriek6 ,de ironie is dubbel en dwars verdiend4444 ,kent gij1 lezers1 ,maeterlinck's ,l',oiseau bleu84444 ,daar gaat een jongetje met zijn lief zusje op weg1 den blauwen vogel te zoeken1 welks bezit noodzakelijk is voor ons geluk4 ,na veel omzwervingen komen zij ook in het domein van den nacht4 ,de poort van een wondren1 maanlichten sprookjestuin gaat voor hun verrukte oogen open4 ,ze juichen3 ,voedend zich met manestralen1 zweven millioenen en millioenen blauwe vogels daar4 ,de kinderen grijpen er zooveel ze maar grijpen kunnen4 ,maar zoodra ze naar buiten zijn getreden in den dag1 blijken de wondere vogels gestorven4 ,de onnoozelen wisten niet dat de ware blauwe vogel1 die ook onder 't zonlicht leven kan1 zich schuil hield1 onvindbaar1 onder de millioenen anderen4444 ,o lezers1 sterven ook zoo niet onze blauwe vogels--die van de msten onzer1 moderne kunstenaars--die we zagen zweven1 die we hoorden zingen in den schemernacht onzer ziel1 zoodra we hen1 toch omkoesterd met duizend zorgen1 naar buiten brengen1 naar den dag der menschen-maatschappij1 den dag van het volk4 ,en wij zouden hooghartig doen tegen dien ,groote1 die elk huis een zanger schonk1 onsterfelijk1 een levend lied met vreugde doorklinkend de dagen en dat de zoete ontroering de hunkerende harten inzingt4 ,o1 als dan door welke onontkoombare samenloop van omstandigheden1 door welke dorheid van innerlijk ook1 of ongunst van den tijd1 het ons niet vergund is te geven1 laat ons dan ten minste ontvangen met overgave en innige dankbaarheid4 ,ook dat is iets1 en zelfs vl4444 ,doch ,robbers laakt niet alleen1 maar prijst ook3 4444 er zijn er ook1 gelukkig1 waarin op warme1 uiterst gevoelige en zeer juist omschrijvende wijze schitterende schoonheden p4#ab worden aangeduid in een ontzaglijk oeuvre1 dat met eerbied wordt genoemd4 ,en deze erkenningsvolle bladzijden1 ze zijn op hun beurt door ons1 hun lezers1 ten zeerste te waardeeren4 ,en later3 ,overigens1 het mag wel eens herhaald worden1 hulde aan ,frans ,coenen voor zijn fijn opmerken en welsprekend aantoonen van zoovele schoonheden in dit oude werk4 ,een nuttig boekje daarom1 het zijne4 ,want het is goed te leeren onderscheiden1 en ook voor de literaire fijnproevers blijkt nog menige schat te vinden in deze1 door hen althans1 bijkans verlaten mijn4 ,dit artikel is ongetwijfeld een van de allerbeste kritieken1 die ,robbers ooit geschreven heeft4 ,en nu3 ik heb1 niet zonder connaisseurigen glimlach de elegante bewegingen van ,robber's floret beschouwend1 zoo langzamerhand de overbodig geworden gevederde pijlen weggeworpen1 waarmede ik1 als een ongetwijfeld opzichtige held van ,aimard zou hebben gestreden1 en mij getooid--laat mij nu als een zeer kalm en bezadigd ,hollander ook het mijne van ,coenen's werk zeggen3 ,alle ,schuld rcht sich auf ,erde4 ,de heer ,coenen1 die1 indertijd ,scharten's ,krachten der ,toekomst besprekend1 het sterk in deze prees1 dat hij een keur zijner kritieken had laten herdrukken en niet zooals anderen1 uit zelfoverschatting of onverschilligheid1 die slechts op wat materieel voordeel belust is1 alles gebundeld had--de heer ,coenen werd thans door het wrekend ,noodlot met dit ne uit zijne honderdtallen kritische opstellen naar de boekpers geduwd1 en terwijl hij niets kwaads vermoedend1 genoeglijk de bladzijden zich tot een boek zag stapelen1 grijnsde het ,noodlot achter zijn rug en over zijn hoofd heen tot ons1 zijn recensenten3 ,vraag hem nou ereis1 of dat nu op minachting van al zijn ander kritisch werk berust en zoo ja1 waarom hij dan zoo onverschillig is1 toch maar altijd door te blijven recenseeren--f dat het berust op het bewustzijn1 dat de namen al dier andere1 door hem behandelde auteurs1 niet zulke betrouwbare en olie-opzuigende drijvertjes zijn1 als die van den klassieken1 slechts weinig meer gelezen wordenden ,dickens8 p4#ac ,maar ik zou geen mnsch moeten zijn1 die altijd door het noodlot tot iets gedwongen wordt1 om nu het mij iets verzcht1 dat niet lkker te weigeren6 ,ik stel de vraag dus niet1 doch alleen haar mogelijkheid1 om even te laten gevoelen1 dat het maken van onheusche gissingen alleen1 door objectieve kritiek dient vermeden4 ,ik geloof3 de vraag is malligheid4 ,de heer ,coenen heeft eenvoudig1 zijn ander kritisch werk goed achtend1 dit boek iets beters geacht4 ,maar hier mag dan toch weer de recensent te voorschijn treden en beweren dat dit een dwaling is3 het tegendeel is het geval4 ,want die andere opstellen staan voor het meerendeel in levensgevoel niet beneden1 vaak zelfs boven hun onderwerp4 ,dit is ver beneden het zijne4 ,tegenover the gentlemen who write1 die ,coenen zoo vaak behandelt1 mag hij zoo glimlacherig-cynisch1 zoo nemerig-en-geverig zijn als hij wil1 op enkele uitzonderingen na staat hij tegenover gelijken1 meest tegenover minderen4444 ,maar nu tegenover ,dickens6444 ,gewaden en versierselen af1 menschenkind1 als bij de ,multatuliaansche ,gnomen1 en hoe rouwiger uwe versierselen zijn des te eerder1 want rouw past niet bij het kern-leven1 bij het wre1 blijde leven4444 ,hij gaf zijn zil1 hij heeft recht op de uwe4444 ,en wat tot de ziel is geraakt1 dat weifelt niet meer1 dat is fel1 dat is sterk4444 ,hij heeft recht op uw zielsweerzin1 op uw zielsliefde4444 ,de kleine afkeertjes en genegenheidjes van uw gevoelig verstand en uw verstandig gevoel zijn vl te klein voor hem4444 ,kunt gij met geen andere dan deze tot hem treden1 om uws zelfs wil1 ga dan niet4444 ,en hiermede ben ik meteen tot mijn gewichtigste bedenking tegen 's heeren ,coenens werk genaderd3 dat het bij al zijn groote deugden en geringe fouten1 twee enorme tekortkomingen heeft4 ,doch tekortkomingen zijn niet ontleedbaar1 maar meetbaar4 ,straks beschik ik over den maatstaf1 daartoe noodig4 ,nu eerst de deugden etc4 ,daar hebt ge dan onmiddellijk de voortreffelijke ,inleiding1 waarin de schrijver den kultuurstroom van middeleeuwen1 renaissance en laat-renaissance volgend en ten slotte in het ,engeland van het begin der negentiende eeuw belandend1 historisch de ,dickens-figuur1 zijn wording en zijn tijd verklaart4 p4#ad ,in dat hoofdstuk treffen wij ook dat uitstekend-ontledend stukje over het wezen der ,weltschmerz aan4 ,laat mij ronduit erkennen1 dat ik tot dengeen1 die zulk een gedegen1 goed onderlegd en wijd-omvattend betoog kan schrijven1 zonder dat er klaarblijkelijk eenige andere geestelijke kracht in hem werkzaam is1 dan zijn eigen doodgewoon1 wetenschappelijk gevormd verstand1 jaloersch zit op te kijken1 niet om de ten slotte weinig diepgaande historische kennis--daar is waarlijk makkelijk genoeg aan te komen--maar om de technische vaardigheid1 de routine4 ,het verraadt namelijk den akademisch gevormde1 in tegenstelling vooral met den autodidact2 den gedisciplineerden geest1 in tegenstelling met den ongedisciplineerden4 ,en de voortreffelijkheid van dit stuk schijnt mij dan ook al evenzeer de buitengewone geschiktheid van den auteur voor het kalme analytisch betoog1 als het wenschelijke eener wetenschappelijke opleiding voor den aanstaanden homme de lettres te bewijzen4 ,ik zou den niet breeden1 maar fijnen psychologischen doorgronder en preciesen weergever1 die ,coenen is1 onrecht doen1 indien ik niet even het stukje aanhaalde1 dat de historische beschouwing afsluit1 over het ,engeland1 waarin ,dickens leefde en beroemd werd3 ,men kan het zich denken als een samenleving van brutale en opzichtige menschen1 die zich druk en aanstellerig gedroegen1 ook dwaasheden uithaalden1 hun leven moedwillig vergooiden1 het onmogelijkste aandurfden en soms schitterend slaagden1 die met hartstochtelijken trots en hardheid hun medemenschen bejegenden1 maar soms in eens omsloegen in het weekste meegevoel1 die in 't algemeen de wereld door een vergrootglas beschouwden en het nuchter gewone niet verdroegen 444 maar1 desondanks en alles saamgenomen1 toch zeer rustig en regelmatig leefden en arbeidden1 als ,britsche burgers1 die carrire willen maken en vr alles op godsdienst en fatsoen gesteld zijn4 ,ook in het tweede hoofdstuk ,dickens' ,jeugd zal de lezer dezelfde eigenschap te waardeeren hebben4 ,en hierbij denk ik vooral aan den daarin geboden schets van ,dickens als parlementair verslaggever4 ,in het derde1 ,de ,pickwickpapers1 vallen als voortreffelijke bladzijden op die over de romantiek p4#ae met het diep begrip van wat haar oorsprong vooral in dien tijd was3 ,verlangen naar zelfvergetelheid en eenheidsvoelen4 ,voorts dat stukje over de blague en den esprit1 waarin deze in hun droge en hoogmoedige en vaak toch van zoo laag allooi zijnde verstandelijkheid worden vergeleken met ,dickens' rijke1 sappige1 waarlijk comische geestigheid4 ,het vierde hoofdstuk ,dickens' ,romanfiguren bevat tal van goed-critische opmerkingen zooals de volgende3 ,zoo werden1 als gezegd1 ook ,dickens' verhalen tot leerscholen van ,goed en ,kwaad en zijn helden en heldinnen meerendeels niet anders dan personificaties zijner zedelijke opvattingen4 ,men had de zeer ,engelsche ondeugden van ,zelfzucht1 ,hoogmoed en ,huichelarij en de algemeene van ,gierigheid1 ,haat1 ,nijd1 ,wankelmoedigheid1 ,lichtzinnigheid1 enz4 ,men had ook hun contrasten1 de ,deugden van ,toewijding1 ,zelfopoffering1 ,nederigheid1 ,eenvoud1 ,oprechtheid1 ,vroomheid en wat dies meer zij4 ,van de eene en van de andere heeft ,dickens menschen gemaakt4 ,hoe hij dat laatste deed meent ,coenen aldus te kunnen verklaren3 hij bekleedde deze abstracties met het uiterlijk--meest een zr goed geobserveerd en realistisch uiterlijk--van menschen4 ,deze verklaring acht ik ernaast en vooral eronder4 ,heeft wellicht de geschiedenis met ,leigh ,hunt hier ,coenen tot generaliseeren verleid8 ,al deze personen blijven star onveranderd door het gansche boek heen1 als antieke maskers1 of wel zij veranderen naar de behoefte der intrige en zonder de minste waarschijnlijkheid plotseling geheel4 ,deze opmerking is weliswaar niet nieuw1 zij komt reeds voor in4444 ,straks6 ,maar aan de zegging merkt men onmiddellijk1 dat ,coenen onbewust van haar bestaan elders1 het zelf heeft gezien4 ,maar wat we vooral in dit hoofdstuk te waardeeren hebben is die ook door ,robbers aangehaalde passage1 waarin deze snuffelaar-met-'n-loupe zoo krachtig en ruim-geestelijk uit den hoek komt en het opneemt voor de groot-epische vertellers als ,balzac en ,dickens tegen degenen1 die hen verwijten1 dat zij niet nauwgezet hun taal verzorgd hebben4 ,in het hoofdstuk ,dickens' ,ontwikkeling en latere ,romans is vooral interessant het aangeven der tegenstelling p4#af tusschen de kunst der ,naturalisten en de fantasievolle van ,dickens2 ook dat stuk over het romantische gevoel in ,dickens1 waarbij de lezer zich niet weerhouden kan smakelijk te glimlachen over het verschil tusschen deze en ,coenens droge nuchterheid4 ,maar om van op te springen is1 tusschen al dat vlakke en precies-voorzichtige1 deze onbewust enthousiaste uiting3 ,dit is ,dickens' romantiek1 die hij voor ons zoo realistisch waar maakt1 dat wij kunnen meenen1 hetzelfde eiken dag te zien gebeuren4 ,ik weet geen anderen schrijver1 die dit zoo sterk heeft gekund en bewezen1 dat voor het ,realisme de realiteit zelve volkomen ontbeerd kan worden1 dat het al verbeeldings-werk is1 hetzij men vertelt van de feenwereld of van de ,londensche straat4 ,als men hieruit niets anders dan de zeer gewettigde en voor de hand liggende consequenties trekt1 bemerkt men1 dat ,coenen eigenlijk niets meer of minder zegt1--in strijd met andere zijner uitingen--dan dat ,dickens de grootste menschenschepper1 de grootste werkelijkheidsmaker ter wereld is6 ,vooral als men deze regels in verband brengt met zijn meening1 dat 7blz4 #hf7 het ontbreken der objektieve werkelijkheid er ten slotte niets op aankomt4 ,het laatste hoofdstuk behandelt ,dickens' ,beteekenis voor ons4 ,zien wij af van het feit1 dat wij nu niet bepaald drover wenschen voorgelicht te worden door iemand1 die geheel ten onrechte meent1 dat ,dickens slechts weinig meer door ontwikkelden gelezen wordt1 dan brengen ons zoowel de zeer mooie wijsgeerig- psychologische beschouwing over het zich aanpassen van het kind1 terwijl het opgroeit1 aan de omringende wereld en over zijn geheelen ontwikkelingsgang wier eindpunt slechts de allergrootsten bereiken3 dat hun ,ik de wereld omsluit--als het verheerlijkende slotwoord1 den wensch naar de lippen1 dat het gevoel van den schrijver instede van bij het einde1 reeds aan het begin van zijn werk op dit hoogtepunt gestaan hadde4 ,zijn boek zou er voornamer karakter door verkregen hebben4 ,en hier raken wij wat ik de twee enorme tekortkomingen van dit werk noemde4 ,maar tevens herinner ik mij net bijtijds1 dat een overzicht-schrijver vooral anderen aan het woord p4#ag moet laten1 wat hij zeker uitstekend vindt1 indien hij zijn meening door dien ander zoo voortreffelijk vindt gellustreerd3 ,in de ,fortnightly ,review van #a dezer#a vond ik een stemmingsvol1 mijmerend-wijsgeerig opstel van ,john ,galsworthy3 ,vague ,thoughts on ,art4 ,ik moet ,u de lezing ten sterkste aanraden4 ,de schrijver ligt op een zomerland1 het zonnige leven van hemel1 bloemen en dieren over hem1 om hem1 te peinzen4 ,gedachten en natuurbeschouwing wisselen elkaar nu telkens af1 dringen in elkaar1 steunen elkander4 ,voor mijn doel kan deze kleine aanhaling uit het wijsgeerig deel volstaan4 ,art is that imaginative expression of human energy which through technical concretion of feeling and perception1 tends to reconcile the individual with the universal1 by exciting in him impersonal emotion4 ,maar dan3 wat is impersonal emotion8 ,en ziehier het antwoord3 ,if ,i stand before it 7voor een voorwerp7 vibrating at sight of its colour and form1 if ever so little and for ever so short a time1 unhaunted by any definite practical thought or impulse--to that extent and for that moment it has stolen me away out of myself and put itself there instead1 has linked me to the universal by making me forget the individual in me4444 ,en de kracht1 om dit te kunnen teweeg brengen1 dze is het nu juist1 welke het werkje van den heer ,coenen ontbreekt4 ,geen oogenblik wordt de lezer aan zich-zelf ontrukt1 bven zich-zelf opgeheven4 ,de heer ,coenen kan dit den lezer niet doen1 omdat ,dickens het den heer ,coenen niet heeft gedaan4 ,zijn boekje is--eerste tekortkoming--geen kunst1 en--tweede tekortkoming--mist alle overgave1 alle enthousiasme4 ,het is3 een voortreffelijk betoog van een geleerd1 distinctievol en buitengewoon literair-ontwikkeld docent4 ,maar zulke betoogen mogen uitstekend zijn1 om chemie of welke wetenschap ge maar wilt te doen begrijpen1 tot het vertolken van het hooger gevoelsbegrip van kunst zijn zij waardeloos4 p4#ah ,want evenals diamant slechts door diamant z gepolijst kan worden1 dat zij een open1 schitterend zonnetje wordt1 zoo kan kunst slechts door kunst verklaard worden4 ,schrijf twintigduizend betoogende woorden en1 zoo ge 't 'n beetje populair doet hebt ge alle kans dat de lezer ,u een genotlijk1 een hoog te waardeeren schrijver zal vinden1 maar--onderzoek eens wat hij heeft gewonnen door die lectuur4444 ,gij werktet met uw verstand en uw verstandelijk gevoel1 en beiden hebben ook bij hem geprofiteerd3 zij hebben wat feitenkennis en waardeerinkjes opgedaan1 die hun gelukkigen bezitter allicht in de conversatie te pas zullen komen1 maar diens ziel8444 ,doch schrijf nu1 geen twintig duizend woorden1 maar slechts n zin1 waarin uw innigst doorvoelen van een auteur tot kunst gevonden is1 en ziedaar3 een licht springt uit uw ziel in die van uw lezer over4 ,zij wordt ontroerd1 d4w4z4 zij is door gegroeid4444 ,zulk een schrijver is ,g4,k4 ,chesterton3 een groot kunstenaar1 die met liefde en overgave over een grootere schrijft4 ,hij heeft1 voor zoover ik weet1 twee boeken over ,dickens geschreven2 het eerste3 ,charles ,dickens1 waarvan juist weder een nieuwe druk verschenen is1 kan 't best ons tot het doel dienen1 waarvan ik hierboven sprak3 de maatstaf te zijn1 om ,coenens' tekortkomingen te meten1 wijl het de geheele ,dickens-figuur behandelt2 het tweede3 ,appreciations and ,critisisms of the ,works of ,ch4 ,dickens is--precies wat de titel het zegt te zijn4 ,ik zal alleen het eerste bespreken en wat het tweede betreft mij er toe beperken1 u de lezing ten zeerste aan te bevelen4 ,maar ge moet wel weten1 lezer1 dat ik mij op zeer pijnlijke wijze bewust ben1 dezen grooten kunstenaar-kritikus1 ook met die bespreking1 in dit kort bestek1 geen recht te kunnen doen3 bij elk citaat1 ik weet het1 zal ik een zeer werkelijk smartgevoel hebben1 omdat ik weer een andere schoone zegging1 neen1 tientallen andere zal zien opblinken1 die ik u niet kan toonen4 ,gij moet dit goedmaken voor mij1 mijn beste lezer1 gij moet1 door die prachtwerken te lezen1 zorgen1 dat mijn tekortschieten althans geen p4#ai slechte gevolgen heeft3 dat gij die heerlijke aandoeningen niet mist1 die ik heb ondergaan4 ,het onderscheid dan tusschen ,coenen en ,chesterton ligt vooral in het feit1 dat--afgezien ervan1 dat het denken van den laatste zich op een veel hooger plan beweegt dan dat van den eerste--het denken van den ,hollandschen criticus denken blijft en dat van den ,engelschen bijna overal zich plastisch ver-beeldt1 d4i4 kunst wordt4 ,ziehier eerst n voorbeeld van ,chesterton's metaforische macht1 en vervolgens eenige vergelijkingen tusschen de beide schrijvers4 ,ver-beelding eener wijsgeerige gedachte bij ,chesterton3 ,for religion all men are equal1 as all pennies are equal1 because the only value in any of them is that they bear the image of the king4 ,en laat ons nu eens vergelijken4 ,lees ,coenen3 7,dickens had als kind1 de7 instinktieve zekerheid1 dat met goeden wil en eenig nuchter beleid het leven nog wel iets beters kon opleveren dan hun 7zijn ouders7 ten deel gevallen was4444 ,toen viel de slag van het bankroet1 werd vader ,dickens in de ,marshalsea gegijzeld en de jonge ,charles in de schoensmeerfabriek aan het werk gezet1 om zijn eigen kost te verdienen4 ,het was in zijn tiende jaar4 ,en nu ,chesterton3 ,he longed to go to school 7a strange wish7 to go to college1 to make a name1 nor did he merely aspire to these things2 the great number of them he also expected4 ,he regarded himself as a child of good position just about to enter on a life of good luck4 ,he thought his home and family a very good spring-board or jumping-off place from which to fling himself to the positions which he desired to reach4 ,and almost as he was about to spring the whole structure broke under him and he and all that belonged to him disappeared into a darkness far below4 ,dt is beelden4 ,dat is innerlijk zien4--,beide auteurs vinden het tweede deel van ,pickwick oneindig beter dan het eerste4 ,coenen zegt dit1 ongetwijfeld zeer gevoelig1 aldus3 ,dickens1 de handige journalist1 heeft plaats gemaakt voor den kunstenaar1 wien alleen het leven interesseert en den gegriefden mensch1 die een van de schoonste idealen der menschheid1 de gerechtigheid1 ziet verwrongen en bedorven4 p4#bj ,chesterton voelt 't even diep1 mr ver-beeldt tevens zijn diep gevoel3 ,dickens went into the ,pickwick ,club to scoff1 and ,dickens remained to pray4 ,hoor beiden over ,dickens' fabelachtige populariteit4 ,coenen3 ,al die duizenden lezers voelden blijkbaar de verbeeldingswereld van den schrijver evenzeer als de hunne1 en zich gerechtigd mee te beslissen over het lot der boekpersonen1 omdat die schepsels nu ook voor hen zoo levend en eigen waren1 als verwanten en vrienden1 wie men geenszins onverschillig aan kan zien4 ,dit is een mededeeling van feiten1 die we allen kennen1 met een te waardeeren psychologische verklaring1 die ook wij-zelf ons konden geven of hebben gegeven4 ,maar hoeveel wijder1 hoeveel dieper is de psychologie1 hoe wordt ons door de treffende zegging de geest dier dagen open-geweerlicht in dit3 ,the modern ,shocker at its very best is an interlude in life4 ,but in the days when ,dickens' work was coming out in serial1 people talked as if real life were itself the interlude between one issue of ,pickwick and another4 ,luister naar beiden als ze 't over den huiselijken haard in de ,christmas-,tales hebben3 ,er zijn zoo gansche gedeelten in ,dickens' boeken1 die men als doorgloeid gevoelt van het roode haard-vuur1 dat voor de ,engelschen het gansche familiale leven schijnt te symboliseeren in veilige rust en warmte en waar men de punch en het versche groen van hulsttakken ruikt4 ,en droomt ge u comfortabel weg in de zeer geslaagde stemmingsweergave van den ,hollander1 ge wordt weer klaar wakker en wrijft u genoeglijk in de handen bij de raakheid en geestigheid van den ,engelschman3 444 his ,christmas sentiment4 ,it has cosiness1 that is the comfort that depends upon a discomfort surrounding it4 ,it has a sympathy with the poor1 and especially with the entravagance of the poor2 with what may be called the temporary wealth of the poor4 ,it has the sentiment of the hearth1 that is the sentiment of the open fire being the red heart of the room4 ,that open fire is the veritable flame of ,england1 still kept burning in the midst of a mean civilisation of stoves4 p4#ba ,de typische uitbeelding door ,dickens van den fog1 door ,coenen als tegelijk grappig en eventjes beeldend gewaardeerd1 geeft ,chesterton aanleiding tot deze m4i4 allerprachtigste fantasie3 444 ,but1 considered poetically1 fog is not undeserving1 it has a real significance4 ,we have in our great cities abolished the clean and sane darkness of the country4 ,we have outlawed night and sent her wandering in wild meadows2 we have lit eternal watchfires against her return4 ,we have made a new cosmos1 and as a consequence our own sun and stars4 ,and as a consequence also1 and most justly1 we have made our own darkness4 ,just as every lamp is a warm human moon1 so every fog is a rich human nightfall4 ,if it were not for this mystic accident we should never see darkness1 and he who has never seen darkness has never seen the sun4 ,zal ik nu nog verder beide schrijvers vergelijken8 ,neen1 schoon ik materiaal in overvloed heb4 ,zet gij1 lezer1 mijn werk voort door ze beiden te lezen4 ,doch tegen al diegenen1 waaronder ook ,coenen1 die beweren1 dat ,dickens' werken weinig of niets met de weergave van het werkelijke leven hebben te maken1 wil ik nog ,chesterton's geniale woord hier laten klinken3 7,en ook ,robbers1 men leze zijn artikel1 heeft deze waarheid gevoeld47 ,this life of grey studies and half tones1 the absence of which you regret in ,dickens1 is only life as it is looked at4 ,this life of heroes and villains is life as it is lived4 ,the life a man knows best is exactly the life he finds most full of fierce certainties and battles between good and ill--his own4 ,o yes1 the life we do not care about may easily be a psychological comedy4 ,other people's lives may easily be human documents4 ,but a man's own life is always a melodrama4 ,ten slotte3 ik ben niet blind voor ,chesterton's voorliefde voor het paradoxale m het paradoxale1 de geestigheid m de geestigheid2 ik voel wel heel duidelijk de aanwezigheid bijwijlen van het onweerhouden boordevolle en overloopende1 zelfs van het opdringerige4 ,hierin staat hij ver onder ,coenen1 die van willen-behagen en praallust even ver verwijderd is als een nachtuil van zonnedienst4 ,maar men zou jegens beiden onrechtvaardig zijn1 indien men in ,chesterton's gezelschap1 p4#bb zich niet het il a les dfauts de ses qualits te binnen bracht1 en achter ,coenen's rug zich niet een bescheiden maar veelbeteekenend knipoogje veroorloofde tegen het beroemde meisje1 dat zoo deugdzaam was omdat ze zoo leelijk was4444 ,wie deze uiting jegens den voortreffelijken kunstenaar ,coenen1 dien ook ik hoogacht en waardeer1 oneerbiedig mocht vinden--hij vergeet dat ik het alibi van4444 den kunstenaar ,coenen bewezen heb en hem dus niet oneerbiedig heb kunnen bejegenen3 hij was niet aanwezig in dit boekje4 ,ik ontmoette er alleen den kunstgevoelige4444 ,als tijdschriften1 die zeer lezenswaardige ,dickens-bijdragen hebben1 noem ik de ,nineteenth ,century met ,charles ,dickens by ,darrell ,figgis2 ,elsevier's ,maandschrift1 waarin1 nevens het reeds behandelde ,robbers-opstel1 ,cornelis ,veth in een artikel ,de oudste prenten voor ,dickens gelegenheid vindt de aardige opmerking te plaatsen1 dat ,dickens van lijfstraffelijke rechtspleging hield en zijn schurken liefst door de hand van een voormalig slachtoffer liet afrossen1 en dat wel op een wijze1 waar een ongezochte symboliek in stak3 ,zoo krijgt ,uriah ,heep op die authentieke1 kleffe1 knokige en op den koop toe lange vingers4444 de femelaar ,pecksniff1 geveld door den man1 dien hij in zijn zak dacht te hebben1 bezeert zich ferm aan denzelfden schijnheiligen en arglistigen kop1 waarin hij zooveel kwaads uitbroedde4444 enz4 ,dezelfde vangt in ,de ,ploeg een rijk gellustreerd artikel over ,dickens en zijn voornaamste illustratoren aan1 dat in ,maart vervolgd zal worden4--,verder laat ik1 trots alle beloften1 dezen keer de mij ter hand gekomen tijdschriften1 voor zoover ze geen ,dickens-bijdragen hebben1 onbesproken uit--collegiale gards3 naast een ,onsterfelijke schijnen de levenden dood4444-- #ai ,febr4 #aiab4 99 99 99 99 99 ,,brieven ,,over ,,literatuur ,,ii4p4#bc ,over het algemeen lijkt het mij geen symptoom van zielsrijkdom en geestelijke aristokratie1 genoodzaakt te zijn1 zich van eigen tijd af te wenden1 om heul en troost en inspiratie bij de verleden eeuwen te gaan zoeken1 of in den vreemde pogen te winnen1 wat het vaderland geweigerd heeft4 ,het volk weet wel wat het zegt1 als 't beweert1 dat de rijkdom het zich overal behaaglijk maken kan1 al zegt het hiermede toch tegelijkertijd iets mr dan het weet1 want zou het wel vermoed hebben1 dat die waarheid vooral waarheid is in de sfeer van den geest84444 ,ik herinner mij uit een vroegere incarnatie1 toen ik hard bezig was1 mij door het lezen van shilling-shockers voor te bereiden op het ambt van literair criticus1 dat ik nu bekleed--en zoo ge deze opleiding ietwat vreemd mocht vinden lezer1 laat mij u dan zeggen3 er voeren vreemder wegen naar dit ,rome1 dat langs alle wegen te bereiken is6 ,levendig schiet het mij te binnen1 hoe sommige mijner huidige collega's1 bij wijze van college-loopen1 dienst namen bij de toenmalige stadsreiniging2 weer anderen geloofden nimmer hun hoog doel te zullen bereiken1 zoo ze zich niet den heelen dag oefenden in scheelkijken1 en ng anderen hovelingen werden1 om de in ons vak zoo noodzakelijke hoofsche vormen te leeren4 ,ht verwonderlijke is mijns inziens dan ook niet1 dat we allen p4#bd trots die zeer ver uiteenloopende opleidingen toch tenslotte vaklui zijn geworden1 ofschoon dit weliswaar bij geen enkel ander mtier mogelijk zou zijn geweest1 maar het verwonderlijke is1 dat ge nu1 na zoovele eeuwen1 bij den een nog altijd iets van de stadsreiniging1 bij den ander van het scheelkijken1 en bij een derde eene waarlijk de broekspijpen uitloopende hoffelijkheid terug vindt4444 ,ja1 den hemel zij dank3 er gaat dan ook niets in 't heelal verloren6--nu1 ik herinner mij dan uit zoo'n shilling-shocker1 dat ,westerlingen een pyramide bezoeken en een van 't gezelschap--het zal wel zoo'n magere1 brutale miss zijn geweest--in een onbewaakt oogenblik een verschrompelde lotusbloem uit het borstfiligrain eener vorstelijke mummie trekt4 ,thuis gekomen krijgt zij den zonderlingen inval eenige druppelen water op de vierduizendjarige bloem te sprenkelen1 en1 mystisch wonder6 waarvan zij-zelf griezelt en huivert1 de bloem lft1 straalt op1 bloeit op1 met al haar kleuren en geuren4444 ,mijn lieve lezer1 gij en ik1 hebben wij niet zoovele kunstenaars de lotusbloemen van de schemerend-blinkende borsten der in hun koningsgraven verzonken ,eeuwen zien rukken1 hebben wij de verschrompelden niet weder zien opleven onder den dauw van hun talent1 en vonden we dat niet een wonder1 een mystisch wonder1 tot--ik mij met een huivering tot u wendde en zei3 ,maar vindt ge 't k niet een ietwat griezelig wonder8 444 ,o vreemde bloemen1 die de zon mijner dagen niet heeft doen bloeien1 o1 geuren aan een anderen tijd1 een ander geslacht ontstolen1 bloemen en geuren1 waar ik geen recht op heb1 ik wensch u niet1 gij zijt mij niet lief als de bloemen mijner aarde1 mijner zon1 als de geuren mijner jaren4 ,mij levende behaagt het met door volte weerstreefde1 streelende en plukkende handen te wandelen in lvenden bloementuin4444 ,ook herinner ik mij--en ach1 lezer1 ik ben zeer loszinnig vanavond3 als mijn 444 woorden u wat verstrooid voor de voeten komen rollen1 rijg gij ze dan1 bid ik u1 aan het zilversnoer van uw vernuft4444 ,rijgt men dan woorden aan een zilversnoer8 ,ja zeker1 als de bescheidenheid--gelijk hier--p4#be en nog eenige van die maatschappelijke deugden het gebieden1 is dat geoorloofd4 ,zij geven absolutie voor lke kromspraak en voor vele onwaarheden--ik herinner mij dus1 en ditmaal uit dze incarnatie1 een zoogenaamden ,polk1 die1 als hij in ,antwerpen te bekend geworden was1 ging bedelen in ,amsterdam en1 als men hem daar weer te goed kende1 ging bedelen in ,berlijn4444 ,en ik herinner mij dat n1 omdat ik geloof1 dat een schrijver1 die bij den genius van een vreemd land om gaven bedelt1 dat doet1 omdat de genius van zijn vaderland hem te goed kent om hem geschenken waardig te keuren en dat die genius van dat vreemde land1 ls hij wat geeft1 dan heel n-halfgoddelijk er 444 in loopt6 ,want1 lezer1 dat hoog gebaar van verlangen naar de middeleeuwen1 dat zich afwenden van eigen tijd1 dat is niet voornaam1 en dat trekken van het eene land naar 't andere1 nog eens3 dat doe je niet uit weelde4 ,als gij tegenover een afzichtelijken bedelaar staat en ge rilt terug1 denk dan niet1 dat ge voornaam zijt1 maar als ge zijn afzichtelijk wezen zoo diep begrijpt en doorvoelt1 dat ge hem kunt naderen met liefde--dan moogt ge denken1 dat ge voornaam zijt6 ,want afkeer en weerzin en leelijk-vinden zijn het deel van de geringen-van-geest en liefdevol-begrijpen en schoon-vinden het deel der voornamen4 ,en zoo ook3 als ge telkens nieuwe prikkels noodig hebt1 om de macht tot schoonheid-doorvoelen en schoonheid-scheppen in u op te wekken1 dan zijt gij betrekkelijk arm1 en zoo ge die niet behoeft1 weet dan1 dat ge betrekkelijk rijk zijt4444 ,maar hier verdriet mij mijn wankele gang1 allicht1 dat de aanblik der voorbijglijdende mijlpalen mijner paragrafen1#b mij wat sterker en veerkrachtiger maakt4 ,,van ,,oordt3 ,,nagelaten ,,werk ,adriaan van ,oordt was een groot en een rijk kunstenaar en--ik mag dit van een doode immers wel zeggen3--ge hadt zijn gelaat slechts behoeven aan te zien1 om te weten1 p4#bf dat hij ook een groot mnsch was4 ,als een man met zulk een gelaat in den kring van ons1 gewone menschen1 treedt1 dan valt er eene schuchterheid over ons en aarzelen even onze sprekende stemmen1 ja1 het is alsof ons aller woorden1 die op het punt stonden elkander in vroolijk-drukke en familiare begroeting te ontmoeten1 haastig van weerszijden terug wijken1 om een open ruimte van eerbied te vormen4 ,want zijn gelaat had die uiterste zachtmoedigheid1 die dreigend is1 dreigend1 omdat zij ontwapent en weerloos maakt1 dreigend ook1 omdat ge voelt1 dat1 indien ge langer naar dit gelaat staart1 uw zelfbewustzijn1 dat onweerhoudbaar aan vergelijkende studie verslaafd is1 u leelijke dingen zal toefluisteren over--u-zelf4 ,het was ongetwijfeld geniaal1 dat wil zeggen hoogst-natuurlijk1 gezien van de ,natuur1 dien man een gelaat te geven1 dat bijna uitsluitend zijn hoogste zielsessentie uitte1 want1 hadde zij dit niet gedaan1 het werk van haar schepsel zou heer werk beschaamd hebben3 ,van ,oordt's arbeid is overal kunst1 dat is3 weerspiegeling en uiting van het ,onbewuste1 goddelijk tronend in de zielsdiepten4 ,en dit ,nagelaten ,werk1 dat nu voor mij ligt1 is er een nieuw1 een laatst1 een diep ontroerend en volkomen zuiver getuigenis van3 ,en dit alles1 niettegenstaande hij bijna uitsluitend historische kunst geschapen heeft8 vraagt gij mij hier4--,ja1 niettegenstaande dat feit was ,van ,oordt een groot en een rijk kunstenaar4 ,en ik zal u de schijnbare tegenspraak in mijn beweringen ophelderen4 ,maar rust even3 ziehier een nieuwe mijlpaal4 ,in een hoogst lezenswaardig1 met liefdevolle en eerbiedige overgave geschreven opstel zegt de ,gids-criticus1 de heer ,scharten1 dat de heer ,van ,oordt een middeleeuwsche ziel had en dat een1 in het ,nagelaten ,werk opgenomen1 stuk als ,een ,pleiziervaart1 dat fijntjes humoristisch het hoekig-linksche van een tusschen hedendaagsche ,zondagsgangers verzeild1 naef kunstenaar in 't ootje neemt1 wel eene zijde van ,van ,oordt's kunst blootlegt1 die we nog niet kenden1 maar dat de aanwezigheid daarvan ons toch niet kan bekeeren van de meening1 dat zulk een stuk1 bij langer leven van den p4#bg schrijver uitzondering zou gebleven zijn en historische kunst hoofdzaak4 ,en zoo oppervlakkig beschouwd1 schijnen de in dezen bundel opgenomen stukken ,roman-,begin en ,fragment uit ,floris de ,zwarte dezen beoordeelaar gelijk te geven4 ,maar ook niet anders dan oppervlakkig beschouwd4 ,want zoo 't mij geoorloofd zij--en hier wensch ik u de beloofde opheldering te geven--tegenover de eene hypothese een andere te stellen3 ik geloof niet dat ,van ,oordt's neiging tot de middeleeuwen voortsproot uit het middeleeuwsche--en dat zou1 volgens mij1 zijn3 het voor indrukken van zijn eigen tijd minder ontvankelijke en dus ongetwijfeld bekrompene --zijner ziel2 ik geloof1 dat zij voortkwam uit zijn1 helaas1 behept zijn met een uiterst broos en ziekelijk lichaam3 daardoor verhinderd het hedendaagsche leven in heel zijn stormigheid te ondergaan--gelijk wel1 al ware 't alleen uit plichtsgevoel1 een edelen geest als de zijne1 het heerlijkst denkbare moet hebben toegeschenen--2 drdoor verhinderd het leven der gezonden mede te leven1 deel te hebben in hun hopen en vreezen1 hunne vervoeringen en neerslachtigheden1 hun uitbundigheid en zelf-inkeer1 wendde hij zich tot eene voorbijgegane wereld1 die door de zachte fluisterstemmen der boeken tot hem kon spreken in zijner werkkamer omveiliging1 gelijk zijn zwakke lichaam die behoefde4 ,want--en moge dit mijne beweringen ondersteunen3--een vurig sociaal-demokraat als ,van ,oordt was1 kan zeer wel een universeel-aangelegden geest bezitten1 waardoor hij zoowel de ekonomische noodzakelijkheid en geestelijke schoonheid der sociaal-demokratie als de schoone noodwendigheid der middeleeuwen doorvoelt1 maar zulk een vurig sociaal-demokraat kan onmogelijk een geest bezitten1 die hem zich precieuslijk doet afwenden van de rumoerende en zweetende en zwoegende hedendaagsche maatschappij1 om in eenzaamheid de fantomen van een begraven verleden te evoqueeren1 dat aan sociale rechtvaardigheid niet rijker was4 ,neen6 ,ware hem door een zekere bekrompenheid van geest de schoonheid en het beteekenisvolle van het huidige leven gesloten en ondoorvoelbaar gebleven1 ik zoude hem geen groot en rijk kunstenaar p4#bh hebben geacht1 maar juist omdat het1 mijns inziens1 slechts de bijkomstige omstandigheid zijner zwakke lichaamsgesteldheid was1 die hem verhinderde dat leven te ondergaan en te herscheppen1 drom noem ik hem een rijke en groote4 ,toch--laat ons dezen edelen afgestorvene eeren door oprecht te zijn--niet alln zijn ziekte1 maar ook het bewustzijn1 dat hij in slechts geringe mate de gave van dialogiseeren bezat1 heeft er wellicht toe bijgedragen hem met des te meer vreugde een kunstsoort te doen beoefenen1 die deze gave niet zoozeer vereischt1 als de het hedendaagsche leven beeldende naturalistische romankunst dat doet4 ,want ik mag mij niet weerhouden te zeggen1 dat even sterk als zijn verrukkelijk-beeldende beschrijvingskunst--zoowel van stoffelijke als geestelijke momenten--mij voorkomt te zijn1 even zwak lijken mij zijn dialogen4 ,men behoeft maar het reeds zooeven genoemde ,een ,pleiziervaart als ,in de ,kroeg--het verhaal van een dronkemansruzie--en ,een ,liefde in ,limburg te lezen1 om te merken1 dat1 wat vele zwakke dialogen-samenstellers doen1 ook hij niet nalaat3 het kruiden van hun niet zeer saprijk gerecht met een sterke en smakelijke specerij3 de geijkte1 hoekige1 hollandsche volksuitdrukkingen4 ,wie ,wolff en ,deken kent1 weet wat ik met dit kruiden bedoel1 maar ziet hij 't daar in de hoogste vervolmaking en slechts om zich-zelfs wil1 bij ,van ,oordt zal hij spoedig bemerken1 dat die uitdrukkingen--niet bewust1 maar instinctief--in de dialoog zijn gebracht1 om dier levenszwakte te verbergen4 ,overigens1 wij mogen onverdeeld dankbaar zijn voor dit ,nagelaten ,werk1 dankbaar1 omdat de jong-gestorven schrijver daarmede niet alleen zijn roem heeft bevestigd maar zelfs verhoogd4444 ,welk een allervoortreffelijkste zegging van een buitengewoon subtiel doorvoelen in dit3 ,en nu had hij benauwde alkoofgesprekken gehoord1 geroken de koffielucht en pomadegeurtjes van duffe achterkamers1 waar tot een burgerlijke versiering de zonnestralen#c langs mottige vitrage gelen bij het wee rood en bij het uitgebloeide blauw der kameromgeving4 p4#bi ,en welk een opperste genialiteit in deze beelding3 ,zoo zie ik den weg weer opgaan1 hooger en hooger in een geestdriftige stijging1 en als hij op sprong staat zich over te geven aan den val der gindsche daling1 glimt hij in de zon als een lint van gele japansche zijde4 ,hoe leeft1 hoe rijst1 hoe daalt de zee in ,een ,zeereis4 ,de verhaalgang zelf1 met zijne zich weer verevenende bergen en dalen1 met zijn effenheid1 die het bewogene1 en het bewogene dat een effenheid is1 lft als de zee2 hoe welven de wijde luchten van den kunstenaarsgeest in een koepelende overheersching daarboven4 ,welk een dramatisch vermogen1 welk een gang en een leven in dat ,fragment uit ,floris de ,zwarte4 ,hoe onschuldig een bevalligheid1 wat ongerepte reinheid en zoete liefde ontbloeien in ,een ,liefde in ,limburg4444 ,en laat mij nu maar verder van dit werk en zijn schepper zwijgen4 ,zijn taak is volbracht4 ,hij wacht geen ander oordeel meer dan dat van het ,nageslacht1 een rechter1 die andere lof en andere zegening heeft te vergeven dan wij4 ,maar ook gij1 wiens tijdgenoot hij was--en ik zeg 't u om uw-zelfswil--lees zijn werk1 treed zijn wereld binnen4 ,maar vr dien1 luister nog even naar mijn raad3 hieraan zult gij ook dir wereld schoonheid1 want natuurlijke-echtheid1 kennen3 ,geen wezen1 op een aarde levend1 bereikt dier grens1 allen leven diep in haar atmosfeer besloten1 allen zijn zij van haar onscheidbaar1 allen n geheel met haar--z1 in de door een kunstenaarsgeest geschapen wereld1 overschrijdt geen der op haar levende wezens haar grens1 allen blijken zij aan haar gebonden1 allen zijn zij n met haar1 allen gedrenkt in haar atmosfeer1 allen getint van haar kleuren4444 ,en ten dage nu1 dat ge uw gemoed rein en vrij1 uw geest blijde en schoonheidsbegeerig voelt1 lees den al die prachtige scheppingen van ,van ,oordt en verheug u1 rijk en diep1 om hun omvangen en gedragen zijn door die ne wereld van dien nen geest4444 ,,scharten-,,antink3 ,,de ,,vreemde ,,heerschers4 ,nu moet ik echter uw aandacht daarvan afleiden4 ,wij zullen ons dezen keer--en ge hebt 't uit den aanvang van dit p4#cj opstel reeds bemerkt--niet slechts hebben bezig te houden met schrijvers1 die1 om dezen of genen reden1 tijdelijken afstand tusschen zich en hun onderwerp behoefden1 maar ook met hen wien de ruimtelijke tusschen dat en hun lezers verkieslijk scheen4 ,en hierbij denk ik in de allereerste plaats aan den roman ,de ,vreemde ,heerschers1 ,een ,verhaal van de ,italiaansche ,meren1 door ,c4 en ,m4 ,scharten-,antink1 fournisseurs de la cour4 ,dezen laatsten titel zult ge weliswaar door de prijzenswaardige nederigheid der gelukkige bezitters niet op eenigen plek in het boek vermeld vinden1 maar1 laat mij u zeggen1 dat hij niettemin een zeer werkelijk bestaande waardigheid representeert4 ,de heer en mevrouw ,scharten zijn het--gij zult mij veroorloven steeds van den heer en mevrouw ,scharten als nheid te spreken en niet die critici na te volgen1 die voortdurend in dit geval den zonderlingen waan schijnen te koesteren1 dat wat de ,heer vereend heeft1 de recensent mag scheiden6--het echtpaar ,scharten is het1 niet voornamelijk wijl het de erkende romanleverancier van ,de ,gids is1 ook niet wijl het de onschuldige liefhebberij van meerdere zr voorname winkeliers heeft1 een overvloed van kaartjes-met-uitheemsche- woorden over hun talagewaren te strooien en evenmin1 wijl het 't eene seizoen in ,soieries ,franaises1 'n ander in ,inverniciatura ,italiana handelt en vermoedelijk 'n derde jaar in ,high-life tailor-made ,dressing-gowns1 maar nooit ofte nimmer in ordinaire hollandsche katoentjes zal doen--neen1 de heer en mevrouw ,scharten zijn 't vral1 omdat zij er feilloos in slagen1 alles waarin zij negotie drijven1 absoluut hoffhig te maken1 van de boerengeslachten van ,cavarna af1 tot het lustige weeuwtje1 het ,mayertje toe1 en dat wel op zoo'n savante en kunstige manier1 dat1 als je ged proeft1 de boeren zoowel als het ,mayertje1 trots de ingewikkeld desinfecteerende bewerking die zij hebben ondergaan1 toch nog1 respektievelijk1 naar boeren en naar een cocotte smaken6#d ,maar ge weet zoo min wellicht p4#ca wie de ,cavarner landlieden als het lustige weeuwtje zijn4 ,laat mij dus even een en ander ordelijk vertellen4 ,onder de oppervlakte van dit boek-land laaien twee machtige vuurstroomen--die ik in mijn gewone doen dramatische konflikten zou noemen1 maar mijn geest is op het oogenblik z in de ,italiaansche sfeer gevangen1 dat ik van niets anders dan van ,etna's en ,vesuviussen droom6--,van dit onderaardsche vuur leeft het geheele ,schartensche land met al zijn wezens1 maar het kent er ook de lava-erupties en aschregens p4#cb door1 die het met een grauwe wade van leed en rampen bedekken4 ,daar hebben we aan den eenen kant de ,muzzo's1 waarvan de ouderen verlaten op den vaderlijken grond achterblijven1 wijl de jongeren verlokt door het vele geld-verdienen in ,amerika1 de een na den ander daarheen vertrekken1 om nooit weer terug te keeren3 het eene konflikt veroorzaakt door vreemden invloed4 ,daar hebben we aan den anderen kant de invasie der ,duitschers in ,itali1 die met hun flair voor zaken-doen den landszonen de beste brokken voor den neus wegkapen3 het tweede konflikt4 ,ter eenre zijde dus3 het kapitaal1 dat het beste bloed uit het land zuigt1 ter andere3 het kapitaal1 dat het gewin uit het land trekt4 ,een beeld dus van het internationale kapitaal in onbewust bondgenootschap alles dienstbaar makend aan zijn belangen4 ,en dat beeld wordt er des te volkomener door en blijkt zelfs rijk aan een ongezochte symboliek1 als we erop letten dat de roomsche priester ,jacchini de handlanger en adviseur van het duitsche kapitaal is6 ,op deze tendenzen der huidige samenleving de hand te hebben p4#cc gelegd1 en ongetwijfeld een in-kunst-herscheppende hand1 dt is de machtige verdienste van de schrijvers van dit boek4 ,maar er is meer3 naast de twee reeds genoemde1 hebben we1 van veel minder beteekenis en op lager plan1 doch vol van menschelijkheid en waarheid1 een derde dramatisch konflikt3 tusschen de beide dorpspatricirs-families ,muzzo en ,tadde1 in verband staande met de beide andere konflikten--en het dunkt mij goed1 met 't oog op het feit1 dat de deugdelijkheid der compositie van dit werk m4i4 miskend is1 op dit verband den nadruk te leggen--want de afgunst van het eene geslacht wordt voornamelijk gestimuleerd1 doordat de jonge ,tadde wl uit ,amerika naar het vaderland terugkeert--wat als eervol geldt--en de jonge ,muzzo's niet4 ,intusschen1 beide hoofdkonflikten zien we ten slotte uitsmeulen en met een wolk van moewe berusting de menschen omnevelen1 terwijl we vermoeden dat die afgunst tusschen beide geslachten wel langzaam slijten zal1 daar immers een ,tadde met een ,muzzo trouwt1 maar--er is een vierde dramatische botsing1 die waarlijk hooge tragiek wordt1 die waarlijk als een eruptie1 een brandend verderf1 kraakt en woelt en dondert en aan den dag breekt4 ,dat is de levenstragiek van den blinden ,zacharia ,banfi1 een prachtig-gebeelde figuur4 ,deze man zag zich in zijn jeugd verdreven van zijn vaderlijk erfdeel1 een boerengoed1 dat voor schuld verkocht moest worden4 ,hij trekt naar het buitenland1 naar ,normandi1 n idee in zijn peins-wroetenden kop3 sparen1 sparen1 sparen1 om ns het vaderlijk erfdeel te kunnen terug koopen4 ,de vrouw1 met wie hij daarginds trouwt1 sterft1 hij wordt blind en keert vereenzaamd naar zijn land terug4 ,daar woont hij bij een nicht in de nabijheid van zijn erfgoed en loert1 loert in de lichtende duisternis van zijn oude1 blinde hoofd1 op een kans1 het land terug te winnen4444 ,luister3 ,zijn blinde hand greep tusschen de plooien van buis en hemd1 waar hem een zeemen zakje op de borst hing4 ,vijftienduizend lire1 zei hij gesmoord1 vijftienduizend lire1 met mijn bloed en mijn honger verdiend 444 voor nog geen zes moesten wij ,fulmignano verkoopen 4442 vijftienduizend lire 444 en toch zullen de ,duitschers op ,fulmignano blijven4444 p4#cd de ,duitschers1 die zijn als ongedierte 444 waar er n is1 daar zijn er honderd 444 honderd4444 ,de bleeke lippen sidderden1 de kin trok als van een kind1 dat schreien gaat1 hulpeloos-dood staarden de starre brilleglazen over de binnenplaats4444 ,de anderen1 verschrikt1 zaten stil4 ,en hij heeft gelijk3 de ,duitscher blijft op ,fulmignano1 vastgegraaid houdt hij 't in zijn ijzeren vuist4 ,en nu komt er een ander plan in ,banfi op3 een van die ,duitschers1 een broer van dien ,walther1 die op ,banfi's bloedeigen erfgoed zit1 heeft een bod op een groote albergo in ,cavarna gedaan1 maar de koop is afgesprongen4 ,als die geldwolf daar voordeel in ziet1 dan zit 't er ook in1 meent ,banfi en hij geeft een deel i van het geld om hem te koopen3 daardoor zullen de sommen gewonnen worden1 om ,fulmignano1 als de gelegenheid zich aanbiedt1 en al wordt het nog zoo duur1 te heroveren4 ,maar eens de herberg gekocht1 hoort hij1 waarom de koop indertijd is afgesprongen3 op den top van den berg1 aan welks flank zijn nieuwe albergo ligt1 komt het eindstation van de nieuwe kabelspoor en daar laat ,walther het grootsche ,kulm-hotel bouwen1 daar zal de stroom van het vreemdelingengeld neerkletteren4 ,zijn albergo wordt nu niets6 ,met welk een liefde is deze figuur gebeeld6 ,niet licht zal ik dit psychologische fijnheidje vergeten3 ,niet kibbelen1 kinderen1 niet kibbelen1 smeekte de blinde man1 die altijd zoodra de stemmen kijvend werden1 dubbel zijn hulpeloosheid voelde van de gelaten niet te kunnen onderscheiden4 ,niet licht ook den tocht van den blinde naar ,montagnola3 ,als ,zacharia weer door was gegaan en al schuifelend met den stok voor zich uit1 den mijlpaal had gevonden bij het zijpaadje1 dat hier zig-zag af1 naar ,montagnola terugvoert1 hief hij het bleeke1 kleine gezicht1 met de ronde1 blauwe brilleglazen daarop1 en staarde of zijn gedachten iets zochten4 ,hij wist hier1 aan den akkerpunt1 een perzikboompje te staan4 ,zijn stok stootte tegen het hout1 hij tastte met de hand1 voelde de dunne ruige twijgen van den nog jongen stam 444 er was een bescheiden gezoem van bijtjes boven hem4444 ,nu zag hij zich plots onder de roze bloesemende twijgen1 die overbogen1 ver over den weg1 en zijn oud en pijnlijk gezicht verklaarde in een p4#ce zachte opgetogenheid4 ,toen hij vr noch achter zich een gerucht langs den weg hoorde en zich onbespied kon meenen1 strekte hij voorzichtig de hand boven zijn hoofd1 tot zijn vingers het uiterste van een takje hadden gevonden1 vingerde nog voorzichtiger het takje langs1 en de eerste zijigheid van een bloesemblaadje kwam zijn vingertoppen beroeren4444 ,hij glimlachte4 ,hij zag de gansche helling1 links van zich omhoog de ,monte ,cavarne op1 en de gansche helling rechts van zich omlaag1 naar het meer toe1 en heel het verre verschiet rechtuit1 waar ,noranco lag1--hij zag dat alles in n teeder gewemel van honderden zacht-roze bloesemboomen1 n broos gesprankel van roze1 glanzend aan het puur-blauw vuur van het meer1 glanzend aan het azuur van den hemel en aan het versche gras der wijngaard-glooiingen1--heel dit lente-land1 dat hij kende plekje bij plekje1 en dat hij plekje bij plekje vr zich kon tooveren in den geest4--,che bellezza1 zei hij zacht4 ,als hij met zijn nichtje ,angelina en haar man in de herberg woont en diep doorvoeld heeft1 dat alle1 alle opofferingen te vergeefs gebeurd zijn1 dan zien wij hem1 een dag1 aldus1 en het is de laatste maal1 dat wij hem zien3 ,onbeweeglijk bleef hij zitten4 ,een zonderlinge ontroering was over zijn denken gedauwd1 en zijn starre afgetobd gelaat werd stiller in een vagen glimlach4 ,zoo zat hij een langen tijd1 turende in een schemer van vrede1 waardoor een zacht-goudene morgen gloorde4444 ,zacharia dacht aan den dood4444 ,o1 doet dit alles niet huiveren van ontroering3 van schoonheid-genieten en medelijden8 ,maar hoe liefdevol zijn ook de andere figuren in dit boek gebeeld4 ,carlotta1 de zachte zuster van den goeden1 fijnen1 gewetensvollen pastoor van ,cavarna1 en ,carmela1 de flinke moeder van dat aardige kereltje ,massi2 de trotsche ,luigia1 de moeder der ,muzzo's2 ,ambrogio ,muzzo1 de gegriefde1 van zijn zonen beroofde vader1 die ten slotte in wanhoop den trotschen kop buigt en zijn dochter met een ,tadde laat trouwen3 in 's hemels naam 444 hij heeft geen wil meer 444 hij is p4 ,en die joviaal-ronde pastoor van ,montagnola4 ,maar het ,mayertje1 ofschoon uitstekend doorvoeld1 is niet z goed gebeeld3 de schrijvers hebben hier te zeer den objectieven verhaaltoon verlaten1 zijn te nederbuigend1 te spottend1 p4#cf te humoristisch geworden4 ,met den ,zoppo1 den uit den treure preekenden vegetarir en theosoof vormt zij niettemin een aardig kontrasteerend stelletje1 waaraan we wel eens 'n fijn-comische situatie te danken hebben4 ,maar bovenal valt 't ,mayertje te waardeeren1 wanneer men deze figuur als compositorische waarde keurt4 ,zij blijkt dan1 dunkt mij1 van zelf te symboliseeren het verachtelijkste gevolg van een in 'n betrekkelijk primitief land binnendringende weelde1 die weliswaar door het meerendeel harer gevolgen1 maar toch vooral door dit1 een tot dan nog natuurlijk-levende1 landelijke bevolking langzaam corrompeert4 ,in een van haar tallooze minnehandels gebruikt ,madame ,mayer een jong meisje uit het geslacht der ,muzzo's als postillon d'amour1 welk kind op een van die boodschaptochten door den minnaar van het ,mayertje wordt verleid4444 ,hoe men dan ook dit boek als een verzameling van losse tooneeltjes en tafereeltjes kan beschouwen is mij een raadsel4 ,zeer zeker zijn de steunbalken in het bouwsel verborgen--en is dit niet fraai en goed8--maar het dunkt mij wel wat zonderling van een bouwkundige1 om1 wijl hij de einden niet door de muren ziet steken1 te meenen dat die balken er niet zijn6--,en nu lezer6 ,ben ik uitgegaan om te vloeken en heb ik gezegend8 ,neen1 neen1 ge vergist u1 zoo ge dit meent1 ik ben geen ,bileam1 en al berijd ik soms 'n stokpaardje1 ik zit nooit op 'n ezelebeest1 zooals ,couperus zou zeggen6 ,ik heb mooi gevonden en ik heb gezegend1 ik vind leelijk en ik vloek uit echte en diepe ergernis3 ,wat dit boek zegt1 dat zegt het voortreffelijk--een enkele1 in de sfeer van het geheel niet thuis hoorende metafoor1 een enkel geaffecteerd zinnetje daargelaten1 heeft ook de taal die aangenaam stemmende verzorgdheid1 welke de gerechtvaardigde achting der schrijvers voor eigen vermogens bewijst--maar in 't verzwijgen1 daar zit 'm het ergerlijke in4 ,niet voor niets hebben we de ,fransche boeren van ,zola en de ,balzac1 de ,hollandsche van ,querido leeren kennen1 en zouden deze eveneens katholieke ,italianen zoo heel anders zijn8444 ,geloove wie 't kan1 ik niet6 ,maar al hadden we ook niets van ,zola'sche of andere boeren gehoord1 p4#cg dan nog zouden wij voelen1 dat hier levenszijden verzwegen of verdoezeld zijn4 ,en indien dit niet voortkomt uit zekere zielsarmoede bij de schrijvers1 een verfijningsontaarding1 waardoor voor hen die levensuitingen ondoorvoelbaar zijn geworden1 een zelfde zielsarmoede als die telkens nieuwe prikkels noodzakelijk voor hen maakt1 om tot scheppen te komen1 dn is het--en vindt men dit een insinuatie1 dan bedenke men dat ik de plicht heb te zeggen wat ik denk en ik bovendien hier niets tegen een jong schrijvertje insinueer1 maar tegen machtige auteurs1 die een stootje kunnen velen6--dn is het3 wijl zij fournisseurs de la cour zijn6 ,,louis ,,couperus3 ,,antiek ,,toerisme4 ,en ja1 ,couperus nu1 over wiens ezelebeest ge mij zooeven hoordet praten4444 ,diens ,antiek ,toerisme verplaatst ons zoowel naar vreemde landen als naar het verleden4 ,en het is trots al de blinkende larifari1 een brok armoegheid geworden1 welks aanblik je1 van den weeromstuit1 je rug laat schurken op z'n bedelaarste bedelaars1 tegen 'n boomstam aan4 ,een schatrijk ,romeinsch patricir gaat met zijn van hem afhankelijken oom op reis1 om te beproeven zich af te leiden van zijn liefdesrazernij --eerste rangs tooneelmalligheid6--voor eene hem ontrouw geworden en met een matroos ervan doorgegane slavin4 ,terwijl hij op reis is en inmiddels1 gelukkig1 liefde opvat voor een andere slavin1 wordt hij straatarm1 doordat ,tiberius al zijn goederen verbeurd verklaart4 ,goddank6 hij blijkt te groot van ziel om zich daar veel van aan te trekken en gaat zich1 vergezeld van zijn nieuwe geliefde1 als beeldhouwer vestigen te ,kos1 haar geboorteland4--,kijk1 als ge nu een boek ziet als een gastvrij huis1 waar een even hoffelijk als geestrijk gastheer u doet nederzitten aan zijn haard en het beste van zijn geestelijk en stoffelijk bezit niet spaart1 om u1 zijn gast1 te gerieven1 zoodat ge uw eigen wijs van leven een gelukkige pooze vergeet en1 door hem bekoord1 geheel onbemerkt de zijne aanvaardt2 als ge in een voor u opengaand boek zulk een huis denkt te vinden--en welke gedachte zou1 z kort na het ,dickens-jubileum natuurlijker zijn8--hoe komt ge dan bij het betreden van dit ,couperus-huis p4#ch bedrogen uit6 ,de gastheer 444 de gastheer8 ,nergens te zien6 ,ge kijkt eens rond1 en een onaangenaam gevoel overvalt u3 zijt ge op een tentoonstelling tegen smaak-misleiding84444 ,er scheen een blokkenvuur in den haard te branden1 maar even naderbij getreden1 ontdekt ge1 dat 't een kwalijk riekende gashaard is met namaakblokken van asbesth4 ,een oude gloed van gobelins aan de muren1 en die1 meendet ge1 waren toch echt4444 ,och1 och1 alle duivels1 het is papier van zooveel de rol6 ,maar gelukkig6 daar komen tenminste menschen de kamer binnen4 ,ah1 ,lucius1 ou ,romein1 men ontmoet een van jou slag niet elken dag4 ,mag ik eens nader kennis maken8 ,maar pe6 ,wat mankeert die vent6 ,die raaskalt1 die speelt 'n bezetene4444 ,zeg1 ,jandorie en bij ,jupiter1 wou je mijn64444 ,maar die oom ,catullus en die ,kaleb1 die lijken u nog al geschikte kerels1 die schijnen u nog al nuchter te zijn4 ,en inderdaad3 ,och weet u1 zegt oom ,catullus1 u vertrouwelijk onder den arm pakkend1 we binne acteurs1 dacht u nou heusch1 da'we 444 haha 444 da'we ,romeine ware 444 maar komt dan uit ,purmerent as ik vragen mag4444 ,an die ,lucius had u dat toch wel dadelijk kenne merken1 die zal nog heel wat moete repeteere voor-ie toonbaar is6444 ,we binne het gezelschap-,couperus 444 spele voor filmopname4444 ,maatschappij ,holkema en ,warendorf4444 ,o maar daar is de directeur6 dat treft u6444 ,meneer ,couperus6 ,meneer ,couperus6444 daar is 'n heer1 die dacht da'we1 haha1 da'we4444 ,maar meneer ,couperus lacht niet van harte mee2 meneer ,couperus trekt een gezicht als een boer die kiespijn heeft2 meneer ,couperus herinnert zich1 dat hij niet altijd als direkteur van een bioscoopfilm-tooneeltroep het land afreisde2 dat hij eens in zijn grooter tijd een ontzaglijk ,magir was1 die machtige geesten opriep1 hen bond in zijn ban1 hen een lichaam schiep en ze voor de oogen der door zijn mysterieuse grootheid verrukte menschen liet leven1 lven6 ,och1 niemand verliest geheel zijn grooter ,zelf3 de figuren van ,kaleb1 den gids1 en van ,catullus zijn gezllig-goed4 ,dat gevalletje van het slaafje ,tarrar met zijn slangetjes is aardig p4#ci en lief4 ,die beschrijving van den ,witten ,nacht is fraai en wij geraken wel in de stemming1 we ontvangen wel een beeld van heel dat ontzaglijk grootsch verleden 444 jawel 444 mr de centrale fout van het werk is1 dat de menschen er om het dcor zijn en niet het dcor om de menschen4 ,er wordt gespeeld met menschelijkheid4 ,en de taal is verbijsterend slordig6 ,het woord immens komt bijvoorbeeld zoo vaak voor1 dat ik er minstens twee bladzijden dezer kroniek mee zou kunnen vullen4 ,dat is gewoon bespottelijk1 onbegrijpelijk-van-dwaasheid4 7,men vergelijke eens deze herhalingen uit nonchalance1 met het telkens een zelfde woord herhalen bij ,van ,oordt1 zooals dat wel een enkelen keer in diens ,nagelaten ,werk voorkomt1 om daarmee een zekeren subtielen indruk te wekken67 ,zelfs lezen wij ergens1 dat iets niet zoo reuzig immens was als iets anders66 ,ge meent1 dat ik het heele zaakje niet zoo zwaar moest opvatten8 ,inderdaad3 de heer ,couperus is tusschen twee geeuwen van verveling en onmacht aan het spelletje van belletjes blazen gegaan1 weliswaar niet uit 'n ,goudsche pijp1 zooals kinderen dat doen1 doch met een heel kunstig in elkaar gezet toestel4 ,maar toch1 dat maakt geen werkelijk verschil4444 ,doch wilt ge ng een spel1 maar althans een edeler spel van hem zien8 ,sla dan ,groot-,nederland van ,maart#e op4 ,lees zijn verhaal van den moord door de ,pazzi gepleegd op ,giuliano de ,medici4 ,dat lijkt toch op schkspel1 nietwaar8 ,het bord is er daar1 om de een intellekt-leven verbeeldende bewegingen der stukken mogelijk te maken3 het dcor is er om de menschen4444 ,neen1 zker3 de groote ,couperus van weleer is niet heen voor goed2 ik geloof3 hij bereidt zich voor op een schitterend heroptreden--de kleine ,couperus houdt zoolang het ongeduldig-trampelend publiek een beetje bezig4-- 99 99 99 99 99 ,,brieven ,,over ,,literatuur p4#dj ,,iii ,kinderen zijn1 in der aard-smart koninkrijk ,prinsen van vreugde en van jeugd-schoon koninklijk4444 ,willem ,kloos ,dat zijn zij1 ongetwijfeld1 maar zij zijn nog veel meer dan dit4 ,doch volledig uit te zeggen de majesteit en den rijkdom1 de statigheid en de bevalligheid1 de wijsheid en de liefde van hun teere levens--dat is geen mensen gegeven1 zoo min1 en uit eenzelfde oorzaak1 als het ooit een onzer gegeven was of zal zijn1 het ,godswezen te drvoelen4 ,want de bijbelsche leering1 dat wij naar ,gods beeld geschapen zijn1 valt alleen te begrijpen1 maar dan ook volledig1 z dat zij straalt van waarheid1 als we ons vooroverbuigen tot de menschen1 die nog menschjes zijn1 en van de tot ons omhooggeheven effen gezichtjes en klare oogjes de verrukkelijke zekerheid lezen1 dat dr en uit hun nog passief1 hun nog sluimerend menschelijk bewustzijn1 het ,goddelijk ,bewustzijn onvertroebeld glanst4 ,daarom was ik dan ook soms geneigd te beweren1 dat men eigenlijk weinig van kinderen moet zeggen1 daar alles wat men zeggen kan beneden hen blijft1 en het een ijdel en ook heiligschennend bedrijf is te spreken van iets1 waarover men niet waardig spreken kan4 ,maar later heb ik bevonden dat deze bewering een dwaasheid is1 want1 indien we niet meer over het ,goddelijke en ,kinderlijke mochten spreken1 dan ware onze spraak van zijn diepste p4#da accenten en schoonste geluiden beroofd en zou onze uitdrukkingsmacht zoo verzwakken en ontaarden1 dat zij ten slotte geen enkele gedachte of gevoel waardiglijk meer zou weten te verwoorden4 ,en reeds daarom ware het geen ijdel en heiligschennend bedrijf4 ,maar dat is het ook niet om een andere reden3 ,wie tot den ziels-geloovige1 op wat wijze deze ook gelooft1 van het ,goddelijke eerbiedig spreekt1 hij zal meevoelen en meedenken wekken1 op hoe gebrekkige wijze hij zijn denk-voelen ook verwoordt1 mits dat denk-voelen cht-in-hem zij4 ,er voltrekt zich dan een gemeenschappelijk-zijn tusschen beiden1 dat wel op hun wrden rust als op aarde een bloemstruik1 maar1 evenals dat gebloemte die aarde1 geurend en stralend en zon-weertintelend1 de woorden te boven rijst4 ,en niet minder3 wie met een liefdevol hart over kinderen spreekt1 hoe stamelend en hakkelend ook1 hem lachen alle moeders tegen en de meest zorgenvolle vader heft van zijn werk het zware hoofd op1 om hem even1 als tot eene kracht-schenkende verpoozing1 dankbaar aan te zien4 ,,reyneke ,,van ,,stuwe3 ,,de ,,kinderen ,,van ,,huize ,,ter ,,aar4 ,aldus gaat het hen1 die van hen spreken4 ,die hen beelden1 in een kunstwerk1 gaat het anders6 ,elk niet l te laag staand mensch wordt hier een voortreffelijk en nauwlettend criticus4 ,dezelfde omstandigheid1 die het den gebrekkigsten spreker gemakkelijk maakt1 begrepen te worden1 maakt het den beelder moeilijk bijval en lof te verwerven4 ,want die omstandigheid is3 de liefde voor kinderen1 die ieder niet l te laag staand mensch bezit4 ,en schoon menigeen een kunstenaar moge vergeven1 dat hij de zwarte en gluipend-strompelende gedaanten van ,leed en ,ziekte door een zonnige belichting iets van het vreeselijke hunner donkere geheimzinnigheid ontneemt1 niemand vergeeft het hem1 indien hij den stralenden engel van het geluk ontluistert en deze1 door den mist van licht1 waarin hij gaat1 te dooven1 iets van zijn even geheimzinnige maar daardoor alsnog onvatbare zaligheid verkondende schoonheid ontrooft4444 ,en kinderen zijn die engelen4444 ,daarom1 wie kinderen beeldt1 moet in zich hebben het vlugge naderen en het vlugge wijken1 de bewegingen en aanrakingen van zijn geest moeten speelsch van vlug- en lichtheid zijn4 p4#db ,zijn woord moet luchtig ademen als een wind1 en zacht en streelend als een zchte wind zijn1 want er zullen veel vlinders en bloemen komen te leven op zijn land4444 ,vele der eigenschappen1 die zulk een kunstenaar vooral dus bezitten moet1 zijn wellicht in dit ne woord te vatten3 bevalligheid4 ,niet die der saletjonkers en modieuse dames1 maar die der natuur3 de bevalligheid der schoone verzen1 der in de wei dravende jonge paarden1 der neigende boomen2 de bevalligheid1 die alleen uit harmonieuse samenwerking van edele krachten ontstaat4 ,en deze is het wier aanwezigheid ik telkens en telkens weer in het jongste boek van ,jeanne ,reyneke van ,stuwe heb gevoeld4 ,ge weet het waarschijnlijk al3 het zieleleven van kinderen uit den zeer voornamen stand wordt daarin gebeeld4 ,door een voortreflijken vader en een stiefmoeder1 die hen liefheeft1 als waren zij haar eigen kinderen1 opgevoed2 door alles1 wat een kinderleven rijk en gelukkig kan maken1 omringd1 komen er geen uitzonderlijk-hevige gebeurtenissen in hun leven voor1 maar de schrijfster heeft met goed gevoel voor compositie1 het sterven van een heel jong broertje erin gebracht1 waarmede zij1 binnen den grens der meest soliede waarschijnlijkheid blijvend1 de gelegenheid heeft gekregen1 de zieltjes der kinderen in de hoogste gevoelsspanning te laten zien4 ,de drie gegeven kinderkarakters loopen zeer uiteen4 ,er zijn3 de toekomstige superieure mensch3 ,adle2 de toekomstige intrigante en coquette1 d4w4z4 intrigant en coquet op een vrij onschadelijke en kleine wijze3 ,eva2 de toekomstige egost1 goedhartig en vrijgevig uit praallust1 iemand met een tamelijk gering intellect en een zekere lichtzinnige grilligheid3 ,charles4 ,wat echter alle drie gemeen hebben1 is wat men zou kunnen noemen3 hun adels-1 hun standsbewustzijn1 in ,adle schijnbaar het sterkst1 en dit getuigt van den subtielen psychologischen voelzin der schrijfster3 in werkelijkheid namelijk voelt dit kind zich zoo voornaam door eigen1 onbewuste noblesse1 maar bewust wordt haar die voornaamheid slechts als een zich-voelen3 kind van ,huize ter ,aar6 ,het boek vol levendige handeling is vlot en luchtig geschreven3 een witte raaf in onze literatuur4 ,de kinderdialoog p4#dc is uitstekend4 ,en ik zou de onverbeterlijke1 oude zondaar niet moeten zijn1 die1 schoon hij telkens te hooren krijgt1 dat hij zich niet weet te beperken1 toch onverstoorbaar z'n gangetje gaat1 als ik u hier niet wat zou laten zien uit den overvloed van mooie dingen1 die ik1 al lezend1 verheugd zat te bekijken4 ,is dit niet allerliefst3 ,ik gun je de pret6 zei ,amlie4 ,mag ik 'n chocolaadje8 ,nemen jullie die mee8 ,en hoe doen we met de poppen8 ,het was lang een lieve gewoonte geweest1 om naar een spel eerlijk de poppen mee te nemen4 ,zelfs ,charles waren vaak1 hoewel onder protest1 kleine poppetjes in de zakken van zijn jasje gestopt1 met de vergunning deze gedurende de geheele reis verborgen te houden1 als hij1 wanneer de vertooningen begonnen1 de koppetjes er maar uit liet steken4#f ,en hoe uitstekend is1 vooral in de door mij gecursiveerde woorden1 een scherpe psychologische observatie gezegd3 ,eva presenteerde odeur uit haar flaconnetje1 en kreeg nog rooder wangen1 maar nu van ingehouden verontwaardiging1 toen ,oom ,carel zei3 --,nee1 maar1 wat heb jij#g 'n prachtige kanarie-gele handschoenen aan6 ,want zij zag de ironie in zijn oogen1 en zij htte hem op dat oogenblik met een snellen haat1 maar vergat dien weer1 omdat ,oom1 bemerkende dat er niets dan water uit haar flaconnetje kwam1 haar economie prees1 en ofschoon zij niet precies begreep1 wat hij bedoelde1 glimlachte zij toch even complaisant1 omdat hij iets van haar in het openbaar goedkeurde4 ,maar dan ook1 welk een humor zit in dit werk4 ,men lette eens op die prachtige condoleantie-scnes1 als 'n tante is gestorven3 eerst het condoleeren door ,leentje1 een der dienstmeisjes4 ,wel gecondoleerd1 zegt zij deftig1 en ,evatje studeert gauw het vreemde woord in1 om het straks tot de ooms en tantes te kunnen zeggen6 ,daarna ,eva's genoegen als ze merkt1 dat haar vrijertje ,piet ,erckelens het woord ook zoo goed weet te gebruiken4 ,maar dan dit3 ,charles1 die al het heele sterfgeval vergeten is1 speelt met zijn vrienden roovertje1 zij hebben zich verdekt achter boomen opgesteld1 p4#dd om den rijken reiziger in 't eenzame bosch te overvallen1 en ,piet1 die uit dat eigenaardige1 toch touchant-eerzuchtige van kinderen en 444 groote menschen1 om vooral jegens hooger geplaatsten onberispelijke manieren te toonen1 overal naar hem loopt te zoeken1 om hem te condoleeren1 nadert3 ,de argelooze ,piet naderde meer en meer4 ,hij zette zijn gezicht zoo ernstig mogelijk4 ,ja1 hij had het wel gedacht3 de jongens speelden nergens4 ,hij was al in den boomgaard geweest1 n bij de vischplaats1 n bij de tuintjes1 n bij het achterhek 444 nu zou hij nog eens in den moestuin probeeren4 ,hij naderde4 ,zijn hoofd was een beetje gebogen1 en hij spande zich in1 de juiste1 bij de gelegenheid passende gelaatsuitdrukking te vinden4 ,en ondertusschen loerde ,rinaldo ,rinaldini achter zijn boom1 gereed om zich met blikkerende oogen op z'n slachtoffer te werpen4 ,piet hoorde iets4 ,tenminste hij bleef staan4 ,en op dat oogenblik sprong1 tijgerwoest1 zijn aanvaller achter een boom vandaan4 --,sta1 of ik schiet6444 was ,charles van plan te schreeuwen4 ,maar de woorden stokten hem in de keel4 ,roerloos bleef hij op de plek waar hij stond4 ,en het bloed steeg hem heet naar het hoofd van schaamte en verwarring1 want ,piet had zijn hand vooruit gestoken1 en op somberen toon gezegd3 --,ik condoleer je wel1 ,arl4 ,is het niet voortreffelijk1 dat plotselinge ondergaan van ,charles' speellust in schaamte en verwarring8 ,maar vooral het komische van de situatie6444 ,humor en van de beste soort is er ook in de weergave van het concert1 dat de kinderen voor ,juf en de meid geven1 en waarop ze in de volle onschuld hunner hartjes1 allerlei gemeene straatliedjes beginnen te zingen en er absoluut geen begrip van hebben1 waarom ,juf ze plots van het podium1 een tuintafeltje1 trekt en ze met dt en dt dreigt1 als ze niet ophouden4444 ,o1 ik zou u nog zooveel fijngevoelde trekjes kunnen citeeren4 ,ik zou u wel willen laten zien1 hoe voortreffelijk de kinderen in hun onderling zoo verschillenden aard zijn doorvoeld en weergegeven1 bij die groote gebeurtenis3 het sterven van brortje3 ,adle's innige smart2 ,evatje's sluw pogen1 bij anderen den indruk te wekken1 dat ook zij zoo diep voelt2 haar spijt1 het maar niet tot schreien te kunnen brengen4 ,ik p4#de zou u even willen toonen de houding van dat geraffineerde coquettetje-in-den-dop1 op het kinderbal1 als haar cavalier vergeet haar ten dans te komen halen1 en vooral1 o vooral ,adle's extatisch voelen1 dat er op de hle wereld geen kind1 neen1 geen enkel kind bestond1 zoo gelukkig als zij1 en1 na den dood van het door haar zoo hevig geliefde broertje1 haar weerzin1 als ze hoort1 dat er een nieuw kindje komt1 dat broertjes plaats zal innemen2 haar vermeende haat tegen dat nieuwe kindje6 ,ik zoude ook wel nader mijne meening willen motiveeren1 dat de volwassen menschen niet z goed als de kinderen zijn gebeeld1 dat met name1 hun dialoog niet zoo goed geslaagd is1 dat zij te veel betoogen en te redevoeringachtig spreken1 dat zij ook t zeer als personages van bijzondere gewichtigheid1 bijzonder verstand1 en bijzonder gevoel zijn voorgesteld4 ,het is alsof zij1 in plaats van door de schrijfster-zelf1 door de ,,hen ,,verheerlijkende kinderen zijn gezien4 ,en ofschoon deze omstandigheid de nheid van het werk wel versterkt1 't is toch niet goed4444 ,de oorzaak wordt ons klaar1 indien we er op letten1 dat de grove1 zinnelijke ,oom ,carel beter gebeeld is dan de hoogstaande ,alexander en ,jeannette1 de beide ouders3 de schrijfster zich eenmaal volledig ingevoeld hebbend in de levenssfeer der kinderen1 werd door de visie van de in reinheid aan kinderen verwante ,alexander en ,jeannette niet uit de kinderlijke levenssfeer gerukt1 zij zag en beeldde hen dus van uit die sfeer2 door de visie echter van ,carel1 die niets met het kinderlijke gemeen heeft1 werd zij wel uit het kinderlijke denk-voelen gerukt4 ,zij zag en beeldde hem dus van uit de sfeer der kunstenares ,reyneke van ,stuwe4 ,maar nu zal ik over dit alles niet verder uitweiden1 en liever de nog ter behandeling van dit werk beschikbare ruimte gebruiken1 om op iets veel gewichtigers uwe aandacht te vestigen4 ,zooals ge u wel1 m'n waarde lezer1 uit eigen jeugdjaren herinneren zult3 in een kinderleven behoort een sprookjesprins1 en1 gelkkig1 hij ontbreekt dan ook in het kinderleven van dit boek niet4 ,wilt ge hem van hier even zien verschijnen8 ,welnu1 zie toe3 p4#df ,adle stond wat verder dan de anderen stil te kijken4 ,het tooneel1 nu het duisterder werd1 had een vreemde bekoring voor haar4 ,tegen de klare schemerblauwte der lucht bewogen zich de zwarte figuren der menschen1 als de silhouetten van een door ouderdom donkere plaat4 ,duidelijk teekende zich de kruisboog van het net af tegen den effen hemel4 ,en als het plotseling zwaar werd neergelaten1 dan was het opeens1 als brak een glad kristal in scherven1 die heftig p-vlogen1 en in glinsterend gruis verstoven4 ,zonder zich bewust te maken1 wt zij zag1 en zonder het in zichzelve detailleerend te beschrijven1 stond ,adle1 en keek1 gevangen in den ban van iets geheimzinnigs1 iets ongewoons1 dat haar met onweerstaanbare macht hield geboeid4 ,alles was anders#h voor haar in deze oogenblikken 444 al de menschen1 die er bezig waren1 leken vreemde mannen1 in een omgeving1 die zij niet kende4 ,de atmosfeer was koel1 en onbeweeglijk stonden de boomen en planten-groepen tegen den donkerblauwen schijn van de lucht4 ,en de maan werd grooter en helderder1 en wierp witte stralen op de werkzame handen der mannen1 en schampte zoo nu en dan een fel-flitsend licht langs het stille1 glanzende water4 ,het was ,adle1 alsof zij droomde4 ,in den grooten prenten-bijbel kende zij de plaat3 ,de wonderbare vischvangst1 en ook wonderbaar scheen deze vischvangst haar toe1 en het was haar1 alsof zij nog nooit te voren het z had gezien3 het ophalen van het net1 met de levende1 spartelende massa der over elkaar glippende1 kwikzilver-vlugge en flikkerende visschen1 waaruit door den ,baas1 onbeschroomd-tastend1 een keus werd gedaan4444 ,en nooit had zij 't nog gezien dat ,ruitenburg zoo iets om den adem in te houden vreemds over zich had1 als nu hij1 met een emmer visch in de hand1 zich naar de keuken begaf4 ,zijn voetstappen knerpten over het grint2 zijn breede schouders waren wat naar voren gebogen1 en zijn donker1 doorgroefd gezicht was in het maanlicht van een strakken plechtigen ernst4 ,dit is de ,prins van het mystieke levensaanvoelen4 ,dit is de heilige sprookjes-,prins1 die in zijn glorierijk en droome--vlug verschijnen en verdwijnen1 de menschen- en de kinderzielen even stil1 ademls-stil maakt van huiverend geluk1 om de zijn oogen en gelaat ontstralende glansen4444 ,deze bladzij1 op een oneindig hooger plan dan het overige van dit werk levend1 bevat--'k zeg het zonder ,oostersch-lyrische overdrijving1 in koelen bloede en mij sterk bewust van wat p4#dg ik zeg--een mystieke visie van een hl diep voelend schilder-visionnair4 ,van kind tot kunstenaar il n'y a qu'un pas4 ,en zoo ge schalk genoeg zijt mij hier te vragen1 of het diezelfde pas is1 welke van het sublieme naar het ridicule voert1 ik zal u in vollen ernst antwoorden1 dat dit wel en ook niet het geval kan zijn1 maar dat het mij althans1 immer geviel in kind en kunstenaar een essentiele gelijkaardigheid te erkennen4 ,want een kunstenaar1 ziet ge1 dat is eigenlijk zulk een zonderling en zeldzaam wezen1 dat het meest wezenlijke en karakteristieke van het kind-zijn tot zijn dood behoudt4 ,dat meest wezenlijke en karakteristieke is het vaak en grootendeels passief-zijn van het menschelijk bewustzijn en het zeer actief-zijn van het zoogenaamde ,onbewuste1 dat ik1 elders1 het ,natuurlijk of ,goddelijk ,bewustzijn heb genoemd4 ,vandaar het in onze oogen onbeheerschte en onberekenbare in kinderen en vandaar ook het onbeheerschte en onberekenbare in de handelingen van vele groote kunstenaars2 vandaar het ademloos-staren in alleen door hen geziene droomwerelden en het1 blind voor het ommeleven1 pgaan in voor hen opdoemende fantasien door kinderen1 n het1 tijdelijk1 als werkelijkheid beleven van visioenen en verbeeldingen door kunstenaars4 ,de parallel zou verder door te voeren zijn1 maar ik geloof1 dat hij thans ver genoeg getrokken is1 om u ook de door mij niet genoemde punten van overeenkomst tusschen kind en kunstenaar te doen gevoelen1 en te doen begrijpen1 waarom in nze nuchtere waarneming de verhouding tusschen de beiden somtijds als van het sublieme tot het ridicule wordt3 ,een kind met houten sabel in de hand en papieren kroon op 't hoofd1 zich in volle gemeendheid1 zoolang de fantasie duurt1 voor een koning of een veldheer te zien houden1 ge geniet ervan1 k wijl ge 't sublieme en ongerepte voelt in zoo sterk een verbeeldingsmacht2 ja1 ik durf1 indien ge geen al te saaie brompot zijt1 er een lief ding om te verwedden1 dat ge1 na de eerste verontwaardiging1 achter 't handje lacht1 als p4#dh uw aardig zoontje uw ruit voor een vestingpoort heeft aangezien1 en er met 'n katapult 'n gat in heeft geschoten1 maar--ge behoeft gn brompot te zijn1 om een groot kunstenaar1 die zichzelf tot iets noch-nie-dagewesenes proclameert1 of1 om vermeende krenking1 uw glazen ingooit1 ridicuul en lastig te vinden4 ,en toch--dat alles heeft een zelfde oorzaak3 dat kinderen en groote kunstenaars in een oneindig losser verband dan anderen met de werkelijke wereld leven1 en dat hun lagere persoonlijkheid telkens en telkens weer heftig en hartstochtelijk reageert op de influisteringen en 't voorgetoover van 't ,onbewuste1 dat nu eenmaal gewone menschen niets influistert of voortoovert1 welke reacties--het zij herhaald--zoo zij zich voltrekken in de samenleving der volwassenen1 daar vaak natuurlijk buiten alle redelijke proporties en uiterst zonderling lijken4 ,men heeft mij onlangs verweten1 dat ik meedoe aan het bijna misdadig werk1 den leek te stijven in zijn dwaling1 dat koelhoofdigheid1 beradenheid en zelfbeheersching onartistiek zouden zijn1 burgerlijk en nuchter4 ,de schromelijk-onjuiste formuleering der beschuldiging daargelaten1 wil ik wl even zeggen1 dat ik mij toen voelde--en dat zal nu ieder begrijpelijk zijn--als die ongelukkige barbier van zekeren ,kalief1 die dien vorst onder het scheren verteld hebbend1 dat een veldslag door de ,ottomaansche legers verloren was1 onmiddellijk door den ,grooten ,heer over de kling werd gejaagd4 ,helaas--ik houd van ,turken6--ook het verhaal van dien barbier was geen dwaling1 maar de onschuldige verteller had den slag toch niet verloren en ik heb toch niet de groote kunstenaars in de wereld geschopt8444 ,intusschen1 niet altijd lijken ons die reacties ridicuul1 wij achten ze soms ook wel van grootschen aard1 al kan onze nuchterheid zich ook dan niet weerhouden1 tegelijkertijd iets als ,don ,quichottisch te mompelen4 ,men denke bijv41 om ons tot een voorbeeld uit de literatuur te bepalen1 aan de vrij zuiver uit zijn kunstenaarsaard voortvloeiende weigering van ,cyrano de ,bergerac1 om de gunst van den almachtigen kardinaal de ,richelieu te winnen1 door gehoorzaampjes de wijzigingen te aanvaarden1 die deze in ,cyrano's tragedie mocht p4#di wenschen aan te brengen4 ,ook zulk een daad wordt natuurlijk door ieder braaf burger eene krankzinnige extravagantie geacht1 maar hij is zoo genadig haar mooi te noemen1 ten eerste1 omdat zijn glazen er nimmer door kunnen breken--want laat mij u verzekeren1 dat dit mooi-vinden hem1 achter zijn toonbank weergekeerd1 niet zal verhinderen te gnuiven3 ,wat die zich daar vergooit 444 dat most mijn gebeuren6444 gewn stpel6444--en ten tweede1 omdat hij niet door het leelijk-vinden eener daad1 die de materie aan de ide offert1 de kans wil loopen te worden aangezien voor iemand1 die tot een dergelijk offer niet in staat is4444 ,,van ,,gogh-,,kaulbach3 ,,voor ,,twee ,,levens4 ,ik heb hier nu twee boeken over kunstenaars voor mij liggen3 een van ,anna van ,gogh--,kaulbach1 ,voor ,twee ,levens1 dat ons een daad laat zien1 die1 op de boven omschreven wijze1 mooi gevonden wordt en een van g4,w4 ,timmerman1 ,leo en ,gerda1 dat ons daden toont1 die hinderlijk en ridicuul zijn4 ,als weerspiegeling van maatschappelijk gebeuren en in den psychischen oorsprong daarvan beschouwd1 zal ik nu wel1 vermoedelijk1 in het voorafgaande over den inhoud van beide voldoende hebben uitgeweid1 laat mij dus nu voornamelijk hun waarde als kunstschepping keuren4 ,in ,voor twee ,levens is in ,ada de groote artisten-natuur gebeeld1 die1 gedwongen door het haar beheerschende ,scheppende ,vermogen1 alle gewoon-menschelijke gevoelens onder den voet loopt4 ,welnu1 ofschoon ernstig in aanmerking nemend1 dat niet al het bijwerk even goed gelukt is1 dat vooral het boek rustiger had kunnen en moeten geschreven zijn1 waardoor1 naast de vele uitmuntende beeldende zinnen1 enkele clich-achtige en slordig-globale vermeden waren geworden--is en blijft deze arbeid een geslaagd kunstwerk1 omdat een uiterst moeilijke taak3 het beelden eener zeer zeldzame uitzonderingsfiguur1 met behulp van het naturalistische1 dramatisch-plastische werk-procd er uitstekend in is gelukt4 ,niet genoeg kan ik de doorvoelings- en voorstellingsmacht roemen1 waarmede in ,ada1 als bij stukjes en beetjes1 als door een levende mozaek-van-vele-kleine-handelingen1 het bezeten-zijn van den drang tot scheppen wordt gebeeld4 ,hoe allervoortreffelijkst is1 hoe innig heb ik p4#ej genoten van die1 door treffende waarheid prachtige1 uitbeelding van den angst eens kunstenaars voor storing op dat begenadigde oogenblik1 dat de scheppingsdaad zich zal voltrekken4444 ,hoe leeft men daarin mee 444 daar geluiden naderende stappen1 daar gaat een stem opklinken 444 o1 even1 ven nog 444 breek de nervig-bevende en als zich wanhopig-instrlende aandacht niet1 vr zij de nimmer weer z terugkeerende visie1 gelukkig1 heerlijk1 buiten zich heeft vertastbaard en vereeuwigd1 en1 van het zorgelijk-hoeden van z broozen schat ontslagen1 in een zuchten van geluk zich ontspannen mag4444 ,o1 er is nog zooveel fraais in dit boek3 de in zijn liefde door ,ada teleurgestelde ,ru2 het voelen van ,louise1 die als ,ada1 die alleen voor haar kunst kan leven1 van ,ru is heengegaan1 hem met haar liefde troost4444 ,maar dt1 de voortreffelijke beelding van den kunstenaarsaard1 dt is de kostbare kern van dit boek1 dt is het bijzondere1 waarvoor1 naar ik hoop1 mt mij vele lezers1 der schrijfster dankbaar zullen zijn4 ,,timmerman3 ,,leo ,,en ,,gerda4 ,de figuur ,leo daarentegen in des heeren ,timmermans' boek is van het bohmien-type1 van dat type dus1 dat gewoon is aan alle1 ook de meest-buitensporige1 verlangens toe te geven4 ,maar bij het lezen van al de door hem begane dolheden1 bedenke men1 dat1 wanneer hij beweert1 dat hij al die dwaasheden begaat om zich uit te leven1 om zich frisch te houden1 omdat1 in een woord1 z'n kunstenaarsnatuur daaraan behoefte heeft1 dit soms weliswaar niet meer dan een voorwendsel van hem is1 maar hij 't meestal wel heilig en waarachtig meent en intutief voelt4 ,afstammeling van een aristocratisch geslacht1 mrdend-deftig opgevoed1 geest-vermummind bewindseld door het kinderachtigst conventioneele in zijn jeugd1 weet hij op later leeftijd niet veel anders met zijn vrijheid aan te vangen1 dan zooveel mogelijk maatschappelijke ruiten in te gooien1 met geen ander wezenlijk resultaat natuurlijk1 dan dat hij eigen handen kwetst4 ,maar ofschoon we dus zijn bohmien-zijn voor een deel op de rekening zijner opvoeding moeten stellen1 de schrijver laat ons toch geen oogenblik in onzekerheid1 dat het voor het grootste p4#ea part noodwendig voortvloeit uit ,leo's aard1 dat wil zeggen3 een kunstenaarsaard van zekere soort4 ,en het is een verdienste van den schrijver1 dat hij dit kunstenaarsschap zoo goed heeft doen uitkomen2 dat hij ons ,leo's plots-ernstig streven1 midden-in zijn chaotisch en dolzinnig leven1 naar ernst en toewijding aan zijn kunst laat zien2 dat hij deze figuur zekere fijnheden laat doen en uitspreken1 die ons onverklaarbaar zouden schijnen in1 wij mogen wel zeggen3 een dergelijken woesteling1 indien die woesteling niet tevens kunstenaar ware4 ,gerda1 een boerenmeid1 uit de omgeving van zijn vaders landhuis1 kan zijn hooger kunstenaarsleven niet meeleven1 maar des te heviger leeft ze zijn lager kunstenaarsleven1 het bohmien-zijn1 mede4 ,al in hun jeugd hebben ze wel eens begeerend naar elkander gekeken4 ,later1 na zijn vaders dood1 ontmoet hij haar als een dood-gewone demi-mondaine op de baan1 haalt haar uit een bordeel en trouwt haar ten slotte4 ,men kan zich ongetwijfeld levendig voorstellen1 wat voor dol- en abjectheden er dagelijks uit het samenleven dier beide gedesquilibreerden voortvloeien4 ,de uitbeelding van dit samenleven is uitstekend gelukt en reeds als men daarop let1 voelt men een jammerlijke spijt1 dat het boek zoo schromelijk is bedorven door des schrijvers malle en jongensachtige van-leer-trekkerijen tegen dit en dat4 ,och1 och1 dat een toch zoo zeer talentvol schrijver als de heer ,timmerman1 die plastisch1 dramatisch en psychologisch zooveel in zijn mars schijnt te hebben1 maar niet heeft begrepen dat hij zijn kunst een brevet van onvermogen uitreikt1 door telkens en telkens weer allerlei tendenz in ellenlange betoogen en onnatuurlijke dialoog in zijn werk te wringen1 in stede van zijne beeldingen--gelijk het leven zelf--door hun wijze van zijn1 natuurlijk voortvloeiend uit hun aarden uit de omstandigheden1 vr of tgen iets1 al naar de lezersgeest hen opvangt en verwerkt1 van zelf en zelf een of andere meening te laten suggereeren of bewijzen4 ,want welken anderen indruk kan iemand1 die als een suppoosterige museum-gids bij eigen werk staat te oreeren1 wekken1 dan die1 dat hij voelt1 dat 't werk-zelf niet sprkend-leeft86 ,ook3 hoe overladen is het daardoor geworden1 hoe p4#eb bultig-gedisproportionneerd4 ,het is of al de ervaringen1 of al de meeningen1 al de haat en al de liefde1 in een lang leven gegaard en gekoesterd1 in dit eene boek chaotisch-ziedend-en-worstelend moesten worden uitgestort6 ,maar het samenleven van ,leo en ,gerda1 hoe goed ook1 is nog niet eens het beste in het boek4 ,het beste is vervat in het eerste hoofdstuk4 ,er is daar in de schildering van de verhouding tusschen ,gerda en haar vader1 wiens half-onbewust sexueel begeeren naar haar1 zijn dochter1 deze1 uit haat tegen hem1 aanwakkert1 door hem telkens en telkens weer1 op grof-zinnelijke wijze te prikkelen--er is daar een epische zwier en tegelijkertijd een meesterlijke ingetogenheid in het aanduiden der verhoudingen en van het innerlijk gebeuren1 die een kunstenaarsmacht van hl hoogen rang aanduiden4 ,die voortreffelijkheid van het eerste hoofdstuk keert in het heele boek niet weer4 ,en wie zou niet vermoeden1 dat zelfs deze daling1 van het uitstekende naar het goede1 veroorzaakt wordt door den jongensachtigen strijdlust1 die vaardig wordt over den schrijver4 ,even weldoend als het moet zijn1 een mensch met zulk een jeugdig hart1 zulk een oprechten en edelen geest1 als de heer ,timmerman klaarblijkelijk is1 onder zijn vrienden te mogen rekenen1 even bedroevend is het1 zulk een mensch zich1 met al zijn impulsen1 trots dier noblesse1 in het werk van het door hem zich uitende ,scheppend ,vermogen te zien dringen en dat zoodoende verminken1 welk te bejammeren bedrijf dan ook ten slotte op het eind van het werk uitloopt in een soort fotografie-realisme1 dat niet schroomt1 in eene hen ten slotte weinig flatteerende apotheose sommigen van de mannen-van-'#hj ten tooneele te voeren6 ,ik kan mij niet voorstellen1 dat eenig lezer van smaak blijde is1 hier gepromoveerd te worden tot den spreekwoordelijken valet1 die nu eenmaal gedoemd is groote mannen in kamerjapon te zien4444--,en1 nu ik1 vr te eindigen1 nog even dralend en keurend terugzie over dit opstel1 dat door bijzondere omstandigheden al te vluchtig moest worden geschreven maar waarin het mij toch tot mijn genoegen was gegeven1 niet alleen over de kunstwaarde van drie ernstige werken te spreken1 maar ook sommige p4#ec mijner lezers1 naar ik mij vlei1 naar aanleiding van die werken te hebben doen doorvoelen1 dat het ,scheppend ,bewustzijn de lagere persoonlijkheid n van kinderen n van kunstenaars op vrijwel gelijksoortige wijze benvloedt--nu voel ik toch de behoefte1 nog even mijne meeningen dromtrent verduidelijkend saam te vatten3 dat die benvloeding nml4 beiden tot buitensporigheden brengt2 dat het den eersten een aan volwassenen vreemde1 verrukkelijke en liefde-wekkende bevalligheid verleent en aan de uitstameling hunner blonde droomen dezelfde bekoorlijkheid van menschelijk-onbewust-geschapen rijkdom1 die ook kunst bezit1 en de laatsten nerzijds tot groote en lichtende daden van sterke wils- en gevoelsconcentratie1 anderzijds tot uitspattingen drijft1 alle welke buitensporigheden echter de deugd bezitten van de sleur te breken en den gewonen menschen de oogen te openen voor nauwelijks vermoede hoogere en lagere mogelijkheden1 en dus hetzelfde te bewerken1 wat een ver afgedwaalde vogel doet1 die uitheemsche zaden in een land laat vallen1 en ongekende planten daar verwekt4444 ,maar dat ik juist het werk van den heer ,timmerman omhoog moest heffen als een waarschuwing1 wt met het kunstwerk gebeurt1 als de lagere persoonlijkheid zich al te roekeloos met de schepping van het ,hoogere ,bewustzijn moeit1 dt was mij n om des heeren ,timmermans' groot talent n om zijn klaarblijkelijk z edele menschelijkheid1 tot een zr diep leedwezen4-- #ae ,april #aiab 99 99 99 99 99 ,,brieven ,,over ,,literatuur ,,iv4p4#ed ,helaas1 datgene1 wat ik1 schoon wellicht geheel ten onrechte1 de noodwendigheid mijner uitingen zou willen noemen1 dwingt mij nu1 reeds bij den aanvang van dit schrijven den gemoedelijken en kalm-vriendelijken lezer te irriteeren en wellicht af te schrikken met een zoo paradoxaal-klinkende bewering als deze3 ,de alomtegenwoordigheid in de een of andere durende relatie1 gesteld nu eens1 dat een niet-bovenmenschelijk wezen alomtegenwoordig kn zijn1 zou dat wezen onverbiddelijk verhinderen1 roem1 waardeering of zelfs genegenheid te verwerven4 ,gij1 die dit mocht betwijfelen of ontkennen--terwijl ik spreek1 keer tot u-zelf in4 ,luister naar mij en luister naar u-zlf1 te eigener ure4444 ,ge zult zien dat u dit niet moeilijk vallen zal1 want mijne woorden1 vertrouw ik1 zullen niet anders dan de bewust-makende parafrase en verduidelijkende begeleiding wer gedachten zijn4 ,dus3 waarom dan zoude de alomtegenwoordigheid haren grooten1 niet bovenmenschelijken bezitter verhinderen roem1 waardeering en genegenheid te verwerven8 ,gij weifelt3 omdat de nijd 444 maar waarmee gij--en hier ziet gij oprecht vragend op--toch waarlijk niet behept zijt86444 ,och neen1 en ge weet het nu zelf op dezen oogenblik3 zijn wij niet ook liefdevoller dan wij-zelf meestal denken8444 ,o1 het is iets veel ergers dan de nijd6 ,en voeldet ge niet al het weten1 p4#ee wt het is1 naderen1 toen ik zei1 dat wij ook liefdevoller zijn dan wij-zelf denken8444 ,het is3 omdat er zelfgeringschatting ligt op den grond onzer zielen6 ,neen1 dt wisten we nooit of zelden1 en hoe zouden wij ook8 ,wij wilden het immers niet weten4 ,hadden ook onze moralisten ons niet altijd geleerd--ons daardoor steunend in het al meer nbewust wordend zelfbedrog--dat hoogmoed en zelfoverschatting de vergiften zijn1 die ons verwoesten8 ,hoe zouden wij dan het weten vermeesterd hebben1 dat integendeel zelfgeringachting het lijkig-blauwende aardgas is1 dat opstijgend de plantwortels in onze landen vermoordt1 zoodat we van koren1 bloemen noch geuren genieten6 ,want geen andere dan zelfgeringschatting is het1 die ons twijfelend laat staan tegenover een groote van onzen tijd1 van ons land1 die ons de handen smachtend naar andere tijden en andere landen laat strekken4 ,en geen andere dan diezelfde geringschatting ontneemt ons het heerlijke geloof1 dat in onzen tijd1 in ons geslacht1 in ons land1 als een evenmensch met ons verkeerend1 een ,groote leven kan4 ,daarom is het spreekwoord3 ,geen profeet wordt in zijn eigen land geerd1 een waarheid3 ,de zelfgeringschatting staat niet toe te gelooven1 dat het eigen land een profeet kan voortbrengen6 ,en daarom zou een alomtegenwoordige ,groote nergens worden geerd6 ,maar hier ziet gij op1 schudt het hoofd en beduidt mij niet onduidelijk1 dat indien al de bijkomende overwegingen niet van eenige waarde ontbloot mochten zijn1 mijne primaire bewering1 schoon tevens beargumenteerde conclusie geworden1 geenerlei practisch belang heeft1 want er bestaat geen