,,redevoering  ,,van  ,,herman          
,,boerhaave  ,,over  ,,het ,,nut ,,der  
,,mechanistische ,,methode ,,in ,,de    
,,geneeskunde1  ,,door ,,hem ,,gehouden 
,,in ,,het ,,groot-,,auditorium ,,der   
,,rijks-,,universiteit ,,te ,,leiden1   
,,op ,,den #bd,,sten ,,september #agjc1 
,,bij ,,den ,,aanvang ,,van ,,zijn      
,,derde ,,ambtsjaar4           99       
99       99       99       99           
,den ,edel ,groot ,achtbaren ,heeren    
,curatoren ,der     ,leidsche           
,universiteit1  ,den ,heere ,jakob1     
baron van ,wassenaer1 heer van ,obdam1  
,hensbroek1 ,wochmeer1 ,spierdijk1      
,zuydwijk1 ,kernchem1 ,twikelo1 ,lage1  
enz41 oudste lid van de ridderschap van 
,holland1 ridder in de ,deensche        
koninklijke orde van den ,olifant1      
kolonel van de ruiterij der ,vereenigde 
,nederlanden1 gouverneur van 's         
,hertogenbosch1 buitengewoon gezant bij 
,h4,h4 ,m4,m4 de ,koningen van ,polen en
 ,pruisen1 bij ,z4,h4 den ,keurvorst van
 ,hannover en bij onderscheidene        

,duitsche vorsten1 enz4 enz4  ,den      
,heere ,mr4 ,hubertus ,rosenboom1 heer  
van 's ,grevelsregt1 voorzitter van den 
,hoogen ,raad der ,nederlanden1 enz4    
enz4  ,den ,heere ,mr4 ,herman van den  
,honaart1 burgemeester van ,dordrecht en
 afgevaardigde dezer stad in de ,staten 
van ,holland1 dijkgraaf van             
,alblasserwaarde1 enz4 enz4      ,den   
,edel ,achtbaren ,heeren  ,den ,heere   
,mr4 ,jan van den ,berg1 eersten        
burgemeester van ,leiden en secretaris  
van het college van ,curatoren4  ,den   
,heere ,mr4 ,coenraad ,ruysch1  ,den    
,heere ,mr4 ,abraham van ,alphen1  ,den 
,heere ,pieter van ,dorp1  draagt deze  
redevoering met verschuldigden eerbied  
op de hun toegewijde ,,herman           
,,boerhaave4          99       99       
99       99       99   ,,redevoering    
,,van ,,herman ,,boerhaave ,,over ,,het 
,,nut ,,der ,,mechanistische ,,methode  
,,in ,,de ,,geneeskunde4  ,zij1 die de  
krachten der lichamen naar hun massa1   
vorm en snelheid1 hetzij na een korter  

of langer onderzoek vastgesteld of door 
directe waarneming gevonden1            
mathematisch berekenen1 worden          
,mechanisten genoemd4 ,dezen hebben zich
 door de practische resultaten hunner   
wetenschap1 welke op schitterende wijze 
de waarheid hunner stellingen           
aantoonden1 zoozeer de achting der      
weldenkenden verworven1 dat men niet    
licht eene andere wetenschap zal vinden1
 die zich ten allen tijde in gelijke    
mate in ieders toejuiching mocht        
verheugen4 ,is zij niet een             
wonderbaarlijk gewrocht van den         
menschelijken geest1 dat door zijne alle
 verwachting te boven gaande uitkomsten 
aan het bovenmenschelijke grenst8  ,het 
zijn immers slechts zeer weinige1       
algemeen verbreide1 zij het dan ook     
onbetwistbare1 grondbeginselen1 op welke
 haar meest subtiele en ingewikkelde    
uitvindingen gebaseerd zijn4  ,dit is   
dan ook de reden1 waarom menschen1 die  
gewoon zijn1 de dingen op het eerste    
gezicht1 dus veelal verkeerd1 te        

beoordeelen1 of slechts eerbied te      
hebben voor beweringen1 die in een      
duister waas gehuld zijn1 voor de       
grondstellingen dezer wetenschap        
minachtend de schouders ophalen4 ,wie   
echter op de resultaten van die         
strengste aller wetenschappen let1 acht 
haar de hoogste vereering waardig1 omdat
 zij1 op zoo eenvoudigen grondslag      
opgebouwd1 den mensen krachten verleend 
heeft1 die zijne eigene verre           
overtreffen4 ,aan haar immers hebben wij
 het te danken1 dat geen massa meer     
onbewegelijk is1 hoe gering ook de      
beweegkracht zij1 waarover wij          
beschikken4  ,haar nut wordt dan ook    
door alle1 zoowel burgerlijke als       
militaire1 wetenschappen erkend4 ,z     
algemeen wordt zij gevierd als eene voor
 andere wetenschappen onmisbare         
hulpwetenschap1 dat zelfs onkundigen1   
als naar gewoonte zichzelf willende     
verheerlijken door het prijzen van      
dingen1 welke zij niet verstaan1 den    
bevoegden beoordeelaars dien lof        

nazeggen4 ,de geneeskundigen alleen     
versmaden haar of zijn gemeenlijk1      
opzettelijk verzuimend haar nader te    
bestudeeren1 van oordeel1 dat zij niets 
goeds vermag tot stand te brengen4      
,deze meening is nu echter mijns inziens
 z geheel en al bezijden de waarheid en 
tevens z verderfelijk voor de           
geneeskunde1 dat ik gemeend heb1 geen   
beter onderwerp te kunnen uitkiezen1 om 
in dit uur voor ,u te behandelen4 ,en ik
 geloof1 dat ik zoowel aan uwe          
verwachting als aan mijnen wensch       
voldaan zal hebben1 als ik in eenvoudige
 taal duidelijk zal hebben aangetoond1  
dat de ,mechanica voor de ,geneeskunde  
van buitengewoon belang en ten eenenmale
 onontbeerlijk is4  ,door de            
uitgebreidheid van het onderwerp word ik
 wel genoodzaakt1 elke rhetorische      
verfraaiing der rede ter zijde te laten4
 ,dat mij dit echter niet behoeft te    
verontrusten1 daarvoor staat mij de zoo 
welbekende strikte eerlijkheid van uw   
oordeel borg1 waarmede gij reeds lang de

 vleitaal eener streelende inleiding    
door uwe afkeuring uit deze slechts der 
waarheid gewijde plaats verbannen hebt4 
,ik ga dus terstond onbeschroomd tot de 
behandeling van mijn onderwerp over1    
daar hij1 die strenge waarheid          
verkondigt1 zich om geenerlei           
vooroordeel1 het moge hem gunstig of    
ongunstig zijn1 bekommert2 slechts      
geduld en aandacht vergt hij van zijne  
hoorders4  ,dat de beste algemeene      
bepaling van het begrip lichaam door de 
,wiskundigen gegeven is1 acht ik z      
evident1 dat ik van niemand eenige      
tegenwerping tegen deze bewering        
verwacht4 ,den individueelen aard echter
 van elk lichaam in het bijzonder1      
zooals het zich in de natuur voordoet1  
zal niemand alleen door logische        
redeneering uit deze algemeene definitie
 der ,wiskundigen kunnen afleiden4 ,daar
 deze immers voortgesproten is uit de   
samenvatting van die eigenschappen1     
welke alle lichamen gemeen hebben1 met  
zorgvuldige uitsluiting van alles1 wat  

het eene lichaam van het andere         
onderscheidt1 zal daaruit met nog zoo   
logische redeneering geen enkele        
gevolgtrekking kunnen afgeleid worden1  
die over den bijzonderen aard van eenig 
lichaam opheldering geeft4 ,en toch     
hangt juist van dezen in de eerste      
plaats de grootere of geringere         
werkingskracht der verschillende        
lichamen af1 zoodat de kennis van deze  
laatste zonder de kennis van het        
eerstgenoemde onbestaanbaar is4  ,wie   
derhalve tot de kennis hiervan wenscht  
te geraken1 moet uit het te bestudeeren 
voorwerp zelf de bijzondere voorwaarden 
putten1 die zijn anders onbeteugelde    
vrijheid van redeneering bij het        
opsporen van den eigenaardigen aanleg   
van het gegeven object nauwkeurig       
omgrenzen4 ,deze voorwaarden echter     
kunnen slechts door hem gekend worden1  
die de met de zintuigen waarneembare    
werkingen van elk lichaam in het        
bijzonder heeft nagegaan4 ,deze         
werkingen zijn namelijk het zichtbaar   

gevolg van de bijzondere hoedanigheden1 
welke uit den eigen aard der te         
onderzoeken zaak voortkomen2 elke nu van
 deze afzonderlijk maakt ne             
eigenaardigheid dezer zaak uit1 en alle 
te zamen genomen maken zij haar geheele 
wezen uit1 voor zooverre dat voor de    
zintuigen waarneembaar is4  ,gaat men nu
 een stap verder door uit deze duidelijk
 waargenomen feiten langs wiskundigen   
weg alles1 wat daaruit klaarblijkelijk  
onafwijsbaar voortvloeit1 af te leiden1 
dan zal men veel meer ontdekken1 dan met
 behulp der zintuigen alleen ooit het   
geval geweest ware4 ,en toch zullen de  
op laatstgenoemde wijze verkregen       
uitkomsten niet minder waar1 noch minder
 bruikbaar zijn dan de vroeger          
verkregene4  ,buiten deze twee is er    
geen derde methode1 welke de bijzondere 
inrichting van het een of andere        
mechanisme kan helpen opsporen4  ,beide 
methoden nu leiden onveranderlijk tot   
dit resultaat1 dat het menschelijk      
lichaam in aanleg volkomen overeenstemt 

met de geheele ons omringende natuur4   
,zoowel zinnelijke waarneming als       
verstandelijk overleg leeren ons1 dat   
het menschelijk lichaam voor hem1 die   
zijne samenstellende deelen met         
wetenschappelijken ernst bestudeert1    
geen enkele afwijking vertoont in       
vergelijking met andere lichamen1 tenzij
 dan dat het samengesteld is uit        
verscheidene mechanismen van            
verschillenden vorm1 die door er        
doorheen stroomende vochten in beweging 
gebracht worden4  ,ons lichaam is nu zoo
 ingericht1 dat zijne vereenigde deelen 
het vermogen bezitten1 verscheidene en  
wel zeer verschillende bewegingen voort 
te brengen1 welke1 geheel overeenkomstig
 de regelen der mechanica1 bepaald      
worden door de massa1 den vorm1 de      
vastheid en de onderlinge verbinding der
 deelen4 ,dit blijkt reeds terstond     
hieruit1 dat1 wanneer een dezer deelen  
louter ten gevolge der mechanische      
beweging vernield of ook slechts de     
stevigheid der verbinding verminderd is1

 de vroeger waargenomen werking stellig 
uitblijft4 ,het menschelijk lichaam is  
dus een zuiver mechanisch lichaam en    
vertoont er derhalve alle eigenschappen 
van4  ,op dezelfde wijze dus als de door
 de mathematici bestudeerde lichamen zal
 ook het menschelijk mechanisme een     
object van wiskundige behandeling kunnen
 zijn1 indien men slechts zijne         
bijzondere door zinnelijke waarneming   
behoorlijk vastgestelde eigenschappen   
als vaste gegevens aan het onderzoek ten
 grondslag legt1 niet echter zulke      
eigenschappen1 die geheel willekeurig er
 aan toegekend en uit eene oneindige    
verscheidenheid van mogelijkheden zonder
 eenigen positieven grond uitgekozen    
zijn4  ,zeer vele eigenaardigheden nu   
van het menschelijk lichaam heeft de    
ontleedkunde langs verschillende wegen  
aan het licht gebracht1 door den        
bepaalden bouw van de grootere deelen1  
welke het samenstellen1 na te gaan4 ,de 
kennis van verscheidene eigenschappen   
der kleinere deelen hebben wij te danken

 aan de schoone uitvinding van het      
microscoop1 hetwelk aantoonde1 dat de   
grootere en de kleinere deelen in aanleg
 overeenkomen4 ,doch ook de leer der    
vloeistoffen heeft ons vele factoren    
doen kennen1 door welke de geaardheid1  
de stuwkracht en de richting der door   
onze vaten rondgevoerde vochten bepaald 
worden4 ,derhalve zal aan geen andere   
wetenschap dan aan de werktuigkunde de  
voorrang moeten worden toegekend bij het
 onder zoeken1 ja zelfs ook bij het naar
 onzen wil besturen van het menschelijk 
lichaam1 tenzij men misschien mocht     
willen aannemen1 dat uit de genoemde    
dingen langs wetenschappelijken weg     
niets valt af te leiden4  ,doch wie zal 
gelooven1 wie beweren1 dat uit zoovele  
duidelijk waargenomen feiten1 hetzij men
 elk afzonderlijk behoorlijk overweegt  
of ze alle te zamen op de meest         
oordeelkundige wijze onderling met      
elkaar in verband brengt1 niets waars1  
niets zekers1 niets bruikbaars kan      
worden afgeleid8  ,hij1 die zoo spreekt1

 openbaart hierdoor slechts een al te   
groote traagheid en sufheid van geest en
 een allerondankbaarste geringschatting 
voor de schoonste uitvindingen1 welke   
wij bezitten4  ,het is immers een       
eigenschap van den arbeidschuwe1 uit    
wanhoop aan den goeden uitslag niets te 
durven ondernemen of datgene als        
onbereikbaar voor te stellen1 waartoe   
misschien zijne krachten alleen te kort 
schieten4  ,mocht er echter iemand      
gevonden worden1 die wel toegeeft1 dat  
uit genoemde feiten langs den weg der   
redeneering onbekende zaken kunnen      
opgehelderd worden1 doch slechts den    
werktuigkundigen het recht hiertoe      
ontzegt1 laat hij ons dan buiten de     
mechanica eene andere wetenschap        
aanwijzen1 die ons beter in staat stelt1
 de eigenschappen der lichamen uit te   
vorschen4 ,wie dat poogt te doen1 moet  
zich in het hoofd gezet hebben1 dat de  
aard der dingen het best kan worden     
opgespoord door van zulke               
grondbeginselen uit te gaan1 die daar   

het meest tegen indruischen1 en door    
zoodanige personen1 die het sterkst     
afwijken van de onderzoekingsmethode1   
die door alle weldenkenden als de       
eenige1 welke ware resultaten oplevert1 
erkend wordt4 ,alleen reeds daardoor    
echter zou hij zich in zulk een warnet  
van ongerijmdheden verstrikken1 dat ik1 
zonder verder1 rekening met hem te      
houden1 mijne stelling bewezen mag      
achten4  ,maar deze bewijsvoering klinkt
 wat al te nuchter en moet wel1 al te   
zeer afwijkend van den gebruikelijken   
betoogtrant1 weinigen tot instemming    
nopen6 ,en dat is zeer zeker het geval1 
indien men de kracht van een betoog     
afmeet naar het bevattingsvermogen van  
de meerderheid der menschen4  ,waarom   
zou ik dan niet1 al was het slechts om  
dezen te voldoen1 ,u de zaak in het     
helderste licht voor oogen stellen1 van 
welk licht alle beoefenaren der         
geneeskunst1 als men hen gelooven mag1  
een ruim gebruik maken4  ,terwijl ik nu 
daartoe overga1 zie ik mij wel1 hoezeer 