niet-bovenmenschelijk wezen1 dat alomtegenwoordig zou zijn6 ,maar ach1 dit is 'n schromelijke vergissing van u1 mijn waarde lezer6 ,is het u dan nooit opgevallen1 dat het ,joodsche ,volk1 dat een ,groote is1 tevens zulk een alomtegenwoordig wezen is8 ,trek alle landen door en overal zult ge het ontmoeten1 en wat er ook verwaasd moge zijn1 uit alle historische tijden zien u zijn zelfde zorgenvolle oogen en verweerde gelaat aan4444 ,isral is ieders tijd- en ieders landgenoot4444 ,daarom is het nergens en nooit geerd en geliefd met de liefde en den p4#ef eerbied1 die hem toekomen4 ,en wat hem daarvan onthouden wordt1 daar minder1 ginds weer meer1 wat ideren ,groote1 in welken tijd en in welk land ook levend1 daarvan in dien tijd en in dat land onthouden wordt--is altijd evenredig aan het gebrek aan zelfachting en zelfvertrouwen van hen1 die hem moesten eeren en liefhebben4 ,want luister6 ,zooals de betrekkelijk schaarsche bewondering voor tijd- of landgenootelijke ,grooten niets anders is1 in zekeren zin1 dan de veruiterlijking der innerlijke zelfhoogachting1 het kunnen-gelooven aan met hen verwante grootheid der schaarsche hoogstaanden1 zoo is de cynische twijfel tegenover die ,grooten niets anders dan de weerspiegeling van de zelfgeringschatting der middelmatigen1 het twijfelen aan de mogelijkheid van bestaan van aan hen verwante grootheid1 en z1 ten slotte1 is de haat tegen en verachting van zulk een ,groote--en ge ziet in het antisemitisme van het hooligan-type het zuiverst beeld van zulk een haat6--anders dan de uitgebraakte zelfverachting der verdierlijkten1 het onmogelijk kunnen gelooven aan op eenigerlei wijze met hen in aanraking zijnde grootheid1 en het drom tegelijkertijd haten n verachten als gehuichelde en gesurpeerde meerderheid1 't geen inderdaad werkelijke en rechtmatige meerderheid is1 en die zij als zoodanig doorvoeld1 alleen geht zouden hebben4 ,de ,literatuur1 we weten het1 heeft wonderen van vlijm-hoonende ironie1 van monsterlijk-groteske1 in den snik-lach om zich-zelf zich schaamteloos-wentelende gedrochten voortgebracht1 mr--het allerbeste behield de ,natuur zich-zelf ten dienste harer onmiddellijke scheppingen voor3 deze antisemieten van het hooligan-type vooral1 maar niet alleen1 zij zijn onovertrefbaar van gedrochtelijkheid1 een charge lijken zij1 een overdrijving1 zij zijn onwaarschijnlijk en onwezenlijk van alleruitmuntendste wezenlijkheid6 ,en die heele bende pogromhelden1 deze ,kischinewsche en ,homelsche vrouwenwurgers en kinderverkrachters1 met den allerchristelijksten ,czaar-paus-vredestichter tot beschermheer1 die hun slachtoffers verachten en niet weten1 dat zij niet anders dan zelfverachting braken6444 ,dt staat hoog boven alles uit1 prchtig p4#eg stinkend-van-walgelijkheid en oogenvonkelend1 snoet-roodend en wijdmuilend van bestiaal-zinnelijke1 hik-lachende belachelijkheid4 ,gij1 ,hollander1 zult niet vragen1 schaamteloos-onverschillig als de zonen van menig ander volk1 waarom ik dit vertel2 gij1 die slechts aan zelfgeringschatting lijdt en geen zelfverachting voelt noch behoeft te voelen2 gij1 landgenoot van ,surenhuys en ,basnage en die bevallige ,joffers en edele ,heeren1 die uit een zachte liefde jegens de oude cultuur eener groote natie1 de ,hebreeuwsche literatuur vereerden1 o ik weet het en wensch hun sentiment te onder- noch te overschatten3 zoo ongeveer wellicht op dezelfde wijze1 waarop een ,fransch edelman de verweeuwde vriendin zijner jeugd nog elken dag bezoekt en weemoediglijk zacht causeert en haar lieve en bevallige geschenkjes met bescheiden glimlach en hoofsche buiging biedt4 ,al weet ik k3 die tijd is lang voorbij1 en al is het mij niet verholen1 dat gij1 hun nakomelingen1 niet vrij zijt1 hier en daar1 van een zeker ras-antagonisme4444 ,en bovendien3 hoe ver staat gij in uw modern leven van al die speelsche bevalligheidjes af3 een ,tesselschade aardige klassiek-,hebreeuwsche briefjes aan hare vriendinnen over het huishouden en de edele kookkunst schrijvend6444 ,maar toch1 wat ook gij wel weet en van welk weten gij u naar ik hoop niet ver zult houden1 is3 dat ,spinoza uw grootste wijsgeer1 ,israls een uwer grootste schilders1 en ,querido thans1 onbetwijfelbaar1 uw grootste epicus is en dus4444 ,neen1 zeker 444 ik ben overtuigd1 gij hebt aandachtig geluisterd1 terwijl ik u sprak van dat volk1 dat u zooveel heeft geboden1 en zult voortgaan met niet minder aandachtig te luisteren1 al spreek ik dezen keer over niets anders dan over werk van zonen van dat volk4 ,het literaire genie der ,joden schijnt mij tot voor betrekkelijk weinig decennin overheerschend meditatief-lyrisch te zijn geweest2 hun episch vermogen--de tijdvakken1 die den ,bijbel uit zich hebben omhoog gestuwd1 buiten beschouwing gelaten--vrij wel latent2 hun plastiek niet sterk1 zelfs de plastiek p4#eh van ,salomo's onvergelijkelijk ,lied der ,liederen wordt geschaadt en ernstig verzwakt door de tendentieuse beeldvorming eener bedoelingsvolle allegoriek4 ,en ik heb zoo'n stil vermoeden1 voor 't eerst nu ruchtbaar gemaakt1 dat ,mozes1 behalve een geniaal wetgever1 ook een uitstekend kunst-beoordeelaar bleek te zijn1 toen hij het gouden kalf verbrandde6 ,maar1 helaas1 welk een onvoorzichtigheid tevens beging hij daar mee4 ,het schijnt of men maar geen vrede met dit genadeloos afbrekend oordeel hebben kon6 ,men moest en zou bewijzen wel degelijk in staat te zijn gouden kalveren van de allerbeste kwaliteit en natuur-getrouwe allure voort te brengen4444 ,en met welk een succes6444 ,de ,rotschilds en de ,hirschen1 wie zou het hoofd niet voor hen buigen1 zelfs nadat ze door de ,morgans1 de ,rockefellers en hoe al die andere onbaatzuchtige artiesten verder mogen heeten1 overvleugeld zijn4 ,en wat zeg ik3 overvleugeld6 ,dat zit nog6 ,denk eens aan die prachtige groep3 ,het ,gouden ,kalf bevuilend zijn eigen ,stal1 eenige jaren geleden door een russophil1 joodsch bankier1 in vrije uurtjes van kunstlievigheid en inspiratie gewrocht4444 ,o1 dat was om op de knien te vallen6444 ,och1 of ,mozes nog geleefd hadde6 ,zoude hij ditmaal instede van het kunstwerk niet den kunstenaar hebben verbrand1 om voor goed te verhinderen1 dat deze zich wellicht in de toekomst aan een noodzakelijk-mindere1 hem-zelf en zijn werk schadende herhaling zou te buiten gaan8 ,inderdaad1 ik mag zeggen1 dat het antwoord zoo makkelijk te geven als de vraag te verstaan is6 ,maar ,mozes leeft niet meer1 en welbeschouwd is dat ook goed1 want het moet niet aangenaam zijn1 een groot man iets overbodigs te zien doen4 ,want nu in ernst1 zoo blijde1 als deze scherts bitter was3 dat uitschot van mijn volk--maar ik wensch nu verstaan te hebben1 dat ik hier alleen spreek van die tijdens de jodenvervolgingen en revolutie aan ,rusland geldschietende ,joodsche ellendelingen--deze verkoopers van hun broers1 verloochenaars van hun ras1 deze verzwijnden in den afval der vreemde maatschappijen1 hoe zijn zij weggedrongen door de kinderen der ,jesaja's en ,jeremia's1 door de nieuwe profeten zoowel van de vertroosting als het leed6 ,er is in de jonge ,joden1 p4#ei in deze geheele1 nu opgebloeide generatie van jonge dichters en schrijvers1 met de melancholie van het ghetto of de hoop op renaissance--meest met beiden6--in hun hart1 geen eerbied meer voor het geld om het geld1 geen eerbied ook meer voor autoritaire tradities3 van een heilige aandacht vol1 hebben zij zich diep gebogen over de natuur1 hun volk en hun ziel1 en zoo zij hun blikken wenden van deze trits1 het is alleen om in een ver-huiverend gevoel van geluk te zien naar de wondere ,aronsstaf in hun hand1 die1 voorlang tot 'n dor hout geworden1 nu in geurende bloemen ontluikt4 ,want ze weten het1 zij zijn het1 die hem doen bloeien1 daar de mystieke zegen der natuur n van hun volk n van hun eigen ziel1 hem uit hun handen en gelaat bestraalt4 ,die ,aronsstaf1 mijn lezer--gij zoudt het reeds begrepen hebben1 zoo ge het boek van ,dr4 ,slousch1 waarover ik nu ga spreken1 gelezen hadt--die ,aronsstaf is de verjongd-uitbottende ,hebreeuwsche taal6 ,,dr4 ,,slousch3 ,,la ,,po,,sie ,,lyrique ,h,,bra,,que4 ,het1 de nieuwe ,hebreeuwsche lyriek 7#ahhb--aiaj7 behandelende1 boek van dezen geleerden1 met een zeer fijne critische intutie begaafden ,sorbonne-docent1 waardeer ik niet zoozeer om eenige bijzondere kwaliteit der literaire analyse1 die te zeer op het tweede plan teruggedrongen is1 om een definitief oordeel over het analytisch vermogen van den auteur mogelijk te maken1 maar voornamelijk om de volgende redenen3 het meesterschap over de stof1 het met strak en vast gebaar aangeven van de groote ontwikkelingslijn1 en het aanwenden van meer moderne literair-critische methoden op eene literatuur1 die zelden of nooit door een beoordeelaar zonder religieuzen bril bekeken is4 ,dat vooral maakt een alleraangenaamsten1 buitengewoon prettigen indruk4 ,mr--volkomen gemancipeerd van alle kerkelijke gedachten-dwang als ,slousch mij lijkt1 is hij dan ook aan de dezen geestestoestand soms begeleidende euvelen niet ontkomen4 ,een enkel maal is hij erge nieuwlichterlijkheid schromelijk onjuist en onrechtvaardig4 ,zoo1 sprekend van den door hem als groot geprezen ,sal ,tchernikhovsky1 zegt hij3 p4#fj ,cette dernire allusion un rite rabbinique peu esthtique 7het dragen der gebedsriemen1 v4,c47 auquel la tradition attache beaucoup d'importance1 doit accentuer le contraste entre la beaut du culte grec et le manque de gout des rabbins4 ,ten eerste is deze ritus niet rabbijnsch maar vloeit onmiddellijk uit een bijbelsch gebod voort6 ,het ware de taak van den analytischen criticus hier geweest1 op te merken1 dat als ,tchernikhovsky toornt3 ,toutes ces belles choses1 que des hommes sans vie1 que des tres pourris1 vils et rebelles la vie 7,men merkt3 eenzelfde verwijt als reeds zoo vaak het ,christendom getroffen heeft1 treft hier het rabbijnsche ,jodendom6 v4,c47 ont enleves a ,shada-,dieu-,roc 7cette divinit impnetrable du dsert1 qui prsidait aux actes des conqurants de ,chanaan7 et qu'ils ont enchaines dans les cuirs des philactres1 hij tegen den verkeerde toornt1 want dat dit ketenen in het leder der gebedsriemen een gebod van ,shada-,dieu-,roc zelf is4 ,niet dus van ,adona1 le ,dieu pacifique et ritualiste des rabbins1 maar wel degelijk van3 ,jehova-,zebaoth1 le dieu guerrier et vengeur des ,hbreux4 ,instede van hem den dichter te doen bijvallen1 hadde dus deze plaats ,dr4 ,slousch tot een schoon voorbeeld kunnen dienen van wat hij-zelf het souvent plus oratoire que sincre in ,tchernikhovsky's pozie noemt6 ,maar ten tweede zal het wel iedereen1 behalve ,slousch1 onmogelijk zijn in te zien1 waarin het onaestetische van dezen ritus steekt6 ,integendeel1 ik herinner mij levendig uit mijn jeugd1 welke aan het extatische grenzende momenten ik doorleefd heb1 door die kroon op mijn hoofd en dat zegel op mijn arm en ook--hoe rijk is een kind6--hoe ik midden in het ochtendgebed en mij alleen in de kamer wetend1 plotseling1 door de invallende gedachte opgewonden1 nerveus maar toch glimlachend van voorvoeld genot voor den spiegel trad1 om1 terwijl ik het tallith--den gebedsmantel--op z'n schilderachtigst om mijn lijf drapeerde1 te zien of mij de hoofdgebedsriem nu waarlijk als de vorstelijke diadeem stond1 die ik mij altijd op 't hoofd droomde4444 ,helaas6 hoe kan men zoo dalen3 niet alleen dat ik niet meer taal naar een kroon1 maar ik ben zelfs met een stoffigen hoed tevreden6444 p4#fa ,maar dus3 onaestetisch6444 ik begrijp er niets van6 ,een andere onjuistheid van dien aard is de volgende4 ,na een citaat uit denzelfden ,tchernikhovsky1 zegt onze auteur3 ,allusion un passage talmudique qui excre celui qui s'arrte contempler un bel arbre ou un beau champ4 ,men zou dus hieruit gevoegelijk de enormiteit kunnen afleiden1 dat deze passus het bewonderen van natuurschoon verbiedt66 ,daar is natuurlijk niets van aan6 ,in werkelijkheid luidt bedoelde sententie1 in getrouwe vertaling1 aldus3 ,die ten wege gaat en over gewijde onderwerpen mditeert en zijn meditatie afbreekt1 om te zeggen3 hoe schoon is deze boom1 hoe schoon deze akker1 hem beschouwt de ,schrift als een die zich schuldig maakt jegens eigen ziel4 ,ik zal dit niet nader behoeven te analyseeren1 om den lezer1 die op het door mij gecursiveerde let1 te overtuigen1 dat hier noch van een verbod om natuurschoon te bewonderen noch van iemand verfoeien sprake is6 ,maar--en spreekt dit trouwens niet van zelf8--het opmerken dezer kleine vlekjes kunnen de wijde en diepe dankbaarheid niet verminderen1 die ik als een warme liefde in mij voel voor dit boek en zijn schrijver4 ,bij de geestelijke gestalten der daarin behandelde dichters1 dezer vergeefs vervolgde1 ontembare en van levenskracht stralende helden1 wat zijn wij1 ,westersche ,joden1 daar ,joodjes bij4 ,van hen allen schijnt ,bialik mij de allergrootste4 ,men leze dit door ,slousch aangehaalde kleine fragment uit het gedicht ,massa ,nemirow1 une description raliste du pogrome de ,kichenev4 ,fils de l'homme 444 lve-toi et va vers la ville de la ,tuerie4 ,tu visiteras les maisons pour voir de tes yeux et pour palper de tes mains le sang fig et les cervelles durcies sur les haies1 sur les arbres et sur le cement des cloisons4444 ,puis1 tu iras voir les ruines1 en franchissant des brches1 en passant par des murs trous et par les fours briss1 la o les entailles sont les plus larges1 o les trous sont les plus grands1 o la pierre noire est denude et la brique arrache4444 ,elles sont pareilles aux bouches beauts des plaies sordides pour lesquelles aucun moyen1 aucun remde n'est plus efficace4 ,tes pieds s'enfonceront dans les plumes et buteront contre les dcombres des objets briss1 p4#fb contre les restes des livres et des parchemins1 biens perdus1 produit des peines et des labeurs surhumains4444 ,cependant1 tu ne t'attarderas point sur ces ruines et tu continueras droit ton chemin4444 ,et l'odeur des acacias viendra ta rencontre1 et leur parfum pntrera dans tes narines et leurs fleurs qui sentent le sang4444 ,et comme pour te contrister1 leur senteur trange rpandra dans ton coeur la fracheur du printemps1 et tu le supporteras6 ,et le soleil te percera de myriades de flches dores qui reflteront sur chaque fragment de vitre sept rayons joyeux de ton malheur4444 ,car ,jehova fit appel au printemps et la tuerie la fois4 ,le soleil rayonnait1 l'acacia s'panouissait et le bourreau abattait4444 ,door het cursiveeren van den laatsten zin1 in zijn poignante tegenstellingen vol van een magistrale1 zwaar dreunende zeggingskracht1 toont ,slousch wel duidelijk1 welk een bevoegd docent zijn discipelen in hem bezitten4 ,jammer1 dat door de ontstentenis van den oorspronkelijken ,hebreeuwschen tekst den lezer van dit boek de mogelijkheid wordt onthouden1 ook zijn vertaal-talent te waardeeren4 ,een ander gedicht3 ,la ,chose 7,dabar7 van denzelfden dichter ontlokt onzen auteur deze opmerking3 ,dans ce sanglot de dsespoir suprme d'une pensee qui s'obstine vivre1 bien qu'elle soit hante de l'ide de la ,fin1 s'affirme une sensibilit vivante et sympathique1 qui mrite d'tre connue de notre sicle d'gosme et de positivisme outrance4 ,en overtuig u hoezeer hij gelijk heeft3 7,ik citeer slechts een klein gedeelte47 ,car une chose s'est declare chez nous et personne ne sait ce qu'elle signifie4 ,est-ce un ,lever ou un ,coucher de soleil8 ,si c'est un ,coucher1 est-ce pour jamais8 ,car le ,chaos qui nous entoure est grand4 ,il est terrible ce chaos1 et n'offre aucun refuge4 ,et alors mme que nous voudrions implorer dans les tnbres1 nous livrer aux prires1 quelle oreille nous couterait8 ,mme si nous blasphmions1 sur quelle tte retomberaient nos blasphmes8 ,et lors mme que nous grincerions des dents1 que nous lverions le poing de colre1 quelle nuque en serait atteinte8 ,le ,chaos1 le vent emporterait tout sans laisser des traces4 p4#fc ,plus de point d'appuis1 plus de soutien1 plus de chemin4 ,les cieux se sont tus6 ,ils savent combien ils sont criminels envers nous1 et combien leur crime est infernal1 et ils portent silencieusement le poids de leur faute4 ,ouvre donc ta bouche1 ,prophte de la ,fin1 et si tu as quelque chose dire1 dis-le6 ,dt ta parole tre amre comme la mort1 dt-elle tre la mort elle-mme1 parle1 dis-la6 ,pourquoi craindrions-nous la mort1 puisque dj son ange chevauche sur notre dos et met le mors dans notre bouche8 ,et en plein hymne de ,renaissance chantant sur nos lvres1 en plein dlire de joie de vivre1 nous galopons vers la tombe4444 ,en hoe val ik ,slousch bij als hij van dien anderen groote1 ,tchernikhovsky1 zegt3 7,wat hij in zijn verzen geeft7 c'est la vie relle1 l'effort que le pote prche aux fils degners du ghetto4 ,dbordant lui-mme de la joie de vivre et d'agir1 il exerce une action d'autant plus grande sur le lecteur1 ses propres collgues4 ,il a conscience de son rle de rgnrateur4 ,il est aussi large1 aussi prodigue que la nature l'est pour lui-mme4 ,ja1 inderdaad3 dbordant de joie de vivre6 ,luister slechts1 ten slot1 naar dit3 ,mais non6 ,elle ne mourra pas la ,posie6 ,elle ne mourra jamais6 ,mme le jour o l'homme ver parviendra tendre son rgne sur les domaines du ,ciel et des abmes1 dompter les tonnerres et le feu1 et jeter des clarts sur les tnbres de la nuit polaire1 elle ne mourra point4444 ,dans les cadres d'or pur1 dans les colliers des rimes1 l'enthousiasme de l'me du pote jaillira puissant comme le grondement superbe de la mer4 ,aux souvenirs des actes accomplis par les pres aux temps passs et dans la flicit sans bornes des sicles venir1 elle ne mourra pas1 elle ne mourra jamais6444 ,bialik en ,tchernikhovsky6 ,de een1 de sterke1 mannelijke drager en bepeinzer van het schrijnende leed van millioenen1 de ander de bazuin van hun onverwoestbaar geloof in het leven en in de toekomst1 beiden te zaam een beeld van die edele revolutionnaire kracht1 in welke de felle en vernuftig-ondermijnende haat van het intellect tegen het verfoeielijk maatschappelijk systeem1 zich heeft gepaard aan de erbarmingsvolle p4#fd zachtheid van de ziel jegens de menschen2 een beeld in n woord der revolutionnaire kracht van het stam-volk van ,marx en ,lassalle6--,maar terwijl ik dit neerschrijf wordt weer het oude en schaamtevolle betreuren in mij wakker4 ,mijn liefde voor de ,bialik's en ,tchernikhovsky's1 zij wijkt bleek en huiverend terug1 gelijk een hooghartig geweigerde liefde4 ,en het is mij of dat rechtvaardig is1 en ik geen broederlijk deel aan noch recht op hen heb4 ,hoe bitter is dit3 dat ik in de maatschappij1 waarin ik leef1 niets van het leven1 het denken1 het voelen dier sterken en vurigen en in mijn eigen trekken noch in die mijner westersche en vooral hollandsche stamgenooten gelijkenis met hun geestelijk gelaat herken4 ,,dr4 ,,karpeles3 ,,heine-,,reliquien4 ,en dat kn niet aan mijn blik liggen4 ,want denk ik daarentegen aan dat andere1 door mij nu te behandelen boek1 het nog niet sinds lang uitgegeven werk van ,dr4 ,gustave ,karpeles3 ,heine ,reliquien1 dan zie ik daarin niet n mensch1 hij zij ,arir of ,semiet1 of ik vind het meest karakteristieke zijner wezenheid in de mij omringende menschen terug3 ,salomon ,heine1 de man van de quasi-luidruchtigheid en jovialiteit1 welke zijn grimmig sarcasme moeten bedekken tot den tijd1 dat het vlug de venijnige nagelklauwtjes uitschiet1 de man wiens diepste wezensaard is3 een onder zijn joodsch-bankiers-cynisme voortsmeulende en er lichtelijk door gedompteerde vettige zinnelijkheid2 ,gustave ,heine1 de gedistingeerde1 veradellijkte cavallerie-officier1 met zijn literaire aspiraties en talentjes1 met een manusje-van-alles-achtigheid in zich1 een aanpassingsvermogen1 een abiliteit om zijn cocon op het juiste tijdstip als glanzend vlindertje1 de vleugeltjes beladen met stofgoud1 te kunnen verlaten1 die buitengewoon zijn2 de ,baron de ,custine1 met zijn verliefdheid op den ,heiniaanschen geest2 ,varnhagen en ,immermann1 die hun best deden als ze aan ,heine schreven1 even geestig als hij te zijn4 7,hoe dat uitviel is een andere zaak1 voegt ,karpeles er schalk bij47 ,o1 al die menschen ken ik empirisch n intutief door en door6 ,doch hoe veel beter ware het mij1 als ik de ,bialik's aldus kende6 ,maar toch3 niet alleen als vergelijkingsmateriaal p4#fe met het zoo oneindig belangrijker werk van ,slousch1 is het boek interessant4 ,het is het vooral om de figuur van den grooten ,heinrich4 ,die blijkt ook hier weer enorm6 ,luister even1 bid ik u3 #a ,febr4 #ahdf schrijft hij3 ,lesen kann ich gar nicht1 schreiben nur wenig4 ,ein ,auge ist seit einem ,jahr ganz geschlossen1 das andre sehr matt1 und #b_/c des ,gesichtes1 inclusive den ,mund sind gelhmt4 ,dabei bin ich lebensmuthig geblieben1 und habe gar kein ,lust mich ruhig mit ,fssen treten zu lassen4 ,im ,gegentheil mich jucken die ,fuszspitzen und ,gott sei gendig dem ,hintern1 den sie nchstens treffen4 ,men ziet het3 de verlamde en den dood zich nabij wetende ,heine heeft niets van zijn trotsche en vreeslooze strijdvaardigheid ingeboet4 ,ook niets van zijn beroemde geestigheid6 ,in die geestigheid had de ,jiddische ,witz zijn culminatiepunt gevonden4 ,moest ik deze laatste karakteriseeren--en dit is wellicht tegenover den niet-joodschen lezer niet ongewenscht--ik zou willen beweren3 het is de geestigheid van een gemoedelijken1 uiterst ervaringrijken en scherpzinnigen grijsaard1 een grijsaard1 die ook die meest gewone eigenaardigheid van den ouderdom vertoont1 dat hij het innerlijk meer dan het uiterlijk zoowel van zijn persoon als zijne uitingen verzorgt4 ,en wat is trouwens natuurlijker dan dat ook de geestigheid van 'n volk met een geschiedenis van 'n #djjj jaren1 het karakter van die eens over-ervaringrijken1 een weinig sceptischen ouden drage86 ,een aardig staaltje nu van dien geest1 mr3 ver-,heiniaand1 d4i4 dus culmineerend1 is dit3 7,gustave ,heine bezocht zijn grooten broer aan diens ziekbed en vertelt ons daarvan het volgende73 ,im ,laufe des ,gespraches nahm ich ein franzsiches ,journal zur ,hand1 und nachdem ich seinen ,inhalt berflogen1 fragte ich ,heinrich1 was er von den ffentlichen ,personen ,frankreichs halte4 ,ach1 sagte er1 da musz ich ,dir dieselben ,worte sagen1 die der alte ,franzsische ,wachtmeister usserte als der ,lieferant ,lewi seine ,ochsen ablieferte4 ,dieses geschah auf dem ,marktplatze eines kleinen ,stdtchens wo der ,etat-,major stationirte1 vor dem jedesmal die ,ochsen vorbeidefiliren mussten1 um gezahlt zu werden4 ,hr4 von ,lewi hatte versprochen #cjj ,ochsen zu liefern1 hatte aber nur #ajj ,ochsen zu seiner disposition4 p4#ff ,er liess deshalb die ,ochsen einzeln vor dem ,etat-,major voorbeitreiben1 und richtete es so ein1 dass die gemusterten ,ochsen von seinen ,knechten schnell zu dem einen ,thore hinaus1 um die ,stadt herum zu dem anderen wieder herein getrieben wurden1 so zwar1 dass endlich von dem ,etat-,major die ,zahl von #cjj ,ochsen richtig bescheinigt wurde4 ,nur ein alter ,wachtmeister der dabei war1 schttelte den ,kopf mit ,verwunderung und bemerkte3 ,es kme ihm vor1 als seien es immer dieselben ,ochsen4--,ja lieber ,bruder1 schloss ,heinrich1 auch mir wil es vorkommen1 als seien es immer dieselben ,ochsen4 ,maar ,heine was wel voor een groot deel ,jood1 maar voor een ander deel had hij niet alleen het essentiele der ,westersche beschaving in zich opgenomen doch schijnt bovenal zijn elegant-amoureuse wezen doordrenkt te zijn geworden van de geuren harer wellicht schoonste bloem1 inderdaad haar fine fleur3 de frnsche cultuur4 ,want is in den volgenden bon-mot niet vooral de geest belichaamd van het ridderlijk volk1 wien geen enkele omstandigheid1 zij 't de ontzettendste ziekte of wreedst- aangluipende dood1 de schoone geste1 den ,meester-lijken glimlach en de fijn-geslepen scherts zijner courtoisie kan verhinderen of doen tanen8 ,kort voor ,heine's sterven1 maakt hij aan zijn ziekbed kennis met zijn schoonzuster1 ,gustave's vrouw2 hij licht1 om haar te kunnen aanzien1 met de eene hand zijn verlamde ooglid op1 vat met de andere haar hand en zegt tot ,gustave3 ,bruder1 ,du warst klger als ich1 ,du nahmst ,dir von den ,uebelen das kleinste4 ,men begrijpe mij wl3 ik beweerde niet dat ,heine's figuur ook in dit boek enorm blijkt1 omdat ik dergelijke speelsche geestigheden als de hier geciteerde bij tientallen er in vind1 neen1 ik beweerde het1 omdat hij1 lijdend aan tabes dorsalis1 en gedurende een zevental jaren slechts eenmaal zijn kamer voor het balcon verlaten hebbend1 ze kon zeggen6 ,want ,multatuli vergiste zich1 toen hij de ,gnomen1 die een mensch uitkleeden tot op het bloote lijf1 tot hij niets meer is dan hij is1 nder den grond meende te wonen1 zij leven daarboven3 zij heeten3 eenzaamheid1 ziekte1 gedwongen lediggang6 ,,bonn3 ,,een ,,bonte ,,vlucht ,,van ,,verzen4 ,in 't algemeen zou het een studie overwaard zijn1 eens na p4#fg te gaan1 in welk een sterke mate ,heine de moderne dichters en vooral die van joodschen stam benvloed heeft en nog ten huidigen dage benvloedt4 ,voor ,nederland echter zou het resultaat vrij pover zijn4 ,om ons nu tot de joodsche auteurs te bepalen1 lijkt mij ,josef ,cohen wel de eenige1 die aan het vervaardigen van ,heiniaantjes doet1 of deed2 van ,collem is daar ongetwijfeld1 blijkens zijn zeer raak typeerende wrang-joodsche schertsdichtjes te oorspronkelijk voor2 de ,haan veel te zwaar1 te onspeels-ernstig en vooral in zijn stijl-natuur te van-,deysseliaansch-afgemeten en niet-uit-de-plooi-komend4 ,en de ,haan heeft waarlijk ook wel iets beters te doen1 dan een ander bewust na te volgen4 ,zijn joodsche ,liederen1 in ,de ,gids van #aiaj verschenen1 zijn van een zeldzame voortreffelijkheid4 ,het zijn juweeltjes van stemming en zich-in-liefde-herinneren4 ,het zijn verzen-met-geloken-oogen1 in een diep-innerlijken droom verzonken en er zich niet van bewust dat hun droom uitspreken1 en gehoord worden buiten zich4 ,het aan ,het ,joodsch ,nationaalfonds gewijde gedicht in ,de ,beweging van deze maand lijkt mij niet zoo uitmuntend4 ,het is dunkt mij te onvrij van min of meer cerebrale1 bedchte1 alledaagsche motieven van nationalen trots en ,zionistische toekomsthoop1 die niet in de dichterlijke conceptie en uiting verbijzonderd en verindividualiseerd zijn4 ,is deze1 mijns inziens beste onder de joodsch nederlandsche dichters1 tegelijkertijd 't innigst joodsch-gevoelig1 ,bonn1 wiens bundel ,een ,bonte ,vlucht van ,verzen hier voor mij ligt1 lijkt mij heelemaal geen ,jood meer1 maar op end' op een hollandsch-socialistisch dichter uit1 het zij zonder zweem van geringschatting gezegd1 de ,nieuwe-,tijd-kweekerij1 d4w4z4 wat een groot deel van zijn onderwerpen-keus en gedachten-objecten betreft3 arbeiders en het socialisme1 en dan verder3 hollandsche weidjes2 hollandsche koetjes2 huiselijk leven--heel innig6--4 ,maar zijn levend-rythmische zangerigheid is van hem-zelf en ook zijn buitengewone gedachten-nbelangrijkheid4 ,en--'t zal u zoo op het eerste gehoor wat vreemd lijken6--niet alleen de aanwezigheid van de eerste maar ook van de laatste naast de eerste1 laat weten1 dat hij een echt dichter is1 al moet p4#fh ik hem tegelijkertijd den ernstigen raad geven niet met die onbelangrijkheid 7 eenvoud7 te gaan coquetteeren1 want dan zou dt een maniertje1 zijn werk rhetorisch en hij zelf een rijmelaar worden6 ,maar n zij het volmondig gezegd3 ,wie zulke niemendalletjes tot zoo betrekkelijk schoone verzen--men weet1 ik doe te dezer plaatse niet aan eigenlijke dtailkritiek--weet om te vormen1 dat is een dichter4 ,om nu echter nog even tot den stralenden lichttoren zelf onze aandacht te bepalen1 nadat we wat vogels hebben nageogd1 die zich neerzetten op zijn transen of er in slaagden den invloed zijner glans te ontkomen en hem voorbij te varen in hun vlucht3 ,heine bedoelde ongetwijfeld iets dergelijks als dit laatste wat ik opmerkte omtrent ,bonn1 toen hij zei1 dat ieder dichterlijk aangelegde wel 'ns een episch of andersoortig gedicht kon schrijven1 maar dat de toetssteen voor den dichter het lied was2 doch zoo men het al niet uit zijn geheele oeuvre wist1 zijn inkleeding van die meening laat sterk voelen hoe door en door een lyricus ook hij was2 neen1 zeker1 ook in ,heine's genie was nagenoeg niets episch4 ,en indien we nu zoowel naar ,bialik zien1 die een poem schrijft1 waarin hij naar ,slousch's getuigenis1 de ,kischinewsche gruwelen haarfijn beschrijft1 als naar ,heine1 die ten deele de kracht zijner felle satyre ontleende aan het scherp zien der realiteit1 dan wordt het duidelijk1 dat men ter verklaring waarom zich bij de ,joden het naturalistisch-episch genie niet ontwikkeld heeft1 zich niet van hetgeen ,slousch opmerkt bedienen kan4 ,deze zegt nml43 444 les lettres hbreux aimrent se refugier dans la sensibilit romantique1 qui cartait d'eux une perception trop nette de la ralit4 ,neen1 de oorzaak moet elders gezocht worden6 ,en mij lijkt zij geen andere dan dat de ,joden1 verdrukt en vervolgd of slechts geduld als zij worden en waren1 niet langer als heerschers tegenover het hen omringende leven konden staan1 dat het heerschersbewustzijn1 ook in de besten hunner1 door reeksen van vertrapte en duldende geslachten ondermijnd1 niet leven kon1 en--de lezer herinnert zich wellicht dat ik in mijn opstel over ,h4 ,roland ,holst reeds zeer nadrukkelijk op dit p4#fi feit heb gewezen en er de oorzaak van heb verklaard3#i--;dit heerschersbewustzijn is onontbeerlijk voor den objectieven menschschepper bij uitstek1 die de naturalistische epicus moet zijn1 en het is1 dunkt mij1 dan ook door den meest botte niet langer een toeval te heeten--immers men noemt een toeval datgene waarvan men de gebeurenslogiek1 de noodwendigheid niet ziet--dat juist in ons ,holland niet alleen een van joodsche geboorte zijnde naturalistische dramaturg van enorme verdienste en productiviteit1 ,heijermans1 is opgestaan1 maar ook een groot naturalistisch epicus1 voor de allereerste maal van joodschen stam en de evenknie in mensch-scheppend genie der groote epici van de andere natin3 ,is4 ,querido4 ,,is4 ,,querido3 ,,de ,,jordaan4 ,met ,querido's jongste werk1 mag men zonder vrees voor gegronde tegenspraak beweren1 blijkt voor de allereerste maal een groot joodsch epicus te kunnen bestaan4 ,alle filosofische1 lyrische en didactische bijmengsels1 tot nu toe in z sterke mate in epiek van ,joden aanwezig1 dat zij hoofdbestanddeel werden en de epiek in hen verzonk1 zijn hier weggevallen4 ,hier is door het ,joodsche genie dan eindelijk de macht tot de naakte1 pure en in geenerlei opzicht versierde of opgesmukte menschbeelding veroverd4 ,en dit ten-slotte-bereiken na eeuwen worsteling1 dit vermeesteren na het opstormen als een zee tegen een onwrikbare weer van rotsen1 na het terugdeinzen dan weer n opstormen opnieuw1 en de uwen door1 dag na dag en nacht na nacht1 tot het onverwrikbare verwrikt1 verpoeierd en vermolmd en een der1 meestal onbewuste1 levens-doelen bereikt is--dat is iets wat het ,joodsche ras zeer eigen is1 dit onverbrekelijke1 nederige n trotsche ras1 dat ras van schuimende dondering en vleig gefluister1 dat opgolft tot de hemelen en neerzinkt tot in den afgrond2 een halsstarrig volk inderdaad1 dat door alle vervolging en alle verdrukking heen--om ,slousch's woorden te gebruiken--3 ne cessa d'voluer1 de se transformer et de s'impregner du gnie de toutes les races1 de toutes les civilisations1 pour aboutir de nos jours l'closion d'une littrature p4#gj moderne4 ,het kan lang duren vr een der doelwitten van zijn onbewusten levenswil is bereikt2 het kan middelerwijl tienduizenden zijner zonen door moordenaarshanden zien slachten1 en millioenen zijner kinderen verliezen in de corrompeerende verlokkingen der vreemde maatschappijen2 het kan neergeslagen1 verjaagd1 geminacht1 bespot en bespogen worden2 dat alles deert zijn kernwezen niet1 ja het lijkt wel of het trotsche woord van zijn ,god voor hem-zelf was geschreven3 ,zij kunnen mij vertragen noch verhaasten3 onverzettelijk blijft het streven naar het vitale doel4 ,die stroom van menschelijke energie1 hij holt langzaam maar onvermoeid1--z klaar zie ik geen ander beeld--den rots der weerstreving uit4 ,om zich sterk tot dien arbeid te maken en de geweldig aandonderende stuwkracht zijner golven te behouden1 stroomt hij een langen1 langen weg door vele wereldrijken4 ,en hij heeft dan ook vele der schepen aangevoerd1 die den volkeren het voedzaamst koren1 de geurigste specerij en de stralendste kostbaarheden brachten4444 ,maar k altijd door blijft het zijn bestemming1 als tartend1 door zijne kracht- en glanzingen-zelf te vragen3 ,wordt een wereldstroom verontreinigd1 doordat er drek in wordt uitgestort8444 ,kan men hem afdammen en versmoren1 zonder dat de dam vergruizeld wordt8444 ,kan men hem berooven van de zon-beglinstering1 of hem afdekken opdat de regen1 hem verrijkend1 zich niet met hem vereene8444 ,kan men een volk of zelfs een enkeling afhouden van zijn vitale doel8444 ,zou men voor eeuwig het heerschersbewustzijn kunnen dooden in iets wat leeft1 en dat toch mdat het leeft1 tot het bereiken van het goddelijk- en heerscher-zijn blijkt bestemd8444--,tot hij na de schemer-duistere seizoenen weer lente en zomer gemoet en de stralen der ,scheppende ,natuur zijn kracht en zijn glanzingen niet langer een tartende vraag laten zijn1 maar tot een openfonkelend antwoord doen pschitteren4444 ,dit boek van ,querido is zulk een antwoord4 ,in n scheppingsdrift1 en meer ontbloot van alle bijoogmerken en bewuste tendenzen1 dan sommige ,zolastische p4#ga werken2 naakter van romantiek en brillante combinaties in de compositie of geestige subtiliteitjes in de dialoog--men achte dit een fout dan wel een deugd1 ik vermeld het hier als een natuurlijke1 dat is dus logische eigenschap van het werk1 en dus een deugd--dan de ,balzac niet alleen1 maar zelfs dan ,zola1 is dit boek n geweldige visie van het volksleven1 in koortsende opwenteling en afdeinzing naar en van een onbegrepen doel1 in de koude en de hitte1 in het leed en de vreugde der aan- en weg-rollende dagen1 zonder begin1 en zonder einde1 zooals er bij mijn weten nog niet bestond4 ,men voelt in dit werk een onstilbaar verlangen1 een brandenden hartstocht1 primitief-natuurlijk en vurig-dorstend als lijfelijke parensdrang1 naar het herscheppen van de doode en de levende ,natuur1 een onverzadigbaar begeeren naar het doorvoelen en scheppen van menschen1 aldoor meer en nooit genoeg1 mnigten van menschen1 de oogenglinsters van den een weg-duisterend achter de naar voren dringende lijven der anderen1 een gaan en verdwijnen van aldoor nieuwe wezens1 toch nit een verdwijnen1 vr1 in een stralende doorlichting1 het kernwezen zich heeft getoond4 ,deze roman is niet wat men een roman pleegt te noemen1 het doet geen poging dan--helaas6--in den titel1 iets dergelijks te schijnen#aj4 ,ook p4#gb wil dit werk niet geestig1 niet vernuftig1 niet humoristisch zijn2 het wil alleen het essentiele van een zeker levensonderdeel wezen1 maar juist omdat het dit alln wil zijn en is1 bezit het al de zooeven genoemde eigenschappen mede4 ,want er is geen essentieel leven1 dat niet geestig1 vernuftig en humoristisch zou zijn4 ,men vindt1 compositorisch gesproken1 geen begin of einde aan dit boek1 schoon hier wel een zwakke daling en ginds weer een zwakke climax4 ,aan weerszijden van het werk1 tijdelijk en ruimtelijk1 lijdt1 zwoegt1 overwint en wordt overwonnen hetzelfde leven4 ,hoe langer wij zien naar deze schepping1 hoe meer wij er van worden bewust3 dit is een brok uit het levensgeheel1 waarop wij zoo dikwijls gestaard hebben met onze weenende en lachende1 met onze moede en sterke oogen1 dit is een land als een ander1 midden de oneindige levensrijken1 het leven hier is als het leven daar1 p4#gc maar zie3 dit land met al zijn wezens straalt van n klaarheid en raadsellsheid3 het licht eener verhelderende1 scheppende genialiteit is erover opgegaan1 en terwijl we op de ermee verbonden levensrijken het leven in-duister-en-onbegrepen-zien1 worden we hier verrukt door het begrijpen en doorvoelen1 dat een groot kunstenaar voor zichzelf maar ook voor ons gedaan heeft4 ,daarom is het z n met het leven1 dat men nauwelijks te voelen waagt1 dat het knst is1 maar daarom tevens straalt het zoo verklaard en verhelderd p uit het leven1 dat men aan niets anders dnken kn1 dan dat het kunst is1 tot1 ten slotte1 het oog gewend en het verstand zich bezinnend1 men in een hooger doorvoelen de beide gewaarwordingen vereent en begrijpt dat deze stralende top op den donkeren berg van geen ander graniet dan de berg-zelf is1 dat dit hel-lichtende veld midden de naar den donkeren einder wegduisterende avondlanden geen ander land dan deze is1 maar dat het 't stralende licht is dat voor ons zoowel dien bergtop als dit veld iets anders doet zijn2 dat het dit drlichtende licht is1 dat dit boek1 zoo n met het al-leven1 voor ons toch nog iets anders dan dat al-leven doet zijn1 want ns nu doorvoeld1 verklaard leven is geworden4 ,men zal hier van mij geen detailleerend expos van den inhoud verlangen4 ,niet alleen1 dat dit bij een werk1 dat in n week tijds1 zijn tweeden druk en vijfde duizendtal bereikt en dus wel verondersteld mag worden1 in de handen aller ontwikkelden te komen1 wel een weinig overbodig heeten mag1 maar het heeft ook nauwelijks zin bij een epos van de massa als dit1 al is het tevens--en dit is een zijner schoonste triomfen6--een epos van de individun1 die de massa samenstellen4 ,want het maatschappelijk leven der massa1 die men gewoon is ter onderscheiding van burgerij en hoogere standen1 het volk te noemen1 verschilt hierin van dat dier burgerij en hoogere standen1 dat het voor alle individun in hoofdzaak vrijwel gelijk is4 ,jenever1 krotten1 ontbering en uitbuiting1 ziehier het maatschappelijk beeld in ruwe trekken1 van dat levensgeheel4 ,en zoodra ge dit p4#gd kent1 begrijpt ge1 dat binnen de grenzen daarvan nagenoeg geen ruimte voor uitzonderlijke maatschappelijke stijgingen of dalingen van individun is1 geen ruimte ook voor zaken1 intrigues en sociale avontuurlijkheden1 die gij het naproeven waard zoudt kunnen vinden4 ,met andere woorden3 het verhaal van de levensomstandigheden eens ministers1 eens bankiers kan zeer wel van een uiterste belangrijkheid zijn1 k al kent gij de levensomstandigheden van twintig andere ministers en bankiers en ook al onthoudt het verhaal u alle wetenschap van de psychische reacties van dien minister of bankier op zijn levensomstandigheden1 maar zoodra ge de levensomstandigheden van n ,jordaner kent1 kan alln de benieuwdheid naar de individueele psychische reacties u bewegen1 ook van de1 immers niet-individueele1 levensomstandigheden van een twden ,jordaner kennis te nemen4 ,want--ik herhaal het--de levensomstandigheden-zelf van den tweeden lijken1 als twee druppels water op elkaar1 op die des eersten1 en al zal er ongetwijfeld verschil bestaan1 dat verschil is in ons oog--en op ons oog komt het hier voornamelijk aan--even microscopisch als tusschen die twee druppelen water4 ,dt proletarirsleven 444 dan een beetje mr1 dan een beetje minder misre--wij huiveren n van het meerdere n van het mindere2 het blijft voor ons hoogere-standsgevoel n pot viezig nat6 ,en nu begrijpt ge meteen wel1 waarom ik het ontbreken van zekere brillante combinaties en subtiliteiten een logische eigenschap en dus een deugd van dit werk noemde--immers dergelijke combinaties en vervlechtingen zouden hier niet meer of minder dan een soort levens-vervalsching zijn geweest6--zooals ge tevens begrijpt in hoe hooge mate het een proefsteen voor den menschschepper en psychologischen doorgronder is1 daar het uitteraard alln zijn blijvende belangwekkendheid ontleenen kon--gelijk we reeds gezien hebben--aan de weergave der individueele psychische reacties naast die van de psychologie der massa1 al zal menigeen het zijn begonnen te lezen uit nieuwsgierigheid--en nog wat6--naar dat hem onbekende1 duister-broeiende leven4444--,en welk een belangrijkheid bezit het p4#ge door die weergave6 ,hoezeer kan het alle intrigue1 en wat dies meer zij1 missen6444 ,en strm van lichtende menschelijkheid bestraalt ons en maakt ons tot verklaarden1 en nimmer heeft het aanzien der verscheidenheid mij zulk een gevoels-begrip van eenheid geschonken als het beschouwen der machtige verscheidenheid in dit werk4 ,het is het heerschersbewustzijn van den auteur1 dat bestaansmogelijkheid scheppende oorzaak is--gelijk ik reeds aanduidde --van al het voortreffelijke in dezen arbeid en tevens zelf het voortreffelijkste kan worden genoemd1 z als de aarde en het zonlicht het voortreffelijkste in een tuin van zelfs alleredelste bloemen zijn4 ,hoe langer ik dit werk1 ook in verband met vroegeren arbeid van denzelfden auteur1 overdenk1 hoe duidelijker ik voel1 dat hij vermoedelijk nog nooit iemand in zijn leven ontmoet heeft1 of diep in z'n hart heeft hij zich psychisch diens meerdere geweten4 ,zijn subjectieve meerderheidsgevoel1 dat hem tevens heerschersnatuur doet zijn1 maakt zijn essentiele grootheid uit4 ,en het doet tot die grootheid weinig toe of af1 of dat subjectieve gevoel al dan niet gehl met een objectieve werkelijkheid overeenkomt4#aa ,men zegge niet1 dat het zich-meerdere-gevoelen door den auteur tegenover de onontwikkelde en laag-staande menschen van dit boek een zonderlinge grond is p4#gf voor de conclusie1 dat hij zich meerdere van vrijwel iedereen zou gevoelen4 ,want3 deze verstandelijk onontwikkelden zijn dat psychisch niet1 en op dit laatste komt het aan4 ,want wat het laagstaan dier menschen betreft3 vraag1 lezer1 u zelf eens af1 of gij u licht op dit oogenblik kunt voorstellen te leven een psychisch-frisschere en ook sterkere figuur dan ,neel ,burk2 een psychisch-reinere1 dan ,huib ,kilometerboekje--welk een prachtig mystisch-diep begrip van de waarde en de beteekenis der aangeboren1 door het tijdelijk persoons-leven niet meer te deren zielseigenschappen toont hier de schrijver6--een psychisch meer bijzondere en reinere dan de tooverkol en schijnbaar belachelijke ,tante ,antje met haar aandoenlijke onbaatzuchtigheid--en men heeft in het feit1 dat de schrijver niets gedaan heeft om die uiterlijke belachelijkheid en abjectheid te verminderen1 weer een prachtig bewijs van het passief blijven zijner lagere persoonlijkheid6 --maar1 vr u zelf1 lezer1 deze vragen te stellen1 zie toch nog eens duidelijk in1 hoe weinig psychische begaafdheid met verstandelijke ontwikkeling en begaafdheid behoeft te maken te hebben4 ,onderscheid goed den uiterlijken glans van den innerlijken glans4 ,en overweeg eens1 waardoor het mogelijk wordt1 dat bijvoorbeeld een analfabetische daglooner1 iets in zijn blik1 zijn gelaat1 zijn stem kan hebben1 dat een zeer voornaam1 zeer geleerd1 zeer wijs en zelfs zeer goed mensch plots1 in een oogenblik van hl-lucide erkenning1 zijn minderheid kan doen gevoelen4 ,zou dat niet zijn1 omdat in zulk een oogenblik voor het oog van de ziel1 alle tijdelijke1 geestelijke zoowel als stoffelijke1 uiterlijkheid is weggevallen en ziel slechts ziel ziet8 ,indien men de aanwezigheid van het machtige heerschersbewustzijn in onzen auteur door ontleding van zijn werk wilde bewijzen1 men zou dit reeds alleen door de analyse van de figuur ,stijn ,burk afkunnen4 ,niet alleen1 omdat het dan reeds voor ieder duidelijk zou worden1 dat een dergelijke allerwonderlijkst gecompliceerde en in de diepte en hoogte zeer ver uitgegroeide persoonlijkheid niet te begrijpen is p4#gg zonder haar te beheerschen1 maar vooral1 omdat men zou inzien1 dat met geen mogelijkheid zulk een mensch--allerteederste vader1 schuchter man met sterk plichtsgevoel1 vriend bij voorkeur van misdadigers en toch zelf niet bij machte ooit iets baatzuchtig-misdadigs te doen en daarmee weer schijnbaar contrasteerend3 een dronkaard van duivelsch-kouden moordlust doorkild--z doorgrond1 z in zijn componeerende elementen herleid en toch zoo intact1 zoo fel-lvend kon gehouden worden als hij is1 door observatie van buiten af1 maar dat hiervoor onontbeerlijk was een onderduiken1 beter wellicht een tijdelijk opgaan te noemen1 van den auteursgeest in dien zijner figuur4#ab ,en dit nu1 dit tijdelijk zich1 zonder eigen bewustheid te verliezen1 opgaan in het bewustzijn van een ander1 is alleen den heerscher ten opzichte van den absoluut-beheerschte mogelijk1 den veel grootere tegenover den kleinere--precies dus het tegenovergestelde van de analoge stoffelijke verhouding1 waarbij slechts het kleinere het grootere kan binnengaan--nimmer echter den geringere ten opzichte van den machtiger4 ,en1 het zij hier terloops gezegd3 ik geloof dat de grond-oorzaak dier onmogelijkheid is de psychische vrees voor het onbekende1 die1 om zoo te zeggen1 de acute vorm is van de chronische psychische schuchterheid van hen1 die zich in den loop van hun leven vaak en van velen de mindere moeten voelen1 en die het daarom bij al hun waarnemingen nooit verder dan tot benaderen brengen1 alles slechts van den buitenkant angstvallig betasten en nooit iets durven binnentreden4 p4#gh ,er is zelfs in dit werk een taalkundige eigenaardigheid aan te wijzen1 die duidelijk belicht1 dat dit onderduiken in het leven zijner figuren1 bij wijle zoo sterk bij dezen schrijver was1 dat hij zelfs eigen bewustheid tijdelijk verloor1 d4w4z4 zich dan niet duidelijk rekenschap van zijn artistieke handelingen kon geven4 ,ik bedoel met die eigenaardigheid het waarlijk overbluffend veelvuldig gebruik van het voorzetsel ver bij werkwoorden1 ongetwijfeld een geniale vondst in zich-zelf1 en als zoodanig ook vaak geniaal te pas1 maar vaker grovelijk te onpas aangewend4 ,waarom dit echter1 zooals ik zei1 k het opgaan van den auteur in het leven zijner figuren belicht1 ziet men duidelijk op blz4 #ccg1 waar1 onmiskenbaar1 in de uitdrukking3 ,sau f'rtrippele se 't op 't teneil nie4444 die ver-spreek-wijze aan de taal der ,jordaners zelf blijkt ontleend6 ,maar is ,querido's machtig heerschersbewustzijn ten opzichte zijner scheppingen1 zoowel als de onontbeerlijkheid daarvan voor het welslagen als episch auteur1 aan ,stijn ,burk en al de andere prachtig geslaagde figuren te demonstreeren1 die onontbeerlijkheid alleen zou men ook vrijwel kunnen aantoonen1 door de aandacht te vestigen op die ne minder geslaagde in het geheele boek--ofschoon ook die zeer zeker een waarlijk-levend mensch is gebleven--jegens wien hem grootendeels het heerschersbewustzijn ontbroken heeft3 ,karel ,burk1 den begaafden ,don ,juan van de ,jordaan4 ,men merkt dit ontbreken aan het feit1 dat1 zoodra het ,karel ,burk geldt1 persoonlijke liefde1 d4i4 liefde jegens die figuur1 in de plaats treedt van de onpersoonlijke menschheidsliefde4 ,want waar dit psychische heerschersbewustzijn is--het hoogste waarschijnlijk1 dat een mensch bezitten kan1 en dat men vooral niet moet verwarren met allerlei lagere verwante vormen1 zooals heerschzucht1 bazigheid1 enz46--daar is die menschheidsliefde en omgekeerd1 maar waar1 daarentegen1 genegenheid voor een persoon optreedt1 daar wordt het heerschersbewustzijn ten opzichte dier persoon gebroken4 ,de heerscher laat den schepter vallen1 wijl hij zijn onderdaan omhelzen wil4 p4#gi ,de reden1 waarom dit juist bij deze figuur is gebeurd1 ligt m4i4 open en bloot4 ,in ,karel ,hurk1 den buitengewoon-intutieven psychologischen doorgronder2 den artistieken waaghals en bereiker1 die de moeielijkheden zoekt1 om ze te overwinnen1 in wiens1 vooral om die halsbrekende moeilijkheden zoo zeer geliefde1 en telkens prachtig-op-het-kantje-af1 meesterlijk-gratieus uitgevoerde dans-bewegingen1 zijn vermetele en rijk-begaafde ziel pas goed tot uiting komt2 in ,karel ,burk1 den muzikaal hevig gevoelige2 de1 kortom1 zr artistieke heerschersfiguur1 ligt1 op een veel lager plan1 een flink brok van ,querido's eigen kunstenaarsnatuur getransponeerd4 ,en dit transponeeren moge bewust of onbewust geschied zijn1 het feit was voldoende1 om des schrijvers heerschersbewustzijn te verlammen1 want ,querido is een van de weinigen1 wellicht de eenige1 tegenover wien ,querido--en dit spreekt m4i4 van zelf--zich1 in den boven aangegeven zin1 geen heerscher voelt4 ,men lette er ook op1 dat in dit boek--en wat ik nu zeggen ga1 bied ik niet aan als een bewijs mijner bewering1 maar slechts als een ondersteuning ervan--vol van allerprachtigste dialoog1 vol van uitstekende beheersching en te-pas-brenging van het ,jordaansche taaleigen ook in de meditatie der figuren 7in zijn enormen rijkdom aan volksuitdrukkingen en de meesterlijke aanwending daarvan overtreft het zelfs ,wolf en ,deken1 en dt wil wat zeggen67 dat in dit boek1 juist bij ,karel ,burk een uit-den-toon-vallen plaats vindt3 ,wat was 't toch 'n fijn gezicht1 z van het glinsterende en vonkende water ver de dwarsbruggen de lucht in te koekeloeren1 tot je in de verte het torenhaantje in de hoogte zag blinken als een gloeiende1 trillend-gouden wiek van een stil-drijvenden vogel in het starre blauw4 ,uit het woord koekeloeren blijkt duidelijk1 dat de bedoeling was de gewaarwordingen van ,burk in ,burksch dialect te geven en die dus niet in ,queridoaansche zegging om te zetten1 maar uit het laatste door mij gecursiveerde zinsdeel blijkt even duidelijk1 dat het ,querido-brok in ,burk1 ,querido1 den schepper van ,burk hier de baas was6 p4#hj ,ik zei straks1 dat1 compositorisch gesproken1 er begin noch einde aan het boek is4 ,voor wie meenen mocht1 dat ik dit een fout in het werk acht1 zij onmiddellijk verklaard1 dat ik dit integendeel1 hier1 een schitterende deugd vind4 ,een lastig probleem en een zeer groote moeilijkheid werden hierdoor volkomen opgelost en overwonnen4 ,bedoeld was m4i4 namelijk niet in de allereerste plaats een beeld te geven van het leven van zekere individun1 van een leven dus1 welks eng-begrensde duur zijn vast en duidelijk begrip in onzen geest heeft1 mr1 in de allereerste plaats1 van een brok volksleven1 d4w4z43 een leven1 welks begin en einde ver buiten onze onmiddellijke perceptie liggen4 ,want is onze indruk van een persoonlijk bestaan die van iets eindigs1 onze gevoelsindruk van het maatschappelijk1 van het massa-leven is daarentegen die van iets oneindigs4 ,doch1 een brok massa-leven1 z meesterlijk1 z boordevol vitaliteit te geven als in dit boek1 is niet mogelijk1 zonder de samenstellende deelen van dat leven3 de individun1 alleruitstekendst te beelden1 maar zoodra dit gebeurt--en dit is de moeilijkheid1 waarvan ik hierboven sprak--dreigt de daardoor ontstaande indruk van het begrensde en eindige1 te verhinderen1 dat zijn tegendeel3 de gevoelsindruk van het oneindige--welke we immers van het massa-leven1 als geheel1 behooren te krijgen--bij ons ontstaat4 ,om de bovenstaande bedoeling dus te verwezenlijken2 te zorgen dat de tegenstrijdige indrukken z worden te weeg gebracht1 dat zij elkaar niet vernietigen en dus3 ons het oneindige te laten voelen van een zeker levensgeheel1 naast de een eindigheidsindruk verwekkende uitbeelding der eindige deelen1 moest naar het hulpmiddel van een zekere wijze van componeeren worden gegrepen1 ten eerste3 het geven van een nagenoeg climaxloozen verhaalgang--want stijging1 daling en1 in een woord1 wisseling in een geheel1 versterken den eindigheidsindruk--en1 ten tweede1 het als 't ware doen voortloopen van het tafereel tot buiten het kader1 waardoor we de gewaarwording krijgen1 alsof de begrenzing is aangebracht1 alleen ter tegemoetkoming aan ns niet oneindig ver dragend perceptievermogen1 en niet omdat het p4#ha gebeelde leven hierin werkelijk kon omraamd1 en zoodat het ons is alsof ons wierd gezegd3 zoo uwe oogen het toelaten1 zie dn verder1 hoe eindeloos het leven blijft1 blijft doorvloeien1 uwig voort4--,door dit alles dus verkregen we een meesterstuk1 welks felle uitbeelding van het eindige leven ons gevoel1 dat wij hier ook het oneindige zagen1 niet schaden kon4 ,maar ook in ander opzicht blijkt het compositorisch-geniale van onzen auteur3 in zijn aanwending van nevens elkander gestelde contrasten4 ,men lette eens op de impressie1 welke de prachtig geschreven terugblik op het leven van ,neel ,burk met haar eersten man1 den zachten ,gronjee maakt1 te midden van de beelding van haar leed-en-angst-bestaan1 nu zij getrouwd is met den onberekenbaren ,stijn ,bark3 of1 en dat brengt mij meteen ertoe te spreken van de prachtige beschrijvingen in dit boek1 men zie eens naar de neven-elkander-stelling van deze contrasteerende stad-en-land uitbeeldingen3 't ,had rauw geklonken door de buurt1 al om vier uur vroeg4 --,luilk 444 biddesk1 stoat om neige ure op 444 neige of hlleftien4444 hep je de ,luilk nauit gesien8--,een donkere worp van doode ratten en katten1 weken lang al vooruit in de polders als prooi beloerd1 was dof nrgebonkt op ruiten en ramen van beluilakte buurtgenooten1 die woedend met bedreigingen losschoten1 zonder iets te durven doen4--,een paar dagen later hadden diezelfde kinderen zich de morsige handen koel afgespoeld in de buitensche slootjes en gezocht naar de rose-witte en hel-gele1 stralende pinksterbloemen en de zalm-roode klaproos4--,met land- en grasgeurig doorzwoelde bouquetten1 vol koekoek en gele lisch1 met vetglanzende boteren paardebloemen1 waren zij komen aanzwalken bij troepjes van ,amstelveen1 ,ringdijk1 ,ouderkerk1 ,rietlanden en ,watergraafsmeer4 ,de morsige handjes hadden bij duizenden rondgestrooid l wat de gouden zomer liet bloeien aan slootkanten1 op wei en veld4 ,de kinderen hadden in driftigen lente-roes1 de kleurige en riet-bepluimde oevertjes van ,amsterdamsen buiten geplunderd1 struiken en halmen vertrapt en afgerukt1 voor bemachtiging van ooievaarsblom en waterranonkel4 ,de handjes hadden wild gegraaid tusschen blonde sterre-bloempjes fijnstraal1 en plompen1 soms terugschrikkend voor een graspieper1 ze langs 't gezicht fladderend1 of weggelekt door een flonkervleugels-vertrillende p4#hb libel1 die dronken om het vanielje-geurige zoet van witte orchideen heen-kringde4#ac ,zoo hadden de kinderen geplukt1 geplukt1 en de verbrokkelde en geknauwde armoe-buurten van de ,jordaan1 voor eenige uren pgetooid met 't geel-goud1 purper en wit gebloemt van buiten4--,uitgesleten1 kist-donkere en lood-rechte slingertrapjes1 waren oversmakt van stervende ruikertjes4 ,op vunzige stoepjes en in duister-verhulde kelders1 waar altijd de goot borrelde of stonk1 was bloemsap gedruppeld1 rookten geuren n van klaver en iris1 waterbezie en bitterzoet4--,even maar hadden de kinderen1 rondslenterend in hun vacantie1 in hun sjofele plunje meegedragen naar de gore stegen en walmende straten1 lucht van oevergras en versch hooi1 dadelijk weer gedoofd door bak-stank van visch-stalletjes1 die1 in goedkoop oliedrenksel1 scholletjes en botjes in steen-glazuren kommen voor de gulzige ,pinkster-smakkers gereed hielden4--,want dwars tusschen het zomerig zoeken der kinderen naar de blank-blauwe lucht van het wijde landschap1 naar den koelenden watergeur1 en 't loeren op 't geheimzinnig stekeltjes- en torren-gekrioel in de hemel-verspiegelende slootjes1--gierde het luidruchtig vertier der volwassenen4 ,in potwagens1 bonte ,jan ,pleziers1 open bakken en hooge tent-karretjes1 zwijmden dronken stelletjes van vier1 zes1 acht en twaalf soms1 bijeengeperst in de gloeihitte1 verzweet en opgewonden4--,de keien hadden geschud van de ratelende en rollende vigelant-wielen4 ,tot 's avonds bonkerden ze door1 als de roode zon al verwilderenden weerschijn op de zatte en afgestompte tronies vlamde4 ,vormen deze tegenstellingen niet een compositorisch schoon8 ,en zijn de beschrijvingen-zelf niet van een verrukkelijke vorm-1 geur- en atmosfeergeving8 ,maar toch1 ware het niet geweest om daarmee mijne bewering betreffende de compositie te ondersteunen1 ik zou verkeerd gedaan hebben met dit te citeeren1 terwijl ik al dat andere minstens even mooie niet aanhalen kan3 de prachtig-uitgebeelde dansen1 de machtig-gegeven vechtpartijen1 zooals die op de ,aal-markt1 in het magistrale eerste hoofdstuk1 en het bijna-doodtrappen door ,stijn ,burk1 in zijn dronkenschap en daardoor ontstanen koud-duivelschen moordlust1 van zijn zwangere vrouw1 met op het einde1 als ,stijn onder de macht der hem in bedwang houdende kerels in een algeheele ontreddering bewusteloos is neergezonken1 dat prachtig-bescheiden-nauwelijks-symbool p4#hc van ,stijns eigen lijdensleven1 dat lijdensleven van hem die door zijn drinkhartstocht1 welke hij toch z gaarne zou willen bedwingen1 elken dag gekruisigd wordt3 ,hij stortte als een bewustelooze ineen1 met zijn gezicht op den grond1 de armen wijd uit1 gelijk een menschelijk kruis4 ,of3 heel die ruzie in de ,wijde ,gang met die ,danteske visie3 ,traag1 tegen de grauwe muren1 kroop de donkerende en grillige middagschaduw als een uit de aarde groeiende schim1 't heele ,gang-brok omgrijpend in scheemrende versombering4 ,met zijn ook ,danteske beeldingen van gedrochtelijke verwringingsstanden van de kijvende buurvrouwen uit de bovenvensters4 ,of3 de tocht op de ,zuiderzee2 de ,hartjesdag2 het zwoegen van de sjouwers aan de ,wester-,suikerraffinaderij1 en vooral niet te vergeten dat juweeltje1 dat prachtige1 dof-avondlijke idylletje van de kanaries langs ,gijs' kroeggevel4 ,maar jawel1 zoo zou ik wel kunnen doorgaan6444 ,laat ons liever even de psychologie in het boek van nabij bekijken3 ,in de analyse van ,stijn ,burk is waarlijk het onovertreffelijke gebeurd4 ,deze in zichzelf onwaarschijnlijk gecompliceerde mensch1 is door de beelding tot een persoonlijkheid geworden1 wier leven je niet alleen voelen en tasten kan1 maar wier leven je voelen en tasten moet en dat je obsedeert als een onwegduwbare1 ontzettende werkelijkheid van den allereersten rang2 dat niets onberoerd in je laat2 afgrijzen n een wijd erbarmen1 haat en liefde1 alles1 lles in je proept4 ,want men zie eens dezen woesteling1 die bijna zijn zwangere vrouw doodtrapt1 zijn kleine kindje naar bed brengen3 ,reeds vroeg in den avond zat ,sientje op zijn schoot1 al zette hij haar telkens op 't stoofstoeltje wanneer er volk inkwam4 ,met kleine ronde slaapoogjes speelde ze1 maar tuimelde telkens tegen de uitgelegde koffiela van den molen1 in slaap4 --,mot ,siennetje so 444 pies goan8 --,nei 444 nei 444 drensde ze1 terwijl ze weer knikkebolde4 ,langzaam ontkleedde ,stijn 't kind1 nadat hij ,koentje ook naar bed had gedragen1 met 'n verzoend bakkesje4--,hij was bang dat ze1 verveelderig1 tusschen slapen en waken zou gaan drenzen4 ,heel omzichtig moest hij te werk gaan4--,bij elk p4#hd kleedingstuk1 dat hij loshaakte of uittrok1 verzong z'n zware stem een mal zinnetje4 7,ik sla hier een stukje over v4,c47--,nou 444 't jukkekie 444 zong ,stijn1 omzichtig half-slapende ,sientje uit haar rokje werkend 444 en nou 444 't siemesetje4444 ,sau frafe de frkies 444 de snoetjes6444 rrr6444 rr6444 nou 444 't hlshempie 444 toktoktok 444 hat6 sie6444 wcht6 stoute fliegie 444 m ji bromme 444 in 't auretje fn liefe ,siennie6444 ,nou 444 't boaije rokkie 444 mit 't lafie6444 sss6444 sss6444 sejessssse66444 sss 444 sss6444 hoal-ufer6444 nou 't witte rokkekie 444 soe 444 je 444 soe 444 je hoal-ufer6444 nou 't broekekie 444 hoal-ufer64444 en ,siennetje is 'n soete scht6444 --,fn sau'n mskeroade hep ikke nie terug 444 lachte ,neel om ,stijns kunstig zoethouden van ,sien4--,bij ,lien1 ,mien of ,jansje griende ze altijd1 in slaap-gestoorde kribbigheid4 ,en nu had ze zich door ,stijns zachte deuntjes-stem heelemaal laten omzingen4 ,zonder een knorretje was bleek ,sientje knikkebollend op zijn arm ingeslapen en droeg hij haar de duffe achterkamer in4 ,muis-stil hipte ,stijn in 't alkoofje terug en luisterde of ze drenzen ging zoodra ze vader niet meer tegen zich op voelde4 ,men peile ook de diepte van deze analyse van ,neel's zuster1 de perverse ,dien3 ,dien was niet alleen jaloersch op haar man1 maar werd gepijnd van afgunst op lle voorspoedige en gelukkige dingen in 't leven van anderen4 ,dit had ze van moeder ,scheendert1 ht stuk chagrijn vroeger van de buurt4 ,dien leek met gegiste moedermelk grootgebracht4 ,het twistzieke1 humeurig omkantelende van haar wezen las ieder dadelijk van haar gezicht4 ,en liegen1 schel en roekeloos liegen kon ze met strakke koon-effenheid1 als de wijzerplaat van een kaduuk weegtoestel4 7,welk een prachtig beeld is dit1 en zoo voortreffelijk passend in den toon van het beschrijvingsgeheel6 v4,c47 ,allerlei vurige en fantastische uitdenksels kon ze met zoo'n hartstochtelijke1 bijna boosaardige driftigheid vertellen1 dat zij ze zlf gelooven ging en niet meer vermocht te leven zonder die schielijke leugenarij2 voor haar warder dan de nijpendste werkelijkheid4 ,ze hield van 't liegen m 't liegen4 ,het werd haar een fel1 brandend genoegen te jokken4 ,ze kreeg zoo'n angstige vreemdigheid over haar wezen als ze loog en later betrapt werd4 7,ik oversla een klein stukje1 v4,c47 ,ze kn nooit iets vertellen1 zooals 't gebeurde4 ,en wanneer zelfs haar leugen werd aanvaard als 'n feit1 morrelde ze dat den volgenden dag weer los1 omdat 't dn te waar geworden was4 ,zooals meermalen in het boek1 doch veel minder dan in p4#he des schrijvers vroegere werken1 is er ook hier in het door mij overgeslagen gedeelte als een herhaling1 een overtolligheid1 maar het is en blijft voor mij de vraag1 of die herhalingen en overtolligheden van een hooger plan dan het gewoon-zinsbouwkundige beschouwd1 wel overtolligheden zijn4 ,men vergelijke hierover mijn artikel over de ,studies van dezen auteur1 in ,de ,ploeg4#ad ,maar bovendien3 nimmer heb ik indringender analyse gelezen1 vooral dat laatste door mij gecursiveerde4444 ,wil men een staaltje van wat ik zou willen noemen3 plastische psychologiek8 ,ziehier dan iets over het ,jordaansche volk 7de verklaring hunner saamhoorigheid1 van het niet dulden van vreemde invloeden in hun kringen73 ,ze waren van n ras1 eene klasse1 door eenzelfden levensgolf rondgezwabberd1 naar vr gestooten1 naar achter gekanteld op n plek grond4 ,of betreffende de waarzeggende ,tante ,antje3 ,ze waren waarlijk bang voor die vreemde1 strak-starende1 meer luisterende dan kijkende oogen4 ,of wenscht men een enkel bewijs voor mijne bewering1 zoowel dat de dialoog in dit boek zoo voortreffelijk is als dat het zulk een rijkdom aan kernige volksuitdrukkingen bevat8 ,laat mij dan even dit citeeren3 --,vijf van de tien 444 vroeg kort-krachtig 'n lichtmatroos1 even de sabelbeenen uitgebogen4-- --,as je blief ,teun4444 ,vriendelijk hielp ,neel nu en vroeg of hij weer honk had4 --,soo je siet moeder4444 ,zijn stem zong zwaar en vol in 't zonnige winkeltje4 ,twee vrouwen loerden uit1 bekeken den frisschen1 kraakzindelijken matroos-eerste-klas4 ,sl ik stikke4444 d'r hei je ,teun fn de ,hoarlemmerdaik1444 seg ouwe robbeklopper 444 wt bi jei grausig 444 jei hep ereis auk wel ereis slinger gefreite6444 je laikt me wel 'n kesse-me-jeu4444 ,de matroos keek beduusd1 zocht naar naam en wijf in zijn herinnering4 p4#hf--,nei1444 dt ken ik nie kroppe4444 ,wt heb ik nou n de hnd6444 k je ,annemie niet meir4444 ,annemie uyt de ,ornjestroat8444 no1 di kachel brent 444 segge d'r seife stomme te g'lak6444 kak san is kake6444 goa ik 'r n8 ,plots schoot bezinning bij den matroos terug4 --,nou hep ik je mins6444 --,hou fst 444 spotte een uitdraagster met 'r handen op 'r heupen1 de armen als hengsels4 --,annemie van ,arie-stront-an-'t-sweepie4444 ,nou hep ik je 444 f'rdikt 444 'n goeie naam is beter as olie4444 die drijft nie weg4444 ,met 'n gullen lach sprong hij bij en drukte zwaar haar handen4-- ,neeltje lachte tegen den knappen matroos1 die er zoo frisch uitlichtte met zijn blauwe jas1 gouden knoopen en witten braniekraag4 ,al de vrouwen verbabbelden nu wat met ,teun van den ,haarlemmerdijk1 prettig beroerd door z'n volle stem en z'n zeemansgullen lach4--,hij lei iets zonnigs open in hun hart1 als zomervruchten in een ziekenkamer4 ,het was altemaal open leven1 frisch en frank4-- --,het is hier nog desellefde saaite 444 verlachtte zwaar z'n stem weer2 444 voor 'n bloote riksdaalder sou ik hier nie weer terug wille4444 ,de wind komp hier dwars op je af 444 je ruikt hier niks as bakolie 444 en fan bove en van beneje hoor je niks as geroep en gekakel4444 ,dan lieferst an de ,suidsei stijf4444 ,hij lachte en zijn oogen vonkten van de pret4 ,annemie lachte mee en de andere wijven ook4-- ,neel verknutterde zich in zijn warme1 zangerige stem4--,nog 'n ander slag man dan haar suffe ,stijn4--,maar ,annemie voelde haar buurt bekeven4 --,alleminse 444 wt bi jei grausig4444 --,ja mins1 as 'n roer goed is ken je teuge 'n raauw weertje 444 ik ben d'r lieferst op de oceaan as hier onder de walm4444 ,nou beste siele 444 ik licht me anker 444 ajusies4444 ,annemie 444 de vijf6444 ,en heeft men ook op het fraaie door mij gecursiveerde beeld gelet8 ,munt het niet uit door een prachtige waarachtigheid8-- ,ongetwijfeld vormt de beelding van het moederschap van de diep-nobele ,neel ,burk1 die de mogelijkheid van blind-worden trotseert1 om haar kind te kunnen zoogen1 en haar eindelijke1 door een eigenaardige--met diep mystisch begrip p4#hg door den auteur doorvoelde--zekerheid in haar-zelf vrzegde1 triomf1 een van de meest lichtende gedeelten van het boek1 maar toch3 grooter vreugde schonk mij het gemoeten van dat vrijwel nieuwe element in ,querido's werk3 het beelden van het kinderleven4 ,en zoo er ooit sprake mocht zijn van een coup d'essai1 die een coup de matre was1 dan is het hier3 ,siempie1 die bij ,mientje geslapen had1 klom stiekem naar de spelenden over4 ,maar ,daantje duwde hem heftig bij zijn blond kopje terug4--,zacht begonnen weer de stemmetjes p te giebelen4 ,daantje krabbelde ,koentje in zijn hals2 ,pietje sprong dwars over ,sientje en ,siempie pakte de beenen van ,pietje1 die in de lucht zwalkten1 met de1 er los bij bengelende kousen vol gaten4 ,weer probeerde ,siempie in te klimmen4-- ,nei6444 hield hardnekkig ,daantje vol 444 jei1 jei 444 bin nie trnke 444 jei nie 444 jei k nie 444 swaaije4444 --,m je eirst slokkies kaupe 444 doar 444 wees ,pietje met haar klein armpje langs ,stijn heen1 naar een hoek bij de tafel4 --,die heb nog nie aupe 444 verdedigde zich ,siempie1 rillend van kilte in zijn onderbroekje4 --,kaup se den bei maan 444 slokkies8444 hoefeul8444 gierde ,pietje1 doende alsof ze inschonk4 ,de zusjes en broertjes gilden en tierden weer als vr ,neels waarschuwenden snauw1 die ze even zoo plotseling had stil gemaakt4--,jansie1 rst het bezonnen en bedillende kind-moedertje1 had langzamerhand al haar waardigheid ingeschoten1 lachte en stoeide nu zelf om 't hardst mee4 ,ze verdubbelde zelfs de rollen1 morrelde er een heele comedie omheen4 --,nou mot jei4444 ,siempie 444 schobber uytjouwe 444 hitste ze naar ,sien1444 en jei 444 leileke neitekles6 roepe 444 en den4444 sl ikke4444 sie je4444 sl ikke je arrestere4444 bei ,swrte ,jns haur 444 ikke bin peliesies4444 ,enne 444 enne 444 jei bin auk peliesies 444 haur6444 stookte ze ,siempie op4 ,maar dan vooral dit 7,pietje1 het kleine dochtertje van ,stijn en ,neel1 mist de jonge poesjes1 die verdronken zijn73 ,maar ,pietje bleef heel angstig en huilde met zachte snikjes4 ,werendig moedertje1444 suste ,neel1444 de poessies binne femorrege gehoald1 fan6444 mit sau'n hauge figelnte 444 se wasse siek4444 #j6 sau siek6 liefeling1 en nou 444 nou binne se 444 in 't ktte-gsthuys4444 --,enne 444 enne 444 vroeg blond ,pietje met goddelijke onschuld-oogjes er tegenin 444 'k hp 't nie gehaurd8444 ,as jei sloap k je ommers nie haure1444 moedertje1444 p4#hh se legge llegoar in fane mandjes 444 maor nie oks6 deigelik woar 444 moedertje 444 asse beiter binne 444 mg je se weir sien4444 ,pietje liet haar wit1 versmoezeld boezelaartje van de huiloogjes zakken en snikte verstild in smart1 nog maar kleintjes met enkele schouder-schokjes4-- --,enne poes 444 dn8 vroeg ze weer met aarzelend stemmetje1 zich omweven voelend van onbekende dingen1 alle gebeurd in haar donkeren slaap4-- ,neel keek ,stijn aan1 lachte verborgen naar een buurvrouw1 die net inkwam om een half pond zout4 ,dadelijk greep ,neel naar haar1 om steun4 ,niet tnte ,truy8444 binne de poesies femorrege nou niet afgehaold8 ,achter ,pietje draaiend1 maakte ze naar buurvrouw een inlichtend grimas4444 --,nou64444 zei die1 ver-geloofwaardig haar1 nou beklemtonend1 zonder te weten1 waarover 't eigenlijk ging4 --,in 'n figelnte nie8444 --,sau mit raud fleweil6444 pronkte buurvrouw erbij4 --,en binne se niet naor 't ktte-gsthuys gebracht8 --,slf meigereije6444 ,pietje keek heel angstig-onderzoekend nu1 achter 't toonbankje staand1 de lichtblauwige oogen volgestroomd met goudglans van het gas1 dn naar buurvrouw1 dn naar moeder op4 ,ja1 ze geloofde nu alles plechtig4 ,poesies 444 waren ziek1 lagen in 't gasthuis4 ,en werden teruggebracht als ze beterden4 --,en toen ze nu1 even in de winkelstilte1 weer het klaag-miauwen van de gejaagd rondsnuffelende kat hoorde1 in 't gangetje1 holde ze op een drafje van de toonbank weg naar het dier en riep met troostend1 fijn vlei-stemmetje3 --,stil poessie 444 stil moar 444 je kindertjes binne siek 444 se komme t'rug asse beiter binne4444 ,neen1 dit kan niet overtroffen worden1 daar voel ik mij zoo zeker van als van het feit1 dat wanneer geslacht na geslacht telkens en telkens weer dit onsterfelijke boek zal lezen1 dit boek1 dat zonder den geringsten opzettelijken tendenz van even groot sociaal als literair belang is1 en een twijfel in zich mocht voelen opkomen aan de dan verdwenen werkelijkheid van die poel van ellende en verwording1 waarin een groot deel van ,amsterdams hardst-ploeterend volk aan het begin van de twintigste eeuw nog verzonken lag--dat dan zelfs n klein stukje als het zooeven door mij aangehaalde p4#hi voldoende zal zijn om elken twijfel te smoren3 een klaar en zuiver gelaat gelijk1 tot een duldenden1 zekeren1 wijzen glimlach bewogen1 zal de diepe menschelijkheid van dit boek den twijfelaar aanzien1 en deze1 het hoofd buigend1 zal1 blijde en veilig in het geluk van dit visioen1 zacht tot zichzelf zeggen1 dat zulk een menschelijkheid niet anders dan wrheid kan zijn4444 ,,else ,,jerusalem3 ,,het ,,roode ,,huis4 ,mag men ook het machtige boek van ,else ,jerusalem1 ,het ,roode ,huis1 als een symptoom van het krachtig opgestane epische genie der ,joden beschouwen8 ,wat mij betreft1 aarzel ik geen oogenblik die vraag bevestigend te beantwoorden3 het is bijna onmogelijk1 dat de schrijfster1 alles in aanmerking genomen1 geen ,jodin is6 ,ook in dit werk is het heerschersbewustzijn aanwezig1 maar gedeeltelijk1 niet zoo volkomen alles doorstralend als bij ,querido4 ,deze bordeelroman1 een aanklacht als nauwelijks een andere tegen onze samenleving en tevens zoo fel en scherp een beeld ervan1 dat wij als plots met een schok van ontzetting doorvoelen1 dat het gelaat harer misdadigheid1 zooals wij1 lichtgeloovigen1 dat kenden1 slechts een welgelukte grime is1 die oneindig satanischer en meer verworden trekken moet verhullen--deze prachtig-zuiver geschreven1 van alle pornografische effekten en lagere bedoelingen ver gehouden roman1 kan ongetwijfeld1 wat sociale belangrijkheid betreft1 naast ,de ,jordaan worden gesteld4 ,en ook wat dramatisch inzicht betreft4 ,niet licht zal men de moeder vergeten1 die in haar kind vrijwel niets anders ziet dan middel tot wraak op den vader1 die haar en met haar1 onwillens het kind verstooten heeft4 ,niet licht ook de duldende ,janka--de nicht van den verleider1 den prins1 den schatrijken heereboer--die met de verstooten moeder en het kind is weggevlucht en zich met hen in een bordeel heeft laten opnemen1 niet alleen uit liefde tot de verstootene1 maar ook uit een soort van duister gevoel dat z1 door zelf met de in het verderf gestorten te lijden1 de schuld van haar verwant1 den verderver en verleider1 door haar gedelgd en van het geslacht kan worden afgewenteld4 p4#ij ,maar wat de psychologie betreft--schoon nu en dan de hoogste voortreffelijkheid rakend1 soms ook rhetorisch-oppervlakkig en vaag--en wat de dialoog aangaat--vaak veel te redevoeringachtig-opzettelijk--en vral de beschrijvingskunst--heel vaak vieux jeu--staat het nder ,querido's werk4 ,compositorisch is het echter weer uitmuntend4 ,dat het heerschersbewustzijn1 zooals ik reeds opmerkte1 niet overal in voldoend-sterke mate aanwezig is1 zou men kunnen demonstreeren o4a4 aan de figuur van ,madame ,goldscheider1 de gewikste waardin1 tegen wie nu en dan1 zeer ten onrechte1 door de schrijfster wordt opgezien1 en die door haar merkbaar wordt overschat4 ,doch dat alles neemt niet weg1 dat het werk als geheel straalt van een groote epische genialiteit1 een onverschrokken eerlijkheid1 een ontembare kracht en een psychisch geluk om eigen vast en zeker kunnen4 ,het is als een geweldige kerel1 die1 opduikend uit een moerassig water1 handen en gelaat beslijkt1 de kleeren gescheurd1 maar de oogen stralend van triomf1 met een bijna-verdronkene in de armen1 den oever bespringt4 ,mevrouw ,barentz-,schnberg1 die het prachtige boek op de haar eigen uitmuntende wijze vertaalde1 heeft daarmee een goed werk gedaan1 niet alleen1 omdat zij daardoor den der duitsche taal onkundige de lezing van een sterken kunstarbeid mogelijk heeft gemaakt2 niet alleen1 omdat zij ons weer eens heeft doen gevoelen1 dat de modderige stroom onzer maatschappij zijne groenende en reddende oevers der toekomst heeft1 maar vral1 omdat ons met dit maatschappelijk beeld van elders een waarschuwing bereikt1 welke allerminst onder de aanstaande heerschappij onzer gebenedijde ,zedelijkheids-wetten overbodig heeten mag6--,en om dit alles nu kan ik dan ook dit boek mijnen lezers niet sterk genoeg aanbevelen4 ,l4 ,,simons3 ,,studies ,,en ,,lezingen4 ,en wat is nu naast zoo machtige werken de beteekenis van een schrijver als de heer ,simons8 ,wat ook mijne bedoeling en rechtvaardiging met en van de opname zijner figuur in dit opstel over joodsche schrijvers8 p4#ia ,wat betreft het antwoord op de eerste vraag1 behoeft1 dunkt mij1 niemand lang in het duister te tasten4 ,zijn werk heeft1 im grossen ganzen1 de beteekenis1 die de arbeid van elk niet geniaal1 maar talentvol en scherpzinnig commentator naast dat van geniale menschenscheppers en critici heeft3 geringer doch onmisbaar wijl nuttig1 maar toch ook dit niet alleen3 k aandoening van schoonheid gevend6 ,doch dit slechts ervan te zeggen1 zou zijn het onrecht doen4 ,want er zijn drie dingen1 die het tot nog iets beters en meer bijzonders maken1 dan werk van een talentvol en scherpzinnig commentator4 ,die zijn3 ten eerste3 de stijl van zijn opstel over den ,gijsbreght van ,aemstel4 ,het archasch karakter daarvan1 volgens des schrijvers eigen verklaring1 door hem aangenomen1 om zijn opstel in het kader der in #ahic door de ,erven ,bohn uitgegeven foliant te doen passen1 was dus geheel willekeurig1 uit wenschelijkheid1 en niet uit innerlijke noodzakelijkheid geboren4 ,met andere woorden3 ware het daarbij gebleven1 dan zou dit geheele opstel geen kunst maar kunstenmakerij zijn geworden4 ,maar het is daarbij niet gebleven4 ,uitgegaan om een paar ezelinnen te zoeken1 vond ook de heer ,simons een1 zij 't klein1 koninkrijk4 ,het is n4l4 duidelijk1 dat1 zoodra hij aan het schrijven was gegaan1 het schrijven-in-dien-stijl1 in den stijl des tijds van zijn groot onderwerp1 wel degelijk een groeiende noodzakelijkheid1 want een onvermoed en1 eens gesmaakt1 zelfs onontbeerlijk gelukgevend scheppen werd4 ,het moet hem een zeker zoet genot van grooter eenheid met zijn verheven onderwerp hebben geschonken4 ,hij moet ook iets als het feestelijk gevoel gehad hebben--ik ga iets subtiels zeggen en het moet subtiel verstaan worden ook--van een kind dat onder de oogen en den lieven glimlach van ,vader1 in het boek en met de pen van ,vader schrijven mag4 ,hij heeft namelijk de gewaarwording gehad1 een liefhebbende1 nederige en eerlijke ,vondel-bewonderaar te zijn1 schrijvend als onder de oogen en glimlach van ,vondel1 in de taal-nuance van ,vondel's tijd4 ,en daarom is het geen kunstenmakerij1 maar een kunstwerkje van gewilde maar toch ngewilde stijlnabootsing1 het product eener noodzakelijkheid1 wier bijkomstige en overigens onbelangrijke p4#ib eigenschap het was parallel te loopen met eens menschen wil4 ,het tweede van den trits1 waarvan ik sprak is dit3 het werk is van een placide1 bijna stugge1 rimpellooze eerlijkheid4 ,het is alsof de schrijver1 wijl hij niets te verbergen heeft1 en als wilde hij je in de gelegenheid stellen1 zijn gelaatstrekken zoo lang te doorvorschen als je-zelf het noodig vind1 je klaar en vast aanziet en zijn blik niet neerslaat1 vr je de joue afwend2 precies dus het tegenovergestelde van de glibberige1 vrvlokte1 slag-om-den-arm-houdende schrijfwijze van sommige andere critici4 ,en1 ten derde1 is er het prachtig-bevoegde didactische van den geboren onschoolvossigen leeraar in4 ,wat nu het antwoord op mijn tweede vraag betreft3 inderdaad1 zelfs uitgezonderd zijn origine1 en zelfs afgezien van het feit1 dat die origine voor mij het beslissende moment is1 bestaat er een zeer gewichtige reden hem in een opstel over joodsche schrijvers op te nemen1 want in de geheelheid zijner figuur vertoont hij juist eene persoonlijkheid1 eene vereeniging van eigenschappen1 zooals die vroeger zeer frequent was in en tot groot sieraad van het joodsche volk strekte3 die van koopman of werkman1 tevens kunstenaar en geleerde1 wiens geleerdheid en kunstzinnigheid hem niet verhinderden een practisch en scherpzichtig koopman of deugdelijk arbeider1 en wiens koopman- of arbeider-zijn hem niet verhinderde1 een ijverig geleerde of gevoelig kunstenaar te zijn4 ,een levende herinnering dus aan een glorierijk verleden1 herrezen in een samenleving1 welke toonde deze gelukkige vereeniging van eigenschappen dankbaarder te waardeeren dan die van eertijds4 ,en met de onbescheiden-geuite voldoening over dit alles1 zij--om het slot niet te doen uitmunten boven het geheel6--dit alleronbescheidenst1 mijn eigen ras verheerlijkend opstel besloten1 een besluit1 dat1 althans voorloopig1 tevens1 tot mijn leedwezen1 het einde mijner medewerking aan dit ,maandschrift#ae moet zijn4 ,juni #aiab4 99 99 99 99 99 ,,noten3 #a #a ,febr4 #aiab4 #b ,ter nadere opheldering van dezen thans wellicht minder begrijpelijken zin diene1 dat bij de eerste publicatie dezer ,brieven paragraaf-teekens werden gebruikt4 #c ,cursiveering overal van mij4 #d ,ik mag zoo niet fratsen in mijne brieven1 zeg ik met ,abraham ,blankaart1 anders schrapte ik zoowel deze1 zij 't ook goedmoedige1 spotternijen1 als de aan hen verwante1 aan het eind dezer critiek voorkomende beweringen4 ,thans laat ik ze maar staan4 ,een criticus--iemand1 die anderen steeds bedilt6--lijkt mij trouwens wel het allerminst gerechtigd1 bij een herdruk van zijn werk vroegere foutieve meeningen te verdonkeremanen4 ,maar wel moge ook hier thans de rectificatie volgen1 die ik drie maanden na het verschijnen van dezen ,brief1 in hetzelfde maandschrift--,de ,boekzaal--deed afdrukken4 ,men zal daaruit zien1 dat ik mijne gevolgtrekkingen uit zeer onjuiste premissen had afgeleid3 ,rectificatie4--,zoo heb ik dan nu tot mijn genoegen de gelegenheid een misslag te herstellen1 waarvan het inzien mij weer eens heeft doen voelen1 dat de criticus1 hij moge pogen zoo conscientieus te zijn als hem mogelijk is1 hierin de onfortuinlijke lotgenoot van den schoolmeester is1 dat hem het onweersproken-blijven door degenen1 die hij op de vingers tikt en bedilt1 op den duur wat autoritair maakt en zijn gewaande rechtvaardigheid1 door een soort van loszinnigen overmoed1 in het tegendeel doet verkeeren6 ,men zal zich herinneren1 dat ik1 in mijn derden ,brief het door mij geprezen werk ,de ,vreemde ,heerschers besprekend1 den heer en mevrouw ,scharten-,antink meende te moeten verwijten1 dat zij fournisseurs de la cour waren en drom moedwillig de ruwste zijden van het in hun werk uitgebeelde boerenleven zouden hebben verdoezeld1 terwijl ik hen ook1 na hun ,parijsche en ,italiaansche romans1 geloofde te moeten rangschikken onder degenen1 die den prikkel van het uitheemsche behoeven1 om tot scheppen te kunnen komen4 ,welnu1 kort daarna ontving ik een brief van den heer ,scharten1 waarin hij1 sprekend op z objektieve wijze over de gebreken1 die zijn eigen werk in zijn oog aankleven1 als ik slechts zelden heb waargenomen en die hem tot eer verstrekt1 tevens verklaarde van deze mijne beide beweringen gemakkelijk de onjuistheid te kunnen aantoonen4 ,en ik betuig hier gaarne en openlijk1 dat dit inderdaad op overtuigende wijze gebeurd is4 ,wat het vermeende verdoezelen van zekere ruwe levenszijden aangaat1 werd mij door het helder voor oogen stellen van 't natuurlijke en ekonomische milieu1 waarin de ,italiaansche boeren aan de meren leven--wel te onderscheiden van bijv4 de ,italianen uit ,toscane en vooral de ,napolitanen--benevens door de mededeeling van verschillende persoonlijke ervaringen van de auteurs onbetwijfelbaar aangetoond1 dat hier niets te verdoezelen viel4 ,het leven dier boerenbevolking verschilt inderdaad hemelsbreed van dat der door ,zola en ,querido beschreven boeren4 ,en ofschoon men kan zeggen1 dat het boek z geschreven had moeten zijn1 dat het niet-verdoezelen daaruit bleek1 het is duidelijk dat dit niet-blijken evenzeer aan den recensent als aan den schrijver liggen kan1 en men hierbij het gebied der subjektieve kritiek betreedt1 welke een heel ander iets is dan het vermeend-feitelijke waarop ik mijn beschuldiging grondde1 en welke alleen dan ook nimmer uitgangspunt van zulk een beschuldiging mag zijn4 ,terwijl wat mijn bewering betreft1 als zou uit een soort van artistieke onmacht1 het vaderlandsche te doorvoelen1 het uitheemsche door deze auteurs worden opgezocht1 mij ter weerlegging de redenen van hun buitenslands vertoeven werden medegedeeld1 die mij bleken niets met eenig literair streven te maken hebben1 zoodat men inderdaad in deze schrijvers een nog meer volslagen uitzondering dan1 maar toch van dezelfde soort als ,van ,oordt1 heeft te zien1 die immers ook door omstandigheden1 welke grootendeels van niet-artistieken aard waren1 er toe geleid werd1 zijn onderwerpen wel niet in een vreemd land maar vroegeren tijd te zoeken4--,ten slotte3 indien ik met zooveel genegen mijne vergissing hier herstel en zelfs den heer ,scharten gaarne voor zijne opmerkingen mijn dank betuig1 dan is dit omdat die opmerkingen geuit werden op dien toon van waardeering en onvertroebelde erkenning1 welke een persoonlijk ongekwetst-zijn en daarmee tevens een persoonlijk-hoogstaan van den opmerker aan den dag legt4 ,juni1 #aiab4 #e #aiab4 #f ,alle cursiveeringen zijn van mij1 indien niet het tegendeel wordt aangegeven4 #g ,cursiveering van de schrijfster4 #h ,cursiveering van de schrijfster4 #i ,herdrukt in mijne ,schetsen en ,critische ,opstellen1 blz4 #aej4 #aj ,deze meening heb ik in ,het ,jonge ,leven van ,september #aiab aldus nader gemotiveerd3 ,het schijnt mij toe1 dat de benaming roman voor dit boek zeer ten onrechte is gekozen4 ,men kan namelijk een boek als dit1 waarin een sterke concentratie ontbreekt2 waarin levensbrokken van tallooze menschen1 die weinig of niets met het leven der meest vooraanstaande figuren hebben uit te staan1 zoo fel en zoo uitvoerig worden uitgebeeld1 dat zij qua uitbeelding bijna dezelfde belangrijkheid hebben bereikt als die der meest vooraanstaande figuren1 moeilijk een roman heeten1 tenzij men het f als zoodanig ondeugdelijk gecomponeerd wilde noemen1 f bereid was af te zien van alle compositorische eischen1 die men tot heden gewend was aan een roman te stellen4 ,met zulke compositorische eischen bedoel ik3 dat er een kern van handeling en een kern van persoonlijkheid zij1 maar dat er buiten die kern slechts handeling en persoonlijkheden aanwezig zijn1 voor zoover zij de hoofdhandeling en de hoofdpersoonlijkheid moeten belichten1 en in onverbrekelijk boek-organisch verband daarmee4 ,daarvan is hier echter geen sprake4 ,wij zouden ongetwijfeld geen der in het boek optredende figuren hebben willen missen1 want met elk zulk een figuur1 ook de schijnbaar vluchtig-aangegevene1 ook de minst belangrijke1 zouden wij tevens een rijk doorvoelde menschbeelding gemist hebben1 maar allerminst kan men zeggen1 dat ieders aanwezigheid ter belichting der meer op den voorgrond tredende figuren noodzakelijk is4 ,doch er is nog een andere eisch aan een roman te stellen1 die door dit werk niet vervuld wordt1 te weten1 dat er een zekere feitelijke of psychologische of dramatische toestand in heersche1 die aanvange1 zich ontwikkele en zijn ontknooping of eindpunt bereike1 maar k en vral1 dat dit eindpunt tevens een punt van samenvloeiing is4 ,met dit laatste bedoel ik dit3 een roman zij in den aanvang eene verscheidenheid1 welke bij het einde tot een eenheid blijkt vervloeid1 niet alleen in hooger-geestelijken maar ook in bloot-compositorischen zin4 ,een roman zij als het samenstroomen van vele beken die zich vereenen tot een machtige rivier1 waarop al verder varende1 de reiziger1 genietend van de gezichten op haar oevers1 van haar zonweertinteling en watergeur1 weet1 dat aan het eind der reize hem geen gering genot nog wacht3 het uitrustende verpoozen in de fraaie stad1 welke zij rijk en groot heeft gemaakt1 die inderdaad de rivierstad is1 waarin alles van hr spreekt1 alles van hr leeft en die daarom wel de meest geigende plek mag heeten1 om zich nog eens herinnerend voor den geest te halen1 al wat haar wateren en haar oevers hebben geboden op den tocht4--,en nu is dit werk wel een machtige stroom en zelden of nooit heeft verscheidenheid mij zulk een gevoel van eenheid-der-dingen geschonken als die van dit boek1 doch deze is de hierboven geschetste eenheid van een romangeheel niet1 zij is de door geen enkele grens gehinderde eenheid van het boek met het omringende leven1 juist dus het tegenovergestelde van de eenheid eener roman1 die immers een tot geheel geworden deel van1 gesneden uit het omringende leven is6 #aa ,het essentiele1 de respectieve waarden aanwijzend en belichtend onderscheid tusschen het niet geheel de objectieve werkelijkheid dekkend gevoel-van-eigenwaarde van een geniaal mensch en het eveneens niet de objectieve werkelijkheid dekkend gevoel-van-eigenwaarde van een maniak1 is niet zoozeer van quantitatieven aard1 niet zoozeer een kwestie van meer of minder4--,mij lijkt het te liggen in het feit1 dat zulk een maniak het beeld der hem omringende werkelijkheid in zijn geest moest vernietigen1 om zijn gevoel van eigenwaarde te kunnen redden1 terwijl zulk een geniale mensch het beeld dier werkelijkheid in zijn geest niet het geringste geweld behoeft aan te doen1 om zijn gevoel van eigenwaarde te kunnen laten bestaan4 ,de verhouding van het gevoel van eigenwaarde tot de werkelijkheid is bij den eerste3 die van iemand die zijn mededinger doodt1 omdat hij voelt1 dal deze machtiger is1 bij den tweede echter3 die van iemand1 die in het sterke bewustzijn van eigen kracht1 niet alleen den mededinger naast zich dulden1 maar zelfs liefhebben kan6 #ab ,ik bedoel dit3 7,balzac1 ,facino ,cane17 ,chez moi1 l'observation tait dj devenue intutive1 elle pntrait l'me sans ngliger le corps2 ou plutt elle saisissait si bien les dtails extrieurs1 qu'elle allait sur-le-champ au del2 elle me donnait la facult de vivre de la vie de l'individu sur laquelle elle s'exerait1 en me permettant de me substituer lui comme le derviche des ,mille et une ,nuits prenait le corps et l'me des personnes sur lesquelles il prononait certaines paroles4 ,interessant ter vergelijking met de wijze1 waarop ,querido zijn ,jordaan-,studies maakte is het onmiddellijk aan het geciteerde voorafgaande stukje3 ,aussi mal vtu que les ouvriers1 indiffrent au decorum1 je ne les mettais point en garde contre moi2 je pouvais me mler leurs groupes1 les voir concluant leurs marchs et se querellant l'heure o ils quittent le travail4 #ac ,alle cursiveeringen zijn van mij4 v4,c4 #ad ,later herdrukt in mijn ,schetsen en ,critische opstellen4 #ae ,de ,boekzaal1 waarin deze ,brieven voor het eerst werden gepubliceerd4 99 99 99 99 99 ,,vertalingen ,,bij ,,brieven ,,over ,,literatuur'p4#ic ,blz4 #g ,sogar3 ,zelfs echter onder het kleine aantal schrijvers1 die werkelijk1 ernstig en vooraf denken1 bevinden zich slechts uiterst weinige1 die over de dingen-zelf denken3 de overige denken uitsluitend over boeken3 over datgene wat reeds door anderen is gezegd4 ,zij hebben namelijk1 om te kunnen denken1 de meer nabij en sterkere opwekking van anderer gedachten noodig4444 ,de eerstgenoemden daarentegen worden door de dingen-zelf tot denken geprikkeld4444 ,en onder dezen zijn alleen zij te vinden1 die beklijven en onsterfelijk worden4 ,blz4 #ag ,vague ,thoughts on art3 vage gedachten over kunst4 ,blz4 #ag ,art is3 ,kunst is de verbeeldingsvolle uitdrukking van menschelijke energie1 welke ernaar streeft1 door technische vertastbaring van gevoel en waarneming1 het individu1 doordat zij een onpersoonlijke ontroering in hem verwekt1 in harmonie met het universeele te brengen4 ,blz4 #ag ,impersonal emotion3 onpersoonlijke ontroering4 ,blz4 #ag ,if ,i stand3 ,indien ik1 een voorwerp beschouwend1 word ontroerd door den aanblik zijner kleur en van zijn vorm1 zij 't in nog zoo geringe mate en voor nog zoo korten duur en daarbij vrij blijf van eenige bepaalde1 feitelijke gedachte--in die mate en gedurende dien tijd heeft het mij aan mij-zelf ontrukt en zich-zelf daarvoor in de plaats gesteld2 heeft het mij aan het universeele verbonden1 door mij het individueele in mij te doen vergeten4444 ,blz4 #ai ,for religion3 ,voor godsdienst zijn alle menschen gelijk1 op dezelfde wijze als alle munten gelijk zijn3 hun aller waarde bestaat uitsluitend daarin1 dat zij het beeld des ,konings dragen4 ,blz4 #ai ,he longed to go to school3 ,hij verlangde hevig naar school te gaan 7een zonderlinge wensch71 de universiteit te bezoeken1 zich een naam te maken1 p4#id en hij verlangde niet slechts deze dingen1 maar van het meerendeel hunner verwachtte hij stellig1 dat zij ook zouden gebeuren4 ,hij beschouwde zich-zelf als een kind van goeden stand1 aan het begin van een voorspoedig leven4 ,hij beschouwde zijn tehuis en familie als een heel goede springplank1 van waar hij zich omhoog kon zwaaien naar de posities1 die hij wenschte te bereiken4 ,en bijna juist toen hij op 't punt stond te springen1 brak de heele stellage onder hem in elkaar en hij en al de zijnen verdwenen in een duistere diepte4 ,blz4 #bj ,dickens went3 ,dickens ging in de ,pickwick-club om te spotten1 maar bleef er ten slotte om te bidden4 ,blz4 #bj ,the modern ,shocker3 ,de moderne sensatieroman is1 op zijn allerbest1 