ook tegen mijnen zin1 genoodzaakt1 het  
een en ander uit de anatomie ter sprake 
te brengen1 dat1 daar een dergelijk     
onderwerp nooit door rhetorische        
schrijvers behandeld is1 in minder      
zuiver en gekuischt ,latijn moet worden 
weergegeven1 dat ik echter voor het goed
 begrip van de zaak zelve meen niet     
achterwege te mogen laten4  ,dat het    
grootste gedeelte van ons lichaam met   
slagaderen doorweven is en door deze in 
stand gehouden wordt1 is te duidelijk1  
om betoog te behoeven4 ,dat dit de      
kanalen zijn1 die het bloed inhouden en 
in zijnen loop richten1 en dat hun      
omvang1 in den omtrek van het hart het  
grootst1 langzamerhand afneemt en ten   
slotte z klein wordt1 dat hij niet meer 
voor het bloote oog waarneembaar is1 dat
 weten zelfs de slagers4 ,niet minder   
algemeen bekend is het1 dat n hoofdstam 
van deze kanalen1 van het hart          
uitgaande1 zich in zijtakken splitst1   
die met den hoofdstam gelijkvormig zijn 
en op dezelfde wijze als deze zich op   

hun beurt splitsen en langzamerhand in  
omvang afnemen1 waarbij echter deze     
eigenaardigheid valt op te merken1 dat  
de recht doorloopende hoofdstam ter     
plaatse1 waar hij zich vertakt1         
gewoonlijk een wijder opening vertoont  
dan de aan dezen driesprong             
ontspringende zijtakken4 ,dat echter al 
deze vaten zoodanige krommingen         
beschrijven1 dat de zich zijdelings     
vertakkende buizen op een oneindig      
aantal plaatsen wijde hoeken vormen en  
dat deze windingen een buitengewonen    
invloed uitoefenen op de doorstrooming  
van het bloed1 is eerst voor weinige    
jaren ontdekt door hen1 die de          
scherpzinnig gevonden stellingen der    
wiskunde op geneeskundige vraagstukken  
hebben toegepast4  ,met welk een        
bewonderenswaardige1 met welk een       
doeltreffende kunstvaardigheid heeft de 
aanbiddelijke ,bouwmeester van ons      
mechanisme deze buigzame kanalen        
gevormd6  ,hij wilde1 dat zij door het  
tegen hunne wanden drukkende vocht      

zonder gevaar voor scheuring zouden     
kunnen uitgezet worden en verleende hun 
tevens het vermogen1 tot hun vroegeren  
omvang vanzelf weder terug te keeren en 
het vocht met een krachtigen stoot voort
 te stuwen1 zoodra dit opgehouden heeft 
ze uit te zetten4  ,malpighi was echter 
de eerste1 die zag1 dat de laatste      
uiteinden der slagader1 in zeer dunne   
buisjes vertakt1 in een vlies1 als in   
een stevig omhulsel1 zijn samengevoegd  
en daar door middel van nauwe kanalen   
wederkeerig met elkander in gemeenschap 
staan4 ,hij heeft ons het eerst den weg 
leeren vinden in het labyrint der       
tallooze dwaalwegen1 welke de           
vloeistoffen1 langs deze kronkelpaden   
voortgedreven1 te doorloopen hebben4    
,doch het wonderbaarlijkste1 waarbij    
zich de vinger ,gods waarlijk in ,zijn  
werk openbaart1 is wel het volgende4    
,de takjes1 welker loop met zoo groote  
zorgvuldigheid geregeld is en die zich  
hier alle langs banen van gelijke       
breedte in rechte richting1 zonder      

zijdelingsche vertakkingen1             
voortbewegen1 vormen1 van gedaante      
veranderend1 de eerste beginselen der   
aderen en lymphvaten met hunne boezems4 
,dat is het1 wat de waarneming met het  
bloote oog en met het microscoop1 het   
afbinden der vaten bij levenden1 de     
inspuiting der lijken met kwikzilver1 de
 beschouwing van het lichaam in         
ziekelijken toestand en eindelijk de    
vergelijking met dieren1 visschen1      
insecten en planten aan het licht       
gebracht heeft4  ,buiten de genoemde    
verschijnselen vertoonen de slagaderen  
er geen enkel2 al wat er verder van     
verteld wordt1 berust op louter         
verdichting4  ,een zeer groot deel van  
het lichaam derhalve en wel dat deel1   
hetwelk voor de instandhouding van het  
leven van het grootste belang is1       
bestaat1 werktuigkundig uitgedrukt1 uit 
een kegelvormig1 veerkrachtig en gebogen
 kanaal1 waaruit op verschillende punten
 kleinere kanalen van denzelfden vorm   
ontspringen1 die ten laatste door middel

 van cylindervormige buisjes wederkeerig
 in elkaar uitmonden1 zoodat het geheel 
er als een net uitziet4  ,indien het nu 
waar is--en niets is meer waar dan      
dat--volgt daar dan niet uit1 dat alle  
werkingen van de slagaderen op het bloed
 slechts bepaald worden door hare       
zooeven beschreven inrichting8  ,en ligt
 het voorts niet ook voor de hand1 dat  
uit dien hoofde al deze werkingen       
slechts daaruit af te leiden en te      
verklaren zijn8  ,nu vraag ik ,u1 die   
als onpartijdige rechters geroepen zijt1
 in deze zaak uitspraak te doen6 ,wie is
 in staat1 de gevolgtrekkingen1 die     
alleen reeds uit de genoemde            
verschijnselen afgeleid kunnen worden1  
systematisch uiteen te zetten8          
,ongetwijfeld slechts hij1 die1         
vertrouwd met de nauwkeurige beschouwing
 van figuren en de berekening der       
veranderlijke kracht1 de kunst verstaat1
 alleen reeds uit de boven beschreven   
feiten een menigte belangrijke besluiten
 te trekken4 ,en dat is toch geen ander 

dan de ,werktuigkundige4  ,maar laten   
wij ons nog een weinig verdiepen in de  
beschouwing van de zoo uiterst          
merkwaardige slagader2 niet minder dan  
de kennis van bijna het geheele         
menschelijk lichaam zal het loon zijn   
voor een korte en geringe inspanning van
 onzen geest4  ,zoodra de groote        
slagader het hierboven beschreven net   
gevormd heeft1 zendt zij cylindervormige
 buizen uit1 die z nauw zijn1 dat zij de
 roode bloedlichaampjes niet doorlaten1 
doch slechts het dunnere1 kleurlooze    
bloed in zich kunnen opnemen4  ,daar    
hebt ge nu de juiste voorstelling van   
een lymphvat6 ,ter zelfder plaatse zendt
 de slagader ook een recht doorloopenden
 stam uit1 die1 van grooter omvang dan  
de lymphvaten1 bestemd is1 het dikkere1 
roode1 van het helderder serum ontdane  
bloed te vervoeren4  ,ziedaar den waren 
oorsprong der aderen6  ,deze1 die in het
 begin zeer eng zijn1 nemen allengs in  
omvang toe door het van alle kanten     
nieuw toestroomend aderlijk en          

lymphvocht1 zoodat er ten laatste een   
nieuwe kegel1 gelijk aan dien der       
slagader1 maar z dat de beide kegels    
elkaar met hunne toppen raken1 gevormd  
wordt4  ,de vaten1 die ik slechts       
oppervlakkig behandelen kon1 ach1       
hoeveel schoons bergen zij niet in zich4
  ,hecht slagaderen1 aderen en          
lymphvaten1 op de boven beschreven wijze
 tot n geheel vereenigd1 aan een        
vliesachtig oppervlak vast1 vlecht daar 
zenuwen in en breng hier en daar        
veerkrachtige vezels aan1 rol dit alles 
vervolgens tot een kluwen op en ge hebt 
de inrichting van een klier voor ,u4    
,zoo dikwijls ik hieraan denk1 verdiep  
ik mij in de beschouwing van het orgaan1
 dat zoovele wonderbaarlijke werkingen  
teweegbrengt1 waaraan echter ook zoovele
 dwaselijk verzonnen eigenschappen zijn 
toegeschreven4  ,u echter1 groote       
,malpighi1 die alle hersenschimmen      
voorgoed verjaagd hebt1 is het door     
bovenmenschelijken ijver1 door          
ongelooflijke inspanning en schrander   