een tusschenspel in 't leven1 maar in die dagen1 dat ,dickens' werk in afleveringen verscheen1 spraken de menschen erover alsof het werkelijke leven een tusschenspel tusschen een aflevering van ,pickwick en de volgende was4 ,blz4 #bj 444 his ,christmas sentiment3 444 zijn kerstmis-sentiment4 ,het heeft die zich verkneuterende1 warm beveiligde knusheid1 dat zich op z'n gemak voelen1 die afhankelijk zijn van het bewustzijn1 dat buiten hun begrenzing slechts ongemak is4 ,het heeft sympathie met den arme1 in 't bijzonder met de buitensporigheid van den arme1 met datgene wat men zijn tijdelijke weelde noemen kan4 ,het heeft het sentiment van den haard1 dat is3 het zien van het open haardvuur als het roode hart van de kamer4 ,dat open haardvuur is het heilige vuur van ,engeland1 nog brandend gebleven te midden eener slaafsche beschaving van kachels4 ,blz4 #ba ,but considered poetically3 ,maar uit een potisch oogpunt beschouwd is de ,londensche mist niet onverdienstelijk4 ,in onze groote steden hebben wij de zuivere en gezonde duisternis van het land voor goed onmogelijk gemaakt4 ,wij hebben ,nacht vogelvrij verklaard1 haar in onbewoonde streken te zwerven gezonden1 en ten afweer harer weerkomst eeuwig brandende wachtvuren ontstoken4 ,een nieuw heelal hebben wij geschapen1 bij gevolg ook onze eigen zon en sterren4 ,en dus ook1 en welverdiend1 was het ons opgelegd1 onze eigen duisternis te moeten scheppen4 ,precies zoo als elke lamp een warme1 menschelijke maan is1 zoo is iedere fabrieks-dampige mist een rijke1 menschelijke avondval4 ,ware het niet door dit mystiek gebeuren1 wij zouden nimmer de duisternis zien1 en hij die nooit duisternis zag1 zag nooit de zon4 ,blz4 #ba ,this life of grey studies3 ,dat leven van grijze studies en halve tonen1 welks afwezigheid in ,dickens ge zoozeer betreurt1 is slechts het leven zooals het p4#ie wordt gezien4 ,dit leven van helden en misdadigers is het leven1 zooals het wordt geleefd4 ,het leven dat een mensch het innigst kent1 is juist het leven1 dat hij het volst van wreede zekerheden en gevechten tusschen goed en kwaad ziet--zijn eigen leven4 ,o1 zeker1 het leven waarmee wij niets hebben te maken kan ons makkelijk een psychologische comedie lijken1 het leven van andere menschen3 menschelijk studie-materiaal2 maar een mensch zijn eigen leven1 dat is altijd een melodrama4 ,blz4 #fj ,cette dernire allusion3 ,deze laatste toespeling op een weinig aesthetischen rabbijnschen ritus 7het dragen der gebedsriemen1 v4,c47 waaraan door de traditie veel gewicht wordt gehecht1 bedoelt den nadruk te leggen op het contrast tusschen de schoonheid der ,grieksche cultuur en het gebrek aan smaak der rabbijnen4 ,blz4 #fj ,toutes ces belles choses3 ,al deze schoone zaken1 welke door krachtlooze mannen1 verdorven1 vuige en aan het leven vijandige wezens ontroofd zijn aan ,shadai-,god-,rots 7,shadai1 een hebreeuwsch woord1 beteekent ,almachtige1 v4,c47--deze ondoordringbare godheid van de woestijn1 die de daden van ,kanan's veroveraars bestuurde--en die door hen in het leder der gebedsriemen werden vastgesnoerd4 ,blz4 #fa ,allusion 3 ,toespeling op een talmudische passage1 welke dengeen1 die stilstaat om een mooien boom of een schoon veld te beschouwen1 verfoeilijk acht4 ,blz4 #fa ,fils de l'homme3 ,menschenzoon4444 ,sta op en ga naar de stad der slachting4 ,treed er de huizen binnen1 om met uw oogen te zien en te tasten met uwe handen1 het bloed gestold1 het hersenmerg hard geworden op de hagen1 de boomen1 en het cement der muren4444 ,daarna zult gij de runen gaan zien1 de bressen overspringen1 u een weg banen door doorboorde muren en verbrijzelde ovens1 daar waar de doorbraak het wijdst1 de gaten het grootst zijn4 ,zij gelijken de gapende openingen van vervuilde wonden1 waarvoor geen enkel middel1 geen genezing meer bestaat4 ,uwe voeten zullen er verzinken in de veeren en stooten tegen de scherven van verbrijzelde voorwerpen1 tegen de overblijfselen van boeken en perkamenten1 te loor geganen rijkdom1 de vrucht van bovenmenschelijke inspanning en arbeid4 ,maar houd u niet te lang bij die runen op en vervolg uw weg4444 ,en de geur der acacias zal u tegemoet komen1 dringen in uwe neusgaten4444 ,en als ware 't om ,u nog dieper te bedroeven1 zal hun vreemde geur1 der lente frischheid spreiden in uw hart1 en gij zult het verdragen6 ,en de zon zal ,u raken met myriaden gouden pijlen1 p4#if die op elke ruitscherf de zeven blijde kleuren van uw ongeluk zullen spiegelen4444 ,want ,jehova riep de lente en de slachting tezelfder tijd4 ,de zon straalde1 de acacia ontlook en de beul sloeg neer4444 ,blz4 #fb ,dans ce sanglot3 ,in dezen oppersten wanhoopssnik van een denken1 dat zich vastklemt aan het leven1 schoon het begrip van het ,einde het nimmer loslaat1 komt een levende en sympathische gevoeligheid aan het licht1 die door onze eeuw van tot het uiterste opgevoerd egosme en positivisme verdient te worden gekend4 ,blz4 #fa ,la chose3 ,het ,iets4 ,blz4 #fb ,car une chose3 ,want ,iets heeft zich in ons midden geopenbaard1 maar niemand weet wat het beduidt4 ,is het de ,opgang of ,ondergang eener zon8 ,en zoo het een ,ondergang is1 is het er eene voor eeuwig8 ,want de ,chaos die ons omringt is onafzienbaar4 ,hij is vreeselijk deze chaos1 een toevlucht wordt niet in hem gevonden4 ,en zoo wij al te midden der duisternissen wilden smeeken1 ons overgeven aan het gebed1 welk oor zou ons hooren8 ,of zelfs zoo wij uitbraken in ,godslasteringen1 op welk hoofd zouden zij neerkomen8 ,of indien wij tandenknarsend1 in woede de vuist zouden heffen1 welken nek zou zij treffen8 ,de ,chaos1 de wind1 zij zouden het alles meevoeren zonder een spoor achter te laten4 ,er is nergens een rustpunt1 nergens een steun1 nergens een weg4 ,de hemelen zwijgen4 ,zij weten hoezeer misdadig zij jegens ons zijn2 het helsche hunner misdaad kennen zij en in stilte dragen zij hun last4 ,open dan uw mond1 o ,propheet van het ,einde1 en zoo ge iets te zeggen hebt spreek6 ,ware uw woord zoo bitter als de dood1 ware het dood-zelf1 spreek1 zeg het6 ,waarom zouden wij den dood vreezen1 daar reeds zijn engel onzen rug berijdt en het gebit klemt in onzen mond8 ,en terwijl de hymne der wedergeboorte op onze lippen zingt1 in de hoogste extase der vreugd van te leven1 snellen wij naar het graf4 ,blz4 #fc 444 ,c'est la vie relle3 444 ,het is het werkelijke leven1 de krachtsinspanning1 die de dichter den ontaarden zonen van het ,ghetto predikt4 ,zelf overvloeiend van levens- en arbeidslust1 oefent hij daardoor een des te grooter invloed op de lezers1 zijn eigen lotgenooten uit4 ,hij is zich bewust van zijn rol als vernieuwer en herschepper4 ,hij is even mild1 even gul als de natuur het voor hem-zelf is4 p4#ig ,blz4 #fc dbordant de joie de vivre3 overvloeiend van de blijdschap van te leven4 ,blz4 #fc ,mais non3 ,maar neen6 ,zij sterft niet1 de pozie6 ,zij sterft nimmer4 ,zelfs ten dage dat de mensch-worm er in zal slagen zijn heerschappij over de domeinen van den hemel en den afgrond uit te strekken1 den donder en bliksem te temmen1 en met zijn klaarheden de duisternissen van den poolnacht te verjagen1 sterft zij niet4444 ,midden de omlijstingen van zuiver goud en uit de halssnoeren der rijmen zal opgaan de geestdrift van de dichterziel1 mchtig1 als het trots gegrom van de zee4 ,verwijlend bij de heugenis der daden1 in verleden tijden door de vaderen volbracht1 en in de onmetelijke gelukzaligheid der komende eeuwen1 sterft zij niet1 zal zij nimmer sterven6444 ,blz4 #fe ,lesen kann ich gar nicht3 ,lezen kan ik heelemaal niet en schrijven maar weinig4 ,sedert een jaar is een oog geheel dicht1 het andere zeer zwak en #b_/c van het gelaat1 de mond daarbij inbegrepen1 is verlamd4 ,daarbij komt1 dat ik levenslustig ben gebleven en heelemaal geen trek heb mij kalmpjes onder de voet te laten loopen4 ,integendeel1 de teenen jeuken mij en ,god zij het zitvlak genadig1 dat zij eerstdaags zullen schoppen4 ,blz4 #fe ,im ,laufe des ,gespraches3 ,in den loop van het gesprek nam ik een fransche krant op en nadat ik vluchtig den inhoud had doorgezien1 vroeg ik ,heinrich zijn meening over de publieke personen in ,frankrijk1 ,och1 zei bij1 daar moet ik je 't zelfde op antwoorden1 als wat die oude ,fransche wachtmeester zei1 toen de leverancier ,lewi zijn ossen afleverde4 ,dit vond plaats op het marktplein van een klein stadje1 waar de ,staf1 voor wie de ossen werden voorbijgedreven1 om geteld te worden1 stond opgesteld4 ,de heer von ,lewi had de verplichting op zich genomen #cjj ossen te leveren1 maar had er nu slechts #ajj tot zijn beschikking4 ,hij liet daarom de ossen stuk voor stuk voorbijdrijven1 en richtte het zoo in1 dat de gekeurde ossen door zijn knechten vlug de eene poort uit1 stadje om en door de andere poort weer naar binnen werden gedreven1 zoodat ten slotte door den ,staf een bewijs van ontvangst van #cjj ossen werd afgegeven4 ,maar een oude wachtmeester1 die erbij stond1 schudde verwonderd 't hoofd en merkte op3 het kwam hem voor1 dat het voortdurend dezelfde ossen waren geweest4--,ja1 beste broer1 besloot ,heinrich1 ook mij wil het voorkomen1 dat 't nog altijd dezelfde ossen zijn4 ,blz4 #ff ,bruder1 du warst3 ,broer1 je was verstandiger dan ik1 je koos je het kleinste der kwaden4 p4#ih ,blz4 #fh 444 les lettres hbreux3 4444 de hebreeuwsche letterkundigen hielden ervan hun toevlucht te nemen in de romantische gevoeligheid1 die hen voor een scherpe waarneming der werkelijkheid vrijwaarde4 ,blz4 #gg ,chez moi3 ,bij mij was het opmerken intutief geworden1 het drong door tot in de ziel zonder het lichaam te verwaarloozen1 of beter gezegd3 het doorgrondde zoo goed de uiterlijke dtails1 dat het ook onmiddellijk hun keerzijde begreep2 het gaf mij het vermogen om zelf het leven van het individu te leven1 met wien het zich bezighield1 door mij te veroorloven mij in zijn plaats te stellen1 zooals de dervisch der ,duizend en een ,nacht lichaam en ziel aannam der personen over wie hij zijn tooverformulier uitsprak4 ,blz4 #gg ,aussi mal vtu3 ,even slecht gekleed als de werklieden1 en mij gedragend als zij1 zorgde ik ervoor dat zij niet voor mij op hun hoede waren2 ik kon mij mengen in hun groepen1 hen hun handeltjes zien bedisselen en met elkaar twisten1 als ze het werk verlieten4 99 99 99 99 99 ,,het ,,historisch-,,materialisme ,,in ,,de ,,literaire ,,critiek #a p4#ii ,i4 ,mevr4 ,henriette ,roland ,holst1 ,studies over ,socialistische ,aestetica4 --,h4 ,gorter1 ,critiek op de ,literaire ,beweging van '#hj in ,holland4 ,voor zoo menige dichter-jeugd1 gelijk voor elke menschheid in dien verbeelding-rijksten harer tijden1 als de nog teere ziel1 instinctief voor het harde licht bevreesd1 naar schemer neigt1 en al droomend1 zich den niet-droom poogt bewust te maken1 rijst het verleden als een geheimende nachtstad op4 ,beslagen van het blauwig zilver van de maan op spitsen en op daken1 de muren opstanden van sneeuwig licht naast holle donkerten1 staan op de leege1 blind-begrensde1 wijde pleinen en aan de eindelooze voortwindingen der holle straten1 de monumenten en torens en paleizen4 ,de menigten1 die daar wemelden in 't zonlicht en hun roep en lach opschalden1 juichten en werkten1 vloekten en zongen1 zijn ter rust gegaan4444 ,de monumenten en torens en paleizen1 die beklijvenden1 zij zijn alleen gebleven4444 ,o1 dichters1 hoe heeft het ,verleden u vaak vleiende gelokt1 nomaden-vorsten van een volk1 bezitters van een schat van droomen1 die meendet1 dat 't daar goed wonen voor uw volk was4 ,ge zaagt het z ruim1 oneindig1 zoo standvastig p4#ajj beklijvend en toch zonder eenige weerstreving4 ,het docht u een land1 dat om een volk vrog4 ,niets hinderde u daar4 ,gij kondt u vlijen aan den voet der eeuwige monumenten en u wegdenken in 't leed1 in de vreugde1 in de gedachten en het scheppingsgenot van wie die schiepen4 ,gij bevolktet de leege straten1 de pleinen en paleizen met uwe droomen1 deedt hen zitten op de tronen1 gaaft hun den schepter in de teere handen2 ook schonkt gij hun rijk-gekleede dienaren1 een hof van pages1 ridders en edelvrouwen4 ,gij maaktet het stijve goudbrocaat en weefdet de glanzende zijde4 ,gij schiept al het ontbrekende van uwe droomen en hrschiept zelfs veel van het zijnde daarin4 ,en alles werd n half maanlicht-blanke1 half donkere sage1 verrukkelijk zoet voor uwe oogen1 die1 nauwelijks uit 't onbewuste opengeloken1 verblind zouden zijn geworden door 't volle licht4 ,maar1 arme droomenvorsten1 ge ondervindt 't altijd en altijd weer1 de nacht duurt niet eeuwig1 de opschrikkende schemer kort1 en over het verleden blijft niet immer de sprokige maanglans gespreid6 ,als bij het groeiend licht de menigten der menschen en der levensfeiten ontwaken1 drijven zij ruw uw droomen-volk uit4 ,dat is dan om te schreien4 ,al lijkt 't eerst een wrange clownerie1 die een armen mensch even doet lachen1 mr die hem dan ook later op zich-zelf doet vertoornen1 omdat hij lachen kn4 ,dan verraggen en verlompen de glanzende zijde en het stijve goudbrocaat1 het goud en zilver der schepters en kronen wordt om niet geacht en de arme droomen sterven aan de hoeken aller straten1 waarlijk van honger en dorst4--,het is dan op die kentering van uw leven1 dat gij het heden haat n vreest1 gij vrst het als een scherpsnedig wapen1 gij ht het als een ruwe en onberechtigde overheersching4 ,al naar uw aard verschrikt het u op andere wijs1 want vele zijn zijne boden der verschrikking3 vreest gij den een niet1 zoo snelt ge toch vluchtend voor den ander uit4 ,och1 droomers1 eens zult ge leeren1 dat ge niets van het heden kunt ontvluchten4 ,n weet ge dit nog niet1 en dan3 uw oogen zijn juist sterk genoeg geworden1 om zich te koesteren aan der toekomst bleeken ochtendgloor4 p4#aja ,zoo wendt ge u tot haar4 ,o1 het schoon gelaat dier wereld1 van wie nauw de nacht is afgegleden en die in den vroegen ochtend openglanst 444 de velden dragen glinsterinkjes van dauw1 de bloemen ademen naar hun geurige wijze1 er is nog een lichte dampigheid1 die haar trillende sluierflarden bij plekken over het zonvergulde waast1 waar hoog in de verte de morgenstad op glooiende heuvels wacht4444 ,maar zaagt gij haar wel zoo8444 ,wellicht verscheen zij u wel als jonge vrouw1 een half verloken belofte op het neerziend gelaat 444 wellicht als ,roem1 ,rijkdom 444 wie dan gij-zelf zou het kunnen zeggen1 he zij verscheen4444 ,want zonder tal zijn de gestalten1 waarin zij zich verhult4 ,de goden hebben haar de gaaf der gedaanteverwisseling verleend4 ,een andere ,mestra1 verschijnt zij vaak als tot dienst gewillige slavin1 verkoopt zich telkens opnieuw en ontsnapt weer telkenmale4444 ,onnoozele1 die het niet wist3 met de vrucht van w werk1 door haar verworven1 znder u te dienen1 voedt zij haar onverzadelijken vader1 den wreeden heerscher1 dien gij wildet ontvluchten4444 ,later begrijpt ge1 dat dit alles zoo moest zijn3 hoe weinigen zouden werken voor het heden1 zoo ze 't niet1 in hun gedacht1 voor het bezit der toekomst deden6444 ,dn1 als ge dit begrijpt1 glimlacht ge om 't schoon bedrog2 ge zijt nu ook ouder geworden1 ge leert u schikken in wat onvermijdelijk is en uw oogen zien moedig en sterk in het volle daglicht4 ,gij vreest niet meer de kletterende rumoeren1 de plompe voeten1 den aanblik der zwoegende en strijdende gestalten van het heden4 ,gij voelt dat alles niet meer als een vreemde en wreede overheersching1 maar bloed van uw bloed nu4 ,niet van het hooge en ijle in u gemaakt1 gelijk uw droomen waren1 maar aan het hart-diepe en innige in u verwant4 ,ge leert1 o verrukking1 van het leelijke de schoonheid zien4 ,maar ge leert meer3 hoe het verleden1 maar ook de toekomst en het heden slechts verschijnselen-van-de-oppervlakte zijn3 drie meren1 elkaars inhoud onophoudelijk wisselend door en in een diep verborgen bron4 ,de vergankelijkheid1 die ge meendet te zien1 is slechts eene van verhouding en vertoeven-in-zekere-sfeer1 niet van wezen4 ,nu p4#ajb erkent gij eerst goed de dwaling uwer voorkeuren1 gij voelt u nu rijk en gelukkig met het heden1 en zijt gij al een waterdruppel in dt meer1 in dieper werkelijkheid weet ge u ook een in de andere twee n de diepverborgen bron4 ,maar nauwelijks hebt gij u verheugd om uw ontdekking of het valt uwer vrijgekomen aandacht op1 dat ook deze groote gewoonte der natuur3 de schijnbare vergankelijkheid der dingen1 door een andere gewoonte wordt verstoord4 ,iets1 merkt ge1 is er1 dat zelfs niet onderworpen schijnt te zijn aan die tijdelijkheid van vertoeven en verhouding1 waarin gij-zelf bestaat3 de groote kunstwerken1 die altijd blijven in het heden2 zij stroomen niet weg naar verledens meer1 zij schijnen de eigenschap der hedenmatigheid--mogen wij z haar even noemen8--onvervreemdbaar te bezitten en immer te kunnen passen en leven in de wisselende verhoudingen van het heden2 de eigenschap dus1 die men1 los van de sfeer der hier opgeroepen denk-beelden1 die der eeuwige jeugd zou kunnen noemen4 ,en zijt ge een kunstenaar1 n levend in het heden1 dan wordt dit wellicht een van uw sterkste begeerten3 te vinden1 wt dit uitzonderlijk eeuwigzijn in hen veroorzaakt1 wat het essentieele in hen is4 ,voorzeker1 ik moet den nadruk leggen op3 n levend in het heden3 niet immer was de aanleiding tot het bestaan van zulk begeeren zoo groot als thans1 een feit reeds gemakkelijk te verklaren uit de omstandigheid1 dat juist in onzen tijd het aesthetisch-critisch denken zich in de richting der hel bewust makende analyse beweegt1 en wat zou het analytisch denken wel belangrijker kunnen lijken dan de vraag1 wat de kern van haar onderwerp uitmaakt8 ,maar deze verklaring laat de meest actueel-belangrijke aanleiding toch in het duister4 ,en willen sommigen1 niet immer zonder goed recht1 beweren1 dat het door haar genoemde feit op machteloosheid tot scheppen en zekere decadentie wijst1 de andere verklaring daarentegen zou niet kunnen gegeven worden1 ontkiemde er niet allerwegen een nieuw en sterk leven2 zij immers noemt als oorzaak3 het opkomen eener p4#ajc marxistisch-socialistische aesthetiek1 die het probleem wt het eeuwige en essentieele in kunst zij1 tot een der heftigst omstreden en dan ook strategisch niet onbelangrijke punten maakte4 ,tot in onzen tijd scheen dan ook vrijwel de vraag in de rustigste rust te slapen en iedereen het erover eens te zijn1 waarin het bestond4 ,men achtte het te zijn het algemeen-menschelijke van de figuren1 in die altijd jong blijvende werken gebeeld4 ,dat algemeen-menschelijke1 zoo meende men1 bleef immers ook voor de verst verwijderde geslachten meevoelbaar1 zoodat daardoor die werken nooit knden den indruk wekken van verouderd en leeg van schoonheid en zin te zijn4 ,nu kan men ongetwijfeld wel in den arbeid van alle groote kunstbeschouwers1 de duidelijke blijken vinden1 dat zij iets anders dan dat algemeen-menschelijke als het eeuwige en essentieele van kunst zagen1 maar 't geen ook duidelijk blijkt is3 dat dit zien een vermogen van het ,onbewuste in hen bleef3 een intutief aanvaarden van een gevoelde maar niet doorvoelde en evenmin begrepen waarheid1 een aandrift en een roepstem die zij volgden1 handelend uit onbewuste en aangeboren zekerheid1 gelijk duiven die onder den wijden1 wegloozen hemel de richting vinden naar het veilig nest4 ,ware het anders1 waren zij bij machte geweest uit te zeggen waarom dat andere als het vereeuwigend bestanddeel van kunst moest worden aanvaard1 dan1 dunkt mij1 zou toch wel ten minste een hunner dat gedaan hebben1 toen het historisch-materialisme1 het marxistisch systeem van onderzoek en verklaring der herkomst van de sociale1 geestelijke zoowel als stoffelijke1 verschijnselen1 ook in ons land1 belichaamd in ,mevr4 ,holst's ,studies over ,socialistische ,aesthetica en ,gorter's ,kritiek op de ,literaire ,beweging van '#hj in ,holland1 zijn invloed begon uit te strekken tot de literaire aesthetiek en critiek4 ,immers ,gorter vooral concentreerde een niet gering deel zijner aanvalsmacht juist tegen die algemeene-en-eeuwige-menschelijkheidsthe orie4 ,hetgeen mij dan ook1 zeer zeker van zijn standpunt1 het meest logische lijkt4 ,het historisch-materialisme1 dat de stelling tot basis heeft3 het bewustzijn der menschen is het niet dat hun zijn1 maar1 omgekeerd1 p4#ajd hun maatschappelijk zijn dat hun bewustzijn bepaalt1 anders gezeid3 de materieele maatschappelijke veranderingen zijn de hefboom der geestelijke bewegingen1 aanvaardt wel het bestaan van een physisch- en psychisch-functioneel zich altijd gelijk blijvende algemeene menschelijkheid--waarvan echter1 zooals ,gorter1 ook m4i4 terecht1 zegt1 geen kunst te maken is--maar het bestaan eener algemeene menschelijkheid1 die eeuwig zou zijn en zich gelijk blijven in haar drijfveeren en hartstochten1 kortom in alles1 dat haar een waardevol onderwerp voor kunst doet zijn1 kan het niet aanvaarden4 ,krachtens zijn grondstelling-zelf ziet het met en door de wisseling der productieverhoudingen ook den geheelen inhoud der menschelijke psyche zich wijzigen2 elke tijd heeft dus zijn door de productieverhoudingen gespecialiseerde menschelijkheid1 waarvan de kunst van dien tijd gemaakt wordt1 en van het bestaan eener algemeene en eeuwig levende menschelijkheid1 die daartoe dienen kan1 is dus geen sprake4 ,het eeuwige en essentieele der beklijvende werken van kunst is dan ook volgens ,gorter1 de eeuwig meevoelbaar blijvende gespecialiseerde menschelijkheid4--,ik mag den lezer niet in den waan laten1 dat ik niet zie1 hoe hij hier verbaasd-vragend zijn wenkbrauwen hg optrekt en met een haastig-gegrepen potlood een groot vraagteeken bij deze ,gorteriaansche bewering plaatst1 die inderdaad al op het eerste gezicht zwakheid verraadt4 ,maar hij vergunne mij te doen alsof ik niets zie6 ,ik laat hem nu slechts de troepen-opstelling op het slagveld zien4 ,de strategisch-zwakke punten mogen in den strijd aan het licht treden2 dat is het zekerste1 het vernuft van den toeschouwer kn hier bedriegelijk werken4 ,mag ik hem dus ook de door mij ingenomen positie vertoonen8 ,ziehier3 ,niet de algemeene en eeuwige menschelijkheid1 nog minder de door de productieverhoudingen gespecialiseerde is het eeuwige en essentieele in een kunstwerk1 maar de ten eeuwigen dage zichtbaar en meevoelbaar blijvende schoone beweging van het ,scheppend ,vermogen1 dat dat werk voortbracht4--,niet dus zijn de gedachten1 de beelden1 de hartstochten1 de drijfveeren der in zulk een werk voorgestelde p4#aje wezens eeuwig1 zij verouderen1 hun stem dringt niet fel meer in onze ooren1 wij beminnen niet als zij hebben bemind1 wij haten niet als zij hebben gehaat2 hoe ver staan zij van ons1 van de stemmen en gezichten1 van de begeerten en afkeeren van onzen tijd4444 ,maar wat fel midden-uit dat verouderende tot ons klinkt1 wat wij als een ondoofbaar en eeuwig schoon zien stralen1 dat is altijd nog het verrukkelijk bewegen der scheppende ziel1 de schoone daden der kunst-scheppende ,natuur1 die in alle tijden dezelfde is1 in alle tijden voor menschen doorvoelbaar1 in alle tijden aanbiddelijk4444 ,geen kunstenaar is of was er1 wien de vergankelijke tijd niet doorstroomde--ja1 hoe grooter hij is1 des te opener staat hij voor dien tijd6--van diens vergankelijke beelden en neigingen maakt hij kunst1 mr3 het complex dier beelden en neigingen is dan ook in waarheid het lichaam niet1 waarin zijn ,scheppend ,vermogen blijft leven4 ,hoe zou dat kunnen1 daar het vergankelijk is8 ,neen1 het nvergankelijk lichaam1 waarin dt zich blijft openbaren is3 de taal3 drin schittert voor immer de waarachtige logiek zijner beweging1 de uit zich-zelf blijkende noodzakelijkheid daarvan1 in n woord3 geheel de ontroerende schoonheid van het scheppend gebaar1 van de scheppende daad4 ,di voelen alle nageslachten mee1 di is het welke zij liefhebben1 lle4 ,in dat ijl-doorzichtige1 toch pantserharde1 toch niet te deren lichaam1 bljft zij1 voor onze oogen zichtbaar1 levend1 als 't spelend vuur in diamant bewaard1 zoo spelend en zoo glippend1 zoo vrij en toch gevangen4444 ,wat ik dus beweer is3 dat niets anders dan de in een kunstwerk bereikte tweenheid van ,scheppend ,vermogen en taal1 dat kunstwerk zijn eeuwige jeugd verleent4 ,en wat nu de werking dier tweeenheid op het complex der verleden beelden en neigingen in betrekking tot de aanschouwers betreft3 als dezen hr wonderen glans zien en den klank harer taalstem hooren1 gelven zij1 gelven zij1 en volmaakt1 in de herleving van dat doode1 n--hebben gelijk6 ,want3 op het ontroerend gebieden1 op het onweerstaanbaar lokken van di stem1 hebben zij het iets van hn p4#ajf eigen menschelijkheid1 onbewust1 geleend1 hebben zij 't met hn menschelijkheid weer bezield4 ,vastgesteld nu zijnde1 dat deze de drie meeningen zijn1 wier waarde of onwaarde in dit opstel aan het licht moet treden1 gelieve de lezer wel te billijken1 dat waar de bestrijding der eerste meening m4i4 reeds afdoende door ,gorter is geschied1 ik die niet zelf voere maar de zijne citeere4 ,want overigens1 al lijkt mij die meening wel onjuist1 zij schijnt mij niet verderfelijk voor de literaire critiek als die der marxistische aesthetici4 ,bij deze is het dus voornamelijk1 dat ik mijn aandacht wensch te bepalen4 ,en waar het nu ook in de dingen van den geest waar is1 dat men aan de vrucht den boom kan kennen en het ons al minstens evenzeer om de vrucht--de literaire critiek--als om den boom1 waaraan zij groeit--de aesthetiek--te doen is1 zij het mij vergund ook in de critische gedachten mijner tegenstanders de principieele denkfouten op te sporen en daarna hunne betrekking tot1 of oorsprong uit de aesthetische overtuiging4 ,uitteraard is hier een eigenmachtig resumeeren door den bestrijder van den bestreden tekst van nul en geener waarde4 ,zoo ergens1 dan schijnt hier wel letterlijk citeeren plicht4 ,en hieraan kan ik dus nu beginnen4 ,aldus dan ,mevr4 ,holst3#b ,voor den eersten#c zijn alle menschen gelijk en is van alle menschen het levensverloop even aesthetisch belangrijk1 even waard afgebeeld te worden in kunst4 ,er is voor hem niet meer grond1 door den eenen mensch meer getroffen te worden dan door den anderen1 als er grond is wezenlijk onderscheid te maken tusschen mensch en ding4 ,vandaar1 vooral bij den hedendaagschen nabloei van het naturalisme1 de neiging tot het afbeelden van volslagen onbelangrijke1 vaak in de nietigste kleinigheden uitgeplozen levenssneden van volslagen onbeduidende menschen--zij het geheel objectief of in een tint van medegevoel of ironie4 p4#ajg ,mgen wij wel aannemen1 dat deze aesthetische overtuiging van den burgerlijken kunstenaar de oorzaak is van de neiging tot het afbeelden van volslagen onbelangrijke 444 levenssneden8 ,wijst dat tusschenzinnetje3 vooral bij den hedendaagschen nabloei van het naturalisme niet op de m4i4 ware oorzaak8 ,immers1 kunstenaarsaanleg is zeer verscheiden3 de een heeft de macht en den drang tot het scheppen van herosche wezens en omvangrijke1 grootsche tooneelen1 de ander slechts tot het uitpluizen van kleine levens-afsneden van volslagen onbelangrijke menschen4 ,der eersten aanleg is meestal machtig en groot1 die der laatsten meestal zwak en klein4 ,de oorzaak van het opkomen van het groote meerendeel der laatsten is dan ook3 het gewekt zijn van hun kleine aanleg door voorafgaande grooten4 ,waren die er niet geweest1 misschien hadden zij dan nooit geschreven2 vandaar1 dat hun werk bijna altijd bij een nabloei hoort1 nu van het naturalisme en in andere tijden van een ander isme4 ,altijd zijn die nabloeiers min of meer klein--zij behoeven niet geheel ontbloot van groote eigenschappen te zijn--hun werk is altijd min of meer het werk van uitpluizers1 vergeleken bij de geweldige rotsklompenuithouwingen der voorafgaande grooten4 ,de kleine uitpluizers van onzen tijd hebben dan ook niet als 't ware moed geschept1 om hun werk te maken1 uit1 zijn daartoe niet gekomen door de door ,mevr4 ,holst aangewezen aesthetische overtuiging van het burgerlijk kunstenaarschap1 maar het is omgekeerd3 omdat de burgerlijke kunstenaars inzagen1 dat die kleine kunst toch ook kunst is1 kregen zij of werden zij versterkt in die aesthetische overtuiging4 ,zien wij verder3 ,hoe meer de kunstenaar er in slaagt door zijn voorstelling het gevoel van de groote onbeduidendheid van het verbeelde leven te wekken--dat is een gevoel van wrevelige neerslachtigheid voort te brengen--des te waarachtiger1 dat is des te voortreffelijker is in haar soort zijn kunst4#d ,de schrijfster vergeve mij3 even zoovele woorden1 even zoovele onjuistheden acht ik hier aanwezig4 ,een eigenschap p4#ajh van kunst1 ook van kleine kunst1 is1 dat zij ons door haar afbeelding van het nbeduidende1 het beduidensvlle laat zien4 ,ho doet zij dat8 ,zij ont-dekt niet1 zij doorlicht4 ,zij rukt het mom der onbeduidendheid niet weg1 maar zij maakt het doorzichtig4 ,zoodat wij het zelfde ziende1 wat wij in het dagelijksche leven om ons heen zien1 toch niet het zelfde zien en inderdaad1 en zonder begoocheling1 iets oneindig schooners en veel meer beteekenends aanschouwen4 ,hoe meer de kunstenaar daarin slaagt1 zeg ik tegenover ,mevr4 ,holst1 des te voortreffelijker is zijn kunst4 ,maar indien hij daarin niet gehl slaagt--hetgeen vrijwel zeker is--indien hij het hgtepunt van voortreffelijkheid niet bereikt1 dan nog--tweede onjuistheid3--kan zijn voorstelling toch geen gevoel van wrevelige neerslachtigheid voortbrengen4 ,want immers nog altijd uitgaande van de premisse1 dat die voorstelling kunst en dus voor haar verreweg grootste deel wel geslaagd is1 zal het gevoel van neerslachtigheid1 dat het niet geslaagde1 het ndoorlichte bij ons zal opwekken1 onmiddellijk overheerscht en verdrongen worden door het geluk1 dat 't wl-doorlichte1 't geluk dat diep gevoelen en begrijpen geeft4 ,en wij kunnen des te zekerder zijn1 dat het laatste het eerste zal overheerschen en verdringen1 omdat het naast zijn kracht van het schoonere en meer juiste te zijn1 nog beschikt over die van het verrassend-nieuwe4 ,en niets is onweerstaanbaarder dan dat4 ,de socialistische kunstenaar kent deze neiging niet1 zij is onvereenigbaar met zijn aesthetische beginsel2 niet alles van het menschenleven wil hij beelden1 maar die momenten in het leven van die menschen1 waarin een bepaalde schoonheid van wil en gezindheid het helderst straalt4#e ,helaas1 socialistisch of niet1 geen nkel kunstenaar kan lles van het leven beelden2 k de grootste is geen universeel-aanvoelend wezen1 en is hij verstandig genoeg1 om deze eenvoudige waarheid te vatten1 dan wil hij 't dus ook niet1 maar zal zich bepalen tot wat het in hem werkend scheppend p4#aji vermogen wl doorvoelen en beelden kan4 ,nu kan het ongetwijfeld wel te eeniger tijd geschieden--gelijk het k gebeuren kan1 dat een burgerlijk kunstenaar zich bijv4 uitsluitend tot het beelden van zeer edele figuren aangetrokken voelt--dat een socialistisch kunstenaar opstaat1 die z is geaard1 dat hij niet anders beelden wil 7kan7 dan die momenten in het leven van die menschen1 waarin een bepaalde schoonheid 444 het helderst straalt4 ,dat zal dan echter niet op eenige1 door zijn socialisme gesterkte1 breedheid en herosme van zijn aanleg wijzen1 gelijk ,mevr4 ,holst meent1 maar integendeel op de enge beperktheid daarvan4 ,en1 gelukkig1 is die kunstenaar er dan ook net4 ,tot heden is hij een niet verwerkelijkt droombeeld van ,mevr4 ,holst6 ,de beide groote socialistische menschenscheppers--van dezulken moeten wij immers hier toch vooral spreken--van ons land3 ,querido en ,heijermans1 lijken evenveel op zulk een kunstenaar1 als her en der hun prooi bemachtigende1 stoutmoedige trekvogels1 op 'n schuchter en zwakpootig ooilammetje1 dat aldoor op 't zelfde plaatsje blatend grasjes mummelt6 ,integendeel3 het breede en heroeke is juist in hen1 dat zij zulk een rijke verscheidenheid van menschelijke gevoelens in hun werk tot leven brengen1 en hun beste werk bestaat zelfs uitsluitend#f uit beeldingen van menschen1 in wie niets van die bepaalde schoonheid van wil en gezindheid straalt1 maar die zich zelfs vijandig tot die gezindheid en wil verhouden6#g ,nemen wij nu nog een laatste citaat3 ,de opvatting de schoonheid der voorstelling onafhankelijk van den zedelijken grondslag1 in waarheid een grove miskenning van het wezen der kunst1 van haar zielvolle waardigheid--is hun 7der burgerlijke kunstenaars1 v4,c47 aesthetisch beginsel en zij kunnen geen anderen lof begeeren of verwachten dan die hierin past4 ,de hoogste bewondering hun gebracht1 kan niet p4#aaj anders dan de zuiverheid en schoonheid van de uitbeelding van het gevoel betreffen4 ,instemming met den wortel der voorstellingswijze1 met het levensbegrip1 ligt buiten de sfeer van het burgerlijk aesthetisch bewustzijn2 onverschilligheid voor1 afkeer van het levensbegrip van een kunstenaar kan in deze sfeer op de aesthetische waardeering van geen invloed1 en moet den kunstenaar zelven onverschillig zijn4 ,de lof hem gebracht voor de uitbeelding der aandoening moet hem ten volle bevredigen4 ,vanaf een ander plan1 d4w4z4 dat der weer gewonnen eenheid1 de proletarisch-socialistische aesthetica1 lijkt dit of een moeder ermee tevreden zou wezen1 dat men in haar kind roemde zijn open voorhoofd1 zijn lachenden mond1 den stralenden blik van zijn klare oogen1 en er bijvoegde dat die trekken de spiegel waren van een terugstootende ziel4#h ,ik heb hierboven gezegd1 dat kunst k de doorlichter van het mom der dingen is4 ,ik zou hieraan nu verduidelijkend willen toevoegen1 dat kunst het zichtbaar worden der noodwendigheid in 't voorgesteld gebeuren ten gevolge heeft1 en dat het blijken dier noodwendigheid de schnheid van 't voorgesteld gebeuren uitmaakt4 ,meenden wij van een zeker gebeuren1 zoolang kunst dat niet had doorlicht1 dat 't op een zedelijken grondslag rustte of die miste--zoodra kunst dat wel heeft doorlicht blijkt het te rusten op den grondslag der noodwendigheid1 blijkt het dus te bestaan in een sfeer1 die buiten-menschelijk-zedelijk is en dus geen menschelijk-zedelijken grondslag daar te kunnen hebben4 ,te zeggen dus1 dat de schoonheid der voorstelling wl afhankelijk is1 in welken tijd ook1 van den zedelijken grondslag1 dt is in waarheid een grove miskenning van het wezen der kunst1 en dit niet alleen1 maar het is ook het onmogelijke en ongerijmde beweren4#i ,doch hierbij blijft het niet4 ,mevr4 ,holst accentueert haar meening sterker1 zij zegt3 wie afkeer van de uitgebeelde aandoeningen heeft en desalniettemin de uitbeelding bewondert1 p4#aaa verkeert in de positie van iemand1 die in de physionomie van een kind klaarblijkelijk alles aanwezig acht1 wat tot de kenmerken eener schoone ziel behoort en er dan bijvoegt1 dat die physionomie de spiegel eener terugstootende ziel is4 ,maar iemand1 die dit zou beweren1 zou immers toch niet alleen van het standpunt der socialistische aesthetiek1 maar van af alle mogelijke standpunten ter wereld een zich-zelf-weersprekende ongerijmdheid zeggen6 ,en welnu1 ik ben verplicht te constateeren1 dat onze schrijfster-zelf zich in een onbewaakt oogenblik in de positie van zulk een heeft bevonden4 ,immers zij zei3 ,hoe meer de kunstenaar erin slaagt door zijn voorstelling het gevoel van de groote onbeduidendheid van het verbeelde leven te wekken 444 des te waarachtiger1 dat is des te voortreffelijker in haar soort is zijn kunst4 ,zulk werk is dus knst1 is dus voortreffelijk1 ook in hr oogen4 ,maar tegelijkertijd heeft zij een afkeer van het levensbegrip van den kunstenaar1 die het schiep en van de onbeduidende of lage aandoeningen en neigingen die erin gebeeld zijn4 ,en daar zij deze alle gelooft het zelfde in een kunstwerk te zijn als de ziel is in een kind1 gelijkt zij-zelf dengenen die de trekken van een kind edel vinden en desalniettemin zeggen1 dat zij een terugstootende ziel weerspiegelen6 ,ware zij toen tot bezinning gekomen6 ,hadde zij zich afgevraagd3 hoe kan ik deze ongerijmdheid zeggen8 ,zou dan toch waarlijk dat kind wl een edele ziel hebben8 ,zou wellicht datgene1 wat k voor de ziel van een kunstwerk houd1 toch net de ziel zijn1 ,zouden wellicht niet het levensbegrip1 niet de afgebeelde gevoelens1 niet de zedelijke grondslag de ziel zijn1 maar iets anders8 ,waarom zij niet tot zelfbezinning kwam1 zullen wij nu nog niet onderzoeken4 ,blijve dit tot straks bewaard4 ,wenden wij ons nu allereerst tot ,herman ,gorter4 ,en dan zullen we tot ons niet gering genoegen allengskens merken1 dat ook hij den bestrijdingsarbeid heeft verlicht1 door onbewust zich-zelf te bestrijden6 ,tot ons genoegen1 zeg ik3 niet alleen omdat hij zelf daardoor zoo sterk bevestigd heeft wat wij voor waarheid houden1 maar wijl juist door die onbewuste zelfbestrijding deze prachtige p4#aab dichters- en denkersfiguur opnieuw zoo grt blijkt4 ,want niet hij is 't grootst1 die in dogmatische dwalingen bevangen1 door zijn niet-verstelselde intutie zoo weinig wordt beschermd1 dat hij van zijn nlogisch uitgangspunt af den redeneeringsdraad zonder hem te breken of verwarren verder spinnen kan1 maar hij is groot1 die in zulk een voortdurend verband met die intutie leeft1 dat zij hem1 in weerwil van zijn lager verdogmatiseerd bewustzijn1 telkens bij schokken den weg ter waarheid opdringt en hem1 onbewust1 de waarheid spreken laat4 ,citeeren wij nu allereerst die gedeelten uit ,gorter's betoog1 welke zijn bestrijding van ,kloos behelzen4 ,dit zal1 naar ik vertrouw1 het tweeledig nut hebben1 van aan te toonen1 #a4 dat de algemeene-en-eeuwige-menschelijkheids-th eorie niet wel houdbaar is2 #b4 dat hoewel ,kloos en de schrijver van dit opstel beiden de proletarisch-socialistische aesthetica bestrijden1 de wijze waarop deze bestrijding zich voltrekt geheel verschillend is4 ,kloos dan1 in het algemeen menschelijke het vereeuwigend bestanddeel ziende1 heeft deze meening aldus geformuleerd en verdedigd3 ,de ,grieksche ,literatuur 444 was zeer zeker literatuur van een bepaald volk1 zooals iedere mogelijke literatuur dat steeds is4 ,maar dit is even zeker1 dat in geen enkele andere literatuur1 het algemeen-menschelijke1 dat van alle eeuwen is1 z voor den dag komt1 als juist in de ,grieksche1 en dat door datzelfde algemeen-menschelijke1 dat nergens zoo evident is als dr1 de ,grieksche literatuur reeds #cjjj jaar vereerders en bewonderaars onder alle andere volken heeft gevonden4 ,om bij de ,antigone te blijven1 ,antigone is een vrouw1 niet alleen van een speciaal volk van #bejj jaar geleden1 maar een vrouw zooals men ze tegenwoordig ook nog heeft--die handelt en zich uit1 zooals een levende superieure vrouw in overeenkomende omstandigheden ook thans nog zal kunnen en moeten spreken en doen4#aj ,welnu1 een klein citaat uit ,gorters bestrijding zal1 geloof ik1 voldoende zijn1 om de onhoudbaarheid der door ,kloos verdedigde theorie aan te toonen3 p4#aac ,het eeuwig menschelijke is een abstract begrip dat alleen in het verstand voorkomt4 ,dit eeuwig menschelijke1 als men het in zijn geheel nagaat1 en het niet1 zooals ,kloos doet1 slechts als frase gebruikt1 blijkt allersimpelst1 allerkaalst1 allerdorst en zoo kunsteloos als de beginselen der rekenkunde te zijn1 zoo kaal1 simpel1 dor en kunsteloos1 dat er nooit een kunst van gemaakt zou kunnen worden4444#aa ,wij zelve hebben boven gezegd1 dat de drie groote onbewuste driften tot zelfbehoud1 voortplanting en maatschappelijk zijn eeuwig-menschelijke driften zijn4 ,maar wie zou van deze dorre waarheid1 van dit1 juist door zijn algemeene eeuwige menschelijkheid beweginglooze leven1 van dezen onsterfelijken dood kunst kunnen maken84444#ab ,in de telkens veranderende omstandigheden1 in de andere verhoudingen1 waarin de menschen in de geschiedenis tot elkaar komen1 veranderen hun gedachten1 woorden en daden4 ,die1 door een groot dichter voorgesteld1 doen ons ontroeren4 ,het is niet de platte algemeenheid1 het algemeen menschelijke in zijn eeuwigheid1 dat ons ontroert1 maar het gewijzigde1 het speciale1 het bijzonder menschelijke4#ac ,er is dus in deze beschouwingen geenszins ontkend1 dat er een eeuwig of algemeen menschelijks zou bestaan4 ,er is slechts beweerd en bewezen1 dat het een abstractie is1 op alles wat menschelijk is1 toepasselijk1 en dus1 als kunstbeginsel1 waardeloos en onbruikbaar4#ad ,gorter betoogt dus1 dat het niet van de algemeene menschelijkheid1 de onveranderlijke1 is waarvan kunst gemaakt is en wordt1 maar van de menschelijkheid1 zooals zij door de maatschappijvormen 7productieverhoudingen7 gespecialiseerd is4 ,hij bewijst dat verder zoowel aan het door ,kloos aangehaalde voorbeeld der ,antigone als aan zeer vele andere kunstwerken4 ,hij betoogt1 dat die aldus gespecialiseerde menschelijkheid van bijv4 den tijd der ,antigone bijna niets doet1 niets weet1 niets zegt1 zooals nze menschelijkheid zoude voelen1 doen1 zeggen4 ,dit betoog1 dat hier natuurlijk niet in zijn geheel kan worden overgenomen1 schijnt mij toe1 gelijk ik p4#aad reeds zei1 waarheid te bevatten4 ,het is dus niet de algemeene menschelijkheid1 die ons in een kunstwerk kan ontroeren en verheugen4 ,maar tot hiertoe samengaande met ,gorter1 scheiden zich nu onze wegen4 ,want dat de gespecialiseerde menschelijkheid1 een iets geboren uit zoo vergankelijke dingen als de invloeden van tijd en plaats1 vergankelijk wezen moet en zij het dus niet zijn kan1 die ons na duizenden jaren nog ontroert--ik heb het den lezer reeds vroeger waarschijnlijk gemaakt4 ,zou hij-zelf zich trouwens niet zijn opgetrokken wenkbrauwen en haastig gegrepen potlood nog herinneren8444 ,en op de vraag1 die nu onontkoombaar rijst3 wt dn dat eeuwig geluk- en genot-gevende in kunst is1 ook daarop kent de lezer mijn antwoord reeds4--,maar ook ,gorter moest natuurlijk een antwoord geven en hij doet dit dan ook op een manier1 die--des lezers heftiglijk neergeschreven vraagteeken meer dan rechtvaardigt6 ,het gespecialiseerd menschelijke1 dat uitteraard van onbetwijfelbaar vergankelijke natuur is1 blijkt nu pour le besoin de la cause1 van 444ja hoe zal ik 't zeggen 444 welnu3 van min of meer uwige natuur te zijn3 ,de zaak1 waarde lezer1 is heel eenvoudig4 ,zij biedt ook u waarschijnlijk niet de minste moeite4 ,de simpele waarheid is3 alle menschelijke aandoeningen zijn eeuwig menschelijk4 ,niet in dien zin dat de menschelijke aandoeningen eeuwig dezelfde blijven1 maar in dezen1 dat er niets is1 wat door een mensch gevoeld wordt1 of een ander mensch kan het1 sterker of zwakker1 ook wel voelen4#ae ,dit stukje lezend voelde ik opnieuw de felle waarheid van ,querido's ,gorter-karakteristiek3--in een ,handelsbladkroniek--dat hem in zijn betoogend proza altijd een zoo bijzondere schijnklaarheid eigen is#af4 ,een sterke suggestie3 de zaak 444 is heel eenvoudig1 biedt ook u waarschijnlijk niet de minste moeite1 de simpele waarheid is1 wil hier den lezer iets1 de aanwezigheid nml4 eener klaarheid1 opdringen1 dat er niet is4 ,want neen1 z gaat dat niet6 ,de bewering3 dat er niets is1 p4#aae wat door een mensch gevoeld wordt1 of een ander mensch kn het1 sterker of zwakker1 ook wel voelen--overigens een zeer aanvechtbare stelling zooals wij zullen zien--zegt hier niets4 ,wat hier van ,gorter's standpunt gezegd n verklaard had moeten worden is3 dat en waarom 'tgeen een ver en vreemd geslacht gevoeld en gedacht heeft1 ons onder zekere omstandigheden--die van kunst--enorm sterk1 enorm fel ontroeren kan1 feller en sterker dan vaak nze werkelijkheid4 ,want het is niet z1 dat wij tegen die oude werken zitten op te kijken en ons neusknijpertje recht zettend1 om beter te zien1 in ons-zelf mompelen3 ,h ja1 daar kan ik ook toch wel in komen1 maar het is z1 dat wij machtig worden gegrepen1 dat onze mond siddert1 onze oogen glinsteren van de tranen1 omdat daar iets voor ons leeft1 zoo diep als een hemel en z lichtgedrenkt1 zoo verrukkelijk1 en trillende van jegdig schoon4444--,en als ik nu ,gorter vraag3 wat is dat1 wat daar voor mij leeft met zoo fel1 zoo diep en schoon een leven1 als ik mij nauwelijks it iets menschelijks heb gedroomd8 dan antwoordt hij mij1 den in schemer gezetene1 verblindend door klaarte3 ,ho1 weet ge dat niet86 ,dat zijn die half of heel vergane gevoelens van een lang verdwenen geslacht1 die zoo goddelijk sterk voor u leven6 ,die gevoelens--herinnert ge 't u1 dat ik 't u leerde8--zij werden gevormd1 bepaald door een zoo geheel andere maatschappij dan de uwe1 zij staan vr van u1 zij zijn u vreemd4 ,welnu 444 hokus pokus pas 444 ziedaar1 drom leven zij zoo fel voor u1 daarom ontroeren zij u1 hen ziende1 nog meer soms dan die wer lvende maatschappij4--,intusschen3 zelfs in gevallen1 waar de invloed van oneindig-verschillende maatschappij-vormen en tijdsafstand niet bestaat1 is het niet waar1 dat er niets is1 wat door een mensch gevoeld wordt1 of een ander mensch kan het sterker of zwakker1 ook wel voelen2 is het niet waar1 dat drdoor een kunstwerk voor ons leeft en ons ontroert4 ,door hen1 die van ,les ,chants de ,maldoror aesthetisch hebben genoten1 is er niet n1 die iets van sommige daarin geheelde gevoelens1 sterk of zwak maar wrkelijk voelen kan1 want in iemand1 bij wien dit wel het geval ware1 zou onder het p4#aaf lezen van dt werk de bestiaal- en pervers-zinnelijke lust het aesthetisch genot onmiddellijk hebben opgeheven4 ,ziehier dus een kunstwerk1 waarvan het zelfs gewenscht is1 de erin gebeelde menschelijkheid niet te kunnen meevoelen1 indien men er aesthetisch van genieten wil6 ,gelijk dan ook de ervaring leert1 dat van sommige kunstwerken1 in bijv4 een revolutionnairen tijd ontstaan1 en wier voorstellingen beeldingen waren van het revolutionnair voelen in dien tijd1 wl genoten werd door de menschen op de wijze van iemand wiens innigste meeningen en gevoelens door een ander worden goedgekeurd en toegejuicht1 maar niet genoten werd datgene wat men kunstgenot noemt4 ,dit laatste kon dan ook niet1 juist omdat de menschen in dien tijd1 de in dat werk gebeelde menschelijkheid te sterk meevoelden6 ,eerst later kon men dan aesthetisch van zulk werk genieten4 ,keesje van ,van ,hulzen1 zegt ,kloos1 zal blijven leven1 ook bij menschen die heelemaal niets meer weten van dezen tijd4 ,dat komt omdat hij het algemeen-menschelijke heeft vastgehouden4 ,een onwaarheid4 ,niet daarvan zal het afhangen of de latere geslachten ,keesje zullen vasthouden4 ,het zal er integendeel van afhangen of dit speciaal-menschelijke1 dit kleinburgerlijke ,keesje den lateren geslachten schoon genoeg zal lijken om vast te houden4 ,en dat hangt weer af1 behalve van de artistieke kracht#ag van den heer ,van ,hulzen1 vooral van het speciaal-menschelijke dier lateren4 ,het kon wel eens gebeuren dat die lateren zoo vrij en zoo gelukkig waren1 dat zij in het kleine ,keesje niet z veel meer zagen1 dat zij hem vasthouden wilden4 ,dat schrijft ,gorter op blz4 #bi1 maar op blz4 #bg vinden wij dit3#ah ,blijkbaar is valschheid1 vuilheid etc4 even eeuwig-menschelijk1 en kunnen zij1 als zij maar door een groot kunstenaar#ai worden beschreven1 even eeuwig-mooi als reinheid en eerlijkheid zijn4 ,hoe6 en komt het er nu niet op aan of de lateren zoo oprecht en helder zijn1 dat zij maar liever die valschheid p4#aag en vuilheid niet willen vasthouden8 ,komt het er nu alleen op aan1 of die vuilheid en valschheid door een groot kunstenaar worden beschreven8 ,maar1 veroorloof mij3 zou het k in het geval van ,keesje van ,van ,hulzen1 instede van behalve van des heeren van ,hulzen's artistieke kracht1 niet uitsluitend daarvan afhangen of ,keesje zal blijven leven1 al dan niet8 ,en zouden wij dan maar niet meteen concludeeren--o1 onbescheiden vrager1 die ik ben6--dat dit leven-blijven niet bedreigd wordt3 noch door het vaak onbeteekenende en onbeduidende der levensgevalletjes1 die een werk beschrijft1 zooals ,boccaccio's ,decamerone2 noch door het zonderlinge en vreemde1 het gedeeltelijk ver buiten onzen tijd liggende der voorstellingen1 zooals bij de ,sakuntala2 noch door het niet medevoelbaar ,uebermensch-sadistische zooals bij ,les ,chants de ,maldoror1 maar dat dit leven-blijven uitsluitend en alleen afhangt van de artistieke macht1 die het werk schiep1 het ,scheppend ,vermogen1 dat erin straalt1 en of men diens schoone bewegingen daarin zoo onvertroebeld en duidelijk ziet1 dat men het vast wil houden8 ,het antwoord kan1 dunkt mij1 niet langer twijfelachtig zijn4 ,en evenmin of 't wel juist was1 toen ik zei1 dat ,gorter1 gelukkig1 soms zichzelf bestrijdt6 ,ik zal straks gelegenheid hebben u een andere volstrekt-afdoende zelfbestrijding van onzen schrijver te toonen1 laat ons nu echter even een terugblik werpen en onderzoeken hoe ,mevr4 ,holst en hij ertoe gekomen zijn1 de door ons bestreden onjuistheden te zeggen4 ,wij dan hebben aangetoond of waarschijnlijk gemaakt1 at de neiging tot het uitpluizen van volslagen onbelangrijke levenssneden gevolg is van den betrokken kunstenaarsaanleg2 wij hebben waarschijnlijk gemaakt1 dat deze kunstenaars juist als nabloei van het naturalisme verschenen1 omdat zij daardoor gewekt zijn1 daardoor pas tot schrijven zijn gekomen4 ,mevr4 ,holst niet aldus1 zij wijt het bestaan dezer kleine kunst aan de scheiding van zedelijk en aesthetisch ideaal--terwijl wij hebben aangetoond1 dat een kunstenaar als zoodanig1 d4i4 een ziener en ontdekker der noodwendigheid niet door het eerste kn worden benvloed--want p4#aah zulk een ideaal geeft aan het leven een zin#bj en voor de burgerlijke kunstenaars1 die dit misten#ba wordt de wereld een ding om afgebeeld te worden1 het leven in de eerste plaats een ding om kunst van te maken4#bb ,en daar er dus voor hen geen zedelijk-sociale reden bestaat1 om het een boven het ander van dat leven de voorkeur te geven1 beelden zij ook het heel kleine en onbelangrijke en zelfs perverse af4 ,en1 ten slotte1 wat heeft de scheiding tusschen zedelijk en aesthetisch ideaal bewerkstelligd8 ,antwoord3 de kapitalistische productiewijze4 ,ziehier dus als oorzaak van deze haar aesthetische redeneering3 de historisch-materialistische gedachtegang4--,wij hebben aangetoond1 dat kunst nimmer een gevoel van wrevelige neerslachtigheid voort kan brengen4 ,dat zij immer daarentegen het gevoel van geluk1 bewondering1 opgeheven-worden voortbrengt4 ,mevr4 ,holst daarentegen beweert1 dat hoe sterker zekere burgerlijke kunst een gevoel van wrevelige neerslachtigheid veroorzaakt1 des te voortreffelijker is zij6 ,hoe komt zij tot een dergelijke bewering8 ,omdat onze schrijfster slechts de keus had tusschen twee dingen3 f te zeggen1 dat dergelijke werken#bc als die zij bedoelt1 geen kunst zijn1 't geen zij vermoedelijk zelf een ongerijmdheid vindt1 f te zeggen1 dat zij bij den lezer sentimenten produceeren niet alleen minderwaardig aan maar het tegenovergestelde van wat1 volgens haar1 de kunst alleen dier samenlevingen te weeg brengt1 waarin zedelijk en aesthetisch ideaal wl konden samengaan1 waarin de kapitalistische productiewijze de scheiding dier beide niet had voltrokken4 ,wrevelige neerslachtigheid dus tegenover3 geluk1 bewondering1 opgeheven worden4--,zoo gebood 't het historisch-materialisme4-- ,och1 ik weet het1 dit onderzoek naar de primaire oorzaak van de aesthetisch-critische meeningen onzer schrijfster mocht p4#aai eigenlijk overbodig heeten3 weet niet ieder1 die niet alleen de werken der dichteres maar ook der prozaste ,roland ,holst gelezen heeft1 dat zij niets schrijven kan of haar gedachtegang wordt door het historisch-materialisme bepaald en dus zeker1 en in de allereerste plaats1 haar socialistische aesthetiek8 ,en wie trouwens zou zich daarover kunnen verwonderen8 ,het historisch-materialisme is nog betrekkelijk jong2 als methode van verklaring der herkomst van den denk- en gevoels-inhoud is het in de handen dezer vurige socialiste een strijdbijl1 waarvan zij van den ochtend tot den avond de snede beproeft4 ,o erger--en verre zij 't van mij hiermede iets kwetsends te willen zeggen1 ik wil slechts zonder schipperen de waarheid uiten zooals ik die zie--2 zij als haar mederedacteur ,gorter hanteeren de methode zoo er-op-verliefd1 als een kind een zaag1 die het pas gekregen heeft1 die het niet n oogenblik uit de handen zou kunnen leggen3 in de kostbaarste meubelen snijdt het krabben en krassen 444 och de zaag is zoo mooi1 hij is z scherp 444 nu eens probeeren of je dit en dan weer of je dat ermee zagen kunt4444--,maar wilt ge trots dit feit en niettegenstaande de historisch-materialistische premissen in de voorafgegane citaten uit ,gorter open en bloot liggen1 het toch ook bij hem1 tenminste nmaal1 aangetoond zien8 ,welnu dan3 ,in zijn betoog1 dat er #a geen menschelijke aandoening in kunst gebeeld wordt of zij is door de productieverhoudingen gespecialiseerd--waarin ik het volstrekt eens met hem ben--en1 #b1 dat die gespecialiseerde en door hem-zelf als half-verworden gekenschetste menschelijkheid de kern van kunst uitmaakt en onze bewondering1 genot en opgeheven-worden veroorzaakt1--'t geen ik een evidente ongerijmdheid acht--slaat hij twee vliegen in een marxistischen klap4 ,want liet hij zijn laatstgenoemde stelling los1 dan liet hij daarmee de kunst uit de greep van het historisch-materialisme ontsnappen6 ,doch nu zij hiervan genoeg gezegd4 ,laat mij thans liever scherper omlijnen en als tastbaar maken1 wat ik onder ,scheppend ,vermogen versta en ook wat de oorzaak is1 dat et nimmer geheel onvertroebeld in een kunstwerk kan verschijnen4 p4#abj ,want dit alles mag geen abstractie voor u blijven1 lezer1 gij moet het voelen en zien1 als ik4 ,doch hier ontmoet ik een moeilijkheid op mijn weg3 in vroeger werk heb ik reeds hierover geschreven1 en ik geloof dat ik nu1 mij-zelf herhalend1 het eer slechter dan beter dan toen zou formuleeren4 ,zoo moge ik het dan1 met terzijdestelling van een zekeren schroom1 hier als citaat doen volgen3 ,de kunst-scheppende ,macht heeft geen menschelijken wil of bewustzijn4 ,scheppend met het schitterendst vernuft1 de diepste teederheid of heftigsten hartstocht van het gevoel1 met de verrukkelijkste omvaming der intutie1 verschijnt ,zij den onbedachtzamen als menschelijk vernuft1 gevoel of intutie1 maar ,zij is geen dezer1 noch eene samensmelting van hen4 ,zij bevindt zich tezelfder plaatse als dit drietal3 den menschelijken geest1 mr--gelijk een meester onder zijne leerlingen4 ,haar bewustzijn1 oneindig ver verheven boven het hunne1 wordt door hen niet gekend4 ,uit de grondelooze diepten van haar ,wezen doet zij de kleurrijke visioenen1 de heerlijke vergelijkingen1 de melodieuse rhythmen en de zoete saamklinkingen der harmonien opwellen en deinen en blinken voor hun luisterende1 voor hun ziende verlangen4 ,dit zijn ,hare geschenken aan hen wier verheffing en geluk ,zij beoogt4 ,van ,haar leeren zij1 aan ,haar richten zij zich op4 ,en moge het verstand haar vrijmoedigste1 het gevoel haar schuchterste en aanhankelijkste en de intutie haar meest zielvolle en begenadigde leerling zijn1 leerlingen zijn zij alle drie1 en kunnen nimmer1 wjl zij 't zijn1 zelfstandig werkend1 z pure1 z heil-verleenende wijsheid winnen1 als die hun uit hare handen daalt4 ,want ,zj is de absoluut-volmaakte1 de voortbrengster van vlekkelooze werken1 de groote ,vereenster1 de ,oneindige ,liefde4 ,niet alleen in den menschelijken geest bevindt ,zij zich1 en kan als zoodanig de kunst en wijsheid voortbrengende ,macht worden genoemd1 maar in alles wat is1 is ,zij1 en wij allen noemen ,haar dan ,natuur of ,god4 ,in den aanvang1 zoo ik met mijn armelijke woorden van haar werken mag spreken1 doet ,zij de atomen tot een wereld samensnellen1 dan1 wanneer zij verbonden zijn tot een aarde1 p4#aba blijde tot 't baren van schoonheid bereid1 drijft ,zij uit haar de wezens omhoog4 ,en is onder dezen de mensch verschenen dan doet ,zij uit hem--die geestelijke aarde--de kunstgewrochten1 de wijze gedachten en alle de geestelijke verheugingen opbloeien1 't ,is dan of ,zij1 voor 't eerst1 hem wil inwijden in 't geheim van haar scheppend vermogen3 uit hem1 mt hem1 baart ,zij een nieuwe wereld1 eene afschijning van gene1 die ,zij alleen schiep2 een nieuwe aarde vol geurende bloemen en zingende vogels1 vol wezens als dieren en menschen rijst in 't licht4444 ,z ontstond al de waarachtige wijsheid1 de waarachtige kunst1 l dat onnoemelijk kostbare1 dat de menschheid uit de handen der menschheid ontving4 ,en echter1 hiermede treedt haar scheppen eene nieuwe phase in3 de volkomenheid van haar werk verdwijnt4 ,want hier ontmoet ,zij voor 't eerst een bewustzijn1 buiten het hare1 oneindig ver onder het hare en toch genoegzaam ontwikkeld1 niet alleen1 om nr haar werk te grijpen1 maar storend te kunnen ingrijpen4 ,dat bewustzijn1 welks wanen ,zij liefdevol duldt1 opdat het eens tot hare goddelijkheid zal kunnen stijgen en die deelachtig worden1 gelooft zelfs vaak haar arbeid de zijne en meenend die nog te verbeteren1 verderft het hem4 ,dt is de reden1 waarom elk kunstwerk1 ook van den voortreffelijksten kunstenaar1 onvolmaakt is3 hij is nimmer in die mate voortreffelijk kunstenaar1 dat hij er in zou kunnen slagen1 zijn menschelijk bewustzijn te weerhouden1 in te grijpen in het werk van het ,natuurlijk ,bewustzijn1 dat in en door hem schept4 ,en alles1 wat zijn onvolmaakte geestelijke krachten kunnen vlechten door de schepping der ,natuur heen1 moet1 drbij vergeleken1 leelijk zijn1 omdat het uit nvolmaakte krachten werd geboren1 terwijl daarentegen het werk der ,natuur schoon moet zijn1 omdat het uit volmaaktheid het aanzijn kreeg4#bd ,maar wat nu de waarneming van de bewegingen van het ,scheppend ,vermogen betreft1 zoo fel1 zoo duidelijk gezien1 dat zij zich voor de oogen van den waarnemer verzinnelijkten p4#abb tot die van een mensch2 van den mensch in wien het zich openbaarde2 z gezien1 dat ge niet langer knt denken1 dat de mogelijkheid dier waarneming een cerebraal geconstrueerde abstractie van mij is2 z1 dat ge 't mee mot voelen2 dat ge zegt1 met stralend-opziende oogen3 ja nu doorvoel ik 't alles1 nu zie ik 't--daarvan zou ik u tallooze voorbeelden uit 't werk van groot-visionnaire1 zoowel als van scheppend-analytische critici kunnen toonen4 ,maar ik geloof1 dat n voorbeeld1 een schitterend1 zal volstaan4 ,het is van den meester1 voor wien1 zoo hij weer wilde spreken1 ,scharten1 zoo terecht1 wel veertig anderen wilde doen zwijgen3 ,drie uiterste belang-stellingen hebben zich in mij opgericht3 ,ten eerste eene van algemeene en onvermengde emotie-oplettendheid1 verbeeld-verlichamelijkt3 het roerloos en angstig-heerlijk staren naar de vreemde en hooge bewegingen1 naar de sublime toeren van deze nieuwe ziel2 hoe hij staat1 dit wondermensch1 en het leven omhuivert hem met pijnlijk vervoerende vlagen4444 444 zacht lichtend1 bevend leven1 dat een grond wordt1 een zachtjes en zoetjes kabbelende grond1 een grond van zee waar hij gaat hoog op1 waar hij gaat ongedeerd1 en de golven liggen sluik neer1 als honden aan zijn voeten4444 444 hoe hij gt1 en zacht-breed bewegen1 als bol hangende etherische goudene tapijten de luchten4444 444 hoe hij het leven bewoont als een koning1 zijn rood-gouden levenspaleis1 waar alles wondert en hemelt4444#be ,zker1 z zijn de bewegingen van die ziel der ziel1 van het ,scheppend ,vermogen1 wellicht door geen tweede gezien2 z zlf doorgloeid van geluk heeft geen ander die goddelijke bewegingslijn geteekend 444 dat ook de teekening werd een lijnen-spel van parelend licht4 ,maar toch 444 wil ik u even den weg wijzen en u een werk noemen van den allerlaatsten tijd8 ,ook ,querido's ,geschreven ,portretten1 zij zijn er prchtig van1 van dat niet vral zien van het werk1 maar van het ,scheppend ,bewustzijn en zijn bewegingen1 waardoor het werk is ontstaan4--,maar ge vraagt mij wellicht1 of p4#abc dan ieder mensch zekerlijk in kiem reeds iets in zich heeft wat met dat ,bewustzijn is verwant en hem in staat stelt het te begrijpen1 lief te hebben8--,och1 zou er dan wel n mensch zijn1 die geen schepper is1 hoe klein ook1 al droomde hij in zijn hle leven maar n schoonen droom van verlangen8 ,kent gij n kind1 dat geen schepper is8--,wat betreft de ontvankelijkheid voor inspiratie is er dan ook tusschen kunstenaar en niet-kunstenaar geen essentieel verschil1 slechts een gradueel4 ,alleen wat de uitingsmacht betreft is er een essentieel onderscheid4 ,maar dit kan den niet-kunstenaar toch niet verhinderen te genieten van het geuite1 of k van wat hij wel niet uiten kan1 maar in hem leeft3 zijn igen droomen8 ,there are many poets who have never penned1 welk een diep woord was dat6--,ongetwijfeld zijn er eigenschappen1 die zekere menschen kunnen beletten1 het ,scheppend ,vermogen lief te hebben en ervan te genieten1 zooals verstomping1 te geringe of te eenzijdige ontwikkeling1 maar nimmer kan door maatschappij-wisseling en veranderde productieverhoudingen deze hoogste ,natuurkracht-zelf1 gelijk zij zich manifesteerde in vroeger tijd1 in een lateren onmedevoelbaar worden1 omdat ook zij verouderen zou4 ,zij is niet als de menschelijke drijfveeren en gevoelens4 ,zij is onveranderlijk4 ,niet om niets noemden de bijbelsche dichters zich profeten1 van ,god bezielden4 ,zij waren het1 zals nog elk waarachtig kunstenaar het is en zijn zal1 immer4 ,en ook zij waren als mensch1 in hun lagere persoonlijkheid1 vaak zwak en zondig1 zals de kunstenaars van elken tijd1 omdat zij llen wel begendigd door het ,scheppend ,vermogen maar daarom nog die ,vlekkelooze-zelf niet zijn6 ,o zie toch1 zie toch1 hoe dit alles juist en licht en klaar is1 en hoe vl1 hoe 't bijna lles verheldert4444 ,maar indien ge nu ziet1 wat de eeuwige kern der kunst is1 hoe zoudt ge er dan vrede mee knnen hebben1 dat het historisch-materialisme zich mengt in de critiek dier kunst4 ,luister even1 hoe ,gorter1 de uitmuntende kenner ervan1 het kenschetst3 ,het historisch materialisme is geen filosofie1 het spreekt niet als het filosofisch ,materialisme of ,idealisme van het wezen p4#abd van geest en stof1 het spreekt over den inhoud van het denken en het toont aan1 hoe het komt dat in een bepaalden tijd door bepaalde menschen z en z gedacht wordt1 de inhoud van het denken zoo en zoo is en zoo en zoo verandert4#bf ,welnu1 vraag ik u1 de hoogere literaire critiek zal toch wel de kritiek op1 de beschouwing van het hoogste1 het meest essentieele bestanddeel der kunst zijn4 ,hr taak zal het ongetwijfeld toch zijn aan te toonen1 waar dt in wrheid en waar slechts in schijn aanwezig is4 ,en over het wezen van dat hoogste1 hebben wij gezien1 verspreidt de kennis van de herkomst van den denk-inhoud niet het minste licht1 en ook de bewegingen van dat hoogste vertoont die kennis ons niet4 ,wat zou ns dan1 die kunst-critiek niet met kunstgeschiedenis wenschen te verwarren1 het historisch materialisme ter versterking der eerstgenoemde kunnen baten6 ,dus1 hoor ik ,mevr4 ,holst nu spottend vragen3 ,daar bij dat andere1 hoogere begint pas het werk van den hoogeren aestheticus4442 daar waar het leven eindigt2 achter1 buiten1 boven de eigenschappen en omstandigheden die1 meenen wij1 het geheele menschelijk zijn uitmaken1 buiten of boven welke het niet bestaat8#bg ,en1 juist ,mevrouw1 antwoorden wij gelaten1 zeer juist1 daar begint het pas4 ,want niet het leven eindigt daar1 maar slechts 't leven1 dat gij in uwe marxistische reageerbuizen1 uw historisch-materialistische weegschalen en microscopen kunt oplossen1 wegen en bespiedend ontleden4 ,het leven kunnen wij niet ontleden1 wij kunnen zijn wezen slechts synthetisch zien1 met onze ziel1 en daarna kunnen wij verhalen van hoe het bewoog1 hoe het schitterde1 hoe het scheen terug te wijken1 wegdonkerde en verdween1 en dt verhaal kan een analyse zijn1 maar het is er dan ook slechts eene van de bewegingen1 de handelingen1 niet van het wezen4 ,o1 ,mevrouw1 ook al hadde ,mozes alle de boomen van het doornbosch omgehouwen1 waarin de ,godheid1 hem verschijnend1 brandde en elk takje doorsneden en onderzocht1 hij had de p4#abe goddelijke essentie daardoor niet kunnen vinden1 integendeel3 verder dan ooit ware hij daarvan verwijderd geweest1 omdat zijn aandacht zich dan in 't bijkomstige en betrekkelijk onbelangrijke zou hebben verloren4 ,hij deed beter3 hij knielde neer in een vrees en liefde1 die ook een zaligheid en een verrukking was2 hij zag1 zg en dronk zich vol de ziel1 en uit die rijke ziel kon hij zijn volk toen veel leeren en verhalen4 ,en dat was voldoende4444 ,gij spreekt van het buitenmaatschappelijke en ondoorgrondelijke4444 ,welnu1 juist1 daar ligt de grens1 waar dat leven begint4444 ,wijs mij n critiek1 een eindelsheid van historische en biographische bijzonderheden overhoop halend1 die heller1 neen even hel1 u het ,scheppend ,vermogen eens kunstenaars laat verschijnen1 dan deze uitsluitend-literaire van ,van ,deyssel u den ,gorter der sensitivistische verzen vertoont4444 ,gij kunt het niet6 ,en wat is dan ook natuurlijker dan dit6 ,gij zoudt toch niet willen beweren1 dat de zonnegloed op gindschen bergtop vulkanisch uit den aard-afgrond komt opgestegen86 ,welnu1 wat dringt ge mij het historisch materialisme dan op1 deze geologie der maatschappij1 ter verklaring van het hemellicht op hare toppen6444 ,zou drom de historisch-materialistische literatuur-critiek de hoogere zijn1 omdat zij zooveel overhoop haalt8 ,o1 ik begrijp1 dat zij door haar gedocumenteerdheid en gewichtigheid op naeve en jonge geesten dien indruk maakt6 ,maar is zij het daarom8 ,slechts hij1 dunkt me1 kan hierop een bevestigend antwoord geven1 die door den rijkdom en de veelheid harer middelen overbluft1 niet ziet1 dat zij trots al die middelen1 ja daardoor1 haar del mist4--,er is n middel3 de aangeboren gave van den scheppend-critischen kunstenaar4 ,die bestaat drin3 iemand te zijn1 wiens psychische inhoud en wiens uiting op hun beurt het doornbosch zijn1 waarin brandend het ,scheppend ,vermogen verschijnt1 zoodat ook dr iets onvergankelijks staat en de ziel van den aanschouwer zich zelf ziet verlicht1 en niet slechts gewaar wordt1 dat haar wetens- en gevoelsinhoud is uitgebreid1 maar in waarheid1 zij 't voor nog zoo gering een p4#abf deel1 haar potentie om te voelen en te weten2 dat niet slechts het bezit van haar wezen zich heeft vergroot1 maar haar wezen-zelf openbladiger is ontloken4 ,door een kunst-critiek1 die dit is en dit veroorzaakt1 voelt de lezer dus niet vooral wt en he het behandelde werk is1 maar hij voelt in de allerrste plaats wat en hoe het geluk is1 dat het hem kan geven3 hij voelt iets gelijksoortigs aan dat geluk4 ,welnu1 zegt ge hier allicht1 ik voel wel iets voor uwe beweringen1 maar zie1 indien ge nu zoudt doen wat ge beloofd hebt2 als ge mij nu kondt laten zien1 dat ,gorter-zelf zijn meening afdoende heeft bestreden3 dat de critische kunstenaar in hem klaarblijkelijk zelf het historisch-materialistisch hulpmiddel overbodig en te ontberen acht1 dan--ja dan zou het wellicht iets meer dan een ervoor-voelen worden4--,welnu1 ik verlang niets liever1 ziehier3 ,niet minder dwaalt ,kautsky als hij in zijn gedenkschrift over ,marx zegt dat de ,duitsche kunst van ,goethe en ,schiller de ,engelsche overtrof4 ,zulk een oordeel bewijst hoe weinig groote pozie wordt verstaan4 ,de groep ,wordsworth1 ,coleridge1 ,keats1 ,shelley overtreft de groep ,lessing1 ,schiller1 ,goethe en1--daar in de pozie de daad geldt1 niet de aanleg--,shelley staat als een toren boven ,goethe4 ,dat zegt niet alleen de zekerheid van een hart1 dat tegenover pozie nooit heeft gedwaald1 maar het verstand dat van ,marx geleerd heeft waardoor pozie groot wordt#bh4 ,gij ziet natuurlijk duidelijk1 dat ,gorter hier het verstand dat van ,marx geleerd heeft best had kunnen thuislaten1 indien hij dat1 zonder vader ,historisch-,materialisme in diens zoontje te beleedigen1 maar had kunnen doen4 ,want dat verstand1 dat van ,marx geleerd heeft1 is--,gorter zal wel de laatste zijn om het te ontkennen--in zulk een verreweg grooter mate van geschooldheid en kracht in den grooten internationalen theoreticus der sociaal-democratie ,kautsky aanwezig dan bij hem1 dat hij daaraan onmogelijk recht en p4#abg moed had kunnen ontleenen1 om zich autoritair tegenover dien te stellen4 ,dat zou dan ook niet in hem opgekomen zijn4 ,maar er was iets anders3 zijn groote ,onbewustheid1 de sterke kunstenaar1 die in hem leeft1 drong hem den weg naar de waarheid op4 ,hij voelde dat er iets ver boven dat van ,marx geleerd hebbende verstand bestaat1 dat wel in hem1 maar niet in ,kautsky is1 en dat dit hier1 in kwesties van kunst den doorslag had te geven4 ,en in weerwil van zichzelf roept hij 't dan trotsch en triomfantelijk uit--en hoor de heerlijke aandoening beven in zijn woord3--dat zegt de zekerheid van een hart1 dat tegenover pozie nooit heeft gedwaald4--,o1 dus dat is het1 waardoor men in deze zaken1 de kern1 de waarheid1 het wezen ziet4#bi ,o1 ,gorter en gij lezer1 zijn wij het allen nu niet eens8 ,en zouden wij hem niet evenzeer hirvoor danken1 als voor al het heerlijk werk van het ,onbewuste1 waarmede hij zoo ontelbare dagen van ons leven heeft doorzond1 hij zoowel als zijn groote medestrijdster en medekunstenares1 wie wij niet minder dankbaar mogen zijn1 al is zij niet zoo ,muziek als hij1 niet zoo groot-naef als hij1 niet zoo adamisch dichter1 in n woord3 niet zoo geniaal als hij2 want in n prachtige eigenschap althans zijn zij even machtig4 ,laat mij even zeggen1 wat ik bedoel en daarvan denk4 ,het is mij zoo wl1 van hun groot kunstenaarsschap1 ook in de door mij bestreden verhandelingen1 te mogen p4#abh spreken1 nadat ik zoo straf hunne meeningen daarin verwerpen moest4 ,geloof is geprosterneerd denk-voelen1 maar dat denkvoelen uit zijn knielhouding weer verrezen1 is het gesublimeerde boven al zijn broeders4 ,ok over zijn wit verteerd gelaat1 zijn emotief vermagerd en ingetrokken gelaat1 maar in zijn groote als roerlooze vijvers drklaarde oogen het diepst1 ligt de onwankelbare zelfgerustheid1 de ondeerbare in-zich-zelf-vrede1 z als over het gelaat en in de oogen van een mensch1 die diep-verdroomd en in zijn ,god verloren1 gebeden heeft en daarna opwaakte1 om zijn dagtaak te hernemen4 ,aldus ook knielde het denk-voelen dezer beide dichters voor de ,socialistische ,idee1 het verdroomde zich erin1 het verloor zich erin4444 ,o1 lezer1 het is niet de ,god1 aan wien men zich overgaf1 die den vrede en de zelfgerustheid schenkt1 het is de overgave4444 ,het is het zich-verdroomen1 het zich-zelfvergeten in ,iets 444 een ,idee1 een ,god1 een ,mensch444 ,toen het opstond was het gesublimeerd2 over zijn gelaat en in elk zijner woorden en over zijn gebarende handen en over alles1 lles1 lag dt4 ,het dwaalde1 maar hoe had dat zijn schoonheid1 zijn noblesse kunnen deren6 ,het was immers de zelfgeruste1 de in zich-zelf volmaakt-vredige en volgroeide subjectieve waarheid4 ,toch uitte zich die op zeer ongelijke wijs1 gelijk trouwens vanzelf spreekt1 bij beide dichters4 ,slechts de zelfgerustheid1 verkregen door de overgave aan dezelfde idee1 di eigenschap hadden zij gemeen4 ,overigens 444 ,mevrouw ,holst's scheppingen zijn een woud gelijk1 dat1 zker1 zon vangt op zijn dichte looverkronen1 maar de gronden schaduwig maakt4 ,gij loopt in halflicht2 luister1 daar floot een verre vogel 444 een eenzaam geluid4444 ,ge hoort nog even na en weer staat ge stil en ziet schuw ter zijde en houdt uw adem in4444 ,vluchtte daar geen bevallig wezentje1 even gezien8 kort ritselde het geblaarte444 ,en weer is alles geluidloos4444 ,het is hier alles zoo stil1 zoo roerloos 444 het is in ten-hemel-streving verstijfd4444 ,het is n donkere in zich gekeerde ernst4444 ,gij zijt hier de eenige1 die weet te p4#abi kunnen lachen en de oogen tintelend bewegen4444 ,wat ge op de gronden ziet en op den roerloozen voet der stammen1 het zijn de fluweelzachte1 effen mossen der zonlze vruchtbaarheid4444 ,anders ,gorter's levenswerk4 ,een lupine-veld1 klaterend-geel1 't is zonnig1 zonnig neerwaarts van den stralend-blauwen hemel naar het gele veld1 opwaarts van het veld naar den hemel 444 het klaterende veld juicht u de zon in het gelaat4 ,o1 welk een zomer1 welk een hoogzomer1 wat levenskracht om ende om1 waar ge ziet1 waar uw stralende oogen zien4444 ,zwermen van tierelierders en fluiters wieken uit het gele omhoog4444 ,en meer nog1 meer4444 ,hoevelen zitten daar wel verscholen in die bezonde bloemen4444 ,gorter is een ngewordenheid van fel zonlicht en muziek4 ,zijn licht schalt1 zijn geluid straalt4 ,mevr4 ,holst's stem is die der vaste1 maar stroef-1 maar moeilijk-verworven zekerheden4 ,er zijn geen groote verheffingen1 geen dalingen in1 er is n effen hoogheid1 maar vaak komt er toch ook iets hl innigs beven in die stem4444 ,zij kan dan de zachtheid van haar vrouw-zijn niet weerhouden4444 ,ingetogen slaat die hare sluiers even terug4 ,een streeling van de hand1 een innige blik4444 ,mevr4 ,holst3 een vrome ,zuster aan de sponde van het proletariaat1 haar worstelingen zijn gestild 444 zij kent het leed n de uitkomst2 zij is kalm omdat zij zker is4444-- ,gorter3 een veldheer van den nieuwen kruistocht2 hij haast1 jacht voort1 midden zijn glorieuse woordenstoeten4 ,ook hem lokt de rijke stad op de heuvelen1 de ochtendstad in de dagende verte4 ,hij gunt zich geen respijt1 hoor de hijging van de borsten zijner paarden1 de klettering van den razenden galop4 ,de vaandels stroomen in dien stormgang als amazonenhaar in het gouden licht4 ,hij gunt den vijand geen rust en geen herstel4 ,hij drijft hem voor zich uit1 om hem ten doode toe te kneuzen en te pletten tusschen de heilige stad en zijn aanstormende cohorten4 ,de lippen zijn opeengeklemd van energie-drift1 de adem stokt1 het is een ademloos p4#acj leven van voortijlende haast1 en ven voor het bereiken1 straalt al dat leven nog eens hooger op in de vast-starende1 in de prooi-fixeerende oogen4444 ,dan is er de botsing1 eindelijk1 de omarming van den haat1 de ontslaking al dier ingetoomde kracht in een uitstroomenden klankendonder1 een verscheuren met wapens en met tanden4444 ,o1 die geweldige1 aangehouden polemische kracht van den grooten ,gorter4 ,ik heb op manlijken leeftijd van zijn npersoonlijken1 zijn prachtigen haat genoten als nauwelijks in mijn jeugd van zijn liefde en zijn ,mei4444 ,maar laat ons nu hier eindigen1 doch niet dan na ons te hebben voorgenomen1 in het volgende k naar de volledige opheldering te streven van hoe dit zijn kan1 't geen wij ook zooeven hebben gezien3 dat men een werk hevig bestrijden n tegelijkertijd warm bewonderen1 groot vinden en liefhebben kan4 99 99 99 99 99 ,,noten3 #a ,voor de eerste maal gepubliceerd in ,de ,gids1 #aiac--'ad4 #b ,de ,nieuwe ,tijd1 #aijf1 blz4 #ejj4 #c ,den burgerlijken kunstenaar4 #d ,de ,nieuwe ,tijd1 #aijf1 blz4 #ejj4 #e ,de ,nieuwe ,tijd1 #aijf1 blz4 #ejj4 #f ,waarom dit zoo is wordt later in dit opstel verklaard4 #g ,of de schrijver met het beelden dier anti-socialistische gezindheden en personen een pro-socialistische tendenz had1 doet thans natuurlijk niet ter zake4 ,en trouwens bij ,querido is behalve in ,levensgang ook van zulk een tendenz geen sprake4 #h ,de ,nieuwe ,tijd1 #aijf1 blz4 #eje4 #i ,dit alles wil natuurlijk volstrekt niet zeggen1 dat kunst geen zedelijken invloed op den aanschouwer uitoefent6 ,integendeel3 alle kunst1 ook de onzedelijke1 heeft1 indien zij als kunst wordt genoten1 een hoog-zedelijken invloed4 ,zij kweekt altrusme3 ,de verrukte aanschouwer heeft de vermogens van den door hem bewonderden kunstenaar lief1 en vergeet1 zij 't voor korten tijd1 zich-zelf voor hem en zijn werk4 #aj ,ik citeer uit ,de ,nieuwe ,tijd1 #aiji4 blz4 #af4 ,het is daar overgenomen uit ,nieuwe ,litt4 ,gesch4 ,,iii blz4 #dd4 #aa ,de ,nieuwe ,tijd1 #aiji1 blz4 #ag--ah4 #ab ,ibid4 blz4 #ah4 #ac ,ibid4 blz4 #bb4 #ad ,ibid4 blz4 #ca4 #ae ,de ,nieuwe ,tijd1 #aiji4 blz4 #bg4 #af ,algem4 ,hbl41 #i januari #aiac4--;,de schrijver voegt er nog1 m4 i4 zeer terecht1 aan toe3 ,het is een gevolg van propagandistischen ijver4-- #ag ,deze cursiveering is van mij4 #ah ,de ,nieuwe ,tijd1 #aiji4 #ai ,cursiveering van mij4 #bj ,de ,nieuwe ,tijd1 #aijf1 blz4 #dib4 #ba ibid4 #bb ibid4 #bc ,onder die rubriek valt zeker3 ,henri ,hartog's prachtig ,sjofelen2 veel uitmuntend werk van ,coenen2 ongetwijfeld veel werk van ,van ,deyssel en1 last not least1 menig stuk van ,van ,looy6 #bd ,schetsen en ,critische ,opstellen1 blz4 #afa--afc4 #be ,l4 van ,deyssel1 derde bundel ,verzamelde ,opstellen1 blz4 #fa e4v4 7,over ,gorter's ,sensitivistische ,verzen74 ,de puntjes wijzen aan1 waar ik hier niet ter zake doende gedeelten uit den tekst heb gelicht4 ,cursiveering van mij4 #bf ,de ,nieuwe ,tijd1 #aijh1 blz4 #djh1 e4v4 #bg ,de ,nieuwe ,tijd1 #aijf1 blz4 #ac4 #bh ,de ,nieuwe ,tijd1 #aijh1 blz4 #cfi1 e4v4--,cursiveering van mij4 #bi ,er is overigens1 in dat tusschenzinnetje daar ,in de pozie de daad geldt1 niet de aanleg1 nog een van die typische denk-fouten welke door het marxistisch-aesthetisch denken vooral veroorzaakt worden1 de meening namelijk1 dat de kunstdaad nog iets anders zou kunnen weerspiegelen dan de aanleg1 dat de daad bijv4 kleiner zou kunnen zijn--zeg bijv43 door neerdrukkende omstandigheden--dan de aanleg1 die immers niets anders is dan de potentie van den kunstenaarsgeest4 ,gorter verwart hier weer de stof1 waarin de daad zichtbaar is geworden met de daad-zelf1 d4i4 de beweging van den kunstenaarsgeest4 ,wat hij de daad noemt1 is in waarheid het product van de daad4 ,dit product weerspiegelt de daad n de worsteling van de daad met de stof n met de haar weerstrevende omstandigheden1 maar die daarin dus nvens al het andere zichtbaar geworden daad-zelf1 in haar bewegen3 hoe zij worstelt1 overwint of succombeert1 is alleen en uitsluitend de zuivere spiegel van de grootte1 de macht of de zwakheid van den aanleg4 ,men kan dus niet zeggen1 dat in de pozie de daad geldt1 niet de aanleg1 alsof uit beiden iets verschillends zou kunnen blijken6 99 99 99 99 99 ,,het ,,historisch-,,materialisme ,,in ,,de ,,literaire ,,critiek p4#aca ,,ii4 ,mevr4 ,holst's ,rousseau4 7,literair-critisch beschouwd74 ,de literaire critiek toetst nimmer eens schrijvers subjectieve waarheid1 gelijk die haar in een werk blijkt te bestaan1 aan eenige andere waarheid haar van elders bekend1 om daarna1 al naar het resultaat dier toetsing1 het werk goed of slecht te noemen4 ,neen1 zij toetst--hetzij verstandelijk en meer koel-analytisch1 hetzij emotioneel-omvattend en meer synthetisch--het te beoordeelen werk aan die subjectieve waarheid1 en onderzoekt hoe deze zich daarin uit4 ,want zich uiten in een werk1 dt doet zij altijd4 ,het is alleen de vraag op welke wijze4 ,uit zij zich1 nbestreden1 nweerstreefd door het lager bewustzijn des schrijvers1 n voortgestuwd en bestraald door zijn ,scheppend ,vermogen1 dan is het werk kunst4 ,uit zij zich daarentegen bestreden en weerstreefd door het lager bewustzijn1 dat iets anders dan haar voor de subjectieve waarheid wilde doen doorgaan1 dan is dat werk niet alleen geen kunst1 maar 't is ook een vervalsching4 ,maar evenzeer geen kunst is zulk werk1 of dat gedeelte van een werk1 waarin het lager bewustzijn1 volkomen te goeder trouw1 en juist om de subjectieve waarheid1 naar het meent beter te verwoorden1 die uiting verminkt en veronecht4 ,doch zoo eenvoudig als dit alles nu in theorie er uit ziet en zoo simpel p4#acb 't zich zeggen laat in 't algemeene1 zoo eenvoudig is 't niet in de praktijk en in zijn toepassing op 't bijzondere4 ,want er zijn wel ontelbare werken1 die geheel en volstrekt niet-kunst zijn1 doch er is niet een wellicht1 gelijk wij reeds vroeger gezien hebben1 dat volmaakt kunst is4 ,en er is ten slotte wel slechts n oorzaak waarm een werk geen of slechts gedeeltelijk kunst is3 zijn niet of slechts gedeeltelijk voortgebracht zijn door het ,onbewuste1 d4i4 de ,scheppende ,natuurkracht1 maar de redenen die deze dit hebben belet1 kunnen vele en zeer uiteenloopende zijn4 ,laat mij u slechts nog een drietal van de allervoornaamste noemen3 ,het van nature psychisch onvatbaar zijn voor de inwerking van dt ,scheppend ,vermogen1 noodig om di zekere subjectieve waarheid in kunst te herscheppen4 7,bijvoorbeeld3 een lyricus1 die van eene in hem levende voorstelling1 tot wier ver-beelding het episch ,scheppend ,vermogen wordt vereischt1 kunst maken wil74 ,het verstelseld of verdogmatiseerd zijn van het lager bewustzijn1 zonder dat de voorstellingen enz4 aan dat dogma of stelsel verbonden1 geigend zijn1 door het in die persoonlijkheid werkend ,scheppend ,vermogen te worden ver-beeld4 ,een te critische gesteldheid van het lager bewustzijn1 waardoor de door- en uitvloeiing der inspiratie te zeer bemoeilijkt1 soms volkomen en voortdurend verhinderd wordt4-- ,zoo verschijnt ons de taak der literaire critiek als een zeer verwikkelde en uitgebreide4 ,zoodra zij met een kunstwerk te doen heeft1 vervalt die taak in twee groote deelen3 kenbaar te maken aard en beweging van 't kunst-scheppende ,hooger ,bewustzijn n aard en beweging van het ingegrepen-hebbend kunstbedervende lager bewustzijn4 ,wel beschouwd is dus de literaire critiek een bij uitstek mensch-beeldende kunst4 ,immers k de synthetische aanvoeling van het ,scheppend ,vermogen1 benevens zijne bewegingen1 synthetisch of analytisch doorvoeld1 kunnen meestal niet anders dan vermenschelijkt worden ver-beeld4 ,is het te beoordeelen werk-zelf van critischen aard1 dan verandert dit niets aan de zaak--in theorie6 ,in de praktijk blijkt dat wel anders3 instede p4#acc van het werk uitsluitend aan des schrijvers subjectieve waarheid te toetsen1 toetst menig criticus die waarheid weer aan een andere--ten slotte zijn eigen1 k louter subjectieve1 want meestal niet te bewijzen--waarheid4 ,de literaire recensent1 die zich hieraan schuldig maakt en aldus van den m4i4 juisten weg afwijkt1 doet te veel en maakt daardoor zijn arbeid minder betrouwbaar en minder waard4 ,want hij loopt alle kans1 als de waarheid van den door hem beoordeelde en de zijne niet overeenkomen1 dat ontstemming en toorn over het z4i4 onjuiste oordeel1 hem ook de zuiver-aesthetische waarde van het werk te laag zullen doen aanslaan4 ,ik zelf1 die dit alles hier hekel1 zou er nochtans niet voor kunnen instaan1 niet in dezelfde fout te vervallen1 indien er geen afdoend middel bestond1 zich daartoe de gelegenheid te benemen4 ,want het is niet te ontkennen1 dat een kunstwerk van critischen aard daar veel meer aanleiding toe geeft dan een ander3 van en betreffende de bijzondere menschelijkheid eener in bijv4 een roman geheelde figuur1 heeft de criticus allicht geen vast-omlijnde apriorische voorstelling of oordeel1 hij toetst daarom zonder vooringenomenheid het beeld-in-'t-boek aan des kunstenaars subjectieve visie1 en zoo hem dan het een 't ander blijkt te dekken1 d4i4 zoo hem de noodwendigheid in de beelding blijkt1 noemt hij 't beeld goed en kunst4 ,maar van den aard en de waarde van een werk dat1 of eener historische figuur1 die in een kunstwerk van critischen aard wordt voorgesteld1 hebben de meeste beoordeelaars wel degelijk eene apriorische opvatting1 voor welke zij vaak niet kunnen nalaten te strijden4 ,en dikwijls liggen hieraan de nobelste sentimenten ten grondslag1 zooals de groote liefde voor een figuur1 die zij onjuist beoordeeld achten1 maar waar die sentimenten toch in die sfeer misplaatst zijn1 veroorzaken zij somtijds zeer ignobele gevolgen4 ,het is daarom wenschelijk1 dat een kunstcriticus indachtig aan het feit1 dat hij een--meest zeer impulsief--mensch is1 zich-zelf de gelegenheid beneme1 zich al te klein-menschelijk te gedragen4 ,en hieraan is het mede toe te schrijven1 dat ik1 nu ik ook ,mevr4 ,holst's ,rousseau in deze studie zal behandelen1 mijn taak in twee scherp-gescheiden deelen zal splitsen4 ,ten p4#acd eerste3 in dit hoofdstuk het toetsen van haar werk aan de in haar geest aanwezige beelden1 het beoordeelen van haar essai dus als literair kunstwerk--den lezer zal het nu ongetwijfeld duidelijk zijn1 waarom men een werk hevig bestrijden en tegelijkertijd warm bewonderen1 groot vinden en liefhebben kan--2 ten tweede3 het toetsen van haar waarheid omtrent ,rousseau aan mijne en de mij van elders bekende en te bewijzen waarheid1 het beoordeelen van haar essai dus als biographischen1 critischen en psychologischen arbeid1 in het vlgend hoofdstuk4 ,zoodoende zal1 hoop ik1 de bestrijder-in-mij der marxistisch-aesthetische theorie en der daaruit voortvloeiende meeningen1 den literairen criticus niet interrompeeren1 wanneer deze nu zal pogen zijne groote bewondering en luttele bedenkingen zuiver uit te spreken1 en anderzijds de literaire criticus1 tevreden1 dat hij die bewondering heeft kunnen uiten1 zijn tweelingbroer1 den bestrijder1 niet remmend benvloeden4 ,zeker1 het had kunnen gebeuren1 dat de literaire criticus tevens die bestrijder had moeten zijn1 in het geval namelijk1 dat door den socialistisch-aesthetischen invloed wrk en sbjectieve waarheid elkaar niet zouden hebben gedekt4 ,dat is hier echter niet1 althans niet bewijsbaar1 het geval4 ,onweerlegbaar aan te toonen1 dat er eenige waarheid aanwezig was in de schrijfster1 welke het ,hooger ,bewustzijn niet kon uiten1 ten gevolge van dien invloed of eene der reeds vroeger genoemde oorzaken1 is m4i4 niet mogelijk4 99 99 99 99 99 ,dit werk dan1 allereerst voortreffelijk en van een zoete bekoring door het statig ruischen van den diepen psychischen ondertoon der schrijfster1 die alle fijnere modulaties in de hoogste mate natuurlijk en ongedwongen uit zich laat opwellen--dit boek opent met een zeer eenvoudige en nog schetsmatige uiteenzetting van den kerkelijken1 economischen en politieken toestand der stad ,genve ten tijde dat ,rousseau daar werd geboren4 ,maar in die uiteenzetting leeft al iets van de omglorieng der dingen door den dichtergeest1 en reeds op het einde dier weinige bladzijden bloeit die diepe p4#ace aandoening open1 welke zich van dan af1 nacht of dag der kunstenaarsziel mogen over het werk heerschen1 niet meer sluiten zal3 ,een avondplein in ,genve4 ,bij het uitschietend en weer krimpend tooverlicht van rood-gouden flambouwen1 hebben de burgerwachten van het vrij en democratisch gemeenebest hun gemeenschappelijk avondmaal genoten4 ,een rijke vreugd rijst hoog in de harten1 de vreugd van als broeders samen te zijn2 vrouwen en kinderen komen hun deel van het feestgeluk halen en mengen zich onder de groepen4 444 ,er wordt een reidans gedanst en liederen gezongen 444 ,o1 de beschrijving van dit tafereel is in haar soberte z voortreffelijk2 de psychische onderstroom voert zoo zonder inspanning die visioenen voor mijn oogen4444 ,maar deze deinzen nu1 er is een open ruimte1 en zie nu1 zie 444er komen woorden als voorzichtige en zegenende handen1 hun aanraking sterk n teer van liefde1 ze toonen mij een kind1 niets dan een kind1 een bruinoogig1 sierlijk knaapje4444 ,maar een ontroerd vrouwegelaat zie ik boven zijn hoofd1 oogen1 die mij glanzend1 trotsch-gelukkig en suggestief aanzien1 en ik versta plots in vollen omvang1 wat dit gelaat mij zegt3 hoeveel dit kind voor de menschheid zal beteekenen4 ,mijn hart zwelt den kleinen uitverkorene tegemoet4 ,het is ,jean-,jacques ,rousseau4-- ,en dan volgen de zes-en-dertig schoone bladzijden over zijn jeugd1 n zoete1 innige melodie1 maar--als door een fluit een nachtegaal nagefloten4 ,voor wien de nachtegaal-zelf te voren heeft gehoord6444 ,want het beeld van ,rousseau's jeugd1 zooals het in ,les ,confessions1 dat stylistisch wonderwerk van subtiele zelfbeluistering1 tot ons is gekomen1 is niet louter een brok autobiographie1 dat elk later dichter1 die de voor de verwerking dier stof geschikte vermogens bezit1 zou kunnen benuttigen1 om er zijn eigen schoonen droom uit te scheppen1 maar het is zelf een subliem gedicht1 dat den lezer1 en zeer zeker den bewerker1 niet alleen materiaal aanbiedt1 maar hem ook noodwendig beheerscht1 door de artistiek-geniale doorlichting en verheerlijking van dat materiaal1 zoodat tenzij die bewerker een ,rousseau verre p4#acf overtreffend genie bezitte1 dat dezelfde stof ng heller doorlichten1 ng schoener en nders gezien in kunst zou kunnen beelden--vrijwel ondenkbaar in dit geval--hij zich niet slechts niet zal kunnen vrijmaken van die overheersching1 maar zich zelfs wel wachten zal voor eenige poging daartoe1 wel overtuigd als hij zijn zal1 daardoor te zullen komen tot het maken van werk1 dat n slechts quasi-zelfstandig n sterk minderwaardig zou zijn aan het oorspronkelijk gedicht4444 ,een gedicht1 waarin al de weemoed herfst van een oud gebroken man1 die zijn zoete jeugd herdenkt2 waarin menschengestalten1 sinds lang in den dood verdwenen1 herrijzen1 van verre staande met de aureool zijner liefde om de slapen1 en waar veel flonkerende kostbaarheden al geborgen staan in herinnerings-schrijn1 om straks--o toch luttele vergaarde schatten van dit aardsche leven6--te worden meegevoerd naar dat eeuwig leven1 waarnaar hij smacht4--,want wl ter dege behoort men1 om naar lle zijden rechtvaardig te zijn1 de relatieve waarde der dingen niet uit 't oog te verliezen4 ,wanneer zij ,rousseau's jeugd herdenkt1 wordt dit verhaal een gedicht onder hare handen1 las ik in ,de ,ploeg6#cj ,wel waarlijk1 dat staat er1 alsof ,mevr4 ,holst uit een of andere oude1 bestoven en droge kroniek--zooals bijv4 ,shakespeare voor zijn drama's6--de stof had opgediept en daaromheen1 daaruit haar schoonen droom1 haar gedicht had geschapen1 terwijl de waarheid is3 dat zij wel hier en daar ook eigen doorvoeling heeft gegeven1 maar overigens en grootendeels een van de schoonste en innigste gedichten der wereld1 slechts van verre volgend en het zeer verzwakkend1 heeft nagedicht en dit--een tweede oorzaak dier verzwakking naast het verschil in genialiteit tusschen haar en ,rousseau--door de compositorische eischen van eigen werk gedwongen1 hevig besnoeid heeft1 waardoor dan ook helaas oneindig veel van het in 't oorspronkelijke poem aanwezige schoone1 bevallige en beteekenisvolle is verdwenen1 zonder dat opmerkelijke1 nieuwe1 door haar geschapen aesthetische waarden1 p4#acg in dit gedeelte eenige noemenswaardige vergoeding bieden voor dat gemis4 ,neen1 de groote oorspronkelijk-scheppende kracht straalt dan ook eerst op in het werk1 als zij1 bevrijd uit den ban van dat zoet-schoone en vermaarde jeugdverhaal in de ,confessions1 haar oogst niet meer hoeft te maaien onder den drukkenden zonnegang van ,rousseau's wereldgenie6 ,dn huivert door het boek een medelijden met de armen en verdrukten1 de hopeloos verloren geganen in de niet terug te roepen tijden1 een medelijden1 dat zijn tranen bedwingt1 om fel te kunnen strijden4 ,dan proeft ge de verrukking van deze hooge vrouw1 zelf eene van het geslacht te zijn1 waarvan ,rousseau een van de vorsten was2 dan voelt ge haar genot1 