doorzicht gelukt1 onwederlegbaar aan te 
toonen1 dat de schijnbaar zoo           
ingewikkelde bouw eener klier slechts   
door de boven beschreven eenvoudige     
inrichting tot stand komt6  ,en hoe     
belangrijk is deze ontdekking niet6 ,het
 geheele lichaam bestaat immers uit     
schier niets anders dan uit een         
samenstel van klieren6  ,de hersenen1   
die reeds ,hippocrates een klier had    
genoemd1 worden ons nu door het penseel 
van ,malpighi geschilderd als een massa1
 bestaande uit slagaderen1 aderen en    
nerveuze reservoirs en afvoerkanalen4   
,lever1 milt en nieren zijn slechts uit 
klieren opgebouwd4  ,ook de kweekplaats 
van het voortplantingsvocht is een      
kunstig kluwen van cylindervormige      
kanalen4 ,ja1 zelfs de verblijfplaats   
van het embryo1 de woning der ongeboren 
vrucht1 de voorraadkamer des witten     
nectars1 dien de jonggeborenen drinken1 
vertoonen zich door hare                
afscheidingsprocessen als echte klieren4
 ,dat ook de beenderen en de vliezen    

ongeveer op dezelfde wijze gebouwd zijn1
 wie twijfelt er aan behalve hij1 die   
nog geen kennis genomen heeft van de    
onsterfelijke geschriften van ,malpighi1
 ,kerkring en ,havers8  ,laat mij ten   
slotte nog uwe aandacht mogen vragen    
voor eene oplettende beschouwing der    
spieren6 ,wie zich die moeite getroost1 
zal in haar de meest doelmatige         
instrumenten van allerfijnste           
mechanistische kunst zeer duidelijk     
terugvinden6 ,is immers niet de spier in
 haar geheel uit kleinere spieren van   
gelijken vorm samengesteld8 ,en wat is  
nu eigenlijk haar laatste bestanddeel1  
de vezel8 ,stellig niets anders dan een 
ruim maar tevens zeer dun vlies1 dat tot
 omhulsel dient voor een uiterst nauw   
nerveus kanaal1 een grooteren omvang    
heeft dan dat kanaal1 waaruit het       
voorkomt en slechts met geest#a gevuld  
is4  ,hoe reusachtig echter de kracht   
van dit werktuig is1 leert men eerst    
recht inzien1 indien men de hydraulische
 proeven van ,mariotte bestudeerd heeft 

in verband met de werktuigkundige       
verhandelingen van ,cartesius4          
,beschouwt aandachtig de longen1 die in 
bouw van de overige organen verschillen1
 en ge hebt voor u veerkrachtige1       
bolvormige zakken1 die afhangen van het 
afgeknotte uiteinde der luchtpijp2 hunne
 oppervlakte wordt in den vorm van een  
net door bloedvaten doorsneden1 zij zijn
 echter--en dit is een onoplosbaar      
raadsel--bijna geheel verstoken van     
lymphvaten4  ,wordt derhalve1 zoo hoor  
ik u vragen1 de zoo wonderbaarlijke1 de 
zoo kunstige bouw van het menschelijk   
lichaam slechts door een zoo eenvoudige 
inrichting tot stand gebracht8  ,het is 
stellig niet anders4  ,moge1 wie wil1 er
 met minachting wegens zijnen eenvoud op
 neerzien6  ,de ,werktuigkundige heeft  
hieromtrent een geheel tegenovergestelde
 opvatting3 hij heeft juist den hoogsten
 lof over voor het vernuft van hem1 die 
een werktuig weet te vervaardigen1 dat  
tot het voortbrengen der verlangde      
werking het meest geschikt en           

tegelijkertijd onder alle1 die deze     
kunnen voortbrengen1 het eenvoudigst is4
  ,welk besluit kunnen wij nu uit dit   
alles trekken8  ,het is dit1 dat het    
menschelijk lichaam een werktuig is1 van
 welks vaste deelen er sommige bestaan  
uit vaten1 geschikt om de vloeistoffen  
te bevatten1 te richten1 van gedaante te
 doen veranderen1 te verdeelen1 bijeen  
te zamelen en af te scheiden2 andere uit
 mechanische instrumenten1 die door     
hunnen vorm1 hunne hardheid en de       
vastheid hunner verbinding in staat     
zijn1 zoowel anderen deelen tot steun te
 dienen als bepaalde bewegingen uit te  
voeren4  ,ik zou uw geduld te zeer op de
 proef stellen en daardoor aan uwe      
waardigheid te kort doen1 indien ik     
alles tot in de kleinste bijzonderheden 
wilde uiteenzetten4 ,slechts dit zult   
gij wel zoo vriendelijk zijn te willen  
aanhooren1 dat ,hippocrates met de      
gansche schare van ,babylonirs1         
,egyptenaren en ,grieken1 wier          
voetstappen hij volgde1 en de geheele   

,grieksche school1 die van hem uitging1 
niets anders dan de beide genoemde      
groepen van lichaamsdeelen hebben kunnen
 ontdekken4  ,de ,arabieren hebben1 hoe 
ijverig zij zich ook op de studie der   
ontleedkunde toelegden1 nooit een derde 
hieraan kunnen toevoegen4  ,raadpleegt  
,vesalius1 die de ontleedkunde in nieuwe
 banen leidde1 diens mededingers        
,eustachius en ,fallopius1vervolgens ook
 ,harvey en ,malpighi1 die zich door    
hunne ontdekkingen een onsterfelijken   
naam verworven hebben1 voorts ,asellius1
 ,pecquet1 ,bartholinus1 ,dathir1       
,bellini1 ,glisson1 ,wharton en ,willis1
 die elk op hunne beurt oude meeningen  
voor nieuwe1 betere inzichten hebben    
doen plaats maken2 voegt bij dezen ,leal
 en ,louwer1 die de wetten der mechanica
 op de ontleedkunde toepasten1 en       
eindelijk ,hooke1 ,pouwer en            
,leeuwenhoek1 die tot de diepste        
verborgenheden zijn doorgedrongen1 en ge
 zult vinden1 dat zij met al hunne      
wetenschap1 met alle middelen1 welke hun

 bij hun onderzoek ten dienste stonden1 
geene andere dan de twee genoemde       
bestanddeelen van het menschelijk       
lichaam hebben kunnen ontdekken4        
,waarom zouden wij dus dulden1 dat men  
andere willekeurig verzint en ons maar  
steeds wat op de mouw speldt8  ,wat     
hebben wij hier te doen met elementen1  
hoedanigheden1 vormen1 chemische1       
bezielde en metaphysische oorzaken1     
liefde en haat2 waar is hier sprake van1
 aanleiding tot en behoefte aan zoovele 
verdichtselen8  ,geen enkele school vond
 hier ook maar een spoor van de door    
haar verzonnen verschijnselen4  ,slechts
 de ,werktuigkundigen mogen het         
menschelijk lichaam als hun gebied van  
onderzoek beschouwen en in dat geheele  
lichaam1 ten minste wat zijne vaste     
deelen aangaat1 is niets wat daarbuiten 
valt4  ,derhalve verdienen zij alleen   
gehoor1 moeten slechts hunne uitspraken 
geraadpleegd1 slechts hunne beginselen  
aanvaard1 slechts hunne methode         
toegepast worden1 wanneer onderzoek     