zich n met hem in het hooge willen te weten2 zijn schildknaap1 zijn verheerlijker1 zijn zwaarddrager te zijn4 ,waar zijn oogenlicht op valt1 dat is geheiligd voor haar1 de felle wreekster en verdedigster ook van ,thrse ,levasseur4 ,prachtig-innige bladzijden hebben wij dier verdediging te danken1 een stroom van gevoel breekt hier uit dit nobel hart1 die elke ruimte van der woorden bedding vult1 en schuimend elke hindernis verbreekt1 tot1 eindelijk1 vrij weer stroomend1 zijn toorn valt en hij voortkabbelend van de oevers bloemen gaart en zonnevonkjes vangt op zijn ontschuimde vlakte2 een omvlijende beek van liefde nu1 een bloemenwater van geur en licht omwademd1 komt hij aangewiegd tot aan de voeten van dat kleine menschje1 ootmoedig aan de voeten dier trouwe1 lieve vrouw en vlijt er alles neer1 l bloemen voor dat eenvoudige plebejerskind1 de veelgesmade1 veelgelasterde ,thrse ,levasseur4444 ,en stroomt dan vonkelend en ruischend weer voorbij4444 ,dn openbaart zich ook haar beeldend en metaphorisch vermogen in zijn volle kracht4 ,vermocht ik in het jeugdverhaal slechts ne werkelijk-beeldende uitdrukking te vinden1 die nog klaarblijkelijk een reminiscentie is#ca en slechts n vergelijking1 'n rhetorische1 en nog wel eene van zeer geringe soort1 welke p4#ach geheel uit het kader van haar werk valt en volstrekt vreemd is aan de hooge sfeer van haar stijl1#cb later verandert dit alles1 ziet zij in dat ,parijs1 dat koortste van goudkoorts als een delverskamp1 het ,parijsche volk lijden3 ver van de schittering1 het genotgezwelg en de verdorvenheid1 laag en onzichtbaar als in een andere wereld1 als in de verborgen stookruimte van een modern reuzenschip2 ziet zij3 de gedachten zich uit ,rousseau's ,onbewustheid losmaken en stijgen tot 't bewuste1 met zware wiekslagen1 zooals woudduiven opvliegen uit 't diepste van 't woud4 ,merk hoe verrukkelijk deze beelden zijn omdat zij1 zoowel wat ik wensch te noemen3 de hoofdzakelijke als additioneele schoonheid aan goede metaphoren eigen1 bezitten1 en rhetorisch noch reminiscenties zijn4 ,immers de hoofdzakelijke schoonheid van een beeld1 bestaat daarin1 dat het de verborgen eenheidsessentie van twee verschillende of zelfs schijnbaar tegenstrijdige begrippen1 zaken of wezens aantoont4 ,en hoe duidelijker en overtuigender ons die eenheid wordt aangetoond1 hoe grooter onze verrukking is4 ,deze heeft dan een tweeledige oorzaak3 een algemeen-menschelijke n een artistieke4 ,de eerste is3 dat het doorvoelen1 zij het slechts tot op zekere diepte1 van de eenheid van dat wat men tot dan verschillend of tegenstrijdig heeft geloofd1 het hoogste geluk is1 dat een mensch1 die op dien naam aanspraak maken mag1 gebeuren kan4 ,want het hart van zulk een mensch haakt en verlangt naar eenheid1 hij voelt het veroveren van het bewustzijn1 dat alles en allen in diepste wezen n zijn als zijn hoogste levenstaak1 en telkens als hij dus--om 't zoo eens te zeggen3--een stukje van dit bewustzijn heeft veroverd1 voelt hij ook bevrediging en geluk4 ,de tweede is3 dat wij de beweging van het ,scheppend ,vermogen bewonderen1 toen het dit een-zijn van het verschillende of tegenstrijdige uitbeeldde4 ,het zal den lezer uit deze beschouwing duidelijk zijn1 dat het dus van het hoogste gewicht voor die zoo rijk p4#aci genot schenkende eigenschappen van een beeld is1 dat het niet rhetorisch en geen reminiscentie is4 ,kent immers de lezer het reeds van vroeger1 of voelt hij in de verwoording1 dat het niet oorspronkelijk is1 dan kan1 in 't eerste geval1 zijn bewustzijn van de eenheid der dingen n niet meer drdoor verrijkt worden1 en1 in beide gevallen1 kan hij draan het ,scheppend ,vermogen in dien auteur niet bewonderen4 ,hij weet immers of voelt dat deze zich dit beeld slechts bewust of onbewust herinnerd en 't niet geschapen heeft4 ,het is dus juist omdat de hierboven aangehaalde beelden1 in tegenstelling met de ter voorafgaande bladzijden1 in de noten1 geciteerde1 niet rhetorisch en geen reminiscenties zijn1 dat zij mij in hun zoo prachtig aantoonen der verborgen eenheidsessentie1 dat rijke en tweeledige genot konden schenken1--een waarheid1 die helaas nog niet algemeen door de literaire critiek wordt aanvaard4--,en wat nu de additioneele schoonheid betreft3 deze bestaat in het passen van het beeld in de stemmingssfeer van het geheel1 waarvan het een deel is4 ,dat is natuurlijk gewenscht voor elk deel van een kunstschepping1 maar voor een vergelijking of metaphoor is het meer gewenscht dan voor welk ander deel ook1 omdat als zij de eenheid van het geheel verbreekt1 ze iets doet1 wat met haar innigste wezen in strijd is4 ,haar wezen is immers3 het eenheid-aantoonen1 en nu--verbreekt zij een eenheid6 ,zij neemt dus dan op de eene wijze en tegelijkertijd terug wat zij op een andere gaf4--,en zie nu eens1 in hoe sterke mate deze beelden van ,mevr4 ,holst ook die additioneele schoonheid bezitten4 ,de beide eerste1 die iets van het maatschappelijk leven beelden3 ,parijs en het ,parijsche volk1 zijn beide aan de maatschappij-sfeer ontleend3 een gouddelverskamp1 een stookruimte2 het derde daarentegen1 dat de werking der ,scheppende ,natuurkracht in ,rousseau beeldt1 aan het natuurleven4 ,en hoe prachtig is ook dit1 als onze schrijfster het ,contrat ,social bespreekt3 ,de vlam der vrijheidsliefde stijgt op1 vurige tongen sissen1 zij lekken aan de grauwe steenen der woorden1 zij slingeren zich tusschen hen4 ,even te voren p4#adj zegt zij3 ,men voelt den gloed wel1 maar de vlam brandt achter een muur1 't geen ons hier de gelegenheid biedt te zien1 hoe het beeld zich volkomen natuurlijk ontwikkeld heeft uit het gevoel1 waaruit de geheele context werd geboren4 ,en dn is het ook1 dat zij1 zooals ik eens van haar schreef1 bij menigten subtiele fijnheden in het door-raadselde levensgebeuren en in de verhouding tusschen de uiterlijke en innerlijke menschen ontdekt4 ,wilt ge een voorbeeld van het eerste zoowel als het laatste8 ,gun u-zelf dan het genot van haar diepe en meesterlijk neergeschreven inzicht te leeren kennen in de zedenverdorvenheid van het ,parijs der ,x,v,i,i,ide eeuw1 en vergun mij even dit kleine stukje voor u te citeeren3 ,het is op die grens dat elk veel-begeerend hart1 voelend hoe de gave der jeugd het gaat ontvallen1 treurt dat het deze niet beter heeft gebruikt4 ,wie het heil zocht in de liefde voor schoone lichamen en in de bevrediging van den hartstocht1 voelt de herinnering wrang in zijn mond en spijt om alles wat hij dit ne ter wille verzuimde1 doet zijn hart samentrekken2 hij treurt3 hem is alsof hij de kostbare wateren der jeugd verspilde4 ,wie andere sterren volgend als ,venus' zilveren ster1 uit eerzucht daden deed1 of door liefde voor een stralende ,idee gedreven1 voor een droom van menschelijk heil1 ook hij voelt spijt en treurt1 dat hij wat nu 't allerzoetste lijkt1 minnen en bemind worden1 versmaadde2 ook hem is het of hij de kroon des levens heeft gemist4 ,hoe trilt hier toch in de diepte hetzelfde sentiment1 dat eens een ,ander1 in hngerige oververzadigdheid1 zijn smartelijk ,i,jdelheid der ijdelheden als een weeroep over menschheid kreunen deed1 z1 dat zij het in dertig eeuwen niet vergat4444--,maar is dit stukje fijn-doorvoelde psychologie niet even diep en innig3 ,misschien ligt het geheim van de verhouding der beide mannen1 van ,voltaire's hartstochtelijke verguizing en ,rousseau's grootmoedige waardeering1 in de omstandigheid dat de vergode grijsaard toch altoos het onaangenaam gevoel had weg te dringen van die man is grooter dan ik1 in hem en zijn werk ligt iets diepers en teederders1 dat mij vreemd is--terwijl ,rousseau daarentegen ,voltaire wl zijn roem en invloed benijdde1 maar in zijn diepste wezen een gevoel van artistieke p4#ada meerderheid omdroeg1 dat het hem mogelijk maakte over zijn vijand zacht en billijk te oordeelen4 ,een dergelijk gevoel heeft1 naar ik meen1 ook de verhouding tusschen ,byron en ,shelley beheerscht4 ,wie anders dan f een heel groot1 objectief-indringend menschenschepper1 die ,mevr4 ,holst--ik heb het indertijd aangetoond--niet is1 f een wel anders begaafd1 maar in zijn sfeer toch ook heel groot en edel kunstenaar1 die zelf in het bewustzijn van zijn zielsrijkdom zijn tegenstrevers en miskenners kan vergeven1 gelijk deze groote lyrische dichteres er eene is--wie anders dan een dir twee had dit vermogen te schrijven4444 ,hoe diep heeft zij dan ook lles doorvoeld1 wat ,rousseau's persoonlijkheid en de hare gemeen hebben1 hoezeer is zij erin geslaagd1 ook de leiddraad aanvaardend van ,rousseau's zelfbeluisteringen in de ,confessions en de ,rveries1 een beeld te scheppen dat nagenoeg harmonieus is in zichzelven4 ,luistert ge slechts even naar het volgende kleine stukje1 dan hoort ge bij beurten3 ,henritte ,roland ,holst1 herkennend ,rousseau in en beeldend hem uit hr innerlijkheid1 n ,rousseau-zelf in de zelfbeluistering en beelding der ,confessions3 ,haar volgend 7de roepstem der opkomende klassen1 v4,c47 moest hij strijden tegen een stuk van zich-zelven1 tegen zijn zwakheid1 en somtijds tegen het overstelpend begeeren van zijn hart4 ,hier beeldde ,mevr4 ,holst ,rousseau uit zich-zelf3 de schrijfster van ,de ,vrouw in het ,woud1 vr zij de ,vrouw in het ,woud werd1 maar reeds alles in zich had1 dat 't haar zou doen worden4 ,en ziehier voornamelijk weergave van de zelfbeluistering in de ,confessions en de ,rveries3 ,hij moest strijden tegen zijn gemakzucht1 zijn schuchterheid1 zijn liefde voor de zachte glooiingen des levens1 tegen zijn contemplatieve neigingen1 zijn droomerigheid1 zijn afkeer van stelselmatig denken4 ,hij overwon dit alles4 ,hij1 de tuchtelooze1 legde zich de tucht op van onverpoosde inspanning1 van omwerken en nog eens omwerken en nog eens wat hij schreef1 tot de meest klare en doordachte uitdrukking van gevoel en gedachte die hij kon vinden1 bereikt was2 hij de bandelooze1 p4#adb lag zijn liefste genieting1 het drijven op droomen1 aan band4 4 ,zooals het volgende weer zuiver datgene is wat beiden gemeen hebben3 ,hij was dikwijls zwak in willen1 maar hij was sterk als een reus in alles wat zijn werk betrof4 ,twee krachten waren in hem die zijn zwakheid overwonnen3 de gloed van geestdrift voor zijn idealen1--met een anderen naam3 de liefde tot de menschheid1--n het artistiek geweten1 de nauwgezetheid van den kunstenaar4 ,het schoonste en duidelijkste voorbeeld echter van dit ,rousseau-hervinden in zichzelf1 heeft ,mevr4 ,holst wel gegeven in dit stukje1 dat ik hoe bevreesd ook mij te zeer aan citeeren te bezondigen1 den lezer niet mag onthouden3 ,gelijk den droomers en dichters van dezen tijd soms plotseling1 uit de opeenhooping van vele indrukken1 door de jaren vergaard1 het ,gezicht opengaat op het wezen der klassenmaatschappij en zij de afschuwelijkheid van de uitbuiting en de ellende van druk en slaafschheid beseffen2 gelijk dan in hen opgloeit haat tegen de verdrukkers en liefde voor de verdrukten1 dat zij beven van hitte en kou1 liefde en haat in eenen1--zoo was hij4 ,en gelijk voor die dichters en droomers dan het lichtverschiet openwaait van een ander leven dan van willekeur der grooten en verdrukking der kleinen en strijd van allen tegen allen1 een leven van vrede en broederlijke liefde en zachte aanhankelijkheid2 en zij de armen uitstrekken daarheen en 't heerlijk visioen aanroepen1 dat 't blijve1 sidderend van verlangen--zoo deed hij4 ,evenmin zou ik echter de schoonheid van dit werk voldoende recht hebben gedaan1 indien ik verzuimde u opmerkzaam te maken op het prachtig begrijpen1 doorvoelen en uitbeelden van sommige invloeden1 die het ,scheppend ,vermogen op de lagere persoonlijkheid van ,rousseau gehad heeft4 ,ziehier1 een kort stukje3 ,had 't werken der verbeelding zijn menschelijk liefdesbegeeren slechts schijnbaar gestild1 in waarheid opgezweept8 ,en moest hij daardoor noodlottig in liefde ontbranden voor de eerste de beste bekoorlijke vrouw1 die 't lot naar zijn kluis voerde8 ,of was 't anders2 leefde1 voor hem zelf onbewust1 in zijn binnenste op dat oogenblik de behoefte van den kunstenaar1 door 't lichamelijk ervaren der liefde-begeerte en verrukking p4#adc en liefde-smart die hij uitbeeldde zijn verbeeldingen op te voeren tot de hoogste intensiteit8 ,of kwam wellicht de eene drang bij de andere8 ,en dan met nog heller intutief doorvoelen van de verhouding van ,scheppend ,vermogen tot de lagere persoonlijkheid3 ,zwaar was dat afscheid der jeugd1 sloopend voor zijn lichaam en zijn zenuwstelsel4 ,toen zonk de vlam in een1 in hem bleef niets dan wat asch van herinnering4 ,maar buiten hem groeide1#cc schepsel van vuur en tranen1 het wonderbare boek1 geschreven in een taal vol teederheid en gloed als 't zingen van de gaal is in milde lentenachten3 de ,nouvelle ,hlose4 ,in de vlammen van dat boek zou de ziel der vrouw van dien tijd zich reinigen1 in zijn wateren onderduiken om wedergeboren te worden3 dichter's smart maakt duizenden blij van bevende zaligheid4 ,hoe zuiver en diep-gegrift is met n trek in die paar door mij gecursiveerde woorden1 het werken der ,onbewustheid aangegeven4 ,hoe wordt door dat ne beeld van de gaal den lezer fel de psychische oorzaak der ,nouvelle ,hlose duidelijk3 zooals de gaal zingt uit liefdesdrang z schreef ,rousseau dit boek4 ,maar bijzonder dankbaar ben ik der schrijfster voor die erkenning1 dat dichter's smart duizenden blij maakt van bevende zaligheid4 ,want deze uitspraak wint nog aan beteekenis1 wanneer zij bijv4 lyrische pozie betreft1 waarin een dichter zijn smart-zelf heeft afgebeeld4 ,en dus blijkt ,mevr4 ,holst hier wel duidelijk en diep te doorvoelen1 dat de kunstuitbeelding van een sentiment zelfs precies het tegenovergestelde sentiment in den beschouwer der uitbeelding kan wakker roepen1 en anders dan het in 't leven buiten de kunst gebeurt2 dr zou smart wel aanleiding tot genot kunnen geven1 maar tot wreedheidsgenot1 hier wekt het iets goddelijks in den genietenden mensch3 een blijdschap van bevende zaligheid6 ,a bon entendeur demi-mot suffit4 ,en overigens--de literaire criticus mag zich toch wel even zoover vergeten1 dat hij hier naar het werk van zijn tweelingbroer verwijst--zie het eerste hoofdstuk p4#add dezer studie3 daar staan de hle woorden6 ,maar zoo gij meent1 dat hij dt zelfs niet had mogen doen--welnu3 het is een goed gebruik iemand dergelijke kleinigheden bij het afscheid-nemen te vergeven1 en de literaire-criticus-in-deze-studie nmt hier afscheid4 ,erlijk gezegd3 ik meen te weten1 dat hij daar blij om is4 ,en geen wonder3 gewend altijd zelfstandig te werken1 ziet hij hier zijn arbeid als een bijkomstig onderdeel van een andersoortig geheel beschouwd1 werkte hij hier onder toezicht en onder zekeren druk4 ,zoo ben ik er1 bijvoorbeeld1 zeker van1 dat het niet zijn meening weergaf1 toen ik zei1 dat niet hij hier den schadelijken socialistisch-aesthetischen invloed kon aantoonen en bestrijden1 omdat het geval1 waarin hij dat had kunnen doen1 nml43 dat door dien invloed subjectieve waarheid en werk elkaar niet dekken1 hier niet aanwezig was4 ,hij meende dat wel degelijk hier en daar te kunnen aantoonen4 ,hij geloofde zeker1 dat de zeer tendentieuse lagere persoonlijkheid der schrijfster op eenige plaatsen1 onwillens natuurlijk1 de uiting der subjectieve waarheid door het ,hooger ,bewustzijn verminkt had4 ,en hij geloofde al evenzeer demonstreerbaar1 dat er subjectieve waarheid in het werk was1 die het niet verder dan het lager bewustzijn heeft gebracht1 ndoorlichte subjectieve waarheid dus1 en van een soort1 die niet kn doorlicht1 verpuurd1 vernoodwendigd worden door het lyrisch scheppend vermogen1 terwijl de waarlijk epische kracht1 daartoe benoodigd1 niet of in niet voldoende mate in deze schrijfster aanwezig is4 ,en als ik hem zei dat wat haar ontbrak toch kon aangevuld worden door de zelfbeluistering1 de biecht van ,rousseau1 dan fluisterde hij ironisch3 ,ook door zijn zelfbedrog1 ook door zijn pose8 ,en ik glimlachte1 maar wat zijne eerste bewering betreft leken mij zijn bewijzen niet afdoende1 en wat het in de tweede genoemde aangaat1 daarvan zijn noodwendigerwijze1 gelijk later zal worden aangetoond1 de gevolgen in dit werk zoo nietig1 vergeleken bij die van den marxistisch-aesthetischen invloed1 dat het geenerlei nut heeft hen te bespreken4 ,en zoo legde ik hem het zwijgen op1 een weinig onrechtvaardig p4#ade wellicht1 gelijk geen enkel machthebber1 die voor de juiste verhoudingen in een groot geheel verantwoordelijk is1 altijd jegens den bewerker van een onderdeel kan vermijden te zijn4 ,maar daarom3 wees gij lezer arbiter tusschen hem en mij6 ,gij zult in het volgend hoofdstuk ruimschoots stof tot vorming van uw oordeel vinden4 ,,noten3 #cj ,een studie over ,rousseau door ,dirk ,coster1 ,de ,ploeg ,febr4 #aiac4 #ca ,hij eenvoudige burgerknaap1 zoo gesprongen uit het zwarte hol van zijn leertijd4 ,zie ,shelley's prachtig3 ,then from the caverns of my dreary youth ,i sprang etc4 #cb ,een goede fee had aan zijn wieg gestaan4444 ,het was de fee3 verbeelding4 ,kan het flauwer1 onpersoonlijker en slapper8 #cc ,cursiveering van mij4 99 99 99 99 99 ,,het ,,historisch-,,materialisme ,,in ,,de ,,literaire ,,critiek p4#adf ,,iii4 ,mevr4 ,holst's ,rousseau4 7,beschouwing der critische en psychologisch-biographische opvattingen47 ,geen mijner lezers1 die mij tot hiertoe gevolgd zijn en mijne leidende aesthetische gedachte nu kennen1 zal het verwonderen1 dat ik het niet eens kan zijn met hen1 die zeggen1 dat wij uit eerbied voor den grooten geest den mensch moeten vergeten4 ,mij immers1 wien de scheppende natuurkracht1 die de aarden uit den chaos en de wezens uit de aarden omhoog drijft1 de zelfde is1 die de kunstwerken en de voortbrengselen van het hooge denken uit gene kleine werelden1 die wij menschen zijn1 doet geboren worden--mij lijkt die bewering even onjuist1 als wanneer mij iemand zou zeggen1 dat ik uit eerbied voor de natuur1 de aard en gesteldheid van een kwalijk-riekend moeras niet zou mogen onderzoeken1 dat zij zelf nochtans voortbracht en waarin zij zelf een rijke flora en fauna leven doet4 ,deze eerbied1 zij hier entre parenthse gezegd1 schijnt mij dan ook bedenkelijk veel op een beleedigen te gelijken4 ,het is dan wel1 of wij arme1 kleine menschjes ons verbeelden1 sommige daden en voortbrengselen der natuur met den mantel der liefde te moeten bedekken6 ,de lezer ziet dus duidelijk1 dat in iemand van mijne overtuiging die eerbied volstrekt geen eerbied1 maar een belachelijke en verdwaasde hoogmoed p4#adg zou zijn4 ,maar overigens is er nog een andere reden1 waarom ik dat argument verwerpen moet4 ,en ik kan slechts ernstig hopen1 dat het bekend maken dier reden geen aanleiding tot misverstand tusschen den lezer en mij zal te weeg brengen4 ,uiten met ik haar4 ,ik ken den eerbied niet en evenmin de keerzijde van dat begrip3 de moraliseerende geringschatting of verachting4 ,ik ken slechts de liefde en den instinctmatigen afkeer4 ,eerbied beteekent immer een min of meer op een afstand blijven--een eerbiedigen afstand1 zegt het spraakgebruik6--van1 en een niet-indringen in het geerbiedigde4 ,liefde beteekent3 een naderen tot en een indringen in het geliefde4 ,waarom zouden wij op een afstand blijven van datgene1 dat de ,natuur ons toestond te naderen1 toen zij ons de vermogens daartoe verleende8 ,zouden wij het beter willen weten dan ,zij8 ,laat ons gerust zijn1 waarvoor wij eerbied moeten hebben1 dat kunnen wij niet naderen1 want ,zij heeft den weg daarheen voor onze voeten opengebroken1 toen ,zij ons de vermogens onthield1 gelijk ,zij over andere wegen1 die naar het lage leiden1 waarvoor wij nog te onrijp en te zwak zijn om er het hooge in te herkennen1 de versperring van onzen afkeer sloeg4 ,eerbied1 zeg ik u1 is iets overtolligs2 liefde1 indringende liefde vraagt de wereld van ons4 ,eerbied is ook een slechte begeleider der waarheid4 ,uitteraard heeft hij dikwijls geen andere keus dan zelfmoord of het vermoorden der waarheid4 ,hij is als die reiziger in de woestijn1 die zijn metgezel doodde omdat er voor beiden niet genoeg water meer was4 ,niet alzoo de liefde3 zij is als dat vlugvoetige1 zachtoogige1 trouwe wezen1 snel doorijlend elke woestijn3 ook haar kan geen enkele deren2 levend van de zuivere lafenis in eigen lijf bewaard1 voert zij1 niets vragend1 alles dragend1 den mensch naar het ,doel4 99 99 99 99 99 ,men verwachte dus van mij1 nu ik ter toetsing van ,mevr4 ,holst's meeningen omtrent ,rousseau en ,thrse ,le ,vasseur1 veel1 in dit hoofdstuk1 van die beiden zal moeten spreken1 p4#adh geen op een afstand blijvenden eerbied1 maar liefde tot hun menschelijkheid1 liefde tot de waarheid4 ,want daar ik er op zal moeten wijzen1 dat zoowel in haar critische als psychologisch-biographische beschouwingen vele het essentieele rakende dwalingen--voornamelijk onder den historisch-materialistisch-aesthetischen invloed--binnengeslopen zijn1 voel ik het als een plicht en deel van mijn taak1 wat ik als de waarheid voel en vaak objectief zal kunnen aantoonen die te zijn1 vreesloos daartegenover te stellen4 ,c'est le pardon cause de la gloire4 ,o1 het is schoon gezegd1 de wereld applaudisseert4 ,maar beter deed die wereld met te begrijpen1 dat wij1 zlf geringen1 nu eenmaal nets te vergeven1 net te vonnissen1 maar alleen alles1 voor zoover we dat dan kunnen1 te onderzoeken1 te doorvoelen en te begrijpen hebben4-- ,wenden we ons nu allereerst tot ,mevr4 ,holst's meer critische beschouwingen3 ,dat de gevoelens en voorstellingen waarin zij 7de ,fransche revolutionnairen1 v4,c47 leefden1 uitgingen boven den inhoud van hun leven1 van hun werkelijken strijd1 dat de schijn1 de vorm1 heroscher was dan het wezen van dien strijd1 openbaart zich in de uitingen der revolutionnaire periode4 ,in haar gezwollen taal1 haar somtijds als valsch aandoend pathos1 haar smakelooze liefde voor het theatrale2 en ook in haar overdreven1 huilerige gevoeligheid1 die niet anders is dan de keerzij der geforceerd-herosche spanning van het gevoel4 ,dit noodlot der revolutionnairen van #aghi--ib1 was ook het noodlot van ,rousseau en andere burgerlijke dichters1 wier inspiratie1 als bijv4 bij ,byron en ,schiller1 gelijk de zijne ontsprong uit hun liefde voor de burgerlijke vrijheidsidealen1 en wier werken den strijd der bourgeoisie tegen de absolutistisch-feudale orde vierden en verheerlijkten4 ,ook zij vervallen soms in hol pathos1 opgeschroefde gezwollenheid1 soms in wee laffe sentimentaliteit4 ,hun gevoel was oprecht1 evenals dat der revolutionnairen1 hun geestdrift was echt1 zij geloofden van ganscher harte aan de idealen die zij verheerlijkten1 maar die idealen waren innerlijk onwaar en voos4444 ,en ,rousseau was een uiterst gevoelig kunstenaar1 een van de gevoeligste misschien1 die ooit heeft geleefd4 ,zoodoende zoog hij de schoone krachten1 het revolutionnair idealisme en de huiselijke innigheid der burgerlijke klassen binnen1 maar p4#adi ook de valsche elementen1 het onwaarachtig bestanddeel in hun gevoel4 ,ook deze gingen over in zijn klankgehalte en in zijn stijl4 ,deze zijn schuld aan het theatrale1 gezwollene1 geforceerde1 dat zijn werken ontsiert daar waar hij de moreele en sociale idealen der burgerlijke klassen in beeld brengt1 nooit1 wanneer hij het zijn persoonlijke ervaring doet4#cd ,om te beginnen3 het is niet juist1 dat wanneer ,rousseau zijn persoonlijke ervaring in beeld brengt1 het holle pathos1 de opgeschroefde gezwollenheid afwezig zouden zijn4 ,integendeel1 ik beweer3 in het autobiographisch werk zijn ze er pas goed1 in gezelschap nog wel van hun valsch opgedirkte en geblankette zuster3 de pose4 ,gij1 die de schoone paden der ,confessions gegaan zijt1 hoevele malen hebt ge er dit ongure1 kermisachtige drietal1 in den kleurigen opschik hunner klatergouden todden1 niet ontmoet8 ,maar behoef ik dat wel te vragen1 sterker3 zij openden u het hek van den tuin6 ,je me suis montr tel que je fus2 mprisable et vil quand je l'ai t2 bon1 gnreux1 sublime1 quand je l'ai t3 j'ai devoil mon intrieur tel que tu l'as vu toi-mme1 tre ternel4 ,rassemble autour de moi l'innombrable foule de mes semblables2 qu'ils coutent mes confessions1 qu'ils gmissent de mes indignits1 qu'ils rougissent de mes misres4 ,que chacun d'eux dcouvre son tour son coeur au pied de ton trne avec la mme sincrit1 et puis qu'un seul te dise s'il l'ose3 ,je fus meilleur que cet homme-l4#ce ,deze toon1 die toon van3 tout prendre3 je suis le meilleur des hommes1 die telkens en telkens weer ons in de ooren klinken1 het heele werk door1 is niet die van de eerlijke zelfverheerlijking maar die van de in valsch pathos zich uitende geforceerde spanning van het gevoel van het zelfbedrog4 ,en spreekt hij over het te-vondeling-leggen zijner kinderen1 dan1 zooals wij later zullen zien1 klinken zijn redeneeringen als leeg vaatwerk met barsten1 dan wordt 't alles bombast1 dan dringen in al zijn uitingen smakelooze liefde voor het theatrale en overdreven huilerige gevoeligheid4 ,en daar heeft hij het toch wel over zijn persoonlijke p4#aej ervaringen1 zou ik zeggen6 ,mevr4 ,holst schijnt wel eens op weg te zijn geweest1 om in deze de waarheid te zien4 ,blz4 #bjc zegt zij3 ,het 7zelfonderzoek1 v4,c47 was voor hem de weg tot zijn apologie en zijn apotheose1 tot zelfbehagen1 zelfvereering en zelfvergoding4 ,en blz4 #bjd3 ,in de ,nouvelle ,hlose1 het werk waarin hij zich het vrijst heeft laten gaan--veel vrijer dan in de ,confessions1 waar de achtergedachten van zelf-apologie en zelf-apotheose den stroom der herinnering in een bepaalde bedding stuurden4444 ,indien iemand zooveel psychologisch en hooger-critisch inzicht toont te hebben1 dat hij in een werk de neiging tot1 en het feit van zelfvergoding1 etc41 benevens en vooral de achtergedachten van zelf-apotheose aanvoelt1 hoe is het dan mogelijk1 is men geneigd te vragen1 dat hij de ng meer aan de oppervlakte liggende pose1 het valsch pathos en al de opgeschroefd-geuite verzekeringen van eigen voortreffelijkheid niet aanvoelt86 ,of hoe is 't dan bestaanbaar1 dat een dergelijke inzichtsvolle niet inzie1 dat de neiging tot zelf-apotheose al die eigenaardigheden ten gevolge moet hebben8 ,hoe is 't mogelijk1 dat iemand1 die ter eenre plaats schrijft1 dat3 ,zijn weeke en toch moeizame natuur behoefde1 om stroomend te worden1 de liefde2 zonder haar adem bleef de kracht in zijn binnenste bevrozen1 alles kil en doodsch4 ,de liefde voor vrouwen gelijk hij die meermalen gevoelde4444 ,slechts eenmaal in zijn leven schreef hij1 gedragen alleen door het andere beginsel in hem3 het moreele1 de hartstocht voor deugd1 voor gelijkheid en vrijheid4 ,wat hij toen schreef werd hol en rhetorisch1 van een gloed die niet verwarmde4#cf en dus de ontsiering zijner stijl wijt aan een hem eigen psychisch element1 die op een andere plaats verklaart uit de valsche elementen1 het onwaarachtig bestanddeel in het gevoel der burgerlijke klassen8 ,wat heeft hier haar blik beneveld1 dat zij zich zulk een aantoonbaar-onjuiste subjectieve p4#aea waarheid vormde8#cg ,wel lezer1 sla n blik in mijn citaten op de vorige bladzijden en ge weet het3 de idealen der burgerlijke klassen waren voos1 de daardoor ontstane valsche elementen in hun gevoel zoog hij in1 en die zijn schuld aan het theatrale1 het valsch pathos en de opgeschroefde gezwollenheid4444 ,is dit niet het historisch-materialisme pur sang8 ,vandaar1 dat zj al die leelijke eigenschappen1 tegen alle helder als de dag blijkende feitelijkheid in1 alleen in zijn maatschappij-beeldingen en niet in zijn autobiographische geschriften zag4 ,haar perceptievermogen zat ingesponnen in de theorien harer socialistische aesthetiek6 ,maar welk een in-zich-zelf-onjuiste bewering deden haar het historisch-materialisme eenerzijds en de eerbied voor ,byron1 ,schiller1 en ,rousseau vooral1 anderzijds neerschrijven1 toen zij ter nadere verklaring van wat naar hare meening1 het pathos enz4 in hun stijl veroorzaakte1 dit zinnetje er aan toevoegde1 dat ik gemakshalve hier nog eens citeeren zal3 ,hun gevoel was oprecht1 evenals dat der revolutionnairen1 hun geestdrift was echt1 zij geloofden van ganscher harte aan de idealen die zij verheerlijkten1 maar die idealen waren innerlijk onwaar en voos4444 ,vluchtte eerst het onafhankelijk critisch inzicht1 hier vlood de logica3 indien hun gevoel oprecht was1 indien zij van ganscher harte in de waarheid hunner idealen geloofden1 dan kon dier innerlijke voosheid hun niets doen4 ,die bestond dan eenvoudig niet voor hen4 ,iemand kan slechts uiten wat op eenigerlei wijze in hem is4 ,een ideaal is echter nooit in een mensch1 maar zijn zien daarvan1 zijn voelen daarvoor4 ,het echte of onechte van het ideaal kan dus niet in zijn uiting leven4 ,dat kan alleen p4#aeb het echte of onechte van zijn gevoel ervoor4 f ,mevr4 ,holst had moeten zeggen3 ,zij voelden hun idealen als echt1 zij geloofden vast erin1 maar hun genie was niet groot genoeg om ze te ver-beelden--maar dan had de historisch-materialiste geen gelegenheid gehad om de tekortkomingen hunner schrifturen uit de voosheid der idealen van de burgerlijke klassen te verklaren6--f zij had moeten zeggen3 zij voelden de voosheid van hun idealen wel1 maar zij bedrogen zich-zelf1 doch daarvan weerhield haar natuurlijk behalve haar diepe gevoel voor die ,grooten1 ook dat van de tastbare onjuistheid eener dergelijke bewering4 ,over deze stellingen ware echter verder te redeneeren geweest1 over de eerste vooral1 zooals daar dadelijk blijken zal4 ,maar nu eerst iets anders1 dat wellicht in staat is1 ,mevr4 ,holst zelf van het onjuiste harer zienswijze te overtuigen3 is zij bereid te aanvaarden wat wij1 naar mij dunkt1 niet onberechtigd zijn als de consequentie harer stelling te beschouwen8 ,heijermans is een groot menschenschepper1 en zijn ,raphal--in ,ghetto--ver-beeldt te midden van een klein- en plat-brgerlijke omgeving het socialistisch ideaal1 maar desalniettemin is1 zoo zeker als twee maal twee vier is1 zijn ,raphal n bonk hol pathos1 n bonk opgeschroefde gezwollenheid4 ,moeten wij dit dus1 in aanmerking nemend de voortreffelijkheid zijner overige productie1 zijner werkelijkheidsbeeldingen1 wijten aan de voosheid van het socialistisch ideaal8 ,querido is een groot menschenschepper en zijn ,heins--in ,levensgang--is een schepping1 genspireerd door het proletarisch ideaal1 maar desalniettemin leeft ,heins op geen stukken na met de levenswaarheid van bijv4 den ordinair-burgerlijken ,bresser4 ,moeten wij dit dus wijten1 gezien alweer de voortreffelijkheid der andere beeldingen1 aan de voosheid van het proletarisch ideaal8 ,wat kn ,mevr4 ,holst hierop antwoorden8 ,ik vrees1 niet veel anders dan dat ik1 mijne gevolgtrekkingen makend1 haar stelling heb omgekeerd1 hetgeen echter1 de zooeven genoemde voortreffelijkheid immers in aanmerking genomen1 van geen werkelijk belang is4 p4#aec ,maar niettemin kan ns1 om het ware antwoord te vinden1 een uiting onzer schrijfster uitmuntenden dienst bewijzen4 ,over ,rousseau1 ,byron en ,schiller sprekend zegt zij dit1 in een noot3 ,alleen ,shelley is onder de burgerlijke dichters die de vrijheids-idealen verheerlijkten1 geheel vrij van valsch gevoel4 ,ongetwijfeld mag men ,mevr4 ,holst hier vragen1 hoe dat komt1 dat ,shelley wel vrij van valsch gevoel is en de anderen niet4 ,hoe ook de ,engelsche bourgeoisie van ,shelley's tijd moge verschild hebben van de ,fransche van #aghi1 de voosheid1 die immers veroorzaakt werd volgens ,mevr4 ,holst1 door hetgeen de lezer hieronder vindt aangehaald1#ch kan dan ook niet aan hare idealen ontbroken hebben en die moeten dan dus ook hun nadeeligen invloed op ,shelley's geschriften hebben uitgeoefend6 ,waarom deden zij dat niet8 ,hield hij er misschien een apart-burgerlijk-ideaaltje- voor-eigen-gebruik op na8 ,wacht maar niet op het antwoord1 lezer4 ,mevr4 ,holst gft hier geen antwoord op6 ,wij echter1 wien een historisch- materialistische aesthetica niet hare dorre hand op den mond leggen1 allicht wel3 de kunstenaar die een werkelijkheid beeldt in kunst1 doet als 't ware een fata morgana spiegelen boven en naar het beeld eener stad2 de kunstenaar1 die een ideaal beelden wil in kunst1 wil een stad bouwen onder en naar een fata morgana4 ,het eerste kunnen alle kunstenaars1 genien en talenten1 groote en kleine2 zij maken dan kunst1 groote of kleine1 naar hun aanleg4 ,het laatste kan maar n wellicht in duizend jaren1 n begenadigde onder geslachten en geslachten van kunstenaars1 n vorst onder zijn broeders1 een profeet onder de wr-zeggers6 ,en als de laatsten dat voor hen onmogelijke tch beproeven1 dan vernevelt de ideele fata morgana voor hun oogen1 en zij zien niet meer1 zij zen niet meer1 maar maken zich diets dat zij nog zien1 p4#aed en hun bouwsel wordt een verwarde doolhof2 hun gevoel wordt valsch gevoel1 hun uiting valsche pathos en opgeschroefde gezwollenheid4 ,zker ligt het dus niet aan de voosheid van hun ideaal1 maar ook evenmin kan hen de oprechtheid van hun gevoel ervoor redden2 het hangt er alleen van af--och1 het is zoo eenvoudig1 zoo zonder diepzinnigheid--of zij een ,shelley zijn al dan niet4 ,en nu zal het u ook duidelijk zijn1 waarom niet alleen in de beelding van het burgerlijk ideaal maar ook wel degelijk in de zelf-beelding der ,confessions1 zooveel pathos en gezwollenheid zit4 ,niet alleen1 dat1 zooals wij reeds hebben gezegd1 achtergedachten van zelf-apotheose in een schrijver altijd zijn stijl onzuiver moeten maken1 maar er was ook nog een andere oorzaak daarvan1 een zelfde in de ,confessions als in de beeldingen van het burgerlijk ideaal3 de unique1 de alleredelste1 de le-meilleur-des-hommes-persoonlijkheid van ,rousseau--de lagere persoonlijkheid wel te verstaan6--bestond niet4 ,de schrijver der ,confessions moest hier dus wel geen stad maar een--,rousseau scheppen1 onder en naar een luchtspiegeling1 met natuurlijk hetzelfde gevolg1 hier als daar6 ,och1 als dat waar zou zijn3 dat de voosheid van een ideaal de werken der daardoor genspireerden nadeelig benvloedt6 ,zou er dan wel n werk bestaan1 dat daarvan vrijgebleven is8 ,want zijn alle idealen niet voos in dien zin1 dat zij in hun verwezenlijking1 precies als het burgerlijk ideaal der groote ,fransche revolutionnairen1 niet geven wat zij beloofden en integendeel weer op hun beurt veroorzaken nieuwen strijd en nieuwe smart1 maar ook nieuwe bevrediging en vreugde n nieuwe--idealen6 ,wij hebben dus nu als oorzaak van ,mevr4 ,holst's onjuiste critische verklaringen het feit gevonden1 dat zij1 door verreweg te veel gewicht aan den invloed der maatschappijverhoudingen te hechten1 geheel of gedeeltelijk de psychische oorzaak der door haar te beoordeelen verschijnselen uit het oog verliest4 ,welnu1 dit is een euvel onafscheidelijk aan de gewoonte van het historisch-materialistisch denken verbonden p4#aee en voortvloeiend uit zijn aard4 ,onderzoeken wij nu haar psychologisch-biographische inzichten omtrent ,rousseau4 ,en dan valt onmiddellijk op1 dat3 #a4 hare ontledingen volmaakt gaaf zijn1 zoolang zij niets minderwaardigs in hem te boekstaven hebben2 #b4 dat zij echter een sterk verfraaiende tendenz krijgen1 zoodra dat wel zoo is2 #c4 dat wanneer zij1 schijnbaar met deze bewering in strijd1 ook in het laatstgenoemde geval zuiver zijn1 dit veroorzaakt wordt doordat de betreffende biecht in de ,confessions zoo ondubbelzinnig is1 dat alleen oneerlijkheid de oogen er voor zou kunnen sluiten4 ,het bewijs van de juistheid mijner eerste bewering zal de lezer mij wel willen schenken4 ,ik1 de bestrijder van ,mevr4 ,holst's analysen en der oorzaak van wat ik noem hun ondeugdelijkheid1 heb er immers geen noemenswaardig belang bij te beweren1 dat hare analysen onder zekere omstandigheden wel zuiver zijn6 ,wat de beide laatste betreft1 zij mij echter alvorens ik verder ga1 het leveren van bewijs en het geven van voorbeelden toegestaan4 ,dus ad #b3 ,zijn aard was niet uit n stuk gesmeed1 maar tweeslachtig3 trotsch zoowel als teeder zijn hart1 zijn gemoed vrouwelijk en ontembaar1 zijn neiging aldoor dobberend tusschen zwakheid en moed1 deugd en meegesleept worden4 ,zoo lag hij levenslang in strijd met zich-zelven en moest zoowel het genot als wijsheid derven4#ci ,men kan hier het streven naar objectiviteit zeer zeker waardeeren1 maar1 als men dit gedaan heeft1 zich ook verplicht voelen op te merken dat van dat dobberen tusschen deugd en meegesleept worden1 als gevolg van een neiging en kracht in de lagere persoonlijkheid1 niet veel te bespeuren valt3 waar de verzoeking was1 daar werd hij ook meegesleept1 tenzij niet de deugd maar egostische ijdelheids- of utiliteitsredenen1 of overwegingen voortvloeiend uit zijn latere waanvoorstellingen hem de overwinning op de verzoeking deden behalen4 ,men denke aan de walgelijke scne tusschen la p4#aef papesse ,jeanne1 ,grimm1 ,diderot en hem-zelf als gasten van baron ,klupffel1 maar vooral aan het naar de ,enfants-,trouvs brengen zijner twee eerste kinderen1 zonder dat hij n oogenblik dobberde tusschen wel en niet doen1 zonder dat iets in hem zich daartegen verzette1 meegesleept als hij was--dit alles naar zijn eigen getuigenis--door de opvattingen en gesprekken zijner tafelgenooten elken dag4 ,als ,mevr4 ,holst dan ook vervolgt3 ,in zijn jeugd liet hij zich geheel drijven op aandoeningen en indrukken en wat omstandigheden en omgeving van hem maakten1 dat was hij4#dj en dus de scheidingslijn tusschen het tijdperk van meegesleept-worden en dat van 't dobberen tusschen laat samenvallen met die tusschen jeugd en mannelijken leeftijd1 dan weerspreken de zooeven genoemde feiten haar--hij was toen respectievelijk #cg en #ch jaar--4 ,neen1 de scheidingslijn tusschen de twee eerstgenoemde tijdperken blijkt duidelijk te trekken precies ten tijde1 dat zijn genie zich openbaart4 ,dit feit te zien--waarmee ons trouwens ,rousseau-zelf1 gelijk men zoo dadelijk zal ontwaren1 heeft bekend gemaakt--is van het hoogste gewicht voor de kennis zijner lagere persoonlijkheid1 gelijk het ook boekdeelen spreekt voor mijne bewering1 dat het ,scheppend ,vermogen ook als een heerscher1 leeraar en opheffer in de lagere persoonlijkheid werkt6 ,waarom dit feit van zoo hoog gewicht is1 laat mij het verklaren1 na zijn bestaan-zelf te hebben bewezen3 7,het ,discours1 waarvan ,rousseau in het nu volgend citaat spreekt is ook volgens ,mevr4 ,holst het eerste werk van zijn eigenlijk ,genie47 ,l'anne suivante1 #agej1 comme je ne songeois plus mon ,discours1 j'appris1 qu'il avoit remport le prix ,dyon4 ,cette nouvelle rveilla toutes les idees qui me l'avoient dict1 les anima d'une nouvelle force4444#da ,en daarna3 ,tandis que je philosophois sur les devoirs de l'homme1 un p4#aeg vnement vint me faire mieux rflchir sur les miens4 ,thrse devint grosse pour la troisime fois4 ,trop sincre avec moi1 trop fier en dedans pour vouloir dmentir mes principes par mes oeuvres1 je me mis examiner la destination de mes enfants4#db ,men weet dat hier het dobberen tusschen niet eindigde in een omslaan naar de zijde van het goede2 het scherpte alleen maar zijn verstand in het vinden van plausible uitvluchten1 zooals wij later zullen zien1 maar1 waar het thans op aankomt3 ,zie nu eens den weg1 waarlangs hij ertoe kwam1 te gaan nadenken ten minste over het lot zijner drie laatste kinderen3 ,als een profetisch gezicht1 een onverwachte1 helle openstraling van het genie1 komt de visie van zijn ,discours op den weg naar ,vincennes over hem--hij zelf heeft ons dat treffelijk verhaald#dc--;en de herinnering aan de scheppende gedachten1 die toen uit het onbewuste op hem neerdaalden1 die is het1 welke nu zijn lagere persoonlijkheid schaamtevol tot zich-zelf inkeeren doet4 ,hij is zich trouwens daarvan wel bewust geweest1 evenals van het feit1 dat er in zijn lagere persoonlijkheid qualitatief-potentieel niets veranderd was3 ,d'ailleurs les principes lvs que je m'tais faits devoient me rendre dsormais bien suprieur de telles bassesses1 et il est certain que depuis lors je l'ai d'ordinaire t3 mais c'est moins pour avoir appris vaincre mes tentations que pour en avoir coup la racine--d4w4z43 zichzelf de gelegenheid1 om meegesleept te worden1 te hebben benomen2 zie maar verder3--et j'aurois grand'peur de voler comme dans mon enfance si j'tois sujet aux mmes dsirs4 ,j'eus la preuve de cela chez ,m4 de ,mably4#dd ,en zoo is het ook met de andere neigingen zijner lagere persoonlijkheid gebleven4 ,men kan het reageeren van deze op den invloed van het ,scheppend ,vermogen aldus kenschetsen3 ,zijn lagere persoonlijkheid schaamde zich voortdurend voor het op haar neerblikkend gelaat van zijn verheven genie4 ,al ontstond deze schaamte niet uit louter zijn eigen innerlijkheid rakende overwegingen1 maar voor een groot p4#aeh deel ook uit bepeinzing van wat de menschen wel zeggen zouden van iemand die z leeraarde en zs deed4--,en wat is nu de beteekenis van dit thans door mij en ongetwijfeld ook door de lezers1 die al het voorafgaande goed in zich opgenomen hebben1 bewezen geachte feit8 ,geen andere dunkt mij1 dan dat de klaarblijkelijke meening van ,mevr4 ,holst als zou er in den loop der jaren een qualitatief-potentieele ontwikkeling ten goede in ,rousseau's lagere persoonlijkheid hebben plaats gegrepen1 door de feiten en de door hem-zelf bekend gemaakte overwegingen gelogenstraft wordt1 en dat er slechts een zich aanpassen in daden1 strevingen en woorden--de beide laatste vooral6--van de lagere aan de ,hoogere valt te constateeren1 zonder dat er in de neigingen dus iets veranderde1 waaruit weer blijkt1 dat sommige dier neigingen geen reminiscenties uit zijn lakeientijd waren1 zooals ,mevr4 ,holst meent1 maar saamgegroeid met1 inhaerent aan zijn geheele wezenscomplex4 ,thans ad #c3 ,nu kwam hij in een omgeving1 die al de lagere aandriften en neigingen in hem naar boven haalde en al het zachte en edele verschrompelen deed4 ,zijn meester was ruw1 lichtzinnig en hardvochtig1 hij sloeg het kind1 gaf het niet genoeg te eten1 terroriseerde het op alle manieren4 ,al de ellende van het leerlingstelsel1 dat is de ellende voor een kind van overgeleverd te zijn aan harde vreemden1 van dag en nacht te verkeeren onder den druk van hun bevelen1 hun snauwen1 hun spot1 hun liefdeloosheid1 maakte hij door4 ,hij durfde zich nooit meer vrij uiten1 hij leed altijd honger1 hij voelde zich aldoor afschuwelijk bekneld4 ,als een knecht behandeld1 als een slaaf verschopt1 leerde hij de ondeugden van knechten en slaven4 ,hij werd lafhartig1 wrokkig1 diefachtig1 verleugend4 ,zijn gemoed verhardde1 zijn liefkoozend wezen sloot zich in verbitterde zwijgzaamheid1 zijn levendige aard versufte4 ,eerst in later dagen werd hij zich pijnlijk-bewust hoe snel zijn karakter in korten tijd was vervallen4#de ,voor dit stukje mogen wij der schrijfster onverdeeld-dankbaar zijn4 ,er is hier--men lette op den door mij gecursiveerden zin--niets verfraaid1 niets uitgewischt4 ,maar p4#aei hier scheen dan ook zulk een fel licht uit de ,confessions-zelf1 dat de schrijfster door haar onbewuste verfraaings- en uitwisschings-tendenzen niet kon verhinderd worden te zien4 ,want de geniale zelfbeluisteraar1 die waarheid sprak als zijn artisticiteit hem ertoe drong1 d4w4z43 die moest uiten wat zijn ,scheppend ,psychologisch ,vermogen in hem zelf ontraadseld had--die groote zelfbeluisteraar heeft1 van dien zelfden tijd sprekend1 het veel vlijmender gezegd3 ,il faut que1 malgr l'ducation la plus honnte1 j'eusse un grand penchant dgnrer1 car cela se fit trs rapidement1 sans la moindre peine1 et jamais ,csar si prcoce ne devint pi promptement ,laridon4#df ,en het is dan ook ongetwijfeld op deze uiting1 dat ,mevr4 ,holst zinspeelt1 als zij zegt1 dat hij zich in later dagen daarvan pijnlijk bewust werd4 ,ik gewaagde daar van den genialen zelfbeluisteraar1 die waarheid sprak1 als zijn artisticiteit hem daartoe drong4 ,zeker1 ik bedoelde3 als dit niet het geval is1 dan4444 ,want het blijkt wel duidelijk1 dat hij betreffende die drijfveeren1 die hij niet als artist in zich-zelf ontdekt1 maar die zoo zijn1 dat hun aard voor zijn gewone menschelijkheid klaar open ligt1 meestal de waarheid niet zegt4 ,een treffend voorbeeld daarvan is alles wat hij beweert omtrent het te-vondeling-brengen zijner drie laatste kinderen4--,ook is er nog een groep daden1 waarvan het twijfelachtig moet genoemd worden1 of hun drijfveeren tot de laatstgenoemde soort behooren1 of dat hij inderdaad de waarheid omtrent hen niet heeft gekend1 omdat ook zijn artistiek-psychologisch vermogen erop is afgeketst4 ,van dezulken zegt hij dan soms1 dat zij ontspringen uit zijn dlire inconcevable4 ,dat ,mevr4 ,holst dit dlire niet psychologisch doorlicht heeft1 mag ongetwijfeld een ernstige leemte in haar werk worden geacht4 ,is zij ook daarvan instinktief en door haar verfraaingstendenzen geleid afgebleven8 ,ik waag het1 die vraag bevestigend te beantwoorden4 ,want hebben wij nu p4#afj reeds gezien1 dat die tendenzen in werking treden1 zoodra er iets minderwaardigs in ,rousseau valt te boekstaven en de ,confessions-zelf hen niet krachteloos maakt1 wij zullen allereerst bij het beschouwen der gebeurtenissen1 voortspruitend uit1 of in verband staande met het dlire1 hun invloed op onze schrijfster als zoo sterk-beheerschend kunnen bewijzen1 dat zij haar met een totaal gebrek aan psychologisch inzicht doen heenijlen in een paar onbeteekenende woorden over voorvallen1 welke voor den objectieven psycholoog1 die voortschrijdt1 zonder de waarschuwende stompen van een hem bewakend en vervolgend dogma telkens in den rug te krijgen1 van het hoogste belang zijn4 ,zoo geeft de ontzettende daad jegens het kamermeisje ,marion1 na den dood van ,mad4 de ,vercelli--hij was toen ongeveer #ai jaar--,mevr4 ,holst slechts aanleiding te spreken van een nietig voorval op zich-zelf4 ,wel1 wel1 als dat eens ,voltaire1 die kleine1 minne ziel1 geel en uitgedroogd door afgunst1 of ,grimm1 de baron van het heilige ,duitsche ,rijk gedaan hadde6 ,ge zegt3 jawel1 maar die zouden niet groot en edel genoeg zijn geweest om de daad te biechten4 ,maar ik antwoord3 ,rousseau evenmin1 indien hij niet in het schrijven der ,confessions het vormen van een verpletterend wapen tegen het ,complot zou hebben gezien4 ,doch om de ,confessions tot dat wapen te maken mocht hij dan ook geen feit1 dat hem in een ongunstig daglicht stelde1 weglaten4 ,want kwam dan zoo'n feit later voor den dag1 waar toch altijd kans op is1#dg dan ware de geheele ,confessions waarde- en krachteloos4 ,aan de drijfveeren mocht hier en daar een beetje gemorreld en gewrongen worden1 de feiten moesten verhaald worden4 ,dr was niets aan te verhelpen6 ,wat voor gevolgen overigens dit nietige voorval waarschijnlijk gehad heeft--en uiteraard moest hebben--laat 't hem-zelf hier verhalen3 p4#afa ,je ne regarde pas mme la misre et l'abandon comme le plus grand danger auquel je l'aie expose4 ,qui sait1 son ge1 o le dcouragement de l'innocence avilie a pu la porter8 ,voor ,mevr4 ,holst bewijst deze daad slechts1 hoe klein de zedelijke kracht is in den jongeling2 voor mij3 hoe zij 't ook is gebleven in den man4 ,want had deze in zijn geheele leven geen poging moeten doen1 ,marion terug te vinden1 om zooveel mogelijk goed te maken1 wat hij bedorven had8--,qui sait8 ,hij had moeten weten4 ,goed6 ven aangenomen1 dat hij1 gelijk hij beweert1 inderdaad de kracht miste1 de daad ooit aan een vriend1 zelfs aan ,mad4 de ,warens te biechten1 dan nog had hij kunnen en moeten pogen hr te vinden4 ,daarvoor had hij de kracht en de deugd moeten hebben4 ,hij had ze niet4 ,dr ligt de zedelijke depravatie van den man4 ,indien ,mevr4 ,holst zegt1 dat uit zijn katholiek worden blijkt1 dat de zedelijke gloeden van het kind zijn ondergegaan in den knaap en er dan aan toevoegt3 eens zullen zij weer opleven3 het kind is vader van den man1 dan is dat wel een mooie psychologische 444 gemeenplaats1 maar de toepasselijkheid op het geval-,rousseau--let wel3 wat de daden en vooral de gevoelens der lagere persoonlijkheid betreft6--laat zich zoeken en het meest in de zaak ,marion4 ,deze man1 die zgt nauwelijks een dag zonder wroeging te zijn geweest1 schrijft aan ,mad4 d',epinay3 ,moi qui ne fis jamais de mal personne4 ,deze man1 die zegt nooit de daad te hebben durven biechten1 leest in ter auditie van de ,confessions bijeengekomen gezelschappen van soms 'n twintigtal personen1 het relaas dier daad voor1 't geen nog heel wat anders is dan het neerleggen ervan in een werk1 dat men niet voor zijn dood wenscht gepubliceerd1 en zelfs nog heel wat meer kracht vereischt dan het biechten aan een vriend4--,als hij haar biecht in de ,confessions schreeuwen zijn vijanden over de verdorvenheid van zijn aanleg1 bazuinen zijn vrienden zijn waarheidsliefde uit1 zegt ,mevr4 ,holst4 ,welnu1 zijn vijanden1 beweer ik1 al hadden zij ongelijk zijn vijanden te zijn1 hadden daarin gelijk1 en zijn vrienden stonden klaarblijkelijk niet objectief-psychologisch voor de zaak1 anders p4#afb hadden zij de oorzaak dier nuttelooze want te laat gekomen waarheidsliefde1 in een man1 die niet nobel genoeg was1 om het kind1 dat hij ongelukkig had gemaakt1 te zoeken en te hulp te komen1 anders begrepen dan zij deden4 ,dan hadden zij haar begrepen1 gelijk ik haar begrijp4 ,en dan het geval met den ongelukkigen ,le ,matre4 ,dit verhaalt ,mevr4 ,holst aldus3 444 maar toen de arme musicus in ,lyon op straat door een aanval van vallende ziekte werd getroffen1 krijgt opnieuw een van die plotselinge opwellingen1 waartegen de jongeling niet geleerd heeft te strijden1 macht over hem3 hij holt weg1 zonder zich verder om den zieken meester te bekommeren4#dh ,wat gaat ons nu in 's hemelsnaam hier aan of de jongeling niet geleerd heeft daartegen te strijden86 ,wanneer ik een kind van 'n jaar of tien1 zijn vleesch-en-aardappelen in plaats van met vork en mes1 met zijn vingers zie bewerken1 dan vraag ik misschien3 ,h1 heeft ,pietje nu nog niet geleerd1 hoe men behoort te eten8 ,ik vraag dat dan z1 omdat 't er wel iets1 maar toch slechts heel weinig voor den psychischen aanleg van dat kind op aan komt1 dat het niet uit zich-zelf meer beschaafde manieren heeft2 maar wanneer ik omtrent een twintig jarigen man verneem1 dat hij zijn leeraar1 die hem belangeloos heeft onderwezen1 die hem altijd vriendelijk en welwillend bejegend heeft1 te midden van vreemden als een vod op straat heeft laten liggen en wegliep1 toen die man1 in zeer penibele omstandigheden verkeerend1 door hem naar een vreemde stad begeleid1 een epileptischen aanval kreeg--dan zeg ik allicht3 ,dat is f 'n verdorven f een krankzinnig mensch4 ,het is dan uw goed recht1 o psycholoog1 mij te antwoorden3 ,neen1 die man is geen van beide1 mits gij mij dan maar verklaart1 hoe hij dat niet zijn kan en dit toch doen4 ,maar vertel mij alsjeblieft niet1 dat de reden is1 dat hij niet geleerd heeft er tegen te strijden4 ,dat zou mij iedere gevangenispredikant allicht vertellen4 ,het vreeselijke is dat het in hem zit4 ,waarom is dat niet zoo vreeselijk1 als het er wel uitziet--gelijk gij klaarblijkelijk p4#afc meent4 ,daarvoor heb ik u noodig1 menschen-herscheppend psycholoog6 ,maar ,mevr4 ,holst1 onze psycholoog1 antwoordt niet4444 ,een plotselinge opwelling4 ,o ja1 dank u1 nu weet ik 't wel6 ,doch een der meest teekenende omstandigheden vind ik1 dat onze schrijfster bij het l t vluchtig behandelen van het feit1 dat ,rousseau zijn kinderen naar de ,enfants-,trouvs liet brengen1 niets zegt van de zeer onechte apologie in de ,confessions4 ,hier ware een prachtige gelegenheid geweest1 den mensch uit zijn werk zelfstandig op te bouwen2 de waarheid aan het licht te brengen1 die er tgen zijn wil uit blijkt1 en hem dus niet na te beelden zooals hij zich-zelf gelieft voor te stellen1 maar hem te beelden1 zooals hij zich ondanks zich-zelf ten toon stelt1 werk dus der inderdaad hoogere critiek6 444 cette horreur du mal en tout genre1 cette impossibilit de har1 de nuire 7,nu1 nu1 dat hebben we toch wel anders gezien6 v4,c47 et mme de le vouloir1 cet attendrissement1 cette vive et douce motion que je sens l'aspect de tout ce qui est vertueux1 gnreux1 aimable3 tout cela peut-il jamais s'accorder dans la mme me avec la dpravation qui fait fouler aux pieds sans scrupule le plus doux des devoirs8 7,zeker1 het blijkt dat dit kan6 ,want bij het te vondeling brengen der twee eerste kinderen was er immers volgens zijn eigen getuigenis1 geen sprake van eenige overweging noch van eenige scrupule6 v4,c47 ,non1 je le sens1 et le dis hautement1 cela n'est pas possible4 ,jamais un seul instant de sa vie ,jean-,jacques n'a pu tre un homme sans sentiment1 sans entrailles1 un pre dnatur4 ,j'ai pu me tromper mais non m'endurcir4 ,si je disois mes raisons1 j'en dirois trop4 ,puisqu'elles ont pu me sduire1 elles en sduiroient bien d'autres3 je ne veux pas exposer les jeunes gens qui pourroient me lire se laisser abuser par la mme erreur4#di ,het is duidelijk dat dit een uitvlucht is4 ,zoo het waar is1 dat het bekend maken dier redenen jonge menschen had kunnen verleiden1 omdat zij hem hebben kunnen verleiden1 dan is het ook waar1 dat 't bekend-maken der overwegingen1 die hem later die redenen als dwalingen hebben doen beschouwen1 evenmin zijn uitwerking op die jonge lieden zou p4#afd hebben gemist4 ,hij moet toch hebben ingezien1 dat het verzwijgen n van de redenen n van datgene1 dat hen in zijn eigen oordeel tot dwalingen stempelde1 de zaak voor de jongeren pas recht gevaarlijk maakte3 nu blf hun alleen een slecht voorbeeld gegeven door een groot man4 ,en overigens zal men mij wel willen toegeven1 dat deze bezorgdheid al zeer vreemd aandoet in den mond van iemand die wel zeer gemoedelijk spreekt over zekere sexueele hebbelijkheid1 waaraan hij verslaafd was1 't geen niet alleen heel wat prikkelender op jonge gemoederen kan werken dan dit1 maar ook heel wat gevaarlijker is1 omdat het zooveel makkelijker kan worden nagevolgd4 ,waar bleef toen wel die bezorgdheid8 ,men begrijpe mij wl3 ik acht er de ,confessions en hun schrijver des te hooger om1 dat toen die bezorgdheid er niet was4 ,zij is geheel out of season in een werk1 dat nu eenmaal1 zonder zich om de meer verwijderde en bijkomstige gevolgen te bekommeren1 een biecht wil zijn en niets dan dat4--,mr--waarom dan alleen bij deze gelegenheid van dat standpunt afgeweken8 ,dt geeft te denken--wat k heb gedacht6--,het is dan ook waarlijk wel volkomen te begrijpen1 dat er onder de lezers van den ,emile waren1 die lezend wat hij daar omtrent de plichten van den vader leert--en niet wetend1 dat de ,hoogere ,persoonlijkheid wel verwant met1 maar toch een geheel andere dan de lagere is--minachtend hun schouders optrokken over 't geen zij voor huichelarij moesten houden1 en de sarcastische noot daar ter plaatse1 waarin de petites bonnes gens ,cato en ,augustus worden vergeleken met de grands hommes de nos jours1 die te gewichtige zaken aan het hoofd hebben1 om hun ouderplichten na te komen1 kortweg een onbeschaamdheid noemden4--,wat nu de werkelijke reden moge geweest zijn1 't geen wij thans niet zullen onderzoeken--hij-zelf heeft 't later voorgesteld alsof les raisons dterminantes voortsproten uit vrees voor en afkeer van ,thrse's familie--zeker is1 dat hij1 die hier terwille der jonge lieden zoo bezorgd was1 in de ,rveries die bezorgdheid geheel heeft verloren en daar weer zegt1 dat zijn verstand hem geen p4#afe enkel verwijt doet1 en dat indien hij er weer toe genoopt ware hij er nog met vrij wat minder aarzeling toe zou overgaan als destijds6 ,arme jeunes gens6 ,nu ziet ge dus1 dat 't zelfs geen dwaling was4444 ,ik vrees dan ook1 dat indien gij in het gelukkig bezit van een intrigante schoonmoeder en diefachtigen zwager waart1 ge uw kinderen wel hals over kop1 na het lezen dir passage1 naar de zoo aangeprezen ,enfants-,trouvs zult hebben gebracht6#ej 99 99 99 99 99 ,alvorens nu echter over te gaan tot het bespreken van het verband dat er tusschen de door mij thans aangetoonde verfraaingstendenzen in ,mevr4 ,holst's psychologisch-biographische beschouwingen van de ,rousseau-figuur1 en den invloed van het marxistisch-aesthetisch systeem bestaat1 zij het mij vergund ter aanvulling mijner voorafgaande1 alle min of meer negatieve1 opmerkingen1 een zr schetsmatig positief ,rousseau-beeld te ontwerpen4 ,ik vertrouw dat daardoor de juistheid dier opmerkingen den lezer des te duidelijker blijken zal4 ,het aanbrengen van een paar trekjes slechts zal ik ook thans1 ten einde niet in herhalingen te vervallen1 moeten opschorten tot de bespreking van ,thrse ,le ,vasseur4 ,ik geloof dan1 dat de grondaard van ,rousseau's persoonlijkheid een lichtelijk-pathologisch-erotische is geweest en dat daarin nagenoeg het geheele complex van eigenschappen valt op te merken1 dat vaak bij zulk een erotischen aard behoort1 zooals3 actief-mystische aanleg1 bij ,rousseau wel is waar slechts ns1 maar zeer duidelijk en sterk blijkend1 n neiging tot mystiek gelooven2 een hysterische behoefte de aandacht op zich te vestigen en--zeer typisch daarvoor6--altijd te klagen over zijn gezondheid1 ook wanneer daar geen reden voor was2 een onder-normale capaciteit om zich kennis eigen te maken1 verergerend tot volslagen onmacht1 zoodra hij onder leiding van anderen studeeren moet2 onontvankelijkheid voor door anderen hem opgelegde discipline2 snoep-p4#aff en vooral daardoor diefachtig2 vaak grootmoedig en vrijgevig1 zooals de meeste niet alleen-sensueele maar ook geestelijk-erotische naturen--het lichamelijk-eruptive weerspiegelt zich namelijk vaak en gemakkelijk in hun geestelijkheid--2 vaak berouwvol1 doch het berouw weer wegredeneerend met hooggestemde uitweidingen over eigen deugdzaamheid en deugd in 't algemeen--sommige erotische neigingen en de laatstgenoemde eigenaardigheden vindt men in zeer verhevigde1 maar daardoor ook zeer verduidelijkende projectie in ,van ,oordt's ,warhold--dikwijls dus een mooiprater1 die zich444 met schrijven moest behelpen1 omdat1 alweer zeer typisch1 hij een verward en moeizaam denker en zoo zwak van geheugen was1 dat hij elke gedachte bijna onmiddellijk na haar geboorte vergat4 ,uit dezen aard1 zooals bijna altijd1 vergezeld van een zwakken ethischen wil--geen zwak ethisch bewustzijn6--en welke1 omdat hij in een kunstenaar voorkwam1 die als alle kunstenaars onwillekeurig en voortdurend zich-zelf zag en doorschouwde1 noodwendig gepaard moest gaan en dan ook ging met beschaamdheid1 timiditeit en min of meer groote vrees voor omgang met menschen2 uit dezen vrij geringen aard dus1 die eigen geringheid kende1 maar k eigen genie3 die benvloed werd door het ,scheppend ,vermogen en1 ook in de handelingen van het lager bewustzijn telkens reageerde op het feit1 dat het ,scheppend ,vermogen door haar werkte--daaruit is1 dunkt mij1 alles en alles in ,rousseau te verklaren4 ,dn blijft hij niet langer een vat vol tegenstrijdigheid6 ,laat mij nu even deze beweringen1 voor zoover zij bewijs behoeven en door het hun voorafgaande niet reeds bewezen zijn1 aan sommige levensfeiten en daden van ,rousseau toetsen4 ,indachtig aan het feit1 dat deze psychologisch-biographische beschouwingen middel en geen doel in dit opstel zijn1 zal de lezer mij wel de telegram- en horoscoopstijl in dit gedeelte willen vergeven1 terwijl hij ook wel in het oog gelieve te houden1 dat ook ik natuurlijk elke daad het gevolg acht van de wisselwerking aller neigingen en krachten der persoonlijkheid1 die de psychisch-oorzakelijke p4#afg sfeer dier daad kunnen benvloeden1 en dat ik dus door het op den voorgrond brengen van enkele dier neigingen1 die m4i4 de hoofdoorzaak van een zekere daad vormden1 den invloed der andere allerminst wensch te ontkennen4 ,actief-mystische aanleg en neiging tot mystiek gelooven4 ,wat de eerste betreft3 het visioen in ,annecy4 ,hij zelf zegt daarvan3 ,si jamais rve d'un homme veill eut l'air d'une vision prophtique1 ce fut assurment celui-la1 en kenschetsend voor zijn luciditeit op dat oogenblik is 't geen hij er aan toevoegt3 et ce qui m'a frapp le plus dans le souvenir de cette rverie1 quand elle s'est ralise1 c'est d'avoir retrouv des objets tels exactement que je les avais imagins4#ea 7,het verhaal van dit visioen is dan ook van niet te overtreffen en als onstoffelijke en volmaakt-verpuurde taal-schoonheid74 ,wat de tweede betreft3 men zie 't voorval van het steenen-werpen naar een boom om zekerheid te verkrijgen of hij1 zoo hij dan mocht sterven1 verdoemd of zalig-gesproken zou worden 7hij is dan #bd jaar oud73 444 la peur de l'enfer m'agitois encore souvent4 ,je me demandois3 ,en quel tat suis je8 ,si je mourois l'instant mme1 serois je damn8444 ,je me dis3 ,je m'en vais jeter cette pierre contre l'arbre qui est vis vis de moi1 si je le touche1 signe de salut2 si je le manque1 signe de damnation4 ,tout en disant ainsi1 je jette ma pierre d'une main tremblante et avec un horrible battement de coeur4444 ,depuis lors je n'ai dout de mon salut4444#eb ,men lette ook op het willen-neerleggen van het manuscript der ,dialogues op het altaar der ,ntre-,dame4--,deze neiging1 n of ten nauwste samenhangend in hem1 met die van immer iets te verwachten van het wonderlijke1 van het nu-nog-niet-te-begrijpen-onverwachte1 dat straks komen en helpen zal1 is ten deele oorzaak van zijn1 in sommige gevallen1 uiterst luchthartig gods water over gods akker laten loopen3 ,madame de ,warens gaat zienderoogen financieel achteruit1 hij--wel is waar onder het zelf-accompagnement van veel ,warholdiaansche p4#afh schoone plannenmakerij1 betuigingen en speeches--blijft meeten1 pleizierreisjes maken en helpt zoodoende nog een beetje sneller den boel naar den kelder4 ,hij verklaart dan ook1 nooit ongerust te zijn geweest1 wanneer hij doodarm was4 ,ook zijn hierdoor ten deele een paar uitingen van zijn dlire inconcevable te verklaren2 zoo bijv4 het kattenmuziek-concert bij de ,treytorens3 hij wt1 dat hij nagenoeg niets bezit van de technische kennis1 vereischt om muziek te componeeren2 hij wt1 dat 't dus voor iemand als hij aan het krankzinnige grenst1 zoo iets te ondernemen2 jawel1 alles goed en wel1 mr--de wonderbaarlijke hulp op het beslissende oogenblik1 wenkt hem in de vage verte444 alles zal wel terecht komen4444--,en zoo ook3 het verlaten der ,gouvons1 zonder eenig bestaansmiddel dan3 de goocheltoertjes met een fontaine de ,hiron6 ,toch worden deze buitensporigheden1 zooals ik reeds zei1 slechts ten deele door bovengenoemde neiging verklaard4 ,zij komt immers in tallooze personen voor1 zonder hen zoover te brengen4 ,om dat wel te kunnen is het dan ook noodig1 dat zij enorm en op een geheel eigenaardige wijze wordt versterkt door een haar bijna gelijke1 maar uit geheel andere bron ontspringende eigenschap1 welke alleen in hen wordt gevonden1 door wie het ,scheppend ,vermogen werkt1 of die psychisch voorbestemd zijn1 dat het door hen werken zal3 artisten4 ,kunstenaars zijn namelijk zulke menschen1 die in hn bewustzijn voortdurend gaven ontvangen van het hun-,onbewuste2 die voortdurend in hn bewustzijn tooneelen beleven1 beelden zien oplichten1 welke zij niet hebben samengesteld of gevormd2 in 't kort3 die allerlei onverwachts in zich-zelf zien gebeuren4 ,in zulke menschen leeft daardoor de neiging1 ook in 't dagelijksche leven hunner lagere persoonlijkheid1 allerlei dingen van het niet-ik te verwachten1 welke een gewoon mensch er nimmer van verwachten zou4#ec ,en deze neiging bezit hun lagere persoonlijkheid reeds voor het ,scheppend ,vermogen zich in haar openbaart4 ,zonder p4#afi die neiging zou de gewenschte verhouding van den lageren mensch tot zijn hem beheerschend genie niet mogelijk zijn4 ,zij maakt den eerste geschikt voor het nederig-receptieve1 en voor de zelfvergetelheid-in-aanvaarding van de gaven van het laatste6 ,zulk een mensch1 zulk een kunstenaar nu was ,rousseau4 ,en in de aanwijzing dier samenwerking van beide genoemde neigingen in hem1 ziet de lezer dus niet slechts zulke uit zijn dlire voortkomende daden als de hier beschouwde1 verklaard1 maar hij heeft daardoor tevens gelegenheid gehad1 in een paar voorbeelden op te merken1 het reageeren der lagere persoonlijkheid1 in hare handelingen1 op het feit1 dat het ,scheppend ,vermogen door haar werkt of werken zal4-- ,als ten dle veroorzaakt door zijn moeizaam denken1 of liever3 door zijn nit-kunnen-denken in sommige gevallen--alles wordt dan n chaotisch-warrelende zinneloosheid in zijn brein--blijkt ook het geval-,marion te moeten worden beschouwd3 het vermiste lint wordt bij hem ontdekt2 de schrik slt zijn denkvermogen2 het feit1 dat hij 't haar ten geschenke wilde geven--dit heeft hij zelf verklaard--doet nog de reddende gedachte in hem opspringen1 te zeggen1 dat hij 't van haar gekregen heeft1 maar dan is 't ook uit met denken in zijn verwilderd brein2 dan treedt de chaos in3 zelfs de angst voor de schande bestaat dan niet meer in hem3 hij is als een locomotief1 die geen bestuurder meer heeft en door alle wissels heen rijdt en alles reddeloos vermorzelt op zijn weg1 hij is een menschelijke machine1 die alleen herhalen1 zinneloos herhlen kan wat hij eens heeft gezegd4 ,maar let wel3 zonder het ethisch defect ware de primaire gedachten-associatie niet in hem ontstaan en1 indien al ontstaan1 onmiddellijk neergeslagen1 gelijk hij ook1 daarzonder1 een uur later tot bezinning gekomen1 naar den ,comte de la ,roque ware gegaan1 om dien alles te bekennen1 of zooals ik reeds vroeger zei1 later gepoogd zou hebben te herstellen wat nog te herstellen viel4-- ,het geval ,le ,matre kan ten dle worden verklaard uit chronisch angstgevoel voor de menschen1 dat niet anders p4#agj was dan de vrees1 zijn eigen lagere persoonlijkheid1 wier betrekkelijke geringheid hij-zelf zoo wel kende1 door de menschen te laten doorzien2 chronische angst ook voor geestelijke degenstooten1 die hij te traag-denkend was1 om bij tijds te kunnen pareeren4 ,en op sommige oogenblikken1 oogenblikken gelijk er toen een was1 werd die menschenvrees acuut4 ,toen hij die menigte daar zag1 zich verdringend om hem en dien bezwijmden man1 de vreemdheid van de gelaten1 van de huizen1 van lles1 hem1 den hulpelooze en verwarde1 koud-ondervragend aanstuurschend1 moet hem die onredelijke angst adem-benemend in de keel gekropt hebbend1 verwilderend in zijn denken gestegen zijn6 ,als bij een kind1 dat verdwaald om moeder huilt1 flitst dan1 in die felle benauwing de reddingsvolle gedachte aan het zoo lieve en zachte tehuis bij ,maman in hem op4 ,het wenken van de veiligheid1 van het voor harde vreemden afgesloten intieme1 is dan t groot1 t verlokkend3 hij snelt weg4 ,ten deele1 zei ik1 is die daad uit dit alles te verklaren1 want zonder het zedelijk-defecte in hem1 zou1 in dit geval1 de menschenvrees het plichtsgevoel niet hebben kunnen overwinnen4-- ,wat nu de hysterische behoefte betreft1 de aandacht op zich te vestigen3 deze heeft niet alleen aanleiding gegeven tot allerlei onschuldige pueriliteiten1 zooals hoogstwaarschijnlijk het dragen van ,armenische kleeding1 e4d41 die nog met een weinig goeden wil kunnen worden geacht1 uit ijdelheid voort te komen1 maar ook tot ernstiger dingen1 als het vragen om hulp1 zonder die noodig te hebben--van uit ,ermenonville--2 het klagen over zijn kwaal1 ook in een tijd1 dat hij bergtoeren ondernam en niemand van zijn omgeving iets van ziekte of ongemak bij hem kon bespeuren2#ed het bekoesteren van het martelaarschap1 zijn1 volgens geloofwaardigen1 sterk-overdrijven van de lapidation te p4#aga ,motiers1#ee benevens1 voor een goed deel tot die handelingen welke ,dusaulx vlijmend-juist kenschetst met de woorden3 ,il partit donc1 quittant celui dont il avoit fait la conqute4-- ,alles samenvattend kan men zeggen1 dat ,rousseau's leven vooral tragisch is geweest door de worsteling van zijn betrekkelijk-geringe lagere persoonlijkheid met zijn geweldige ,hoogere1 zijn edel ,genie4 ,een gering mensch1 die telkens als hij iets doet of denkt wat tot die geringe natuur behoort1 plotseling de diepe1 treurige oogen van een ,christus op zich voelt gevestigd1 die hem overal begeleidt4 ,maar meest openbaarde het zich niet zoo in zjn bewustzijn1 hij voelde vaak slechts als een terughoudenden ruk1 maar wist niet wie daar rukte2 een verkillende tot bezinning brengende greep1 en hij wist niet wie daar greep4 ,zoo heeft hij ook nooit de grondoorzaak van zijn zonderling gedrag bij de schoone ,zulietta in ,veneti doorvoeld4 ,deze was die grondoorzaak4 ,midden in een hartstocht-opwelling viel soms een ijzige kilte op hem neer444 hij bezon zich en dacht dan koel1 plotseling een ander mensch1 aan allerlei dingen4444 ,en hoe kwam dat nu toch in hem4444 waarom moest hij nu zoo vreemd-koel denken8444 zoo mijmerde hij dan1 al het andere drvoor vergeten444 maar hij wist het niet1 en een vreemde schaamte kwam in hem1 die toch nauwelijks schaamte was1 en hoe hij ook wroette1 hij kende niet1 hij vond niet de oorzaak van dat alles4444 ,dan ontwaakte hij1 zag iemand1 die hem uitlachte1 en werd dan eerst recht beschaamd en verward4--,lascia le donne e studia matematica1 voegt ,zulietta hem verachtelijk toe4 ,ja1 ja1 zoo kon zich zelfs deze op dit punt zoo zeer ervaringrijke jonge dame vergissen6 ,want ik geloof1 dat van nature ,rousseau wel voor niets minder dan matematica en voor niets meer dan le donne geschikt was6 ,zeker1 zijn gevoel van niet te passen in die koud-vernuftige1 gevatte1 geestige kringen der encyclopaedisten1 der plutocraten en van den adel2 zijn bewustzijn van daar niet tegen op te kunnen en een ongelukkig figuur te slaan2 van p4#agb behept te zijn met den echten esprit de l'escalier1 dat alles noopte hem de maatschappij te vlieden4 ,maar toch1 het dient gezegd3 wat hem verbitterde was niet alleen gekrenkte eigenliefde1 maar ook beleedigd rechtsgevoel4 ,het was onrecht1 zoo moet hij 't gevoeld hebben1 dat hij1 het genie1 balourdises zei3 niet alleen niet wist te schitteren in de salons1 maar zelfs niet n woord bijna zeggen kon1 of hij ontdekte later1 een domheid te hebben gezegd2 het was onrecht1 dat die anderen1 zijn minderen1 aldus over hem heerschen konden1 in stede van hij over hen4 ,arme ,jean-,jacques6 ,hij geleek een koningszoon1 die door een boozen toovenaar veroordeeld is1 in de gestalte eens geringen door het leven te gaan4 ,slechts op die oogenblikken1 zoo heeft de wreede gezegd1 als het onbaatzuchtig genie van een waarachtig en goddelijk heerscher in u komt en ge dt zult moeten uiten1 hetzij in spreken of in schrijven1 dn zal het u gegeven zijn1 uw verheven vorstelijkheid te doen schitteren2 maar te anderen tijde4444 waar de luister uwer princelijkheid u-zelf den omgang met medemenschen tot een rijke en zoete vreugde zou maken1 dan zult ge een geringe zijn4444--,maar o1 lezer1 was die booze toovenaar wel een toovenaar en boos8 ,was hij niet de alwijze ,noodwendigheid1 wier werken immer zijn te prijzen8 ,want indien de mnsch ,rousseau1 de ijdele en sensueele1 ook de lagere geneugten zijner vorstelijkheid had kunnen genieten1 zou hij dan daarin niet zijn ondergegaan8 ,of zoo hij al een groot kunstenaar ware gebleven1 zou hij wel ,rousseau1 de ,leeraar der groote revolutie1 het zwaard1 de ploeg en de zaadkorf der armen en verdrukten1 het lichtbaken der volgende geslachten geworden zijn84444 ,en nu3 wt heeft de verfraaingstendenzen ten opzichte der ,rousseau-figuur in ,mevr4 ,holst veroorzaakt8 ,wel1 dunkt mij1 niets is duidelijker3 het pogen de synthese tusschen hoogere en lagere persoonlijkheid langs den historisch-materialistischen weg te bereiken4 ,indien men het kunstwerk in zijn geheel1 maatschappelijk- en psychisch-geologisch1 om 't nog eens weer zoo te noemen1 uit de productieverhoudingen p4#agc en de lagere persoonlijkheid wil verklaren en daarbij tevens aanneemt1 dat er in die lagere persoonlijkheid niets aan maatschappij- of natuur-invloed aanwezig is1 dat niet zijn uiting vindt in de schepping der ,hoogere1 't geen ,mevr4 ,holst1 de marxistische aestheticus1 inderdaad meent2 indien men wat wij den aanleg1 het talent1 het genie noemen1 in zijn volle kracht en schoonheid der menschelijke1 lagere persoonlijkheid acht te ontstijgen1 en daarbij tevens aanneemt1 dat er niets in die lagere persoonlijkheid aan neigingen1 krachten en zwakheden aanwezig is1 dat niet de een of andere wijziging in de scheppingsbeweging-zelf van het talent of genie te weeg brengt1 't geen ,mevr4 ,holst inderdaad meent2 indien men dan ziet1 dat er in het werk van dat talent of genie1 meeningen worden voorgestaan1 theorien verkondigd1 die in de menschelijke keuringssfeer goed of zedelijk en dat wel in den hoogsten graad heeten1 terwijl er daarentegen geen enkele theorie of meening in wordt verkondigd1 welke in die sfeer slecht of onzedelijk wordt genoemd--dan wordt men er immers onweerstaanbaar en onbewust toe gebracht1 de onzedelijke en de niet goede dingen der lagere persoonlijkheid niet1 of zoo microscopisch-klein te zien1 dat het drdoor verklaarbaar wordt1 dat zij geen merkbaren invloed gehad hebben2 dan wordt men er dus immers onbewust toe gebracht de lagere persoonlijkheid te verfraaien6 ,in hoeveel vrijere positie komt men daarentegen ten opzichte van het kunstwerk en de lagere persoonlijkheid des kunstenaars te staan1 indien men aanneemt zooals ik1 dat door haar algemeene ontvankelijkheid voor bevruchting1 de lagere persoonlijkheid eens kunstenaars het ,scheppend ,vermogen aantrekt1 zooals aarde zaad1 en de bloem den bestuivenden vlinder1 maar met dien verstande en met die beperking1 dat zij slechts die scheppende krachten kan aantrekken1 wier aequivalenten in menschelijk-onvolmaakten staat1 maar in voldoend-sterke mate1 zij-zelf in zich heeft4 ,zoo was ,rousseau's lagere persoonlijkheid grootmoedig en medelijdend2 zoo was zij erotisch2 zoo blaakte zij van een ontembare vrijheidsbegeerte en kon den geringsten dwang niet p4#agd dulden4 ,en deze eigenschappen waren sterk genoeg in hem ontwikkeld1 om de aequivalente krachten der ,scheppende ,natuur tot zich te roepen4 ,en zoo verschenen deze dan ook1 in-zichzelf-volmaakt1 puur en eeuwig1 in zijn werk4 ,zoo werd hij dus een edel revolutionnair denker en een erotisch-bewogen kunstenaar4--,waar nu1 vraagt ge1 is dan bijv4 de geringheid van zijn zedelijke wilskracht gebleven8 ,maar1 natuurlijk waar zij blijven moest3 in zijn lagere persoonlijkheid2 omdat zij iets louter negatiefs was3 een tekort aan zedelijke kracht1 een zwakheid1 die haar positieven vorm3 misdadigheid niet kon zijn en dus niet krachtig genoeg was1 om haar scheppend aequivalent tot zich te roepen4 ,ware dat wel het geval geweest1 dan zou ,rousseau inderdaad kunstwerken hebben geschreven1 gelijk zoo menig kunstenaar heeft gedaan1 welke in de menschelijke ethische keuringssfeer onzedelijk of misdadig zouden zijn geheeten4 ,n kon die zwakte van zijn zedelijk willen1 uitsluitend eigenschap van de lagere persoonlijkheid blijvende1 slechts kunstbedrvend werken4 ,zij most dat niet doen1 zij kn het doen en hft het gedaan1 zooals wij bij de behandeling van ,confessions-fragmenten hebben bemerkt4 ,voor ,mevr4 ,holst echter1 die in ,rousseau's ,scheppend ,vermogen1 evenmin als wie ook1 iets van dat zedelijk-defecte zag of kon zien1 bestond het dus1 op grond van haar leerstellingen1 ook in zijn geheele persoonlijkheid slechts in niet noemenswaardige mate4 ,aldus neem ik aan1 is nu voldoende aangetoond en ontleed1 hoe nadeelig een invloed de marxistische aesthetiek op ,mevr4 ,holst's psychologisch-biographische ,rousseau-beschouwingen heeft geoefend en op welke wijze dit is gebeurd4 ,maar n twijfel1 die te dien opzichte nog in mijn lezers kan bestaan1 dien ik weg te nemen4 ,een feit is het1 dat1 zooals ik vroeger elders heb aangetoond1#ef ,mevr4 ,holst wel in zeer hooge1 wellicht de hoogste mate die kracht van liefdevolle overgave aan te beelden figuren bezit1 welke een groot menschenschepper met bezitten1 p4#age maar dat iets anders1 dat dezen even onontbeerlijk is1 haar ontbreekt3 het aangeboren bewustzijn van den heerscher1 dak zich zelf ongerept1 in die overgave1 bewaart4 ,zoowel de heerscher als de minnaar moeten beiden in den grooten menschenschepper leven3 de eerste met blijven keuren1 overwegen en rechtvaardig beschikken1 hoe hartstochtelijk ook des laatsten liefde zij4 ,de lezer nu1 die aan dit alles denkt1 zou dus niet zonder schijn van recht kunnen vragen3 moet veel van wat hier aan de historisch-materialistische aesthetiek werd verweten1 eigenlijk niet worden toegeschreven aan het feit dier liefdevolle1 maar onbeheerschte overgave2 aan het feit1 in n woord1 dat ,mevr4 ,holst een groote lyricus1 maar volstrekt geen epicus1 geen menschenschepper is8 ,maar indien hij slechts even let op het enorm verschil in eigenlijke mensch-beeldende kracht1 zooals eenerzijds bijv43 de romanschrijver1 die naar het ndoorlichte leven beeldt1 van noode heeft1 en anderzijds de psychologische biograaf1 die kunstwerken1 d4i4 het doorlichte leven1 en ander reeds bewerkt materiaal slechts opnieuw bewerkt1 dan zal hij-zelf niet aarzelen die vraag ontkennend te beantwoorden4 99 99 99 99 99 ,beschouwen wij nu ,mevr4 ,holst's ,thrse ,le ,vasseur4 ,en ik durf bij voorbaat beweren1 dat1 zals hier den lezer het verderfelijke der marxistische aesthetiek zal blijken1 het hem bezwaarlijk elders blijken kan4 ,hebben wij gezien hoe deze aesthetiek onze schrijfster er toe bracht den mensch ,rousseau te flatteeren1 thans zullen wij zien hoe dit tot noodzakelijk gevolg had1 dat ook ,thrse ,le ,vasseur geflatteerd werd en wel in een nog zooveel sterker mate dan ,rousseau-zelf1 dat ik geen oogenblik aarzelen mag1 de psychologisch-biographische beelding dier figuur volslagen onjuist en pueriel-goedgeloovig te noemen4 ,waarom of het eerste 't laatste tot noodzakelijk gevolg had8 vraagt ge4 ,och1 gelieve maar even naar mij te luisteren3 ,mevr4 ,holst werd door haar proletarisch-voelen--waarvan ik de diepte en uitingsschoonheid in 't tweede hoofdstuk dezer studie zoozeer bewonderd heb--er onweerstaanbaar p4#agf toe gedreven ,thrse te verdedigen4#eg ,haar intutie zei haar zeer te recht1 dat die verdediging met vrucht te voeren is4 ,maar wat haar intutie haar niet zei--omdat deze te dien opzichte verzwakt was door haar onbewuster tendenz1 ,rousseau te flatteeren--is3 dat die verdediging van ,thrse alleen te voeren is ten koste van ,rousseau4 ,om haar nu desalniettemin toch door te zetten werd het noodig ook ,thrse veel edeler voor te stellen dan zij was4--,toetsen we dit alles nu aan ,mevr4 ,holst's boek1 de historische feiten en de gevolgtrekkingen1 die daaruit redelijkerwijze kunnen worden afgeleid4 ,voor ,mevr4 ,holst is ,thrse de nederig-dienende zorgzaamheid in ,rousseau's leven geweest1 heeft zij de materieele basis gevormd1 waarop bijv4 de schoone1 zacht-gelaten levens-philosophie in zijn laatste geschrift heeft kunnen bestaan4 ,er is hierin veel waars4 ,jawel1 maar luister nu eens even naar wat onze schrijfster verder zegt3 ,dit 7dat ,rousseau haar volkomen bleef vertrouwen en niet in het complot betrokken zag4 v4,c47 kon natuurlijk alleen zoo zijn doordat ,thrse niet inging tegen zijn waan1 maar met hem meepraatte2 de biografen maken haar daarvan een verwijt1 zij beschuldigen haar van ,rousseau in zijn valsche voorstellingen gestijfd te hebben4 ,maar hoe zou zijn leven geweest zijn1 zoo zij onophoudelijk tegen die voorstellingen ware ingegaan8#eh ,de verfraaiing van ,thrse en de ontzenuwing van de beweringen der biographen is hier mogelijk geworden door het niet-vermelden van de veel zwaardere beschuldigingen1 die tegen haar zijn ingebracht4 ,zulke als deze3 444 ,la maniere dont elle s'est conduite aprs sa mort suffiroit pour mettre la chose hors de doute1 si dj la preuve n'en toit bien acquise par le tmoignage unanime de tous ceux qui ont frequent ,rousseau toutes les poques de sa vie4 ,or il est constant qu' ,motiers1 ,wootton et partout o elle a suivi son matre1 jusqu' ses derniers moments1 elle a fait natre et entretenu en p4#agg lui l'ombrage et la mfiance prompte lui rendre suspects tous ceux qui l'approchoient et qui parvenoient lui plaire1 pour possder seule sa confiance et le dominer avec plus d'empire4 ,si cette femme1 s'ennuyant ,motiers1 ne ngligea rien pour en rendre le sjour insupportable ,rousseau1 que ne dut elle pas faire dans la solitude de ,wootton o elle devoit n'avoir rien plus coeur que de le mettre dans la ncessit d'en sortir6 ,or tout assure que1 pour donner plus d'appui ses suggestions calomnieuses et perfides1 elle brisoit les cachets des lettres adresses son matre1 qui1 dupe de cette manoeuvre1 en tiroit mille inductions1 mille consequences plus tranges les unes que les autres1 mais dont il n'y a plus ds lors droit de s'tonner4#ei ,hume1 ,mercier1 d',escherny1 ,dusaulx1 tous ceux qui ont crit sur ,rousseau1 sont d'accord sur ce point1 zegt dezelfde schrijver4--,hier blijken dus doodgewone misdaden1 uit eigenbelang bedreven4 ,dat is niet meer3 het niet-bestrijden van den waan1 om van den waanzinnige het eenige schepsel niet te vervreemden1 dat hij nog vertrouwt2 dat is3 het perfide hevig-versterken van den waan1 om maar niet langer op die vervelende landgoederen en kasteelen te moeten leven4 ,dat ,thrse daar telkens vandaan wilde1 erkent ook ,mevr4 ,holst3 ,het is vermakelijk om te lezen hoe de meeste biografen er ,thrse een ontzettende grief van maken1 dat zij het wonen op die eenzame kasteelen--eerst in ,engeland1 later in ,frankrijk--met een zenuwzieken man en een bediendenstoet om zich heen waartegen zij zich niet opgewassen voelde--alleronaangenaamst vond en hunkerde om er vandaan te komen4 ,zij was toch ook een mensch1 zou ik meenen1 met eigen neigingen en gewoonten6 ,dit leven ging tegen alles in haar in4#fj ,zeker1 dit alles zij grif toegegeven4 ,maar lang niet vermakelijk te lezen is1 door welke middelen zij dat doel poogde te bereiken4 ,daarop komt het aan ter doorgronding van ,thrse's persoonlijkheid6 ,dat zij kort voor het eind van zijn leven1 als oude vrouw al1 een gril zou gehad hebben voor een stalknecht moge min smakelijk zijn4444#fa ,neen maar1 zou ik tot ,mevr4 p4#agh ,holst weer willen zeggen4 ,wat gaat ons nu de al of niet-smakelijkheid daarvan aan6 ,we zijn toch geen aan ethiek verslaafde en moraliseerende preekers en rechters6 ,wij willen een mensch leeren kennen1 dat is ons eenig verlangen4 ,en bovendien--dat vertelt ,mevr4 ,holst er weer niet bij3 ,zij heeft niet alleen kort voor het eind van ,rousseau's leven een gril voor dien ,ierschen stalknecht van den ,markies de ,girardin gehad1 maar zij heeft nog een geruimen tijd na ,rousseau's dood met hem geleefd en een zeer aanzienlijk bedrag met hem er doorgejaagd6 ,wat is er nu in deze vrouw1 die nederige goede vriendin1 dat eenvoudige plebejerskind1 dat liefhebbende hart1 omgegaan1 dat zij zich zoo kon vergooien onmiddellijk na den dood van den man dien zij had liefgehad1 dien zij verzorgd had1 enz4 enz48 ,dat wenschen wij te weten1 dat opgehelderd te zien1 daarvoor luisteren wij gaarne naar een scheppend psycholoog6 ,dat het niet smakelijk was--nu ja1 dat weten we waarachtig allemaal wel6 ,heeft mevr4 ,holst niet gevoeld1 dat hier de tragedie van een geheel leven te doorvoelen viel8 ,neen1 klaarblijkelijk heeft zij er niets van gevoeld2 de scheppend-psychologische biograaf zweeg hier in haar2 de proletarisch-voelende socialiste1 die het kind uit het volk had te verdedigen en dat niet op de juiste wijze kon doen1 omdat ,rousseau zelf er dan bekaaid af zou komen1 n daarmee de historisch-materialistisch-opgebouwde synthese tusschen zijn hoogere en lagere persoonlijkheid in den hoek zou liggen1 beheerschte hier de scheppende kunstenares en achtte alles genoegzaam verklaard door die mantel-der-liefde-achtige woordjes6 ,zelfs reeds het ontstaan hunner verhouding wordt dan ook reeds--wat ,rousseau betreft--door onze schrijfster verfraaid voorgesteld3 ,geen lust was het die hem dreef1 en ook geen hartstocht1 maar voornamelijk behoefte aan innigheid4#fb ,dat is nu precies1 inplaats van de waarheid in de armen p4#agi te loopen1 haar rakelings voorbijschuiven4 ,immers1 ,rousseau-zelf zegt3 ,je n'avois cherch d'abord qu' me donner un amusement4 ,je vis que j'avois plus fait et que je m'tois donn une compagne4 ,un peu d'habitude avec cette excellente fille1 un peu de rflexion sur ma situation1 me firent sentir qu'en ne songeant qu' mes plaisirs1 j'avois beaucoup fait pour mon bonheur4#fc ,gij voelt nu wel al lezer1 dat beteekenisvolle verschil in nuance tusschen ,mevr4 ,holst's en zijn woorden3 neen1 zeker1 geen lust was 't die hem dreef1 maar evenmin eenige hoogere geestelijke behoefte aan innigheid4 ,dat hij ook die bij haar bevredigen kon1 ontdekte hij immers pas later6 ,wat hem dreef was doodeenvoudig de prozasche1 primair-natuurlijke behoefte aan sexueelen omgang4 ,nog al bang in dit opzicht uitgevallen--men herinnert zich uit de ,confessions zijn angst na zijn visite met ,vitali bij de ,padoana8--was hij heel blij--och ja1 het is heel-laag-bij-den-grond1 plat zoo ge wilt1 maar het is zoo--dat hij hr gevonden had6 ,jubelkreten slaakt hij als hem blijkt1 dat ,thrse's aanvankelijke aarzeling zich hem te geven1 niet voortkomt uit dat door hem zoo gevreesde6 ,en dan3 weet ,mevr4 ,holst wel1 dat als zij aan ,rousseau's vrienden verwijt1 dat hun klassegevoel en intellectueele hoogmoed niets dan een onbeschaafde waschvrouw etc4 in ,thrse zagen1 zij met dat verwijt aan het verkeerde adres is8 ,helaas1 het kon alweer niet tot haar doordringen1 dat zij hiermede bij ,rousseau-zelf moest zijn4 ,autrefois j'avois fait un dictionnaire de ses phrases pour amuser ,madame de ,luxembourg1 et ses quiproquo sont devenus clbres dans les socits o j'ai vcu4#fd ,arme ,jean-,jacques6 ,zelf vertelt hij1 dat hij altijd1 bij de conversatie in de kringen zijner geleerde en adellijke vrienden met den mond vol tanden zat4 ,hij voelde dan ten leste eigen zwijgen zoo pijnlijk worden1 dat hij er maar wat uitflapte1 p4#ahj om maar iets te zeggen1 wat dan achteraf een balourdise bleek4 ,mr1 heer-in-den-hemel6 daar valt hem ,thrse met al haar onbewuste grappighedens in4 ,welk een mijn1 welk een onuitputtelijke rijkdom aan stof4 ,nu niet langer op je stoel zitten draaien in 'n benauwing van verlegenheid1 nu geen stommiteiten meer vertellen1 om maar wt te zeggen1 nu ook eens geestig zijn1 ook eens de vrienden laten lachen--ten koste van de vrouw1 wier engelhartig hart hij roemt4 ,o1 ,mevrouw1 het is te begrijpen3 zeker1 alles is te begrijpen4 ,maar welk een gebrek aan fijngevoeligheid--der lagere persoonlijkheid6--welk een grove ijdeltuiterij4 ,welk een gebrek aan eerbied ook voor--zich zelf6 ,tenzij hij wist--let wel6--dat die vrienden ook wel begrepen1 dat zij voor hem een vrouw slechts in den lageren zin was1 maar wat blijft er dan van de innigheid en al dat fraais over8 ,en wanneer ,rousseau-zelf aldus ,thrse tot een onbeschaafde waschvrouw stempelt1 kan men dan wel anderen kwalijk nemen1 dat zij niets anders dan zulk een waschvrouw in haar zagen8 ,gaan wij er nu toe over1 zelf ,thrse te beschouwen en toonen wij aan1 dat op ndere gronden dan die van ,mevr4 ,holst--gronden1 die echter voor le-meilleur-des-hommes-,rousseau geen standplaats bieden6--haar verdediging met vrucht te voeren valt4 99 99 99 99 99 ,thrse dan blijkt klaar een onbedorven1 goed en gewetensvol meisje te zijn geweest1 met iets zelfs van uitzonderlijke en aangeboren reinheid in zich1 want men moet niet vergeten1 dat van wat wij1 in een anderen tijd levend1 als iets min of meer van-zelf-sprekends beschouwen1 juist het tegendeel als het van-zelf-sprekende zou ik bijna zeggen1 in het ,parijs harer dagen werd beschouwd4 ,haar aarzeling1 zich hem te geven1 sproot uit iets anders dan het door hem gevreesde voort4 ,laat ,rousseau-zelf u verhalen wat het was1 en merk dan tevens uit zijn verwondering1 hoe uitzonderlijk in dien tijd haar scrupules waren4 ,enfin nous nous expliqumes3 elle me fit en pleurant l'aveu d'une faute unique au sortir de l'enfance1 fruit de son ignorance p4#aha et de l'adresse d'un sducteur4 ,sitt que je la compris1 je fis un cri de joie3 ,pucelage6 m'criai je3 c'est bien ,paris1 c'est bien vingt ans qu'on en cherche6#fe ,bovendien blijkt die kuische aard uit hare houding1 als dienstmeisje in het hotel1 onder de schunnige moppen der abbs1 tegen wie ,rousseau haar in bescherming neemt4 ,z was ,thrse ,le ,vasseur1 rein te midden van een al groeiende zedenverdorvenheid1 toen zij zich ,rousseau gaf4 ,laat ons nu zien3 ,zij1 het gevoelige dienstmeisje1 met die sentimenten in zich1 wlke moet zij wel in den geliefde-zelf1 dien zij zoo ver boven zich stelde1 aanwezig hebben gemeend86 ,zij1 de bijna-analphabete--die niet wist1 dat talent of genie soms niets met noblesse hebben te maken--welk een wereld van l-soortige verhevenheid moet zij niet in ,rousseau geloofd hebben te bestaan1 in dien man1 die haar nog bovendien tegen de gemeenheden der anderen verdedigd had6 ,als haar nu langzamerhand het tegendeel blijkt1 is het dan niet onafwendbaar1 dat zij niet alleen het geloof in hem1 maar op de wijze aller onontwikkelden1 die het bijzondere zoo gaarne veralgemeenen1 ook het geloof in de waarde van deugd-zelf verliest8 ,en dat zij drslt1 drhlt naar den anderen kant8 ,onderzoeken wij dus nu door wlke feiten haar dat tegendeel kan zijn gebleken--voor zoover dan die feiten te onzer beschikking staan3 er zijn natuurlijk nog tallooze kleinigheden1 voor ons verloren1 die ertoe hebben medegewerkt haar de waarheid duidelijk te maken4 ,daar is dan ten eerste het geval met la papesse ,jeanne1 de matresse van ,kluppfel4 ,une faute1 zegt ,petitain1 qu'elle l'a gnreusement pardonne4 ,jawel1 vergven1 maar kon ze 't ook vergten8 ,liet het geen wrange nasmaak van beleedigde vrouwelijkheid in haar gemoed8 ,deed het bovendien niet de gedachte bij haar ontkiemen1 dat de berisper van destijds al niet beter dan de berispten was1 en dat zij met haar scrupules eigenlijk een onnoozel halsje1 een onwetend mallootje was geweest8 p4#ahb ,maar dn444 en hoe zinkt alles1 wat zij hem1 wat hij haar aan kwaads moge gedaan hebben in het niet bij die vreeselijke daad vijf maal betaald3 het haar ontnemen van haar kinderen tegen haar zin4 ,je m'y dterminai gaillardement sans le moindre scrupule2 et le seul que j'eus vaincre fut celui de ,thrse1 qui j'eus toutes les peines du monde de faire adopter cet unique moyen de sauver son honneur4 7,sic67 ,l'anne suivante1 mme inconvnient et mme expdient1 au chiffre prs qui fut nglig4 ,pas plus de rflexion de ma part1 pas plus d'approbation de celle de la mre3 elle obit en gmissant4#ff ,peilt nu1 gij allen1 die ooit een kind zaagt geboren worden en die ontzettende vertwijfelende worsteling met de smart hebt gezien2 die dan bij de eerste geluidjes van het kleine schepsel1 op het pijn-verwrongen gezicht der moeder1 die plotselinge ontslaking1 een glimlach als een licht zaagt schijnen2 gij die dan de lle-smrt-vergtelheid1 de als overmoedige en jeugd-dronken vreugde1 den zaligen trots zaagt stralen1 tot die weer ebde1 heel zacht1 ter zoete zelf-inkeer1 het zich-zelf tot rustig-zijn dwingen1 om z groot heil niet te verbeuren2 gij1 die ooit beluisterd hebt die eerste moeder-woordjes1 als kleine bloemen ontrankend de mchtig-sterke1 de van zelfbedwang n popelend verlangen bvend-vste liefde2 ontbloeiend de diepste diepten van de ziel en het hart1 als pen1 rikende kelken1 naar het kindje toe--peilt gij1 wtenden1 de ontzettende en nooit te heelen wonde1 het afgrondige leed van de moeder1 die na z kort dien hemel te hebben genoten1 met den vloek der kinderloosheid1 menschelijk-moedwillig wordt belast2 peilt gij den haat1 den wrok1 het gevoel van verlatenheid1 de wanhoop aan alle deugd1 de verstarring tot egosme1 die in die vrouw zullen gaan leven1 leven hun bestaan van monsters1 waar engelen hadden kunnen zijn4444 ,en hbt ge dit alles doorvoeld4444 ,och444 ja4444 ,zl ik u dan nog wel vragen of ,thrse ,le ,vasseur aan haar misdrijven1 welke ze ook mogen geweest zijn1 in waarheid schuldig staat1 dan wel de man1 die haar dt aandeed8444 ,maar gij wendt u af1 p4#ahc ge ziet naar uw eigen kinderen1 uw blikken gaan zegenend naar hen uit444 en ik versta u3 zonder mijn vraag te wachten en zonder te antwoorden1 hbt ge haar beantwoord4444 99 99 99 99 99 ,want ook dit weten wij1 nietwaar3 n deugd voor alle moet door ons geleerd worden1 het is zij1 die alle bevat4 ,die haar in volkomenheid zou bezitten--maar geen mnsch kan dat--kan intreden tot alles wat waardevol is2 de sleutel tot het hooger denkvoelen1 de ingang tot de waarheid en het onschokbare geluk is zij3 het altrusme1 in haar hoogsten vorm1 voor ons onbereikbaar3 de volkomen ik-vergetelheid4 ,maar de ,natuur1 de ,al wijze1 die geen haast kent1 die van graad tot graad en van trede tot trede de wezens laat opwaarts klimmen1 heeft drie groote ,liefden in hun zielen opgericht1 drie onderrichters van het altrusme1 die achtereenvolgens in hun bewustzijn verschijnen1 met het wonder hunner gestalte en van hun stem4 ,de eerste is nog geen straffe ,leerares4 ,zij onderricht het altrusme spelenderwijze4 ,hoe zou zij ook anders3 even1 slechts ven na het eerst ontwaken van het bewustzijn1 verschijnt ook zij1 een engeltje even klein en speelgenoot van het kindje1 groeit zij daarmee op4 ,zij is de kinderliefde1 de egostische1 die veel vraagt en weinig schenken kan4 ,maar al opgroeiend komen er toch tijden1 dat het kind zelfs zijn hartebloed voor zijn ouders zou willen geven4444 ,en zie nu1 zie3 dat kleine speelgenootje heeft dan toch niet slechts met het kindje gespld1 het heeft1 met hem opgroeiend en slechts weinige zijner egostische en levenshongerige nukken weerstrevend1 klaarblijkelijk k hem onderricht--in altrusme4--,dan komt er een tijd4444 ,zij verlaat haar speelgenoot niet1 maar treedt achteruit3 de tweede groote ,liefde verschijnt1 een strenger ,leerares3 de liefde tusschen man en vrouw2 veel egosme weerstreeft zij1 veel opofferingen vraagt zij1 veel ontzegging van de genoegens en verlangens van het ik2 maar veel egosme duldt zij nog--de ,alwijze gebood haar1 niet t streng in het onderricht te zijn4 ,ook is haar sfeer zuiver noch doorzichtig1 vooral niet in den man4 ,de driftige zinnen dringen om haar heen1 hun p4#ahd hoog opgeheven flambouwen werpen smokerige en roode gloeden1 trekken misvormende schijnsels over haar ,venusgelaat4 ,ja1 soms zijn haar de zinnen voortrennende paarden3 dn leidster en meegevoerde1 stralend in de overwinningen1 de slapen omkranst1 vaart zij1 een grond-opwervelende storm1 een lichtende davering voorbij4--,maar ten leste verschijnt der ,drie hoogst tronende3 uittreding van de ,ziel der wereld op dier gelaat is zij1 nig beeld van de oneindigheid1 want ook de grenzen van haar wezen zijn nimmer gevonden2 ouders kennen haar zeen van gevoel1 doch hun diepte of breedte zijn niet te kennen2 ouders zien haar hemel1 hun kinderen zijn de gesternten daaraan1 maar zijn hoogte is niet te weten4444 ,egosme wordt in haar niet gekend1 het is een onverstaanbaar woord uit andere tijden1 uit andere landen4 ,zij leeraart niet1 zij is het altrusme1 zij is ook niet straf1 niet streng1 zij kn het niet zijn3 de opofferingen1 die zij verlangt1 worden niet als opofferingen gevoeld2 de afstand1 dien zij eischt van zooveel begeerten van het ik1 worden een rjker-worden bevonden6 ,voor het eerst dan van zijn leven wellicht1 voelt een mensch het altrusme net een bedwinging zijner begeerten1 voor het eerst niet als een moeilijk te verkrijgen en lastig te volgen deugd1 voor het eerst niet als een sfeer1 waarin hij slechts bezwaarlijk leven kan4 ,integendeel3 zijn begeerten zijn altrustisch1 znder die deugd kan hij nu niet leven en in hr sfeer beweegt hij zich nu opperst gelukkig1 natuurlijk en vrij als in den staat1 die zijn meest ongerepte natuurlijkheid het best past4 ,gelukkig de man en de vrouw1 die dit hebben gekend1 voor zij sterven1 zij hebben niet tevergeefs geleefd4 ,rijker aan eigen waarde keeren zij terug van waar zij werden gezonden4 ,want kinderen leeren den ouders oneindig meer1 dan ouders den kinderen4 ,jonkheid ontlokt ,ouderdom zijn schoonste gevoelens4 ,zij u de zon het stralend symbool daarvan1 wier glanzende jeugd der oude en verkillende aarde alle de schoone gestalten der bloemen1 dieren en menschen ontlokt4444-- 99 99 99 99 99 ,langs den weg van ons gevoel zijn wij van ons uitgangspunt p4#ahe heengetrokken4 ,en deze1 die geen dwaalweg was1 heeft ons1 naar onzen wensch1 daarheen teruggebracht4 ,zeg mij nu3 van deze groote leering-in-altrusme1 van het onderricht in die deugd1 welke alle deugden omsluit1 van dit opperst geluk1 deze blijde natuur werd ,thrse ,le ,vasseur menschelijk-moedwillig beroofd4 ,heeft men nu nog van noode1 ten einde haar verdediging te voeren1 hare ondeugden te bedekken1 of is er eenige reden voor ons deze waarheden te verzwijgen1 om de blaam1 waarmede zij den man treffen1 die haar dat aandeed8444 99 99 99 99 99 ,ik zie haar gaan door de dagen1 alln in haar onwetendheid1 alln met haar wrok1 alln met het schrijnende bewustzijn van haar gemis1 naast den man1 dien zij daarvan de oorzaak weet en die1 verzonken1 dn in de droomen van zijn genie of van zijn eerzucht1 dn in die zijner liefde of zijner angst1 vaak zelfs haar bestaan niet schijnt op te merken4 ,alln weet zij zich1 een eenzame huissloof1 al het nederige werk doende2 achter haar rug uitgelachen--hoe zal haar dit hebben gestoken6--door haar man1 die grapjes op haar onwetendheid maakt1 bij wiens voorname vrienden zij zelden komt1 aan wiens tafel zij zelfs niet zit1 wanneer hij een dier vrienden te gast heeft2 in haar gezicht uitgelachen door de bedienden van ,rousseau's gastheeren1 die in haar een dienstmeid zagen en niets meer4 ,hoe vaak zal zij aan haar kinderen hebben gedacht1 die haar steun hadden kunnen zijn1 vleesch van haar vleesch1 bloed van haar bloed2 met wie zij had kunnen praten1 die haar hadden begrepen en met haar zouden hebben meegeleefd in haar kleinheid en onwetendheid1 wellicht2 die1 zker1 haar een vertroosting zouden zijn geweest voor veel4 ,hoe moet zij soms dien man hebben gehaat1 toch zorgvuldig met haar boersche sluwheid1 haar onovertrefbare slimheid van niet veel meer dan analphabete1 wier verstandskracht door niets anders wordt verbruikt1 haar voelen verbergend--en tch daarin niet slagend bij ,rousseau's vrienden6 die zagen juist1 ,mevr4 ,holst6--in de eerste jaren daartoe gedwongen door1 en onder leiding van haar megera van 'n moeder1 in wier p4#ahf karakter schraapzucht1 valschheid en lust tot intrigeeren al het andere overheerschten2 in de latere jaren1 met veel behendigheid1 uit eigen inzicht en znder hulp alles doende1 goed of slecht1 wat verhinderen kon1 dat ,rousseau aan haar invloed ontsnapt2 alles doende wat hem sterker aan haar binden kan4 ,waarom8 ,zie haar op het eind van haar leven1 aan de deur van de ,comdie ,franaise de hand ophouden voor een aalmoes1 en ge weet het6 ,enmaal gedurende de lange jaren van haar leven met hem1 schijnt haar beleedigde vrouwelijkheid haar te sterk te zijn geworden4 ,rousseau spreekt namelijk van een refroidissement dans ,thrse en wijt deze aan de abstinentie waartoe hij zich verplicht voelde1 zoowel met het oog op zijn wankelende gezondheid1 als om niet in een herhaling van zijn vijfvoudig herhaald misdrijf te moeten vervallen4 ,dat was echter hoogstwaarschijnlijk de ware oorzaak niet4 ,die moet gezocht worden in zijn verhouding tot ,mad4 d',houdetot3 onder ,thrse's oogen hadden de maneschijn-wandelingen plaats gevonden1 onder haar oogen was de geheele geschiedenis afgespeeld4 ,welke vrouw zou zich hier niet beleedigd hebben gevoeld1 ten eerste1 door het feit-zelf1 maar dan1 en wellicht vooral1 door de minachting jegens haar1 die uit de omstandigheid sprak1 dat haar man niet de minste moeite deed1 iets ervan voor haar te verbergen#fg4 ,zoo heeft zij1 in hardnekkig zelfbedwang1 zich vast aan hem gehecht1 hem nimmer loslatend1 hem overal volgend1 hem met haar invloed omwikkelend als met een web1 gehaat daarom en in haar drijfveeren door allen doorzien1 die haar dan ook une cerbre odieuse noemden1 door ,rousseau alleen niet doorzien4 ,zij heeft met hem de jaren doorgebracht1 wrokkend zonder twijfel1 hatend zonder twijfel1 toch soms ook weer1 dunkt mij1 neigend naar een zachte verteedering en liefde voor hem1 bij het zien zijner ongelukken en hulpeloosheid4 ,maar dan kwam altijd weer die stekende gedachte aan haar verloren kinderen1 die haar kracht moet hebben p4#ahg gegeven te doen wat zij deed2 die1 dra na het ontluiken weer1 al de zachtere gevoelens deed verwelken2 die haar moet hebben ingefluisterd1 dat zij het recht had1 tegenover hem1 die haar den natuurlijken steun van haar ouden dag had ontroofd1 door lk middel en trots alles te zorgen1 dat het levensonderhoud1 dat haar van hem1 bij zijn leven en na zijn dood1 kon geworden1 haar niet ontging4 ,zoo hebben in dit hart--ik herhaal het3 l zijn vrienden hebben het gezien6--monsters gewoond1 omdat--'t geen zijn vrienden en ook ,mevr4 ,holst nit hebben gezien--,rousseau de engelen had verdreven4 ,zoo heeft zij stil gewacht4444 ,dan sterft hij444 de dwang is uit1 al haar weggedrongen instinkten sprngen nu op4444 ,nu1 op haar ouden dag gaat zij zich uitleven4444 ,na het leven met dien man1 dien zij niet meer liefhad2 na het leven met hem1 dien zij de wereld een ,groote hoort noemen1 maar die tegenover haar met dat al zijn simpelste plichten met voeten getreden had1 wil zij nu een van haar soort1 die dan wel niet die verhevenheid heeft1 waarvan zij toch niets begrijpt1 maar die haar1 in zijn gewone menschelijkheid1 wel niet zoo behandelen zal als hij heeft gedaan4 ,de schuchterheid1 de kuischheid1 die ze in haar jeugd1 gelijk we zagen1 bezat1 het geloof in de deugd1 och kom1 dat is nu alles gekheid voor haar geworden4444 ,ze heeft veel gezien en veel ondervonden4444 ,niet voor niets heeft zij de handelingen van ,rousseau jegens haar gezien1 niet voor niets de groote wereld jaren lang bespied4444 ,ingetogenheid is goed voor zulke domme mallootjes uit het volk1 als zij in haar jeugd er een was6444 ,genieten moet je1 genieten1 zooals allen om je heen6 ,en met haar stalknecht jaagt ze er dan in een paar jaar een burgermanskapitaal doorheen1 als vroolijke erfgenamen1 die1 in juichende brooddronkenheid1 het geld van een gehaten of hun onverschillig geweest zijnden erflater verkwisten4444 ,neen1 die ,thrse ,le ,vasseur's leven kent1 doorvoelt1 behoeft te harer verdediging haar figuur niet te verfraaien4 ,hare slechtheden waren geboet vr zij ze beging1 door de oorzaak1 waaruit ze ontstonden4 ,arme vrouw1 misleid door onwetendheid en door haar mishandelde instincten2 p4#ahh moeder1 die hare kinderen niet heeft gekend1 en zij had ze zoo gaarne gekoesterd2 die nu1 op hare beurt1 hun steun missen moet3 op tachtigjarigen leeftijd bedelt zij op straat haar dagelijksch brood6444 99 99 99 99 99 ,met het leven van twee vrouwen is dat van den mensch ,rousseau langdurig vervlochten geweest4 ,het onderzoek van zijn gedrag zoowel jegens de eene als de andere1 wijst op oneindig meer leelijks dan schoons in zijn karakter4 ,zijn uit alles blijkend neerzien op ,thrse verhinderde hem te begrijpen1 wat hij hr had aangedaan4 ,wat ,madame de ,warens aangaat1 jegens haar noemde hij zich-zelf ingrat1 al heeft hij ook daar allerlei schoonschijnende redenen bij de hand1 om die zelfveroordeeling haar scherpte te ontnemen4 ,behaagden hem dan ook in ,thrse slechts de frisch-open zinnelijkheid1 de gezonde kracht en de eenvoudige huiselijkheid van het volkskind1 aan ,madame de ,warens verbonden hem een diep-gewortelde psychische overeenkomst n een diep-geworteld --verschil4 ,de overeenkomst bestond daarin1 dat zij beiden uiterst impulsive menschen waren1 wezens van gevoel vral4 ,het verschil3 bij ,rousseau ging dat gevoel denken vooraf4 ,het moeizaam-schrijdend volk zijner denkbegrippen trok nimmer op1 vr hen de lichtende wolk van een droom den weg wees4 ,beter is het wellicht te zeggen1 dat ,rousseau's denken zlk een arbeider geleek1 die immer ter verkwikking zijn weg neemt langs een dichtbegroeid land1 wanneer hij zich in den vroegen ochtend naar de strenge en harde fabriek begeeft1 om daar den loop der onverbiddelijk in elkaar grijpende raderen te bewaken1 en die in het vrije middaguur wr ter verpoozing naar dat land gaat en zich vlijt in het hooge gras4444 ,want naar zijn eigen getuigenis werd zijn denken ook telkens onderbroken door divageerend gedroom4444 ,bij ,madame de ,warens echter ging het gevoel handelen vooraf2 elke droom1 elke fantasie veroorzaakte bij haar een hndelen1 dat1 gelijk het denken bij hem1 telkens door opnieuw-fantaseeren werd onderbroken4 ,de psychologische verklaring van3 de rust1 de volkomen tevredenheid1 de afwezigheid van al p4#ahi ongedurigs en gejaagds1 die ,rousseau in tegenwoordigheid van ,mad4 de ,warens gevoelde1 ligt dan ook mijns inziens nergens anders dan in die overeenkomst en dat verschil3 wat hm ontbrak1 waarom hij vaak zich-zelf minachtte en welk gemis hij1 wellicht onbewust1 weet aan het predomineeren van zijn gevel3 het snel-doortasten1 de moed tot de daad1 dat zag hij bij haar juist uit het gevoel ontkiemen6 ,zoo1 tegelijkertijd1 verzoende het hem met den grondslag van zijn wezen n voelde hij dit1 in de tweeenheid van hun beider bestaan1 bevredigend en berustigend aangevuld4-- 99 99 99 99 99 ,en wat nu zijn korte1 maar voor de vrijmaking van zijn genie hoogst beteekenisvolle1 verhouding tot ,madame d',houdetot betreft1 dze heeft ,mevr4 ,holst1 gelijk ik reeds vroeger zei1 prachtig doorvoeld4 ,die verhouding bleef dan ook beiderzijds rein en edel1 zoodat de uit ,mevr4 ,holst's historisch-materialistische aesthetiek voorspruitende verfraaingstendenzen hier tot het vertroebelen harer visie geen aanleiding hadden4-- 99 99 99 99 99 ,,noten3 #cd ,mevr4 ,holst1 ,j4,j4 ,rousseau4 ,blz4 #aeh1 #aei1 #afj4--;,cursiveering van mij4 #ce ,les ,confessions1 blz4 #a4 ,cursiveering van ,rousseau4 #cf ,h4 ,roland ,holst1 ,j4,j4 ,rousseau1 blz4 #cc4 ,cursiveering1 ook in de beide voorafgaande citaten van mij4 #cg ,hier kunt ge nu1 lezer1 mocht ge er lust toe gevoelen1 als arbiter tusschen mijn literairen criticus en mij optreden6 ,hij meende1 dat ,mevr4 ,holst de klaarblijkelijk juiste subjectieve waarheid wel bezeten heeft1 maar dat haar tendentieuse lagere persoonlijkheid die verminkt heeft tot 't dan onechte1 dat wij nu kennen4 ,ik neem liever aan1 dat zij niet in haar was4 ,veel doet 't er niet toe1 wie gelijk heeft1 want in beide gevallen1 zooals wij zullen zien1 valt op den invloed der historisch-materialistische aesthetiek de schuld4 #ch444maar die idealen waren innerlijk onwaar en voos1 want de overwinning der burgerlijke klassen bracht niet vrijheid en gelijkheid1 niet vrede en recht1 zooals zij geloofden1 maar meer ellende1 dan de aarde ooit gekend had2 riep niet in den mensch de aandriften van broederlijkheid wakker1 maar van hebzucht en heerschzucht en nijd4 ,blz4 #aei4 #ci ,h4 ,roland ,holst1 ,j4,j4 ,rousseau1 blz4 #bc4 #dj ,zie noot vorige pagina4 #da ,confessions4 ,cursiveering van mij4 #db zie noot #b vorige pagina4 #dc ibid4 #dd ,zie ,seconde lettre ,m4 de ,malesherbes4 #de ,h4 ,roland ,holst1 ,j4,j4 ,rousseau1 blz4 #bc4 #df ,confessions4 #dg ,hoe ,rousseau inderdaad aan deze mogelijkheid gedacht heeft1 moge de volgende uitlating bewijzen3 ,de tout ce que j'ai dit jusqu' prsent1 il en est rest quelque trace dans tous les lieux o j'ai vcu4444--,einde ,livre ,,iv1 ,confessions4 ,de voorvallen1 waarvan hier sprake was en zijn zal1 behooren dus alle tot die1 die een spoor hebben achtergelaten4-- #dh ,h4 ,roland ,holst1 ,j4,j4 ,rousseau4 ,blz4 #cf4 #di ,confessions4--,cursiveering van mij4 #ej ,er is nog een andere en zeer beteekenisvolle zijde aan de zaak1 welke echter pas belicht kan worden bij de behandeling der ,le ,vasseur-figuur4 #ea ,confessions4 #eb ,confessions4 ,cursiveering van mij4-- #ec ,ik geloof1 dat dit over 't algemeen het wilde leven van vele groote artisten verklaart4 ,men zie overigens mijn #c;den ,brief over ,literatuur4 #ed ,dans ces temps-la mme o ,rousseau entretenoit l',europe de ses souffrances1 je ne l'ai jamais vu incommod2 il cheminoit1 gambadoit1 atteignoit avant les autres le sommet des montagnes1 et mangeoit de fort bon appetit 7d',escherny1 geciteerd bij ,petitain47 #ee d',escherny4 #ef ,schetsen en ,critische opstellen1 blz4 #adi--aej4 #eg ,h4 ,roland ,holst1 ,j4,j4 ,rousseau1 blz4 #hg3 ,het wordt tijd dat eindelijk eens andere oogen over u heenbuigen1 oogen minder bevooroordeeld door klassegevoel1 enz4 enz4 #eh ,h4 ,roland ,holst4 ,j4,j4 ,rousseau1 blz4 #hb4 #ei ,g4 ,petitain1 ,appendix aux ,confessions4 #fj ,h4 ,roland ,holst4 ,j4,j4 ,rousseau1 blz4 #beb4-- #fa ,ibid41 blz4 #hc4-- #fb ,h4 ,roland ,holst1 ,j4,j4 ,rousseau1 blz4 #hc4 #fc ,confessions4 ,cursiveering van mij4-- #fd ,confessions4 ,cursiveering van mij4-- #fe ,confessions4-- #ff ,confessions4-- #fg ,men zie eens wat ,petitain1 in een noot bij de ,confessions1 van de d',houdetot-geschiedenis met betrekking tot ,thrse zegt4 ,en deze schrijver is waarlijk geen vriend van ,thrse4-- 99 99 99 99 99 ,,het ,,historisch-,,materialisme ,,in ,,de ,,literaire ,,critiek p4#aij ,,iv4 ,conclusin4 ,enige overwegingen1 verband houdend met den meer practischen kant van het leven onzer tijden1 mogen dit opstel besluiten2 overwegingen1 die eensdeels de literaire onderrichter van het intelligent en talrijk in den ,diamantbewerkersbond georganiseerd proletariaat1 anderdeels de letterkundige criticus1 het k op ervaring steunend recht meent te hebben1 hier zonder omwegen te uiten3 ,indien de marxistische aesthetiek verderfelijk is voor de kennis van de waarheid1 zoowel betreffende den aard van het ,scheppend ,vermogen der kunstenaars als van hun werken1 he verderfelijk zal zij dan wel niet zijn voor de opvoeding tot kunstgenieten van breede volkslagen1 wier uitteraard blinde en strompelende oordeelskracht1 het den bodem besnuffelende hondje dezer kunstleer cadeau krijgt1 om haar te leiden6 ,dt is wel het meest beteekenende aller dingen1 die met dit geheele vraagstuk in verband staan4 ,dt is wel de voornaamste vraag1 die zich aan elken onderzoeker dier aesthetiek zal voordoen1 de voornaamste ook die ik zag1 maar niettemin het laatst te berde bracht1 omdat ik wilde1 dat mijn voorafgaand betoog1 mij in de oogen van1 ik twijfel er niet aan1 ieder aandachtigen en onbevooroordeelden lezer het recht zou geven1 de vraag of deze aesthetiek verderfelijk is als beantwoord te beschouwen en slechts de mate1 waarin p4#aia zij het is1 nog voor discussie vatbaar te achten4 ,die mate6444 ,ik denk hier aan ,francesca di ,rimini in den ,inferno4 ,de wervelstorm1 die haar meevoert en omvangt1 laat haar met den geliefde even vrij1 als ,dante nadert2 zij spreken tot elkander1 het is een zoet oogenblik van troost voor haar1 n oogenblik van rust4444 ,ik denk daar n aan1 omdat het de historisch-materialistische aesthetici zijn1 die de ,kunst verhinderen het omstormde proletariaat te naderen als een verademing-brengende troost4 ,ik denk daar n aan1 omdat zij het volk niet de kunst doen zien1 als een machtig wezen1 in zijn diepste essentie staande buiten de bewogenheid der tijden en hun wisseling1 dat voor elken geluk en rust en verademing behoevenden mensch zijn armen open spreidt1 maar omdat zij1 in dwaling bevangen1 haar het volk doen zien1 als zlf een macht van den storm1 die hen omslingerend jaagt4 ,en z doende--en dat is het jammerlijkste--laten zij het proletariaat het veredelende van den strijd alleen1 het schokkend genot van de overwinning1 het opvoedend leed van de nederlaag1 maar ontnemen het de veredeling door de rust1 de sereene en klare1 die diepe bevrediging1 welke zuiver kunstgenot schenkt4--,het was dan ook geen kunstmaniak1 geen verslaafde l'art-pour-l'art-lettr1 die hier sprak2 niet iemand1 die buiten het leven staat1 of wien de nooden en behoeften van het proletariaat vreemd zouden zijn1 maar juist iemand1 die door leven1 werkkring en denken hen zeker even diep en innig kent als de door hem bestredenen2 maar juist iemand1 die vooral ter wille van het proletariaat1 de kunst wil doen zijn1 't geen zij van nature is1 in dezen tijd1 gelijk in alle tijden4 ,zoude dan voor mij3 de kunst de zin van het leven zijn1 de wereld een ding om afgebeeld te worden86 ,neen1 neen1 z is het niet4 ,maar elke mensch1 die niet geheel van algemeen inzicht is ontbloot1 het leven en zijn broeders liefheeft en hen dienen wil1 bepaalt zich er toe hen te dienen op die wijze als met zijn aanleg het natuurlijkst strookt4 ,dan dient hij hen ook 't best4 ,de kunstenaar dus3 door zonder bewuste bijoogmerken kunst te maken1 en1 indien hij tevens criticus is1 door p4#aib kunstwerken in hun essentie te doen begrijpen1 niets meer4 ,het wijze exclusivisme van het l'art pour l'art beteekent dan ook niet3 de kunst te dienen als ware zij het hoogste in het heelal en het einddoel van menschelijk streven1 maar haar zoo te beoefenen als ieder scheppend werker zijn vak beoefenen moet3 met volle toewijding aan1 met volle concentratie zijner vermogens1 terwijl hij werkt en schept1 op het werk alleen2 zijn aandacht ziver houdend1 opdat hij eens der wereld zijne schepping moge geven1 bijna z schoon als hij haar van de ,natuur ontving4 ,z verricht hij zijn werk het best en z dient hij dus 't leven het best4 ,het is dan ook niet een pueriele opvatting van het leven1 gelijk die aan de de-kunst-om-de-kunst-aanhangers caricaturiseerend-vervalschend wordt toegeschreven1 maar het is juist het zien van 't leven als een oneindigheid1 het is de deemoed tegenover het wijd-overkoepelende leven1 dat hen leert zich te bepalen bij hun werk1 klein of groot1 waarvoor zij voelen geboren te zijn1 en als een zijde worm1 een kleine spin te zijn1 die zijn draadje spant1 zijn kleine webje weeft1 nits meer1 dt is genoeg 444 en daarbij1 zoo hun ook dat veroorloofd wordt1 diep-tevreden1 die als voltooiende gedachte te denken1 die heerlijke zekerheid te voelen al hunne strevingen kronen3 niet ik1 zwakkeling1 maar een ,ander1 zal eens1 liefdevol1 ook met mjn web ,menschheid's wonden stelpen1 de ,meesterwever ook mjn draad in ,menschheid's bruidskleed weven4444 ,wat zouden zij meer kunnen wenschen dan dat geluk8444 99 99 99 99 99 ,keeren wij nu nog ven na deze korte toelichting van het schijnbaar enge1 maar inderdaad zeer ruime principe der m4i4 meest inzichtsvolle1 burgerlijke literaire aesthetiek1 tot de diametraal daaraan tegenovergestelde1 ons eigenlijk onderwerp1 terug4 ,vestigen wij nog kortelijk op een andere1 ontwijfelbaar ook gewichtige1 zijde van het vraagstuk de aandacht4 ,de waardeloosheid en de schadelijkheid der marxistisch-aesthetische begrippen voor de literaire critiek werd uitvoerig in dit opstel aan het werk der meest beteekenende aanhangers dier p4#aic begrippen1 in ons land1 aangetoond4 ,mij dunkt1 dat men1 na dt gezien te hebben1 het recht heeft te vragen3 wt zullen de mindere goden wel produceeren1 als zij volgens deze methode gaan werken8 ,en dat zullen zij6 ,want juist voor dezulken1 die uit zich-zelf nits over kunst kunnen voelen of denken1 opent zij de welkome gelegenheid1 om meters druks te vervaardigen over het bijkomstige in een kunstwerk1 het eenige waar zij bij kunnen1 en dat niets ter zake doet6 ,en daar ligt een tweede1 een waarlijk niet te onderschatten gevaar van het stelsel4 ,dat gevaar1 men begrijpe mij wel1 ligt dus volstrekt niet daarin1 dat deze critici de bas tage1 deze phrasen-kooplui uit de literaire voddenkelders tendentieus zouden worden6 ,och neen1 werden zij 't maar6 ,tendentieus zijn in den zin1 waarin ik 't thans bedoel1 gepossedeerd zijn door 't een of ander naar een hoog ideaal gericht streven1 dat is toch aprs tout iets van een voornamen geest4444 ,en zij en een voorname geest6444 ,dt zou 'n rdige vooruitgang voor hen zijn1 komaan6 ,ik heb eens hun1 al zeg ik 't zelf1 welgelijkend portret geteekend4 ,daardoor1 gelukkig6 behoef ik het thans niet meer te doen4 ,ik heb toen aangetoond wat zij zijn en niet zijn4 ,maar wel beschouwd ws voorheen iets dergelijks overbodig4 ,tot nu toe werd toch eigenlijk niemand hun dupe4 ,ten slotte voelde ook het botste publiek de phrase1 het idiote volmaakt-niet-begrijpen in hun geschrijf4 ,want tusschen den waren1 den kunstenaar-criticus1 den eenige1 die literaire critiek mag beoefenen1 omdat alleen hij 't is1 die intutief een kunstwerk doorvoelen kan1 en deze phraseurs was er een t enorm verschil4 ,maar zoodra deze kunstenaar-critici zelf gaan doen alsof het literair-critisch doorvoelen toch eigenlijk meer een wetenschap dan een kunst is en minstens evenzeer een aanleerbare vaardigheid als een gave1 dan 444 ja1 dan zullen er zooveel voddenkelders1 zooveel broodwinningnerinkjes1 zooveel muffe en duffe winkelhuizen vol walmende petroleumlampen en kleverige rollen drop en vliegenpapier voor de smoezelige ruiten verrijzen1 een klit van voetklemmende en gordelende parasieten1 rondom--o heiligschennis6--de kerken en p4#aid paleizen der literatuur1 dat de latere dichters1 de latere schoonheidsbegeerigen zich niet zullen knnen neerzetten aan hun voet1 om zich vredig en niet-gestoord weg te denken in 't leed1 in de vreugde1 in de gedachten en het scheppingsgenot van wie hen schiepen1 tenzij dan dat er een opsta onder hen1 die mokerend heel dien achterstegen-bouw weer tot puin verbrijzelt4 ,aug4--,sept4 #aiac4 99 99 99 99 99 ,,vertalingen ,,behoorend ,,bij ,,het ,,historisch-,,materialisme ,,in ,,de ,,litteraire ,,kritiek p4#aie ,blz4 #aja ,mestra3 ,dochter van den koning ,erisychtheion4 ,men zie de ,metamorphosen van ,ovidius ,naso4 ,blz4 #abc ,there are3 ,er zijn veel dichters1 die nimmer hebben geschreven4 ,blz4 #acg ,then from3 ,toen uit de spelonken van mijn droeve jeugd ik sprong1 enz4 ,blz4 #adh ,c'est le pardon3 ,het is de vergiffenis om der wille van de glorie4 ,blz4 #adi ,je me suis montr3 ,ik heb mijzelf getoond1 gelijk ik werkelijk was1 verachtelijk en laag1 wanneer ik zoo ben geweest2 goed1 grootmoedig1 indien ik aldus was4 ,ik heb mijn innerlijk ontsluierd1 z als gij zelf het hebt gezien1 ,eeuwig ,wezen4 ,vergader rondom mij de ontelbare menigte mijner medemenschen2 dat zij luisteren naar mijne bekentenissen1 zuchten over mijne laagheden1 blozen over mijn ellende4 ,dat elk hunner op zijn beurt en in dezelfde oprechtheid zijn hart uitstorte aan den voet van uw troon1 en dat drna n enkele het wage te zeggen3 ,ik was beter dan deze4 ,blz4 #adi tout prendre3 ,alles bij elkaar genomen1 ben ik een uiterst goed mensch4 ,blz4 #aef ,l',anne suivante3 ,het volgend jaar1 #agej1 toen ik heelemaal niet meer aan mijn verhandeling dacht1 vernam ik1 dat zij te ,dyon bekroond was4 ,deze tijding deed al de denkbeelden1 die mij bij het schrijven hadden vervuld1 opnieuw ontwaken en bezielde hen met nieuwe kracht4444 ,blz4 #aef ,tandis que je philosophois3 ,terwijl ik aldus philosopheerde over de plichten van den mensch1 dwong een gebeurtenis mij beter na te denken over mijne eigene4 ,thrse werd voor de derde maal zwanger4 ,te oprecht tegenover mij-zelf en innerlijk te fier om mijne principes p4#aif in mijn daden te verloochenen1 zette ik mij er ernstig toe1 over het lot mijner kinderen na te denken4 ,blz4 #aeg ,d'ailleurs les principes lvs3 ,bovendien moesten mij wel de hooge principes1 die ik mij had eigen gemaakt1 boven dergelijke laagheden verheven doen zijn1 en het is dan ook zeker1 dat ik dat sedert dien gewoonlijk wel geweest ben4 ,maar dit vond toch niet zoozeer zijn oorzaak daarin dat ik de verleiding zou hebben overwonnen1 maar veeleer in het feit1 dat ik de oorzaak der verleiding vermeed en ik zou zeer bevreesd zijn evenzoo te stelen als in mijn kindschheid1 zoo ik weer aan dezelfde begeerten onderworpen werd4 ,het bewijs daarvan had ik ten huize van den heer de ,mably4 ,blz4 #aei ,il faut que3 ,mij moet wel trots de meest eerbare opvoeding een sterke neiging tot ontaarden eigen zijn geweest1 want dat voltrok zich heel snel en zonder eenigen innerlijken weerstand te ontmoeten1 en nimmer verviel eenig vroegrijp ,cesar zoo snel tot een ,laridon4 ,blz4 #aei dlire inconcevable onbegrijpelijke razernij4 ,blz4 #aei dlire razernij1 delirium4 ,blz4 #afj ,de tout ce que3 ,van alles wat ik tot hiertoe gezegd heb is er in alle plaatsen1 waar ik geleefd heb1 eenig spoor achtergebleven4 ,blz4 #afa ,je ne regarde3 ,de ellende en verlatenheid beschouw ik zelfs niet als de grootste gevaren waaraan ik haar heb blootgesteld4 ,wie weet hoever op haren leeftijd1 de moedeloosheid der belasterde onschuld iemand brengen kan8 ,blz4 #afa ,qui sait3 wie weet4 ,blz4 #afa ,moi qui ne fit3 ,ik1 die nooit iemand kwaad deed4444 ,blz4 #afc cette horreur du mal3 444 deze afschuw van het kwaad in elken vorm1 deze onmacht om iemand te haten of te schaden en zelfs om dat te willen2 deze verteedering1 die levendige en zachte bewogenheid1 die ik bij den aanblik van alles1 wat deugdzaam1 grootmoedig en beminnelijk is1 gevoel--kan dat alles in een en dezelfde ziel bestaan naast de verdorvenheid1 die zonder eenig gewetensbezwaar de lieflijkste der plichten met voeten treedt8 ,neen1 ik voel het en spreek het luide uit3 dat is niet mogelijk4 ,nooit heeft ,jean ,jacques n oogenblik van zijn leven een man zonder gevoel1 zonder erbarmen1 een ontaard vader kunnen zijn4 ,zeer zeker heb ik mij kunnen vergissen1 maar mij verstokken niet4 ,zoo ik mijne redenen zeide1 ik zei te veel4 ,daar zij mij immers hebben kunnen verleiden zouden zij dat ook vele anderen kunnen doen2 ik wil de jongeren1 die mij eens zouden kunnen lezen1 er p4#aig niet aan blootstellen1 het slachtoffer van dezelfde dwaling te worden4 ,blz4 #afd petites bonnes gens goede luidjes4 ,blz4 #afd grand hommes de nos jours groote mannen onzer dagen4 ,blz4 #afd les raisons dterminantes de beslissende redenen4 ,blz4 #afd ,out of season misplaatst4 ,blz4 #afe jeunes gens jonge lieden4 ,blz4 #af ,enfants-,trouvs ,vondelingenhuis4 ,blz4 #afg ,si jamais rve d'un homme eveill3 ,zoo ooit de droom van iemand in wakenden toestand een prophetisch visioen geleek1 dan was het wel deze4 ,blz4 #afg et ce qui m'a frapp3 ,en wat mij het meest in de herinnering aan deze mijmering heeft getroffen1 was1 dat toen zij zich verwezenlijkt had1 ik mij van precies dezelfde voorwerpen omringd vond als die ik mij destijds had verbeeld4 ,blz4 #afg 444 la peur de l'enfer3 444 de vrees voor de hel maakte mij nog dikwijls opgewonden4 ,ik vroeg mij af3 ,in welken staat ben ik8 ,zoo ik op dit oogenblik-zelf stierf1 zou ik verdoemd worden8 ,ik zei tot mij zelf3 ,ik zal dit steentje tegen dien boom daar vlak tegenover mij werpen1 zoo ik hem raak1 is dat een teeken van heil1 mis ik hem1 dan beduidt het verdoeming4 ,aldus sprekend werp ik mijn steentje met bevende hand en terwijl mijn hart vreeselijk klopte4444 ,sedert dien heb ik niet meer aan mijn zaligheid getwijfeld4 ,blz4 #afh ,fontaine de ,hiron3 een instrumentje om goocheltoeren mee te doen4 ,blz4 #agj ,lapidation3 steeniging4 ,blz4 #agj ,dans ces temps-la3 ,in diezelfde tijden1 waarin ,rousseau ,europa met klachten over zijn kwalen bezig hield1 heb ik hem nooit ongesteld gezien2 hij stapte voort1 maakte luchtsprongen1 bereikte vr de anderen de bergtoppen en at met zeer goeden eetlust4 ,blz4 #aga ,il partit donc3 ,hij vertrok dan en verliet dengeen1 wiens hart hij had gewonnen4 ,blz4 #aga ,lascia le donne e studia matematica ,laat de vrouwen maar met rust en bepaal je ertoe wiskunde te studeeren4 ,blz4 #agf ,la manire dont elle s'est conduite3 ,de wijze1 waarop zij zich na zijn dood heeft gedragen1 zou voldoende zijn elken twijfel op te heffen1 indien wij ons niet reeds volkomen zeker voelden door het eensgezinde getuigenis van allen1 die ,rousseau op verschillende tijdperken zijns levens hebben bezocht4 ,het staat dan vast1 dat zoowel te ,motiers als te ,wootton en overal1 waar zij haar meester heeft gevolgd1 ze1 tot in zijn laatste oogenblikken1 haar best heeft gedaan1 argwaan p4#aih en wantrouwen in hem te verwekken en te voeden en dat zij met het doel1 met niemand zijn vertrouwen te moeten deelen en hem aldus beter te kunnen beheerschen1 allen verdacht bij hem maakte1 die in zijn nabijheid kwamen en erin slaagden1 hem te behagen4 ,wat moet deze vrouw1 die1 toen zij zich te ,motiers verveelde1 niets verzuimde te doen wat er ,rousseau het verblijf onverdragelijk kon maken1 wel niet gedaan hebben in de eenzaamheid van ,wootton1 waar haar niets zoozeer na aan het hart moet hebben gelegen dan hem in de noodzakelijkheid te brengen1 het te verlaten4 ,men kan dan ook verzekerd zijn1 dat zij1 om meer schijn van waarheid aan haar lasterlijke en valsche ingevingen te verleenen1 de zegels van de aan haar meester gerichte brieven verbrak1 die1 dupe van dezen streek1 er duizend gevolgtrekkingen uit afleidde1 de eene nog vreemder dan de andere1 over wier zonderlingheid zich echter niemand1 die dit alles in aanmerking neemt1 langer verwonderen kan4 ,blz4 #agg ,hume1 ,mercier3 ,hume1 ,mercier1 d',escherny1 ,dusaulx1 allen1 die over ,rousseau hebben geschreven1 zijn 't op dit punt eens4 ,blz4 #agi ,je n'avois cherch d'abord3 ,aanvankelijk had ik niets meer beoogd dan mij een amusement te verschaffen4 ,ik merkte echter1 dat ik meer had gedaan en mij een gezellin had gegeven4 ,een weinig omgang met dit uitmuntende meisje1 een weinig nadenken over mijn toestand1 deden mij gevoelen dat ik1 slechts denkend aan mijn vermaak1 mijn geluk had gevonden4 ,blz4 #agi ,autrefois j'avois fait3 ,vroeger had ik van haar uitdrukkingen een woordenboek samengesteld1 om ,mevrouw de ,luxembourg te amuseeren1 en hare kluchtige vergissingen zijn dan ook beroemd geworden in de kringen1 waarin ik heb geleefd4 ,blz4 #ahj ,enfin nous nous expliqumes3 ,eindelijk vond er een verklaring tusschen ons plaats3 schreiend bekende zij mij een enkelen misstap1 vrucht van hare onwetendheid en de sluwheid van een verleider1 tegen het einde harer kindsheid gebeurd4 ,zoodra ik haar begreep1 slaakte ik een vreugdekreet4 ,maagdelijkheid6 riep ik uit1 wie zou die dan in ,parijs1 bij een twintigjarig meisje nog denken te vinden6 ,blz4 #aha ,une faute3 ,een vergrijp1 zegt ,petitain1 dat zij hem grootmoediglijk heeft vergeven4 ,blz4 #ahb ,je m'y dterminai gaillardement3 ,luchtig-weg nam ik het besluit1 en zonder het minste gewetensbezwaar2 het eenige1 dat ik had te overwinnen1 was dat van ,thrse1 die ik al de moeite van de wereld had1 dit eenige middel1 om haar eer te redden 7sic67 te doen aanvaarden4 p4#aii ,het volgend jaar dezelfde zwarigheid en dezelfde uitweg1 slechts vergaten wij ditmaal een naamcijfer aan de kleertjes te hechten4 7,met behulp van zulk een naamcijfer kon men dan later1 als een kind door de ouders werd opgeischt1 dit onder de menigte der in de vondelingenhuizen verpleegden terugvinden1 v4,c47 ,overigens niet meer nagedachten mijnerzijds noch goedkeuring van den kant der moeder3 kermend gehoorzaamde zij4 ,blz4 #ahf ,refroidissement dans ,thrse ,verkoeling in ,thrse4 ,blz4 #ahf une cerbre odieuse een afschuwelijke ,cerberus4 ,blz4 #ahh ,ingrat3 ondankbaar4 99 99 99 99 99 ,,ii ,,didactisch p4#bjc 99 99 99 99 99 ,,voorwoord ,het woord didactisch1 vr dit gedeelte van den bundel geplaatst1 moge veel van aard en bedoeling der navolgende opstellen benevens de uitvoerigheid der daarin voorkomende analysen en de lengte der citaten verklaren--zekere eigenaardigheden van stijl en inhoud3 de gemeenzame toon en de1 feitelijk buiten het gebied der literatuurcritiek liggende1 min of meer moraliseerende uitweidingen1 eischen1 dunkt mij1 willen zij niet ontstemmend op een algemeen lezerspubliek werken1 nog korte toelichting4 ,deze opstellen1 op een enkele uitzondering na1 werden geschreven voor en verschenen in ,het ,jonge ,leven1 het onder redactie van den heer ,henri ,polak staande ontwikkelingsblad van den ,a4,n4,d4,b4 ,houdt de lezer dit in het oog1 dan zal hij zich nu ongetwijfeld zoowel de aanwezigheid der bovengenoemde lichtelijk moraliseerende gedeelten kunnen verklaren--immers tot mijn lezerspubliek behoorden ook zeer jonge lieden1 wien mijn gevoel mij drong het eene1 dat zij al evenzeer van noode hebben als het andere1 niet te onthouden1 terwijl ik hun dat andere gaf--als den1 hier en daar heerschenden1 gemeenzamen toon1 dien ik mij zeker niet zou hebben veroorloofd tegen een algemeen publiek aan te slaan1 gesteld al1 dat ik daartoe neiging zou hebben gevoeld1 't geen niet waarschijnlijk is4 ,hoe geheel anders echter lag hier het geval6 ,zelden heb ik bij het schrijven dezer opstellen het gevoel gemist1 voor een vriendenkring te schrijven1 en allerminst toen ik de zekerheid kreeg1 dat de ouderen vooral p4#bjd mijne artikelen met genegenheid en aandacht lazen1 een omstandigheid die mij bevestigde in de overtuiging1 dat zij ook buiten de grenzen van den ,a4,n4,d4,b4 een invloed konden uitoefenen1 die het doorvoelen en begrijpen van literatuur in ons land1 ten goede komen kan4 ,en moge menigeen glimlachen bij de gedachte1 dat deze vriendenkring van lezers zeker wel niet onder de twintigduizend menschen tellen zal1 niet hij die de eensgezindheid in den ,a4,n4,d4,b4 kent1 de georganiseerde verwerkelijking van het zoo moeilijk te verwezenlijken ,een voor allen en allen voor een1 de onderlinge trouw en het ver boven materieel winstbejag uitgaande gevoel van saamhoorigheid2 niet hij1 die wel eens een ,bondsvergadering heeft bijgewoond1 waar al die duizenden wel elkaar schenen te kennen1 en als vrienden zoo gemoedelijk-intiem1 voor de opening der bijeenkomst in rustig vertrouwen met elkander praatten2 waar bij alle soms hooggestegen verschil van meening1 nooit de kalm-zekere genegenheid van de blijmoedige gelaten verdween1 nooit ook de joviale toon van hartige volksboertigheid werd gemist1 als wisten al die menschen wel1 dat die ruzietjes best en waarachtig wel als kleurige verzetjes op den effen en diepen stroom hunner eensgezindheid mochten drijven en wat rook en roet uitpuffen ook1 wel ja--wat hinderde dat die breede en klare rivier6 ,hoe vaak heb ik daar blijde van de naar het podium in den lichtglans omhooggeheven gezichten gelezen die wellicht soms nauwelijks bewust maar enorm sterk werkende zekerheid1 hier schouder aan schouder met vrienden en niets dan vrienden te staan1 hier veilig te staan in nheid en door noest werken veroverde macht1 hier heerlijk de menschen-waarde van zich-zelf en zijn lotgenooten te voelen1 herwonnen op broodnijd1 plat en bruut individualisme en concurrentie-haat4--,welnu1 dit alles bedenkend1 zal1 vertrouw ik1 de lezer zich door het gemeenzame in den toon der hier navolgende opstellen niet gekwetst voelen niet alleen1 maar ook1 begrijpend1 hoe het voortsproot bij den schrijver niet uit een zich hooger voelen1 doch uit een diepe en innige genegenheid1 't billijken1 dat hij uit piteit voor eigen gevoel--de p4#bje eerste plicht eens schrijvers6--het liet zoo het was4 ,is hiermede mijn inlichtend woord tot den lezer van dit deel van den bundel geindigd1 de overtuiging1 dat wie aan den weg timmert veel 444 bekijks heeft legt mij de verplichting op1 hier nadrukkelijk het volgende te verklaren3 zoo dit mijn werk een blijvend nut zal blijken te hebben gebracht2 zoo er harten door zijn opengebloeid in liefde tot het schoone1 geesten erdoor gebracht zijn tot het begrijpen en doorvoelen van kunst1 dan prijze men hen vooral1 die de gelegenheid ertoe schiepen3 het ,bestuur van den ,a4,n4,d4,b4 en in de allereerste plaats zijn voorzitter1 den ,redacteur van ,het ,jonge ,leven1 mijn waarden en geerden vriend ,polak1 die door de ruime en hooge opvatting van zijn taak1 het rijke genot1 voor mij aan mijn arbeid verbonden1 zr heeft verhoogd en dus niet weinig tot het welslagen zal hebben bijgedragen2 doch zoo het mocht blijken te hebben gefaald1 dan prijze men hen niet minder1 maar lake uitsluitend mij1 die in volkomen onafhankelijkheid schrijvend wat ik wilde1 een van de kostbaarste gelegenheden1 zij het met de beste bedoelingen1 zou hebben misbruikt4 ,maart #aiad4 ,,de ,,schrijver 99 99 99 99 99 ,,hoe ,,literaire ,,kunst ,,gelezen ,,en ,,genoten ,,moet ,,worden#a p4#bjf ,ik wil nu met u spreken over literatuur1 haar wezen1 haar verhouding tot eenige andere grootmachten van het geestelijk leven1 het geluk en de veredeling1 die zij geeft en hoe deze in u komen kunnen4 ,wat ik daardoor wellicht vermag1 is3 u haar te doen begrijpen met uw verstand4 ,het geluk en de veredeling1 waarvan ik sprak1 zult ge echter niet deelachtig worden voor gij haar zult begrepen hebben met uw gevoel4 ,is dat gebeurd--tegelijkertijd zijn zij in u4 ,en gij zult een rijkdom1 een troost1 een toevlucht bezitten1 wier weelde1 wier innigheid1 wier beveiliging aan niets geleken kan worden1 dat ge vr dien bezat4 ,maar ook het eerstgenoemd begrijpen is geen geringe winste1 en zal voor sommigen uwer allicht het middel blijken te zijn1 het laatstgenoemde te bereiken4 ,veel zal afhangen van uw aanleg1 uw ernst1 uw wil1 uw al of niet inzien van de waarheid1 dat op dat hooger levensplan1 waarop wij allen toch wenschen1 dat ge eens zult staan1 dit begrijpen noodig is als brd1 als wrk4 ,de bibliotheek-statistiek van onzen ,bond is niet bemoedigend4 ,ware die de steunstaf van mijn hoop1 zij deed beter met niet op weg te tijgen2 zinnelijkheid en lust tot grof romannetjes- geprikkel1 verlangen naar verhit geboeid-zijn1 deze1 leert die statistiek1 zitten bij de massa uwer voor1 zijn haar raadgevers bij het boeken-kiezen4 ,maar mijn hoop p4#bjg leunt op een anderen staf3 de adeldom van uw strijd1 de worsteling uwer klasse4 ,die strijd is ook de groote ,drijver1 die u drijft4 ,zelf edel1 stoot hij u het edele van het leven tegemoet4 ,hij de hijgend zwoegende1 bezweet en zwart1 worstelt uw massa p de hooge wegen1 waar de blanke1 lichte gedaanten staan3 ,wetenschap1 ,kunst1 ,vrijheid4 ,gij moogt weerstaan of niet1 hij stt u op4 ,en telkens gaat zijn vorschersblik omhoog en zwaar ademend berekent hij den afstand1 de terugwenteling stuitend op zijn reuzenborst2 dan ziet hij weer naar ons1 de medehoeders1 mede-werkers1 die in spanning wachten of zij mogen helpen4444 ,soms mogen wij dan1 een enkel maal kunnen we4444 ,dit stuk wil zulk een hulp zijn4 99 99 99 99 99 ,begin met dit goed te begrijpen3 een voorwerp is altijd min of meer voor eenige doeleinden geschikt4 ,al naar uw inzicht1 oogenblikkelijke behoefte1 of door noodzakelijkheid gedreven1 zult ge 't voor een dier doeleinden gebruiken1 maar afgezien van waarvoor gij 't gebruikt zal het uit zijn eigen aard voor een of eenige van die verschillende doeleinden het meest geschikt zijn4 ,en luister nu goed3 wendt ge 't aan1 waartoe 't het meest geschikt is1 dan gebruikt ge 't1 wendt ge 't echter voor iets anders aan1 dan misbruikt ge 't4 ,ten overvloede1 zoo ik meen1 zal ik u dit met een concreet voorbeeld verduidelijken3 een tafel1 niet waar1 kunt ge als tafel1 maar ook als stoel1 maar ook als brandhout gebruiken6 ,behoef ik ,u nu te zeggen1 dat ge hem alleen als tafel gebruiken1 als stoel of als brandhout slechts misbruiken kunt86 ,zoo is 't op stoffelijk1 maar z ook op geestelijk gebied4 ,nemen we nu ook een concreet voorbeeld op geestelijk gebied en kiezen we daartoe een roman1 welke tevens een literair kunstwerk is1 ,zoo'n roman dan is een geschiedenis van zekere menschen4 ,die menschen1 die natuurlijk ook spreken in dien roman1 verkondigen meeningen2 het blijkt u1 dat ge 't eens zijt met die meeningen1 of dat ge 't oneens zijt1 ja1 ze zelfs verfoeit6 ,verder3 de toestand1 waarin de menschen in dien roman verkeeren1 schijnt u te pleiten vr uwe overtuiging of levensbeschouwing1 p4#bjh of wel daartgen2 of3 er worden door die roman-menschen sexueele handelingen gepleegd1 waarvan het meer of minder uitvoerig relaas we zinnelijkheid prikkelt4 ,waartoe moet die roman1 die dit alles doet1 vertelt en bevat1 maar ook een kunstwerk is1 u nu dienen8 ,moet ge blij zijn1 omdat die roman-menschen meeningen verkondigen1 die met de uwe strooken1 of treurig zijn om het tegendeel8 ,moet ge verheugd zijn1 omdat de toestand1 waarin die roman-menschen verkeeren1 vr uw levensbeschouwing pleit1 of verdrietig en toornig1 wijl hij ertegen schijnt te bewijzen8 ,moet ge door 't relaas der sexueele handelingen uwe zinnelijkheid lten prikkelen8 ,of wel1 moet ge dien roman als ,,kunstwerk op u laten inwerken en dus ervan hebben3 dat hooge geestelijke genot1 die veredeling1 die vr van kleine blijdschap1 vr van toorn1 vr van verdrietelijkheid1 vr van innerlijken strijd zijn3 een zoete effenheid1 toch niet z effen of zij rimpelt heuveltjes van glinsterende verrukking op1 als een deinend water onder zonlicht8 ,behoef ik ,u nog wel te zeggen1 dat die roman1 die een kunstwerk is1 het meest uit eigen aard geschikt is1 om als kunstwerk te worden genoten en dat ge hem dus misbruikt en niet gebruikt1 zoo ge iets anders er mee doet6 ,en hoedt u voor misbruik van geestelijken rijkdom6 ,ge kent wel het begin der schade1 maar het verre einde niet3 de algeheele verwarring van denkbeelden1 het ongemerkt-langzaam maar zeker verergerend gebrek aan onderscheidingsvermogen1 de verstomping en verblinding van het verstand en het gevoel door eenzijdige ontwikkeling4 ,misbruik is verspilling1 en een opkomende en worstelende klasse heeft niets1 geen splinter zelfs1 te verspillen4 99 99 99 99 99 ,maar1 vraagt ge nu1 hoe bereiken we dit1 zulk een roman als kunstwerk te genieten4 ,wij erkennen1 we voelen ons verheugd als het verhaal en de toestand der menschen in het verhaal vr onze levensbeschouwing1 vr onze politieke inzichten1 vr de juistheid van ons geloof of ongeloof pleiten1 p4#bji toornig en verdrietig vaak bij het tegenovergestelde4 ,ja1 wij erkennen1 dat er onder ons menigeen is1 die leest1 om zijn zinnelijkheid te prikkelen4 ,zeg gij ons nu hoe we dit alles vermijden kunnen en hoe we kunnen geraken tot dat hooge genot1 dat gij bedoelt4 ,want als gij zegt1 dat deze onze blijdschap en onze toorn1 dit ons leed en ons verdriet niets met kunstgenot te maken hebben1 ja1 dat we dit laatste zelfs kunnen hebben van een kunstwerk1 welks geheele inhoud lijnrecht tegen onze inzichten schijnt in te druischen1 dan begrijpen wij zelfs niet wt kunstgenot is4 ,welnu1 ik verlang niets liever dan u dit alles duidelijk uiteen te zetten4 ,juist met die bedoeling heb ik mij nu aan het werk gezet4 ,en indien ge maar welwillend en met volle aandacht naar mij luisteren wilt1 dan kn ik 't ook4 ,want ik zeg niet quasi-bescheiden1 dat ik 't mn te weten1 maar ik zeg stellig en vast1 omdat ik 't aldus vl1 dat ik 't onwrikbaar zeker weet4 ,gij zult ook later inzien1 dat de meening van velen voor wie gij hoogen eerbied hebt en die dien eerbied ten volle verdienen1 met de mijne in strijd is4 ,maar daarom moogt ge n niet aan mij twijfelen1 doch daar ik uw raadsman ben1 aannemen wat ik zeg1 tot ge-zelf oordeelen kunt tusschen hen en mij4 ,bij eenigen uwer1 begaafden1 zullen mijn woorden als een voleindende verheldering zijn4 ,zij zullen plotseling veel in hun eigen voelen begrijpen1 wat hun verstand tot nu toe niet verklaren kon4 ,dezen hebben met hun gevoel begrepen1 vr zij 't met hun intellect konden doen4 ,bij de anderen zal mijn betoog echter1 gelijk reeds werd gezegd1 slechts een begrijpen-met-het-verstand veroorzaken1 vr ook dezen zich-zelf tot een begrijpen-met-het-gevoel zullen gebracht hebben1 zullen zij niet mogen oordeelen4 99 99 99 99 99 ,zie eerst het onderscheid tusschen wetenschap en kunst3 ,wetenschap is3 het onderzoekende1 betoogende en bewijzende4 ,kunst is3 het intutief-ontvangende en het in-schoonheid-en-blijdschap-herscheppend e4 ,vraag daarom aan de kunst geen p4#baj onderzoek1 geen betoog en geen bewijs4 ,vraag haar schoonheid en afspiegeling van scheppingsvreugde alleen4 ,wetenschap is het keurende1 schiftende1 scheidende4 ,kunst echter is het alles-omvattende4 ,verwonder u daarom niet1 dat ,,alles wat bestaat in haar verheerlijking wordt opgenomen4 ,wat bestaat in de stoffelijke en wat bestaat in haar eigen verbeeldingswereld4 ,zij herschept en verheerlijkt--want dit is n voor haar--zoowel het kleine leven der dieren4 7,maeterlinck7 als het supreme leven der onstoffelijke werelden 7,dante74 ,zij herschept en verheerlijkt een rottend lijk 7,velasquez7 zoowel als het heerlijkst ontbloeien van jong leven 7,herman ,gorter3 ,mei1 bijv4 en ontelbare ,anderen47 ,zij herschept en verheerlijkt de diepste afgronden van het misdadige en zinnelijke denk-voelen 7,les ,chants de ,maldoror7 zoowel als het tegelijkertijd heerlijke en smartvolle zich verliezen in een ander1 wat een zeer liefdevolle en hooggestegene bereikt heeft 7,epipsychidion van ,shelley74 ,gij ziet1 ik bewr niet1 dat zij dit alles doet1 maar ik bewijs het u4 ,wat is haar dan onderwerp1 wat zijn haar meeningen en overtuigingen6 ,en wat mogen zij u dan zijn1 terwijl gij tot haar komt1 gij1 die haar wilt genieten6 ,zij herschept het alles in vreugde en die vreugde is om hare eigen scheppingskracht4 ,die vreugde te hergenieten1 dat is het kunstgenot4 ,ik zal u ook van deze stelling1 voor zoover dat kan1 een verduidelijkend voorbeeld geven3 ,in een vriendenkring1 waartoe ik behoorde1 las een voor uit ,gorter's ,mei--,balders afscheid van ,mei4 --,de voorlezer was zoo door aandoening overmand1 dat over zijn gelaat die eigenaardige huiveringen bleekten en om zijn lippen die glimlach van opperst en edel geluk was1 welke aan de gelaatsuitdrukkingen van de ,verklaarden der middeleeuwen1 in religieuse extase1 doen denken4 ,toen hij geindigd had en vrijwel uitgeput en zwaar uitademend met gebogen hoofd voor zich staarde1 de edele glimlach tot een trek van moeheid-door-geluk vervaagd1 zei een der vrienden tot hem3 ,jij had den glimlach van het genie van den maker op je gezicht4 ,en zoo was 't ook3 hij had 't opperst kunstgeluk gehad4 ,want1 nog eens3 ,het opperst geluk1 door kunst te p4#baa verkrijgen1 is3 het hervoelen van de verrukking1 die de schepper van het kunstwerk bij het scheppen had4 99 99 99 99 99 ,noodwendig moet nu echter1 na dit alles te hebben gelezen1 een twijfel in u ontstaan4 ,kunst verheerlijkt dus wat zij herschept1 zoo zult ge vragen1 kunst maakt dus mooier wat zij ziet1 zij siert dus op1 wat is dat anders dan de dingen leugenachtig voorstellen86 ,trouwens1 zij moet wel alles in een begoocheling zien1 hoe kan zij anders1 een rottend lijk afbeeldend1 een schoon kunstwerk maken6 ,dien twijfel zal ik nu van u wegnemen3 ,het zien der kunst ont-dekt de hoogste door menschen te doorvoelen waarheid1 maar w zien stelt u de dingen leugenachtig voor4 ,gij ziet ze oppervlakkig1 kent ze niet in hun chte1 dipe wezen1 noch in hun samenhang met het andere2 de kunst echter ziet ze in hun menschelijk-erkenbaar diepste wezen1 kent ze bij intutie tot in din grond van hun aard n in hun samenhang met het andere4#b ,en overal1 waar die diepste aard van een ding gekend en allernauwkeurigst weergegeven wordt1 is die ,,weergave en de ,,daad van het ,,weergeven3 ,schoonheid4 ,en die schoonheid is de verheerlijking4 ,weer een voorbeeld3 waarom zijt gij1 die dit leest1 zoo vaak gedachteloos en zonder iets te voelen door uchtend- of avondschemering gegaan en waarom zijt ge dan zoo verrukt en voelt zoo vreemde raadsels in hr n in u-zlf1 als een kunstenaar ze heeft herschapen8 ,omdat die kunstenaar haar diepste essentie heeft doorvoeld en dat diepe wezen heeft afgebeeld4 ,heeft hij die avondschemering nu vermooid en opgesierd8 ,neen1 neen1 dan zoudt gij die beelding als een leugen voelen4 ,maar integendeel1 gij voelt1 dat u nu eerst de oogen opengaan1 dat ge pas n de wrheid ziet4 ,en ge bekent u-zelf1 p4#bab dat hij haar heeft gegeven1 zooals zij wrkelijk was1 gij echter slechts1 om eens zoo te spreken1 haar altijd aan 'r oppervlakte hadt gezien en dus niet1 zooals zij wrkelijk was4 99 99 99 99 99 ,maar1 zoo zult ge nu vragen1 als dit alles zoo is1 waarom komt het dan zoo dikwijls voor1 dat n kunstenaar zich1 bijvoorbeeld1 uitsluitend aangetrokken voelt tot het afbeelden van bloemen1 'n ander tot het afbeelden van menschen1 een derde weer zich alleen tot dieren bepaalt4 ,hun moest toch alles even lief zijn1 daar zij van alles1 het eigen1 diepe wezen eens ontdekt1 een kunstwerk scheppen kunnen8 ,maar dit niet alleen3 als deze kunstenaar zich dus al afwendt van het eene en die van 't andere1 hoe kunnen wij1 niet-kunstenaars1 dan in alles de schoonheid zien en de blijdschap erom voelen86 ,en ziehier mijn antwoord3 de gewoon-menschelijke neigingen van den kunstenaar1 de graad van ontwikkeling zijner psychische gaven zullen bepalen1 dat voor het verborgen1 eigen1 diepe wezen van het eene ding zijn oogen geopend1 voor dat van een ander ding zijn oogen gesloten zullen zijn1 dit laatste zal hij dus niet in kunst kunnen herscheppen4 ,met u is het echter anders gesteld3 van u wordt niet geischt1 dat gij de omhulde diepte van de dingen in de natuur onthullen zult4 ,van u wordt slechts geischt1 dat gij dat diepe wezen zien zult zooals het1 reeds door den kunstenaar onthuld1 in een kunstwerk voor u staat4 ,indien een kunstenaar niet tot het kernwezen van bijv4 menschen kan doordringen1 dan beteekent dit1 dat de uiterlijke verschijningsvorm van die menschen iets in zich heeft1 wat hm dat belet4 ,indien gij echter een kunstafbeelding van menschen voor u krijgt1 dan kan er in den uiterlijken verschijningsvorm van die menschen niets zijn1 dat ,u dit belet1 om de eenvoudige reden1 dat--er geen alleen-uiterlijke verschijningsvorm meer is en de innerlijke met volle openbaring van kernwezen daarvoor in de plaats is getreden6 p4#bac ,zoo meen ik u dus1 voor zoover het mij in dit korte bestek mogelijk was1 te hebben aangetoond3 het wezen van kunst2 de aanwezigheid van scheppingsvreugde bij het scheppen van een kunstwerk2 dat het hoogste kunstgenot het hervoelen van die scheppingsvreugde en het beschouwen van de scheppingsdaad in haar bewegingen is2 dat men daartoe komt door de hooge waarheid van een kunstwerk in te zien2 dat de heerlijkheid en schoonheid van iets in kunst gebeeld1 bestaan uit de allernauwkeurigste1 innigst-ware weergave van het meest eigene1 diepe van dat iets4 ,hiermede heb ik de hoofdzaken gerecapituleerd4 ,maar nog niet heb ik u duidelijk genoeg gezegd1 hoe ge u zelf opvoeden en op-leiden kunt tot dat z-zien van een kunstwerk1 tot dat z-hervoelen der scheppingsvreugde4 ,en dit zal ik nu doen4 99 99 99 99 99 ,er is zeer veel overeenkomst tusschen een kunstenaar en den waarlijk genietenden beschouwer van een kunstwerk3 de kunstenaar beschouwt1 doorgrondt1 herschept en voelt vreugde en evenzeer de waarlijk-genietende beschouwer1 ziet1 doorgrondt1 erkent ten slotte als waar en voelt vreugde4 ,waar de wegen dus zoo parallel loopen en ten slotte zelfs eindigen in hetzelfde punt1 zal het ongetwijfeld groot nut hebben1 zoo we nauwkeurig en van nabij den weg van den kunstenaar bezien4 ,ten eerste dus3 hoe geraakt een kunstenaar ertoe den diepsten aard van een wezen te zien8 ,door op dien tijd zich-zelf af te sluiten voor het weten der begrippen1 waarin de wetenschap3 ethica1 politieke economie1 enz4 enz4 haar waardebepaling van dat wezen heeft neergelegd4 ,hij moet dieper zien dan de ethica1 de politieke economie1 enz4 enz41 hij moet de opperste1 innigste1 onvervreemdbaar-eigen waarde van dat wezen zien1 en de waarde-bepalingen van de ethica1 de politieke economie1 enz4 enz4 kunnen hem slechts misleiden en verblinden4 ,hoe zou zich die misleiding en verblinding1 in hem1 uiten8 ,hij zou zich afkeerig of bewonderend1 toornig of welwillend voelen4 ,dus niet onpartijdig en objectief4 p4#bad ,en hij moet wl objectief zijn4#c ,ten tweede3 wat gebeurt er nu in hem1 terwijl hij door objectief aanschouwen den waarlijk-eigen aard van een wezen of ding erkend heeft8 ,de drang ontstaat in hem1 om alles wat hij gezien heeft1 te herscheppen4 ,terwijl hij dit doet en1 al doend1 voelt te zullen slagen1 is er een zeer hooge en groote vreugde in hem1 n om de schoonheid van zijn erkennen n om die zijner macht1 dat wat hij erkend heeft te herscheppen4 ,het zijn deze3 de schoonheid van des kunstenaars erkennings- en herscheppingsvermogen1 en zijn vreugde daarover1 die de eigenlijke schoonheid van de bovengenoemde allernauwkeurigste1 innigst-ware weergave zijn en dus levens1 nu ten diepsten grond gepeild1 de eenige waarachtige schoonheid van een kunstwerk uitmaken4#d ,doet een kunstenaar dit willekeurig3 zich-zelf sluiten voor al wat niet is het doorvoelen van den eigen1 diepsten aard van een wezen of ding8 ,neen1 dit is hem aangeboren1 hij mot dit doen4 ,het is hem aangeboren alles te vergeten voor dit eene1 terwijl hij aanschouwt en herschept4 ,een opperst concentratievermogen van het denk-voelen wordt hier vereischt4 ,zoo ergens1 dan is hier het woord waar3 ,niemand kan twee heeren dienen4 ,geen mensch kan schrijven om den roem1 geen om het geld1 geen om te hervormen en tegelijkertijd een kunstwerk scheppen4 ,alleen1 wanneer hij op het objectief aanschouwen van den diepsten1 eigen aard van een wezen of ding zijn geheele denk-voelen concentreert1 kan hij 't4 ,en omdat dit concentratievermogen zoo uiterst sterk moet zijn1 kan niemand het door den wil verwerven1 maar het moet van zelf aanwezig zijn en integendeel den wil beheerschen4 ,dan is men kunstenaar4 ,l'art pour l'art--,de kunst om de kunst1 d4w4z41 dat de kunst uitsluitend om haar-zelfs wille en zonder eenige bijgedachte of eenig bijoogmerk gediend moet worden1 is daarom een volmaakt juiste stelling4 99 99 99 99 99 p4#bae ,hoe moet gij nu1 leerend uit het bovenstaande1 handelen1 om de schoonheid van een kunstwerk te zien en de vreugde van zijn maker te hervoelen8 ,gij moet1 gelijk hij1 u-zelf sluiten voor alle die begrippen1 waarvoor hij zich sluit4 ,waarom kunt gij dit willekeurig1 terwijl hij dat toch niet kan8 ,omdat er een ontzaglijk groot verschil is tusschen de benoodigde sterkte van uw concentratievermogen en die van het zijne4 ,het zijne moet sterk genoeg zijn1 om door de misleidende omhulling1 tot de kern van het te herscheppen wezen of ding door te dringen4 ,voor het uwe biedt die kern1 door hm onthuld1 open en bloot zich aan4 ,het uwe volstaat dus met van slechts zoo zwakken aard te zijn1 dat het zich door ieder normaal mensch willekeurig door oefening laat verwerven4 ,wat moet gij dus1 nu in bijzonderheden herhaald1 laten8 ,gij moet1 bij het zien van een kunstwerk1 nalaten eraan te denken1 wat de zedeleer van den inhoud der voorstelling zegt1 wat uw politieke opvatting ervan zegt1 wat uw economische ervan zegt4 ,gij moet u niet laten benvloeden door het feitelijke der voorstelling3 niet toornig gestemd1 niet welwillend gestemd en niet zinnelijk worden4 ,en wat moet gij dan wel doen8 ,gij moet u zoo volkomen mogelijk overgeven aan het denk-voelen1 dat niet dralen zal bij u op te komen1 indien gij het bovenstaande slechts laat4 ,wat is dit denk-voelen1 in woorden uitgedrukt8 ,ongeveer dit3 ,hoe heerlijk waar en echt is deze voorstelling1 hoe schitterend mooi en juist heeft de kunstenaar dit gezien en weergegeven4 ,dan zult gij de hooge vreugde hervoelen1 die ook hij gevoeld heeft4 ,en gij zult die vreugde voelen om het vermogen van een ander6 ,want in u-zelf zult gij juichen3 ,hoe blij ben ik en hoe in-gelukkig dat er zulk een mensch1 die dt kan1 bestaat1 en hoe houd ik van dien mensch4444 ,wat is meer altrustisch1 wat veredelender dan dit4444 ,dn zijt ge in wrheid kunst-genieter4 99 99 99 99 99 p4#baf ,maar1 zoo zult ge nu vragen1 als die stelling3 ,de kunst om de kunst juist is4 ,als wij door een kunstwerk bijvoorbeeld niet langer het ongeluk van het proletarisch bestaan des te vlijmender mogen voelen1 niet langer ons laten aanvuren in onzen mooien strijd1 doen wij dan wel goed ons aan kunstgenot over te geven8 ,wij voelen als eersten plicht onzen strijd te strijden1 en alles wat ons daar niet in helpen kan moeten wij laten4 ,en zeker1 antwoord ik1 met dit laatste hebt gij gelijk4 ,maar de zaak is1 waaraan gij niet denkt1 dat juist het genieten van kunstgenot u helpen zal in uw strijd4 ,telkens als gij zoo zult genoten hebben1 zult gij een beter mensch zijn geworden1 al weet en voelt gij dat zelf niet dadelijk2 een beter mensch is een sterker mensch en hoe sterker hij is1 hoe meer hij vermag4 ,omdat uw strijd edel en goed is1 helpt gij hem onwillekeurig strijden1 telkens wanneer ge iets goeds doet1 wanneer gij zelf edeler wordt4 ,als gij u rein houdt in woord en in daad1 strijdt gij uw strijd6 ,als gij u goed voedt1 als gij uw maatschappelijk inzicht scherpt1 als gij eerlijk tegen vriend en vijand zijt1 strijdt gij uw strijd4 ,en als gij kunstgenot voelt1 rein en diep en onvermengd1 dan niet minder strijdt gij uw strijd6#e #cj ,augustus #aiji4 99 99 99 99 99 ,,over ,,multatuli ,,en ,,zijn ,,geschiedenis ,,van ,,woutertje ,,pieterse4 p4#bag ,i4 ,na 't ,hollandsch laagland met z'n gevaarlooze wegen1 z'n kabbelende rivieren1 zijn gecultiveerde bosschen1 z'n heldre dorpen met kerk en torentje1 z'n langzaam op-schemerenden ochtend en neerschemerenden avond2 na de ,hollandsche wei met de haasteloos-mummelende koetjes2 na de ,hollandsche binnenkamers met hun stoffage van begouwenaarde burgerheeren en1 meest 'n weinig houterig1 vrijende jongelingen en jonge dochters1 na al dit gemoedelijke1 zich-zelf gelijk blijvende en veilige--plots nu een tropisch bergland1 met ravijnen en neerdonderende stroomen1 met oerwouden1 waar leeuw en tijger brullen1 en gij1 zoo ge u er waagt1 de beet en omkronkeling van slangen zult hebben te vreezen2 een land met rook-bepluimde vulkanen1 wier inwendig vuur de wijngaarden en olijfbosschen op de hellingen eerst koesterend doet zwellen van olie en wijn1 om dan1 vroeg of laat den krater uitgebarsten1 zijn eigen teelt te vernielen in n brandende giftuitstrooming1 door n slag2 met dorpen1 des nachts vol zwoelheid van doffe geuren en zwaarmoedige deunen1 waar1 daags1 een wijsgeer u als bedelaar nadert1 en wien ge voor een ,grande hieldt1 een bedelaar blijkt2 waar de liefde geen braaf-burgerlijke vrijage1 maar hartstocht en heet begeeren is2 een land waar nauwelijks afkeer zijn kan1 of zij groeit tot haat4 ,een ,indisch land1 waar de ochtend bruusk p4#bah den nacht afwerpt1 als een mensch zijn kleed1 en de dag niet langzaam heengaat1 maar zich snel het masker van den nacht voorbindt1 als had hij zich verlaat en schoot het hem plts te binnen1 dat hij den wezens de rust moet gunnen1 die onder de stralen van zijn gelaat niet mogelijk is4444 ,een land1 waar alles grillig1 uitbundig en snelwisselend is4444 ,in minder woorden3 na het talentvolle1 het geniale2 na het afgepaste en zeer wel vermoedbare1 het uitbruischend onberekenbare4444 ,ziedaar3 na ,hildebrand3 ,multatuli6#f 99 99 99 99 99 ,ik erken het volmondig3 een geweldenaar als ,multatuli1 met z vrouwelijke zachtheid als zijn gemoed bezat2 een hater mt zveel liefde2 een beeldstormer met dat ne verlangen3 plaats vrij te maken voor zijn reuzenbouw van rechtvaardigheid en menschenmin en schoonheid2 zulk een met z groote fouten en ontzaglijke deugden1 is voor de jeugd vol gevaars4 ,want zijn deugden trekken haar maar aan voor korten tijd3 z deugdzaam te zijn is wel een tikje moeielijk6 ,maar zijn gebreken1 wellicht1 in zekeren zin1 niet minder grootsch en schoon van sterke menschelijkheid1 die zijn makkelijker en genoeglijker na te bootsen6 ,zoo denken ten minste de mannen en vrouwen in den dop4 ,en dt is het gevaar4 ,men moet het echter onder de oogen zien1 men kan 't niet mijden1 tenzij men een bedeesd en braaf moederskindje is1 dat aan huiskamers en warme kachels1 benevens beekjes1 wolkjes en molentjes dicht bij honk1 zat genoeg heeft en nooit naar bergen en bergstroomen1 olijfbosschen en wijngaarden verlangt4 ,multatuli heeft in onze kringen1 lang vr de stichting van onzen ,bond1 een geweldige rol gespeeld4 ,en dit sproot nu juist niet voort uit de bijzondere beschaving in die kringen1 uit ontvankelijkheid voor het subtiel-schoone en fijn-geestige--och och heere neen1 ook hier heeft de ,bond bijna lles te doen p4#bai gehad4444--maar uit twee geheel andere oorzaken4 ,de eerste was1 dat men in ,multatuli's werk zag een vrijbrief voor1 een rechtvaardiging van 'n soort gne-looze en zich op zich-zelf beroemende bandeloosheid2 de tweede echter1 van edele natuur3 dat die onontwikkelde1 maar daardoor wellicht des te frisscher menschen voelden1 dat er iets nieuws1 schoons1 machtigs en van-kracht-heerlijks in hen openbrak1 door hem4 ,wilt ge weten wt dat was8444 't ,was hun revolutionnair gevoel6 ,dat1 vrienden1 is misschien het mooiste in een mensch4 ,het is 't opstandsgevoel tegen rechtsverdraaing en leelijkheid in het leven4 ,dat wrokt en brandt in zoo'n jongen mensch4 ,toch brandt het maar met 'n heel klein vlammetje dikwijls1 maar het leven vraagt daar niet naar1 gooit elken dag weer nieuwe brandstof op1 die door dat kleine vlammetje niet verteerd wordt4444 ,dat geeft een teveel1 dat geeft een drukking4444 ,zoo nu en dan schiet het vlammetje weer wat hooger op1 maar er zijn nog dompers3 fatsoen1 traditie en verkapitalistischt1 vermaatschappelijkt1 verwrongen kerkgeloof1 en zoo waar1 zoo'n jongmensch gebruikt die dompers zelf6 ,dat heeft men hem zoo geleerd4 ,tot daar plotseling zoo'n kerel1 zoo'n reus bij hem binnenkomt1 en die vraagt hm niet of hij 't goed vindt en ook niet aan de menschen die zooveel ouder en wijzer zijn dan hij1 maar die slaat kort en goed voor zijn oogen al z'n dompers stuk4 ,en daar schiet zijn vlam omhoog en gaat ze heerlijk branden4444 ,en hij begrijpt dat die man een weldoener van hem is 444 o ,god1 wat heeft z'n jong hart hem dan lief 444 hij zou hem om den hals wel willen vliegen4444 ,welnu1 zulk een man was ,multatuli1 en daarom hadden die verachte diamantslijpers hem zoo lief en dwpten met hem en omarmden hem4444 ,och neen1 ze begrpen hem niet1 wat je begrijpen noemt1 geen denken aan2 wat kunnen hun zijn fijnheden1 de rapheid zijner wendingen1 het overdonderende zijner strijdhaftige geestigheid geweest zijn2 mr zij begrepen1 zij voelden1 dat dit de stem was van hun eigen1 gesmoorden haat2 het ziende oog van hun hulploos1 onbestemd en blind verlangen2 de sterke hand1 die hun tastende zwakke handen greep2 zij zagen eindelijk eens p4#bbj het ongekende wonder van een hrlijk mensch1 die mling had aan de machtigen1 aan de rijken2 het wonder van een mensch1 door wien een god had mogen spreken1 en die nochtans niet anders dan der rmen en verdrkten mond wou zijn6 ,wat schatten van liefde en dankbaarheid heeft hun ziel zich door hem verworven4 ,hoe hebben zij toen1 in hun donker leven1 door hm de hilige geestdrift gekend4 ,en wie weet1 of niet hij 't was1 die voor 't eerst dat mooi-menschelijke in hen wekte1 welks prachtige opvaart hun eenheid in den ,bond verrijzen deed4444 ,maar met dat al3 dwepers kunnen geen maat houden4 ,en daarvoor wil ik u behoeden4 ,en trouwens1 wat hun 't noodigste was1 is het nog daarom u niet4 ,gij behoeft niet meer gewekt te worden4 ,gij zijt wakker1 daar ben ik zeker van4 ,en die brandstof in u1 die voedt geen persoonlijk-revolutionnair1 geen klein-flikkerend vlammetje meer1 maar hij helpt mede-voeden dat zekere en klare licht1 dat socialisme heet4 ,daarom3 gij zult en moet ,multatuli kalmer genieten1 gij zult onderscheiden leeren4 ,en o1 vral1 gij moogt niet in de fout vervallen1 waarin zij vervielen3 444 ,een ieder mensch1 een mensch1 die met een ,groote verkeert1 voelt vroeg of laat den drang1 dien te gelijken4 ,die drang kan hem heilzaam1 maar ook onheilbrengend zijn4 ,heilzaam is zij hem1 wanneer hij denkt3 ,die groote mensch1 dien ik zoo liefheb1 is toch een mensch1 hij moet dus gebreken hebben4 ,laat ik oppassen dat ik niet1 door mijn overgroote liefde verblind1 die gebreken overneem4 ,want die fouten1 welke in 't geheel van zijn ontzaglijke persoonlijkheid zoo gering lijken1 zouden mij1 klene1 verpletteren4 ,laat mij groeien en genieten van zijn voortreffelijkheden4 ,maar laat mij ook hierin wijs zijn3 laat mij hem niet nabootsen in zijn deugden1 want napen1 dat is het werk van apen2 de plicht en het verlangen van menschen is3 blijde te zijn met1 te genieten van het goede2 hun wijsheid3 te weten dat drdoor hun wezen van zelf groeit en natuurlijk en geleidelijk beter wordt4 ,wat voor uw wezen van zijn voortreffelijkheid geschikt is1 dat eigent het zich van zelf toe1 mits gij u maar zoover opwerkt1 dat ge p4#bba die voortreffelijkheid kunt begrijpen en beminnen4 ,maar nabootsen1 vooral niet6 ,een mensch1 die van de zon geniet1 moet daarom niet voor zon willen gaan spelen1 noch zich verbeelden1 dat hij stralen schiet4444 ,om u nu reeds in dit inleidend stuk het onderscheiden van ,multatuli's deugden en gebreken makkelijker te maken1 zeg ik dit3 zijn deugden waren3 een sterk ontwikkeld bewustzijn van eigen hooge waarde2 een machtig revolutionnair sentiment2 een onbegrensde menschenliefde3 een heftig begeeren naar waarheid 7welke hij echter nog minder vaak kon bereiken dan hij anders had gekund1 wijl hij gehinderd werd1 ten eerste3 door de bitterheid van zijn geest1 ontstaan door het ondervonden onrecht2 ten tweede3 door zijn groote menschelijke en kunstenaars-ijdelheid1 waardoor hij niet nalaten kon te poseeren72 een in-staat-zijn zich op te offeren en een onwrikbaar vasthouden aan wat hij goed en recht achtte4 ,zijn deugden1 als kunstenaar1 waren3 een ontzaglijk doorvoelings-en uitbeeldings-vermogen 7dat echter geschaad werd door een groot gebrek aan objectiviteit72 een vlijmscherp taal-begrip2 een buitengewoon geestig vernuft 7dat m4i4 slechts overtroffen wordt1 maar dan ook ver1 door den grooten ,heine1 van wien hij trouwens veel geleerd heeft72 een rijke fantasie4 ,zijn gebreken1 ik heb er reeds eenige genoemd1 waren meest de keerzijden van zijn deugden3 een anarchistische neerhalingswoede 7keerzijde van zijn revolutionnair sentiment72 een soms zeer lichtzinnig oordeelen over alles1 wat hij maar gemoette 7keerzijde van zijn uiterst-vlug-denken-kunnen72 een soms enorme zelfoverschatting en minachtend neerzien op de allergrootsten 7keerzijden van zijn hooggestemde zelfachting72 een uittartende en pralerige opzichtigheid 7keerzijde van zijn heldenmoed74--,gij moet dus1 ik herhaal 't1 zeer critisch tegenover hem staan1 u voor kinderachtige naperij1 waartoe deze suggestieve persoonlijkheid iemand makkelijk verleidt1 zorgvuldig bewaren en bovenal dit goed begrijpen3 dat de ontkennende1 de negatieve houding van zijn geest1 die hem schoon stond1 wijl hij groot was1 en p4#bbb leefde in een tijd1 die dat noodig had en 't als 't ware zelf deed geboren worden1 u leelijk zou staan1 niet alleen wijl gij niet groot zijt1 maar omdat gij in een tijd leeft1 die k en bovenal een positieve1 een bevestigende geesteshouding noodig heeft3 het innig geloof in de waarachtigheid van het socialisme4 ,vroeg zijn tijd een ongebreideld1 een naar eigen begeerte kampend mensch1 deze vraagt gehoorzame soldaten voor het groote leger1 dat strijdt in alle landen voor menschenrcht en menschengelk1 soldaten nit gedrild tot tucht1 maar uit eigen weten en eigen vrije keus de tucht verkiezend boven tuchtelsheid4 ,houdt ge u aan dit alles1 wat ik u heb gezegd1 dan kunt ge zonder vrees dat oostersch-vreemde en prachtig land1 dat ,multatuli's werk is1 bereizen en moedig de hellingen van dien trotschen berg beklimmen1 waarop bosschen vol van sappige vruchten staan4 ,wat mij betreft1 ik zal het nu bij deze1 naar mij dunkt niet ongemotiveerde1 waarschuwing en uiteenzetting laten1 en in de volgende artikelen de ,geschiedenis van ,woutertje ,pieterse1 haar zooveel mogelijk los makend uit de ,ideen waarvan ze een deel is1 zuiver letterkundig behandelen1 gelijk ik dat met ,hildebrand's ,familie ,kegge heb gedaan4#g 99 99 99 99 99 ,,over ,,multatuli ,,en ,,zijn ,,geschiedenis ,,van ,,woutertje ,,pieterse p4#bbc ,,ii ,in de ,geschiedenis van ,woutertje ,pieterse1 zooals die nu1 helaas onvoleindigd1 voor ons ligt1 hebben wij in de allereerste plaats te zien een poging tot weergave der geleidelijk voortschrijdende geestelijke ontwikkeling van een geniaal kind--,woutertje-zelf--2 in de tweede plaats een schets van3 het ,hollandsche volksleven3--,femke en haar moeder1 ,gerrit ,sloos1 ,klaas ,verlaan1 de joodsche familie ,roebens1 de illuminatie-avond1 enz4--2 de klein-burgers3--de ,pietersen1 juffrouw ,laps1 e4d4--2 de deftige burgerij3--de ,kopperlith's3 typen van het dwaze1 opgeblazen parvenudom1 met zijn sleep van kruiperige loonslaven1 en de ,holsma's3 ietwat gedealiseerde beelding eener verstandige1 liefderijke1 boven alle vooroordeelen hgstaande doktersfamilie--2 de geestelijken1 vertegenwoordigd door de kluchtige1 verachtelijke figuur van den huisdominee1 en de heerlijk-gebeelde1 kinderlijk-reine persoonlijkheid van pastoor ,jansen2 allerhoogste personages1 zooals de groote ,napolon1 op wien wij even in den schouwburg een vluchtig kijkje krijgen1 de ,paltsgravin1 prinses ,erica1 enz42 in de derde plaats4444 ,maar nee1 ik ga z niet verder1 die zin werd veel te lang1 te vermoeiend door zijn lengte1 zelfs als jullie op al die plaatsen even waart gaan zitten1 wat nog zoo gek niet zou zijn geweest1 want1 laat me je verzekeren1 je hebt vandaar heerlijke inkijkjes en prachtige vergezichten4444 p4#bbd ,wat ik verder wou zeggen1 kwam in 't kort hierop neer1 dat het geheele werk n worsteling van het hooge met het gemeene1 n ,multatuliaansch-heftig-beukende1 maatschappelijke meubelen1 ruiten1 hle heilige huisjes stuk-rinkinkende prchtige worsteling is4 ,men zou1 wellicht interesseert jullie deze mededeeling1 ons boek kunnen indeelen bij3 romantisch realisme4444 ,maar hoe6 ik zei3 wellicht interesseert 't jullie 444 het moet je interesseeren1 want het geldt hier niet1 je 'n paar geleerde woorden naar 't hoofd te smijten1 of je 'n kruieniersachtig suiker-rijst-boonen-indeelingsgewoontetj e in te stampen1 maar het gaat erom1 je de begrippen1 de zeer veel verheldering veroorzakende begrippen1 waarvan die termen namen zijn1 bij te brengen1 n om de te behandelen stof1 de letterkunde dus1 door verdeeling meer overzichtelijk en begrijpelijk te maken4 ,wat s ,romantiek8 ,nou1 om 't 'ns erg kort en populair te zeggen3 een kunstbeelding van1 zeer wel bestaanbare1 uitzonderingsfiguren1 levend in zelden voorkomende omstandigheden2 daardoor heel vaak verschijnend als een overdrijving van de algemeene werkelijkheid1 want die uitzonderingsfiguren maken1 door hun levenswaarheid1 op den gemiddelden lezer den indruk van vertegenwoordigers der algemeene werkelijkheid te zijn4#h ,de romantiek nu1 in dit romantisch-realistische werk1 uit zich niet slechts in het feit der beelding van sommige personen van het tweede plan--prinses ,erica bijvoorbeeld--1 ook niet alleen in het doen plaats hebben van gebeurtenissen1 die1 wanneer we ons het totaal-beeld voor oogen brengen1 dat de werkelijkheid ons van den loop der dingen voorhoudt1 een sterken bijsmaak van onwaarschijnlijkheid krijgen1 maar p4#bbe die romantiek uit zich al dadelijk heel principieel in den opzet en op het hoofdplan van het werk3 het beschrijven der zielsgeschiedenis van een geniaal mensch4 ,en nu ga ik verder en zeg dit3 omdat een geniaal mensch zelf een stuk romantiek is1 door de ,natuur1 te midden van ,hr dag-dagelijksch realisme neergezet1 botst hij daarmee1 verstoort hij er in zekeren zin de harmonie van 7zeer zeker3 om tot een hoogere harmonie te geraken1 en3 de botsing is een heilzame1 maar dat verandert voor 't oogenblik aan 't onaangename van de zaak niets4 ,multatuli-zelf is hier een uitstekend voorbeeld van7 en z1 en daarom verstoort de afbeelding van een geniaal mensch in een werk als dit--voor driekwart een afbeelding der algemeene werkelijkheid--de harmonie van dat werk4 ,we voelen een onaangenaam aandoende ongelijksoortigheid en zelfs tegenstrijdigheid der deelen4 7,multatuli heeft dat1 geloof ik1 zelf gevoeld1 vandaar dat het klaarblijkelijk zijn plan was1 zijn ,woutertje1 langzamerhand1 naar den kant der romantische prinses ,erica uittedringen4 ,ik voor mij ben er zeker van1 dat1 had hij het werk voleindigd1 dit1 uit aan de ,wouterfiguur ontsprongen noodzaak1 al meer en meer verromantiseerd zou zijn geworden4 ,en verder ben ik van oordeel1 dat het dit bewustzijn1 met wat er verder aan vast zit1 bij ,multatuli-zelf1 is geweest1 dat hem den lust benomen heeft verder aan zijn verhaal te werken1 en niet ergernis over de ,van ,vloten's enz4--,stel je voor1 omdat de kleine menschjes je aftakelen1 heb je geen lust meer aan de levende schoonheid in je ziel1 die je-zelf zoo heerlijk weet6 ,terwijl toch juist het natuurlijk beloop is1 dat die schoonheid je over alles troost en heenhelpt6 ,neen1 geloove wie 't kan1 k kan 't niet4 ,de zaak is mijns inziens1 dat hij geen vreugde meer aan die schoonheid zelf had--om bovengenoemde redenen47 99 99 99 99 99 ,ik zeide u daar straks dat je van al die plaatsen zulke aardige inkijkjes en vergezichten zoudt kunnen hebben4 ,nu eerst een inkijkje4 ,zie toe3 daar wriemelen1 maken zich belachelijk1 worden gegeeseld door hun eigen bespottelijkheid1 p4#bbf de ,pietersen1 de ,lapsen1 de ,stoffels en hoe al dat tuig verder heeten mag1 vlak onder je neus4444 ,maar h1 wat is dat8 ,je wijkt terug 444 je denkt1 daar zal wel 'n luchtje aan zitten4 ,en je hebt gelijk1 je denkt er nog te licht over3 er is geen luchtje1 er is een stnk aan4 ,maar1 o wonder6 hier hebt ge van dien stank geen last2 let maar op3 wat ge voelt1 dat is gent1 bljdschap2 je trekt geen vies gezicht1 maar je schatert4 ,wat is de oorzaak van dat wonder8 ,ah1 ven wachten4 ,zie eerst1 lach eerst en allicht vindt ge dan zelf die oorzaak4 -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- --#i ,ziezoo1 klaar voor dezen keer4 ,en nu maar aannemend1 dat er wel enkelen uwer zullen zijn1 die nog maar altijd niet weten1 waarom zij niet gewalgd hebben bij het zien van al dat gedoe der ,lapsen en ,pietersen en integendeel hebben genoten1 precies gelijk ik trouwens1 die toch geen clown1 gezwegen dan van een ,laps of 'n ,pieterse1 kan of kon zien1 zonder 'n weerzin en 'n schaamte te gevoelen over zulk een vernedering van het mensch-zijn1--dat nu maar aannemend1 geef ik u daarvan de volgende verklaring3 dat wat gij bewonderd1 waarvan je genoten hebt1 is de weergave1 de afbeelding van het leven1 niet dat leven-zelf4 ,het doet er niet toe wat afgebeeld wordt1 maar steeds hoe het afgebeeld wordt4 ,ng eens3 lees mijn artikel in den catalogus4#aj ,zooals ik reeds zei3 dit nu was een inkijkje1 in het volgende hoofdstuk zet ik u op een plaats vanwaar ge een vergezicht hebt4-- 99 99 99 99 99 ,,over ,,multatuli ,,en ,,zijn ,,geschiedenis ,,van ,,woutertje ,,pieterse p4#bbg ,,iii4 ,in het vorig hoofdstuk beloofde ik1 u op een plaats te zetten1 van waar ge een vergezicht hebben zoudt4 ,welnu1 ik hoop1 dat ge na lezing van dit stuk zult moeten erkennen1 dat ik mijn belofte gehouden heb4 ,want1 jongere en oudere vrienden1 zult ge het geen vergezicht noemen als ik hier voor u laat oprijzen dat mooie verleden van uw kindsheid1 nu al min of meer ver verwijderd8 ,dat verleden1 welks wellicht slechts vage herinneringen u nog doen glimlachen1 als ge kinderen spelen ziet4444 ,o1 natuurlijk1 ge zult in het beeld1 dat ik u zal toonen1 niet uwe feitelijke jeugd herkennen1 met hr voorvalletjes1 gevoelens1 begeerten en schuchtere droomerijen1 want gesteld dat gij tot diegenen behoort1 die zich op later leeftijd dit alles duidelijk en klaar kunnen te binnen brengen1 wat den meesten onzer waarlijk niet gegeven is1 dn zker zoudt ge spoedig door vergelijking tot de erkentenis komen1 dat kinderen evenzeer van elkaar verschillen als volwassenen4 ,toch1 de jonkheid van ons allen heeft iets gemeen3 door de jaren-gangen van ons later leven loopend1 hooren we uit de verte blijde stemmen soms1 zien we een plotse sprankeling van licht glnzen uit de feestzaal onzer jeugd1 waarheen we nooit meer zullen keeren4 't ,is dan of haar deur zich ven opende en snel weer sloot1 uitlatend-en-afsnijdend klanken van feestgeroes1 een helle straling van veel luchters4 ,maar duurde p4#bbh dat kort1 n oogenblik1 het duurde toch lang genoeg om ons als de geur1 het innigste onzer jonge jaren nog eenmaal te doen kennen2 hoe benaderen we dan opnieuw hun blijdschap en verdrieten4 ,we staan even stil en mijmeren in ons-zelf4 ,een glimlach ontstrakt zachtkens ons gezicht4444 ,dan gaan we weer verder door de soms donkere gangen van ons later leven4444 ,het is ook die glimlach1 waarvan ik u sprak1 die ouderen hebben als ze kinderen spelen of stilletjes droomen zien4 ,dan ging die feestzaal1 begrijpt ge1 even open1 het geluk der jonkheid heeft hun hart geraakt4444 ,maar rijker1 maar voller wordt ons dat heerlijke geschonken1 als een groot kunstenaar1 zich verplaatsend in het kinderlijk denken en voelen1 dit voor ons beeldt4 ,ja1 dan is het waarlijk1 of 't ons vergund werd te keeren op onze schreden1 de wijde hal onzer jonge jaren nog eenmaal binnen te gaan1 onze oogen vol te laten stralen van haar licht1 de handjes der speelgenooten in de onze te houden en zelf weer de heilige kinderen te zijn1 in wier nabijheid al het leven op zijn reinst en bevalligst en feestelijkst moet verschijnen4 ,ook dat nu heeft ,multatuli voor ons gedaan4 ,het beeld1 dat ik u wilde toonen1 is een brok droomleven van zijn ,woutertje4 ,toch--het schijnt mijn ietwat onaangenaam lot te zijn1 nooit iets onverdeeld te kunnen prijzen6--moet ik u waarschuwen1 dat dit schoone niet zoo volmaakt is geworden als we 't van 't genie van zijn schepper ongetwijfeld hadden mogen verwachten4 ,de schrijver heeft zich namelijk weer eens niet genoegzaam kunnen bedwingen1 zich niet1 door zijn gebrek aan objectiviteit1 kunnen onthouden1 brokjes van zjn wijsheid1 zjn wijsgeerig denken in het prachtig-gegeven droomleven van zijn ,woutertje te mengen4 ,ik zal u1 ouder gewoonte1 zoowel op de heerlijke schoonheid als de fouten opmerkzaam maken4 ,en ge moet u nu maar1 eens voor al1 voornemen niet boos op mij te zijn1 omdat ik1 door dit laatste te doen1 zoo'n beetje uw genot bederf4 ,want het is juist mijn doel1 u er aan te wennen1 geen genot en zeker geen kunstgenot te willen1 dan wat de keur van uw allerzuiverst gevoel en rede kan doorstaan4 ,ook de hoogste verrukking1 die kunstgenot geeft1 heeft niets gemeen met een roes p4#bbi en met een vertroebeling en verduistering der geestelijke1 naar waarheid zoekende krachten in ons1 maar zij maakt in wisselwerking die krachten integendeel sterker1 edeler en meer doordringend4 99 99 99 99 99 ,ziehier het bedoelde stuk3 ,na ,glorioso namelijk1 7,glorioso is de naam van den roover-roman1 dien ,wouter gehuurd heeft voor het geld1 dat hem het verkwanselen van zijn ,nieuwe ,testament met ,gezangen opbracht1 v4,c47 en de onmogelijkheid om dat boek waardig te vervangen1 7,multatuli geeft hier natuurlijk ,woutertje's meening weer4 ,dat hij dit doet zonder er eenige schertsende of spottende aanmerking van zich-zelf aan te verbinden is voortreffelijk4 ,er ontstaat hierdoor1 n blijft ongerept1 een zekere fijne humor4 v4,c47 was-i in de namiddagen die hij vrij had1 onwillekeurig weergekeerd naar de plek waar-i kennis had gemaakt met de boekerige roman-wereld1 en hoe grof ook de kleuren waren van 't eerste beeld uit die wereld dat zich aan hem voordeed1 ja1 misschien juist m de grofheid van die kleuren1 hij voelde zich daardoor z aangetrokken1 dat-i zich-zelf geheel veranderd voorkwam1 en niet meer begreep hoe hij ooit z'n genot had kunnen zoeken in die taartjes op den hoek4 ,een vreemd verschiet had zich voor hem ontsloten4 ,hij droomde van dingen waaraan-i geen naam kon geven1 maar die hem bitter ontevreden maakten met z'n werkelijken toestand4 ,hij wilde graag alles doen wat voorgeschreven is om in den hemel te komen1 maar 't bidden zou zooveel beter gaan1 meende hij1 in 'n grot met kaarsen4 ,en wat het eeren van zijn moeder betrof1 waarop deze altijd zoo aandrong 444 waarom had ze geen sleep1 zooals die gravin8 ,hij had z'n bijbel niet moeten verkoopen 444 dat is waar 444 ook zou-i 't nooit weerdoen1 dit had-i vast beloofd 444 maar dan behoorde hij toch ook 'n kistje te hebben met dukaten1 en 'n veer op z'n muts1 zooals in 't boek stond4 7,merkt ge hier al niet1 hoe uitstekend de romantische neiging in den kindergeest1 en vooral zooals zij moet bestaan in dien van het nobele ,woutertje1 is weergegeven8 v4,c47 ,ook verveelde hem zijn broer ,stoffel1 en zijn zusters1 en juffrouw ,laps1 en huisdominee1 en alles4 99 99 99 99 99 ,dit verveeld worden door zijn familie en zijn omgeving ontstaat schijnbaar wel bij ,woutertje naar aanleiding van p4#bcj iets zeer kinderlijks1 maar de diepere en ware oorzaak is zijn veel hooger en edeler beaanlegd zijn dan zijne omgeving1 waardoor hij daarin niet op zijn plaats is4 ,het is een dezelfde botsing--in kinderlijke verhoudingen--als waarvan ik in het vorig hoofdstuk sprak3 tusschen het hoogere en lagere1 het bijzondere en het alledaagsche4 ,en hij begreep niet1 waarom de heele familie niet naar ,itali ging1 om daar 'n behoorlijke rooverij optezetten4 ,maar ,pennewip 7de schoolmeester1 v4,c47 hoefde niet mee1 dacht-i1 en ,slachterskeesje 7een medescholier v4,c47 ook niet4 't ,zou hem benieuwen wat er gebeuren zou met zijn vers4444 ,alle ,woensdagen namelijk leverden de leerlingen die 't minst ondeugend waren geweest1 en daarom waard gekeurd werden meetedingen naar den lauwer der eer1 een gedicht op 'n onderwerp dat de meester had opgegeven4 ,wouter had ditmaal de deugd tot z'n deel gekregen1 niet zonder toespeling op z'n vroegtijdige verdorvenheid1 en den wenk dat die dichtoefening mocht dienstbaar wezen aan z'n zedelijke verbetering4 ,maar ,wouter had al zoo dikwijls op de deugd gerijmd1 en hij vond dit onderwerp zoo droog1 zoo uitgeput1 zoo vervelend1 dat-i de vrijheid had genomen iets anders te behandelen1 en wel wat hem 't naast aan 't hart lag1 de rooverij4 ,dit gedicht en alles wat daardoor veroorzaakt wordt3 de boosheid van meester ,pennewip1 de ontzetting van ,woutertje's familie1 het optreden van den dronken huisdominee1--dit betrekkelijk kleine deel van het boek zou het al tot iets prachtig-geestigs maken4 ,je giert van het lachen onder 't lezen1 en tegelijkertijd ben je verrukt over de levenswaarheid--op 'n paar stukjes na--der weergave6 ,hij-zelf was1 als alle schrijvers--en menschen--zeer ingenomen met z'n werk4 ,hij hield zich overtuigd dat de meester dit ook wezen zou1 en hem om den wille der voortreffelijke uitvoering de afwijking van de deugd vergeven zou4 ,het vers zou zeker naar den ,burgemeester gezonden worden1 die er kennis van geven zou aan den ,paus1 waarna deze ,wouter tot zich zou roepen1 en hem aanstellen als hoofdroover4 ,hoe moet de schrijver niet doorgedrongen zijn geweest in het denk-voelen van zijn ,woutertje1 om zoo schitterend dit echt-kinderlijke1 wild-fantastische luchtkasteelen-bouwen te hebben kunnen weergeven4 ,wellicht is dat laten denken aan p4#bca den ,paus door dit protestantsche jongetje1 dat rilt als hij ,pater ,jansen over ,jezuiten hoort spreken1 een fout4 ,wellicht echter zou men kunnen zeggen1 dat ,paus voor het kind ,woutertje niets meer dan een woord is waaraan zich een vage1 romantische voorstelling verbindt4 ,maar dit laatste is1 gezien de platte en bekrompen godsdienstige omgeving van ,woutertje1 nit waarschijnlijk4 ,zoo droomde hij1 en wierp hij strootjes in het water4 7,hij staat bij 'n slootje4 ,in de nabijheid zijn twee houtzaagmolens4--,het stukje wat nu volgt is allervoortreffelijkst4 ,er wordt nu niet langer van ,wouter verhaald1 maar zijn denken en handelen worden1 in hun natuurlijk verband1 gebeeld4 ,ik geloof niet1 dat ik grooter bewondering voor iets kan gevoelen1 dan voor dit onovertrefbaar zich-ingeleefd-hebben in den kindergeest6 ,lees maar eens verder6 v4,c47 ,ze dreven langzaam voort1 en verdwenen tusschen de groen-bemoste balken4 ,onwillekeurig begon ,wouter's verbeelding verband te scheppen tusschen de richting der strootjes en zijn indrukken4 ,daar ging de gravin met haar sleep1 maar ze haakte aan den kant en bleef steken in de modder4 ,de kuische ,amalia had geen beter lot1 en raakte verward in 't kroos4 ,nu ,wouter-zelf3 7,wouter-zelf meegevoerd door zijn droomen1 vereenzelvigt zich dus ook met een strootje6 ,verrukkelijk van geniaal doorvoelen door den schrijver1 niet waar8 v4,c47 hij naderde ,amalia's kroos1 en juist toen-i hoopte haar te redden uit haar gevangenschap1 of die te deelen zoo 't behoort1 werd-i opgeslokt door 'n eend4 ,die daaraan zeer verkeerd deed4 ,want het was ,wouter's laatste strootje1 en in 't geklapper van den molen hoorde hij duidelijk ,amalia's verwijtend geklaag3 ,warre1 warre1 warre1 wou1 ,waar is warre1 warre1 wou4444 ,wouter die me redden zou8 ,dit maakte hem verdrietig1 en hij kon zich niet weerhouden een steen te werpen naar de eend die door z'n gulzigheid oorzaak was van ,amalia's twijfel aan zijn riddereer4 7,al maar door is de kinder-fantasie uitstekend volgehouden6 v4,c47 ,de eend koos de beste partij1 en vertrok1 na ,wouter te hebben uitgescholden zoo goed hij kon4 ,maar de molens schenen zich niet te storen aan de gebeurtenissen van den middag en klapperden dapper voort4 ,wouter hoorde in hun gekraak en gezaag allerlei liedjes1 en vergat weldra ,amalia en den ,paus1 om te luisteren naar de vertellingen die ze hem deden4 ,om den lezer niet te brengen in de verkeerde meening dat er iets bijzonders was p4#bcb in de molens1 haast ik mij te zeggen dat ze knarden en knersden juist als andere houtzaagmolens1 en dat alles wat ,wouter meende te hooren en te verstaan1 niets anders was dan de weerklank der aandoeningen in zijn eigen gemoed4 't ,gebeurt meermalen dat we gelooven iets gewaar te worden van buiten1 wat voortkomt uit ons-zelf1 en even dikwijls meenen wij zelf iets te hebben uitgedacht1 dat eigenlijk afkomstig is van 'n ander4 ,dit is 'n soort buikspraak die dikwijls aanleiding geeft tot ongenoegen en vijandschap4 ,dat beeld van de buikspraak is aardig1 maar ook niet meer dan dat4 ,het is nml4 vrij onjuist4 ,men kan1 een buikspreker hoorend1 meenen dat een ander dan hij gesproken heeft1 maar nimmer dat men-zelf heeft gesproken1 noch1 indien men het zelf heeft gedaan1 meenen dat 'n ander1 al of niet buikspreker1 het deed6 ,multatuli heeft hier misschien aan het zoogenaamde maagbrommen gedacht1 een nerveus verschijnsel naar ik meen4 ,hierbij is 't wel mogelijk1 dat men1 zelf de geluidvoortbrenger zijnde1 meent dat een ander het is1 en omgekeerd4 ,in elk geval zou het beter geweest zijn1 indin hij draan gedacht n het gezegd had1 al ware het 'n tikje onaesthetisch geweest4 ,wie 't snelste draait8 ,wel 444 me dunkt 444 neen 444 gelijk beginnen4444 ,z6 ,neen1 de ,arend was vr6 ,nogeens 444 nu6 ,och1 weer verkeerd6 ,hoe voortreffelijk ,multatuli het denken1 den toon van het innerlijk-spreken kon beluisteren en weergeven6 ,wie nu 't eerst boven is 444 neen dat gaat niet 444 nog eens 444 van die wolk af4 ,morgenstond1 pas op 444 7,arend en ,morgenstond zijn de namen van de houtzaagmolens1 v4,c47 mis weer6 ,ik kan er geen oog op houden 444 wat 'n gedraai6 ,zoo1 ben je moe8 'k ,wil 't wel gelooven6 ,als ik eens op zoo'n wiek zat 444 ik zou me goed vasthouden 444 wat zou de molenaar gek kijken6 ,waarom heet je ,morgenstond8 ,heb je wat in den mond8 ,en4444 ,arend kun je vliegen8 ,wil je mij meenemen8 ,ik zou wel willen 444 wat 'n ruimte daarboven 444 en geen school6 ,hoe is toch de eerste school begonnen8 ,wat was er 't eerst 444 'n school of 'n meester8 ,maar die eerste meester moest toch op school geweest zijn 444 p4#bcc en die eerste school moest toch 'n meester gehad hebben4444 ,of zou de eerste meester vanzelf4444 ,vanzelf8 ,neen1 dat kan niet4 ,met dat stukje over die school en dien meester begint onze schrijver eruit te raken4 ,hij begint zijn houvast op ,woutertje te verliezen en zet daarom z'n eigen denken in de plaats van dat van ,woutertje6 ,het is zijn eigen wijsgeerig peinzen over het ,begin van het ,heelal4 ,ik ontken niet1 dat ,woutertje 't kan gedacht hebben4 ,hij is 'n geniaal1 'n buitengewoon kind4 ,maar in verband met 't zeer slechte1 wat nu bijna onmiddellijk volgt1 waarin niets van ,woutertje en alles van ,multatuli is1 vermoed ik dat deze hier al begon subjectief te worden4 ,kenje draaien vanzelf8 ,door den wind8 kunje omkeeren1 andersom-draaien vanzelf8 ,doe 't eens1 ,arend 444 toe krijg den ,morgenstond 444 gauw1 gauw 444 pak 'm beet 444 mooi6 ,nu weer alln1 laat los 444 los 444 goed zoo4 ,nu weer samen 444 karre1 karre1 kra1 kra 444 steek uit je armen 444 neem me mee 444 wil je niet8 ,goed1 ,arend6 ,zet je hoed op 444 wat fladderen die linten 444 hoe heetje8 ,warre1 warre1 warre1 wou 444 ik kan 't niet helpen 444 't was die eend4 ,zeg1 hoe heetje8 7,en nu komt dat zeer slechte1 waarvan ik zooeven sprak en waarop ik ook in den aanvang van mijn artikel doelde1 v4,c473 ,fanne1 ,fanne1 fan fan 444 heetje ,fan8 en jij1 ,morgenstond1 hoe is je naam8 ,sine1 sine1 sine1 si 444 wat is dat voor 'n naam1 si8 ,nu tegelijk1 komaan 444 samen 444 zingt 'n liedje samen3 ,fanne1 fanne1 fan1 fan4444 ,sine1 sine1 si1 si4444 ,fanne1 sine1 fanne1 sine1 ,fanne sine4444 ,fan 444 cy4444 ,fancy 444 wat meen je daarmee8 ,heetje ,fancy8 ,en 444 wat is dat 444 heb je vleugels8 ,ja1 d',morgenstond en den ,arend waren ineengesmolten1 hadden vleugels1 en heetten ,fancy4 ,fancy nam ,wouter op en voerde hem mee4 ,de fantasie-figuur ,fancy--het woord zelf beteekent verbeelding--speelt een hoofdrol in ,multatuli's werk4 ,soms is zij hem personificatie#aa van het ,al1 het ,zijnde2 soms de p4#bcd ,muze3 degeen1 die hem zijn werken influistert1 hem inspireert2 een ander maal3 de ,causaliteit4#ab ,in hun diepste beteekenis dekken trouwens deze begrippen elkander1 naar zijn meening4 ,en de personificatie van dze hooge1 wijsgeerige begrippen1 dragend den naam1 die zij uitsluitend in zijn1 ,multatuli's1 denken draagt1 laat hij nu verschijnen in het denken van het kind ,woutertje66 ,teugelloozer uit den-band-springen is wel niet mogelijk1 ergerlijker knoeien met psychologie wel niet denkbaar4 ,en ziet ge 't nu zelf dat ik gelijk had1 met in mijn inleidend ,multatuli-artikel te spreken van3 zijn ontzaglijk doorvoelings- en uitbeeldings-vermogen1 dat echter geschaad wordt door een groot gebrek aan objectiviteit8 ,want1 hoe kon ik u z van dat vermogen doen genieten1 indien het niet ontzaglijk ware1 en daarentegen tevens in de gelegenheid zijn1 op zlke grove fouten te wijzen1 als ik gedaan heb1 zoo het niet geschaad werd door een groot gebrek aan objectiviteit86 ,maar nu nog een ernstig woord1 voor we voor ditmaal scheiden3 de meeste lezers hebben een weerzinwekkend hebbelijkheidje3 ze onthouden wat er voor leelijks over 'n schrijver door zijn bespreker is gezegd1 maar wat deze heeft geprezen1 dt vergeten zij6 ,past daarvoor op6 dat is iets zeer leelijks1 iets zeer gemeens4 ,dat vindt z'n oorzaak in leedvermaak1 p4#bce in de1 vaak onbewuste1 afgunst van het kleine op het groote1 in het blij-zijn omdat het groote toch ook smetten van kleinheid heeft4444 ,ik doe u de fouten in schrijvers zien1 uitsluitend1 om u onderscheiden te leeren1 en tot dat onderscheiden behoort k3 het begrijpen1 dat onze middelmatigheid gemakkelijk kleine foutjes hebben kan1 maar dat waar groote gaven zijn1 meestal uiteraard k groote gebreken zijn4 ,dit begrijpen zal ons ingetogenheid leeren en ons van belachelijke waanwijsheid of leedvermaak verre doen zijn4-- 99 99 99 99 99 ,,over ,,multatuli ,,en ,,zijn ,,geschiedenis ,,van ,,woutertje ,,pieterse p4#bcf ,,iv4 ,de maatschappij waarin wij leven1 die anarchistische dooreenstrengeling van ongebreidelde1 niet-geleide of slecht geleide krachten--een kluwen z verward en z langzaam zich ontwarrend1 dat we wel zeker weten1 dat niet meer bij ns leven de ,tijd een schoon weefsel ervan spinnen zal--die maatschappij van de mededinging1 van de afgunst1 van den haat maakt ons allen1 in haar levenden1 tot slechter menschen1 dan we tengevolge van onzen natuurlijken aanleg1 te midden eener betere samenleving1 zouden zijn geweest4 ,want zij is 't1 die de edelste neigingen ver doet terugkrimpen in 't meest verborgene van 't hart1 om daar een kwijnend bestaan te leiden1 ja1 dikwijls1 te sterven1 wijl er voor hen in 't wijd-open1 gemeenschappelijk menschen-leven geen voedingsbodem1 geen ontwikkelingsruimte is4 ,en zij is 't alweer1 die de onedele driften oproept1 hen laat treden en werken in der edele plaats1 hun dier naam1 gewaad en aanzien geeft--zoodat de waanzinnige angst-wreedheid van1 het doodelijk gevaar tegemoet gejaagde1 soldaten1 na zich de trekken te hebben kalm-gehuicheld en zich de handen te hebben gewasschen van 't bij 't neerleggen vergoten bloed1 den naam en de eer van den heldenmoed uit de handen van vrome regeerders ontvangt2 zoodat de sluwheid1 noodig1 om in de hijgende jacht naar winst1 anderen te doen vallen en hen dan voorbij te rennen1 als wijsheid en schoone behendigheid wordt p4#bcg geprezen2 het huwen-om-geld liefde wordt genoemd en als zoodanig zalvend door geestelijken wordt be-zegend2 de zucht tot uitbuiting van vreemde landen en volken zich kan vermommen als brengster van wetenschap en klaarder godsbegrip4444 ,en geen andere dan zij is 't dus1 die ons gemoed1 onze ziel aan een veronachtzaamd huis gelijk maakt1 waaruit de meesters zijn vertrokken en waarin het brooddronken knechtenpak het bezit dier meesters in liederlijke moedwilligheid vervuilt en verbrast1 zich op hun plaatsen zet en hun manieren grijnzend nabootst4 ,zoo komt het1 dat wij aan het bestaan van een volkmen eerlijk1 volkomen deugdzaam mensch nauwelijks meer gelooven4 ,ja1 wij wenden voor aan zulk een nog zekerlijk te gelooven1 doen zelfs soms1 om onze eigen onschuldige braafheid maar te toonen1 alsof we zoo iemand iets heel gewoons en normaals vinden1 doch k die veinzerij is--een van dat knechtenpak3 zij is de lage naapster van den sinds lang vertrokken meester3 het geloof in elkaars goedheid1 dat menschen hebben1 die niet door de maatschappij tot elkanders roofzuchtige vijanden zijn gemaakt4 ,en zoo gebeurt het1 dat1 ontmoeten wij een uitmuntend mensch in 't lven1 we ons onmiddellijk afvragen3 ,zou die man nou wel cht zoo zijn2 heeft-ie met al die goedheid niet de achterbaksche bedoeling zijn eigenbelang te dienen8 ,en allicht is onze conclusie3 nee die is mij te braaf1 die is mij te fijn6 ,en ontmoeten we zulk een figuur1 de beelding van zoo'n edel mensch1 in een bok1 o dn is 't heelemaal mis1 dan rzelen we zelfs niet1 dan veroordeelen we1 bijna immer1 dadelijk4 ,wat zoetig1 meenen we1 wat overdreven braaf1 hoe opgesierd1 'n echte boek-held4 ,ja1 dit spreekt van zelf3 wij zijn te zeer aan het onedele gewend1 we zijn te zeer gewoon het onedele 't masker van 't edele te zien dragen1 dan dat wij nu zouden kunnen gelooven dat edele in waarheid voor ons te zien4 ,toch1 waar er echte1 waar er grte kunst is1 daar worden we gedwngen te gelooven1 want deze maakt haar beelding als ware 't doorzichtig1 wij zien niet langer met nze oogen1 wij zien niet langer alleen het uitwendige van een p4#bch figuur noch behoeven ons dus met onze gissingen en twijfelingen te behelpen1 mr wij zien met de oogen van dien grooten kunstenaar1 wij zien het uiterlijk-en-innerlijk als n klare1 geheimloos openliggende waarheid1 en gissing noch twijfel knnen meer in ons opkomen4 ,zulk een kunstenaar nu was onze ,multatuli1 toen hij de ,pastoor-,jansen-figuur schiep1 en aan zulke groote en echte kunst had hij toen het overgelukkige voorrecht1 het aanzijn te geven4 ,het kost mij moeite1 mijne bewondering voor deze voortreffelijke schepping1 en mijn diepe liefde voor haar schepper1 niet zoo te uiten als ik ze gevoel4 ,maar dit moet nu eenmaal achterwege blijven1 want hoofddoel blijft toch1 die bewondering en liefde op u te doen overgaan1 en dat lijkt mij vooralsnog alleen te bereiken door kalme beschouwing en ontleding4 ,welnu dan3 waardoor is de auteur erin geslaagd1 de in hm levende en klaar-opene visie van dien nobelen mensch ook ns zoo overtuigend-waar voor oogen te stellen1 voor ons zoo doorzichtig te maken8 ,heeft de schrijver dit bereikt door1 in groote mate en zeer nauwkeurig1 sommige middelen der realistische persoonsbeelding aan te wenden1 d4w4z4 heeft hij deze figuur zekere telkens terugkeerende gebaren1 kleine eigenaardigheden en haar alleen eigen spreekwijzen--die alle dan natuurlijk in logisch verband staande met haar innerlijk--verleend1 zoodat wij daardoor verleid worden1 k den haar eigen buitengewonen adeldom van ziel als waar aan te nemen1 ofschoon wij dien eigenlijk onwaarschijnlijk achten8 ,neen1 dit is niet zoo1 de trekjes van deze soort zijn nauwelijks aanwezig1 bovendien1 wij erkennen juist dien adeldom als echt4 ,of zou 't dan wellicht komen1 doordat wij de kinderlijkheid van ,pastoor ,jansen1 die kinderlijkheid in een volwassen mensch1 als een gebrek beschouwen en dit gebrek dezen mensch genoegzaam onvolmaakt in onze oogen maakt1 om ons zijn--volmaaktheid aannemelijk te maken8 ,neen1 ook dit kan de oorzaak niet zijn1 want een gebrek1 en dan nog wel een geestelijk gebrek1 kan nimmer zulk een hart-veroverenden1 behoorlijken indruk wekken als deze p4#bci kinderlijkheid van ,pastoor ,jansen doet4#ac ,mr de oorzaak is1 dat de kinderlijkheid van dien mensch hem als met een glans van aandoenlijke en nederige heiligheid omgeeft1 die ons stil maakt1 zoodra we in zijn nabijheid komen1 ons zacht doet treden1 wijl we voelen op1 door hem1 geheiligden grond te staan en ons in die klare stemming van begrijpen-door-liefde brengt1 die alles doorzichtig en hel-doorlicht maakt4 ,die kinderlijkheid is 't1 die al zijn woorden1 al zijn daden1 die dragers van zijn noblesse1 als een phosphoresceerende1 hen belichtende vloeistof drenkt4 ,maar niet alleen aldus zien wij haar1 doch--wel verre van haar als een gebrek te beschouwen6--zien we 'r integendeel ook als een heerlijke gave1 dezen mensch verleend1 om zijn blanke reinheid onbezoedeld door het leven te brengen1 en zoo--terwijl zij ons de op zich-zelf schoone schrijn blijkt1 die het juweel zijner goedheid behoedt--denken wij1 aldoor dieper overtuigd wordend3 hoe waardevol moet deze laatste zijn1 dat de ,natuur het noodig vond haar zoo sterk-beveiligend te omhullen6 ,en ofschoon wellicht buiten het kader dezer beschouwingen vallend1 wil ik niet nalaten1 hier nog aan toe te voegen1 dat uit die gedachte onmiddellijk bij mij deze voortkwam3 hoe blijkt ook hier weer de wijsheid1 dat alles vereenende1 dat alles aan elkaar dienstbaar makende1 dat met n middel vl bereikende der ,natuur1 want door die kinderlijkheid de prachtige ziel van dezen mensch sluitend voor het kwade1 opent zij haar tevens voor het goede4 7,immers1 door die kinderlijkheid hebben wij haar volledig begrepen1 daardoor zijn wij van haar waar- en echt-zijn overtuigd geworden1 drdoor zijn we dus in staat gesteld1 van haar te genieten en te p4#bdj leeren4 ,en dit is het goede4 ,en zoo heeft dus de ,natuur tw groote doelen met n middel bereikt44447#ad ,en nu ga ik een stuk tekst afdrukken1 dat1 met mijn tusschengevoegde ontledingen1 u veel van het zooeven gezegde ongetwijfeld duidelijker maken zal4 ,pastoor ,jansen en ,wouter zijn op weg naar ,haarlem4 ,pastoor ,jansen is aan 't woord3 ,maar ik zou je wat van die kyrie 7een katholiek gebed4 v4,c47 zeggen4 ,als ,koens hem zingt4444 ,o6 7,koens is pastoor van dezelfde kerk als ,jansen en woont naast deze4 v4,c47 ,in z'n kamer1 meen ik1 want in de kerk doet-i 't niet graag4 ,stijn 7,jansen's huishoudster1 v4,c47 heeft ervan gehuild1 want het is heel gehoorig bij ons1 we kunnen elkaar best hooren zuchten 444 maar ik zucht nooit4 ,waarom zou ik zuchten8 ,hierin ligt al1 zoowel het maar naef-weg babbelen1 als de blijmoedigheid van 'n kind4 ,nu1 ,stijn huilde1 en ik kreeg kippevel4 ,en weet je wat ik erbij dacht8 ,ik dacht3 ,god1 ,god1 wat ben ik 'n prul bij pastoor ,koens6 ,h1 m'nheer6 't ,is de waarheid6 ,maar ik van mijn kant ben weer veel sterker van bouw en spieren4 ,dat is ook iets1 niet waar8 ,godbewaarme voor ondankbaarheid4 ,als m'n vader me op z'n smederij gedaan had1 zou ik net zoo sterk geworden zijn als m'n broer1 maar de theologie maakt 'n mensch 'n beetje lebberig1 vind je niet8 ,prachtig6 ,iemand als ,jansen houdt er geen bijzondere deftige of edel-klinkende termen op na1 als hij over ,god of godsdienst spreekt3 zijn reinheid maakt hem1 onbewust1 als 't ware met ,god gemeenzaam en vertrouwd4 ,en toch 444 verbeeldje1 ik heb thuis 'n ,vulgata 7de door de katholieke kerk aangenomen latijnsche bijbelvertaling1 v4,c47 ,daar staat wat in6 ,ze is in kwarto1 z dik1 en dat in 't vierkant1 en in leer gebonden 444 'n heele vracht6 ,en er zijn sloten aan1 ook4 ,stijn schuurt ze alle weken blank4 7,merk nu die onschuldige p4#bda en naef geuite trots van het groote1 lieve kind1 omdat ie zoo sterk is6 v4,c47 ,welnu1 ik pak een van die koperen lippen met m'n pink1 en ,stijn zegt ,paters 7het ,pater ,noster 't ,onze ,vader4 v4 ,c47 op1 en ik houd m'n ,vulgata--altijd met die ne pink1 moet je denken--tot quotidianum 7 dagelijksch1 voorkomend in den zin3 geef ons heden ons dagelijksch brood4 v4,c47 van de derde4 ,en ,stijn is niet eens heel vlug met 'r ,paters4 ,als ik ze zelf zei1 bracht ik 't zeker tot remitte 7voorkomend in den zin3 en vergeef ons onze schulden1 v4,c47 van de vierde1 of misschien wel tot amen4 ,maar ik moet je 'r bijzeggen1 dat wij katholieken geen kracht1 macht en heerlijkheid hebben4 7,het ,katholieke ,onze ,vader eindigt met3 ,maar verlos ons van den booze4 ,het protestantsche heeft nog dezen zin erbij3 ,want ,u is het koninkrijk1 en de kracht1 en de heerlijkheid in der eeuwigheid1 amen4 ,jansen zou dus een sterker krachttoer doen als-ie de ,vulgata aan z'n pink liet hangen gedurende #d protestantsche ,pater ,nosters dan nu hij 't doet gedurende #d1 kortere1 katholieke6 v4,c47 ,dat scheelt altijd 'n beetje4 ,en 444 er is niets apocriefs in de ,vulgata 7,de z4g4 apocriefe boeken3 toevoegingen van later datum aan het ,oude1 zoowel als het ,nieuwe ,testament1 die niet hetzelfde gezag als deze hebben en er niet mee op een lijn worden gesteld4 ,de ,vulgata is dus minder zwaar dan een protestantsch bijbel-boek waarin die apocriefen wel zijn af gedrukt4 ,de goeie man vertelt dat allemaal1 om zich niet grooter voor te doen dan hij is6 v4,c47 ,met een protestantschen bijbel zou ik 't wel laten1 dat vat je wel4 ,neen1 ,wouter vatte het niet6 of althans hij begreep niet alles4 ,maar de conclusie nam-i goedig aan4 ,hij hield zich overtuigd dat pater ,jansen bijzonder sterk in z'n pink was1 en zou voor die overtuiging in den dood gegaan zijn4 ,ja1 't is 'n heel ding niet waar8 ,en dt kan nu pastoor ,koens weer niet4 ,zoo zieje dat ,god altijd ieder 't zijne geeft4 ,maar ik heb ,stijn verboden 't hem te zeggen4 ,hij mocht eens verdrietig worden omdat-i 't me niet na kan doen1 en dit hoeft niet1 want zulke dingen komen toch in ons vak maar zelden te pas4 ,uit het eerste1 door mij gecursiveerde1 deel van dezen zin blijkt u ,jansen's goedheid1 maar het wekt tevens de hinderlijke gedachte bij u op3 hij zelf vertelt het1 hij pronkt ermee1 en daardoor gaat ge twijfelen aan het echt-zijn dier goedheid ,i ,maar het tweede is van zulk een bekoorlijke naefheid--vooral dat vak6--dat ge inziet1 dat hij 't niet vertelt om ermee te pralen1 maar uit louter onbewuste1 kinderlijke openhartigheid6 ,gij hebt hier dus voor u een sterk bewijs voor de p4#bdb waarheid van wat ik hierboven zei3 die kinderlijkheid drenkt en belicht zijn zedelijke schoonheid1 en door de eerste erkent ge de laatste als echt4 ,maar eens toch heb ik er echt schik van gehad 444 niet van die ,vulgata1 meen ik1 maar dat ,god me zoo sterk gemaakt heeft4 ,hij doet niets voor niemendal1 houd je dr maar aan vast6 ,verbeeldje1 ik was op 't ,simmenarie1 en daar woonde-n'n boer in de buurt1 'n rijke boer4 ,hij heette ,koremans1 maar hij was heel rijk1 en hij had veel arbeiders in z'n dienst1 meiden en knechts1 allemaal boerenmenschen1 dat begrijp je wel4 ,een van de meiden heette ,trineken1 en ik dacht dat ,koremans goed en gul was1 maar och1 ik heb er geen pleizier in1 je dat te vertellen4 7,jelui zult later wel merken waarom1 v4,c47 ,waartoe dient het8 ,liever vertel ik je-n'n ander stukje1 iets van hm1 van pastoor ,koens4 ,dt moet je hooren6 't ,speet ,wouter dat-i niets van ,trineke te weten kwam4 ,met allen eerbied voor de gaven van pastoor ,koens1 gaf-i de voorkeur aan 'n boeremeisje4 ,hij was in de jaren que tout ce qui porte jupon intresse2 7 dat alles wat 'n japon draagt1 belang inboezemt1 v4,c47 en in z'n verbeelding vertaalde hij elk onbekend vrouwspersoon in ,femke of 444 iets als ,femke1 7het meisje1 waarop hij verliefd is4 v4,c47 ,maar hij begreep toch dat-i den goeden ,jansen niet dwingen mocht in de keus van z'n onderwerpen1 en hij luisterde zoo aandachtig mogelijk4444 7,wij doen dit niet1 om --ruimte te winnen1 en luisteren pas weer1 als ,wouter aandringt de geschiedenis van ,trineke te hooren4 v4,c47 ,maar1 m'nheer1 wat was er met die ,trineke8 ,och1 ik heb me verpraat4 ,ik had den man z'n naam niet moeten noemen1 want het past me niet1 iemand zwart te maken na z'n dood4 ,wat had-i gedaan met die ,trineke8 ,uit dat gedaan1 blijkt dat het romantische ,woutertje op zijn minst aan 'n half dozijn onteeringen of iets dergelijks denkt6 ,gedaan8 ,niets6 ,ik wil 't je wel vertellen1 maar spreek er nooit over4 ,misschien leven z'n kleinkinderen nog1 en hoe zou jij 't vinden als men kwaad sprak van je grootvader8 ,koremans was juist niet minder dan andere boeren1 en daarom zou 't me leelijk staan z'n naam te bekladden1 maar waar is waar6 ,hij was hl rijk1 en goed voor de kerk1 o best6 ,in onze kapel--want we hadden 'n kapel in 't ,simmenarie--hing 'n geelkoperen ,sebastiaan 7'n heiligbeeld4 v4,c47 met z'n lijf vol pijlen1 wel duizend pond zwaar 444 nu1 die was van hm4 ,en opschepperig p4#bdc was-i als we hem bezochten1 goedgeefs 444 je hebt er geen begrip van6 ,aan brood of kaas of karnemelk was nooit gebrek1 al kwamen we met z'n twintigen 444 net 'n zoete-n-inval6 ,en z'n dochters zetten rozijnen op brandewijn1 en daar dronken wij simmenaristen van dat het 'n aard had4 ,maar dat kregen we alleen als er feest was1 doopen of paschen of trouwen1 of zoowat4 ,en eens zou een van z'n dochters trouwen--'t was al de derde1 want daar de mskes veel meekregen1 wou ieder ze hebben--en wij kwamen gelukwenschen en werden best onthaald1 maar de bruid keek sip1 7je zult later wel zien1 waarom6 v4,c47 en we dronken brandewijn op rozijnen1 en er was 'n pret van belang 444 op de bruid na6 ,maar op eens 444 och1 jongeheer1 ik had 't je eigenlijk niet moeten vertellen4 ,je belooft me toch zeker dat je er nooit over spreken zult8 ,nooit1 nooit1 m'nheer1 op m'n woord van eer6 ,wt8 ,nu1 je belooft het1 dat 's genoeg4 ,dat op m'n woord van eer van ,woutertje1 die zich voortdurend een ridder of zoo iets droomt1 is kostelijk4 ,maar nog kostelijker is ,jansens verbaasde ,wat8 daarop1 en allerbest dat hij in z'n eenvoud heelemaal niet begrijpt1 dat ,woutertje daar iets heel plechtigs mee bedoelt1 integendeel1 hij schijnt het iets minder dan een gewone1 eenvoudige verzekering te achten1 maar enfin1 denkt hij1 hoe gek ook1 hij hft 't beloofd1 dat is genoeg6 ,dat ik schik van de zaak gehad heb1 is waar1 en ng6 ,want je zult hooren hoe sterk ik geweest ben1 en toch was ik nog niet eens terdeeg uitgegroeid4 ,je begrijpt1 'n jongen in theologie-tweede is anders nog niet veel mans4 ,nu1 we aten en dronken1 en er zou gedanst worden ook4 ,dit mocht eigenlijk niet1 en als 't in 'n ander huis gebeurd was1 zouden we zeker straf gekregen hebben1 maar ,rector zag wat door de vingers als 't bij ,koremans gebeurde1 om dien ,sebastiaan1 weet-je1 en ook omdat-i weleens in z'n wagen naar stad reed en roomkaas kreeg4 ,ik was dol op dansen 444 in dien tijd4 ,nu zou 't niet meer staan6 ,en ik zou dansen met de bruid1 die ik graag lijden mocht 444 vroeger4 ,hier schijnt onze groote kunstenaar er even uit4 ,immers dat vroeger beteekent3 nu ik priester ben1 zou mij dat niet geoorloofd zijn haar graag te mogen lijden4 ,welnu als dit een soort liefde was1 die hem als priester niet geoorloofd is1 dan was het hem1 den hoogreine1 ook niet geoorloofd1 terwijl hij zich van die liefde bewust was1 met ,lies te dansen4 p4#bdd ,neen1 hij was toen nog geen priester1 mr3 hij zou 't worden n zij was immers met een ander verloofd4 ,jansen1 mag1 wil zijn figuur volmaakt gaaf blijven1 niet geweten hebben dat zijn liefde een zondige was1 en ,multatuli laat het hem klaarblijkelijk wl weten4 ,maar begrijpen we 't goed3 nu weet ie-'t1 toen wist hij 't niet4 ,men zie mijne ontleding van de geheele figuur aan 't eind van dit hoofdstuk4 ,en ze hield van mij ook wel1 dat weet ik zeker4 ,dit is schitterend4 ,jansen blijkt hier duidelijk de naef-reine1 tot wien het heelemaal niet is doorgedrongen zelfs op dit oogenblik1 dat ,liesje niet alleen van hem hield maar dat zij hem liefhad als een vrouw een man4 ,juist toen we beginnen zouden1 bemerkte ik1 dat ,trineke er niet was en ik vroeg3 waar is ,trineke8 ,want anders was ze-n-'r altijd bij1 net als de andere knechts en meiden1 maar nu was zij er niet4 ,en dat zag ik1 en ik vroeg er naar aan ,lies1 en ook aan ,koremans zelf4 ,lies was de bruid1 weet-je1 die met me dansen zou1 en wel 't allereerst1 omdat ik 'n weddingschap van haar vrijer had gewonnen 444 ook al over sterkte4 ,trien is ziek1 zei ,koremans1 en ga nu je gang maar met ,lies4 ,is ,trineke ziek1 vroeg ik1 en waar is ze dan8 ,want dt wou ik weten4 ,en1 zei ik1 ik ga nu me gang met ,lies niet1 voor ik weet waar ,trineke is4 4444444444444444444444444444444444444444 444444444444444444444444444 ,nu moet ik je iets zeggen1 jongeheer1 dat me in de ziel leed doet4444 ,ik zal er heusch niet over spreken1 beloofde ,wouter1 die meende dat-i 't geheim van 'n moord te bewaren kreeg en bang was dat ,jansen 't verhaal afbreken zou4 ,o1 dit mag je wel vertellen1 't kan soms nuttig wezen dat men 't weet4 ,ik wou je dan zeggen--maar 't spijt me toch--dat de boeren 444 soms niet heel lief omgaan met hun volk4 ,die oude ,trineke4444 ,h8 ,wouter krijgt 'n slag op z'n hart1 nu hij hoort1 dat ,trineke oud was4 ,hij had van een of andere romantische geschiedenis van een jong1 natuurlijk beeldschoon boerinnetje gedroomd4 ,prachtig is dat weer1 hoe ,multatuli ,woutertje doorvoeld heeft6 444 die oude ,trineke kon haast niet meer voort1 en ik had p4#bde al meer gemerkt1 dat men haar achteraf-zette en wegdeed als er wat vroolijks voorviel op den deel4 ,en ik vroeg weer1 waar ,trineke was1 en zei dat ik niet dansen wou voor ik wist wat haar scheelde4 ,want toen ik den vorigen keer bij ,koremans was1 had ik al gemerkt dat ze erg hoestte1 en nog kaduker was dan gewoonlijk4 ,ze was 'n beetje mank ook1 maar ze had altijd braaf gewerkt4444 ,o1 bij ,koremans z'n ouders al6 ,en daarom vroeg ik waar ze was4 ,ze is op 'r bed1 zei ,lies1 en ik begrijp niet wat je hebt uittestaan met dat ouwe mensch4 ,kom dans maar6 ,en ze wenkte den speelman dat-i beginnen zou4 ,maar ik liep weg om ,trineke te zoeken1 want het was me alsof ,god me ingaf--dit gebeurt soms--dat ze slecht behandeld werd4 ,en ,lies me na6 ,en ,koremans ook6 ,je moet nu geen kwaad van dat meisje denken omdat ze me naliep4 't ,was maar dat ze niet wou dat ik ,trineke zou vinden1 en weten waar ze lag4 ,want 444ze lag in den stal4 ,maar dat wist ik niet1 en ,koremans zei 't me niet--dat begrijp je wel--maar 't was of ,god 't me ingaf4 ,en ik stond vr den stal1 en vroeg3 is ze hier8 maar ,koremans durfde niet antwoorden1 en ,lies riep weer3 wat wil je toch met dat ouwe mensch8 ,maar ik zei3 met jou dans ik niet6 en 't speet 'r4 ,toen vroeg ik aan ,koremans of-i de deuren van den stal wou openen8 ,neen1 zeid-i1 en ze is er niet6 ,en ik zei dat ze er wel was1 en vroeg 't hem ng eens1 want men moet 'n mensch altijd tijd laten om zich te beteren4 ,dat doet ,god ook4 ,maar hij zei weer neen1 en ,lies wou me vasthouden1 maar ik duwde haar weg1 en zette m'n schouder tegen de staldeur dat ze kraakte1 en 444 ik was erin1 hoor6 ,vindt je dat niet sterk8 ,ik heb er nog schik van4 ,en ,trineke1 m'nheer8 ,welzeker1 daar lag ze-n-als de reiziger uit 's heeren ,schrift6 't ,was naar en akelig om aantezien4 ,heel lang heeft ze niet meer geleefd1 maar 444 ze is toch behoorlijk gestorven op 'n kristelijk bed4 ,want ik heb ,koremans onder handen genomen1 dat verzeker ik je6 4444444444444444444444444444444444444444 444444444444444444444444444 ,en ,liesje1 m'nheer8 ,ze had er veel weet van dat ik zoo driftig geweest was1 en toen ,trineke op 'n bed lag1 vroeg ze-n of ik nu met haar dansen wou8 ,maar ik wou niet4 ,en toen bracht ze ,trineke een glas brandewijn met rozijnen en krentenkoek1 dat heel versterkend is bij de boeren1 en toen vroeg ze weer of ik met 'r dansen wou1 en ik deed het1 maar zonder veel pleizier4 ,ik schoof maar zoo'n beetje heen-en-weer1 en ,liesje was ook anders4 ,en ze wou haar huwelijk uitstellen1 maar ,koremans was er kwaad om1 en haar vrijer ook4 ,ik geloof dat-i me niet lijden mocht 444 zeker om die weddenschap4 p4#bdf ,let op de gedachtenverbinding bij ,jansen4 ,hij vertelt dat ,liesje's vrijer boos was1 omdat zij het huwelijk wilde uitstellen1 en dadelijk daarop zegt hij3 ,ik geloof enz4 ,daarmee verklapt hij onwillekeurig1 zich ervan bewust te zijn1 dat de vrijer ,liesje's plan haar huwelijk uit te stellen1 weet aan iets1 dat in verband stond met ,jansen's persoon1 maar dat niet de ,trineke-geschiedenis was6 ,hij bemerkt echter onmiddellijk1 dat hij zich verklapt heeft en om ,wouter op een dwaalspoor te brengen1 voegt hij er gauw bij3 zeker om die weddenschap4 ,hier zweeg ,jansen 'n oogenblik3 en 't scheen wel of z'n gedachten minder vroolijk waren dan naar gewoonte4 ,misschien schoven ze maar zoo'n beetje heen-en-weer1 zonder veel plezier4 ,een toespeling op ,jansen's verhaal van hoe hij met ,liesje danste na de ,trineke-geschiedenis4 ,deze toespeling heeft dus de waarde van een voortreffelijke vergelijking1 een mooi beeld1 en geeft hetzelfde genot6 ,wouter was wreed genoeg1 de herinneringen van den ouden man aantezetten tot wat gehuppel4 ,ja zelfs hij verwachtte een flinken sprong1 'n saut prilleux 7 'n gevaarlijke sprong1 v4,c474 ,de onkunde der jeugd is wreed--cet ge est sans piti1 7 deze leeftijd kent geen medelijden1 v4,c47 zei de fabeldichter--en ,wouter wist niet wat-i deed1 toen hij vroeg3 ,en is ,liesje met haar vrijer getrouwd1 m'nheer8 ,immers deze vraag moet ,jansen1 die ,liesje op 'n heel andere manier heeft liefgehad1 dan hij zelf indertijd wist1 schrijnende pijn doen4 4444444444444444444444444444444444444444 444444444444444444444444444 ,en1 m'nheer1 bezocht u ,liesje niet8 7,nadat ze getrouwd was en bleek en verdrietig en ziek was geworden4 ,ze leefde ook niet lang meer4 v4,c47 ,neen1 want haar man was niet heel vriendelijk als ik naar haar vroeg4 ,ik geloof dat-i bang was dat ik iemand mee zou brengen1 dien-i misschien liever niet zag4 ,want ,liesje 444 kijk de zaak was z4 7,jansen ziet in1 dat hij tegenover ,wouter zich niet langer van het voorwendsel van die weddenschap kan bedienen6 v4,c47 ,in 't dorp zei iedereen dat ze liever 'n ander had1 als ze 't maar had durven zeggen4 ,maar dit durfde ze juist niet1 omdat die ander van de kerk was4 ,ja1 ja1 ik weet wel wie 't was1 ook6 ,h8 vroeg ,wouter die 't ook meende te weten4 p4#bdg ,wouter denkt1 zeer terecht1 dat 't ,pater ,jansen zelf was4 ,vandaar z'n verbaasd ,h8 nu hij gaat inzien dat de ,pater meent1 dat 't een ander was4 ,ja1 maar zeg 't niemand4 ,ik had al lang gemerkt dat ze zoo best op de hoogte was van onze uitgangsuren1 en als we-n-om karnemelk kwamen1 stond zij aan 't venster4 ,ook soms aan 't hek1 maar zoodra we naderbij kwamen1 ging ze naar binnen1 net als iemand1 die niet weten wil dat-i uitgekeken heeft4 ,zoo zijn de meisjes1 en dit wist ik heel goed1 want nergens doet men zooveel menschenkennis op als op 'n ,simmenarie4 ,dit is heerlijk4' ,humor van de allerbeste soort4 ,op 't zelfde oogenblik1 dat hij blijk geeft zoo onschuldig te zijn als 'n pasgeboren kind1 zegt hij1 zooveel menschenkennis op 't ,simmenarie te hebben opgedaan6 ,nu1 dat ze-n-altijd zoo uitkeek1 was zeker om ,kruger1 'n besten1 besten jongen6 ,o1 hoe prachtig is dit3 met dit 'n besten1 besten jongen6 verdedigt ,jansen zijn vriend tegen eigen innerlijk misprijzen1 't ,beteekent zoo iets als3 ,neen1 ik wil geen kwaad van hem denken4 ,en dat haar man zoo stuursch tegen me was1 zal ook zeker om ,kruger geweest zijn4 ,misschien dacht-i dat ik hem zou meebrengen1 en dat zou ik ook misschien wel eens gedaan hebben1 want ,kruger was m'n beste vrind1 en hij hield bijna net zooveel van ,liesje als ik4 ,o1 heel veel6 ,in dat bijna net zooveel ligt een wereld6 ,pater ,jansen moge zich-zelf onder bedwang hebben1 hij moge z'n afkeurende gedachten over 'n vriend het zwijgen opleggen1 hij make zich-zelf diets1 dat pastoor ,koens zoo'n beste jongen was--wij weten en hij weet o4a41 dat jonge fatsoenlijke meisjes niet graag bij hem biechten gingen6--als hij denkt aan zijn eigen liefde voor ,liesje1 dan is het met dat zich-diets-maken uit4 ,hij ziet plots de smetteloos reine verschijning zijner liefde1 en daarnaast1 daar ver onder3 de waarschijnlijk zinnelijke1 oppervlakkige van ,pastoor ,koens4 ,en wilde hij ze al gelijk stellen1 het woord besterft hem op de lippen4 ,hij voelt dat dat heiligschennis wezen zou en hij met 't zeggen1 dat p4#bdh heerlijke1 ook ter wille van ,liesje3 dat zijn liefde grooter was4 ,maar in 'n laatste poging zich-zelf neer te buigen en z'n vriend omhoog te tillen1 verkleint hij den afstand tusschen beide liefden3 bijna net zooveel4 ,o1 het is om te schreien en te juichen tegelijk4444 ,tot zoover was ,jansen gevorderd met z'n vertrouwelijkheden1 toen 't paar de ,haarlemmerpoort bereikte4 ,wouter had gaarne meer vernomen van de roerende tragedie die niet recht scheen begrepen te worden door een der hoofdpersonen zelf4 ,immers ,liesje was op ,jansen verliefd en deze denkt dat ze 't op ,kruger was4 ,hij voelde wel dat ,jansen eigenlijk meer verteld had dan-i zich veroorloofde te weten4 ,of wist hij meer8 ,er zit hier een moeilijkheid4 ,we moeten daar even bij stilstaan4 ,indien men zegt dat iemand meer vertelt dan hij zich veroorlooft te weten1 dan beteekent dit ongetwijfeld1 dat het juist heel zeker is dat die verteller het weet1 maar dat hij eigenlijk zich-zelf of anderen niet bekennen wil dt hij 't zker weet4 ,daarna dan bij wijze van tegenstelling te vragen3 of wist hij meer8 heeft geen zin4 ,wij moeten dus aannemen1 dat ,multatuli tegen het gewone spraakgebruik in met dat meer dan-i zich veroorloofde te weten1 bedoelde3 meer dan-i werkelijk wist4 7,dus ironisch4 ,in den zin van3 meer dan-i zich de weelde veroorloofde te weten47 ,en drop volgt dan logisch3 ,of wist hij meer8 ,het antwoord wordt in het volgend stukje tekst te gissen gegeven4 ,gedurende het doorgaan van de duistere bochtige poort had de man gezwegen4 ,de eigenaardige galm die door dat zonderlinge gewelf dreunde en 't spreken moeilijk maakte1 was daarvan zeker de oorzaak4 ,maar toen ze weer in de open lucht kwamen1 klaagde ,jansen over den vreeselijken tocht die hem de oogen vol zand gewaaid had4 ,zou je wel gelooven1 jongeheer1 dat ze 'r van tranen8 ,en ik ben moe ook4 ,jelui zult al wel begrepen hebben1 dat hij geschreid en drom ook niet gesproken heeft4--,en nu het antwoord op de vraag1 of hij meer wist8 ,dit antwoord moet m4i4 aldus p4#bdi luiden3 ,in zijn jeugd1 terwijl de geschiedenis met ,liesje voorviel1 dacht hij1 dat ,liesje niet hem1 maar ,kruger liefhad4 ,zoowel zijn naveteit als zijn zelf-geringschatting verklaren dit voldoende4 ,trouwens1 ware het anders1 dan zou deze smetteloos-reine toch onmiddellijk den omgang met ,liesje afgebroken hebben om haar liefde niet aantewakkeren4 ,vandaar dan ook1 dat hij zegt1 dat hij misschien ,kruger wel eens zou meegenomen hebben4 ,d4w4z4 hij zou misschien toegegeven hebben aan den aandrang van den vriend1 om hem mee te nemen1 maar met zijn volle instemming zou hij dat niet gedaan hebben4 ,immers hij was natuurlijk van meening1 dat ,kruger haar liefde niet mocht aanwakkeren4 ,en dit is dan ook de reden hier1 waarom hij1 zooals we merkten1 innerlijk ,kruger geen beste jongen vindt4 ,daarna1 bij 't klimmen der jaren echter1 zijn hem1 in zijn stil peinsleven1 de oogen opengegaan4 ,hij heeft toen begrepen1 dat ,liesje hem heeft liefgehad4 ,maar dan1 om zijn gemoedsrust te bewaren en de nijpende smart om het verloren geluk tot zwijgen te brengen1 is hij zich gaan diets maken1 wat hij eerst in wrheid geloofde1 nml4 dat zij ,kruger liefhad4 ,als men weet hoe gemakkelijk menschen langzamerhand in de waarheid van eigen vaak herhaalde onwaarheden gaan gelooven1 dan begrijpt men zeker1 hoe betrekkelijk licht dit ook dezen priester van een suggestief wondergeloof1 in zijn lang leven moet gelukt zijn4 ,op 't oogenblik dus1 dat hij ,wouter vertelt1 dat ,liesje ,kruger liefhad1 vertelt hij geen bewuste onwaarheid4 ,maar dan weer1 door de aandoenlijkheid van zijn verhaal--bij dat bijna net zooveel--uit zijn zelf-gesuggereerde denk-sleur geheven1 staat plotseling n vreeselijk oogenblik1 de lang weggeduwde1 de diep verborgen waarheid1 groot en ontzettend voor zijn oogen1 en in de duisternis van de poort snikt hij zijn wee uit1 om 't verloren heil 444 de nutteloos uitgebloeide liefde4444 ,hiermede zij de behandeling van ,woutertje ,pieterse beindigd4 ,en nu een bekentenis3 vr het schrijven heb ik altijd een zekeren angst1 dat ik mijn onderwerp niet voldoende recht p4#bdi zal doen wedervaren1 of1 op deze plaats1 te moeilijk zal zijn1 daarn--zelden het gevoel geslaagd te zijn4444 ,wat zal jelui na het lezen hebben8 ,mag ik mij vleien1 dat het de begeerte zal wezen1 zelf het kunstwerk in z'n geheel te genieten8 99 99 99 99 99 ,,noten3 #a ,voor 't eerst gepubliceerd als inleiding tot de literatuur-afdeeling van den boekerij-catalogus van den ,a4,n4,d4,b4 #b ,op dit laatste3 het innig-doorvoeld hebben van de eenheid van het zijnde berust dit1 wellicht edelste1 vermogen van den literairen kunstenaar3 het maken van treffende vergelijkingen 7het scheppen van beelden74 ,want dit is niet anders dan het weten der eigenschap1 die overigens uiteenloopende dingen gemeen hebben4 #c ,zie1 na dit geheele betoog ten einde te hebben gelezen1 de noot op blz4 #baf4 #d ,zie hierin tevens het bewijs en de verklaring van de stelling 7zie pag4 #baa7 waarom noodzakelijk elke weergave-in-kunst schoonheid is4 #e ,ik heb vermeden1 't geen ik nu zeggen ga1 in het voorafgaande betoog op te nemen1 om eenigen niet ervaren lezer het verstaan niet noodeloos te bemoeilijken en hem van den hoofdweg af te leiden4 ,nu moge het echter tot juister en vollediger begrip hier een plaats vinden4 ,overal1 waar in het betoog sprake was van objectiviteit bij het waarnemen en weergeven1 werd dit nimmer in absoluten zin bedoeld4 ,het is bijna onnoodig te zeggen1 dat onze subjectiviteit altijd waarneming en weergave kleurt4 ,objectieve waarneming en weergave wil dus1 zoo kort mogelijk gezegd1 hier niet anders beteekenen dan die waarneming en weergave1 waarin geen enkel ander element van subjectiviteit aanwezig is1 dan hetgeen onvermijdelijk voortvloeit uit den aard der natuurlijke individualiteit van den waarnemer en weergever4 #f ,in ,het ,jonge ,leven was een ,hildebrand-artikel aan dit opstel voorafgegaan4 #g ,de moeite van dit losmaken werd mij intusschen bespaard door de voortreffelijke uitgave van ,woutertje ,pieterse der ,uitgevers,mij4 ,elsevier4 #h ,verwekt dus ook de goede romantiek soms in den daarvoor ontvankelijken lezer1 een overdreven voorstelling van de werkelijkheid1--de slechte romantiek is die overdrijving in zich-zelf4 ,zij vervalscht den gewonen middelslag-mensch tot een grooten mensch1 groot zoowel in het goede als in het kwade1 doet hem leven in omstandigheden1 waarin zulk een mensch niet leeft en laat hem daden verrichten1 die zulk een mensch niet kan verrichten4-- #i ,hier volgde in het oorspronkelijk artikel het schitterende ,avondje bij juffrouw ,pieterse4 ,slechts n door mij bij het citeeren gemaakte opmerking--de andere zijn voor een algemeen publiek te weinig belangrijk--zij hier herhaald3 ,de dialoog in dat gedeelte van ons boek1 staat slechts ten deele in dialect4 ,multatuli achtte zich na het toonen van een staaltje daarvan1 ontheven van den kunstenaarsplicht1 den dialoog aldus weer te geven4 ,zeer onjuist n jammer ook1 omdat nu iets van de groeps-karakteristiek verloren gaat4 #aj ,hier3 blz4 #baa en #bad4 #aa ,de voorstelling van een begrip1 een zaak1 als persoon4 #ab ,causaliteit oorzakelijkheid1 het verband tusschen oorzaak en gevolg4 7,denk aan het fransche cause oorzaak74 ,het is hier natuurlijk de plaats niet om uitteweiden over alles wat hieraan vast zit4 ,genoeg zij 't1 dat ,multatuli tot die wijsgeerig-denkenden behoorde1 die meenen1 dat elke oorzaak noodwendig het gevolg heeft1 dat eruit voortspruit1 m4a4w43 zij had nimmer een ander gevolg kunnen hebben4 ,waarom hij dan ook aan de causaliteit den naam ,fancy geeft1 zal u nu wel duidelijk zijn4 ,immers3 het kunstvoortbrengen1 zegt hij1 is niet iets willekeurigs1 dat hij doen of laten kan wanneer het hem belieft1 maar hij doet het slechts1 wanneer hij door zijn innerlijken drang ertoe wordt gedwongen4 ,die drang is de resultante1 het uitvloeisel van de factoren1 die te zamen den mensch ,multatuli vormen4 ,hij is dus een gevolg1 een werking van de causaliteit1 van al de oorzaken namelijk1 die den mensch ,multatuli en zijn denken en doen tot noodwendig gevolg hadden4 ,en1 zegt hij k1 ,fancy inspireert1 fluistert hem zijn scheppingen in4 ,fancy is dus n met de causaliteit1 een personificatie ervan4-- #ac ,multatuli-zelf ziet deze kinderlijkheid wel als een gebrek4 ,het eenige wat ik daarvan zeggen kan is--dat de vader hier zijn eigen kind niet goed gekend heeft6 't ,geen niet behoeft te verwonderen4 ,de verklaring ligt voor de hand1 waarom dit verschijnsel juist bij grte schrijvers voorkomt4 ,de voortreffelijke ,g4,k4 ,chesterton geeft er in zijn onlangs verschenen ,criticisms and appreciations of ,charles ,dickens' ,works eenige aardige bij ,dickens voorkomende staaltjes van4 ,tusschen haakjes3 ik kan den ,engelsch-kennenden onder mijne lezers1 dit luchtig en geestig geschreven en zooveel juist inzicht bevattend werk warm aanbevelen4-- #ad ,menigeen zal het gek vinden1 dat ik zoo voortdurend van ,pastoor ,jansen als van een werkelijk geleefd hebbende persoon spreek4 ,maar men bedenke1 dat het 't levensware is1 dat iets geschikt maakt er levenswaarheden aan te demonstreeren1 en dat is evenzeer bij een door de ,kunst als door de ,natuur geschapen mensch aanwezig4-- 99 99 99 99 99 ,,historie ,,van ,,mejuffrouw ,,sara ,,burgerhart1 ,,door ,e4 ,,wolff-,,bekker ,,en ,a4 ,,deken p4#bea ,i4 ,is het voor den lezer en bespreker van de ,historie van ,mej4 ,sara ,burgerhart ongetwijfeld immer een voorrecht dezen roman-in-brieven in de uitgave van de ,w4,b4 voor zich te hebben1 in deze warmte vooral voelt men 't als een onschatbaar genot1 dank zij den heer ,prof4 ,knappert1 die het werk van eene inleiding en verklarende aanteekeningen heeft voorzien1 niet genoodzaakt te zijn1 om1 bibliotheek in1 bibliotheek uit1 naar de beteekenis van verouderde uitdrukkingen te speuren1 of te beproeven zich zelfstandig in 't historisch milieu te orienteeren4 ,bedoelde inleiding en aanteekeningen maken al een zeer sympathieken indruk1 niet alleen door den zoo duidelijk blijkenden ernst en de nauwgezetheid1 waarmede zij zijn samengesteld1 maar k door het feit1 dat de heer ,knappert in een zeer gewichtige aangelegenheid zijn eigen weg is gegaan en zich niet door den beroemden ,busken ,huet een dwaalweg heeft laten inloodsen4 ,anders dan deze1 die eene der boezemvriendinnen1 en wel ,agatha ,deken1 het mede-auteurschap der1 naar beider ondubbelzinnige verklaring1 gezamenlijk geschreven romans ontzegt1 verklaart onze geleerde en scherpzinnige commentator3 ,maar haren roem danken ,betje en ,aagje terecht aan haar wezenlijk gezamenlijk geschreven romans4 ,om met den gullen ,abraham ,blankaart1 ,saartje's voogd te spreken3 ,dat klinkt je wat anders voor den snoet dan de qusie-vernuftige p4#beb critische bewering van ,huet4 't ,is waarlijk geen gering vergrijp op zoo wankele gronden#a als door deze voor zijn meening kunnen worden aangevoerd1 het niet alleen aan te durven1 deze vrouw1 die zich niet verdedigen kan1 van haar roem bij het nageslacht te berooven1 maar ook de moreele smet aan te wrijven1 dat zij zich eer en lof heeft laten aanleunen1 die haar niet toekwamen en letterlijk op de talenten van haar weldoenster en hartsvriendin zou hebben geparasiteerd4 ,want ,huet moge daar luchtigjes overheen redeneeren en1 de kool en de geit pogend te sparen1 het als iets loffelijks in ,aagje voorstellen1 dat zij niet weigeren wilde1 ,betje's roem te deelen1 in waarheid zou zulk een handelwijze niet anders gequalificeerd kunnen worden1 dan ik heb gedaan4 ,en het schenkt mij dan ook niet geringe voldoening en vreugde1 dat de heer ,knappert anders oordeelt4 ,intusschen1 hoe gaarne ik langer over diens bijzonder p4#bec waardevollen arbeid zou uitweiden1 we zullen nu maar eens aan den roman-zelf onze aandacht geven4 ,al lezend zullen wij gelegenheid te over hebben1 door van de inlichtingen van onzen gids gebruik te maken1 hem de beste hulde te brengen1 die iemand gebracht worden kan4-- ,ziehier de zeer kort saamgevatte inhoud3 ,sara ,burgerhart1 eene wees1 'n zeer begaafd1 zeer geestig en bevallig kind van 'n jaar of twintig1 is bij een oude1 kwezelachtige tante in huis1 ,juffrouw ,hofland1 die zich te goeder trouw bij de zoogenaamde fijnen aangesloten hebbend1 hun dupe wordt4 7,bij dat woord fijnen hir moet ge niet denken aan een zeker soort van vrome menschen1 die1 ofschoon lastig en onverdraagzaam voor hunne omgeving1 toch deugdzaam zijn en hunne godsdienstigheid oprecht meenen1 neen1 dze fijnen zijn integendeel doortrapte huichelaars1 die1 onder den schijn van streng godsdienstig te zijn1 de meest schurkachtige daden bedrijven67 ,het arme kind wordt echter zoo door die tante en haar verfoeilijk gezelschap1 ,broeder ,benjamin en ,zuster ,slimpslamp1 benevens 'n dronken tobbe van 'n dienstmeid1 ,brecht1 genegerd en geplaagd1 dat ze met toestemming van haar uitmuntenden voogd1 ,abraham ,blankaart1 die haar vaders boezemvriend was1 ontvlucht en haar intrek neemt bij een waarlijk verstandige en deugdzame vrouw1 de ,wed4 ,buigzaam4 ,daar wint zij niet alleen de vriendschap van haar hospita en1 op n enkele uitzondering na1 die van de bij deze inwonende jonge dames1 maar zij leert er ook den man kennen1 die haar echtgenoot wordt3 ,hendrik ,edeling4 ,voor zij echter trouwt1 is zij door haar sterken zin voor uithuizige vermaken en het argeloos vertrouwen van haar jong1 rein hart1 bijna het slachtoffer geworden van een adellijken losbol en gewetenloozen meisjesverleider1 den heer ,r4#b 99 99 99 99 99 ,ook deze roman is een realistisch werk4 ,en ik geloof p4#bed het daarom niet te onpas eens even vluchtigjes te onderzoeken in welke verhouding de innerlijkheid van dit werk en de fundamenteele geaardheid zijner auteurs staan tot die van de beide andere1 in deze serie#c reeds behandelde boeken en schrijvers3 ,hildebrand met zijn ,de ,familie ,kegge1 ,multatuli en zijn ,woutertje ,pieterse4 ,zou men aanvankelijk geneigd zijn te beweren1 dat ,wolff en ,deken in hun ,hollandsche degelijkheid en de geschiktheid van hun roman voor den ,meridiaan des ,huiselijken levens1 meer overeenkomst vertoonen met den kalmen aspirant-burger- huisvader ,hildebrand1 dan met den geweldigen ,multatuli1 den afbreker1 den spotter en de schrik van alle brave huisvaders en afgebakende- levensweggetjes-bewandelenden--men komt al heel spoedig van die meening terug4 ,zooals ,hildebrand wel schijnbaar1 en ten deele met ,multatuli overeenkomt in het gering achten van eigen p4#bee kunst en artistieke vermogens--de eerste1 zooals wij indertijd gezien hebben1 vindt zijn schetsen-schrijven een jeugdspel1 dat den rijperen leeftijd niet meer voegt1 terwijl de laatste voor niets grooter angst schijnt te hebben1 dan om zijn schrijfkunst bewonderd te worden--maar inderdaad in de oorzaken dier geringschatting hemelsbreed van hem verschilt--want ten eerste mag men met grond beweren1 dat ,multatuli meestentijds niets van dit geringschatten meende1 maar ten tweede3 dat1 ten tijde dat hij 't wl meende1 die meening in hem geboren werd uit zijn ontzaglijk revolutionnair sentiment1 terwijl zij bij ,hildebrand voortkwam juist uit het tegenovergestelde3 het begrip van eigen waardigheid en fatsoen als dienaar van den godsdienst1 d4i4 van het overgeleverde1 het1 in zijn oogen1 vaststaande en blijvende3 een fundamenteel onderscheid dus6--zoo komen1 oppervlakkig beschouwd1 ,betje en ,aagje wel met ,hildebrand overeen in den eerbied voor een werkelijk godsdienstig leven2 in de voorkeur voor het beelden van echt vaderlandsche tooneelen1 en zelfs in het verliefd zijn op enkele der door hen geschapen figuren1 maar dat alles spruit bij hen uit geheel andere motieven voort dan bij hem4 ,de eerbied voor den werkelijk godsdienstigen en braven mensen maakt zich bij ,hildebrand zelden los van de wetenschap1 dat ook hij zulk een mensch is1 in n woord3 hij blijkt soms saamgeweven met eene ergerlijke zelfverheerlijking en zelfverheffing1 bij onze ,wolff en ,deken is daar geen sprake van4 ,beeldt ,hildebrand zich in ,de ,familie ,kegge--herinnert ge 't u8--als den onfeilbaar-wijze en den reddenden engel1 ,betje daarentegen stelt zich-zelf ten toon--ongetwijfeld zich bewust1 dat men dit zal begrijpen--als de zeer zeker begaafde1 zeer zeker brave en sympathieke1 maar niet minder lichtzinnige ,saartje ,burgerhart1 die niet alleen geen anderen redt1 maar er rond voor uit komt1 dat ze 't alleen ,god heeft te danken1 dat ze niet door een schurk voor haar geheele leven ongelukkig is gemaakt1 terwijl ,aagje er niets op tegen schijnt te hebben1 zich-zelf als de bedilzieke en overijld naar den schijn oordeelende ,anna ,willis--vriendin van ,saartje--te teekenen6 p4#bef ,en ongetwijfeld3 de liefde voor het schetsen van het vaderlandsche milieu is zoowel bij ,hildebrand als bij onze schrijfsters zeer sterk1 maar welk verschil in omvang en rijkdom hunner menschenwereld6 ,waardeert men bij ,hildebrand een sterk novellistisch talent1 in het werk van ,wolff en ,deken voelt men den adem der groote1 heele menschengroepen omvattende epica4 ,en welk een onderscheid ook in de weergave dier wereld6 ,in hoeveel grootere mate dan bij ,hildebrand spreken hier de struische ,hollanders de stoere ,hollandsche taal4 ,neen1 men ziet het3 dit is onovertrefbaar3 deze menschen kunnen niet anders spreken1 dit is het woord1 waarin zij-zelf lven1 het woord soms hoekig als hun vierkantig gezicht1 hun zware lijf1 soms rond als hun kaaskop1 maar altijd helder-gewasschen als hun grijze en blauwe kijkers4444 ,ook de verliefdheid op de eigen kunstfiguren is bij ,hildebrand iets geheel anders dan bij ,betje en ,aagje4 ,bij den eerste wordt zij niet zelden door kleine en uiterlijk-maatschappelijke motie ven beheerscht1 bij de laatsten is dit vrijwel nooit het geval3 zij zijn op sommige hunner figuren verliefd1 omdat die hun de personificaties zijn van zekere kenmerkende en uitstekende eigenschappen van hun eigen ras en volk1 of van het edele in 't algemeen4 ,maar die soort van kruiperigheid jegens de hoogere standen1 zooals die zich bij ,hildebrand uit in de ,baron van ,nagel- en ,freule ,constance- beflikflooing1 is in de ,sara ,burgerhart al evenmin te vinden als zijn beschermheerachtige neerbuigendheid jegens de lagere assen4 ,meer wezenlijke overeenkomst vertoonen zij met ,multatuli4 ,betje vooral is een allergeestigste spotvogel en wat 't glazeningooierig-kwajongensachtige en 't geestig-moedwillig op den hak nemen betreft1 gaat--intrinsiek--de geest van ,bekker dien van ,dekker niet zooveel uit den weg4 't ,verschil in dit opzicht lijkt grooter dan het is1 omdat de eerste tot alles wat zij doet genspireerd wordt door haar onuitdoofbaren levenslust en blijmoedige guitigheid1 de laatste daarentegen door zijn bitterheid1 gekwetst rechtsgevoel1 haat en teleurstelling4 ,en is er al een onverevenbaar verschil tusschen p4#beg ,multatuli en de beide vriendinnen op 't stuk van bijbel-geloof en godsdienstigheid1 zij geven hem niets in heftigheid toe1 als het geldt de huichelaars en valsche vromen te lijf te gaan1 en--overtreffen hem daarbij in menschscheppend talent4 ,want kan men den dronken huisdominee in ,woutertje ,pieterse1 trots al het vernuft--en wellicht juist m dat vernuft--aan zijn uitbeelding ten koste gelegd1 niet anders dan een charge#d noemen1 ,broeder ,benjamin en ,cornelia ,slimpslamp1 de twee huichelachtige fijnen en doortrapte schurken in onzen roman1 lven1 vlmkt1 en daarmee is het allerbeste gezegd wat men van een literatuurbeeld zeggen kan4 ,dit leven1 deze menschelijkheid-van- vleesch-en-bloed1 zij zijn des te meer opmerkelijk1 omdat hier niet maar bloot 'n paar huichelachtige menschen zijn geheeld1 mr3 personificaties van het allerinnigste wezen der huichelarij en valsche vroomheid4 ,men denkt geen oogenblik als bij ,multatuli's huisdominee3 hoe geestig geschreven en3 hemeltje lief wat moet ik daarom lachen1 maar alleen3 hoe ontzagwekkend gebeeld1 wat 'n brok innig doorschouwd leven1 hoe waar en hoe echt is dit4 ,mijn lezers zullen waarschijnlijk nu al gemerkt hebben1 dat ik onze ,wolff en ,deken grooter artisten acht dan n ,hildebrand n ,multatuli4 ,en zeer zeker3 dat is mijn meening4 ,ik aarzel ook niet te zeggen dat zij een veel juister bewust begrip hadden van het wezen van literaire kunst dan dezen hebben bezeten4 ,de wetten der kunst zijn al evenzeer onwrikbaar en onveranderlijk als die der natuur1 en dit spreekt ook van zelf1 want al is natuur geen kunst1 kunst is m4i4 wel degelijk natuur4#e ,het kind dat niets van de wetten der laatste kent1 verbrandt zich of valt1 of iets dergelijks1 en het groote kind1 de niet voldoende inzichtsvolle mensen1 die de wetten der kunst niet kent1 schrijft een slecht boek1 p4#beh of vindt1 lezend1 een slecht boek mooi en een mooi boek leelijk4 ,nu meen ik te mogen zeggen1 dat voor den scheppenden kunstenaar de intutieve kennis dier wetten het ne noodige is1 want als kunstenaar schrijft hij niet zonder genspireerd te zijn1 en zoodra hij dit is1 is ook die intutieve kennis in hem4 ,maar indien zulk een scheppend kunstenaar nu meent1 dat hij op grond van dat intutief vermogen1 ook spreken kan over kunst1 als hij niet genspireerd is1 dan vergist hij zich leelijk en dat blijkt zoowel bij ,multatuli als bij ,hildebrand4 ,daarvoor moet men voor altijd in zich bewust geworden kennis hebben1 kennis dus1 waarover men beschikken kan wanneer men wil1 welks omvang1 en hoofdzakelijken inhoud men-zelf volkomen beheerscht4 ,en het is deze kennis1 die ,wolff en ,deken bven ,hildebrand en ,multatuli bezaten1 en het gevolg daarvan is1 dat als zij een eenvoudig stukje schrijven buiten hun scheppenden arbeid om1 waarin zij sommige principes uiteenzetten1 door welke zij zich bij het wrochten hunner romans lieten leiden1 zij duidelijk blijken wrheden omtrent kunst te kennen1 die niet van hun tijd1 en niet van dezen tijd alleen1 maar 't spreekt van zelf1 van alle tijden zijn6 ,een paar citaten uit de voorredenen van den eersten en tweeden druk zullen ongetwijfeld voldoende zijn1 om dit mijn beweren te bewijzen4 ,ziehier3 ,men heeft in bedenking gegeven1 of de twee allerslegtse karakters niet te sterk1 te overdreven geschildert zijn2 men heeft gevraagt3 zijn#f er zulke menschen2 ja1 en dat gaat verder1 kunnen#f;b er zulke menschen zijn6 ,wij vonden het niet noodzaaklijk1 de eerste vraag duidelijk te beantwoorden1 dewijl wij zeker gerechtvaardigt zijn1 zoo rasch men begrijpt1 dat zij er zijn kunnen#f;c2 mr hebben wij in dit opzicht niet te bewijzen4444 ,wij bekennen ook gaarn1 dat alles zeer natuurlijk#f;d afloopt1 maar begrijpen met een1 dat dit1 ten minsten de door ons hoogst-geschatte ,lezers1 niet kan mishagen4 't ,waar ons zeker geen moeite geweest een ,roman te verzinnen1 zo samengestelt1 zo ingewikkelt1 zo vol episoden1 als de door een verwartste p4#bei ,comedie van eenen ,spaanschen ,lopes de ,vega4 ,doch wie1 in staat om over het stuk in verschil te oordelen zal ontkennen1 dat een karakter1 eens gegeven zijnde1 moet uitgewerkt worden naar vaste en onveranderlijke regels#g;a4 ,men wil1 en dat met reden1 dat men het ware waarschijnlijk#g;b make1 of men leest zeker niet met zeer veel deelname4444 ,daar wordt in dit gehele werk geen ,dul gevochten4 ,eens echter wordt er een oorvijg uitgedeelt4 ,er wordt noch geschaakt1 noch vergif gedronken4 ,ons vernuft heeft niets wonderbaarlijks uitgedagt4 ,alles blijft in het natuurlijke2 de uitvoering zal alles moeten goed maken#g;c4 ,het zijn geen andere waarheden1 zooals de trouwe lezer mijner artikelen wel bemerken zal1 dan die ook door de moderne literatoren verkondigd worden4 ,en ofschoon het begrijpen van het ware in alle tijden geschieden kan en we dus dwaas en kinderachtig zouden doen met ons erover te verwonderen1 dat reeds ,wolff en ,deken dit alles zoo duidelijk voor den geest stond--hunne beteekenis en de eerbied1 die wij hebben voor hunne persoonlijkheid en wijsheid1 winnen er ontzaglijk door4-- ,ook het genre3 de roman-in-brieven is een geheel ander1 dan wij tot nu toe in deze kolommen hebben behandeld en dus wel een oogenblik bekijkens en besprekens waard4 ,en als we dat zoo doen1 dan blijkt ons toch wel1 dat het gevleugeld woord3 alle genres1 behalve het vervelende zijn goed meer geestig dan waar is4 ,hoe uitmuntende en bewondering afdwingende resultaten onze schrijfsters1 en waarlijk niet zij alleen1 er ook mee bereikt hebben1 er is en er blijft een zekere onnatuur aan verbonden n het levert moeilijkheden op--althans in een werk van langen adem1 waar allerlei soorten van situaties kunnen voorkomen--die het grootste epische en dramatische talent niet dan door kunstgreepjes overwinnen kan4 ,ten eerste schijnen alle in zulk 'n roman optredende personages min of meer aan schrijfwoede te lijden1 en dit maakt al 'n vrij onnatuurlijken indruk1 zij 't dan ook dat de roman1 als in dit geval1 p4#bfj speelt en dus de correspondentie plaats vindt in 'n tijd1 dat brieven-schrijven als 'n prettige en fashionable bezigheid werd beschouwd en de welopgevoede heeren en dames er een eer in stelden1 het goed te doen4 ,toch1 dit feit kan als niet meer dan een verzachtende omstandigheid worden aangemerkt1 en zelfs die verzachtende omstandigheid valt weg in een geval als dat van ,hendrik ,edeling1 die1 wanneer ,saartje1 die hij zoo zielslief heeft1 door den verleider ,r4 is meegetroond1 en hij verteerd wordt van wanhoop1 jalousie en ontzetting1 een brief gaat zitten schrijven aan zijn broer over het geval6 ,waarlijk1 men moet zonderling in elkaar zitten1 om in zulke oogenblikken1 z vol van afgrijzen en wanhoop1 het vreeselijke te gaan zitten uitpluizen in een brief1 terwijl het schrijven daarvan toch geenerlei gunstige wending in de zaak zal kunnen brengen en dus niet uit een energisch willen ingrijpen kan worden verklaard4 ,onnatuur is 't ook1 dat al die lieden1 op 'n enkele uitzondering na1 zulk een welversneden pen hebben4 ,ja zeker1 wij merken1 al lezend1 op1 dat hoe minder ontwikkeld zij zijn1 hoe meer zij schrijven precies zooals zij spreken4 ,maar juist dit is onnatuur1 want de ervaring leert1 dat hoe onontwikkelder een mensch1 hoe eerder hij geneigd is1 wanneer hij schrijft1 zich in boekentaal en hoogdravend uit te drukken6 ,te schrijven1 zooals men spreekt1 is inderdaad voor iemand1 die geen bijzonderen aanleg heeft1 zr moeilijk4 ,en dit moet men in het oog houden3 het is onnatuur1 die onafscheidelijk aan het genre is verbonden3 de romancier1 die in dat genre werkt1 kan er niet buiten4 ,want liet hij de menschen niet schrijven zooals ze spreken1 dan zouden we zelden of nooit de gebeelde figuur als echt kunnen voelen en drvoelen1 tenzij zij in een brief aan een andere figuur sprekend wordt opgevoerd1 't geen natuurlijk niet altijd kan en wanneer het kan1 ons meestal1 weer op 'n andere wijs1 op 't onnatuurlijke van het genre opmerkzaam maakt4 ,want1 om een ander1 waarlijk levend1 in 'n brief te beelden1 om diens dialoog waarlijk levend te doen zijn1 moet noodzakelijkerwijs de briefschrijver kunstenaar zijn6 ,is de briefschrijver p4#bja ons echter niet als zoodanig voorgesteld en bereikt hij dat alles toch in zijn brief1 dan vinden we zijn figuur onecht1 dan is deze niet meer dan een marionet1 die door den romanschrijver in beweging wordt gezet4 ,bereikt de briefschrijver dat alles echter niet1 dan vinden wij zijn figuur wl echt1 maar welke schade lijden we niet doordat we den levenden dialoog van de in zijn brieven ten tooneele gevoerde personen en dier levensechte1 plastisch-goede uitbeelding moeten missen6--,en ook z'n onafscheidelijke en onvermijdbare moeilijkheden heeft het genre3 wanneer er een of ander gewichtig voorval plaats vindt1 waarbij het door de compositie van den roman noodzakelijk wordt alle met elkaar in correspondentie zijnde hoofdpersonen aanwezig te doen zijn1 dan blijft er niemand over1 aan wien een brief geschreven kan worden1 die over dat voorval handelt6 ,en die brief moet toch geschreven1 anders komt de lezer van den roman het voorval niet aan de weet6 ,zulk een moeilijkheid moet dus overwonnen worden en zij wordt het dan ook1 maar--door een kunstgreep4 ,als ,hendrik ,edeling ten slotte met zijn aangebeden ,saartje trouwt1 dan laten onze schrijfsters de aanstaande schoonmoeder van ,cornelis ,edeling ziek worden1 opdat haar dochter niet op de bruiloft zal kunnen zijn en dus die 'r aanstaande de gelegenheid zal hebben1 haar een brief te schrijven1 waarin hij over de bruiloft verslag uitbrengt6 ,maar nu basta6 ,we hebben genoeg getheoretiseerd4 ,mijn aangebrande soep1 mijn belegen grutterswaar1 mijn blauwige aardappels zijn op2 nu komen de sappige vruchten van het werk zelf6-- 99 99 99 99 99 ,in den nu hier volgenden brief door ,sara ,burgerhart geschreven aan ,aletta ,brunier1 een schoolvriendin1 die zij weer eens toevallig ontmoet heeft en op wier raad zij weldra bij de ,wed4 ,buigzaam in huis zal gaan1 vertelt zij iets van haar leven bij haar lief tantetje ,hofland4 ,het is een buitengewoon geestig en guitig stukje4 ,en ge leert er niet alleen de drie fijnen en het schattige ,brechtje--je weet wel die p4#bjb dronken tobbe--in kennen1 maar ook de schrijfster-zelve3 onze ,saartje4 ,en als ge nu na het lezen den indruk krijgt3 ja maar die ,saartje moet dan toch iets van een kunstenaar in zich hebben1 om z te kunnen schrijven1 dan zult ge in dit geval niet bedrogen uitkomen4 ,saartje's figuur is allervoortreffelijkst gecomponeerd en alles wat zij doet1 schrijft of zegt1 vloeit volmaakt-zuiver uit haar eens gegeven persoonlijkheid voort4 ,men kan zonder bezwaar haar als een zeer begaafde beschouwen4 ,ziehier den brief3 ,douce et tendre ,amie6#h ,je suis enrag#i op het oud wijf1--op mijne tante2 ik wil geen week langer blijven2 't is of ik in de hel woon4 ,mijn tante heeft zeer veel van zijn ,satansche ,majesteits karakter2 en ,brecht verdient wel een schoonen dienst in zijn onderaardsch rijk4444 ,ja6 bons wat aan2 ik zal niet antwoorden1 ik zal ook niet open doen4 ,sus6 daar hompelt zij1 al grommende1 den trap weer af4 ,goeie reis naar beneden6 ,ik moet1 ma chre1#aj u eens een scne teekenen1 die u niet zal uit de hand vallen4 ,woensdagvoormiddag raasde zij als een bezetene1 omdat ik eenige nieuwe aria's speelde 7,dat's een wijf ook874 ,zij werd geholpen door haar hottentot van een meid1 die mij dorst zeggen1 dat zij ook danig ontsticht was4 ,dit trekje is goud waard6 ,men ziet het gemeene vrouwmensch1 die1 zoolang haar meesteres rijk is1 haar naar den mond praat en haar later1 als ze arm is geworden1 brutaliseert en in den steek laat1 hier met schijnheilig gezicht meepraten van dat ze ontsticht is4 ,zij1 die natuurlijk te dom1 te ongevoelig en te beestachtig is1 om hetzij gesticht of ontsticht door muziek of door wat ook1 te kunnen worden4 't ,is van een buitengemeen komische kracht6--,heb jelui ook wel opgelet wat een uitstekend beeldend woord dat hompelen is8 ,mt wordt er gebeld4 ,brecht1 die volmaakt een zog van een bollebuisjeswijf#aa gelijkt1 waggelde naar voor1 en tante gaf p4#bfc mij een verbruide#ab oorveeg1 omdat ik bleef spelen4 ,juffrouw1 daar is ,sinjeur ,benjamin4 ,wel hede1 laat broeder maar achter komen4 ,daar kwam broeder1 een luie zuipzak van een kerel1 in een paarschen japon2#ac 7men zou wel zeggen1 wie of zoo een verloopen slagersknecht1 toch een japon heeft leeren dragen47 ,welkom1 broertje1 wel hoe is het nu nog al met je8 --'t ,gaat nog al2 maar men hoofd1 men hoofd6 --,wel dat is droevig1 maar je vergt je ook wat veel4--,ja1 't is mijn ambtsbezigheid2 en hoe vaart zuster8 ,je schijnt wel wat onthutst4--,ja1 dat ben ik ook1 't is niet altijd het effen wegje1 broertje4 7,tegen ,brecht73 ,ei meid1 is er niet wat8 dan zou broeder hier maar familiaar blijven4 7,tegen mij73 ,toe lieve ,saartje 7was dat uit te staan1 lieve ,saartje1 en mijn wang gloeide nog van den slag7 bak jij nou eris schielijkjes wat dunne pannekoekjes1 broeder lust ze zoo graag4 ,dit stuk dialoog is alleruitmuntendst6 ,het is z voortreffelijk1 dat men de woorden lezend1 ook onmiddellijk de gebaren der sprekers1 hun lichaamshouding1 hun gelaatsuitdrukking erbij ziet en men dus de hier ontbrekende plastische uitbeelding van dit alles door de auteurs1 heelemaal niet mist4 ,voelt ge het quasi-zachtmoedige1 wee-zoetsappige van al die verkleinwoordjes3 broertje1 wegje1 schielijkjes4 ,je ziet daardoor de peulemondjes1 de zalvend-vromig half neergeslagen oogleden1 het dierbaar-goedige glimlachje6 ,ik sloot mijn clavier en zei3 't is wel1 tante4 ,ik ging naar de keuken en bakte helder#ad door2 maar-ik-at-die-al-bakkende-zelve-op4 ,die in den bouw van dit zinsdeel wel wat vreemd uitziende verbindingsstreepjes1 hebben1 naar ik vermoed1 ten doel nadrukkelijk aan te geven1 dat de beide handelingen van bakken en opeten1 zoo haastig1 en als 't ware ongescheiden1 verricht werden1 dat ze tot n handeling werden4 ,deze streepjes beoogen en bewerken dus een zuiver artistiek effect3 't duidelijker aan den lezer voor oogen stellen van wat er gebeurt1 't geen hier inderdaad het guitige en lachwekkende zeer verhoogt4 ,en in zooverre is deze plaats dus als een voorloopster p4#bjd te beschouwen van het gebruik van verbindingsstreepjes in de moderne literatuur1 waar het ook vaak dient ter versterking of fijne nuanceering van gevoelsverwoording1 plastische uitbeelding1 enz4-- ,dat is de eerste trek1 dien ik haar speelde1 hoe zelden ik mijn genoegen krijg4 ,ik moet hier alles doen1 want ,brecht is een lomp schepsel en snuift sterk4 ,toen ging ik1 terwijl ,brecht in huis klungelde1 de tafel dekken4 ,brecht eet met ons1 want het is zuster#ae ,brechtje1 moet je weten1 ,letje4 ,tartuffe#af zou een goed woord spreken1 maar de vent bad 7zoo noemen zij dat gehuilebalk7 wel een kwartier lang4 ,hetgeen hij jankte1 geleek veel meer naar het morrend gegnor van ondankbaar vee1 dan naar de zuchten van een bewogen hart1 'tgeen zijnen ,god looft4 ,ik kreeg1 l'ordinaire#ag eten op mijn bord4 ,twee schepjes groente met een flenter vleesch van daags te voren4 ,ik spelde mijn servet voor3 als ik gelijk een kind eten krijg1 moet ik ook zien1 dat ik mij niet bemors4 ,och1 of gij een kind waart6 zei de smulpaap1 die onderwijl met zijn duim en vinger de boter van de robe de chambre eener cotelette aflikte4 ,dat zou heuchelijk zijn6 zei tante4 ,ja wel heuchelijk6 zei zuster ,bregitta4#ah ,toen kreeg ik nog wat bijeengeschraapte spinasi en een stuk cotelet4 ,zuster ,santje#ai en broeder namen onderwijl eens in4 ,ik krijg nooit wijn2 tante zegt1 dat het niet goed is voor mij1 en dat kan wel zijn1 want ik ben jong en gezond4 ,kom1 ,saartje1 neem nou maar af2 ,brechtje is wat vermoeid2 de sloof wordt oud4 ,ik deed zoo2 zette het dessertje op4 ,waar bennen de flensjes1 ,saartje8--,die bennen in mijn maag1 tante4 ,snap1 mijn servet neergegooid 7bij ongeluk tegen broeders palmhouten#bj pruik7 en het onweer op mijn kamer ontweken4 p4#bfe ,gij weet ik ben tamelijk vlug1 dat mij toen te pas kwam4 ,knap de deur op slot4 's ,avonds kwam de hottentot met een stuk brood en een glas zuur bier1 er bij voegende3 dat ik het nooit kon verantwoorden1 zooals ik een vroom mensch evel plaagde4 --,scheer je van mijn kamer1 zei ik1 en duwde haar de deur uit4 ,het brood 7het was goed op de flensjes7 at ik op4 ,het bier gooide ik weg1 en dronk eens uit mijne caraffe3 ging vroeg naar bed en sliep als een roos4 ,daar aanstonds kreeg ik een boterham1 met een kom tee1 dat wel omspoelsel lijkt4 ,tante gaat uit1 en wil mij voor hare oogen niet zien4 ,zoo zitten nu de zaken4 ,mogelijk geef ik u dezen wel in eigen handen1 mogelijk niet3 'k weet niet1 hoe 't zal uitkomen4 ,vast kom ik2 de brief van de goede weduwe heeft mij in mijn voornemen gesterkt4 ,ik zou al bij u geweest zijn#ba1 maar ik wacht op een brief2 die brief komt niet#bb4 ,ik zal1 voor ik dit huis verlaat1 aan haar1 die ik bedoel1 nog eens schrijven 444 doch dat kan ik bij u even goed doen4 ,ja1 lieve meid1 gij hebt wel kostelijk gelijk6 ,men moet maar wl doen en vroolijk leven4 ,he wat8 op die fijnen is toch geen staat te maken2 echter zijn er 7of jij 't niet geloofde7 zulke vrome zielen onder1 die1 waren de hoofden dezer brave menschen zoo goed georganiseerd als hunne harten1 wel zuiver en godsdienstig zijn 444 enfin1 kort gezeid1 ,letje1 ,salomon1 de wijze koning1 is mijn man3 men moet het goede genieten van zijn leven ende van zijn arbeid2--maar daarmede is dat maar uit1 en afgedaan4444 ,heeft men in het eerste deel van dezen brief ,saartje leeren kennen als een guit en 'n katje1 dat niet zonder handschoenen is aan te pakken1 dit laatste deel toont haar ons niet alleen als het gezond-levenslustige1 maar ook het brave en gewetensvolle kind1 dat de menschen1 van wie zij niet houdt1 toch niet ongunstiger wil voorstellen dan zij hen werkelijk gelooft te zijn4 ,voor dezen keer nu nog even 'n stukje uit den brief van ,saartje aan haar voogd1 ,abraham ,blankaart1 waarin zij hem-heel openhartig meldt1 dat zij ontvlucht is3 p4#bff ,gistermiddag ging tante uit eten4 ,ik kleedde mij aan1 stak wat linnen bij mij1 ook mijne juweelen1 die ik van u gekregen heb vr gij naar ,frankrijk ging1 doch die ik nooit heb aan gehad1 met een weinig gelds 7want zij geeft mij niets1--geen duit74 ,brecht had de stoutheid mij te vragen3 waar ga jij heen8--,dat raakt jou niet4--,dan zal je ook thuis blijven4--,heb jij 't hart en belet mij dat eens4 ,ik kan wel boos worden1 maar niet kijven2 en ziende dat ,brecht haar talent te werk stelde1 bedacht ik mij3 ,brecht1 zei ik1 heeft tante je die orders gegeven1 dan moet ik haar de reden vragen als zij thuis komt2 wat zullen wij eten6--,kliekjes1 zei zij4--,goed ik heb honger1 maar wij zullen tantes gezondheid eens drinken2 toe meid1 haal eens een flesch wijn1 jij hebt zeker den sleutel4--,ik doe niet1 juffrouw ,saartje 7nu 'k van putten#bc sprak1 kreeg ik aanstonds dezen titel67 ,jij jokt1 ,brecht2 als tante er van spreekt1 zal ik haar den wijn betalen4--,je tante heeft altoos den sleutel2 maar als de juffrouw mij niet beklappen zou1 ik kan er toch wel bij4--,ik je beklappen6 wel1 dan moest ik wel gek zijn2 krijg maar1 toe1 schielijk4 ,zij ging4 ,ik had al lang gemerkt1 dat zuster ,brechtje aan de fep was2#bd ik tastte haar dus van de zwakke zijde aan4 ,doch pasjes was zij in den kelder1 of ik1 flink de deur in slot1 en de grendels erop4 ,toen ging ik het huis uit1 en haalde de huisdeur achter mij toe4 ,hoe het verder met de zuster gegaan is1 weet ik niet4444 ,allerbest en toch zoo eenvoudig verteld1 h2 in dien laatsten zet van3 met de zuster1 nog even een echt,sara,burgerhartsche guitige spotternij6 ,voor dezen keer stop ik en al geloof ik wel1 dat na wat ik jelui nu van het werk heb laten zien1 je al heel verlangend zult zijn het te lezen1 ik ben mij bewust1 je toch nog maar een t klein deeltje van zijn groote schoonheid in karakter-uitbeelding1 taalrijkdom1 wijsheid en naeve bekoorlijkheid te hebben getoond1 dan dat ik mij daarop met volslagen zekerheid--ik ken immers mijn ,pappenheimers--zou mogen verlaten4 ,in het volgende hoofdstuk dus zullen wij enkele der figuren2 met wie jelui nu reeds kennis hebt gemaakt1 wat nader bekijken en eenige nieuwe aan jelui voorstellen1 daarna4444 ,maar waarom zou ik zoo dwaas zijn om alles bij voorbaat uit de school te klappen6 ,,noten3 #a ,men oordeele4 ,een der argumenten is dit3 ,in ,sara ,burgerhart wordt gezegd aan het slot van den #fisten brief3 ,de uitgeefster heeft noodig gevonden dezen brief van ,charlotte ,rien du ,tout1 als ook dien van ,pieternelletje ,degelijk1 van de taal- en schrijffouten eenigszins te zuiveren1 opdat men die zoude kunnen lezen4 ,deze noot kan niet afkomstig zijn van juffrouw ,deken1 zelve op de regels van taal en spelling zeer onvast4 ,alleen de beter onderleide juffrouw ,wolff kon zoo spreken4444 ,ei zoo1 was juffrouw ,wolff beter onderleid8444 ,ziehier wat ,prof4 ,knappert daaromtrent in een noot bij zijn inleiding citeert3 ,ofschoon noch ,loosjes1 noch vader 7,noordkerk7 noch ,houttuin in staat zijn geweest mij te doen begrijpen wat taalregelen zijn en ik altoos iemand noodig heb1 die hen in haar1 d in t1 t in d of dt verandert ,betje in een brief van #i ,juni #aggb4 ,een andere grond is1 dat in de voor- en naredenen van ,sara ,burgerhart en ,wlllem ,leevend voortdurend gesproken wordt van3 ,ik1 mij1 mijn1 alsook van uitgeefster1 inplaats van uitgeefsters4 ,maar ik moet zeggen1 dat ik zelden een bewering heb gezien1 van een meer averechts psychologisch inzicht blijk gevend dan deze6 ,want juist het feit1 dat de schrijfster dier voor- en naredenen zich verschreef1 toont aan1 dat er niets te verbergen was4 ,anders zou zij waarlijk wel op haar qui-vive zijn geweest4 ,deze grond is mij dus juist een bewijs van het tegendeel van 't geen ,huet beweert4 ,het is immers zeer natuurlijk1 dat iemand1 die niets te verbergen heeft1 en ook namens een ander schrijft1 zich nu en dan vergist en alleen van ,ik spreekt4 ,juist omdat het in zijn gedachtengang van zelf spreekt--en hij er geen oogenblik aan twijfelt1 dat dit ook bij zijn lezers het geval zal zijn--dat hij 't ook namens dien ander doet6 #b ,adellijke losbol1 gewetenlooze meisjesverleider1 slachtoffer1 dit alles klinkt melodramatisch4 ,en ik laat het met voorbedachten rade zoo klinken1 om mij even door u1 o moderne jongelingschap1 te laten uitlachen4 ,gij zijt er overigens in voortreffelijk gezelschap mede4 ,want ,huet vindt1 precies1 geloof ik1 om dezelfde reden1 waarom jelui mij nu uitlacht1 de beelding van deze figuur niet veel zaaks6 ,hij zegt3 ,de hooggeboren ligtmis ,r41 die het op ,saartje's bederf toelegt1 is niet minder zwak van teekening dan van compositie en heeft al de allures van een tooneelsnoodaard en professioneel belager der vrouwelijke onschuld4 ,ik ben het daarmee echter volstrekt niet eens1 ik vind de figuur zelf goed gebeeld en goed gecomponeerd1 al is haar plaatsing in de compositie van den roman verre van onberispelijk4 ,de zaak is echter1 dat het in sommige tijden de mode is1 op de dagdagelijksche en algemeene werkelijkheid neer te zien en alleen de uitzonderlijke gevallen en figuren aandacht waardig te keuren2 in andere tijden echter1 o moderne jongelingschap1 acht men alleen het literatuurbeeld der algemeene werkelijkheid echt en alles wat naar den goeden of slechten kant uitsteekt tooneel-matig en zwak1 ,geen van beide zienswijzen is de juiste4 ,de juiste is3 elke figuur aan de logiek van haar eigen zich blootleggenden aard te toetsen4 ,te vragen3 is zij goed gesteld n goed volgehouden8 ,maar vele critici en1 vooral jeugdige1 lezers worden verhinderd dit te doen en1 doen zij het wel1 de consequentie te aanvaarden1 door een zeker verlangen1 zich vooral koel-verstandelijk te toonen en niet licht-geloovig1 zooals de groote hoop4 ,nu1 ik denk mijn meening omtrent de figuur van ,r4 te bewijzen1 zoodra zij aan de beurt is4 ,maar lees in dien tusschentijd nog eens over wat ik schreef over goede en slechte romantiek4 ,blz4 #bbd4 #c ,de serie artikelen over ,realisme en ,naturalisme in ,het ,jonge ,leven is hier bedoeld4 #d ,een overdrijving van de werkelijkheid4 #e ,den lezer1 die belang stelt in een uitvoerige motiveering dezer stelling1 verwijs ik naar mijn opstel in ,de ,ploeg van ,augustus en ,september #aiaa1 herdrukt in mijn ,schetsen en ,critische opstellen3 ,over literaire critiek en ,is4 ,querido's ,studin4 #f ,de cursiveering is van de schrijfsters4 #g ,de cursiveering is van mij4 #h ,zachte en teedere vriendin6 #i ,ik ben woedend4 #aj mijn lieve4 #aa ,zog staat voor zeug1 een dik1 schommelend vrouwspersoon4 ,bollebuisje is de naam voor een soort gebak1 poffertje of appelbeignet 7,knappert7 #ab harde oorveeg4 #ac soort van jas4 #ad flink4 #ae ,zij wordt niet als dienstmeid beschouwd maar als zuster in den ,heere4 #af ,de hoofdpersoon in het vermaarde tooneelstuk van dien naam van den grooten ,molire4 ,de personificatie van de schurkachtigheid1 valsche vroomheid en huichelarij1 waarom ,saartje dan ook ,broeder ,benjamin met dien naam aanduidt6 #ag zooals gewoonlijk4 #ah ,de ouwe zuiplap van een ,brecht moet ook weer zalverig een duit in 't zakje gooien4 ,saartje verhoogt in niet geringe mate het komisch effect van het meegedeelde1 door haar ,zuster ,bregitta te noemen4 #ai ,tante ,hofland4 #bj ,de ,heer ,knappert zegt hier3 ,aldus naar de kleur der pruik4 ,zeer zeker1 maar ik geloof1 dat het in de allereerste plaats bedoelt1 de stijfheid1 het als uit-hout-gesnedene van zoo'n pruik duidelijk voor oogen te stellen4 ,ik herinner mij voor eenige jaren iemand ontmoet te hebben met een roodbruine pruik en1 ofschoon onzen roman toen niet kennende1 viel mij toen onmiddellijk de uitdrukking uit den mond3 'n pruik van mahoniehout ,en toevallig3 't was ook zoo'n soortement van zielsverzorger1 en dat houterige van de pruik paste geheel bij zijne niet-uit-de-plooi-komende persoonlijkheid6 #ba ,lelie ,brunier is ook commensaal bij de ,wed4 ,buigzaam4 #bb ,een brief van ,anna ,willis1 over wie ik reeds in mijn inleiding sprak4 ,wij zullen hier ook met haar kennis maken4 #bc ,zuipen1 sterken drank drinken4 ,het is een ouwe putter een ouwe drinkebroer 7van ,dale74 #bd ,aan den drank 7,knappert74 99 99 99 99 99 ,,historie ,,van ,,mejuffrouw ,,sara ,,burgerhart1 ,,door ,e4 ,,wolff-,,bekker ,,en ,a4 ,,deken p4#bfg ,,ii ,van de bedaagde personen1 die in onzen roman voorkomen1 vind ik het uitstekendst getypeerd ,jan ,edeling1 den grimmige maar goedhartigen vader van ,hendrik ,edeling1 met wien ,saartje trouwt4 ,jan is het type van den patriarchalen huistyran4 ,zijn zoon zou 't in den kop krijgen een huwelijk te doen naar eigen zin86 ,het meisje trouwen op wie hij verliefd is8 ,geen denken aan6 ,aan den vader hoort de beslissing4 ,wat weerga1 ze zijn niet van een geloof4 ,hij1 ,jan ,edeling1 de afstammeling van den vriend van ,martin ,luther1 hij1 die nog den inktkoker in z'n bezit heeft1 dien ,luther bij zekere gelegenheid den duivel naar den kop smeet1 toen die 't al te grof maakte1 zou een arke ,noachs van zijn huis maken4 ,het mocht wat6 ,neen1 daar komt niks van in6 ,toch wordt de man getemd door--,abraham ,blankaart4 ,deze is door de schrijfsters met alle mogelijke deugden toegerust3 een klaar verstand1 een gevoelig hart1 en een soort van weldadigheid1 die1 snoevend en blufferig als ze mag zijn1 niettemin weldadigheid1 ik zal niet zeggen3 in den besten zin des woords1 maar dan toch in heel goeden zin is4 ,de verliefdheid der schrijfsters op deze figuur heeft hen1 als ware 't op het beslissende oogenblik1 verhinderd haar van even groote uitbeeldingsvoortreffelijkheid als die van den ouden ,jan ,edeling te doen zijn4 ,en dit niet zoozeer1 als figuur op zichzelf beschouwd1 maar als deel van het organisch geheel van den roman4 p4#bfh ,dit laatste ziet er eenigszins raar en moeilijk uit4 ,en ik weet op het oogenblik geen beter middel1 't heel gewoon en klaar voor u te maken1 dan u mijn eigen gedachtengang daaromtrent bloot te leggen4 ,wij moeten1 om te beginnen1 wel onderscheiden1 wt eigenlijk in de ,blankaart-figuur onzen wrevel opwekt en waarom wij na de keuring harer groote waarde een vleugje onvoldaanheid in ons merken4 ,is het niet in de allereerste plaats1 vroeg ik mijzelf af1 's mans voortdurend uitweiden over eigen voortreffelijkheid1 gulheid en verstandelijk inzicht1 gemengd met quasi-bescheidenheidsvertoon8 ,maar neen1 dat kan ons kunstgenot toch niet bederven4 ,integendeel3 hoe meer ons al die hebbelijkheden naast zijn groote deugden duidelijk worden1 hoe inniger we toch van die voortreffelijke uitbeelding1 die ons dat alles zoo hel-duidelijk voor oogen stelt1 zouden moeten genieten1 want juist immers het wegdoezelen der ondeugden in een roman-figuur en het partijdig uitsluitend-uitbeelden harer goede eigenschappen doet haar levenswaarheid te loor gaan4 ,het moet dus iets anders zijn4 ,en ziehier3 ik geloof1 dat ik er ben4 ,wij merken duidelijk1 dat de schrijfsters geen oog hebben voor 's mans quasi-bescheidenheid en snoeverij4 ,of anders gezegd3 wij merken1 dat zij voortdurend een eenigszins anderen ,blankaart innerlijk zien1 dan dien zij uitgebeeld hebben4 ,en daaruit volgt1 dat het hun niet geheel gelukt is1 de in hen levende voorstelling der figuur zoo te verwoorden1 dat zij1 precies zooals zij is1 ook in den lezersgeest te leven komt4 ,zoodra we dit merken1 krijgen we 't gevoel1 dat er iets niet-geslaagds is4 ,en dt is het alsemdeeltje in het zoet van ons kunstgenot6 ,maar nu3 hoe merken wij1 dat zij een andere voorstelling van de ,blankaart-figuur hadden1 dan die ze ons gegeven hebben8 ,wij zien dat aan het feit1 dat al de andere1 in den roman optredende menschen1 ook die1 welke klaarblijkelijk der schrijfsters achting hebben1 die door hen voor verstandig1 deugdzaam en gevoelvol worden gehouden1 niets van ,blankaart's valsche bescheidenheid1 z'n parvenuachtig gepoch1 z'n eeuwigdurend rammelen-met-de-centen merken4 ,want hadden de schrijfsters deze hebbelijkheid niet over het hoofd gezien1 hadden zij den in hun p4#bfi geest aanwezigen ,blankaart niet daarzonder gezien1 zij zouden toch wel de een of andere hunner daarvoor geschikte romanfiguren1 eene afkeuring daarvan1 eene opmerking1 ja zij 't slechts eene onschuldige scherts erover in den mond gelegd hebben4 ,het is waar1 dat soms in het boek gesproken wordt van 's mans wonderlijkheden4 ,maar hiermede schijnen meer zijn ondeftige en origineele uitvallen1 dan wel die bepaald stuitende eigenschappen zijner overigens in-goeige persoonlijkheid te worden bedoeld4 ,en het is dan ook op die al te hooge plaats1 die ,blankaart in de waardeering zijner mede-romanmenschen inneemt1 dat ik doelde1 toen ik zooeven zei1 dat hij niet zoozeer als figuur op zichzelf beschouwd1 maar als deel van het organisch geheel van den roman niet volkomen gaaf gebeeld is4 ,want als men ,blankaart afzonderlijk bekijkt1 als men hem neemt1 zooals hij nu eenmaal ten voeten uit in eigen brieven staat en men dus niet ziet naar den ,blankaart1 zooals die in de verbeelding der overige verstandige en menschkundige romanmenschen leeft en door de schrijfsters geconcipieerd werd2 indien men dus niet het hinderlijk verschil tusschen conceptie en uitvoering gewaar wordt1 dn is de figuur uitstekend geslaagd1 uitstekend volgehouden4 ,men ziet dan3 een goedhartigen kerel1 maar ook een snoever en een ijdeltuit1 die weldoet1 zeer zeker deels om 't weldoen zelf1 maar ook in zeer groote mate1 om den dank ervoor te oogsten1 zich te koesteren in de bewondering en de genegenheid der menschen en1 in n woord1 overal op de handen gedragen te worden4 ,in stilte wel te doen is hem vrijwel onmogelijk4 ,hij met ermee te koop loopen4 ,is de door hem beweldadigde persoon in zijn oogen te gering en ligt hem aan hr dank en hr erkenning1 dat hij zoo'n buitengewoon goed man is1 niet veel gelegen1 dan moet hij gauw de weldaad overbrieven--hier in letterlijken zin--aan een ander1 terwijl hij dan sluwtjes-bijdehand een voorwendsel in zijn verhaal laat sluipen1 dat de ware reden1 waarom hij 't eruit flapt1 verbergen moet4 ,een min of meer kluchtig1 hem prachtig karakteriseerend voorbeeld daarvan is het volgende3 ,als de fijnen met tante ,hofland's geld er van door zijn--waarover p4#bgj later meer--en zij haar nood heeft geklaagd aan de door haar zoo slecht behandelde nicht ,saartje1 verzoekt deze haar voogd ,blankaart1 tante eens te gaan bezoeken1 om te zien of hij 'r helpen kan4 ,blankaart doet dit natuurlijk1 is verrukt over de vergevingsgezindheid zijner pupil en schrijft aan de ,wed4 ,willis o4m4 het volgende over tante ,hofland3 't ,is een malle kwezel1 en zoo gierig als het graf2 maar zij kan zich nog bekeeren1 en ik zal haar ook al maar helpen2 zij zal in haar ouden dag geen gebrek hebben1 noch in fatsoen verminderen4 ,haar lekkere tand zal nog niet eens uit moeten2 want ,abraham ,blankaart lust ook wel iets1 dat goed smaakt4 ,zoodat ik maar zeggen wil1 dat ik niet kan begrijpen hoe of 't ,christelijk of mogelijk is1 dat mijn kleuter zoo pront haar geloof verstaat4 ,zij vergeeft hare tante alles van harte1 wil haar helpen1 haar bezoeken4 ,in den eersten door mij gecursiveerden zin1 wil ,blankaart laten voelen3 ,och ik help er toch al zooveel1 di kan er ook nog wel bij2 zeg nou 's1 dat ik niet royaal ben6 ,in den tweeden wil hij 't laten voorkomen1 alsof hij 't alleen maar vertelt1 om ,saartjes braafheid te doen bewonderen4 ,kan men echter nog van het vorige aangehaalde stukje1 met heel veel goeden wil1 zeggen1 dat hij zich laat verleiden1 daarin van zijn weldaden te spreken1 omdat hij der geadresseerde een huwelijksaanzoek doet en zich dus vooral van zijn gunstigste zijde wil doen kennen1 het volgende is een llerzuiverst voorbeeld van z'n quasi bescheiden op eigen goedheid pochen3 ,zie1 men moet de jongelui1 als zij wel doen1 ook wel doen2 en ik ben ,goddank1 geen vrekkige jakhals van een kerel4 ,ik zeg altijd3 ,abraham ,blankaart1 ,god heeft ,u zoo gezegend1 je hebt kind noch kraai2 hoewel ik weet niet of dat zoo blijven zal2 een mensch heeft graag een eigen weerspraak4 ,kind noch kraai1 wel deel mee1 mijn vriend2 maak dat niemand op u ziet1 als een hond op een zieke koe2 dat niemand wel eens wou zien1 of jij ook een mooie doode zijn zoudt4 't ,moet hier toch allemaal blijven1 en als jij brave lui op de proppen helpt1 dan doe je als een hupsch ,christenmensch betaamt4 ,nu dat overgeslagen4 ,het eerste zinnetje is door mij gecursiveerd1 om er uwe aandacht op te vestigen1 dat dit een van die kernachtige echt-,hollandsche uitdrukkingen is1 waarvan het werk van ,wolff p4#bga en ,deken wemelt en die zij1 uitstekende romancires als ze zijn1 altijd den juisten persoon bij de meest geschikte gelegenheid in den mond weten te leggen4 ,met den tweeden zin komen wij echter weer op ons eigenlijk chapitre terug1 't ,is werkelijk valsche bescheidenheid van de naarste soort1 nadat men eerst de voortreffelijkheid van eigen denk- en handelwijze in het licht heeft gesteld1 daaraan toe te voegen3 ,nu dat overgeslagen4 ,jawel denken we1 maar je hebt 't tenminste maar gezegd6 ,ik sprak u zooeven van zijn gezond verstand4 ,ik had er moeten bijvoegen1 dat hij het type van een gewiksten kerel is en zich in een benijdenswaardige mate van gevatheid en diplomatisch beleid mag verheugen4 ,ziehier een sterk staaltje ervan 7de oude ,jan ,edeling heeft hem geschreven1 dat hij niet van zins is1 tot het huwelijk tusschen zijn zoon en ,saartje zijn toestemming te geven4 ,hij hoopt dat ,blankaart het met hem eens zal zijn1 dat twee menschen van verschillende kerkelijke gezindte niet met elkander moeten trouwen4 ,maar ,blankaart's antwoord valt hem koel op de maag4 ,let op3 het is een stukje vol schitterend beleid73 ,ziedaar1 ik heb het altoos zoo druk en volhandig gehad1 dat het trouwen er is ingetrokken2 maar1 selderdemostert1 was ik vader over een half dozijn jongens en meisjes1 dan zou ik mijn geluk niet kunnen overzien1 als ik daar zoo al die kabouters hoorde snappen en rabbelen4 ,of ,abraham ,blankaart ook me zou doen4 ,en als zij dan zooverre heen waren1 dat zij op 't geen ik zeide aanmerkingen konden maken1 en het hunne voor hunne kleine zaakjes wisten in te brengen1 wel1 dan zou ik ,god hartelijk danken1 omdat ik zulke snelle kinderen had1 zooals billijk is4 ,begrepen zij in 't vervolg eens iets beter dan ik1 bestig1 zou ik zeggen1 en doen het zoo4 ,daar heb je nu mijn ,saartje1 wil ik spreken4 ,wel de kleuter weet wel meer van de wereld en van de ,schrift dan ik1 en ik ben dertig jaar ouder4 ,vr ik naar ,frankrijk ging1 zei ik3 kind1 lees je jou gebed 's avonds stipt uit ,mell8#be ,mijnheer1 zei ze1 ik bid uit mijn eigen hart2 ik weet immers beter1 wat ik nu noodig heb1 dan ,mell voor vijftig jaar dat raden kon8 ,wat denkt gij dat ik toen zei8 je zult1 bij dit en dat1 jouw gebed p4#bgb uit ,mell lezen1 omdat ik het doe8 ,mis mannetje6 ik zei1 dat 's waar1 je hebt groot gelijk2 en anders zou zij denken dat ik haar vijand en niet haar welmeenendste vriend was4 ,hoor1 ,jan ,edeling1 gij hebt nu veel meer verstand dan ik1 doch daar heb je mis in4 't ,is op mijn woord1 jij hebt mis4 ,god de ,heer geeft ons1 zijne kinderen1 wel reden van zijne bevelen3 doe dat1 opdat het u welga1 staat er dat niet in den ,bijbel8 ,en zullen wij nu zoo misselijk en zoo boos zijn1 dat wij onze kinderen1 in plaats van brood1 slangen en schorpioenen in den mond proppen8 ,had1 bij gelijkenis1 ,luthers vader eens gaan zeggen3 ,luther1 ik versta niet1 dat je ,luthersch wordt1 jij zult paapsch blijven1 want wij zijn van 't begin van de wereld af allemaal paapsch geweest2 en zoo jij 't in den kop krijgt om van ons oud geloof af te gaan1 zullen wij eens wat anders bij de hand vatten4 ,en was ,luthers vader evenwel zoowel de vader van ,luther niet1 als ,jan ,edeling vader is van zijnen zoon ,hendrik2 en waar was dan je heele geloof gebleven8 ,enzoovoort1 enzoovoort4 ,het is van a tot z1 n behendig den tegenstander in z'n zwakste zij aanpakken4 ,hij begint1 door er een tafreeltje van op te hangen1 hoe gelukkig hij zou zijn geweest1 indien hij vader over een half dozijn jongens en meisjes ware1 met in ,edeling de gedachte wakker te roepen3 ,ja1 zoo'n troep kaboutertjes om je heen1 dat is inderdaad heerlijk1 daar heeft die ,blankaart wel gelijk mee1 hoe 'n geluk zou 't zijn1 als nu op m'n ouden dag1 zoo'n troep lieve kleinkinderen aan m'n knien kwam spelen4444 ,handel ik eigenlijk niet heel dwaas en zelfs slecht met mij langer tegen ,hendrik's huwelijk te verzetten8444--,na dit gedaan te hebben1 verwijt hij ,edeling bedektelijk1 dat deze nimmer zijn kinderen voor hun eigen kleine zaakjes iets in 't midden liet brengen1 noch1 klaarblijkelijk1 ooit ,god voor zijn snelle kinderen had gedankt en evenmin1 ook al wist hij dat zijn kinderen iets beter inzagen dan hij1 ooit naar hun inzicht heeft gehandeld4 ,door aldus in ,edeling's geest eerst de voorstelling