gedaan wordt naar de werking van een    
orgaan1 welks bouw men reeds genoegzaam 
doorzien heeft4  ,slechts dat betoog zal
 hier van kracht zijn1 dat door een in  
deze wetenschap ervaren ,meester        
geleverd wordt4  ,u1 o mannen1 die      
wellicht niet instemt met mijne woorden1
 vraag ik1 wat de beteekenis is van den 
toch zoo eenvoudigen vorm van het       
hoornvlies1 wat die van de bepaalde     
oppervlakte en dichtheid van het        
waterachtig vocht1 van de kristallens en
 van het glasachtig vocht4  ,zegt mij   
toch1 wat de schelpen van het uitwendige
 oor en de in het midden eenigszins     
nauwe en omgebogen1 doch aan de beide   
uiteinden breedere en recht doorloopende
 weg van de gehoorgang beteekenen voor  
het opvangen en richten der             
geluidsgolven8  ,beschouwt de fijnheid  
van het trommelvlies1 zijnen            
elliptischen1 in de richting van de     
binnenzijde van het rotsbeen bollen1    
vorm en de velerlei krommingen1 welke   
het door middel van het hamertje1 dat   

daaraan vastgehecht is en door een      
afzonderlijke spier in beweging gebracht
 wordt1 kan aannemen1 en zegt mij dan1  
wat de werking is van deze inrichting1  
die zich zelfs bij het geringste dier   
steeds op dezelfde wijze en even        
ingewikkeld vertoont8  ,wijst ons ook de
 strekking aan van het kunstige doolhof1
 van de schelp1 van het voorportaal1 van
 de dubbele winding van het kegelvormig 
slakkenhuis1 van het ovale en het ronde 
venster1 van zoovele wonderen van       
mechanistische kunst1 welke ,gods hand  
hier in de zeer harde rots heeft        
uitgehouwen4  ,als mijne stellige       
overtuiging spreek ik het uit1 dat gij  
zonder een diepgaande kennis van de     
,werktuigkunde noch zelf er iets van    
zult kunnen begrijpen1 noch anderen iets
 van beteekenis er over mededeelen1     
welke hulpmiddelen gij bij uw onderzoek 
ook moogt bezigen4  ,moge dit weinige1  
dat ik over de vaste stoffen zeide1     
volstaan2 het ligt in de rede1 dat ik   
hieraan het een en ander over de        

vloeistoffen toevoeg4  ,deze zijn het   
immers1 van welker beweging het leven en
 van welker onbelemmerde strooming door 
de vaten de gezondheid afhangt4  ,van   
hare geaardheid kan echter hij alleen   
zich een duidelijke voorstelling maken1 
die de kleine en beweeglijke lichaampjes
 kent1 door welker opeenhooping de      
vloeistof gevormd wordt4 ,beschouwt men 
zoo n enkel lichaampje1 dan vertoont het
 het karakter eener vaste stof en al    
zijne werkingen worden derhalve bepaald 
door massa1 beweging en vorm4 ,hieruit  
volgt1 dat de werkingen1 die elk deeltje
 eener vloeistof afzonderlijk           
teweegbrengt1 slechts door den          
,werktuigkundige langs experimenteelen  
weg kunnen opgespoord worden4  ,daar dit
 echter uit het vroeger gezegde vanzelf 
voortvloeit1 zal ik hier niet verder    
over uitweiden1 maar slechts dit        
opmerken1 dat onze kennis der           
vloeistoffen1 wat dit punt betreft1 nog 
niet zver gevorderd is1 dat zij reeds   
practische resultaten kan opleveren4    

,letten wij daarentegen op de           
gezamenlijke massa der vloeistof1 dan   
nemen wij zwaarte en strooming als de   
eigenschappen waar1 welke alle vochten  
op aarde met elkander gemeen hebben4 ,de
 elasticiteit echter1 de verschillende  
graden van zwaarte1 dichtheid1          
vloeibaarheid en adhaesievermogen1 de   
snelheid en de bewegingsrichting zijn de
 voornaamste eigenschappen1 waardoor de 
vloeistoffen zich onderling             
onderscheiden4 ,de invloed nu van al    
deze eigenschappen is z groot1 dat de   
oorsprong der tallooze verschijnselen1  
welke het menschelijk lichaam in        
normalen toestand te aanschouwen geeft1 
slechts daarin behoeft gezocht te       
worden4  ,wie derhalve van dit alles op 
streng wetenschappelijke wijze een      
systematische uiteenzetting weet te     
geven1 verricht daarmede een werk van   
het grootste belang voor de bevordering 
der geneeskunde4  ,en nu vraag ik ,u1   
wie zal de beteekenis der genoemde      
verschijnselen kunnen in het licht      

stellen1 verklaren en aantoonen1 die    
niet vertrouwd is met de ,evenwichtsleer
 der vloeistoffen1 dat zoo ingewikkelde 
onderdeel der ,werktuigkunde8  ,dit is  
de zoo vermaarde wetenschap der         
,waterbouwkundigen1 welke1 door gebruik 
te maken van wiskundige berekeningen bij
 de bestudeering der zooeven door mij   
genoemde eigenschappen1 zeer nuttige en 
voor de praktijk bruikbare              
leerstellingen gevonden heeft4  ,heeft  
zij niet1 zich niet bekommerend om de   
natuurkundige verklaring der            
verschijnselen1 noch om de werking1 die 
elk deeltje der vloeistof op zichzelf   
uitoefent1 doch slechts rekening houdend
 met de voor de zintuigen waarneembare  
werking der geheele massa1 met          
toepassing der wiskundige methode hoogst
 belangrijke resultaten verkregen1      
waarvan wij ook in het dagelijksch leven
 nut ondervinden8  ,hij1 die feiten     
verlangt en zich niet door woorden wil  
laten overtuigen1 neme de werken van    
,archimedes1 ,cartesius1 ,stevin1       

,borelli1 ,mariotte1 ,huygens1 ,newton  
en ,bellini ter hand4  ,hoezeer ware het
 te wenschen1 dat meer bevoorrechte     
geesten over de nog onopgeloste         
problemen op het gebied dezer wetenschap
 hun helder licht lieten schijnen4      
,mochten toch de ,wiskundigen zich op   
haar toeleggen1 haar in alle richtingen 
doorvorschen1 om ze ons ten slotte met  
volkomen duidelijkheid te doen kennen6  
,indien zij zich er toe willen zetten1  
de vraagstukken1 rakende de algemeene   
werkingen der vloeistoffen1 door het    
licht hunner wetenschap op te helderen1 
mogen wij verwachten1 dat hun arbeid    
binnen korten tijd rijker vrucht voor de
 geneeskunde zal afwerpen1 dan al hare  
andere hulpwetenschappen haar tot nog   
toe hebben opgeleverd4  ,wij moeten ons 
inderdaad ergeren en tegelijkertijd     
schamen over de zotternijen1 waardoor   
zij1 die1 zonder kennis der             
,werktuigkunde1 de werking der          
menschelijke lichaamsvochten trachtten  
uiteen te zetten1 een zoo bij uitstek   

ernstige wetenschap als de geneeskunde  
in een belachelijk daglicht geplaatst   
hebben4  ,en ik verklaar ronduit1 dat   
niemand de werkingen der levensvochten  
kan begrijpen1 die niet vertrouwd is met
 de wetten der ,waterbouwkunde4         
,terwijl ik dit met de vrijmoedigheid1  
den geneesheer eigen1 verkondig1 zie ik 
in mijne verbeelding reeds hen zich tot 
den strijd gereed maken1 die1 ik weet   
niet waarom1 zich en hunne school naar  
,hermes#b noemen4  ,zou ik uit deze     
algemeene leer der vloeistoffen al      
datgene kunnen afleiden1 wat betrekking 
heeft op hare bijzondere eigenschappen8 
,of zou ik voor de altijd gelijke       
bewegingen der gisting1 voor de ziedende
 botsingen der verschillende            
vloeistoffen of voor de wonderbaarlijke 
werkingen der spontane rotting ooit een 
verklaring kunnen vinden in de wetten   
der ,mechanica8  ,hij1 die zulke        
tegenwerpingen maakt1 moge1 gedachtig   
aan hetgeen ik reeds gezegd heb1 ook het
 volgende in het oog houden4  ,want dit 