wakker te roepen van een gelukkige toekomst en daarna de herinnering aan een verleden1 waarin zijn onbuigzaamheid en hardheid z'n vrouw en kinderen hebben verhinderd zoo gelukkig te zijn en man en vader zoo lief te hebben als bij toegevendheid en zachtheid van diens kant het geval ware geweest1 geeft ,blankaart hem de waarschuwing3 p4#bgc zie toe ,edeling1 hoe je ten deele het verleden bedorven hebt en pas op1 dat je door je dwaze trots en eigengerechtigdheid ook de toekomst niet bederft4--,en wel wetend1 dat een bitter drankje makkelijker te slikken is1 als het met suiker wordt vermengd1 vlecht hij er dat vleiende zinnetje tusschen1 waarin hij zegt1 dat ,edeling meer verstand heeft dan hij4 't ,spreekt van zelf1 dat ,blankaart daar niets van meent4 ,niet alleen1 dat hij werkelijk vl meer verstand dan de ander heeft1 maar had hij 't niet1 dan ware juist hij de man1 om er vast van overtuigd te zijn1 dat hij 't wel heeft4--,het door mij gecursiveerde gedeelte van het citaat echter spant de kroon4 ,behendig pakt hij onmiddellijk het zekerste middel aan1 waarmee een eerlijk-godsdienstig mensch--en dat is ,jan ,edeling--klein te krijgen is3 een bijbel-tekst1 die met gevoelen1 gedachte of handeling van dien mensch in strijd is4 ,en ten slotte toont hij1 door de prachtig gevonden vergelijking met ,luther en ,luther's vader1 den ouden ,edeling--langs den eenigen weg waarop een gedachte dien harden kop kan binnengaan --hoe nadeelig het kan zijn1 indien een vader zich maar altijd tegen den wensch van zijn zoon verzetten zou4 ,ongetwijfeld hebben hier en daar ,blankaart's argumenten iets kinderlijks en naefs en meesmuilen we bij de gedachte1 hoe een beter onderlegd tegenstander dan ,jan ,edeling ze tusschen zijn vingers zou fijnwrijven4 ,maar1 ziet ge--en hieraan merkt ge duidelijk1 waarin de voortreffelijkheid van een menschbeelding eigenlijk bestaat6--juist omdat zijn argumenten z zijn als ze zijn1 is dat stukje zoo uitstekend4 ,het moeten argumenten zijn van1 om 't eens aldus zeggen3 een amateurdenken1 van een rijkgeworden koopman1 die genoeg natuurlijken aanleg heeft1 om aardige greepjes in dit of dat vak van het hoogere geestesleven te doen4 ,gaf hij argumenten van een veel hoogere soort1 dan juist zou die passage z slecht zijn1 dat ze niet leesbaar ware1 omdat3 een man als ,blankaart dergelijke argumenten niet geven kan4-- ,maar op z'n best1 in zijn bulderbastige geestigheid en als de wielen van een locomotief donder-rollende rondheid1 is hij in zijn antwoord op een brief van tante ,hofland1 waarin p4#bgd deze op hr manier hem ,saartje's vlucht uit 'r huis vertelt2 onder veel vroom gewauwel en zalverig gescheld ten slotte op de centenquaestie uitdraait en1 op grond van het feit1 dat ,saartje uit eigen beweging haar huis verlaten heeft1 het volle geld eischt1 wat zij tot dan als kostgeld heeft genoten1 tot ,saartje trouwt of vijfentwintig jaar wordt4 ,uit dat antwoord van ,blankaart laat ik hier nu eenige gedeelten volgen3 ,mejuffrouw6 ,wel zeit het ,hollandsche spreekwoord3 hoe later op den dag1 hoe schooner volk4#bf ,maar wat heb ik met uw gelol en uw heiligen ,sukkelaar#bg te doen8 ,wat geef ik om uw broer ,benjamin8 ,weet gij wat1 juffrouw ,hofland1 uw heele oude voddenwinkel van kwezelarij raakt mij niets1 geen oogvol4 ,houdt uw brieven maar thuis1 ik weet alles in 't lang en in 't breed4 ,het kind heeft deugdelijk gedaan4 ,zij moet meer gedulds hebben dan ik1 anders had zij zoo lang niet eens bij u gebleven1 dat 's maar uit4 ,ware ik in ,amsterdam geweest1 ik zou haar zelf uit uwe klauwen gehaald hebben en in mijn huis gebracht2 al hadt gij en uw volk mij braaf gelasterd1 dat scheelt mij weinig4 ,hoe1 wat hamer6 denkt gij1 dat ik niet weet1 hoe jij haar gedaan hebt1 en dat jij haar als eene zottin door de godgansche stad hebt laten loopen in ouwe konkelige kleeren1 en dat voor een meisje1 die geld heeft en altoos proper gekleed plach te zijn1 iets dat ik ook bijster graag zien mag4 ,wat wil je nu daarvan hebben1 he8 ,je meugt waarachtig nog wel spreken van omslag6 ,wat heeft ,saartje bij je gehad8 overgeschoten klieken1 en niet half haar bekomst4 ,weet je wat8 ,jij hebt het geld van eene wees met uwe smulbroers en fekelkousen verteerd1 en het meisje nog gebruikt om dat gespuis op te passen1 dat heb je4 ,je meid is een dronken todde1 hoor6 ,zij komt er genadig af4 ,laat zij nooit onder mijne oogen komen1 want ik ben wat poestig1#bh ik mag geen onrecht zien1 dat om de hagel niet2 er zullen konkels#bi zwaaien4 p4#bge ,wel leg je ook te wauwelen over afgodisch ,frankrijk2 en van menschen1 die het teeken des beestes aan hunne voorhoofden dragen8 ,ik weet niet veel van die nieuwe snofjes en modes1 noch hoe die duivelderage hiet1 die de dames nu alweer opzetten2 doch jij weet er ook niet veel van4 ,maar zoo zijt gij allemaal3 dat gonst en dat bromt over zottigheden1 en wezenlijke zaken laat men zooals zij zijn4 ,jij slacht de dominees1 die1 als zij hunnen studeertijd verkwanseld#cj hebben1 zulk tuig op den preekstoel brengen1 daar het te pas komt als een oliekoek in een treurspel4 ,en wat bruit het mij1 al droegen de ,franschjes het zeven-gesternte op hun hoofd8 ,ik ben een oud ,hollander1 die hier niet kom om zulke grillen1 maar om mijne affaire te doen1 en bemoei mij niet met het teeken des beestes1 of waar zij dat opplakken2 doe ook zoo1 en je zult wl doen4#ca ,wel1 ik denk1 dat ik zoowel in den ,bijbel lees als jij1 maar wie duivel heeft daar ooit van heilige sukkelaars gelezen8 ,broer ,benjamin is een zotte vent1 hoor6 ,en ik zou mij doodschamen1 dat zou ik op mijne eer1 indien ik zoo met ,gods woord omsprong1 en het zoo ,satans gek toepaste1 zooals jij fijnen doet4 ,weetje wat8 ,david was een held1 die de oorlogen des ,heeren voerde1 en een kerel als een boom aandorst3 den reus ,goliad van ,gad1 meen ik4 ,paf1 daar lag hij1 en ,david ook niet lui1 als de blis er op1 flink maar1 zijn dikken kop afgeslagen3 dat was zeker geen sukkelaarswerk1 meen ik4 ,hij was een ,groot ,generaal2 dat klinkt je wat anders voor den snoet4 ,paulus1 van ,paulus#cb moet je afblijven4 ,paulus was de beste1 de raisonnabelste man van de wereld2 want hij zegt met ronde ,zeeuwsche woorden3 gierigheid is afgoderij4#cc ,o hel kwam de vrome ,apostel eens hier1 ik verzeker je voor een kwart percent#cd dat hij uw huis een afgodisch huis zou noemen4#ce -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- ,wat weet zoo een luie zuipzak#cfvan ,gods woord8 ,had hij liever voor 't lieve vaderland 7en alle zoete meisjes7 ossen en schapen geslacht1 hij zou veel nuttiger werk gedaan hebben4 p4#bgf ,ik heb veel gereisd en getrokken1 en heb veel in ,roomsche landen verkeerd1 maar de papen zijn nog beter dan jijlui2 en er valt evel ook niet veel op te roemen4 ,jij ,saartje aan den ,duivel overgeven6 ,weet jij wel dat hij een kwaaie gek is1 en dat1 als gij haar niet kunt leveren1 het er wel eens heel benauwd voor u zou kunnen uitzien8 mogelijk neemt hij tante1 omdat hij nichtje toch niet bekomen kan4 -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- ,ik kan 't niet knoopen1 dat uwe lieve zuster besloot1 u haar eenig kind toe te betrouwen4 ,mogelijk hebt gij zoo lang aan haar zwak hoofd liggen gonzen en huilebalken1 dat zij 't moest opgeven4 ,alles is jelui gading4 ,en 't was nog eene zoetigheid1 honderd halve rijers voor haar kostgeld4 ,en durf jij nog van geld kikken6 ,hoe1 wat hamer6 denk je dat ik een schurk1 of denk je dat ik razende dol ben8 ,ik ben haar voogd2 zij is met mijne goedkeuring heengegaan3 ,jij hebt het haar moede gemaakt4 ,trekken1 zul je1--ja6 al aan een aschkar4 ,wel1 je bent eene overheerlijke tante6 ,je bent nu immers veel te oud om nog eens te trouwen2 wat zal je met jouw geld doen8 ,meenemen8 ,loop voor ,joost1 ontmaak#cg het kind uw goed1 zij heeft genoeg4 ,procedeeren8 ,ei1 spreek eerst den advocaat naast den ,gouden ,ketting eens4 ,zoo die 't u aanraadt1 hier is je man4 ,heb ik te veel gezegd van zijn gevatheid en z'n nimmer 'n blaadje voor den mond nemende1 bijtende ironie8 ,let eens vooral op die door mij gecursiveerde zinnen4--,intusschen zou ik het gevoel hebben1 den braven kerel te kort te hebben gedaan en dus de gegrondheid mijner aanklacht tegen de schrijfsters --dat1 hoe mooi een mensch ,blankaart ook werkelijk is1 zij hem t mooi hebben gezien--op oneerlijke wijze te hebben bewezen1 indien ik hier niet die uitstekende passage over den lichtmis gaf1 welke1 ik zeg het niet zonder nadruk 7,ei1 ng meer na-druk8 vraagt hier allicht de uitgever67 vooral in 'n blad voor jongelui op z'n plaats is4 ,ik heb wel gehoord1 dat vele dames1 bij de ,twaalf geloofsartikelen1 --die gij immers wel pront kent1 hoop ik8--dit tot het dertiende maken3 ,ik geloof1 dat de bekeerde lichtmis de beste man maakt4 ,geloof het niet2 't is allemaal leugen2 er is geen stip van waar aan1 geen kriezel4 ,hoe zou het mij bedroeven1 als ik merkte1 dat gij deze ketterij toestemde8 ,gij1 meisjes1 praat 7de wijste niet te na gesproken7 somwijlen alsof gij in uwe hersens gepikt waart4 ,wat weet gij p4#bgg toch van lichtmissen8 ,een losse malle jongen1 die zijn goed verbruid1 en om peper moet1#ch omdat hij zijn korentje groen at1#ci is geen lichtmis2 hij is een gek1 die men te ,delft moest gaan opsluiten4 ,een lichtmis is een geraffineerde deugniet1 die zijn roem en vermaak stelt in eerlijke jonge meisjes en brave vrouwen te bederven1 die ,gods geboden veracht1 de wetten der vriendschap schendt2 met zijne eeden speelt2 met n woord1 een allerverfoeilijkst man1 die te gevaarlijker is1 naarmate hij een minnelijk figuur en een aardig vernuft heeft2 die de welvoeglijkheid in acht neemt1 tot hij de onnoozele in slaap heeft gewiegd1 en die in staat is om schatten aan zijne huurlingen uit te deelen4 ,gelooft gij1 mijn kind1 dat zoo een schepsel ooit de beste echtgenoot worden kan8 ,alle fouten1 door overijling en in het gestorm der driften begaan1 maken geen deugniet uit1 indien hij de fouten1 zoo ras hij die ziet1 verfoeit en schuwt3 maar een lichtmis is zoo bedorven van smaak1 zijne neigingen zijn tot hebbelijkheden dermate opgegroeid1 dat hij nimmer eene betere vrouw verdient1 dan de allerslechtste uit de bende1 die hij bedorven heeft4 ,ongetwijfeld heeft den schrijfsters1 toen zij ,blankaart dit stukje in den mond legden1 de figuur van ,r4 over wien ik het reeds in mijn inleiding had1 voor den geest gestaan en diens prototype uit ,betje ,wolff's leven1 die gepoogd heeft haar te bederven4 ,zij althans spreekt hier dus niet1 door ,blankaart's mond1 als 'n vrouw1 die maar een preekje houdt over iets wat ze zelf slechts van hooren-zeggen heeft4 ,neen1 het is een in veel smart verworven ondervinding geweest1 die zij hier ter waarschuwing aan anderen mededeelde4--,en nu stappen wij van ,blankaart's brieven af1 maar niet dan nadat ik u nog eens gewezen heb op wat het toch eigenlijk zeggen wil1 dat twee vrouwen1 waarvan de eene--,betje ,wolff--een dame1 en de andere--,aagje ,deken--een dienstbode was1 zich zoo hebben kunnen inleven in de vr alles krachtig-mannelijke persoonlijkheid van een ,blankaart en heel z'n ruw-goedige n toch zoo zachte ziel uit de hunne p4#bgh hebben te voorschijn gebracht4 ,overweegt eens wat voor kunstenaarsgenie daartoe noodig was4 ,genie1 zeg ik4 ,denk niet aan vaardigheid1 aan menschenkennis1 aan levenservaring bij zoo iets prachtigs4 ,zijzelf--ik wees u erop--hebben hun schepping niet eens goed gekend6 ,hier was dat kostbaarste aan het werk1 dat grootendeels buiten het verstand van den kunstenaar-zelf om1 zijn scheppenden arbeid verricht4 ,ja1 't is iets wonderlijks wat ik hier vertel en ge kunt dat nog zoo dadelijk niet begrijpen4 ,maar op een goeien dag1 na veel overdenken en onderzoeken1 gaan u de oogen open en bemerkt ge1 dat wat ik hier zooeven zei1 heel langzaam aan in u heeft doorgewerkt en in verband met veel andere levenservaringen u iets heeft doen begrijpen en inzien1 waaraan ge vroeger zelfs niet dacht4 ,want met onbegrijpelijkheden is het precies als met zaadjes gesteld4 ,beiden zijn het dichtgevouwen dingen1 die niets van hunne innerlijkheid laten zien4 ,maar waar bleven de bloemen en de vruchten1 als de aarde eens niet de gesloten korreltjes in zich liet begraven en langzaam in zich rijpen liet1 tot ze in kleuren en geuren en gestalten openluiken4 ,en hoe zoudt gij ooit1 als mannen en vrouwen1 mijn jongelui1 de vrucht van het helder inzicht kunnen dragen1 als het zaad van het onbegrepene niet gedurende uw jeugd in uw geest geworpen was6 ,laat het u niet deren1 dat ge nu iets niet dadelijk begrijpt4 ,wat ge te doen hebt is3 het onbegrepene te onthouden4 ,draag het in u om4 ,want beproefde ik1 het gewelddadig en vr den tijd voor u te openen1 ik zou het bederven6 ,doe er mee als de aarde met haar zaden4 ,en als het dan zomer voor je wordt1 dan is die zomer het aanzien waard want hij is niet zonder bloemen en vruchten4 ,en jelui herinnert je dan wellicht even weinig1 dat iets van dat mooie uit dichtgevouwen ondoorzichtbaarheidjes1 die eens een hoopvol zaaier in je wierp1 werd geboren1 als--de aarde het doet4-- ,,noten3 #be ,schrijver van een gebedenboek4 7,zie de aanteekeningen van ,prof4 ,knappert47 #bf ,daar begint de bijtende ironie al3 juffrouw ,hofland is oud en leelijk1 zooals je verderop zien zult4 #bg ,broer ,benjamin1 zoo had juffrouw ,hofland in haar brief aan ,blankaart verteld1 was gewoon koning ,david de ,heilige ,sukkelaar te noemen6 ,het is een van de vele zotheden1 die de fijnen over den bijbel ten beste gaven4 #bh ,poesten blazen4 ,poestig-zijn zal dus wel zoo ongeveer beteekenen3 in staat zijn uit boosheid iemand aan te blazen 7als een nijdige kat47 #bi ,konkels oorvegen4 #cj ,verspild4 #ca ,tante ,hofland had namelijk in haar brief beweerd1 dat de ,franschen het teeken des beestes op het voorhoofd dragen6 #cb ,paulus1 moet je weten1 zegt ,blankaart elders1 is mijn man en ,salomo die van ,saartje4 ,hij kan dus allerminst dulden1 dat tante ,hofland diens woorden citeert4 #cc ,weer een steek voor tante ,hofland3 ze is immers zoo bar gierig4 #cd ,een echte koopmansgeestigheid4 ,uitstekend van de schrijfsters6 #ce ,een regel puntjes beteekent overal1 dat er een stukje tekst is overgeslagen4 #cf ,broer ,benjamin4 #cg ,ontmaak1 enz4 onterf haar4 #ch ,om peper moet1 het land verlaten en dienst nemen b4v4 bij de ,o4,i4 ,compagnie 7,knappert74 #ci ,zijn korentje groen at1 niet wachten tot het rijp is1 gezegd van lichtmissen1 die hun kapitaal opeten4 ,in ,zuid-,nederland nog3 van de hand in de tand leven 7,stoett1 spreekwoordenboek1 no4 #ajfb7 7,knappert47 99 99 99 99 99 ,,historie ,,van ,,mejuffrouw ,,sara ,,burgerhart1 ,,door ,e4 ,,wolff-,,bekker ,,en ,a4 ,,deken p4#bgi ,,iii ,jan ,edeling wordt--in tegenstelling met ,abraham ,blankaart--door zijne mede-romanmenschen en dus ook door de schrijfsters precies voor den man versleten1 dien ook wij1 de lezers1 in hem zien3 een brompot1 een koppige kerel1 maar1 alles in hem welbeschouwd1 'n goed mensch tevens en wel zulk een1 die te duidelijk eigen gebreken ziet1 om zich1 gelijk ,blankaart1 op zijn deugden te laten voorstaan4 ,ziehier een zijner brieven1 waarin hij tegelijkertijd een groote mate van zelfkennis1 eerlijkheid en goedheid toont4 7,edeling bericht daarin zijn zwager1 den geestelijke ,everard ,redelijk1 dat hij in het huwelijk van ,hendrik en ,saartje heeft toegestemd4 ,ook ,redelijk1 zeer verlicht en ruimvoelend mensch als hij is1 heeft namelijk ,edeling daartoe pogen te overreden74 ,waarde ,broeder6 ,lach me nu eens helder uit1 ,pastoorsche1#dj gij hebt gelijk3 maar ik zal uw man de heele zaak vertellen4 ,zoudt gij ooit geloofd hebben1 dat ,jan ,edeling1 die1 hetgeen hij ns begreep1 om lief noch leed losliet2 die van geen ,christenmensch op de heele wereld tegenspraak dulden wilde1 dan van u2 dat ,jan ,edeling1 zeg ik1 door ,blankaart zoodanig overhoop gegooid is1 dat ik1 met mijn hoed onder den arm1 zijne pupil voor onzen p4#bhj ,hendrik ten huwelijk gevraagd heb8 en 't geen nog meer zegt1 dat ik zeer met dit door mij gedaan verzoek in mijn schik ben8 ,die ,bram6 ,zoo een man leeft er niet meer4 ,hij heeft mij zoo vast gezet en zoo ouwerwetsch mijn zaligheid gezegd1 dat ik boos op mijzelf werd3 want er is wat aan ,pastoor3 ik ben nooit een vriendelijk man1 of een minzaam vader geweest3 't wil maar van hem gezegd worden2 't is een raar mensch6 ,om de waarheid te zeggen1 ,pastoor1 uwe rede en die van ,hendrik hadden mij al lang overtuigd1 dat ik ongelijk had2 doch ik kon niet besluiten om te toonen1 dat ik verkeerd gedaan had4 ,nu1 het kost wat voor een man1 die zooveel jaren altoos zijn hoofd volgde1 te zeggen3 ik heb ongelijk2 en dat nog erger is1 dit tegen zijn eigen kinderen te zeggen4 ,gij weet het immers1 als mijn jongens mij iets vragen1 en mij beduiden wilden1 dat zij 't noodig hadden1 dat zij 't nooit1 juist omdat die lekkers#da mij iets beduiden wilden1 kregen2 doch 's dags daaraan1 gaf ik hun1 uit mijn eigen zin tienmaal zooveel4 ,dit zijn evenwel satansche nukken2 en uwe zuster1 mijne zalige vrouw1 had1 dat zie ik nu1 maar al te veel reden om mij1 schoon lachende1 ,meffert ,luim te noemen4 ,had ik haar maar weer6 ,zij zou een beter man aan mij hebben2 maar dat is nu te laat4 ,ik zou 't mogelijk nog niet opgegeven hebben3 doch mijn arme jongen zag er uit1 of hij uit een gieter gedronken had3 en toch1 ik houd veel van den knaap2 hij heeft mij altoos zoo op mijne gedachten gediend4 ,met ,kees heb ik nog wel zoo eens een aardigheidje gehad2 maar ,hendrik was altoos1 zooals ik 7tusschen ons7 in zijne jaren niet was4 ,hij is geheel zijns moeders kind2 week gebakken6 ,hij kan geene moeite verdragen2 met een benauwd hart ging hij op reis 7ik kan op hem af7 en heeft alles in zoo korten tijd afgedaan1 dat het zoo niet te zeggen is4 ,kort gezegd1 het mannetje van binnen klopte zoo verbruid bij mij aan1 dat ik besloot om den jongen zijn zin te geven2 en nu is hij zoo dankbaar en luikt zoo op1 dat mijne oogen overloopen4 ,nu1 ,pastoorsche1 dat 's weer een ankertje ,rijnsch in jou kelder6 en ik nooi u beide te bruiloft3 ik zal eene partij geven1 die klinkt als een klok4 ,want gierig ben ik1 ,goddank6 niet1 ik durf wel wat geven2 maar ik ben er niet achter om het met gratie te doen4 ,ik tast in mijn zak en zeg1 hou daar1 en loop ten eerste weg4 ,nu1 ik groet u van harte en blijf ,uw toegenegen ,broeder1 ,jan ,edeling4 ,in deze laatste1 door mij gecursiveerde zinnen teekent die p4#bha man zich uitstekend4 ,dit niet met gratie kunnen geven1 dit wegloopen zoodra hij iets gegeven heeft1 kenschetst een groot deel en wel het edelste1 zijner persoonlijkheid4 ,want dat niet met gratie kunnen geven en dat wegloopen is heel vaak juist den besten menschen eigen4 ,het wordt bij hen geboren uit het onbewuste voelen1 dat den gever geen dank voegt1 want dat geven een grooter geluk is dan te ontvangen en dat daarom eigenlijk de gever den ontvanger danken moet1 omdat deze hem in staat stelt zijn medemensch een genoegen1 een weldaad te bewijzen1 en dus zich-zelf in waarheid te verrijken door goed te doen4 ,en omdat dit voelen nu zoo sterk in hen is1 worden zij bedremmeld en links1 zoodra zij iemand een genoegen of weldaad bewijzen3 zij zien het aankomen1 dat de begiftigde hen wil danken en ziedaar3 nu gaat dat onbewuste voelen zich in hen openbaren als een weerzin tegen bedankt te worden2 zij geven daarom hun gift haastig1 bij het ruwe af1 en maken zich gauw uit de voeten4 ,hiermee wil niet gezegd zijn1 dat degeen1 die hoffelijk geeft en vriendelijk den dank van den begiftigde aanvaardt1 beneden iemand als ,edeling zou staan4 ,het kan zijn1 dat hij beneden hem staat3 indien hij namelijk zoo hoffelijk en vriendelijk is1 omdat hij nooit dien weerzin tegen bedankt te worden gevoeld heeft4 ,maar het kan ook zijn1 dat hij boven hem staat3 hij heeft dien weerzin wel gevoeld1 maar wijl hij de oorzaak weet--in tegenstelling met iemand als ,edeling die deze niet kent--en er dus verder over kan nadenken en in ander verband bezien1 heeft hij begrepen dat hij hem moet onderdrukken4 ,want3 een weldoener te bedanken is een hoogstaand geestelijk genot1 ja zelfs is dank de eenige betaling die een arme begiftigde zich veroorloven kan4 ,bedwingt de gever zijn weerzin dus niet1 dan berooft hij den begiftigde niet alleen van een veredelend genot1 maar ook van de mogelijkheid zich1 zij 't een ietsje1 minder zijn schuldenaar te voelen6 ,stappen wij nu van ,edeling af en gaan we1 zij 't alleen maar1 om te bewijzen1 dat de uitersten elkander--in dit artikel tenminste--raken1 ,cootje ,brunier bekijken4 ,immers1 vertegenwoordigen ,edeling en ,blankaart het ,hollandsch-stoere p4#bhb element in den roman1 ,cootje doet 't het opgeprikte saletjonkerschap van den pruikentijd4 ,hij is op-end' op een petit-matre1 zooals men zoo iemand noemde1 maar een van de fatsoenlijke soort4 ,als zijn hoogste levenstaak beschouwend3 mooi gekleed te gaan1 den dames hupsche lievigheidjes te zeggen1 aardige dingsigheidjes voor ze te knutselen en boodschappen voor ze te bezorgen1 verlaagt hij zich nimmer tot gemeene praktijken4 ,het ergste wat men van hem zeggen kan is dat hij een geestelijk-onbeteekenend mensch is1 maar dat hij een goed hart en goede gronden heeft1 zooals ,edeling en ,blankaart van hem getuigen1 zal zelfs de grootste vijand van het fattendom moeten toegeven4 ,cootje ,brunier is de broer van ,letje1 de vriendin en het medecommensalesje van ,saartje bij ,mevrouw ,buigzaam4 ,als zoodanig komt hij daar dikwijls aan huis4 ,en door de snakerijen van ,saartje1 die hem eeuwig en altijd1 zonder dat hij dat merkt1 op de hak neemt1 in den waan gebracht1 dat hij haar als echtgenoot niet ongevallig zou zijn1 schrijft hij haar het volgend briefje3 ,mon ,ange6#db 't ,is wonderlijk1 maar ik heb den moed niet1 om u mondeling te zeggen1 dat ik u bemin3 telkens als ik dit meende te doen1 weerhield mijn eerbied voor u mijn voornemen4 ,gij zijt zoo minzaam1 en tegelijk zoo spottig1 dat ik waarlijk niet weet1 hoe dit aan te vangen2 of hoe het na te laten4 ,hemel1 ma chre#dc1 wat wilde ik zeggen8 ,maak ik niet een zot figuur in uwe oogen8 ,ik bemin u6 ik adoreer#dd u6 gij zijt nooit uit mijne gedachten1 en zoo gij mij niet te veel zult uitlachen1 dan zal ik er bijvoegen1 dat ik nooit een eenig goudbeursje zal knoopen1 dan voor u1 chre me de ma vie6#de ,o1 wij zouden een recht charmant paar zijn1 en ik twijfel niet1 of mijnheer uw voogd zal onze teedere amour applaudisseeren#df4 ,ik ben wel geen man van vermogen1 maar gij denkt zeker te subliem#dg om u daaraan te bekreunen2 en 't is waarschijnlijk1 dat ik eerlang een p4#bhc beter ambt zal krijgen4 ,en vrit1 mon amie1#dh men heeft bekwame jongelieden noodig1 en men kent mijne mrites4#di ,op mijn persoon denk ik niet1 dat gij iets te zeggen hebt3 ik coiffeer en kleede mij comme il faut4#ej 't ,is waar1 dat uwe conqute#ea vele schoone wangen zal doen gloeien van spijt4 ,de dames zijn mal met mij4 ,wat kan ik eraan doen8 ,mijn hart wil dat ik u uitkies4 ,indien gij mij de gelukkigste der mannen maakt1 kunt gij verzekerd zijn van uw volstrekte vermogen over mij2 uw wil zal mijn wet zijn3 ik zal uwe wenschen voorkomen1 en wij zullen zoo ras wij getrouwd zijn1 een ,brabantsch reisje doen4 ,enfin1 ma chre1 alles zal naar uw zin gedaan en gelaten worden door uwen aanbidder1 ,j4 ,brunier4 ,dit briefje is weer een van die meesterstukjes onzer beide groote schrijfsters1 waarin zij er op volmaakte wijze in geslaagd zijn1 iemand1 onbewust ervan dat hij 't doet en dus geheel natuurlijk1 zijn wezen te doen blootleggen4 ,het dwaze fatje staat er1 ten voeten uit1 in4 ,men lette op het potsierlijke verwaandheidje en tevens domme slimmigheidje in den door mij gecursiveerden zin4 ,men lette op z'n stapel ,fransche woordjes6 ,waarachtig3 zoo iemand is toch nog lastig zelfs 'n honderd jaar na zijn dood6 ,hij heeft mij1 wel geteld1 de moeite van een tiental vertalende nootjes gekost4 ,maar neen1 hij is niet dood1 hij zal langer leven dan wij4444 ,ik zou een zekere zijde van ,saartjes persoonlijkheid3 haar zeer gerechtvaardigd gevoel van eigenwaarde en ook1 en voornamelijk1 een diep-indringend psychologisch vermogen welks zekerheidsbewustzijn zich aan haar stijl mededeelt1 niet voldoende voor u belicht hebben1 zoo ik hier niet ten minste een stukje van haar antwoord aan ,brunier afdrukte4 ,als ge haar zoogenaamde ontdekkende preeken aan haar vriendin ,anna ,willis leest--want ik hoef er toch niet aan te twijfelen1 dat ge het boek lezen zult1 anders baat mijn geschrijf u niets--moet ge eens op dat psychologisch vermogen acht slaan4 ,met een zekerheid van zich-zelf onfeilbaar weten1 legt zij daarin haar vriendin dier ware innerlijkheid bloot4 ,ik p4#bhd zei immers3 ,saartje heeft wel iets van een kunstenares4 7,ongetwijfeld is dan ook ten deele in haar figuur de figuur van ,betje ,wolff zelf gebeeld47 ,ziehier3 ,vriend ,jacob6 ,gij durfdet mij dan nog met een half woord vragen of gij u niet mocht vleien met eenig antwoord op uwe missive8 ,want zoo noemt gij dat fraaie billet1 dat gij mij deedt ter hand komen4 ,om uw eigen fatsoens wille1 wenschte ik wel1 dat gij er geen woord van gekikt hadt2 dan kon ik ook dit zot stukje op de groote lijst uwer overige beuzelarijen hebben aangeteekend1 en1 omdat ik niet gemelijk van aard ben1 het u gunstig vergeven hebben4 4444444444444444444444444444444444444444 4444444444444444444444444444#eb ,ik zeg niet gaarne onaangename waarheden1 en vooral niet aan zulken1 die ik1 't zij dan ook om wat reden1 in zekeren zin wel lijden mag4 ,zoolang ik u slechts voor een vrij geschikt en goed soort van jongen hield1 had uwe zuster weinig werks om mij te beduiden1 dat ik u als haar broeder behandelde1 en in de gelegenheid stelde om ons eenige uitspanningen te bezorgen2 maar nu ik merk1 dat gij eenige oogmerken omtrent mij hebt1 waarvan ik u nooit verdacht hield1 zoo moet ik u openhartig zeggen1 dat gij mij meer stof tot verwondering geeft1 dan ik ooit meende door u te kunnen krijgen4 ,hoe1 mijnheer1 heb ik u de minste aanleiding gegeven om zulke gedachten in u te doen oprijzen8 ,hoe weinig kent gij mij6 ,hoe dood vreemd zijt gij omtrent u zelven6 ,ik moet of boos op u worden1 en dat bevalt mij niet2 of ik moet u hartelijk uitlachen4 ,nooit zeker las men zoo een ongevallige mengeling van zotteklap en dwaze inbeelding1 op zeer twijfelachtige verdiensten1 dan dat geschriftje bevat4 ,dit van stukje tot beetje aan te toonen1 is beneden mijn aandacht4 ,ditmaal vergeef ik u alles1 op deze voorwaarde3 dat gij mij hierover nooit meer spreekt2--zelfs verbied ik u1 mij voor deze gekheden excuus te vragen2 en dat gij1 is 't mogelijk1 door dit geval poogt wijzer te worden1 en wat beter uw eigen waarde te berekenen4 4444444444444444444444444444444444444444 44444444444444444444444444444444 ,uwe zuster is mijne lieve vriendin1 maar zij zoowel als ik1 begrijpt1 dat dit geen reden kan zijn1 waarom ik zoude moeten geplaagd worden door een borstje1 dat geen geest genoeg heeft1 om mij met zijne missives ook slechts te diverteeren4#ec ,spreek dus nergens van1 en ik zal alles vergeten3 want1 zoo gij in dit p4#bhe opzicht maar wijzer wordt1 zijt gij een vrij draaglijk heertje2 ai ik geef de hoop nog niet op om mij eens met meer reden te kunnen noemen1 uwe genegen vriendin1 ,s4 ,b4 ,het is niet moeilijk iemand te zeggen3 ik ben veel meer1 ik sta hooger dan gij6 ,dat kan de eerste de beste4 ,moeilijker is--en weinigen kunnen dat--iemand verstandelijk-bewijzend op z'n plaats te zetten en hem aan te toonen dat men meer is dan hij4 7,ik spreek hier nu natuurlijk alleen van zulk een handelwijze als geesteswerkzaamheid en laat haar zedelijke waarde of onwaarde geheel buiten beschouwing74 ,maar oneindig meer dan ook zulk een verstandelijk-bewijzend betoog1 is3 de argumentlooze bewering1 die ons door toon en onbewuste woordenschikking de absolute zekerheid van haar waarheid geeft6 ,is het bewijzend betoog een voortbrengsel van het verstand1 zulk eene bewering is het uitvloeisel van iets hoogers1 van een zielszekerheid1 om 't z eens te noemen4 ,deze zekerheid1 in dit geval van psychologisch inzicht1 proeven wij ook in ,saartjes woorden4 ,o1 ongetwijfeld naar aanleiding van een beuzeling1 maar wat doet dt er toe6 ,zij laat merken1 dat ze zich verreweg ,bruniers meerdere voelt4 ,en zoodra we haar hooren weten we3 dat hoogvoelen is niet voorgewend1 maar het is in waarheid in haar4 ,in een woord3 wij worden overtuigd door dit briefje3 hier is iemand1 die dien ander heelemaal doorziet en dat niet met inspanning en door berekening1 maar als vluchtig hem even bekijkend en dan in uiterste geringschatting weer onmiddellijk ver hem heenziend4 ,en niet alleen de nietigheid van den een1 maar ook de groote waarde van de ander is ons plotseling duidelijker1 zekerder geworden1 dan door het aanbrengen van honderd argumenten zou zijn gebeurd4 ,ik heb over dit alles even uitgeweid1 om het volgende te kunnen zeggen3 ,wat hier plaats vond op een vrij laag en vrij klein plan geschiedt altijd in een kunstwerk4 ,en kunst blijkt hier weer scherp tegengesteld aan wetenschap te zijn4 ,slaagt de wetenschap alleen door bewijzen en redeneeringen er in1 u van de waarheid harer beweringen te overtuigen1 de kunst kan p4#bhf bewijzen en redeneeringen missen1 zij overtuigt u van de waarheid harer voorstellingen reeds door ze te stellen alleen6 ,wie kan geloof weigeren aan de waarachtigheid van ,shelley's liefde of wie vermag te twijfelen aan de levensechtheid der menschelijke monsters door ,zola gebeeld86 ,begrijpt ge dit1 dan ziet ge ook nu wel in1 dat kunst onder alle levensverschijnselen een van de meest verhevene is1 want haar is de macht gegeven1 het menschdom te overtuigen van de waarheid harer uitingen zonder hen te bewijzen4 ,en zij is in dit opzicht met een van die zeldzame menschen te vergelijken1 wier adeldom zoo sterk uit hun heele wezen en al hun daden en woorden spreekt1 dat hen te hooren1 tvens hen onwankelbaar gelooven is4 99 99 99 99 99 ,er zou nu nog veel over vele figuren in onzen roman geschreven kunnen worden4 ,over ,pieternelletje ,degelijk1 dat prachttype van een ouderwetsche meid2 over juffrouw ,hartog1 die kostelijk-typische en innerlijk verdorven blauwkous1 met 'r venijnige lastertong en 'r malle inbeelding2 over ,cornelis ,edeling den advocaat2 over den geleerden en braven ,helmers2 over ,lotje ,rien du ,tout#ed1 dat prachtbeeld van onbenulligheid2 over ,stijntje ,doorzicht1 die verpersoonlijking van aangeboren wijsheid en deugd2 over ,anna ,willis1 de min of meer verwaande1 zurige1 al te bedilzieke en soms sentimenteele vriendin van ,saartje4 ,maar ik zal over al die schitterende mensch-beeldingen niet schrijven1 zelfs niet over de laatste1 al heb ik dat beloofd4 7,gij zoudt niet gelooven1 dat mijn belofte te houden regel bij mij is1 zoo ik dien regel niet ereis door eene uitzondering bevestigde67 ,want hoe zou ik eindigen1 en aan wat nieuws zoudt gij beginnen1 wanneer ge daar straks zelf den roman ter hand neemt4 ,ik had ook graag nog wat over ,mevr4 ,buigzaam en over het sentimenteele element1 in dit werk1 in het midden gebracht4 ,maar wat 't laatste betreft bepaal ik mij er nu alleen toe te zeggen1 dat het mij onjuist toeschijnt een auteur1 die een sentimenteel p4#bhg tijdperk herschept1 sentimentaliteit te verwijten1 omdat hij sentimenteele menschen ten tooneele brengt4 99 99 99 99 99 ,in het volgende hoofdstuk hoop ik met de behandeling der figuur van ,r4 en der beide schurkachtige fijnen1 mijn ,sara-,burgerhart-artikelen te beindigen4-- ,,noten3 #dj ,pastoorsche vrouw van den pastoor1 zooals chirurgijnsche vrouw van den chirurgijn4 ,hier is pastoor natuurlijk niet den titel van een ,r4,k4 geestelijke1 wat wij er alleen onder verstaan1 maar een geestelijk herder in 't algemeen4 7,deze pastoor is ,luthersch74 #da lekker 'n stoute jongen1 'n guit4 #db ,mijn ,engel4 #dc mijn lieve4 #dd ik aanbid u4 #de lieve ziel van mijn leven4 #df ,onze teedere liefde goedkeuren4 #dg verheven4 #dh ,in waarheid1 mijne vriendin4 #di mijne verdiensten4 #ej zooals 't behoort4 #ea verovering4 #eb ,een regel puntjes of streepjes beteekent1 dat er een stukje tekst is overgeslagen4 #ec ,vermaken4 #ed ,de naam beteekent3 heelemaal niets4 99 99 99 99 99 ,,historie ,,van ,,mejuffrouw ,,sara ,,burgerhart1 ,,door ,a4 ,,wolff-,,bekker ,,en ,a4 ,,deken p4#bhh ,,iv ,men heeft dan deze figuur1 zooals ik u reeds in het eerste hoofdstuk zei1 een tooneelsnoodaard1 onecht1 niet-levend1 in n woord3 slecht gevonnden4 ,over sommige1 in de geesteshouding van de critici liggende1 oorzaken dier opinie sprak ik u toen4 ,rest mij nu1 te speuren naar de andere elementen1 welke tot het vormen van dit m4i4 onjuiste oordeel hebben medegewerkt4 ,ten eerste vermoed ik als zoodanig het verschil tusschen den tijd waarin de critici leefden en dien der figuur4 ,veel wat toen voor een man van het aanzien en de middelen van ,r4 mogelijk en zelfs gemakkelijk was1 is nu je reinste onmogelijkheid4 ,in onzen tijd van vlugge vervoermiddelen1 van een letterlijk als de bliksem snelle telegraaf- en telefoondienst is het ondenkbaar1 dat zulk een man zich eraan wagen zou1 een meisje als ,sara ,burgerhart te ontvoeren en te pogen haar geweld aan te doen2 hij zou gesnapt en aangehouden zijn1 voor hij zelfs de grenzen van ons kleine ,holland had bereikt6 ,maar toen was zoo iets heel gemakkelijk1 er waren geen spoortreinen1 geen telefoon1 geen telegraaf4 ,de daad der gewelddadige ontvoering verliest daarom alle onwaarschijnlijkheid voor wie haar in het kader van haar tijd beschouwt4 ,er is echter meer1 dat voor wie niet naar dien tijd ziet1 de figuur misschien onwaarschijnlijk1 en voor wie dit wel doet haar integendeel zeeer levenswaar maakt3 ,r4 leeft in de jaren onmiddellijk voorafgaand aan de groote p4#bhi ,fransche revolutie1 een tijdstip1 waarop de meest barre sexueele ontaarding in ,fransche kringen heerschte1 de tijd van o4a4 den beruchten markies de ,sade2 de invloed van de ,fransche cultuur deed zich toen zeer sterk gelden in ons land2 ,r4 wordt ons bovendien nog voorgesteld als een cosmopoliet4444 ,wij behoeven1 dit alles wetend1 hem maar aan te zien1 om in zijn geestestoestand een van die fijn in elkander overgaande en nog aan den aanvang der helling liggende glooiingen te ontdekken1 welke dalen naar den afgrond van sexueele misdaad-waanzin van de ,sade4 ,er is een psychologisch-fijne passage in een brief van ,r4 aan zijn vriend ,g4 die dit feit m4i4 belicht4 ,ziehier3 ,waarlijk1 ik bemin haar2 dat is al de zwarigheid2 en nooit verlaat ik het wicht1 of ik ben razende zot naar haar2 en wat denkt gij8 ik heb nog nooit haar hand gekust3 't is waarachtig1 ,jan4 ,zij is onnoozel1 dat is het1 dat mij zoo ingetogen maakt3 want hoevele vrouwen ik ook bedierf1 ik heb nogal regard voor brave meisjes4 ,een lichtvaardige is mijn pop niet1 al was zij zoo schoon als deze meid4-- ,r4 heeft zeer sterk in zich het verlangen te verderven en geniet van het verderven4 ,dit nu is niet iets wat voornamelijk tooneelsnoodaards eigen zou zijn1 maar het is niets anders dan een soort geestelijk sadisme4 ,het is hem niet zoozeer om het natuurlijk sexueel genot te doen1 als wel om het perverse van het verleiden1 van het doen vallen4 ,daarom is een lichtvaardige zijn pop niet1 omdat n4l4 aan zoo eene reeds te veel bedorven is en niet genoeg meer naar zijn zin te bederven valt1 en niet omdat lichtvaardigheid iets afstootends in zijn oogen zou hebben6 ,want als hij1 in eenigszins los verband daarmee1 zegt1 dat ,saartjes onnoozelheid hem ingetogen maakt en hij nog al regard voor brave meisjes heeft1 dan is dat in openlijken strijd met zijn daden en woorden1 en1 indien hij 't meent en 't geen half-sentimenteele1 half-ironische meerderheidstirade tegenover ,g4 is1 't geen ik eerder geloof1 dan heeft hij eigen gevoel niet goed ontleed3 onnoozelheid maakt hem niet ingetogen1 maar haar onnoozelheid doet dat1 omdat hij haar liefheeft4 ,op deze liefde kom ik straks p4#bij nog terug4 ,nu wil ik even een passage aanhalen1 die zoowel zijn regards voor brave meisjes1 als zijn eigenaardige perversiteit van decadenten rijkaard in bet juiste licht stelt3 ,trouwen8 zijt gij dan razend dol8 ,ik zal1 denk ik1 tot zulk een desperaat uiterste nooit komen4 ,vrijheid is de prikkel der liefde3 dit weet gij1 is mijn spreuk4 ,als mijne maitres zal zij ,sultane favorite zijn2 maar mijn wijf6 ,wel foei6 ,ziedaar1 dat was al reden genoeg1 bij een homme de mon got#ee om haar ondragelijk te vinden4 ,trouw gij haar over een maand of vier4 ,zoolang1 dunkt mij1 zal ik haar beminnen kunnen2 en gij zult mijne genietingen nieuw leven bijzetten1 door mij die dan wat moeilijk te maken4 ,dit min of meer schertsend daarheen geworpen woord verbergt diepen ernst4 ,de man met dupeeren1 met verleiden1 met anderen laten vallen van zonde in zonde2 hij verlangt ook naar de angsthuiveringen van den misdadiger2 hij begeert den prikkel te voelen van misschien betrapt te worden en in gevaar te komen4 ,ok drom is de makkelijke verleiding van de lichtvaardige niets voor hm4 ,mr hij heeft alle deze neigingen in nog vrij geringe mate4 ,hij is1 om 't zoo eens te noemen3 een leerling in sadisme2 hij bevindt zich op de helling1 maar1 zooals ik reeds zei1 pas aan het begin4 ,een tooneelsnoodaard8 't ,mocht wat6 ,vergeleken bij zijn werkelijk geleefd hebbende prototypen is hij een onnoozel wicht6 ,wellicht echter heeft ,huet hem ook daarom een tooneelsnoodaard genoemd1 omdat hij geen enkele deugd in hem vermocht te ontdekken4 ,maar dit zou dan aan hem en niet aan de schrijfsters liggen4 ,want niet alleen dat ons duidelijk blijkt1 dat ,r4 ,saartje werkelijk liefheeft--ik zei u immers dat ik nog even op die liefde zou terugkomen--en ieder1 die een ding of een mensch of een dier liefheeft1 daardoor bewijst1 een kiem van deugdzaamheid in zich te hebben1 want het overheerscht worden der deugd door perverse neigingen1 vernietigt het feit niet dat die deugd kon ontkiemen en bestaan6--maar1 zelfs die liefde buiten beschouwing gelaten1 kan alleen hj der figuur van ,r4 alle deugd ontzeggen1 die niet begrijpt dat intellectueele deugd1 zooals ,r4 dien zeer zeker bezit1 p4#bia nimmer kan bestaan zonder den basis van een zekere zedelijke1 zij 't dan latente en verholen deugdzaamheid4 ,r4 is dus1 instede van n brok boosheid te zijn--wat wij immers onder een tooneelsnoodaard verstaan--wel degelijk een menschelijke mengeling van deugd en ondeugd4 ,en overheerscht de laatste in groote mate de eerste1 die mate wordt1 ik herhaal het1 zeer ver overtroffen bij tallooze personen met wier karakter en geest de geschiedenis ons vertrouwd heeft gemaakt1 en vergelijking tusschen dezen en ,r4 kan den laatste alleen doen winnen aan levenswaarheid4 ,dat de figuur niet goed in de roman-compositie verweven is1 dat1 met name1 het vreemd is1 hoe ,mevrouw ,buigzaam niet van het losbol-zijn van ,r4 afweet n ,edeling haar pas komt waarschuwen1 als ,r4 ,saartje ontvoerd heeft--ik zeide het u in mijn eerste artikel reeds1 maar dat heeft met de levenswaarheid van de figuur op zich-zelf niets te maken1 en 't is een fout1 die in niet mindere mate1 zooals ik reeds heb aangetoond1 den ook door ,huet zeer levenswaar geachten ,blankaart eigen is4444 ,en nu stappen we van ,r4 af en gaan even nader kennismaken met de beide fijnen1 ,broeder ,benjamin en ,cornelia ,slimpslamp1 die m4i4 de prachtigst-gebeelde figuren in deze roman zijn en niet slechts1 zooals ik reeds schreef1 'n paar huichelachtige menschen1 mr3 personificaties van de huichelarij1 alsof eerst de schrijfsters theoretisch voor zichzelf hadden vastgesteld1 hoe nu eigenlijk een volmaakt1 een1 om 't zoo eens te zeggen3 ideaal huichelaarskarakter is1 en daarna1 wonder boven wonder1 erin geslaagd waren1 overeenkomstig die theorien twee lvende menschen te scheppen6 ,mej4 ,suzanna ,hofland is in haar hart nog zoo kwaad niet en streeft er althans oprecht naar deugdzaam te zijn1 't geen natuurlijk onze ,cornelia1 die haar wil overhalen tot niet meer of minder dan het afleggen van een valschen eed1 niet naar den zin is4 ,zij poogt daarom juffr4 ,hofland's oordeel over wat goed of kwaad is door drogredenen te verwarren1 zonder dat zij in de oogen van haar slachtoffer iets van haar godzaligheid en heiligheid inboet4 ,zie nu hoe doortrapt-sluw ze dit duivelswerk p4#bib aanvat4 ,met religieuse argumenten poogt zij ,hofland zoo te bewerken1 dat deze in de haar aangeraden schurkenstreek geen schurkenstreek meer ziet4 ,het doen van goede werken1 leeraart de duivelin1 en het voortdurend streven daarnaar1 maakt de menschen maar hoovaardig op die goede daden2 beter is het dus niet zoo ijverig daarnaar te streven ten einde des te makkelijker nederig in het bewustzijn van eigen slechtheid te kunnen zijn6 ,maar met al haar sluwheid1 vermoedelijk wat al te ongeduldig hakend naar het resultaat1 bruskeert zij de zaak en zegt de juffrouw te plomp1 t ronduit1 dat deze een valschen eed moet doen1 en--daar heb je de poppen aan het dansen4 ,als ,broer ,benjamin bij ,hofland op visite is1 merkt hij1 dat haar eindelijk de oogen opengaan en zij op het punt staat hun schurkachtigheid te doorzien4 ,de edele man is in doodsangst en schrijft zijn even nobele vriendin het volgend briefje3 ,zusje ,lief6 ,ik ben tweemaal vergeefs aan uwe woning geweest4 ,ik ben doodsverlegen4 ,daar ben ik bij haar geweest en heb haar zoo dobbend1 en in zulk een afgezakten staat gevonden1 o ,kea6 ,ka6 wij zullen haar verliezen3 en wij hebben haar zoo noodig2 zij is rijk1 en geeft veel verkwikkinkjes aan ons1 vromen in den lande4 ,wij leven grootendeels van haar2 de kruike is voor ons niet verzegeld gebleven1 en ons deel was een ,azers#ef deel1 vol vettigheid en vol zoetigheid4 ,o mij is bange1 mij is zeer bange3 wij1 vrome menschjes1 zullen bekend worden4 ,die ,blankaart6 ik beef1 als ik om hem denk2 't is een ,enaks#eg kind1 groot van stature2 ik ben een stinkend niet bij hem4 ,zij is danig ontsticht door jou brief3 schrijf dan een briefje1 dat je berouw hebt1 en geef den ,engel ,satanas de schuld1 je weet1 die is onze wrijfpaal4 ,schik u wat naar heur zwak geloof4 ,overleg dit alles nog eens2 ik heb geen tijd4 ,denk1 dat wij haar noodig hebben4 ,zusje1 zusje1 't zweet breekt mij uit4 ,ik zal al mijn achting1 ik zal mijn kostwinning verliezen2 wie zal nu van mij 't geloof leeren8 ,wij moeten ons haasten4 ,de kwaaie is nabij6 ,wij zullen voor ,blankaart moeten bukken4--,overleg deze dingetjes zoo p4#bic eens in uw harte4 ,ik heb rust noch duur4 ,stel mij gerust1 dat je er iets op weet4 ,gij zijt zeer wijs1 dat weet ik4 ,je weet1 ,ka1 hoe de zaakjes tusschen ons staan8 dat mijne ziel aan uwe ziele kleeft2 dat heb je immers bij bevinding hertje4 ,wij moeten haar houden1 kind4 ,ofschoon gij mij tot een gouden vat verstrekt1 zij is echter een aarden vat1 dienstig tot ons gebruik4 ,is het zoo niet1 liefstetje6 ,wees toch nooit meer jaloersch4 ,och6 jij hebt geen reden daartoe3 ik heb mijn deeltje aan u2 dat heb ik1 och ja6 ,ik bezegel dit briefje met een geestelijken liefdekus1 en ben uw eigendom4 ,de boef staat hier ten voeten uit in3 zijn lafheid tegenover ,blankaart2 zijn doortrapte huichelachtigheid1 waarvan hij zich zelfs1 uit overmaat van doodsbenauwde voorzichtigheid1 tegenover zijn medeplichtige bedient2 7slechts met den zin3 en geef den ,engel ,satanas de schuld enz41 valt hij uit den toon672 zijn omfemelen van de platste verhoudingen--gij begrijpt immers wat hij met de beide gecursiveerde zinsdeelen bedoelt8--met de tale ,kanans4444 ,maar dan daarop als de vuistslag van een furie het antwoord van ,cornelia6 ,benjamin is niets dan een huichelaar1 overigens geen mensch1 eerder een laf kruipend gedierte dat1 voortsluipend uit het gezicht van z'n vijand1 zich bevuilt van angst4 ,maar ,cornelia is niet alleen groot als huichelaarster1 maar heeft ook de vermetelheid1 de energie van de groote misdadigersnatuur1 die voor niets terugdeinst4 ,ziehier1 het is of ze den laffen ellendeling bij den nek neemt en hem door elkaar rammelt1 hem mslert1 om de misdaad te doen1 waarvoor hij geen moed heeft4 ,mejuffrouw ,cornelia ,slimpslamp aan den broeder ,benjamin4 ,wie heeft ooit grooter gek gezien1 dan ,benjamin8 ,hoe is het8 ,fop je mij wat1 of hoe weerga zit het8 ,voor mij veinzen1 voor mij de fijne ,filebout uithangen8 ,laat naar je zien1 zotte jongen4 ,wij moeten haar bedriegen2 dat is 't al4 ,en daarom moeten wij de handen ineen slaan4 ,zouden wij zoo een zot dier ooit gezocht hebben1 was 't niet om den smul8 en gij houdt u van de mallen8 ,ja1 ,blankaart kent ons zeer wel4 ,hoor1 ,ben1 de fretterij#eh is uit3 wij moeten haar nu nog plukken1 en dan--de heele p4#bid wereld is voor ons open4 ,zij moet het gelag betalen3 de jonge juffrouw ,b47urgerhart7 moet er niet bij lijden4 ,blankaart is een duivel van een vent1 hij liet u publiek geeselen1 en ik moest in 't spinhuis1 zoo wij aan haar goed ons vergrepen2 ik weet wel1 dat er los geld is2 en dat zij interest moet ontvangen2 alles mondeling4 ,toon nu1 dat gij mij liefhebt2 ik zal 't briefje schrijven en morgen er gaan4 ,kom ook4 't ,geweten8 ,o dat is een bullebak voor u en mij1 ,die gij kent4 ,maar dn verandert zij weer1 die helsche kameleon1 de oogen vonkelen niet meer van giftig vernuft1 het rood van de energie-drift verbloeit tot een rose van religieuse vredigheid na strijd en overwinning van zonde4 ,de oogleden dalen vroomingetogen neer1 het gelaat glimlacht open als in 'n zielsbewustzijn van geringheid en omveiligend godsbetrouwen4 ,dn schrijft zij aan ,hofland dit briefje1 dit meesterstuk van huichelarij3 ,lieve vriendinne6 ,daar heb ik1 als ik het nareken1 zoo een twee dagen en drie uren in de macht des satans geweest2 hij gaf mij die goddeloosheid in4 ,hij heeft mij verleid4 ,och1 zusje1 zusje ik ben gevallen3 ik ben wanhopig1 ik ben ellendig4 ,die duizendkunstenaar was het1 die mij dien gruwelijken brief deed schrijven4 ,zoo heb ik te veel op eigen krachtjes vertrouwd6 ,och ja6 mocht ik er maar door geraakt zijn1 en nooit weer op mij zelf vertrouwen4 ,o6 het ging mij1 zooals de ,eerwaarde van de ,kwast placht te zeggen3 de conscientie is de klapperman uit de hartestraat1 die de menschjes waarschuwt voor den brand van de hel4 ,gelukkig1 dat mijn oude mensch niet te diep was ingeslapen2 och6 dat was recht dierbaar4 ,verbrandt toch alles om der vromen wille4 ,gij kent de diepten des ,satans4 ,mag ik morgen bij je komen1 en dan blijven op 't geen je maar hebt8 ,schrijft mij dit1 of ik verval tot wanhoop4 ,uwe zwakke zuster1 ,cornelia ,slimpslamp4 ,o als dit geen groote kunst is1 wat is het dan4 ,hier is de eenheid gevonden tusschen het groot-tragische en het groot-komische4 ,zij versmelten in elkaar4 ,de lach schreit en het schreien is lachen4 ,als twee reuzige beelden staan beide misdaad-figuren daar eeuwig voor den hemel4 ,en de nacht van een oud geslacht en de ochtend van een nieuw zien hen onveranderd en onverweerd in hun geweldigheid4 ,o1 als die hemel p4#bie niet achter hen ware met z'n oneindige diepte en wondere wisselingen van wolken en licht1 als een symbool van onvatbare en onbegrensde mogelijkheden1 men zou hen niet alleen het tot nu niet overtroffene1 maar ook het nimmermeer te overtreffene achten4 ,wanneer ge nu dt boek niet lezen zult1 wt zal u dan tot lezen brengen8 ,wanneer ge nu hirvan niet genieten wilt1 hoe zal kunst u dan van haar geluk ooit geven8 ,maar neen-----,ik vertrouw1 ik wt1 dat gij het lezen zult6 ,,noten3 #ee een man van mijn smaak4 #ef een ,azers deel4 ,vergel4 ,genesis #di3 #bj3 ,azer1 zijn brood is vet en hij levert koninklijke lekkernijen4 7,knappert74 #eg een ,enakskind1 een reus4 ,vergel4 ,numeri #ac3 #bh en #cc 7,knappert47 #eh fretterij jagen met de fret4 ,zij wil leggen3 gevingen is onze prooi nu1 enz4 99 99 99 99 99 ,,johan ,,de ,,meester',s ,,geertje p4#bif ,i4 ,zoo gaat het alles en deint en toeft nog even en verdwijnt4444 ,maar ook waarvan men zei1 dat het niet weer zou keeren1 dat keert soms nog vaak terug en altijd met een diepere bedoeling1 en immer rijper en immer sterker4444 ,want de plechtige dans als een ommegang1 die de stil-glimlachende en bevallige en zekere1 ja vral zkere ,jaren met ons menschen volvoeren1 is een zr ingewikkelde figuur1 z ingewikkeld4444 ,och ik vrees3 indien wij ons zelf konden waarnemen1 zooals we staan en ons moeizaam bewegen tegenover onze partners1 door hen worden meegevoerd en dan weer achtergelaten--zoodat degeen die voor ons stond1 dn terzijde1 dan chter ons henengaat--we zouden onze verlegenheidsglimlach1 ons dwaas-behoedzaam en aarzelend bewegen zr betreuren4 ,want inderdaad1 het kan toch den ,beschouwer geen fraai schouwspel lijken1 bij zooveel weeldeglans en stralend licht en tegenover en naast zoo schoone en zeker-zich-bewegende gestalten als de ,jaren1 z houterig1 z bang voor botsing1 z angstig voor 'n verkeerd gebaar te treuzelen1 als wij menschen doen3 een glimlach1 een buiging van uw partner1 ach1 ge meendet er een vriendelijkheidsbetuiging jegens u in te zien8444 ,neen1 neen1 die hoorden zoo bij het ceremonieel van den dans2 bet geheel daarvan1 dat we nog altijd niet in onze arme hoofden hebben1 ware zeker niet zoo volmaakt-fraai zonder dien glimlach en die buiging p4#big geweest1 maar--voor u waren zij niet bestemd6 ,een hand wordt u toegestoken1 ge meent haar te moeten grijpen1 maar neen1 met 'n stillen doch terechtwijzenden glimlach trekt haar de eigenaar terug3 die handbeweging behoorde tot het zr diepzinnig ceremonieel van den dans 444 op den handdruk zult ge nog wat moeten wachten 444 indien ge hem ooit krijgt6 ,maar waarom zoudt ge daar treurig om zijn8 ,is een glimlach van de ,jaren dan niets1 zelfs al was hij niet voor u bestemd8 ,maakt hij 't geheel van den dans1 waaraan gij deelneemt1 niet fraaier8 ,welnu dan6 ,en nu spreek ik u nog niet eens van de schoonheid1 het gratievolle1 van 't zekere van hun terugwijken4 ,want daar ge jong zijt1 lieve vrienden1 hebt ge meer gelegenheid gehad1 de schoonheid van den glimlach der ,jaren dan die van hun wijken te zien4 ,maar waarvan ik u wel en vooral nog spreken wou1 is1 dat ge vooral niet uit dat zinnetje1 wat ik straks schreef3 als ge hem ooit krijgt1 moet afleiden1 dat dit zoo zeldzaam is4 ,het is een eigenschap van dezen wonderbaarlijk ingewikkelden dans1--zooals ik reeds meende te zeggen--dat een zelfde figuur znder maar ook mt een kleine wijziging terugkeert en 't is dus zeer wel mogelijk1 dat ge bij een volgende maal den handdruk krijgt1 dien ge de eerste maal u zaagt ontgaan4 ,want1 laat mij u zeggen3 het feit1 dat ik de ,meester's prachtige ,geertje hier behandelen mag1 dt is zulk een handdruk van een van de kinderen van den ,tijd1 ns gemist1 maar nu gekregen4 ,en mag ik u nu vertellen ho dat gebeuren kon8444 99 99 99 99 99 ,welnu dan1 luister3 ,het was betrekkelijk korten tijd voor ,tak's dood--en ik vraag u meteen3 kent gij1 jonge vrienden1 behalve zijn naam1 ook zijn werk8 ,hoevelen uwer1 die toch waarlijk wel wat geld kunt missen1 bezitten die keur daaruit3 ,herdrukken uit de ,kroniek8--dat hij mij opdroeg twee werken te recenseeren in ,de ,kroniek4 ,een daarvan was ,geertje4--444 en1 zei hij1 terwijl ik al bij de deur van zijn kamer was1 het was bij hem thuis1 dat boek1 op ,geertje wijzend1 en de schrijver zijn mij heel lief4 ,nu weet ik niet1 of gij onmiddellijk begrijpt1 dat ik toen voelde1 dat de ,tijd mij toelachte p4#bih n dat die glimlach wel degelijk voor mij was bestmd1 misschien vindt ge dat gevoel wel overdreven en zeer zeker begrijpt ge niet1 waarom ik toen zelfs meende ,zijn hand te kunnen grijpen1 waarvan de aanraking op wonderbaarlijke wijze voor langen tijd zekerheid in 't gaan3 zelfvertrouwen geeft4 ,toch was dit niet overdreven4 ,als gij ,tak hadt gekend--en daarvoor is het nog niet te laat1 want is het werk van z'n man ten slotte niet zijn allerbeste kenbaar deel8--n gij wist als ik dat ,geertje een van de allerbeste1 innigst gevoelde en soberst gegeven werken der heele hollandsche literatuur is--en dit zult gij weldra inzien--dan zoudt gij begrijpen hoe gelukkig een jong auteur zich moest gevoelen die van din man di opdracht kreeg4 ,dat was een verfrisschende opfleuring van den geest1 een sterke aanmoediging1 precies wat die waarlijk-zachtmoedige geboren-,leider van menschen er dan ook mee bedoelde1 waar hij altijd en altijd mee bezig was3 jonge menschen1 die het geluk hadden zijn weg te kruisen en in wie hij1 zij 't veel1 zij 't weinig1 talent vermoedde1 te steunen1 te sterken en vriendelijk tegen hen te zijn1 met hl zijn hart 444 ja1 dat was nog eens een mnsch4444 ,maar hij stierf4444 ,toen had de ,tijd zijn hand teruggetrokken44 ,ik las ,geertje ten einde1 maar maakte verder geen aanteekeningen2 die welke ik gemaakt had1 reikten niet verder dan tot over de helft van het eerste deel4444 ,ik zette het boek bij het andere werk1 dat hij mij toen gegeven had1 vooraan in mijn kast1 dat het mij1 o ja ik wist het wel3 een weemoedige1 maar vooral toch een heerlijke herinnering zou zijn1 mijn heele leven4 ,erover schrijven en bij een andere redactie om opname vragen 444 nee1 wel bedankt1 dat wilde ik niet4444 ,bovendien1 ik voel heel diep de beteekenis van het stil en als-onaangedaan wachten in het leven4444 ,ik voelde ook wel1 dat ook deze bewegingsfiguur eens zou terugkeeren in dien grooten en plechtigen ommegang van den ,tijd1 de ,lotgevallen en de menschen en dat zij dan1 zooals ik reeds zei1 beteekenis-voller zou zijn en mj rijper zou vinden4 ,het eerste en het tweede zijn nu gebeurd1 want zou het inderdaad niet van veel grooter beteekenis zijn1 dat ik nu het geluk mag hebben1 duizenden p4#bii en duizenden ouderen en jongeren in dit voortreffelijke werk in te leiden1 dan dat ik toen een opstel erover had geschreven in ,de ,kroniek1 d4w4z4 voor een uitgelezen maar zeer kleine schare lezers1 waarvan het meerendeel1 vermoedelijk1 literair even sterk voelde als ik-zelf86 ,en wat het derde betreft 444 moge daarvan dit opstel getuigenis afleggen6 ,want doet het dit niet1 neen dan zou het toch zijn1 alsof de ,tijd mij ook ditmaal de hand niet hadde gereikt1 want sterkt hij door die aanraking een mensch1 deze sterke dan ook hem1 opdat hij weer anderen sterken kunne4 ,geeft hij dan de gelegenheid1 de ander geve hem de daardoor mogelijk geworden1 juist voltrokken daad4444 ,doch hoe dt nu verloope1 dat de bespreking van ,geertje een innerlijke gebeurtenis voor mij is1 hooger dan het bespreken of overdenken van welk ander gelijkwaardig boek ook zou zijn1 dt zult ge nu wel begrepen hebben4 99 99 99 99 99 ,het zou voor u allen1 evenals voor mij1 ongetwijfeld makkelijker zijn1 indien ik nu even1 vr met mijn eigenlijke ontleding aan te vangen1 u een verkort begrip van den inhoud van dit werk mocht geven4 ,maar dit kan niet1 omdat het u op een dwaalspoor zou brengen en wel om de volgende redenen3 ,allereerst1 omdat ,geertje-zelf is3 een psychisch-romantische figuur4 ,maar laat mij geen vreemde woorden gebruiken1 zonder ze even te verklaren3 psyche beteekent3 ziel1 psychisch dus3 wat tot de ziel behoort1 wat de ziel betreft4 ,ik bedoel dus te zeggen1 dat zij wat haar zielseigenschappen betreft romantisch is4 ,en ge herinnert u ongetwijfeld wat ik u onder romantisch heb leeren verstaan#a4 ,we begrijpen dus nu1 dat ,geertje wat haar zielsvermogens aangaat een uitzonderingsfiguur is4 ,echter wat haar lotgevallen betreft1 is ze zoo gewoon als 't maar kan4 ,en daarom zei ik dan ook nadrukkelijk1 dat zij psychisch-romantisch is4 ,en ge vermoedt nu al1 waarom ik u niet dadelijk iets van haar p4#cjj levensloop1 dus van den inhoud van het boek vertelde4 ,de jongeren onder u1 die1 wat zeer natuurlijk is1 nog denken1 dat eens menschen lotgevallen hem belangrijk of onbelangrijk maken en nog niet inzien1 dat alleen de wijze1 waarop een mensch die lotgevallen ondergaat en erop reageert hem belangrijk of onbelangrijk maakt1 hoe zouden zij een huishoudster-dienstmeisje1 dat1 onervaren en kerksch-opgevoed1 uit een klein dorp naar een groote stad komend1 daar verleid wordt door een ellendeling1 iets belangrijks1 als verhaal1 kunnen achten4 ,gebeurt iets dergelijks niet z vaak8444 ,behoort het ook niet tot die dingen1 die als we ervan hooren1 ons 't hart verscheuren en ons1 al naar onderscheiden aard en aanleg1 in machtelooze woede de vuist doen ballen1 of vruchtelooze heerschers- en apostelsdroomen laten droomen8 ,ja1 wenschen we ten slotte niet1 om ons-zelf de smart en den haat te besparen1 er maar zoo weinig mogelijk van te weten8 ,en behoort dus een boek1 dat deze dingen beschrijft niet tot diegene1 welke wij maar liever ongelezen ter zijde leggen1 k omdat het toch1 als verdicht verhaal zoo gewoon1 zoo banaal1 zoo beneden onze aandacht is8 ,och ik zeg u eerlijk3 niet beneden mijn aandacht4 ,voor mij is1 in kunst1 het onderwerp bijna niets en de behandeling van dat onderwerp alles4 ,maar voor u1 weet ik1 is dat niet zoo1 en dat neem ik u ook volstrekt niet kwalijk3 ik begrijp het best4 ,en zoudt gij dan ,geertje niet voor zulk een boek gehouden hebben4 ,maar nu hebt ge natuurlijk al begrepen1 dat het daar niet op lijkt4 ,hoe zoude ik in dat geval van een psychische uitzonderingsfiguur hebben kunnen spreken4 ,och1 hoe ver is 't dan ook inderdaad daarvan verwijderd4 ,hoezeer is ,geertje in evolutionnair- biologischen zin verheven boven een verleid meisje4 ,laten wij deze bewering reeds nu even aan de feiten toetsen4 ,dat1 wat men gewoonlijk onder verleiding verstaat1 is3 op zoodanige wijze bij een argelooze op de sexueele driften inwerken1 dat zij tenslotte uit eigen opgewekten hartstocht1 aan de begeerte van den verleider voldoet4 ,het meest kenmerkend gevolg van verleiding is dan ook1 dat zoodra bij de verleide1 de opgewekte driften weer tot rust zijn gekomen en zij de p4#cja gevolgen te dragen heeft1 het berouw intreedt n haat tegen den verleider4 ,ten eerste wordt nu echter bij ,geertje niet door den man1 die haar misbruikt1 de lagere sensualiteit opgewekt1 jawel1 hij beproeft het1 en hij meent1 de plat-sluwe wellusteling1 dat hij slaagt1 doch hij vergist zich3 wat door hem wordt opgewekt misschien1 maar aangewakkerd zker1 is3 hare verliefdheid op hem--van wier hoogheid en duurzaamheid dat beest-mensch niet het flauwste begrip heeft6--en dit verliefd-zijn maakt hare zinnelijkheid wakker4 ,tusschen het een en het ander nu is een enorm verschil--precies hetzelfde verschil1 wat men zegt 7ik weet het nit7 tusschen mensch en dier te bestaan4--,in het eene geval1 bij ,geertje1 brengt de gexalteerde geestelijkheid beroering en hartstocht in de lichamelijkheid2 in het andere geval wordt de eene lichamelijkheid--van de verleide--door de andere lichamelijkheid--van den verleider--doordrift1 en met hun beider geestelijk-zijn heeft dat niets of weinig van doen4 ,het gevolg is dan ook1 dat zoodra1 in het laatste geval1 ook slechts een klein deel van de geestelijkheid3 het nuchter verstand1 werkelijk ontwaakt1 een vreeselijk berouw1 zooals ik reeds zei1 en een haat tegen den verleider intreden1 en daarentegen in ,geertje's geval1 zoodra haar geest zelfs voor goed is ontwaakt en alles klaar ziet1 zij van tevredenheid en geluk vervuld wordt1 omdat zij voelt1 niet z bewust als ik 't daar zeggen ga1 maar toch zr bewust3 ik heb gedaan wat mijn hoogste geestelijkheid en de reinste kern van mijn wezen mij geboden1 nu heb ik de zaligheid gekend en deze zal mijn heele leven blijven doorlichten2 en instede dan ook van haat te voelen tegen den man die haar onverzorgd aan haar lot overlaat1 bljft zij hem1 ook nadat zij weet1 door hem gedupeerd te zijn1 uit de volheid van haar groote ziel liefhebben1 blijft zij hem innig dankbaar1 voor de heerlijkheid1 die haar1 ten slotte1 toch door hm geworden is6 ,en zooals de eene goede daad altijd ter een of andere keer1 tot een tweede goede daad voert--want het is een goede daad aan het hoogste van zijn wezen te gehoorzamen1 maar dan moet men ook p4#cjb noodlottig-zeker voelen dat het 't hoogste van het wezen is6--zoo brengt ook ,geertjes daad haar rst tot het zuivere inzicht1 dat te huwen of sexueelen omgang te hebben zonder liefde1 minderwaardig is n brengt haar daarna en daardoor tot de tweede goede daad3 van liever haar heele leven ontbering en smaad te dragen1 dan haar toevlucht te zoeken in een gemakkelijk huwelijk1 met een braven1 rijken boer1 die haar grenzeloos liefheeft1 om aldus voor de hardheid der wereld geborgen te zijn4 ,hoe zou het dan ook knnen dat ,geertje zich schame voor haar daad1 of iets van haren natuurlijken trots of fierheid inboete gelijk die vele schijnbare-lotgenooten6 ,na dit alles te hebben ingezien1 voelen wij dan ook met zekerheid1 dat wij in de persoon van ,geertje hebben te erkennen een van die hoog-nobele en in waarheid groote figuren1 die tegelijk monumenten voor en incarnaties van de ,liefde op aarde zijn4 ,maar hoe weinig zouden wij dat vermoed hebben1 indien wij ,geertje in het leven hadden ontmoet1 hoe weinig dus ook1 dat wij eigenlijk heel diep en nederig voor haar moesten buigen1 en dat die geheimzinnige ,macht1 die de wereld regeert veel sterker in haar leefde dan in vele in heerlijkheid gezeten vorsten en voornamen en geleerden1 die roem en eer en geluk in overvloed oogsten6 ,en met deze opmerking kom ik meteen tot de bespreking van een andere superieure eigenschap van dit werk1 eene1 die het gemeen heeft met alle werkelijk grte kunst3 dat het uitspreekt1 wat geen andere mond dan die der kunst kan uitspreken1 dat het stem en uiting geeft aan wat voor onze ooren geen stem en geen uiting had4 ,want ziet eens en denkt het u goed in en doet eens flink uw best1 mij ter dege te begrijpen3 ls ge in het leven zulk een verleid dienstmeisje1 als ge eens diezelfde ,geertje had ontmoet1 armelijk1 vervallen1 gedwongen in uitersten nood een toevlucht te zoeken voor haar zwak1 zwanger lijf1 bij hondsche1 gemeene1 vervuilde familie2 ls ge eens in het leven zulk een meisje had ontmoet1 dat absoluut geen berouw over haar misstap toonde en nog den man1 die haar verleid en gedupeerd heeft1 in slaafsche gedweeheid achterna blijft loopen1 p4#cjc wt zoudt gij anders voor haar hebben dan een weinig stuursch medelijden1 vermengd met minachting1 gij1 die de grootheid van haar ziel niet zoudt kennen1 gij1 die haar drijfveeren3 haar liefde1 haar vertrouwen1 haar hoop1 hare grenzelooze toewijding niet bevroeden zoudt4 ,en ls gij daarentegen dien verleider1 dien ,heins in het werkelijke leven ontmoet hadt1 wel1 zoudt ge niet hoogstens eenige phrasen mompelen als3 alles te weten is alles te vergeven3 de man1 lichamelijk een prachtkerel1 is gehuwd met een ziekelijke vrouw 444 de natuur zoekt een uitweg 444 en die ,geertje1 nou die zal1 op de keper beschouwd1 ook wel niet zoo heel veel fijns zijn 444 en hij is toch maar in z'n zaken een oppassende en gewikste kerel4444 ,in een woord3 een deel uwer sympathie1 waarschijnlijk het grootste deel1 zou bij den sterke1 den man-van-het-welslagen zijn en niet bij de verongelukte1 bij de zwakke1 bij de als-bedelend-afhankelijke4 ,want niet alleen gij1 jongeren1 maar ook wij ouderen1 zijn allen1 vooral te dien opzichte1 maar al te vaak un petit tre incomplet1#b zooals ,loti het noemt4 ,en intusschen1 ho verkeerd zouden wij hebben gedacht1 want die ,heins1 wat is hij anders1 dan een van die diep-ellendige schurken1 die we alleen daarom niet verachten1 omdat we begrijpen niets wat leeft te mgen verachten4 ,maar hoe zouden wij1 arme1 onvolmaakte wezens1 ook beter knnen oordeelen over onze medemenschen4 ,worden wij niet door onzen twijfel verscheurd en heen en weer getrokken8 ,we heffen de hand op om te straffen1 maar we aarzelen3 heeft die mensch wel straf verdiend8 ,had hij geen edele of onweerstaanbare drijfveeren1 die wij niet kennen8444 ,wij willen beloonen4444 ,maar de gedachte komt in ons op3 zie ik dien mensch niet te mooi2 had hij innerlijk geen leelijk motief voor die mooie daad1 bevoorrecht ik hem dus niet boven zijn gelijke8 ,wat wten wij van elkanders ziel8 ,wie zjn wij-zelf8 ,daarom kn de ondeugd niet door p4#cjd ons gestraft1 de deugd niet beloond worden4 ,wij wankelen en wij tasten mis bij elke schrede1 bij elk gebaar4 ,doch nu komt een kunstenaar 444 di wt1 die velt weifelloos1 di tast1 ten tijde dat hij kunstenaar is1 nimmer mis1 di heeft hart en nieren geproefd4#c4 ,nu krijgen de deugd en de ondeugd1 het reine en het bezoedelde1 het zelfopofferende en het baatzuchtige1 allen1 niet alleen de kracht tot uiting1 maar zij worden gedwongen daartoe4 ,allen ontvangen nu een stem1 waarmee zij in onze ooren hun innigste wezen uitzeggen4 ,nu is alle leugen en alle schijn verre en de meest doortrapte sluwheid staat machteloos4 ,drom zei ik--en nu zeker begrijp't ge mijn zeggen--kunst uitspreekt wat geen andere mond kan uitspreken1 dat zij stem en uiting geeft aan wat voor onze ooren geen stem en geen uiting had6 ,hoe dikwijls1 gelijk nu weer1 heeft het mij dan ook niet toegeschenen1 alsof1 in hoog medelijden met die wrange machteloosheid der menschen1 ter troost aan ons gekrenkt rechtsgevoel1 en vooral ter tijdelijke hulp aan ons1 bijna-blinden1 die het eindpunt niet kunnen zien1 waar al dat slechte en misdadige tot goedheid en rechtvaardigheid wordt--de ,natuur de kunstenaars voortbracht1 opdat die ons reeds nu het ware wezen der dingen zouden doen gevoelen1 hun noodwendigheid en het verborgen geluk1 en ook het verborgen onheil1 dat zij in hun dichte dooreenvlechting dragen4 ,het uiterlijk-schamel edele1 dat wij gering hadden geschat1 de kunstenaar toont--en 't is als een ons hart goeddoend eerherstel6--de edele kern ervan4 ,het opgesierd-vooze1 het is alweer de kunstenaar die met vaste hand het innerlijk rotten opendekt--zoodat wij althans het geluk der waarheid hebben6 ,z komt het dan ook1 dat ,geertje1 het zuivere werk van zlk een kunstenaar1 bij al de grauwheid van het armoe-leven1 die het ons niet spaart1 bij al de ontzettende ellende en onverdienden smaad1 die we de hoofdpersoon1 het meisje zien treffen1 ons nauwelijks bedroeft1 en dat het ons evenmin na p4#cje voltooide lezing achterlaat met dien bitteren haat tegen het wreede leven1 maar integendeel met het zoete en kalme gevoel van bevredigd- en vertroost-zijn1 van nu toch ns het ,noodlot doorvoeld en begrepen te hebben4 ,want1 zoo denken we1 waarom zouden we de verstooten en versmade ,geertje langer beklagen1 haar1 die met het volle gevoel en het alles-verzoetend en verheerlijkend bezit harer altijd-durende liefde naar haar dorpje terugkeert1 om daar in de schoone richting1 die het lot haar gewezen heeft en op haar eigen1 eenvoudige wijs1 haar prachtige en rein-menschelijke ziel te doen groeien en bloeien4 ,of waarom zou ons de haat jegens menschen als ,heins nog op het hart branden6 ,is tot onze genoegdoening1 in dezen ne1 niet aller afzichtelijkheid in den rechtvaardiglijk-erbarmingloozen dag geheven8 ,voelen we ook niet onvermijdelijk en ontzettend aandreigen1 onzichtbaar voor zijn oogen1 de begeleidsters der geestelijke en zedelijke geringheid3 de zelfverachting en de verachting der menschen1 die vroeg of laat1 maar eens zeker1 uit zulke misdrijven opschrijnen8444 ,ja1 het is dan ook vral de gewaarwording1 dat de godsstem van het ,noodlot tot ons sprak uit dit boek1 klaar en vast en met ware troost vertroostend1 die het ons doet liefhebben als een machtig geheel van ont-dekte1 doorzichtig-gemaakte menschelijkheid4 ,aan dit werk is het tijdelijke vreemd3 zoolang een deel der menschheid onze taal zal kennen1 zoolang zal het in de figuur van het arme meisje ,geertje de verwezenlijking van ne der gestalten der eeuwige en wereld-omvattende liefdesdroom herkennen2 zal het opzien vol dankbaarheid en bewondering tot die onbewuste1 nederige heldin1 die niet alleen te eenvoudig-menschelijk1 te rein-natuurlijk was om te zondigen1 d4i4 tegen haar diepst en hoogst gevoel te leven1 toen dit haar genot en uitviering van hartstocht bracht1 maar die ook te groot bleek1 om tegen dat gevoel te leven1 toen het haar niets anders dan verderf1 vernedering en ontbering kon brengen6 ,laat mij nu nog1 voor ik dit eerste hoofdstuk over ,geertje beindig1 even recapituleeren wat ik heb gezegd3 p4#cjf ,het werk behoort ten deele1 voor zoover het zijn hoofdpersoon betreft1 tot de gode romantiek1 omdat het een uitzonderingsfiguur beeldt1 op naturalistische1 d4i4 zooveel mogelijk objectieve wijze4 ,het behoort tot de groote en blijvende kunstwerken3 omdat het 't leven voor ons ont-dekt en doorzichtig maakt2 omdat het1 in de opeenvolging zijner elkaar benvloedende hoofdgebeurtenissen1 zuiver noodlottig is2 omdat 't1 wijl het kunstscheppend vermogen er puur in leeft1 niet van n tijd maar van alle tijden is2 omdat het1 tenslotte1 n door zijn noodlottigheid n door zijn evenwichtigheid n door zijn f-zijn in begrepen-1 doorvoeld- en weergegeven-hebben1 zelf de rust en den vrede der klassieke mensch-beeldingen bezit en beide daarom ook aan de lezers schenkt4 99 99 99 99 99 ,en ik voeg er met nadruk bij3 het is ook in de hoogste mate zedelijk1 en de lezing moet1 vooral op jongelui1 die nog hun leven kunnen beginnen1 veredelend werken--ik zeg dit met zooveel nadruk1 omdat 'n paar1 overigens geheel onbevoegde1 dwazen indertijd het tegendeel beweerd hebben--wijl het ten eerste1 zooals ik reeds opmerkte1 een stem geeft aan het bedrogene1 verdrukte en gesmade1 dat anders door de menschen niet wordt gehoord of geloofd2 ten tweede1 in ,geertje-zelf een figuur beeldt1 die dwars door alle conventie heenbrekend en boven alle eigenbaat uitrijzend1 datgene poogt te doen1 wat haar eigen diepste wezen haar als goed aanwijst en1 ten derde1 in ,heins den verleider1 een mensch heeft geschapen1 wiens verpeste en afzichtelijke geest noodzakelijk even afschrikwekkend op den aanschouwer moet werken1 als afbeeldingen van sommige ziekten dat doen4 99 99 99 99 99 ,in de nu volgende hoofdstukken hoop ik u het gezegde door citaten en analysen nader uiteen te zetten en1 voor zoover dat mij althans mogelijk is1 te bewijzen4 99 99 99 99 99 ,,johan ,,de ,,meester',s ,,geertje4 p4#cjg ,,ii4 ,geertjes ouders zijn dood4 ,ze wordt door haar grootouders--grootvader is hoofd van de dorpsschool en koster--opgevoed4 ,en in het eerste hoofdstuk reeds1 waarin we ,geertje uit 't dorpje zien vertrekken1 om een dienst in ,rotterdam te zoeken1 laat de auteur ons op opmerkelijk-sobere1 want van alle taaldrukte warse en aan elk psychologisch-ontledingsvertoon vreemde wijze1 het innerlijk dier drie zeer uiteenloopende menschen gevoelen4 ,grootmoder1 n zachtheid1 n innigheid1 n opgaan-in-'t-kleinkind2 grootvder3 een steil-orthodox ,christen1 die geen oogenblik weifelens omtrent zijn levensplichten en rechten kent1 want beide staan duidelijk en zeker voor hem en zijn natuur neigt al evenmin ter verzaking van de eerste als ter opgave van de laatste4 ,zijn dogmatisch-kerksch geloof zegt hem in alles het hoe1 laat hm maar zelden onzeker omtrent het waarom1 en heeft den heelen geestelijken inventaris1 die bij een gewoon huis-1 tuin- en keuken-mensch nog al een beetje door elkaar pleegt te slingeren1 netjes voor hem opgeborgen in een kast met laadjes1 zooals ,maandag1 een nobele figuur in ons boek1 den bijbel noemt in dit verband2 een juist en gelukkig beeld1 geloof ik1 want zoo het ons fel het misbruik voelen laat1 dat1 bewust en onbewust1 van bijbelteksten wordt gemaakt1 het doet ons allicht ook bepeinzen1 hoe wonderschoon beeldhouwwerk die kast versiert en hoe de beduimelend-liefkoozende vingers p4#cjh der geslachten1 de glanzingen van dat edele hout nog hebben verdiept in stede van het te verslijten4444 ,geertjes grootvader is een streng1 naar lichaam en geest rechtlijnig man1 hij is beslist1 kort aangebonden en duldt geen tegenspraak1 wat dan ook precies de eigenschappen van dat soort oprechte1 maar bekrompen en ten deele verdorde vromen in het werkelijke leven zijn1 eigenschappen die1 het zij terloops gezegd1 psychologisch uiterst makkelijk zijn te verklaren3 het dogmatisch-godsdienstige1 en dit vooral1 maar niet alleen1 doch ook l het dogmatische1 ziet de fijne nuances van het leven niet1 het maakt1 als 't ware1 van den kronkelenden levensgang iets kinderlijk-rechtlijnigs1 en de geest van zijn belijders ontkomt natuurlijk aan dien invloed wel het allerminst3 ook hij wordt steil en hoekig1 zijn levenskijk wordt vergroofd4 ,maar dit is niet alles3 het dogmatisch-godsdienstige maakt den middelslag-mensch vaak streng en hard1 want daar het in 't leven een betrekkelijk eenvoudig iets ziet1 als slechts aan zekere voorschriften en leiddraden wordt vastgehouden1 is het ook van oordeel1 dat degeen die leeft1 de mensch1 een relatief gemakkelijke taak heeft en kn het dus niet z medelijdend1 z vergevingsgezind tegenover dien mensch en zijn fouten staan1 als die andere denkrichtingen1 welke integendeel het leven beschouwen als iets zeer moeilijks en onreglementeerbaars1 en de levenstaak als een ontzettend-ingewikkelde1 welks zwaarste gedeelten ieder gerijpt mensch slechts volgens zelfgevonden wetten kan volvoeren4 ,in n woord3 de dogmaticus heeft het twijfelen en zoeken verleerd1 een ontzettend nadeel6 ,hoe zal hij het twijfelen en zoeken van anderen nu kunnen meevoelen8 ,de dogmaticus struikelt zelden3 hij bewandelt de onbeschutte en slecht-onderhouden wegen niet4 ,maar ls hij struikelt1 is dat naar zijn meening zijn schuld1 dien hij moet delgen4 ,hoe zal hij dan hen begrijpen1 bemeelijden en helpen1 die1 in sommige gevallen1 niet alleen van schuld noch delgen willen weten1 doch te recht of ten onrechte hun struikelen aan den weg wijten1 ja wel eens--als ,geertje6--hun trots en hun geluk in dat struikelen beweren te hebben gevonden6 ,aan de figuur van dezen grootvader1 die p4#cji het wl meent en eerlijk volgens zijn dogmatische kerkschheid handelt1 zult ge dit alles1 in verband natuurlijk met zijn menschelijke zwakheidjes--en niemand1 maar allerminst een dogmaticus is daar zonder--zien waar worden6 ,wenden we ons nu van hem af en zien we naar ,geertje4 ,en ik durf een mooi ding te verwedden1 dat gij dat liever doet6 ,wat mij betreft 444 o1 't is waar1 ik heb een voorrecht boven jelui allen1 jongelui3 ik verander1 als ik naar haar zie1 ik word jonger3 de rimpels van mijn voorhoofd en mijn geest verdwijnen--jelui hadt er geen6 ,ik krijg een glimlach op mijn verstroefd gezicht--bij jelui was hij er1 geloof ik1 nog bijna nimmer af1 en k heb ook die eigenaardige vreugde1 die ontstaat uit het even zien samensmelten van toekomst en verleden in n punt4 ,maar jelui ,verleden 444 och vrienden1 je ,heden draagt het nog op zijn rug1 als ,aeneas zijn vader3 moge het reeds verzwakt zijn1 het lft toch nog1 het is een wrkelijkheid1 het heeft in eenzaamheid de duistere reis nog niet begonnen en slechts een bleeke heugenis nagelaten4 ,herinner jelui je1 wat ik eens schreef op deze plaats over dat plots weer oplichten van onze eigen jeugd in later jaren1 door het genieten van een kunstwerk8444 ,o1 ook in ,geertje1 bij dit haar eerste verschijnen lacht een lente open1 alles is luchtig en onschuldig en bevallig en naar-het-komende- ziende in haar4 ,wij voelen haar een met 't om haar zijnde1 eenvoudige en als van 't natuur-idyllische overbloemd dorpsleven4 ,en wij voelen dit juist1 wij leeren haar n dat leven kennen1 op hetzelfde oogenblik1 dat zij 't gaat verlaten1 om naar de groote stad1 naar ,rotterdam te trekken1 en daar 'n dienst te zoeken6 ,dat stempelt ons den indruk van dat leven des te dieper in het geheugen4 ,want wij voelen ons met haar nu op een kentering van haar leven staan4 ,en als we straks met haar in ,rotterdam zullen zijn1 dan zal het contrast tusschen dit proper-eenvoudige1 rustig-eerzame leven harer in het dorpsmilieu geachte grootouders1 en het smerige armoe-bestaan der rommelige havenstad1 waar de bittere strijd om een stuk brood1 alle zachtheid1 alle onderling willen-waardeeren heeft verdrongen1 ons des te dieper treffen4 ,wanneer we haar p4#caj straks door dat groote-stadsleven zullen zien besluipen2 als we dat1 stukje voor stukje en beetje voor beetje1 haar de beschermende uiterlijkheden van den geest zullen zien ontrooven1 waarmede de kerksche opvoeding door de grootouders dien hebben bekleed1 dan merken wij dat alles z goed op1 dan voelen we dat alles z diep1 omdat wij1 vooral door dat eerste hoofdstuk1 ,geertje--om 't zoo eens uit te drukken3--in haar ongerepte en tegelijkertijd nog niet ontwikkelde gaafheid hebben gekend4 ,want we zien in dat eerste hoofdstuk reeds al de verhoudingen en menschen1 die1 in verband met haar natuurlijken aanleg1 ,geertje hebben gemaakt tot wat zij op dat oogenblik is4 ,we zien ook--heel eventjes slechts aangegeven--zekere psychologische eigenaardigheid1 die later van groote beteekenis voor haar uiterlijk en innerlijk lot zal blijken te zijn4 ,ik zal nu dit alles met eenige citaten trachten aan te toonen4 ,eerst de gezindheid van den grootvader3 7,geertje is bezig zich op 'r kamertje klaar te maken voor de reis4 ,beneden wachten de grootouders op haar1 om aan den maaltijd te beginnen74 ,ze hoorde ,groo'va stommelen in de kamer1 zeker werd hij ongeduldig 444 daar was hij al in het gangetje6 ,nu kwamen de woorden1 kort1 met gezag3#d --,geertje1 het is meer dan tijd1 kom naar beneden4444 ,dan moest het maar4444 ,ze had nu alles8 ,mantel1 hoed1 handschoenen1 parapluie1 'er taschje1 o1 de zeep nog1 de heerlijke zeep--z maar3 in de schoone zakdoek4 ,ja1 ze had alles4444 ,even rondkijken4444 ,nou1 dag kamer1 tot plezier van je weer te zien4444 ,en het slecht gelegde kronkeltrapje in de kleine meesterswoning kraakte op elke tree1 onder de vlugge stap van het lichte meisje4 ,in de eerste door mij gecursiveerde woorden1 die ,grootvaders manier van spreken aangeven1 z dat wij hem hren1 leeren wij hem reeds kennen1 zooals hij intrinsiek is3 hij is de man van de kortheid en vooral van het ,gezag1 met een bijzonder groote hoofdletter6 ,maar ook ,geertje staat er al aardig in3 ,dat kinderlijk beredderingsdruktetje1 dat schalk-vroolijk p4#caa afscheid van de kamer 444 zou het aan mij liggen1 dat ik 't ook aandoenlijk vind8444 ,ik geloof het niet3 de jeugd1 de onschuld en de blijmoedigheid1 zij zijn aandoenlijk1 omdat zij1 vaak zwijgend en zonder het te weten1 om bescherming vragen4 ,als kinderen tegen ouders1 vlijen zij zich tegen de ziel van den mensch aan1 die hen met liefde beschouwt4 ,de beide laatste1 door mij in den tekst gecursiveerde woorden vormen daarneven van die beeldende trekjes1 zooals er meerdere in dit hoofdstuk voorkomen1 die ons onmiddellijk ,geertje in heel haar luchtige en vroolijke jonkheid voor oogen brengen4 ,groo'vas voorhoofd was gefronst1 dat zag ze zoo als ze binnenkwam4 --,waar blijf je nou toch8 zei ,groo'moe4 ,op haar gezicht was enkel droefheid4 ,men weet hier onmiddellijk1 dat ,groo'moe altijd de bufferstaat tusschen de beide anderen is6 ,zij tempert grootvaders strengheid en vergoelijkt ,geertje's dartele jeugd4 ,het eten stond er al4 --,aan tafel1 zei ,groo'va1 met dat vreemd-gedempte1 dat zijn stem kreeg1 wanneer hij een woord van boosheid weerde4 ,toen alle drie zaten1 bad hij3 --,o ,heer1 onze ,god6 wij danken u voor de spijze1 die ,gij ons weder mildelijk schenkt1 zooals wij ootmoedig u loven en prijzen voor al uwe weldadigheden4 ,maar ach ,heer6 ,gij die zijt nabij de gebrokenen van hart1 wij komen tot u in onze nooddruft1 want ons hart is bezwaard1 wij staan in de ure der benauwdheid4 ,hoe dierbaar is uwe goedertierenheid1 o ,god6 ,dies de menschenkinderen onder de schaduw uwer vleugelen toevlucht nemen4 ,uw oog is over degenen die u vreezen1 om hunne ziel te redden van den dood1 en om hen bij het leven te houden in den honger4 ,wees gij dan1 o ,heer1 met haar die ons verlaten gaat4 ,wees gij haar tot een ,rotssteen1 tot een zeer vast huis1 om haar te behouden4 ,leer haar hare wegen bewaren1 haren mond met eenen breidel bewaren1 wanneer de goddeloozen tegenover haar staan4 ,leer haar uw gebod bewaren4 ,als zij wandelt zal dat haar geleiden1 als zij nederligt1 zal het over haar de wacht houden1 als zij wakker wordt1 zal het zelve met haar spreken4 ,want het gebod is eene lamp1 en de wet is een licht1 en de bestraffingen der tucht zijn de wet des levens4 ,onze ,vader1 die in de ,hemelen zijt1 ,uw naam worde geheiligd2 p4#cab uw ,koninkrijk kome3 ,uw wil geschiede1 gelijk in den hemel1 alzoo ook op de aarde2 ons dagelijksch brood geef ons heden1 en vergeef ons onze schulden1 gelijk ook wij vergeven onze schuldenaren2 en leid ons niet in verzoeking1 maar verlos ons van den booze4 ,want ,uw is het koninkrijk1 en de kracht1 en de heerlijkheid1 in de eeuwigheid1 ,amen6 ,geertje was gewoon aan ,groo'va's lange gebeden1 met teksten erin4 ,laat ons even stilstaan bij die gewoonte van ,groo'va om gebeden te bidden met teksten erin4 ,het kan zijn nut hebben1 niet alleen voor het goed begrip van die figuur1 maar van al de geestelijk aan haar verwanten4 ,want ten eerste moeten we ons wel hoeden1 in onze moderniteit een vrijbrief te zien1 om maar over alles en nog wat1 waarvan wij niets weten1 te mogen meespreken1 en ten tweede zoudt gij allicht uit den aanhef van dit artikel meenen te mogen afleiden1 dat ik ook dit bidden met teksten iets minderwaardigs of gerings acht4 ,dit is echter niet zoo1 ik vindt het integendeel iets zeer schoons4 ,kijk eens aan4 ,als men iemand bijv4 een gevoelsmensch noemt1 dan wil men daarmee niet zeggen1 dat die man uit louter gevoel bestaat en verstand zou missen4 ,men wil daarmee dan alleen aanduiden1 dat het gevoel1 het bij hem sterk overheerschende is4 ,en als ik dezen grootvader een dogmatisch-geloovige noem1 dan wil ik daarmee ook alleen beweren1 dat het dogmatisch-geloovige in hem overheerscht4 ,want niemand is n ding geheel-en-al4 ,ieder mensch is een mengsel van vele eigenschappen4 ,en in dezen man zijn er al vast drie wijzen-van-zijn te herkennen3 ten eerste3 de man--de belichaamde vermaning1 zooals ,geertje-zelf hem ziet--die door zijn dogmatisch denken1 door zijn meenen de waarheid in pacht te hebben1 van een ergerlijke eigengerechtigheid is2 die zich als een ,verkondiger van ,gods ,woord opwerpt en met zijn teksten niet alleen een grimmig hekwerk tusschen eigen braafheid en de snoodheid van den zondaar schijnt te willen oprichten1 maar er zelfs een soort van kooi om de gevallene van wil smeden1 waarin die in schuldbewustzijn tot berouw moge komen2 maar1 ten tweede3 leeft ook in hem de eenvoudige vrome1 de p4#cac warm- en innig-geloovige1 die ten tijde van zijn hevigste bewogenheid1 naar den ,bijbel grijpt1 om in diens taal te bidden1 te danken1 in n woord zijn gevoel in woorden uittestorten4 ,het behoorde tot de leege bluf-gebaren der moderniteit te beweren1 dat degeen1 die bad1 dat in eigen woorden moest doen1 en dat hij1 die het in andermans bewoordingen deed1 maar wat prevelde4 ,maar die moderne knaapjes vergaten iets3 dat deze andere man vaak de ,bijbel was1 en dat als we alleen maar de ,psalmen daaruit nader beschouwen1 we weldra ontdekken1 dat de ,psalmist een dier ontzaglijke en allergrootste dichters is geweest1 wien niets menschelijks vreemd is gebleven4 ,wat wonder dan dat de geloovige1 die toch al1 dr zijn geloof1 meent1 dat die geheiligde woorden ,gode aangenamer dan zijne eigene zullen zijn1 in uren van diepst doorleven naar den ,bijbel grijpt1 en1 als in een gelukkige ontslaking1 daar de z volledig zijn gevoel uitzeggende woorden vindt1 gelijk hij ze nimmer had kunnen vormen4 ,z gebruikt ook ,grootvader dan de teksten als hij bidt4 ,als hij vermaant en bestraft--let goed op het verschil6--liggen hoogmoed en bewustzijn van eigen bravigheid aan zijn tekstgebruik ten grondslag2 als hij bidt3 nederigheid1 liefdevolle overgave1 ja zelfs onbewust bewonderen van het schoone4 ,gij zult mij deze uitweiding wel willen vergeven1 want ik zou graag willen1 moet ge weten1 dat wanneer ge straks1 als flinke kerels in den trein van den ,vooruitgang zit en uw vroolijk lied van de ,internationale uit de ramen dondert1 dat ge dan vooral niet uw manhaftigheid uit door als ,yankees links en rechts over de waardevolle bagage uwer medereizigers heen te spuwen4 ,revolutionnair gevoel n eerbiediging van het echte en mooie1 waar 't zich ook uit1 zijn in diepsten oorsprong hetzelfde en vertoonen zich alleen als iets tegenstrijdigs1 bij den kinderlijken en onontwikkelden mensch4444 ,begrepen8444 ,ten derde leeft in ,grootvader ook een man1 die4444 ,maar dezen zin breek ik hier af1 om hem later te vervolgen4 ,nu eerst nzen tekst verder3 's ,zondags1 en altoos bij iets bijzonders1 deed ,grootvader een lang gebed4 ,dus had ze dit nu wel kunnen verwachten4 ,zij p4#cad deed haar best om mee te bidden1 maar ze was er niet in4 ,al toen ,groo'va bad van gebrokenen van hart hoorde ze een snik van ,groo'moe4 ,en toen ,grootvader bad1 dat ,god hr tot een ,rotssteen mocht zijn1 snoof en snikte ,groo'moe zoo1 dat ,geertje even door de ooghaartjes trachtte te kijken4444 ,een aardig trekje dit laatste1 beeldend1 zoowel ,geertje's schalke kinderlijkheid1 als haar op dat oogenblik buiten de gevoelssfeer der grootouders staan1 haar innerlijk-alleen-naar-het-komende-kijken 6 ,maar toen ,grootvader daarna opeens met het ,onze ,vader begon--hij kon dat zoo mooi2 ,dominee ,wevers zelf had eens gezegd1 dat niemand het ,onze ,vader zoo plechtig kon uitspreken als ,groo'va2 zijn diepe stem werd dan zoo zacht1 de woorden klonken niet meer kortaf--toen1 bij die bijna gemeenzame woorden1 die ze als heel klein meisje van ,groo'moe geleerd had als ,jezus' gebed1 voelde ze dadelijk zich anders worden1 zoo warm van een zachtheid die schreien doet2 diep gebogen nu1 vast toe de oogen1 voelde ze tranen pikkelen om haar neus2 en na het amen stond ze op1 en liep naar ,grootvader om hem een kus op de slaap te geven1 en knielde toen neer naast ,groo'moe's stoel4 --,och kind1 hikte ,groo'moe4 --,heusch ,groo'moe1 ,geer zal goed oppassen4 ,zelve als in tranen vervloeiend1 drukte ze het hoofd in ,grootmoeders schoot1 vlijde er mee op tegen ,grootmoeders breede1 alzachte borst1 de oogen toe1 als om niet te weten4 --,ga nu weer zitten1 de tijd is kort1 hoorde ze ,grootvader zeggen4 ,even bleef ze nog zoo liggen1 schuin het hoofd1 als sliep ze aan ,grootmoeders borst2 de kleine vleezige hand van ,groo'moe streek langs haar wang2 toen kreeg ze kleurlicht in de oogen1 en1 kijkend1 zag ze de zon1 die plotseling was gekomen1 door de ,aprilregens heen1 en de kamer vroolijk maakte4 ,och1 het was toch een lieve kamer1 met al die mooie planten voor de ramen1 en het bijna witte behangsel en het eikenhouten harmonium4444 ,nu aten zij3 grauwe erwten met ham1 door ,groo'moe gekozen als ,geertje's lievelingskost4 ,maar ,groo'va had de ham niet zoo mooi dun gesneden als anders4 ,ik heb daar straks de opmerking niet willen maken1 om de stemming van dit overigens fraaie stuk niet te bederven1 maar nu moet ik toch even zeggen1 dat het mij spijt hier het woord hikte ter beelding van ,groo'moe's manier van spreken gebruikt te zien4 ,het werkt ontegenzeggelijk storend4 ,hikken1 p4#cae in de beteekenis van hakkelend spreken heeft te vaststaand en eigenaardig gebruik in den volksmond1 dan dat het ook hier niet onmiddellijk de daaraan verbonden onsmakelijke gedachten-associaties zou doen opkomen4 ,maar nu geloof ik dat het toch tijd wordt mijn daar straks afgebroken zin te voltooien4 ,dus3 ,ten derde leeft in ,grootvader ook een mensch1 die1 zij 't schaarsch1 zij 't droog1 zij 't kleintjes1 zich toch ook op een andere dan ,bijbelsch-gereglementeerde wijze uit4 ,want--en ,grootvader moge mij het oneerbiedig vergelijk vergeven3--geen papegaai is er zoo aan verslaafd op het voorbeeld van anderen te vloeken en te zegenen1 of hij krast er wel eens op zijn eigen manier1 z'n toorn1 verdriet of vreugde doorheen4 ,grootmoder moge schreien1 ,geertje langs de wang aaien1 haar laten uitweenen aan haar borst1 de stugge1 terughoudende1 half-bevroren grootvader brengt het niet verder dan3 de ham niet zoo mooi dun te snijden als anders4 ,maar met dat al is het laatste toch evenzeer een zuivere gevoelsuiting als de eerste4 ,wenschen we er den oude geluk mee6 ,ik sla nu een stukje tekst over en haal het eigenlijk afscheidnemen van ,grootmoeder en ,geertje aan3 ,grootvaders lange gestalte stond in de deuropening4 --444 ,nou ,groo'moe4444 --,nou kind4446 't ,was of ,groo'moe haar niet loslaten kon4 ,ook zij was aangedaan4 ,maar ze hoorde ,groo'va zeggen3 --'t ,is tijd6 en toen kreeg ze opeens een schrik1 een vrees dat ze den trein niet zou halen4 --,goeie ,groo'moe1 zei ze troostend1 en wrong voorzichtig zich los4 --,de ,heer 444 zij 444 met je1 beefde ,groo'moe's stem4 --,ja ,groo'moe1 zei ,geertje1 en zocht haar taschje4 ,toen ze het had1 tasch1 handschoenen1 parapluie1 nog gauw1 bij een vroolijker--,dag ,groo'moe1 het beste ,groo'moe1 een lichte kus op het grijze haar2 en vlug voor ,groo'va1 die de voordeur had geopend1 heen1 was ze in eenen kamer en huis uit4 ,in den eersten zin van dit citaat heb ik het woord lange gecursiveerd1 om te doen uitkomen hoe voortreffelijk zulke kleine beschrijvingswoordjes het niettegenstaande hun eenvoud p4#caf en alle afwezigheid van omhaal doen4 ,ik wees er u reeds aanstonds op bij de beschrijving van ,geertje's naar beneden loopen4 ,met die kleine1 voortreffelijk te pas gebruikte beeldende woordjes1 bereikt deze schrijver evenveel1 zoo niet meer als sommige anderen met uitgebreide en ingewikkelde beschrijvingen4 ,als met lichte1 onmerkbare drukjes wordt ons eene ook-het-innerlijk-bevattende voorstelling van den uiterlijken persoon in den geest gedreven4 ,de drie andere cursieven geven ,geertjes geproccupeerdheid weer1 haar er-niet-bij-zijn bij het afscheid1 haar denken aan het komende4 ,haar ,ja ,groo'moe is zelfs min of meer comisch als antwoord op grootmoeders zegenwensch4 ,en we glimlachen goedig1 als we daaraan denken1 en hebben het onschuldige1 levendige1 naar het nieuwe willende meiske er des te liever om4 --,we komme d'er toch nog wel8 vroeg ze1 toen het tuinhekje dichtklapte4 --,ja1 wij zijn bijtijds1 zei ,groo'va4 ,zeg ,groo'moe nog eens goeden dag4 ,tusschen de groote begoniabladen zag ze1 stilstaand1 ,groo'moe's gezicht4 ,ze wuifde met hand en handschoenen2 een van de handschoenen viel2 toen ze hem had opgeraapt1 wuifde ze nog eens4 ,toen hupte ze 7beeldende uitdrukking1 als boven4 v4,c47 ,groo'va na1 die was doorgeloopen4 ,bij den draai van den weg bleef ze even staan1 en wuifde weer4 --'k ,zie ,groo'moe nie' meer1 zei ze4 ,stil dook1 omhuifd door grauw-bruine takken1 't lage witte huisje1 met het zware1 vooruitspringende puntdak1 achter de lariksen en conifeeren1 en onder de drukkende nabuurschap der kerk1 met de school weg4 ,somber schonkte de oude kerk op1 eenzaam was 't donkere pleintje er voor4444 -- ,kom nu6 riep ,groo'va4 ,en ,groo'moe1 die in ,geertje's kamertje door het zolder-raampje keek1 zag haar zwenken1 lenig en vlug4 ,hoe mooi is hier de stemming van dat oude dorpje getroffen1 die kerk1 die school1 het eenzame pleintje4 ,stil blijven ze achter in hun onverstoorden1 zuiveren eenvoud4444 ,het bij hen behoorende kind trekt naar de groote stad4444--,is ze even droevig1 dat ze grootmoe niet meer ziet8 ,of is ze eigenlijk niet integendeel blij1 en voelt ze zich niet opgelucht1 dat het afscheid nu eindelijk is afgeloopen1 dat ze nu onverdeeld p4#cag aan het nieuwe1 het komende behooren gaat1 waarheen haar gulzig hartje hunkert8 ,maar de grootmoeder denkt aan niets anders dan aan haar4 ,het was haar strammen ouderdom niet te veel1 de trappen naar het zolderkamertje op te klauteren1 om haar kleinkind zoo lang mogelijk te kunnen naoogen4444 ,maar bij dit laatste wil ik toch nog even stilstaan3 ,tot hiertoe1 ook in de door mij niet geciteerde gedeelten van dit hoofdstuk1 zien wij de personen1 onmiddellijk door de ziening van den auteur4 ,tot hiertoe beweegt zich ook het verhaal in ndoorbroken-voorwaartsche richting4 ,met dit laatste zinnetje wordt dit alles plotseling anders3 ,de schrijver laat ons niet door zijn oogen ,geertje zien--om 't zoo slordig-weg uit te drukken--maar door die van de grootmoeder1 en om dit te kunnen doen plaats hebben1 worden we plotseling met een ruk achteruitgetrokken--een ruk1 dien ik1 bij de eerste lezing werkelijk gevoelde6--3 we bevinden ons met grootvader en ,geertje reeds op weg naar het station1 we hebben het meestershuisje en grootmoe achter ons gelaten en nu worden we plotseling daarheen weer verplaatst4 ,wat beteekent dit8444 ,het beteekent1 dat hier eene van die onbewuste1 zr schoone stijgingen van gevoel in den kunstenaarsgeest heeft plaats gegrepen1 die wellicht tot de innigste en teerste bestanddeelen van kunst behooren4 ,onbewust zeg ik3 het zou zelfs kunnen zijn1 dat de auteur het tot op den huidigen dag zelf niet weet en--toch is het zoo1 ja1 het is niet onmogelijk1 dat hij1 nu ik het zeg1 het niet juist zal vinden en--desalniettemin blijft het de waarheid6 ,voor die door hem gestadig in z liefdevolle beschouwing omkoesterde ,geertje-figuur is1 op dit oogenblik van afscheid van haar veilig dorpje1 dat zij verlaat om zoo groote beproevingen in de angstig-groote en vreemde stad tegemoet te gaan1 z groote teerheid in hem gerezen1 dat hijzelf als in onbewuste kieschheid terugwijkt1 om die laatste visie van hoe zij als onbezorgd kind in het grootouderlijk huis was1 in de verbeelding der menschen te laten ontstaan en beklijven1 gelijk zij gezien werd door de grootmoeder1 die ,geertje het best en het diepst heeft liefgehad4444-- ,ik oversla nu een stukje tekst3 ,geertje op weg naar het p4#cah station1 hoe zij van allerlei dorpsgenooten lieve attenties en hartelijke vaarwel-groeten krijgt4 ,een meisje staat haar op te wachten met 'n mand bellevleurs3 ,geertjen1 hier heij 'n mand mit appels1 lekkere bellevleurs nog4 ,die zeu je in ,rotterdam wel zoo voak niet kriege4 ,het teekent uitstekend het geerd- en geliefd-zijn van haar grootouders en haar-zelf in het dorp4 ,en dat alles zal later1 zooals ik reeds zei1 een wreed contrast met haar omgeving en positie in ,rotterdam vormen4 ,maar het volgende haal ik nog even aan3 ,en aan het perron kwam opeens ,jan ,heukelman4 --,ik kom je even ge'dag zeggen1 ,geertje1 zei hij4 --,dag ,jan1 zei ,geertje verlegen ontwijkend4 --,geertje1 vervolgde ,jan zacht en haastig1 ,willem is mit je vertrek bekend1 en hij he't mien opgedroage je z'en groete te brengen4 ,en dat ie hoopte da'j altoos de ,heere voor ooge zoudt houden4 ,geertje zei niets4 ,wat moest ze nu zeggen8 ,ze had geen boodschap aan ,willem te geven4 ,willem is de rijke boerenzoon1 die op ,geertje verliefd is1 maar omdat ze 'm niet hebben wou1 naar ,amerika is vertrokken4 ,later als ,geertje gevallen en hij in het vaderland is teruggekeerd1 blijkt hij nog altijd dezelfde trouwe en liefhebbende minnaar te zijn4 ,hij verlangt niets liever dan haar als zijn geerde vrouw in zijn huis te voeren4 ,maar ,geertje weigert1 zooals ik reeds in het eerste hoofdstuk zei1 omdat zij den man1 die haar gedupeerd heeft1 blijft liefhebben6 ,overigens3 ,willem ,heukelman is dezelfde soort ,christen als ,grootvader1 m'n ,hemel6 'n minnaar1 die het meisje zijner liefde geen andere boodschap weet te sturen1 dan dat ze altoos de ,heere voor oogen moet houden6 't ,is om tureluursch te worden4--,en nu nog even dit3 7,geertje staat aan een tusschen-station op den trein te wachten4 ,ze is ongerust over haar koffer4 ,een aardige meneer stelt haar gerust1 en het voorvalletje verloopt dan aldus verder37 ,hij ging enkel naar ,utrecht1 maar tot zoover konden ze samen reizen4 ,geertje dacht aan wat ,groo'va gezegd had1 dat ze vrouwencoup p4#cai moest nemen4 ,ze zou dit ook zeker doen1 maar vond het pijnlijk dat aan den heer te zeggen4 ,hij was zoo vriendelijk tegen haar6444 ,toen de trein eindelijk voorstond1 zei ze nochtans3 --,ja1 nu moet ik een dames-coupe hebben4 ,doch er was maar een1 en die zat vol4 ,er was nog net n plaatsje in1 dat een dikke boerin innam1 die voor ,geertje heen-drong4 --,ziet u wel6 ,nu is er geen plaats1 nu moet u toch bij mij komen zitten1 lachte de heer4 ,en zij lachte ook4 ,maar ze vond het niet goed van zich-zelf4 ,misschien was er nog een coup geweest2 ze had daar niet verder naar gezocht4 ,nu zat ze in een grooten wagen1 met veel menschen overal4 ,de vriendelijke heer tegenover haar4 --,hebt u het hier niet goed bij me8 --,heel goed1 lachte ze terug--toch een beetje pruilend4 ,het is deze naeve vriendelijkheid in ,geertje1 dat niet kunnen hard zijn1 het is dat zachte gemoed in haar1 zoo diep ontvankelijk ook voor medelijden1 zoo bang voor te kwetsen1 die wel de hoofdoorzaken van haar ongeluk1 of wilt ge1 van haar geluk zullen zijn4 ,en het is over het algemeen het medelijden1 het zachtmoedig niet-kunnen-weigeren1 en niet de sensualiteit1 waardoor het leven van zoovele vrouwen verdorven is4444 ,in het volgend hoofdstuk hoop ik u nu in hoofdlijnen te laten zien1 hoe uit ,geertje's goedgeloovige1 naeve1 luchthartige en medelijdende innerlijkheid1 in verband met invloeden en personen uit haar vroeger en later leven1 zich de roman harer liefde en overgave ontwikkelt4 99 99 99 99 99 ,,johan ,,de ,,meester',s ,,geertje p4#cbj ,,iii ,geertje is dan naar ,rotterdam'vertrokken1 en zal1 zoolang ze geen dienst heeft gevonden1 bij haar oom ,jan ,niekerk logeeren4 ,die oom is een van die slungelige wezens1 wien alles1 van de kindsheid af tot de grijsheid1 het heele leven door1 mislukt4 ,niet alleen volkomen missend wat men in hoogeren zin geestelijke krachten kan noemen1 maar ook geheel zonder die capaciteiten1 welke in staat stellen1 op den juisten tijd en de juiste wijze de zich voordoende gelegenheden tot het winnen van levensonderhoud aan te grijpen2 geheel dus zonder die toch alledaagsche markt-gevatheid1 die haar bezitter knap genoeg maakt1 om op niet al te suffe manier het zakengesprek van elken dag met het pingelende leven te voeren--is deze man voorbestemd altijd een dupe1 een verongelukte te zijn4 ,wt hij doet1 doet hij niet goed1 doet hij onhandig en links3 zijn ernst is schijn1 is imitatie van anderer ernst2 zijn scherts is schijn1 zij is de mislukte maskerade zijner angst en vooral van zijn onmachtsbewustzijn4 ,zijn druktemaken1 zijn geaffaireerd-doen1 't is alles nadoen van anderen4 ,hij is een dier rampzalige menschen1 die innerlijk al lang alle hoop hebben opgegeven iets te zijn en nog alleen maar beproeven iets te schijnen1 in het geheime bewustzijn1 dat ook dit hen mislukken zal4 ,hij leeft niet1 hij wordt geleefd1 als dit heen en weer gesmeten worden door de omstandigheden1 de kansen en de meeningen1 wirwarrelend p4#cba om hem heen1 zelfs geleefd-worden heeten mag6444 ,want wat in een voorwerp is3 zwaarte1 gewicht1--dat is in een mensch geestelijkheid4 ,wat weinig gewicht heeft1 een ademstoot dwarrelt het op en blaast het weer neer4 ,wie weinig geest heeft1 hem blaast het leven omhoog1 hem blaast het omlaag1 hoe zou hij--bij zoo groote mate van lichtheid3 bij zoo weinig geest--rust vinden midden de stormen der meeningen en wisselvalligheden8 ,maar wie veel geest bezit1 staat vast op zijn plaats1 de winden breken op hem1 de omstandigheden smijdigen hun lijn van voortgang om hem1 zij bespatten hem1 maar brengen hem niet iets1 waarbuiten hij niet kan1 noch voeren iets essentieels van hem mede1 en hij weet wel1 dat de kracht1 die hm verzetten zal1 niet kan schuilen in armoede1 ontbering1 rampen1 rijkdom en geluk4 ,de man van weinig verstand staat in het leven als een bedronkene op den weg3 zelfs doode voorwerpen schijnen levend te worden1 om hm te hinderen en te plagen1 en wat anderen tot steun is1 dat stt en wrpt hm4 ,in 't kort3 hoe meer geest1 hoe meer macht tot roerloosheid2 hoe minder geest1 hoe meer drukte en beweging4 ,en ik geloof1 dat het 't doorvoelen dezer waarheid was1 die de oude ,indirs deed zeggen1 dat de ,goden onbeweeglijke oogappels hebben4444 ,intusschen zou ik mij schamen1 zoo zonderling te zijn afgedwaald van ,geertje's oom naar de ,indische goden1 indien diezelfde oom niet dichter in hun buurt stond1 dan gij wellicht vermoedt6 ,hij is namelijk een--kunstschepping1 uit diep levensinzicht geboren4444 99 99 99 99 99 ,als ,geertje bij haar oom arriveert1 is hij juist weer wat lager gezakt4 ,zijn mooien winkel aan den ,binnenweg1 die haar nog heugt van toen ze de laatste maal bij hem logeerde1 heeft hij niet meer4 ,hij woont nu in een krottig huisje in een zijstraat aan de ,schie4 ,de teleurstelling is pijnlijk voor ,geertje1 mr1 en dit is teekenend voor haar geestestoestand1 dat echte jonge in haar1 dat niets z als de vrijheid liefheeft en tegen onnatuur een instinctieven weerzin heeft3 zij blijft blij1 uit de strakheid1 uit de gedruktheid1 die de vroomheid p4#cbb gaf aan ,groo'va en ,groo'moe1 en aan de meeste menschen in 't dorp1 ontslagen te zijn4 ,ik sprak in het vorig hoofdstuk van dat groote stadsleven1 dat we haar1 stukje voor stukje1 en beetje voor beetje1 de beschermende uiterlijkheden van den geest zullen zien ontrooven4 ,en hier hebt ge daar n voorbeeld van3 7,geertje denkt37 7,groo'va7 sprak altijd van den wil des ,heeren maar over zijn triestigheid heen kwam hij niet4 ,misschien was dat toch wel mst om oom ,jan--en nu wist ,groo'va nog niet eens alles6--ook niet1 dat het bij oom heeleml geen ,christelijke ,boekhandel meer was4 ,op den ,binnenweg was er nog een aparte ,bijbelkast4 ,maar hier6444 --,dank je6 ,die reuk van heiligheid het me niks as schaaj gedaan6 had oom den vorigen avond gespot1 toen ,geertje naar de bijbels gevraagd had4 --,bidt jij nog8 had hij 's middags geplaagd1 toen ze aanzaten voor het eten4 ,den eersten avond had ze 't gedaan1 niet lettende op ,oom en ,tante4 ,vanzelf had ze nu wr de handen gevouwen4444 ,tante was tusschen beide gekomen3--,lt 'er toch6--,maar zij had gelachen1 en oom had gelachen1 en voordat ze het wist1 was de vork in d'er mond geweest4444 ,zoo iets beteekent niet1 dat ,geertje nu inderdaad haar geloof aan het verliezen is4 ,dat is volstrekt niet het geval4 ,en de tijd moet nog komen1 dat zij 't inniger zal bezitten1 dan ze 't ooit bezeten heeft4 ,maar zij is bezig uit de praktijk der godsdienstoefening te geraken4 ,en dit is jammer1 want als bij iemand van de betrekkelijk geringe verstandelijke beschaving van ,geertje1 zelfs een groot godsgeloof in de ziel ligt--gelijk hier inderdaad het geval is--dan kan toch1 onder zekere omstandigheden1 die ik nader zal aanduiden1 dat groote godsgeloof niet maar wl die praktijk der godsdienstoefening voor verkeerde en schadelijke dingen behoeden4 ,hij die dit vreemd mocht vinden1 bedenke3 dat bijna niemand de volle bewuste beschikking heeft over al de in hem liggende geestelijke krachten4 ,hij krijgt langzamerhand de beschikking over hen1 indien hij zeer hooge en diepe vreugden en smarten voelen kan4 ,want deze beide zijn de dorpelwachters1 die het in hun macht hebben1 de poorten der geheime arsenalen en der juweelen-volle schatkamers in eens menschen innerlijk p4#cbc te ontsluiten4444 ,en ook voor ,geertje zullen zr vele ontsloten worden4444 ,maar nu dit nog niet gebeurd is1 en ook--en dit is de omstandigheid1 waarop ik doelde--de schatkamer van het groote godsgeloof in haar nog is gesloten1 kan zij voornamelijk slechts beschermd worden1 door wat haar van buiten1 door haar grootouders is bijgebracht3 de praktijk1 de routine1 noem het de sleur der godsdienstoefening1 en die verliest zij4444 ,ik noemde deze een uiterlijkheid1 bedenk het1 mr--ook een harnas is een uiterlijkheid6--,ik ga nu een stukje overschrijven1 waardoor we weer wat meer van ,geertje's innerlijk en het armelijk geplan en gentrigeer van oom en tante1 om aan geld te komen1 te weten komen1 n tegelijkertijd met een nieuwe figuur kennis maken1 die bestemd is een groote rol in het boek te spelen en evenals ,geertje tot de psychische romantiek 7zie het eerste hoofdstuk7 behoort3 ,de voordeur ging open3--,dag ,geertje6 zei iemand4 ,zij kende hem niet6 ,een burgerheertje1 met een bult2 een bleeke kop half achterover wiebelend tusschen breede schouders2 een flaphoed op licht1 lang-krullend warhaar4 --,dag4444 ,meneer1 zei ,geertje verwonderd4 --,ja1 jai ken main nog niet1 maar ik jou well4 'k ,heb je zien laupen1 ene ,woensdag1 met je ,aum4 ,ik ben ,kees ,maandag4 --,o1 zei ,geertje4 ,nooit had ze van een ,kees ,maandag gehoord4 --,is je ,aum d'er niet8444 ,roep jai je ,tante n'es voor me4 ,de bult en ,tante bleken gemeenzaam4 --,riek1 vroeg hij1 hait je man nou geschreive8 ,geertje kreeg den indruk1 dat die vraag ,tante verlegen maakte4 ,tante meende--zoo zei ze--van wel1 maar zeker weten dee' ze 't niet1 't was zoo'n moeilijke brief voor de'r man om te schrijven4 --,wa's d'ar nou voor moeilijks an6 ,als de'n ouwe nie' wil1 dan wil ie niet4 't ,vragen sou ik meenen1 staat frai4 ,wat ze' jai ,geer1 daar kan je ,graufader toch nie' boos om worde4 --,laat haar d'er buite1 viel ,tante haastig in1 ongerust4 ,blijkbaar had zij de zaak liever stil gehouden voor ,geertje4 ,maar nu lichtte zij in1 toen de bult was vertrokken4 ,meneer ,maandag was als onderwijzer aan een openbare school de kameraad van ,tante's broer geweest1 en zoo met ,oom en ,tante in kennis gekomen4 ,oom en hij konden het erg goed samen vinden4 ,hij had ook zoo'n hekel an de onderwijzersstand1 net als ,oom p4#cbd vroeger had gehad1 en daarom was ie nou k'ruspendent van dagbladen geworden4 --,wt is-t-ie8 vroeg ,geertje4 --,nou1 da'j berichte stuur an de krante4 ,en he-'t-ie drmee z'en brood8 ,geertje dacht aan de postwisseltjes1 die ,grootvader uit ,arnhem en van ,de ,standaard placht te ontvangen1 maar ,tante lei-uit1 dat je dat natuurlijk niet kon vergelijken4 ,hier uit ,rotterdam viel zveel te melden6 ,en man kon het onmogelijk af4 ,daar zat ook juist de moeilijkheid voor meneer ,maandag4 ,er was zoo schrikkelijk veel konkerentie4 ,sommige heeren werkten samen1 d'en eene nam dit en d'en andere dat1 zoo waren ze zeker van alle berichten4 ,en meneer ,maandag was altijd alleen4444 ,maar nou kreeg-d-ie misschien 'en eigen krant4 ,ja1 'en eigen krant voor hm6 ,dat was het juist1 waar-ie ,oom over kwam spreken3 ,oom zou k mee aan die krant zijn4444 ,als ze maar het geld konden vinden6 ,ze hadden al wat1 maar nog niet genoeg4 ,daarom was ,oom aan het prakkezeeren1 om ,grootvader te vragen1 of die wat wou geven4444 ,als men1 in de door mij gecursiveerde zinnen1 ,tante over haar man hoort1 spreken en1 even daarna1 ,maandag zijn meening hoort zeggen1 dan denkt de oppervlakkige beoordeelaar3 die oom ,niekerk heeft niet vl geweten1 maar die ,maandag is nog de ergste van de twee6 ,want men heeft al zoo'n vermoeden dat die heele krant-oprichting wel mislukken zal en ,oom aarzelt nu ten minste nog voor hij zijn vader om geld vraagt1 maar die ,maandag6444 ,intusschen is precies het tegenovergestelde het geval4 ,maandag is een nobel en een niet onbegaafd mensch1 die vertrouwen in zich-zelf heeft en volkomen te goeder trouw om het geld vraagt1 in het ernstig geloof1 dat er althans een zeer goede kans van slagen bestaat2 ,oom echter weet diep in zich heel zeker1 dat ook dit wel weer een mislukking zal zijn1 maar vraagt toch1 d4w4z41 gaat oplichten1 en hij aarzelt niet omdat hij de daad slecht vindt--dr is hij al lang over heen--maar omdat hij er bij zijn strengen vader1 dien hij al zoo dikwijls geld uit den zak heeft geklopt1 niet mee durft aan te komen6 ,maandag1 in zijn opnieuw ontwaakte energie1 zijn zelfvertrouwen en zijn optimistisch idealisme1 begrijpt dat alles natuurlijk niet en is verwonderd64444 p4#cbe --,groo'va1 riep ,geertje met verborgen angst4 ,ze kreeg een gevoel1 of d'er iemand ,groo'va te lijf wou4 ,die goeie ,groo'va1 hij had zoo weinig1 en dat zou hem worden afgetroggeld6 --'t ,is maar verschieten1 zei ,tante snibbig4 --,hoe verschieten8 --,nou1 z'en geld blaift z'en geld1 en ieder jaar kraigt ie z'en rente4 ,ze denke zellefs van 'en hooge rente1 meer as je ,groo'va van z'en geld maak6 ,maandag is d'er zeker van1 dat 'et 'en goeie zaak zal weze4 --,wat heeft-ie dan ,groo'va d'r in te hale6 snuggerde ,geertje vol bezorgdheid4 --,da's te zegge6 ,et kan misgaan1 't ,is 'en nieuwe ondernemink4 ,je brengt d'er je geld niet as bij de sprkas6 --,nou kijk 'is an6 riep ,geertje overtuigd4 ,wel begreep ze veel niet1 in het gesprek1 maar wat ze begreep was genoeg voor haar drift4 ,tante had haar aangezien1 en plotseling op anderen toon3 --,o ja1 maar as jai ons no' ga tegewerke1 geef je graufader zeker niks4 --,ik8 wat heb ik d'er mee te make6 --,nou 444 'et is toch jou geld ook4 ,tante zei niets meer1 als aarzelend sjokte ze 't keukentje in4 ,geertje had moeite om niet te schreien4 ,maar ze wou niet1 vooral nu niet schreien6 ,het was zoo naar1 zoo anders hier alles1 vijand was ze dus met ,tante1 en ze had nog geen dienst1 ze had niks4444 ,maar die arme goeie ,grootva4444 ,wacht4444 ,ge denkt nu1 na dat ,wacht1 dat ,geertje haar grootouders gaat waarschuwen4 ,mis6 dat eigenaardig jeugdig-lichtzinnige en dat weifelend-bedeesde1 't laatste vooral tegenover menschen die in haar nabijheid zijn1 verhinderen dat4 ,ze gaat nu een lieven brief naar huis schrijven en denkt daarmee genoeg gedaan te hebben4 ,ja zelfs laat ze ,tante den brief lezen1 om die maar te laten merken1 dat ,tante's wantrouwen ongegrond is4 ,och1 ze heeft zoo graag met iedereen vrede en geeft zoo gaarne en zoo makkelijk toe2 nu nog haar hoogste en innigste wezen niet gewekt is4 ,en dan1 moet ge denken1 is er niets erger voor een grootmoedig-aangelegd jong menschje1 dan dat iemand hem bedektelijk verwijt1 dat hij uit eigenbelang iets doet of nalaat4 ,en met het door mij gecursiveerde zinnetje van ,tante gebeurt dat3 ,tante weet wel wat ze doet6--,uit den daarvr door mij gecursiveerden zin1 voelt ge1 dat ,geertje toch ook wel p4#cbf heel veel van haar strengen grootvader houdt4-- ,maar schitterender1 maar onovertreffelijk1 worden ,geertje's weifelingen1 haar onbewuste zelfbedrog1 haar zwakheid van rust te willen hebben en niet tusschen al dat geknoei te willen zitten1 gebeeld in het volgende3 7,oom zit haar te bewerken opdat ze hem maar geen spaak tusschen het wiel zal steken en zegt ten slotte37 ,ik zeg 'et mit de beste bedoelinge4 ,als jij de'r op tege heb1 da 'k 'et vraag 444 dan doen ik 't niet4444 ,geertje volde 't in d'er ooren1 aan de manier waarop ,oom1 aarzelend1 ze zachter zei1 dat hij de laatste woorden niet meende1 dat-ie haar daar laf beloog4 ,maar dan moest het ook maar1 dan moest het maar1 zoo kon ze zich niet inhouden6 ,ze wist het1 ze zat daar1 klein en zwak1 met de huilstrepen op d'er gezicht1 tegenover een plomp-grooten man1 die wreede dingen zei2 maar in haar flitste ook lust op tot wreed-zijn1 giftige drang om terug te sarren1 om heel hooghartig te doen en te spotten--om 'es hard terug te slaan1 zoo zwak als ze was4 --,wou u soms dat ik d'er om vroeg8 --,wat meen je drmee8 zei ,oom op een drogen toon van halve onverschilligheid1 die ,geertje verlegen maakte4 --,nou4444 ,haar lippen krulden tot een gedwongen lachen4 ,ze was opeens 'er gedachten kwijt4 ,en bij haar beschaamdheid zakte haar boosheid1 ze werd heel rood1 ze voelde dat ze tranen kreeg1 ze had een behoefte om niet kwaad te wezen--,h1 ,,als ,,zij ,,oom ,,en ,,groo',,va ,,eens ,,tot ,,mekaar ,,kon ,,brengen4 ,daarom strekte ze over de tafel de hand uit naar ,oom en keek hem aan met 'en lieve lach4444 --,tante heeft me dat ook al doen voele1 dat ze m'anzag voor1 zoo'n soort verklikster1 alleen omdat ik bang ben voor ,groo'va2 niet om z'en geld1 maar om ,groo'va zelf4 ,is het niet prachtig1 hoe hier in die paar regeltjes niet alleen de oogenblikkelijke gemoedstoestand van het jonge1 zwakke1 lieve meisje1 maar ook heel haar aard wordt blootgelegd1 deels door het vermelden harer gedachten1 maar deels ook door dramatische beelding3 het scheppen van handeling4 ,in den eersten door mij gecursiveerden zin vindt ge haar besluit1 om koste wat het kost1 nu eens flink te zijn1 maar ach1 na dat ne uitstekende comedie-vertooninkje van ,oom1 is er van dat besluit al niets meer overgebleven4 p4#cbg ,de drop volgende door mij gecursiveerde zin beeldt uitmuntend in handeling der gelaatstrekken1 om 't zoo eens te noemen1 ,geertjes verlegenheid1 haar zich plots weer klein voelen4 ,en dan volgt in de door mij gespatierde woorden het onbewust zelfbedrog van dit nobele zieltje1 dat zoo graag het goede wil en1 nog te zwak om er bij te volharden1 zich zelf voor den mal houdt en met een surrogaat ervan zich behelpt4 99 99 99 99 99 ,nu na eenige commis-voyageurshandigheidjes van ,oom1 heeft ,geertje dan ten slotte een dienst gekregen bij den drukker ,heins--en1 vrienden1 als je daar straks het boek zelf gaat lezen 7of ben je al bezig8 ,dat zou heel wat prettiger zoowel voor jelui als voor mij zijn67 let dan eens op wat er voorvalt bij die visite van ,oom en ,tante met ,geertje1 bij den heer en mevrouw ,heins3 bijv4 die scne met de kinderen is uitstekend6--een van ,oom's vertrouwdste vrienden1 die een groote drukkerij voor den handel heeft1 zooals ,oom aan ,groo'va heeft geschreven4 ,mevrouw ,heins is een ongelukkig buitje1 iemand met een krates-lijf en 'n bleek gezicht1 waaruit een roode puntneus scherpt2 ,heins-zelf daarentegen3 een groote heer1 veel jonger dan ,oom1 blond op het rosse af1 rood van gezondheid1 met zware wangen en sterke knevel4 ,ziehier de manier1 waarop hij1 al heel spoedig1 met haar omgaat3 --,nou8 en jij dan8 zei ,meneer1 toen ze meneer ,maandag en hem een glas pilsener had ingeschonken4 --,dank u4 --,wat dank u8 ,ben jij mal8 ,gauw 'en glas6 ,en 'en stoel d'er bij4 ,mot je nou nog meer heen en weer loope6 ,ik zit toch ook6 ,geert liet zich gezeggen1 ze wou wel zitten4 ,ja1 ze was moe--en het bier smaakte4 ,h1 dat heerlijk-frissche bier6 ,en zoo'n goddelijke avond6 --,bei jij nog bij me vrouw geweest8 ,ik voor 'n uurtje1 maar toe' sliep ze4 ,nee'1 gut1 ,geert was er niet meer geweest1 sinds ze om zeven uur thee had gebracht4 ,maar ze zou d'alijk even gaan4444 ,och1 nee'1 drink nou eerst je bier leeg4 ,blijf nou ook es zitte4 't ,is toch al zoo ongezellig4444 p4#cbh ,ja1 daar had ,meneer gelijk aan4 ,gezellig was het nooit in huis4 ,altijd herrie1 of leeg-holle kamers1 met maar 'en enkel mensch er in1 heen en weer geloop naar de ziekekamer1 de kinderen schreeuwend1 omdat ze alleen gelaten werden1 en ,sefie uit d'er keuken geloopen1 f naar de straat f naar het gangetje van de drukkerij4444 ,aardig1 dat ,meneer die ongezelligheid ook akelig vond3 zoo iemand1 die p scheen te gaan in z'en zaken6 ,ge merkt hier al1 hoe een zeker intiem verband tusschen de twee in wording is1 doordat ze 't beide ongezellig in huis vinden1 tegenover de juffrouw1 die de oorzaak dier ongezelligheid is6 99 99 99 99 99 ,langzamerhand zien we ,geertjes geest door het beeld van dien man vervuld worden4 ,truusje1 z'n dochtertje1 is wat hangerig4 ,geertje kijkt haar aan en denkt onmiddellijk3 ,krek toch d'r pa z'n oogen4 ,maar zie dan vooral eens dit3 7,geertje zit het zieke kind voor te lezen4 ,meneer ,heins komt de kamer binnen37 --,mejuffrouw ,g4 ,hendriks4 ,en brief6 ,asjeblief4 --,gut ,meneer6 --,zit ,geer je prettig voor te lezen1 ,troelala8444 ,da's 'en leve'tje1 h8444 ,zeg1 't is hier benauwd6 ,jij hebt et ook warm6444 ,o got1 doe maar niet6 'k weet toch wel da'j 'en mooie hals heb 444 krijgt ,troelala 'et niet te warm8444 ,laat tenminste de deur wat ope4444 ,zoo4444 --,as de ,juffrouw dat maar goed vindt6 --,och jullie heb 'et hier veel te benauwd4444 ,zeg is1 wat krij' je daar voor 'en brief6 ,hei je femilie in ,amerika8 --,van 'en kennis4444 --,o zoo6 ,u doet niet minder6 ,haal jij ze heel uit ,amerika6444 ,dg4444 ,dag ,truuzepop6 ,weg was ,meneer4 ,o1 wat had ,geer het land6 ,hoe zoo opns nou 'en brief van ,willem4 ,en dat ,meneer dat net moest zien6 ,hoe kwam ,willem 7,ge weet wel3 ,heukelman1 de boerenzoon1 die op haar verliefd is4 v4,c47 an d'er adres6 ,ja1 natuurlijk van ,jan1 en van thuis4 ,maar wat hattie te schrijve6 ,ook 'en taaie4444 ,h ,god1 dat ,meneer4444 ,ik heb een paar zinnetjes gecursiveerd4 ,commentaar overbodig1 niet waar8 ,nu oversla ik een uitmuntend stuk--met grooten spijt1 vooral omdat gij het schalke1 bijdehandte in ,geer er aardigjes in had te zien gekregen6 ,maar enfin1 p4#cbi dat blijft weer bewaard voor jelui1 als je het boek leest6 ,nu verder even ,geertjes overpeinzingen3 ,h1 wat vervelend toch1 nou van die brief6 ,stm ook1 dat ze gezeid had van 'en kennis4 ,o1 wat had ze daar gruwelijk spijt van6 ,hoe kwam ze't te zeggen 444 ze wist het niet 444 ,laa's kijke4444 ,o ja6 toen4444 ,meneer-keek zoo plaag'rig4 ,eerst al1 met dat geplaag om 'er boordje4444 ,toen1 net of dat heel wat was1 dat zij iemand kende in ,amerika4444 ,ja1 daarom had ze gezeid1 van 'en kennis4 ,net zoo ommers as et was4444 ,maar ze zag dat ,meneer et raar von4 ,altijd1 dan werde z'en ooge wat anders4444 ,och maar malligheid6 't ,zou um 'en zorg zijn1 of zij 'en kennis in ,amerika had4444 ,h nee1 ze had et gezeid om te plage4444 ,waarom had hij ook geplaagd met 'er boordje4444 ,aan de door mij gecursiveerde zinnen ziet ge duidelijk1 dat ,geer zich er wel van bewust is1 dat er een aardig verhoudinkje tusschen haar en meneer is1 en dat ze gelooft1 dat het meneer ventjes hinderen zal als hij merkt dat ze een vrijer heeft4 ,geertje denkt natuurlijk niet na over eenig gevolg dat dit alles hebben kan4 ,zij is daarvoor te onschuldig4 ,zij is te onschuldig om in dit alles iets anders dan 'n soort aardig-vinden-van-elkaar te zien4 ,ja1 ,god1 waarom zou meneer haar niet mooi vinden4444 ,zij weet wel dat ze mooi is4444 ,haar jonge ijdelheidjes worden gestreeld door de gedachte1 dat zoo een knappe1 flinke1 rijke man als meneer ,heins er over nadenkt of zij wel of niet een vrijer heeft4 ,in 't kort3 men voelt door wat er van haar gebeeld en gezegd wordt1 hoe zij wegdroomt telkens in allerlei niets met de werkelijkheid gemeen hebbende voorstellingen1 welke niet gezegd of gebeeld worden4 ,ze wordt door haar jeugd en opgewekt liefdesverlangen meegevoerd1 buiten de werkelijkheid4--,even later komt ze beneden1 meneer staat daar weer3 444--,hei je z'n haast6444 ,eerst effe vertelle3 hoe was 't met die meneer in ,amerika6444--,och64444 plaag6444 99 99 99 99 99 ,de tijd der kermis is aangebroken4 ,geer gaat met ,oom en ,tante en den gemeenen ,gerrit ,holkers1 broer van tante1 er heen4 ,deze kermis is een uitstekend brok beschrijving1 p4#ccj waarvan jelui bij de lezing van het boek volop zult genieten4 ,laat mij 't hier slechts hebben over de psychologie van ,geertje1 over haar liefde1 en jelui aandacht vestigen op die momenten1 welken den groei daarvan aanduiden4 ,eerst echter dit3 7,geer heeft zich juist innerlijk geschaamd over een kunstenmaakster voor een der kermistenten1 die veel op haar lijkt--een zeer fijn stukje--en nu1 plotseling1 hoort ze37 --,geer6 die meid lijkt op jou6 ,in een zwalp van bierstank tegen haar aankletsend1 plots'ling heen door het getier waar ze niet meer op lette1 schrikte ,oom's stemgeluid rauw haar ontstelde denken op1 en was haar nog onaangenamer1 daar het haar eigen gedachte uitsprak4 't ,was haar1 of 'er geheim opeens gehoord werd door de heele kermis4 ,zij wist niet meer1 wie was beleedigd1 zij of het meisje2 ze schaamde zich vreeselijk over de vergelijking1 en toch had ze ook diep medelijden met het meisje1 over wie ,oom1 met dronkemanstong1 in zijn afschuwelijk altijd-grappig-doen ruw dorst spreken4 ,o1 ze haatte1 haatte ,oom2 ze voelde opeens fel al de rampzalige schaamte over die familie van de'r1 ze snakte terug naar het ,hang1 waar ze beter was1 waar ze zich thuis voelde2 weg wou ze van zulke liederlijkheid2 en het was toch de familie4#e ,behalve de waarde eener voortreffelijke psychologische analyse1 heeft dit stukje ook een ongemeene compositorische waarde1 wijl het aantoont hoe alle omstandigheden ertoe medewerken1 dat ,geertje naar ,heins toe wordt gedreven3 haar familie is haar niets meer1 het huis van ,heins voelt ze als haar tehuis1 en n dat huis1 is er nog een stilzwijgende verstandhouding tusschen ,heins en haar van elkander begrijpen--zooals zij1 onnoozele dupe van dien man1 denkt--tegenover de juffrouw1 die geen vrouw is voor ,heins1 en z'n leven zoo ongezellig maakt6--,en nu die momenten1 waarvan ik zooeven sprak3 7,geertje zit met ,oom en ,tante in de tent van een liedjes-zanger4 ,ze denkt37 ,die twee zeker gangesjeerd4 ,dat de moeder van 'et meisje4 't ,meisje leek nog heel1 heel jong4 ,h1 z same kermishoue6444 knappe jonge1 d'er gelant1 flink 444 gut1 op wie leek nou die jonge8 ,zoo ie's bekends had ie in z'n gezicht4444 ,toch niet thuisbrenge4444 7,ik oversla hier een stuk4 v4,c47 ,wat keek die p4#cca jonge verliefd z'en meisje an 444 knppe jonge 444 op wie leek ie84444 ,leegte1 nou die mensche weg4444 ,zou 't al laat zijn4444 ,o1 vervlend1 heel d'en avond4444 ,h6 zoo-as dat meisje uitgaan4 444 netjes1 met moeder1 en je galant4444 ,ge ziet in dit stuk het liefdesverlangen van ,geertje1 ge ziet hier ook het aandoenlijk beroofd-zich-voelen van de wees1 maar in de door mij gecursiveerde zinnen1 zit dat andere4 ,hoe8 ,dat zult ge dadelijk zien4444--,den volgenden morgen1 't is ,zondag1 is ze ofschoon ze vrij heeft1 naar het ,hang gegaan1 om even wat geld te halen--,oom en ,tante zitten zonder cent--en dan speelt zich daar het volgende prachtige tooneel af3 7,maar o1 lieve vrienden1 't geen hieraan voorafgaat3 dat gedupeerd worden van de arme ,geertje6 hoe zij gelooft dat ,heins uit goedheid zoo vriendelijk1 midden zijn eigen verdriet1 jegens haar is4444 neen als ge het boek-zelf niet leest1 al die magnifieke dingen1 die ik natuurlijk moet overslaan1 dan zou het mij berouwen er iets over te hebben geschreven4 ,want dan zou ik het gevoel niet van mij kunnen afzetten1 het te hebben verminkt67 ,geertje is bij meneer op kantoor om geld te wisselen en hij vraagt haar of ze zich geamuseerd heeft op de kermis3 ,zij wist niet of ze 't zeggen zou4 ,ze schaamde zich zoo over wat er was gebeurd1 ze zou ommers ook liever heeleml niet meer over de kermis hebben gesproken1 maar ze had zoo'n behoefte om het te zeggen1 om vertrouwelijk te doen tegenover ,meneer4444 7,ik oversla weer 'n stukje tekst4 v4,c47 --,holkers8 ,da's 'en zure jonge4 --',en gemnert4 --,zoo8 dat ook8444 ,och jee6444 ,dus geen pret gehad8 --,pret8 ,nee niks6 --,wij 444 moste-n-is same kermishoue'6444 ,zou je wille4444 ,ze voelde den lessenaar wankelen4 ,ze hoorde heel goed hoe ,meneer het meende1 niks as 'en grapje1 uit goejigheid1 omdat ze zoo'n nare avent gehad had2 en toch kreeg z' opeens 'en angst1 of z'en droom vervuld zag worden3 ,hij1 ,hij was et1 gisteravent1 in de tent1 die mooie jonge1 die daar met 'en meisje zat6444 ,got6444 ,meneer1 mocht toch niks merke4444 --,j44j 444a6 stotterde ze1 met gedwongen lachje1 zooveel mogelijk als-vroolijk4 ,gauw 'et geld nu1 en dan weg4 p4#ccb--,wat hei' j' de kinders blij gemaak'1 hoorde ze zijn vriendelijke stem4 --,blij8444 ,mit niks6 --,nou ja1 ze krijg 'et toch4 --,ik vin' 't zoo aardig van je1 ,geertje--streelde weer die lieve stem--da'j zoo lief ben voor me kinders4 ,trsje heb-ie opgepast 444 as' en moeder#f ,even dorst zij opzien4 ,in die mooie oogen4 ,hij1 zoo god1 zoo'n beste vader1 en z vriendelijk voor haar4444 --'t ,snoesje6 zei ze4 ,truus1 'en engel6 ,nam meteen het geld van tafel4 ,toen opeens hield hij haar hand4 ,klemde die1 zacht1 in de zijne4 --'k ,wou da' jij de moeder was4444 --,o1 ,meneer6 ,de gulden viel4 ,maar zij holde weg1 het huis uit4 ,nu heb ik wr gecursiveerd4 ,ziet ge thans in1 waarom ik het strks deed86--,overal vervolgt haar zijn beeld6 ,maar met die ltste door mij gecursiveerde woorden1 heeft hij haar nu aan zichzelf ontdekt6 ,zij snelt in radeloosheid de straat op4 ,maar wie is in staat1 zijn eigen ziel te ontsnellen8 ,als een obsessie hamert het in haar hoofd3 ,dat ,hij#f;b zeker nit us in z'en leve gelukkig#f;c erge's gezete had1 zooals die jonge gisteravent4--,met de ,juffrouw#f;d --'k ,wou da' jij4444#f;e ,niet an denke4444 ,en ziet ge weer het gevaarlijke medelijden in ,geertje8 ,ze komt thuis en mot even rusten1 maar kn niet1 kn niet4 ,overal ziet ze hm1 overal voelt ze hm4 ,en als ze dan ten slotte1 na bij menschen1 christelijk als haar grootvader1 te zijn gegaan en daar wat norsch te zijn bejegend1 er berouw over gevoelt1 dat niet geduldiger te hebben verdragen1 voelt zij een onbedwingbaar verlangen naar het godshuis te gaan4 ,als zij er komt1 in haar gexalteerden toestand1 voelt zij zich als het hijgend hert der jacht ontkomen4 ,en dan volgt dit prachtige1 dit geloofssterke1 dit liefdessterke1 dat ,geertjes innerlijk is1 dat uiterst reine innerlijk1 welks poorten nu1 de p4#ccc een na de ander worden ontsloten4 7,zij poogt haar aandacht bij de preek te bepalen1 maar denkt aan hm1 aan hm37 7,de juffrouw7 zei et ommers vaak3--,pa's kindje1 op 'en toon van spot en hekel1 net of ,truus et helpen kon1 dat ze pa z'en oogen had4 ,kleine snoes1 gelukkig ook6 as ze de ooge had van de moeder6444 't ,wre nt ,meneer z'en oogen1 't zelfde bruin1 zoo strlend1 grt4444 ,jonge1 op de kermis gisteravond zette'n-ook die groote ooge1 keek zoo stralend1 naar z'en meisje4444 ,meisje lacht4 ,en ,ooge lache4444 ,jonge1 meisje staan nou op4444 ,hij haar hand1 en drukt de hand 444 drukt nog weer 444 de ooge ernstig4444 ,trekt haar hand meer naar zich toe4444--'k ,zal uw koffie late valle6--,koffie8 ,nee1 't is maar 'en gulde1 dr1 onder de lessenaar1 'k raap em op of geef 'en ander 4444,toe1 ,geer1 hr toch1 'k heb je lief1 toe1 ik ben zoo ongelukkig 444 'k heb je lief1 ,geer1 och1 kom hier4444 ,weg lessenaar1 weg tabouret4 ,hij#g naast haar1 kijkt bedroefd-vol-liefde4444 ,zalig6 ,zalig6--,nog 'en zoen1 z je hoofd4444 ,h1 haast gevalle---- 444 ,groote ,god6 wat gebeurt er met 'er6 ,heeft ze4444 ,ja1 ze heeft geslapen4 't ,vrouwtje naast haar kijkt ontstemd1 z'is tegen die an gevalle1 in d'er slaap4444 ,wat vreeslijkheid6 ,ooge dicht6 ,ze durft niet rondzien6 ,zoo iets droome 444 en dan hier6 ,in de kerk zoo zondig droome6 ,wat zeit daar de ,dominee6 ,o1 hij spreekt over ,judas' smarte4444 ,lang stuk heeft ze niet gehoord1 zitte slape1 was z moe ook4 ,h1 d'er hoofd barst van de pijn en dat steke van de zon daar1 altoos met die-n-eene straal1 daar vlak vr d'er4 ,jee1 ze beeft1 ze klappertandt4 ,en zoo warm hier4 ,he't ze koorts8 ,o1 ze is zoo ongelukkig6 ,in een wroeging van zich schuldig voelen1 in een vrees voor zonden1 herinnert ze zich nu tal van teksten1 die overspel verbieden4 ,en dat stuk is prchtig2 en het spijt mij heel erg1 dat ik het moet overslaan1 al mag ik de opmerking niet weerhouden1 dat ik wel gewenscht zou hebben1 dat ,geertje's meditatie niet zoo gerhythmeerd ware gegeven1 want deze rhythmeering wordt veroorzaakt door de vroom-ontroerde psyche van den auteur1 en kan niet in 't denken van ,geertje aanwezig geweest zijn4 ,zij bidt ,god om vergeving1 neemt zich nu voor1 voortaan geen dag meer het bijbellezen te verzuimen4 ,en ten slotte vindt zij voor dat uur vrede3 p4#ccd ,goed en aangenaam voor ,god1 o1 zij moest nu bidde4444 ,bidde mcht zij ook voor ,hem#h1 dat ,god ,hem#g;b verand're mocht1 dat ook ,hij#g;c vond het geluk1 nu was ,hij#g;d toch zoo rampzalig1 arme man1 zoo'n lieve man1 o1 as hij tot ,god mocht komen 444 zou ze durve8 hem et zegge8 ,bidde mocht ze wel voor hem1 en nu luist're1 nu goed luist're1 dan zou ook 'er hoofdpijn weggaan1 kon ze aan de preek wat hebbe4444 ,en nu wordt het mijn plicht1 over dit deel van het boek te zwijgen1 een plicht zwaarder1 voor mij1 die z gaarne van mijn mooi-vinden anderen deelgenoot maak1 dan mij wellicht ooit het spreken heeft geleken4 ,zwijgen moet ik over het schoone zelfbedwang1 over het meesterschap1 dat de kunstenaar moet hebben bezeten1 toen hij vr en n die supreme beeldingen van ,geertje's gevoel1 den moed en de kracht had1 om de kunstgrepen van den verleider en heel het alledaagsche leven te teekenen2 dat dagdagelijksch leven met al zijn kleinheden1 waarvan het ,noodlot zijn onverbreekbare koraalrotsen bouwt1 die de schepen doorboren en de schepelingen ten afgrond doen gaan4 ,zwijgen over dat prachtig- doorvoelde van ,geertje's opstand tegen den ,bijbel1 tegen ,god1 wijl de afgesmeekte1 de afgebden rust niet in haar komt4 ,zwijgen over haar drie-daagsch verblijf bij haar grootouders1 die beelding n van haar smart n van 'r kinderlijk-onschuldige schalkheid2 over dien maannacht in haar dorpje1 waarin zij zich de ,bruid voelt1 die zich nimmer zal vertoonen aan haar ,bruigom1 maar heel 'r leven aan hem denken zal 444 daar de vorstelijke verzen1 vol van eene onmetelijke weelde1 van ,salomo's ,hooglied1 gelijk een godsstem openklinkend in haar ziel1 zegenend de zang van haar groot-menschelijk gevoel begeleiden4 ,zwijgen ook over haar zich-geven aan hem1 hun sexueele samenzijn1 in volkomen reinheid en soberheid uitgebeeld4 ,en zwijgen verder over heel dit opengaan van ,liefde1 dat bij een gelukkig menschenkind is1 als het roepen van de zon naar het water en het wekken eener kleurige schoonheid van met glans-lachjes overblonken1 sluimerende p4#cce vormen daarin1 en dat bij haar was--arme6--een zonsverduistering gelijk1 als de leden der lenigst-gevleugelden verstijven van angst en de keeltjes der tot zoet zingen geborenen1 rauw gekrijsch uitsnerpen4444 ,want al dat schoone moet nu voor u bewaard blijven in het boek4 ,mij rest alleen nog te spreken over haar verlaten-worden1 haar twijfel1 haar leed1 en haar heengaan-in-vrede4 99 99 99 99 99 ,,johan ,,de ,,meester',s ,,geertje p4#ccf ,,iv4 ,heins zou de volkomen gewetenlooze erotomaan niet moeten zijn1 die hij is1 indien hij zich ,geertje niet van den hals wilde schuiven zoodra hij merkte1 dat zij zwanger was en hem dus lastig kon worden4 ,voorwerp van pleizier voor hem1 en geen mensch die leeft k om eigen volmaking te benaderen1 werpt hij haar weg1 zooals men een oude jas wegwerpt4 ,in dit gedeelte van het werk breekt wel de laagheid van dezen man ten volle open1 als een etterende kanker1 welks stank de lucht verpest1 en welke ieder1 die het woekergezwel onbeschermd zou willen aanraken1 met infectie bedreigt4 ,maar evenals de wetenschap--meestentijds niet door menschenliefde1 maar door liefde tot het weten gedreven1--het bereikt heeft1 gevaarlijke smetstoffen te kunnen omvormen tot voorbehoedende en genezende substanties1 zoo is het der kunst gegeven--haar1 die evenmin door menschenliefde1 maar liefde en drang tot scheppen wordt bewogen--uit ziektestoffen voorbehoed- en geneesmiddelen te puren4 ,mr1 m'n lieve vrienden en vriendinnen1 vr ik verder ga1 even dit3 begrijpt gij mij wel1 weet gij het wel goed1 dat ik geen zedeprediker ben1 gij die dit weten kunt1 die immers nu reeds sedert eenige jaren mijne uiteenzettingen volgend1 hebt kunnen verstaan1 dat ik niet tot die soort van menschen behoor1 wier eerzucht of eenig ander verlangen hen in de richting van het zedepreeken drijven kn1 maar tot die p4#ccg soort1 wier verlangen hen slechts er naar doet streven1 zoo zuiver en schoon mogelijk de dingen te zeggen1 die zij denken en zien1 en wier begeerte alleen kan zijn1 juiste en zelfgevonden of hrvonden inzichten over kunst te verbreiden1 opdat de menschen de waarde van zulke inzichten voelen en de macht tot juist-inzien en -genieten in zich-zelf aankweeken zullen8 ,o1 mocht ik in de overbodigheid dier vraag kunnen geloovenl ,want ik zou het hl verdrietig vinden1 zoo ge mij voor iemand hieldt1 die zoo dwaas is1 zich op een buitenmenschelijke standplaats te willen stellen en mal-hoogmoedig van sexueele driften als iets minderwaardigs te spreken4 ,evenals alles wat natuurlijk is1 is ook sexueele hartstocht in zich-zelf iets moois1 maar evenals al het schoone1 dat buiten alle goede proportie staat tot het geheel1 waartoe het behoort1 iets of alles van de macht tot het uiten zijner schoonheid inboet1 ja1 iets hinderlijks en schadelijks wordt1 z verliest ook de sexueele hartstocht de schoonheid harer verschijning en schaadt en hindert1 indien zij buiten alle goede proportie in eens menschen ziel aanwezig is4 ,wat nu is het voornaamste kenmerk van iets1 dat buiten goede verhouding tot zijn geheel staat8 ,dit3 dat het niet schijnbaar een ander deel verdringt en verdrukt1 door het te veredelen#i1 maar het werkelijk verdringt en verdrukt door het te verlagen en te verkleinen4 ,en dat zien we dan ook hier gebeuren4 ,de sexueele hartstocht bij ,heins verlaagt het verantwoordelijkheidsgevoel1 het medelijden en de meest primitieve menschelijkheid in hem4 ,maar hierbij blijft het niet4 ,want elkeen1 in wiens ziel het eene deel het andere verlaagt1 die wordt zelf een verlager4 ,zijn leven-in-de-menschelijke- samenleving wordt een beeld van het leven-in-zijn-ziel4 ,zooals een deel van zijn p4#cch wezen de andere verdrukt en schaadt1 zoo verdrukt en schaadt hij--een deel der menschelijke samenleving--de andere deelen4 ,z als het sexueele in ,heins l het andere in hem schaadt1 z schaadt ,heins ,geertje en zooveel andere vrouwen4 ,gij ziet dus nu1 dat ik niet uit zedeprekerigheid dit sexueele in ,heins bij een kanker vergeleek1 maar alleen1 omdat ik1 droog en nuchter redeneerend1 tot de logische slotsom kwam1 dat de sexualiteit in die verhouding1 in een mensch1 tot al het andere staande1 bij een kanker1 die immers den organischen weefsels hun levenssappen onttrekt1 nu eenmaal te vergelijken s4 ,maar waarom beweerde ik ook1 dat het der kunst evenals der geneeskunde gegeven is1 uit ziektestoffen voorbehoedende geneesmiddelen te bereiden8 ,wel1 dit kondt gij reeds begrepen hebben uit hetgeen ik in mijn eerste ,geertje-artikel zeide3 dat kunst uitspreekt wat geen andere mond kan uitspreken1 maar toch1 laat mij 't hier nog maar even verduidelijkend uiteenzetten3 ,als gij het ongeluk hadt met een man als ,heins om te gaan1 dan zoudt ge voornamelijk opmerken--omdat ge jong zijt--hoe hij geniet4 ,maar veel vluchtiger zou het uw aandacht treffen1 op hoe ontzettende wijze hij anderen ongelukkig maakt4 ,ten eerste omdat de eigen begeerten van uw jonge1 krachtige lichaam1 u onbewust ertoe zouden brengen1 voor het laatste de oogen te sluiten en u-zelf op allerhande manieren te bepraten1 dat 't zoo erg niet is1 ten tweede1 omdat ge er prijs op zoudt stellen1 den succesvollen ,heins binnen uw gezichtskring te houden1 maar zijn slachtoffers niet alleen door den aard van hun leed1 dat zich wil verbergen1 uit uw gezichtskring verdwijnen zouden1 doch ook zoo spoedig mogelijk door u eruit verwijderd zouden worden1 omdat gij zelfs minachting voor hen hebben zoudt66 ,drom is een mensch als ,heins in het leven de smetstof4 ,maar nu komt de kunst en puurt daar het geneesmiddel uit3 ge wordt gedwongen ,heins te zien in zijn weerzinwekkendheid1 het helpt u niet dat ge de oogen sluit4 ,want ge ziet hem nu niet met de oogen1 ge ziet hem met uw ziel4 ,het leven p4#cci wordt door de meesten slechts door de oogen gezien1 kunst als zoodanig nooit anders dan door de ziel4 ,en deze heeft geen leden die ge sluiten kunt1 met handen kunt ge haar niet bedekken1 en luiken noch duisternis sluiten iets voor haar af4 ,drom is een man als ,heins in kunst het voorbehoedend geneesmiddel1 ,want wat voor wezens zoudt gij moeten zijn1 indien ge1 ontroerd bij het lezen van dit boek1 u-zelf niet eerlijk en vast de belofte deedt3 zulk een misdaad zal ik nooit plegen1 opdat1 als ik zelf een huis zal hebben gesticht en kinderen zal hebben op te voeden en te waarschuwen voor het doen van zlke daden1 mijn toon niet onvast als die van een leugenaar zal zijn1 bij het herinneren3 maar ik deed het zelf4444 ,dit mijn flinke1 gezonde jongens en meisjes uit het werkend volk zult gij ongetwijfeld bedenken bij het lezen van dit werk4 ,gij in de allereerste plaats1 wier klasse opgaat uit het verleden als een ververschende waterstraal uit den grond1 gij zijt gekomen om te laven l de bloemengeslachten van het heerlijk-menschlijke1 die dorgebrand en vertreden zijn4 ,zie goed toe wat ge doet3 gij zijt geboren om iets schooners dan het verleden te helpen stichten4 ,en wat het verleden nu is en eens zal zijn1 daartoe behooren3 de middeleeuwsche ,heer met zijn recht-van-den-eersten-nacht2 de fabrieksheeren1 die de meisjes in hun werkplaatsen dwingen tot hun wil2 de bourgeoisie-heertjes1 die vr ze rijke huwelijken doen en geachte burgers worden1 de kinderen der arme volkslagen tot publieke vrouwen maken4 ,hoon u-zelf niet1 door niet beter te zijn dan zij en als zij te meenen dat armen de lustprooi der rijkeren zijn4 ,hun ondeugd is verachtelijk1 omdat zij ondeugd is1 de uwe zou het niet alleen zijn omdat zij ondeugd1 maar ook belachelijk-van-dwaasheid ware4 ,gescheiden door verren maatschappelijken afstand en vaak enorme weelde1 als zij waren van hun ondergeschikten1 lijkt het te verklaren1 hoe er iets als een nevelige voorstelling in hun gedemoraliseerde hoofden was1 dat zij een hooger soort menschen dan die ondergeschikten waren en in hun recht1 zoo ze die offerden aan hun lust2 maar zoo gij proletarirs-zelf p4#cdj zoudt meenen1 dat uw dienstmeisje een geringer soort mensch dan uw zuster is--wat bleef er ons dan over dan het hoofd in onze handen te bergen om uw clownige bespottelijkheid1 verdwazing en slechtheid niet te zien4 ,neen1 dan zoudt ge niet iets schooners dan het verleden kunnen stichten1 om de eenvoudige reden1 dat gij-zelf helaas nog iets leelijkers dan het verleden zoudt zijn4 ,als eens de ontwikkeling van het economische leven een betere maatschappij zal hebben doen groeien1 dan zal tevens een hoogere moraal verrijzen1 wier ide zal zichtbaar worden voor de oogen der besten1 die dan leven1 en die1 ten slotte1 vertastbaard zal staan1 als een open hof waar rechters zitten1 midden den geweldigen ringbouw van geheel het maatschappelijk zijn1 en met zijn torenspitsen rijzend dat te boven--want de ethische leer eener maatschappij rijst altijd hooger dan haar ethische werkelijkheid--2 als een open hof1 verstaat ge3 waarheen iedereen zal kunnen gaan die wil1 om geestesadeldom en goedheid te leeren4 ,of zij willen zllen1 dat hangt k van u af1 lieve vrienden4 ,van de economische omstandigheden1 van den maatschappelijken ringbouw1 hangt slechts af of zij zullen kunnen3 of die ringbouw hun den weg naar den hof niet verspert4 ,troost u niet met de gedachte3 er zal dan minder verlokking tot slechtheid zijn4 ,zeker1 deze gedachte is waar1 maar er zal genoeg verlokking overblijven1 er zullen mogelijkheden ten goede en ten kwade ontstaan1 waarvan wij nu geen begrip hebben1 en het zal van de harten en de zielen zelf afhangen1 dan als in alle tijden1 in hoe verre de ethische leer werkelijkheid zal zijn4 ,alles moet geleidelijk zich ontwikkelen1 en gij moet nu met vasten wil1 met jonge kracht1 die ontwikkeling aanvangen en volhouden4 ,neemt u in acht6 ,er was nooit heerlijker gelegenheid voor de menschheid1 iets opperst-schoons te bereiken--nooit zullen de smaad en de rampen grooter zijn1 als die gelegenheid wordt verzuimd4 ,uw klasse is het zaad1 dat nog midden slijk en wormen in den grond verborgen ligt1 waarop de voeten stampen en de monden spuwen4 ,neemt u in acht1 opdat het niet verrot in den bodem1 en of nimmer ontspruit1 f opkomt p4#cda met dorrende knoppen en verwelkend blad1 daar de hemel en de zon en al de schepselen met verheerlijkte gelaten1 naar de ontluiking van een nieuw levenswonder van schoonheid en van kracht uitzagen4444 ,opdat het dan niet in de wereld worde als in een huis waar een kind wordt verwacht1 en de lucht trillende hangt van naderende vreugde1 en de oogen der wachtenden zacht en gedempt glanzen van een blijdschap1 die zich nog niet geven kan1 maar straks1 o1 straks1 uitstrlen zal en 444 het kind wordt dood of misvormd geboren en vervult de harten en het huis met rouw en schrijnend leed1 om de voor langen1 langen tijd teleurgestelde verwachting4444 ,alles groeit geleidelijk4 ,en1 lieve vrienden1 wat ik nu ga zeggen1 dat doe ik alweer niet uit zedeprekerigheid1 maar omdat ik u beloofde in mijn allereerst artikel1 dat wij dat leven samen zouden zien4#aj ,begrijpt het goed2 het is niet voldoende1 weerzin tegen een man als ,heins te voelen1 om niet zooals hij te worden4 ,zelfbedwang1 menschenliefde1 eerbied voor lot en levensgeluk van een medemensch1 die alle komen niet1 om zoo te zeggen1 kant en klaar uit den hemel gevallen4 ,wie niet langzamerhand bij vele kleine gelegen-heidjes gestreefd heeft naar het bezit dier deugden1 maar integendeel bij die kleine gelegenheden het zelfbedwang1 de menschenliefde en den eerbied voor het levensgeluk van anderen onder den voet geloopen heeft1 hij moet niet denken1 dat als de groote gelegenheid komt1 hij de verlokking daarvan zal kunnen weerstaan4 ,niemand kan zeggen3 nu1 dit is zoo erg niet1 dt doe ik1 maar dr is ook de grens1 di overschrijdt99 ik nit2 hij moet zorgen1 zoover van daan te blijven van die grens1 dat het niet bij hem kan opkomen1 haar te overschrijden4 ,en iets dergelijks bedoelde ongetwijfeld ook ,wells1 met zijne indertijd bij mijne behandeling van ,het ,voedsel der ,goden geciteerde woorden3 zooals gezonde gewoonten van geest en leven de troon zijn4 ,zonder zulke gewoonten geen vaste en eervolle zetel in het leven1 waarop men1 veilig zittend1 schouwen en werken kan4 ,want zooals degeen1 die zich altijd voorneemt morgen iets te doen1 nooit iets doet1 p4#cdb z laat degeen1 die zich bij het plegen van vele lichte vergrijpen voorneemt1 de zwaardere na te laten1 ten slotte ook die zwaardere niet na4 ,en ge herinnert u wel uit mijn behandeling destijds3 ,wells is een geniaal1 een geestig en fantasievol schrijver1 maar toch geen--zedepreeker8 99 99 99 99 99 ,heins wil zich dus ,geertje van den hals schuiven4 ,de kentering in z'n manier van doen jegens haar wordt al wel voldoende door dit stukje aangegeven3 ,kijk ,jan zitten kieskauwen4 ,zelf had ze maar effe naar de bakker moeten loopen1 omdat juffrouw ,sefie het verdijde4444 ,got1 stond-ie nou al op6444 --,wil je eerst nog niet een kpje8444 ,toe 444 blijf nog effetjes4444 ,en zij drong zich tegen hem aan1 de hand aan zijn stoel1 dat hij weer zou gaan zitten4 --,wou je zoo graag dat ze-n-'t wiste8 ,nou m'ar ik niet1 hoor6 ,hij beet het haar toe1 nauw hoorbaar1 heesch4 ,geertje had zijn stoel gegrepen1 beide haar handen omklemden de leuning2 zoo blf z' overeind1 schoon de grond om haar zonk4 ,nu was hij al niet meer bij haar2 de kamer was leeg en de deur stond open--zij hoorde ,sefie met het keukengoed kletsen4 ,god1 wat was dit6444 ,had zij ,hem verlren86 ,eens had zij gedroomd1 dat hij plots haar begaf1 't ,kon toch niet in werklijkheid68 ,toch zou hij daar niet zoo spoedig in geslaagd zijn1 als niet het naef-trotsche in ,geertje de onbewuste bondgenoot zijner laagheid ware geworden4 ,het gexalteerd-zijn kan zoowel iemand volkomen blind maken voor de werkelijkheid1 als zijn inzicht daarin tot een buitengewone hoogte en wijdte opvoeren4 ,bij ,geertje hebben telkens beide plaats4 ,in 't onderhavige geval gebeurt het eerste3 haar gexalteerde toestand maakt haar niet alleen blind voor het feit1 dat haar liefdevoelen wel edel in het complex van haar zielsvermogens is1 maar uiterlijk als iets onedels verschijnt1 doch ook voor de voor haar nadeelige gevolgen1 die een bruusk openbaarmaken van haar liefdeleven hebben zal4 ,en zoo werpt ze 't de ,juffrouw in 't gezicht1 dat ,jan haar1 ,geertje1 lief heeft1 dat ze p4#cdc zijn vrouw is1 en wordt zij het huis uitgezet4 ,de lezer moet er zich wel voor hoeden1 in dit optreden van ,geertje de onbeschaamdheid van het gemeene te zien4 ,verre van daar3 het is de trots der onschuld1 die zich1 intutief1 rein voelt4 ,verstandelijk1 als zij te rade gaat met wat haar van jongs af geleerd is1 twijfelt ,geertje zelf vaak aan haar onschuld1 ja1 gelooft zij aan haar schuld1 maar in haar hoogste oogenblikken1 voelt haar ziel1 dwars door de telkens weer aanklagende tegenwerpingen van haar verstand1 dat zij het geluk en het heil der schuldeloosheid niet heeft verbeurd4 ,dit beweer ik niet slechts1 ik zal het u bewijzen3 ,zij een zoon1 een zoon van ,jan4444 ,zij was uitgekleed1 en als iederen avond1 knielde zij neer voor haar bed4 ,en opeens doorstroomde haar moed1 moed om het aan ,god te vragen1 haar liefde1 schoon zondig1 te willen zegenen1 daar ze ,jan zoo innig liefhad2 haar te vergeven1 zoo ze kwaad deed2 en het haar kind niet aan te rekenen--om ,jezus' wil4 ,wat zegt ge wel hiervan86 ,wat mij betreft3 ik herinnerde mij plotseling ,vondel's ,jozef in ,dothan3 als de broeders ,jozef in den put gesloten hebben1 zingen de engelen voor hem en hen onhoorbaar3 ,het lust ons om dees duisternissen ,des puts1 al 't hemelsch licht te missen3 ,want zulke duisternissen zijn ,ons schoener dan de zonneschijn4 ,wij willen hier een hemel stichten1 ,verzien met aengenamer lichten ,dan aen het blaeuw gewelfsel staen4444 ,want1 ook hier heb ik weer in de donkere diepte van ,geertjes leven de engelen hooren zingen1 en uw gehoor1 vrienden1 zou al zeer vergroofd moeten zijn1 zoo ge hun stem en ruischenden vleugelslag niet hoordet althans in dit3 7,het is in ,oom's huis4 ,nacht4 ,geertje ligt te bed74 ,zij voelde de tinteling van een verlangen om met haar hand te strijken over haar buik1 om te tasten of zij iets leven gewaar werd1 om hm maar heel zacht te streelen4 ,maar zij bleef bewegingloos1 p4#cdd wijd de oogleden open1 wetende dat haar oogen straalden van warm verlangen in 't zwart van den nacht4#aa ,toen trok zij zich uiterst voorzichtig iets dieper onder het dek en met dankbaarheid werd zij zich bewust1 dat de slaap weder over haar kwam4 ,als kind en als jong-meisje had zij immers ook zoo dikwijls wakker gelegen1 's nachts1 angstig dat ,groo'va het zou bemerken door het kraken van 't ledikant of dat zij den volgenden morgen niet tijdig zou beneden zijn1 maar toch zalig zich voelende in dat lekker vrij liggen staren en denken1 vol plannetjes en illusies4 ,je merkte niet1 hoe prettig de slaap was1 wanneer je niet een poos met open oog in 't zwart zat te staren4444 ,en nu lag zij hier sam met haar kind6 ,in haar sliep het als in een wieg1 't groeide1 't leefde daar met haar mee4 ,nooit meer zou ze nu alleen zijn--altijd met het liefste dat ze bezat4444 ,erg voorzichtig zou ze gaan doen4 ,zij was immers kindjes' wieg4 ,daar had ze nooit nog aan gedacht4 ,ze had er maar op los gesjouwd1 gedraafd en gebukt en getild en gewreven1 zonder n enkele maal te bedenken1 dat die beweging hem misschien pijn dee4 ,nu1 voortaan zou ze anders leven6 ,tante moest het werk maar doen4444 ,en ziet ge wel1 hoe nu de een1 na de ander1 de poorten van ,geertjes innerlijk worden ontsloten en hoe hier overal natuurlijk-schoons en -kostbaars ontluikt4 ,is het wonder1 dat zij in dien geestlijken toestand levend nog altijd in haar afgod een god blijft zien4 ,bij haar ellendige oom en tante in huis zwerft zij telkens de straat op1 om ,jan te zoeken1 eindelijk treft zij hem4 ,en het volgend gesprek ontspint zich3 --,zoo1 zei ze zacht en stak haar hand toe4 --,waar ga jij heen8 vroeg hij1 als enkel verbaasd4 ,maar ze hoorde schrik in zijn stem3 hij begreep1 dat ze hem was nageloopen4 ,ze vertelde2 zei dat z'er zoo uitzag1 dat ze hem opgewacht had1 zich verscholen4 ,de woorden floten uit schorre keel2 ze drong de linker vuist in de zij1 tot een steun omdat alles daar bonsde2 en toch1 telkens wanneer ze even had opgehouden met spreken1 vond ze nieuwe dingen te zeggen--want hij zweeg1 keek haar aan en zweeg1 keek met oogen die ook niets zeiden4 --,wat ben je vreemd1 dorst ze eind'lijk1 wanhopig4 --,ik8444 ,hoedat8444 vroeg hij traag1 bijna stuursch4 ,in de door mij gecursiveerde woorden komt uit dat ,heins afwacht1 wt ,geertje hem don1 zggen kan4 ,ook weet hij1 p4#cde dat hij haar hiermee uitput en ten derde wil hij haar1 als in 'n vergetelheid van heel het verleden1 laten voelen1 dat het is afgedaan1 dat hij feitelijk niets meer met haar te maken heeft4 ,nu barstte ze uit4 ,nu kon ze niet langer4 --,toe ,jan1 doe toch zoo nie' mit me6 ,dat he'k niet verdiend6 ,je martel me zoo6 ,sprk nou te minste4 ,zeg hoe of wat4446 --,wa' mot ik je zegge8 'k ,begrijp je niet4 ,omda' we mekaar nou zijn tegegekomme4444 ,zij wist al4 ,toch zei ze3 --,je zou me schrijven4 --,ik jou schrijve8444 aarzelde hij4 ,toen opeens rad3--,ja6 ,a'k gekund had4 ,maar na wat je ,oom me gebakke heit4 ,bij de eerste door mij gecursiveerde woorden1 weet ,heins er nog geen verontschuldiging voor te vinden1 dat hij zijn belofte haar te schrijven1 niet gehouden heeft4 ,dus zal hij maar net doen1 of hij zich van die belofte niets meer herinnert4 ,maar daarna valt hem een uitstekend voorwendsel in1 waarvan hij gauw gebruik gaat maken4 ,de dialoog is hier prachtig6 --,om8444 ,wt he't die8 ,zij wou wel gelooven4 ,maar de vraag klonk als uit twijfel4 ,nu keek hij haar meer aan3 oogen die durfden4 ,op een toon van3 maak me niets wijs4 ,hij voelt dat hij nu gewonnen spel heeft1 dat hij met dat voorwendsel een prachtige vondst heeft gedaan6 --,h't ie jou daar niks van verteld8 --'k ,zwr je 444 angstigde ze hem tegemoet4 ,doch ze bedacht3 och meent ie dt8 denkend aan de ruzie1 die oom gemaakt had1 toen ie haar koffer was wezen halen4 ,en deze gedachte verdofte haar blik tot een van aarzeling4 ,heins zag het3 --,zie je6 ,je weet t'er wl van4444 --,meen je1 toen ,oom me koffer gehaald he't8 --,je koffer8 ,wat8 ,och meid1 je klst4 --,anders weet ik van niks1 verzekerde ze vurig4 ,hij hield het ongeloof van den verongelijkte vol4 --,bei je d'er onkundig van1 dat ik bij de kommesaris heb motte komme8 --,jij bij de kommesaris6 ,waarvoor8 ,maar haar toon was gedaald in het laatste woord en weer was p4#cdf haar blik vervaagd1 want ze herinnerde zich wat ,tante verteld had en die haar gezegde van de'n eenigsten weg4 --,jok d'r toch niet om6 zei ,jan fier4 99 99 99 99 99 ,hoe voortreffelijk is dit alles3 in de eerste door mij gecursiveerde woorden komt uit1 hoe een reine persoonlijkheid als die van ,geertje1 zich-zelf niet betrappen kan op een zelfs onbewust-geuite onwaarheid of zij wordt er verlegen om en verliest haar zekerheid2 in de laatste door mij gecursiveerde woorden3 hoe een doortrapt-sluwe misdadiger als ,heins van dit aandoenlijke schuldbewustzijn gebruik maakt1 om1 zichzelf met het mom der schuldelooze deugd bekleedend1 de schuld-gevoelende1 reine persoonlijkheid dieper in verwarring te brengen1 te vernederen en te intimideeren4 --'k ,jk niet4 ,tante he't me verteld1 de dag dat ,oom me koffer gehaald he't1 dat ie gedreigd had mit de peliessie4444 --,nou dan6 --,ja maar da's ook al6 --,maar je wist 'er dan toch van6 ,nou1 hij hep z'en bedreiging volvoerd4 ,d'er is 'en inspekteur in me winkel gekomme1 en1 daar me bediende bij sting1 vroeg-t-ie of ik us in de ,pauwesteeg wou verschijne2 de kommesaris wou me spreke4 ,prettig1 asje j'eige zaak heb6 'k ,schrok me n'en aap4 ,wist ik waar voor 't was6 ,in me schrik he'k et bove verteld4444 7,haar in de oogen ziend37--,ja1 da' was stom4 ,ik weet et wel4 ,maar me bediende had toch niet gezwegen4 ,en dan 444 'k dcht niet an ie's mit jou4 't ,kon wat weze bij me vrouws moeder1 in de herberg1 of mit een van me personeel4444 ,dat dacht ik eig'luk 444 dat t'er een wat gekle'st had4444 ,mit volk in je dienst1 sta je daaraan bloot4444 ,affijn1 wist ik veel6 ,ik ben gegaan4444 ,jawel1 of ik ,geertje ,hendriks kende4 --,wist ie me naam8 --,de vent wist alles6444 ,ja1 dat dank je nou aan j' ,oom6 ,van je femielje mo' je 't hebbe4444 ,wat kon ik d'ar nou op zegge6444 ',k ,,doch ,,dadelek ,,an ,,de ,,mogelekheid ,d ,a',k ,,je ,,nog ,,us ,,zou ,,kunne ,,trouwe4 ,m',,ar ,,de ,,wet ,,verbiedt ',,en ,,huwelijk ,,tusse ,,mensche ,,die ,e 444 ,,overspel ,,hebbe ,,gepleegd4 ,,bekende-,n-,,ik1 ,,nou1 ',t ,,was ,,voor ,,eeuwig ,,nie' ,,moog',,lek4 ,,offisjeele ,,bekentenis6444 'k ,heb alles geloochend1 wat j' ,oom gezeid had4444 --,en84444 --p4#cdg ,en niks4 ,toe kon ik gaan4 ,er was even een stilte die zwaar lag4 't ,warde1 duizelde in ,geertje's brein4 ,heins voelde dat hij ijlings moest voortgaan3 --,m'ar nou begrijp je wel1 da'we voorlpig niks motte beginne4 ,kan 'k je mit ie's helpe 444 mit geld of zoo 444graag netuurlek4 ,,da' ,,weet ,,je ,,wel4 ,,maar ,,we ,,motte ,,uit ,,mekaars ,,buurt ,,blijve4 ,,juist ,,voor ,,later4 ,,om ,,niks ,,te ,,bederve4 ,want je begrijp1 ze loere nou op me4 ,geertje wist niet meer wt ze had begrepen4 ,de eerste door mij gecursiveerde woorden3 van ,heins z'n standpunt was dat juist een slimme zet4 ,geertje heeft voor hem afgedaan4 ,en het beste wat hij nu doen kon1 was bij z'n vrouw en schoonmoeder zoete broodjes te bakken1 door ze openhartig alles te vertellen1 enz4 enz4 ,maar ,geertje moet hij 't doen voorkomen1 alsof hij aan haar zijde en tegenover zijn vrouw staat4 ,vandaar dat hij zegt 't 'n stommiteit van zich-zelf te vinden4--,in de door mij gecursiveerde woorden van ,geertje1 ziet ge 't arme schepsel in haar volle naveteit en schaamtevolle bedeesdheid3 hoe vreeselijk1 dat die commissaris haar naam weet66 ,en de ander grijpt nu onmiddellijk--in het daarop volgende kursieve--slim de gelegenheid aan1 om op ,geertjes oom de schuld van hun elkaar niet kunnen zien te schuiven en tusschen dien en haar te stoken4 ,maar pas daarna in de door mij gespatierd hier in hoofdletters1 ,m4,d4 gedrukte zinnen verschijnt hij in z'n volle gewetenlooze sluwheid4 ,de gehle door mij geciteerde dialoog is schitterend1 maar hirin is hij allerprachtigst getypeerd4 ,van het daaropvolgende1 door mij gecursiveerde1 meent hij natuurlijk niets2 ten eerste rekent hij er op1 dat ,geertje nu te verlegen is iets van hem te vragen en als ze 't later mocht doen per brief1 welnu1 dan antwoordt hij niet6 ,even later trouwens1 als ze hem vraagt of hij haar niet wil schrijven1 zegt hij1 dat hij dat niet kan doen3 ,oom kent ommers m'n handschrift66 ,in de laatste door mij gespatierd hoofdletters1 ,m4,d4 gedrukte woorden buit hij verder zijn vondst van het gevaar eener offisjeele bekentenis uit6 ,als ,geertje nu1 troosteloos1 van hem heen gaat1 komt wel p4#cdh twijfel in haar op1 maar ze slaagt er toch altijd weer in1 dien weg te redeneeren en als haar edele oom1 na eerst ,heins voor den commesaris te hebben gedaagd en 'n spiegelruit in z'n winkel te hebben stukgeslagen1 ten slotte bij hem in dienst treedt en zelfs--hij de oom van de gedupeerde6--er op staat dat ,geertje ,heins met rust zal late1 dan denkt ,geertje1 over die laagheid van oom maar heenglijdend1 dat ,heins hem werk geeft1 om zoodoende voor haar en hun nog ongeboren kind1 zijn ,ismael te zorgen6444 ,een ziel als die van ,geertje doet1 om zoo te zeggen1 alles in 't groot1 haar is het vermogen en de geaardheid der innige geloovigen3 alles wat ,god doet is ten goede1 en z3 alles wat de man doet1 in wien zij gelooft1 dien zij liefheeft1 is3 om goed te doen1 is ten goede4--,nadat ,geertje doodziek is geweest en helle-angsten heeft uitgestaan1 omdat ze meende1 dat de vrucht in haar lichaam is gestorven en ,god dit als vreeselijkste straf1 die een aanstaande moeder kan treffen1 over haar had beschikt1 gebeurt er iets1 dat haar onvermijdelijk ,oom's huis uitdrijft4 ,zooals ik in mijn eerste artikel zei3 indien wij ,geertje in het leven ontmoet hadden1 wij zouden niet alleen het flauwste begrip van haar adeldom missen1 maar haar zelfs voor een heel gewone gemeene meid houden4 ,maar zeer zeker is het te verklaren1 dat de platzinnelijke ,gerrit ,holkers haar daarvoor houdt4 ,hij wil haar geweld aandoen en nadat ,tante haar broer hoonend en treiterend tegen ,geertje heeft verdedigd1 loopt deze 't huis uit en vlucht naar ,maandag4 99 99 99 99 99 ,niet onverdeeld is door de critiek deze ,maandag als mensch-schepping gunstig beoordeeld4 ,laat mij daarom onmiddellijk zeggen3 ik ben het met de afkeurende meeningen niet eens3 ,deze figuur is die van een uitzonderingsmensch4 ,zij is dus3 romantisch1 maar zij is goed-romantisch1 omdat zij op een enkel vlekje na--waarover ik later spreken zal--naturalistisch-zuiver gebeeld is4 ,maandag is een uitzonderingsfiguur1 omdat hij daden doet van z edele natuur1 dat p4#cdi een gewoon mensch ze zekerlijk niet zou doen1 en hij is naturalistisch zuiver geheeld1 omdat niet alleen het geheel zijner psyche van dien aard is1 dat dergelijke daden er noodzakelijkerwijze uit moeten voortvloeien1 maar ook zijn levensomstandigheden daartoe het hunne bijdragen4 ,maandag is een kind uit een erfelijk belast gezin3 'n paar van z'n broers zijn jong gestorven2 hij is 'n bultenaar2 zijn zuster1 met wie hij samenwoont1 een publieke vrouw1 die telkens met 'n ander er van door gaat en hem dan de verpleging harer twee jonge bloedjes van kinderen overlaat4 ,zulke omstandigheden kunnen iemand in alle opzichten tijdelijk ten gronde richten4 ,woede tegen het door hem onbegrepen ,noodlot kan hem tot een ontkenner van alle bestaan in rein geluk1 van het nut en de schoonheid der deugd1 van alle menschelijke onbaatzuchtigheid en goedheid maken4 ,dat kan1 zeer zeker1 maar slechts in het geval1 dat zulk een persoonlijkheid nog niet die ontwikkeling heeft bereikt1 welke voor goed een zedelijk en geestelijk te gronde richten door levensomstandigheden buitensluit4 ,heeft hij die wel bereikt1 dan werken juist ook zulke omstandigheden veredelend op hem4 ,en dit zal ook wel de zin zijn van het woord3 ,hij die heeft1 dien zal gegeven worden1 maar wie niet heeft1 van dien zal genomen worden zelfs hetgeen hij heeft4 ,men herinnere zich slechts wat ik in mijn vorig artikel bij de ontleding van ,jan ,niekerk's persoonlijkheid heb gezegd3 dat alles hem hindert en niets hem tot nut is1 en merke dan op1 dat dit in tegengestelden zin voor ,maandag waar is4 ,doordat ,maandag zoo ongelukkig is1 krijgt hij des te spoediger en dieper medelijden met andere ongelukkigen1 maar geen haat tegen het ,noodlot of het leven4 ,hij weet nu eenmaal1 dat het feestelijk luchterlicht der gelukkigen niet voor hem is1 maar welaan1 als de toch ook guldene schijn van de knetterende olielamp der nederigen zijn bleeke hoofd en zachte oogen komt bestreelen1 zou hij dan niet dankbaar opzien en zijn oogen laten drinken van dien glans8 ,er zijn veel menschen1 die groote plichten misvormen tot kleine1 om ze des te gemakkelijker te kunnen--verwaarloozen4 ,hij p4#cej is een van de weinigen1 die kleine plichten tot groote maakt1 om maar van zijner liefde overvloed te kunnen geven6 ,zoo gij u over de edele daden van zulk een man verwondert1 verwonder u ook erover1 dat een zwangere baart1 dat koren in halmen opschiet en kunstenaars kunstwerken scheppen4 ,maar beter is het1 dat gij dit alles niet doet en uw leven besteedt aan het opvoeden van u-zelf4 ,misschien komt er dan een tijd1 dat gij u over zulk een man niet meer verbaast1 omdat gij hem terugvindt in--u-zelf6 99 99 99 99 99 ,,johan ,,de ,,meester',s ,,geertje p4#cea ,v4 ,terwijl ik mij nu gereed maak1 dit laatste ,geertje-artikel te schrijven1 weet ik mij weer vol van weifelend dralen4 ,want er zijn boeken1 die ons zijn als een huis vol van herinneringen1 vol van ons zelf4 ,en zoo voel ook ik mij nu als iemand1 die een hem lang vertrouwd en lief geworden huis verlaten gaat4 ,dat1 wat het zijne is1 maar toch ook--en hoe diep voelt hij dit6--van het huis1 waarin het z lang zijn mijmerend leven leefde1 waarmee het n was geworden1 is nu bijeen gehaald uit alle kamers en hoeken1 en tot den uittocht bereid4 ,hij-zelf staat vol weemoed stil3 z als het licht door die ramen viel en tot iets eigens in zijn tintenschakeeringen en schaduwverdonkeringen1 van het oude huis n van hem werd1 zal hij 't nooit meer zien2 het leven1 wat hij hier heeft doorleefd1 is voor goed voorbij4444 ,schimmen van menschen en verre herluidingen als echo's van lang verklonken geween en gelach verbergen zich nu in dit huis voor eeuwig en voor goed in vergetelheid1 vr de vrmde komt4444 ,ze herklonken en leefden nog in een heel teer leven en onwezenlijk schemerbestaan1 zoolang hij hier was1 om ze te zien en te hooren4 ,zij herleefden op zijn zwijgend en nauw-bewust-willend gebod4444 ,de vreemde1 die na hem komt1 zal hen niet hooren en zien4444 ,het mooie huis1 het zal ook om dien staan1 en diens leven zal erin lachen en weenen4444 ,van het verstorven gelach en geween zal hij niets voelen4444 ,en de heengaande p4#ceb man voelt zich onrustig en gejaagd3 zou hij niets van het zijne hebben vergeten8 ,maar plots glimlacht hij weemoedig en knikt1 in begrijpen1 tot zich-zelf3 ach1 niet de twijfel1 of hij iets van het zijne heeft vergeten1 maakt hem zoo onrustig1 maar de zekerheid1 dat hij moet achterlaten1 wat hij nooit vergeten zal1 die maakt hem onrustig6444 ,want er zijn dingen1 die men niet meenemen kn4444 ,maar welaan1 laat mij sterk zijn1 denkt de heengaande man1 is het niet schoon1 dat menschenwrk langer duurt dan menschenlven1 en een ander ervan zal genieten4444 ,en welaan1 mijn werk mot nu toch spoedig gedaan zijn1 denk ik 444 is het niet schoon1 dat zoovele anderen nog zullen leven en voelen mt1 n dit boek1 ieder op eigen wijs2 dat het wr-klinken zal hun gelach en hun weenen1 dat zij het bezit van hun ziel en de have van hun geest er in zullen bergen1 ja vermeerderen en wijzigen1 al naar de schoonheid van dit monumentale bouwwerk1 van hun gevoel voor harmonie1 van hun smaak en fijn gevoel zal vorderen8444 ,al weet ook ik1 dat wat ik nu achterlaat van mij1 gedoemd is1 in vergetelheid te gaan4444 ,wat van mij saamgeweven is met de stemming van het boek1 wat er niet van los te maken is1 en in woorden geborgen1 naar buiten te brengen2 wat ik te subtiel-individueel heb doorvoeld2 wat ik niet heb kunnen zeggen en wat ik niet goed heb kunnen zeggen1 dat alles blijft achter in vergetelheid4444 ,laat mij nu nog beproeven1 het zoo weinig mogelijk te doen zijn4 99 99 99 99 99 ,ik zal nu ik spreken ga van het leven van ,geertje in ,maandag's huis1 natuurlijk veel nbesproken moeten laten4 ,daartoe behoort o4a4 de voortreffelijke uitbeelding van ,buurvrouw ,tabbe1 die altijd1 bij afwezigheid van zijn zuster1 ,maandag's huishouden bereddert4 ,die uitstekende instantane'tjes van het kinderlijk-goedhartige1 van het naef stuursche en heel dat klein-burgerlijk gedoente1 mogen voor jelui bewaard blijven tot de lezing van het boek-zelf4 ,ik zal mij hier bepalen p4#cec tot het essentielst-karakteristieke der hoofdfiguren4 ,geertje heeft haar grootvader geschreven en nu1 tengevolge van dien brief1 komt hij bij haar1 in ,maandag's huis3 --,groo'va6444 ,hij stond1 met ,oom ter zijde achter zich1 juist op de plek1 waar buurvrouw den vorigen dag met een--,nou1 ejuus dan1 hoonend op haar had neergekeken4 ,hij stond en niets bewoog aan hem4 ,geertje zag de lange1 smalle lippen pijnlijk vast opeengeklemd en onder zijn doorborenden strafblik sloeg zij de oogen neer1 de lach kroop weg van haar gezicht en zij bedacht dat ze1 op haar rouwjapon1 tegen de stoffigheid van het huiswerk1 een bonte schort met gaten had aangedaan1 die er nog hing van ,maandag's zuster4 ,schielijk de linkerhand naar achteren stekend om de strik te openen1 wilde zij met de rechter de schort al wegtrekken1 maar de strik trok vast en de ijle beweging der rechterhand scheen een strijken over de zwangere buik1 als om weg te strijken4 ,dit laatste door mij gecursiveerde is een zeer fijne opmerking van den schrijver4 ,wij moeten namelijk begrijpen1 dat dit den grootvader zelf niet alleen een beweging van schaamte toeschijnt1 maar ,geertje-zelf hier voelt1 dat die handbeweging haar grootvader en oom zal doen denken1 dat zij zich schaamt voor haar zwangerschap2 en dit kwetst haar fierheid4 ,zij immers1 zooals we weten1 schaamt zich daarvoor niet1 omdat ze zich1 in het diepst van haar wezen1 schuldeloos voelt4 --,ben je alleen8 bitste de vermaanstem4 --,ja ,groo'va4 --,het tocht hier4 ,dit kurk-droge en als versteend-ordelijke aan-kleinigheden-denken1 op dit oogenblik1 karakteriseert weer den grootvader uitstekend6 ,oom sloot de woningdeur1 ,geertje de ramen4 ,ook de tusschendeur ging zij sluiten4 --,gaat u niet zitten8 vroeg ze zacht en schraapte naar meer geluid4 ,in een wanhopige zelfteleurstelling voelde ze zich tch onthutst-doen4 --,is dat wat je me te zeggen hebt1 ,geertje8 ,hier komt weer het hoogst ergerlijke in zulk een dogmatisch-verstrakte1 door eigen bravigheids-bewustzijn hoogmoedige en gevoellooze voor den dag3 ,hij mag z weinig ontroerd p4#ced zijn door den aanblik van z'n mishandelde en vertrapte kleindochter2 hij mag zoo weinig fijn gevoel bezitten1 zoo weinig onbewusten eerbied hebben voor het leed en voor dat hooge oogenblik van elkander weerzien1 dat zijn eerste woord een bevelhebberige verklaring kan zijn1 dat het tocht6--,zij daarentegen moet z eerbied-geslagen door zijn tegenwoordigheid zijn1 dat ze zelfs het benul niet behoort te hebben hem een stoel aan te bieden66 ,hoogmoed en ,trots1 wel te onderscheiden van ,ziele-hoogheid en ,gevoel-van- eigenwaarde1 worden altijd door ,dwaasheid begeleid1 opdat naar den wil der zachtmoedige en onophoudelijk-onderwijzende ,natuur1 deze beide plechtig- voortstappende1 geharnaste ridders1 meenend een helm te torsen1 een zotskap dragen1 gelijk ,sancho ,panza zijn scheerbekken1 en aldus een schouwspel van weerzinwekkende en waarschuwende belachelijkheid zullen zijn4444 ,het was de oude toon van vijandig klinkende berisping1 die hardheid1 die haar altijd had gekwetst1 waarover ,groo'moe met zachtheid placht te troosten4 ,nu was niet ,groo'moe er1 maar ,oom4 --,ik heb u ommers alles geschreven1 zei ze1 met zekerder stem1 koel1 strak4 -- ,heb je ,groo'va vergeving gevraagd8 ,oom6 ,die braaf dee1 voor 'en wit voetje6444 ,nu had ze haar stem weer geheel1 en blozend3 --,heb al om vergeving gevraagd8 --,ik8 ,ik heb me niet laten onteere6 --,nee1 heb goed opgepast6 ,en voor mijn heb u ook zoo gezorgd6 ,daarom liep ik laast uw huis uit1 toen uw zwager m'en as hoer wou gebruike4444 ,groo'va1 die zich juist omgewend en de hand op een stoelleuning gelegd had1 strekte die uit met gebiedend gebaar3 --,stilte6 ,juist als vroeger op school4 --,laat me met haar alleen1 ,jan2 ik zal de weg naar je huis wel vinden4 ,toen ,oom was heengegaan1 zei ,groo'va3 --,ga daar zitten4 ,het ws hr stoel1 waarop zij altijd zat1 deze dagen2 zij ontving ,groo'va in ,maandag z'en woning4 ,hij deed net als thuis tegen stoute jongens1 die hij in zijn kamer liet komen na schooltijd4 ,de meester1 de berispende meester--anders was hij niet voor haar4 p4#cee ,men zal de uitbeeldingskunst van dit geheele stuk moeilijk te zeer kunnen prijzen4 ,het schoolmeesterlijke gedoe van ,groo'va1 ,oom's vleirige kruiperigheid1het staat er alles voortreffelijkin4 ,maar vooral opmerkelijk is ,geer's koel1 strak1 snibbig en hard worden4 ,het lijkt mij gewenscht hier even van de eigenlijke oorzaak daarvan te spreken3 omdat zachtmoedigheid en vergevingsgezindheid goddelijk1 d4i4 schoon en goed zijn1 wordt een mensch bij hun aanblik ontroerd en heeft hen onmiddellijk lief4 ,beproevend hen na te volgen om zelf schoon en goed te zijn1 wendt hij zich tot hen en hoort1 met een gelukkig gevoel in het hart en heerlijke overgave1 aan1 wat zij hem te zeggen hebben4 ,maar omdat hardheid en barschheid en wrok leelijk en gering-menschelijk zijn1 wordt een mensch bij hun aanblik onmiddellijk afkeerig van hen en zegt meer of minder bewust in zichzelf3 wat kunnen dezen1 die zelf klaarblijkelijk nog niets geleerd hebben1 mij leeren8 ,en welk recht hebben zij1 mij te leeren8 ,dan keert hij zich van hen af en sluit in zich-zelf zich op4 ,in den grond is het dus dezelfde oorzaak1 die de menschen een eerlijk man1 als hij over eerlijkheid spreekt1 aandachtig doet aanhooren1 maar hen een dief1 als hij 't zelfde beproeft1 doet hoonen en nog dieper verachten4 ,onverschillig schokte ze neer op den stoel en bleef1 den rug naar het raam1 den linkerarm zwaar over den hoek van de tafel1 den rechter slap op den schoot1 voorover gebogen zitten staroogen met botte dofheid4 ,een beweging van ongeduld schaduwde over het tafelvlak langs haar4 ,geduld had ,groo'va niet kunnen leeren in al die jaren van jongens bebrommen4 --,ik wcht1 op wat je te zggen hebt1 ,geertje6 ,driftig met sprongetjes1 kwam de bedreiging4 ,en nu smakten de lippen4--,dat was toch zoo'n malle gewoonte van ,groo'va1 net iemand1 die de soep te zout vindt4 ,dit door mij gecursiveerde zinnetje is uitstekend4 ,in een loome onverschilligheid1 voor alles wat die dorre1 niet-gevoelende1 niet begrijpende oude haar verder zeggen zal1 is ,geertje nu tot een toestand van koel-nuchter1 minachtend-scherp observeeren gekomen4 ,een gewoon en algemeen verschijnsel3 terwijl overgroote eerbied het waarnemingsververmogen p4#cef van den eerbiedige ten opzichte van den geerbiedigde verzwakt of krachteloos maakt--men ziet dit bijvoorbeeld aan hen1 die z eerbiedig tegenover de tradities onzer maatschappij staan1 dat zij zelfs haar ten hemel schreiende misdaden niet zien--wordt bij afwezigheid van eerbied het waarnemingsvermogen zeer actief4 ,in het bijzijn van een als-meerdere-erkende1 verdoft het waarnemingsvermogen vaak--en men ziet de weerspiegeling hiervan ook meestal onmiddellijk in het doffer1 gevoileerd-worden van den blik6--in het bijzijn daarentegen van den als-mindere-geschatte1 verscherpt het waarnemingsvermogen niet alleen1 maar wordt de geheele geest als in een vrij-wording en ontslaking verlevendigd4 7,vandaar dan spot1 scherts1 enz474 ,het omgaan met geestelijk-voornameren heeft zeer zeker veel nut1 omdat 't het streven naar het goede1 wat men niet bezit1 wakker maakt1 maar het omgaan met geestelijk-geringeren en -gelijken heeft niet minder nut1 omdat men in dien vrijeren omgang zelf zich ontwikkelt1 en ontplooit wat men wl bezit4 --,zul je nu spreken68 ,hoog was hij vr haar4 ,loom het hoofd heffend1 zag zij even hem aan2 toen zonk haar blik1 als te moe1 langs hem neer4 ,en toonloos-koel liet ze vallen3 --,ik heb et u ommers al geschreven4 --,geschreven68444 ,je brief was n weefsel van leugens4 ,bedrogen heb je me1 en al zoo lang6 ,mij en oom1 zelfs ,groo'moe nog6 ,als die dit had moeten beleven6 ,niets dan de schand'lijkste zonde en leugen4 ,en dat een kind van zveel gebed4 ,ongelukkige6 hebben wij dat aan je verdiend68 ,het loon voor zveel zorg en liefde4 ,ons kind onteerd op de schandelijkste wijs1 in een zonde die ,god het zwaarste straft4 ,hij wil dat ik oude man zwaar beproefd word4 ,maar jij bent behalve aan ,hem1 mij rekenschap schuldig van je ondankbaar1 snood gedrag4 ,je bent verleid1 mr je was geen kind meer6 ,die man heeft zich op de laagste1 de gruwelijkste wijze aan je vergrepen1 maar4444 --,die man heb ik lief1 en altijd1 verstaat u1 na me dood nog1 ten eeuwigen dage1 zal ik fan 'em houe1 di mn6444 ,het zou van een ontzaglijk gebrek aan inzicht getuigen1 het subjectieve recht van den grootvader te ontkennen1 om te spreken als hij doet1 van zijn standpunt1 met zijn gebrek aan p4#ceg doorvoelingsvermogen1 in zijn onwetendheid1 maar van een minstens even groot gebrek aan inzicht zouden wij blijk geven1 indien we n dat standpunt1 n dat gemis van doorvoelingsvermogen n die onwetendheid niet scherp zouden laken1 in iemand1 die zoo hoogmoedig als rechter optreedt4 ,ware hij niet geheel verkerkelijkt1 verdogmatiseerd1 de door mij gecursiveerde zin van ,geertje1 die uitbarsting van haar innigste en hoogste voelen zou hem tot inkeer gebracht en hem de oogen geopend hebben4 ,hij zou ingezien hebben1 dat tegenover zveel zielssterkte en zveel zielsadeldom1 wel het beste wat hem paste1 ware3 te zwijgen1 liefdevol te helpen1 en aan den ,hoogsten ,rechter1 in ,wien hij immers gelooft1 het oordeel en vonnis over te laten4 ,hadde hij al zijn teksten op dat oogenblik vergeten en zich slechts deze uit ,job herinnerd3 ,leg uw hand op den mond1 want ,god is in den hemel en gij op aarde1 laten daarom uw woorden weinige zijn1 het ware hem beter geweest6 ,zie ik hier ,geertje en haar grootvader tegenover elkaar staan1 hoe herinner ik mij het woord der ,joodsche ,wijzen--ja ik ben zeer hebreeuwsch van avond6--,er zijn nieuwe kruiken1 waarin oude wijn is1 en oude kruiken1 waarin zelfs geen nieuwe wijn is4--,in die uiting van ,geertje--ik kan er niet vaak genoeg uw aandacht op vestigen--vindt ge opnieuw de bevestiging van wat ik zei1 den sleutel tot het begrijpen van dit boek3 ,geertje is geen verleid dienstmeisje1 mr3 een heldin der liefde1 een van die zeldzame menschen1 die de zeer groote liefde kunnen voelen1 en die door alle wisselingen van lot en jaren1 die liefde trouw blijven1 ,wie die eigenschap bezit1 al bezit hij geen enkele andere van even hooge ontwikkeling1 behoort reeds daardoor tot de psychisch-heel-grooten4--,laten we het verder verloop van het onderhoud overslaan1 hoe uitstekend1 hoe vol van dramatische spanning dit ook moge zijn4 ,het mooiste laat ik onaangehaald1 dat moet voor u bewaard blijven in het boek4 ,zoo verhaal ik u ook niet1 waarom ,geertje niet met haar grootvader meegaat1 die immers gekomen is1 om haar te halen1 en waarom zij1 zich in afgrijzen van hem afwendend1 bij ,maandag achterblijft4 ,slechts wil ik even het zinnetje aanhalen1 waarin de p4#ceh schrijver vertelt1 ho de grootvader heengaat van ,geertje1 en ,maandag1 den bultenaar1 die hem den uitgang verspert en hem smeekt ,geertje niet z te verlaten1 op zij duwt3 ,des langen ouden groote hand beroerde den schouder des bultenaars1 en zij opende met vastheid de deur4 ,de ongewone harkerige deftigheid en statigheid van deze constructie met zijn dessen valt op1 nietwaar8 ,wilt gij weten waarom zij hier zoo uitmuntend is8 ,herinner u dan wat ik schreef bij mijne behandeling van ,de ,familie ,kegge4#ab ,ik noemde daar het stukje1 waarin ,kegge's smartvoelen1 zoo uitmuntend1 omdat3 de eigenschappen van ,kegge's smartvoelen de afbeeldende woorden en zinsbouw 7hebben7 doordrongen1 gedrenkt1 en daarmee een zijn geworden4 ,welnu1 iets dergelijks is ook hier het geval3 het harkerig-stijve1 het onvermurwbaar-harde der manier van doen van den grootvader heeft ook hier de afbeeldende woorden doordrongen en verhard4 ,ge voelt en hoort en ziet daardoor alles onmiddellijk1 terwijl1 indien er een andere zin stond1 die u nochtans hetzelfde zou mededeelen1 ge er slechts een verstandelijk begrip van zoudt krijgen6--,maandag1 bij wien zij dus achterblijft1 dien naar het lichaam zoo wanstaltige en naar de ziel zoo rechtgeschapene--hoe aandoenlijk is zijn hulpvaardigheid1 hoe aandoenlijk zijn verzwegen liefde voor haar4 ,een oogenblik1 n oogenblik denkt hij1 dat zij wellicht in de toekomst een troost en een licht in z'n arme leven zal kunnen zijn4 ,maar eens vraagt hij haar3 --,keu-je-n-um m'ar nie' fergaite86 --,vergete686 ,een verwijt dat een triumf is4 ,in hem zinkt iets nog dieper weg1 maar er stijgt een ontroering van geestdrift1 die hoog boven het and're gevoel gaat4 ,dat wat dieper in hem wegzinkt1 ge begrijpt het1 is zijn liefde4 ,hij voelt1 dat zij nooit iets voor hem kan zijn4 ,maar hij heeft dien trek van alle hoogere1 edele naturen1 dat al veroorzaakt p4#cei hun het goede en schoone zelf teleurstelling1 hun bewonderingsvermogen voor dat schoone en goede daardoor niet wordt geschaad4 ,vandaar1 n zijn leed1 zijn geestdrift voor de prachtige liefde en persoonlijkheid van ,geertje6-- ,bij het verhaal van ,maandag's bezorgdheid over haar2 zijn niet-kunnen-begrijpen1 dat ,geertje zoo opgeruimd is1 en hem met zoo'n weldoende gezelligheid kan omringen2 zijn angst dat zij dit alles maar voorwendt1 om er een noodlottig plan achter te verbergen1 geeft de auteur van die opgeruimdheid deze prachtige psychologische verklaring--te mooi1 om er niet nadrukkelijk uw aandacht op te vestigen3 7,de woorden waar het op aankomt1 cursiveer ik47 ,nu ,geer er was1 hoefde hij den sleutel niet bij buurvrouw te brengen1 wanneer hij 's avonds uitging4 ,maar nooit had z'n woning deze gezelligheid gekend en zooveel mogelijk bleef hij thuis4 ,geregeld kreeg hij zijn koffie en thee1 den kinderen ontbrak het niet meer aan iets en precies op tijd lagen die in bed4 ,dan week welhaast het nagevoel van het stage leed over zijn zuster1 dat leed als een rouw1 die men niet overleeft4 ,dan trilde zijn wezen onder de gewaarwording van zooveel knusse gezelligheid rondom hem1 zat hij met snel-knippende straaloogen meer te soezen dan te werken aan zijn schrijftafeltje1 bij de kaars1 die ,geer er verzonnen had4 ,en op haar vraag3--,wil u daar uw thee8 zei hij telkens gretig3--,ik kom4 ,doch later alleen1 wanneer zij naar bed was1 werd hij weer aangegrepen door een vrees4 ,het kwam niet in hem op1 dat voor haar dit zijn hier was als een slaapwandelen1 dat haar wezenlijk leven elders verliep--en haar doen van den ganschen avond bleef hem een raadsel1 zoet 444 mr angstig4444 ,ge begrijpt dat dit elders is3 bij ,heins1 bij den man1 dien zij voor altijd liefheeft6--,en nu datgene1 wat ik1 in het vorig hoofdstuk1 een fout noemde in de beelding der ,maandag-figuur3 het is onverklaarbaar1 althans mij is het niet gegeven geweest er een aannemelijke verklaring voor te vinden1 dat een man van zulk een noblesse1 ,geertje niet bij tijds voor ,heins waarschuwt1 waarvoor hij ampel gelegenheid had4 ,onbekendheid met de moreele principes van dat heer kan het niet geweest zijn1 schuchterheid evenmin2 z'n verhaal o4a4 dien avond1 ten huize van ,heins1 van die voorname mevrouw1 p4#cfj die haar man heeft laten zitten en met een ander er van door is1 bewijst het tegendeel4 ,en dus blijft mij niet anders over dan het een fout te achten1 een barstje in de gaafheid van het' overigens zuivere beeld4 99 99 99 99 99 ,hiermede is voltooid mijn behandeling van dit boek dat1 als van zelf ontstaan symbool van vertroosting1 met de verheerlijking van het socialisme en zijn strijders eindigt--een waardig einde4444 ,,noten3 #a ,blz4 #bbd4 #b een klein onvolgroeid wezen4--,herinner ik mij wel1 dan noemt deze groote ,fransche romancier in zijn ,pcheurs d',islande1 'n jongen ambtenaar1 die uit gebrek aan fijn doorvoelen1 op ruwe wijze een oud vrouwtje 'n verschrikkelijke tijding mededeelt un petit tre incomplet4 #c ,waardoor een kunstenaar die macht heeft3 zie daarover mijn opstel3 ,over literaire kunst en ,is4 ,querido's ,studin1 of1 in dzen bundel3 ,het ,hist4-,materialisrne in de ,lit4 ,critiek4 #d ,alle cursiveering is van mij4 #e ,cursiveering van dit woord3 door den schrijver4 #f ,cursiveering van den auteur4 #g ,cursiveering van den auteur4 #h ,cursiveering van den schrijver4 #i ,dit laatste3 het schijnbare verdringen door veredeling1 ziet men bijv4 in die groote figuren1 welke zich niet meer kunnen hechten aan personen1 omdat3 hun menschenliefde gegroeid en veredeld is tot menschheidsliefde4 ,de menschenliefde is dus in hen niet verdrongen en verlaagd1 maar leeft integendeel gegroeid en veredeld in hen voort6 ,precies zooals het kind1 dat wij vroeger waren1 gegroeid en1 laten wij hopen1 veredeld is tot den volwassen mensch1 die wij nu zijn4 #aj ,dat artikel is in dezen bundel niet opgenomen4 #aa ,alle cursiveeringen zijn van mij1 tenzij het tegendeel wordt gezegd4 #ab ,niet in dezen bundel opgenomen4 99 99 99 99 99 ,,inhoud ,i4 ,,critisch4 ,,brieven ,,over ,,literatuur4 ,i4 ,frans ,coenen1 ,dickens en de ,romantiek ,g4,k4 ,chesterton1 ,charles ,dickens ,g4,k4 ,chesterton1 ,appreciations and criticisms of the ,works of ,charles ,dickens ,dickens in de ,hollandsche en ,engelsche ,maandschriften van ,februari #aiab ,,ii4 ,adriaan van ,oordt1 ,nagelaten ,werk ,c4 en ,m4 ,scharten-,antink1 ,de ,vreemde ,heerschers ,l4 ,couperus1 ,antiek ,toerisme ,couperus in ,groot-,nederland van ,maart #aiab ,,iii4 ,jeanne ,reyneke van ,stuwe1 ,naar het levend ,model1 ,de kinderen van ,huize ter ,aar ,anna van ,gogh-,kaulbach1 ,voor twee ,levens 4,w4 ,timmerman1 ,leo en ,gerda ,,iv4 ,dr4 ,nahum ,slousch1 ,la ,posie lyrique ,hbraque contemporaine ,dr4 ,gustave ,karpeles1 ,heine-,reliquien ,josef ,cohen ,van ,collem ,j4,i4 de ,haan ,s4 ,bonn1 ,een ,bonte vlucht van verzen ,is4 ,querido1 ,de ,jordaan ,else ,jerusalem1 ,het ,roode ,huis1 vertaald door ,mevr4 ,s4,j4 ,barentz-,schnberg ,l4 ,simons1 ,studies en ,lezingen ,vertalingen1 behoorend bij ,brieven over ,literatuur ,,het ,,historisch-,,materialisme ,,in ,,de ,,literaire ,,critiek ,i4 ,mevr4 ,henriette ,roland ,holst1 ,studies over ,socialistische ,aesthetica2 ,h4 ,gorter1 ,critiek op de ,literaire ,beweging van '#hj in ,holland ,,ii4 ,mevr4 ,holst's ,rousseau 7,literair-critisch beschouwd7 ,,iii4 ,mevr4 ,holst's ,rousseau4 7,beschouwing der critische en psychologisch-biographische opvattingen7 ,,iv4 ,conclusies ,vertalingen1 behoorend bij ,het ,historisch-,materialisme in de ,lit4 ,critiek ,,ii4 ,,didactisch4 ,i4 ,voorwoord ,,ii4 ,hoe ,literaire kunst gelezen en genoten moet worden ,,iii4 ,over ,multatuli en zijn ,geschiedenis van ,woutertje ,pieterse ,,iv4 ,de ,historie van ,mejuffrouw ,sara ,burgerhart van ,wolff en ,deken ,v4 ,johan de ,meester's ,geertje