is mijne meening hieromtrent2 het staat 
aan ,u1 mijne hoorders1 de juistheid    
ervan te beoordeelen4  ,ik geef toe1 dat
 de proeven der ,scheikundigen een1     
trouwens zeer beperkt1 inzicht kunnen   
geven in de ontwikkeling van enkele op  
zichzelf staande verschijnselen1 voor   
zoover die proeven iets voor onze       
zintuigen waarneembaars opleveren1      
waarbij men dan nog dient rekening te   
houden met de bijzondere omstandigheden1
 waaronder zij plaats hadden4  ,de      
scheikunde is derhalve volstrekt        
onmisbaar voor de medische wetenschap1  
daar zij haar de beschikking geeft over 
een uitgebreide reeks van waarnemingen  
en de beste waarnemingsmethoden aan de  
hand doet4  ,de ,chemie kan dus wel     
gegevens verschaffen en de voorwaarden1 
waaronder deze verkregen zijn1 duidelijk
 omschrijven1 doch in geen geval is zij 
in staat1 vaste regels te geven1 volgens
 welke uit die gegevens verdere         
conclusies getrokken kunnen worden4     
,doch zelfs indien dit wl het geval     

ware1 ook dan nog was de hoovaardij van 
hen misplaatst1 die er zich maar steeds 
dwaselijk op beroemen1 enkel door de    
beoefening der scheikunde den geheelen  
schat der medische wetenschap in bezit  
te hebben6  ,dat immers in ons lichaam1 
hetzij in normalen of ziekelijken       
toestand1 meer verschijnselen           
teweeggebracht worden door de algemeene 
eigenschappen der vochten1 welke de     
wiskundigen zich tot taak gesteld hebben
 te onderzoeken1 dan door die1 welke    
valschelijk verdicht1 twijfelachtig of  
grootendeels door de ,scheikundigen zelf
 kunstmatig verwekt zijn1 blijkt        
duidelijk uit het volgende door een     
ieder waargenomen feit4  ,de een lescht 
zijnen dorst met water1 de ander doet   
zijn lichaam dagelijks opzwellen door   
het gebruik van ,falerner#c2 deze1 aan  
soberen kost gewend1 stilt zijnen honger
 met en leeft alleen van vruchten en    
meelspijzen1 gene overlaadt zijne maag  
met vleesch1 visch1 groenten en met den 
fijnsten smaak uitgelezen kruiderijen2  

sommigen voeden zich met laffe en bijna 
zoutelooze spijzen1 anderen prikkelen   
hunne ingewanden met allerlei gezouten1 
zure en scherpe gerechten4  ,toch zien  
wij1 dat1 niettegenstaande een zoo      
groote verscheidenheid van              
voedingsstoffen1 zoowel personen die tot
 de eene als die tot de andere categorie
 behooren1 gedurende vele jaren leven en
 gezondheid kunnen behouden1 hoe        
verschillend de lichamen ook zijn1      
waarmede zij hunne vochten verzadigen4  
,wordt daardoor nu niet ten stelligste  
bewezen1 dat de levensverrichtingen in  
meerdere mate afhankelijk zijn van den  
algemeenen aard der vloeistoffen1 zooals
 die door de werktuigkundigen ontvouwd  
is en zich in het lichaam zelf door de  
werking der ingewanden openbaart1 dan   
van de bijzondere eigenschappen van elk 
deeltje op zich zelf8  ,indien gij dit  
niet genoegzaam bewezen acht door       
hetgeen hierover te vinden is in de     
meesterwerken van ,baco van ,verulam    
over leven en dood#d1 door de           

vrijzinnige voorschriften1 die          
,hippocrates en ,celsus omtrent de      
voeding van gezonde personen gegeven    
hebben1 en ten slotte door hetgeen de   
dagelijksche ondervinding ons leert1 dan
 zal ik u een voorbeeld aanhalen1       
ontleend aan ,louwer1 een man1 aan wiens
 woorden men1 wegens zijn buitengewone  
eerlijkheid en scherpzinnigheid1 gepaard
 aan een helder oordeel1                
onvoorwaardelijk geloof moet hechten4   
,deze toch verzekert1 dat eens een door 
geweldig bloedverlies uitgeputte        
jongeling enkel door het toedienen van  
vleeschsap1 dat in zijne aderen werd    
opgenomen1 er doorheen stroomde en zelfs
 zonder verandering van kleur weder uit 
de wonden te voorschijn kwam1 tot het   
leven teruggebracht werd4  ,doch waartoe
 woorden te verspillen over eene zaak1  
die z voor zich zelf spreekt4  ,op u    
beroep ik mij1 uw getuigenis roep ik in1
 doorluchte ,geneesheeren1 wier wijsheid
 dezen kring luister bijzet1 wier       
zegenrijke hand dezer stad de gave eener

 onverstoorde gezondheid toebedeelt6    
,zien wij ons niet bij het behandelen   
onzer patinten tallooze malen           
genoodzaakt1 al te vloeibare stoffen te 
verdikken1 samengepakte op te lossen1   
stilstaande in beweging te brengen en al
 te lichte stoffen meer stevigheid te   
geven8  ,hoe uiterst zelden daarentegen 
worden wij gedwongen1 onze aandacht te  
wijden aan den strijd der zouten1 de    
vlammen der zwavels en de geheimzinnige 
werking van het kwikzilver6  ,ja1 zelfs 
zij1 die het maar altijd over chemische 
middelen hebben1 passen1 als een ziekte 
hen dwingt handelend op te treden1 met  
verzaking van hun eigen leer1 ijverig de
 zooeven door mij genoemde methoden toe4
  ,indien het dus waar is1 dat zooveel  
te danken is aan de genoemde            
eigenschappen der vloeistoffen en de    
werktuigkundigen het zijn1 die deze naar
 aller oordeel het best onderzocht      
hebben1 zoo volgt hieruit1 dat de kennis
 der levensvochten zelve voor den       
geneesheer verborgen moet blijven1      

indien hij niet met de ,mechanica       
vertrouwd is4  ,vestigt thans eens uwe  
aandacht op de werkingen1 die een gevolg
 zijn van het stroomen der vloeistoffen 
door de vaten1 en nog veel duidelijker  
zal de groote beteekenis van de         
waarheden der ,mechanica in het oog     
springen4  ,indien toch de bovengenoemde
 vloeistoffen in de vaten1 zooals wij   
die beschreven hebben1 stilstaan1 dan   
hebben wij een lijk voor ons4  ,indien  
echter deze vochten zich ongehinderd    
door die kanalen kunnen bewegen1        
aanschouwen wij een levend lichaam4     
,wie zich door mijne woorden niet wil   
laten overtuigen1 zal toch wel zijn     
eigen oogen willen gelooven4  ,denkt u  
een gevoelig persoon1 die door den      
aanblik van uit eene wonde stroomend    
bloed in zwijm gevallen is4  ,wij zien  
hier een doode1 maar toch geen gewoon   
lijk4 ,immers alle vaste en vloeibare   
stoffen1 zooals die bij een normaal     
mensch gevonden worden1 zijn aanwezig2  
slechts de beweging1 die de vochten in  

omloop brengt1 ontbreekt er aan4  ,denkt
 ,u vervolgens1 dat men1 door welk      
middel dan ook1 de zenuwen van dien     
persoon heeft weten te prikkelen1 zoodat
 de stof1 die het hart in beweging      
brengt1 weer zijn gewonen loop krijgt1  
terstond houden alle droeve             
verschijnselen van den dood op en keert 
het leven1 opgewekter dan voorheen1     
terug4  ,en niet alleen het leven1 maar 
ook de warmte1 de blozende huidskleur1  
de lenigheid1 het denkvermogen1 kortom  
alle natuurlijke en specifiek           
menschelijke levensuitingen keeren      
tegelijkertijd weder4  ,wat merken wij  
hier van het ontstaan of vergaan van een
 gisting1 een opbruising1 een           
weerbarstig zout1 van een olie- of      
geestachtig beginsel8  ,behalve de      
beweging wordt er niets toegevoegd of   
verwijderd2 toch zien wij het leven     
zelf1 dat reeds verloren was1           
wederkeeren4  ,hetzelfde verschijnsel   
kunnen wij waarnemen bij vogels en      
insecten1 die1 door de winterkoude      

verstijfd1 slechts aan een matige warmte
 behoeven blootgesteld te worden1 om    
terstond weer tot het leven terug te    
keeren4  ,er zijn echter menschen1 die1 
hoewel buigend voor de kracht der       
waarheid1 toch vaak ook stellig         
vaststaande waarheden weigeren aan te   
nemen wegens de te algemeene bekendheid 
van de feiten1 waarop zij berusten4  ,om
 nu mijne beweringen1 die eigenlijk door
 de genoemde overbekende feiten reeds   
voldoende bewezen zijn1 ook door een    
zeldzamer voorbeeld te staven1 noodig ik
 ,u uit1 met mij een kijkje te nemen in 
het laboratorium van ,hooke4  ,een door 
vernieling der borstkas bezweken dier   
zien wij daar1 nadat zijn longen door   
middel van een aan het strottenhoofd    
bevestigden blaasbalg opgeblazen zijn1  
spoedig tot het leven terugkeeren4      
,laten wij vervolgens1 nog onder den    
indruk van dit schouwspel1 dat ons het  
leven als iets zoo werktuigelijks deed  
kennen1 ons snel tot den grooten        
,glisson wenden4 ,ziet1 hoe hij in het  

lijk van een reeds lang overledene op   
wonderbaarlijke wijze de                
levensverrichtingen kunstmatig te       
voorschijn roept door het door middel   
van een blaas inspuiten van vocht in de 
aderen4  ,bewijzen al deze als          
voorbeelden aangevoerde feiten--en men  
zou er tallooze kunnen opsommen--niet   
voldoende1 dat ongeveer alles1 wat ons  
leven en onze gezondheid veroorzaakt en 
er uit voortkomt1 afhangt van het       
regelmatig heen en weer stroomen der    
vochten door de vaten8  ,daar nu de     
,werktuigkundigen alleen het zijn1 die  
de werkingen dezer beweging en de       
wetten1 waaraan zij gehoorzaamt1        
volkomen doorzien en in dat deel hunner 
wetenschap1 dat ,evenwichtsleer der     
gassen en vloeistoffen genoemd wordt1 op
 overtuigende wijze helder en           
systematisch uiteenzetten1 moet dit     
alles mijns inziens ook tot het gebied  
der ,mechanica gerekend worden4  ,maar  
hier zijn wij nu juist bij een punt     
aangeland1 dat de voorstanders van de   

leer der fermenten tot niet weinig      
zelfverheffing en zegevierenden jubel   
aanleiding geeft4  ,indien1 zoo zeggen  
zij1 de onbelemmerde strooming der      
vloeistoffen door de vaten de oorzaak   
van het leven is1 dan is de eerste grond
 der beweging in de vloeistof zelve te  
zoeken en in niets anders4 ,zij kan dus 
slechts gevonden worden in de aan de    
vloeistof eigen1 zeer sterke en vrij    
gestadige beweging1 een hoedanige       
slechts in door gisting aangezette      
vloeistoffen wordt aangetroffen4  ,hen1 
die zoo spreken1 wil ik er aan          
herinneren1 dat de oorsprong van de     
beweging der vloeistof in het embryo bij
 de ouders gezocht moet worden2 dat die 
beweging1 zoolang de vrucht zich in het 
moederlijf bevindt1 door de koestering  
der moeder wordt gaande gehouden en     
vervolgens1 na de geboorte1 enkel en    
alleen aan de inrichting der vaste      
lichaamsdeelen haren voortgang te danken
 heeft4 ,hij1 die den wonderlijken bouw 
van het hart1 van zijn boezems tot zijn 

kamers1 en den samenhang dier deelen    
aandachtig heeft gadegeslagen1 alsook de
 hieruit noodwendig voortspruitende     
bewegingen van het bloed1 dat uit het   
hart in de slagaderen stroomt1 uit deze 
naar het merg der hersenen1 de          
aanhangsels1 de zenuwen1 spieren en     
aderen en zoo weder terug naar het hart1
 zal de voortzetting van het            
levensproces niet anders trachten te    
verklaren dan uit de mechanische werking
 der ingewanden4  ,het zal hem immers   
gemakkelijk vallen1 met wiskundige      
zekerheid te bewijzen1 dat uit slechts n
 enkelen hartslag in een gezond lichaam 
elke verdere werking van het hart       
vanzelf voortkomt4  ,veel minder in     
aantal en veel eenvoudiger van aard1 dan
 wij ons dat voorstellen1 zijn de       
voorwaarden voor een goede gezondheid4  
,de veranderingen1 welke het voedsel in 
ons lichaam ondergaat1 zijn veel        
eenvoudiger dan men algemeen aanneemt4  
,de oorzaken van het menschelijk leven  
zijn minder samengesteld dan wij zelven 

meenen4  ,indien de bouw van het        
menschelijk lichaam ons nauwkeurig      
bekend was1 indien wij volkomen waren   
ingelicht omtrent den aard der          
vloeistoffen1 voor zoover die voor onze 
zintuigen waarneembaar is1 dan zou de   
mechanica ons spoedig leeren inzien1 dat
 datgene1 wat ons nu1 wegens onze       
onkunde1 in de hoogste mate verbaasd    
doet staan1 uit zeer eenvoudige         
beginselen voortvloeit4  ,de waarheid   
dezer schijnbaar zoo paradoxe bewering  
kunt gij uit n enkel voorbeeld opmaken1 
waaruit ,u zal blijken1 op welk een     
eenvoudige en geheel werktuigelijke     
wijze de allerbelangrijkste verandering 
in ons lichaam tot stand komt4  ,wanneer
 men een doorzichtig deel van een levend
 dier onder een microscoop legt1 dan    
neemt men duidelijk waar1 dat het bloed 
enkel door den hartslag naar het        
uiterste gedeelte der slagaderen        
gedreven wordt en1 daar aangekomen1 ten 
gevolge van de veerkrachtige            
samentrekking der slagader een weinig   

teruggedreven wordt4 ,op hetzelfde      
oogenblik houdt de hartslag op en vallen
 de hartkleppen dicht1 om het bloed     
daardoor gelegenheid te geven1 om terug 
te stroomen4  ,dat door dezen           
afwisselenden aandrang en terugstoot de 
in massa verschillende deelen van het   
bloed in het geheele lichaam hunnen weg 
nemen naar de monden van verschillende  
openingswijdte en door deze nu eens     
worden opgenomen1 dan weer              
teruggestooten1 dit alles vertoont zich 
even helder aan ons oog als het zich    
boven ons welvende uitspansel4  ,niet   
minder duidelijk zien wij het bloed zich
 verdeelen in vloeistoffen1 onderling   
verschillend in kleur en graad van      
dichtheid1 die zich vervolgens in de    
aderen weder vermengen2 deze            
verschijnselen hebben dezelfde oorzaak  
als de voorgaande4  ,en nu zal iemand1  
die geoefend is in het waarnemen van    
chemische processen1 zelfs met het      
bloote oog kunnen constateeren1 dat dit 
alles uitsluitend ten gevolge van een   

van elders komenden aandrang en de      
veerkrachtigheid der bloedvaten1 zonder 
eenig teeken van gisting1 tot stand     
komt4  ,vaak beving mij1 terwijl ik in  
de beschouwing hiervan verdiept was1 een
 twijfel1 of ik wel een deel van een    
levend dier voor mij zag en niet veeleer
 een samenstel van kanalen1 door een    
hoogst bekwaam werktuigkundige naar het 
ontwerp van een uitstekend mathematicus 
gebouwd1 door welke een waterbouwkundige
 van den eersten rang vloeistoffen      
leidde1 vaneenscheidde en vermengde4    
,wilt gij eindelijk door feiten in het  
licht gesteld zien1 dat de              
,werktuigkundigen in staat zijn1 door   
middel van eenvoudige en betrouwbare    
proeven zoodanige vraagstukken tot      
oplossing te brengen1 die nog maar      
enkele jaren geleden voor onoplosbaar   
gehouden werden1 dan behoef ik u slechts
 in herinnering te brengen1 welke       
resultaten op dit gebied door           
wiskundigen arbeid verkregen zijn4  ,men
 bestudeere aandachtig de geschriften   

van ,borelli1 waarin deze zich bij de   
behandeling van medische vraagstukken   
van de ,mechanica bedient4  ,men leze   
na1 welke ingewikkelde problemen        
,bellini1 een geleerde uit de school van
 ,borelli1 met toepassing van dezelfde  
beginselen en voortbouwend op de        
ontdekkingen van ,malpighi1 als een     
tweede ,oedipus heeft opgelost4         
,vervolgens ook de problemen1 die       
,pitcairn1 weleer een sieraad dezer     
hoogeschool1 aangespoord door het succes
 van den arbeid der genoemde geleerden1 
aan de geleerde wereld heeft voorgelegd 
en opgehelderd4  ,laat ons ijverig      
navorschen de verhandelingen van        
,scheiner1 ,cartesius en ,huygens over  
het oog en die van ,kircher1            
,schelhammer en ,morland over het oor en
 het gehoor4  ,dan zal het toch zeker   
geen vraag meer zijn1 of de ,mechanica  
der ,geneeskunde ten goede komt6  ,dan  
zal blijken1 welke resultaten te        
verwachten zijn1 indien ,geneeskundigen1
 doordrongen van het nut dezer          

wetenschap1 haar op hun eigen gebied    
gaan toepassen1 en indien met deze      
methode even lang wordt voortgegaan als 
het verkondigen van de dwaze theorien   
der philosophische scholen in de        
medische wetenschap geduld is geworden4 
,dat het boven gezegde juist is en dat  
derhalve de ,mechanica kan toegepast    
worden op de ,geneeskunde1 zal wellicht 
door ieder beaamd worden1 zoolang er    
slechts sprake is van de ,theorie2 voor 
de practische uitoefening der           
,geneeskunde daarentegen wordt elk nut  
der ,mechanica door de meeste menschen  
ten stelligste ontkend4  ,hoe de        
bevestiging van het eene en de          
ontkenning van het andere1 hoe          
spitsvondig deze onderscheiding ook     
geformuleerd is1 kunnen samengaan1      
vermag ik niet te begrijpen4  ,want zij1
 die dit onderscheid maken1 zullen onder
 de ,theorie der geneeskunde toch niets 
anders verstaan dan de leer1 die ons uit
 de naaste oorzaken een helder inzicht  
weet te verschaffen in het leven van den

 gezonden mensch4  ,is deze definitie   
juist--en ik geloof niet1 dat iemand er 
eenig bezwaar tegen zal hebben1--dan    
volgt hieruit1 dat deze wetenschap de   
beste hulpmiddelen oplevert voor het    
opsporen en genezen der ziekten4        
,immers hij1 die de voorwaarden eener   
volmaakte gezondheid grondig kent1 zal  
ook1 wanneer een of meer van deze       
ontbreken1 den oorsprong en het wezen   
der afwijking1 dat is der ziekte1       
volkomen begrijpen4  ,zal nu niet hij1  
die het helderst inzicht heeft in de    
naaste oorzaak eener ziekte1 ook voor   
den meest geschikten persoon moeten     
gehouden worden1 om die ziekte te       
bestrijden8  ,het gaat er namelijk mede 
als met een uurwerk2 als de wijzer      
afwijkt1 zal ook een leek de fouten     
kunnen opmerken1 maar ze volgens de     
regelen der kunst herstellen zal niemand
 anders kunnen dan hij1 die kennis heeft
 van de inrichting van uurwerken en     
daardoor ziet1 wat er aan de            
verschillende deelen hapert1 hetgeen hem

 wederom de middelen tot herstel aan de 
hand doet4  ,zoo kan dus aan het        
kleinste lichtvonkje der theoretische   
,geneeskunde door een bekwaam ,meester  
een fakkel ontstoken worden1 die hem bij
 het practisch uitoefenen van zijn vak  
voorlicht4  ,wie derhalve het nut der   
,mechanica voor de theorie der          
,geneeskunde erkent1 doet het daarmede  
tevens ook voor de praktijk4  ,dit is   
vooral duidelijk bij dat zoowel om zijn 
hoogen leeftijd als om zijn uitgebreide 
toepassing hooggeerde deel onzer        
wetenschap1 dat zijn naam ontleent aan  
het met de hand genezen2 oordeelt zelf1 
of de chirurgie de uitvindingen der     
,mechanica ontberen kan4  ,welke medicus
 zal met meer geluk instrumenten tot het
 herstellen van gebreken uitvinden dan  
een zoodanige1 die door en door         
vertrouwd is met de ,werktuigkunde8  ,de
 ijle figuurtjes1 die men wel eens voor 
zijn oogen meent te zien zweven1 worden 
door ,geneesheeren1 die onbedreven zijn 
in de ,wiskunde1 voor eerste            

verschijnselen eener aanstaande         
uitstorting in het waterachtig vocht    
gehouden2 vandaar dan ook1 dat zij het  
toch zoo teere oog1 ganschelijk         
verkeerd1 met scherpe vochten           
behandelen1 die er vaak een groote      
verwoesting in aanrichten4  ,hoe geheel 
anders is echter de geneeswijze         
geworden1 sedert ,willis met wiskundig  
inzicht den zetel van dit verschijnsel  
in het netvlies en de oorzaak er van in 
de slagaderen gezocht en ,pitcairn dit  
vermoeden tot zekerheid gebracht heeft4 
,zonder gebruikmaking van eenig         
uitwendig bijtmiddel wordt het kwaad    
door aderlating en toediening van een   
oplossend middel op voor den patint     
onschadelijke wijze weggenomen1 terwijl 
somtijds ook elke behandeling onnoodig  
geoordeeld wordt4  ,welk een dwaasheid1 
een afwijking van het oog1 bestaande in 
een verkeerde breking der lichtstralen1 
met oogwaters of drankjes te willen     
genezen6  ,op hoe afdoende wijze worden 
daarentegen dergelijke gebreken         

verholpen door brillen1 welke naar de   
voorschriften van ,huygens voor elke    
afwijking in het bijzonder geschikt     
gemaakt kunnen worden4  ,ik wenschte1   
dat zij1 die alle toepassing der        
,mechanica van de praktijk der          
,geneeskunde willen verre houden1 maar  
eerst eens begonnen met ,huygens' werken
 over het opheffen der gezichtsstoringen
 te leeren verstaan4  ,deze beroemde    
,nederlander heeft immers1 met          
gebruikmaking van hetgeen de anatomie   
leert over de inrichting van het oog1   
overigens alleen lettend op het         
bijzondere karakter der ziekte1 die hij 
genezen wil1 weldra door louter         
wiskundige berekeningen een hulpmiddel  
ontdekt1 dat slechts voor die kwaal     
afdoende is1 welker door het onderzoek  
aan het licht gebrachte eigenaardigheid 
de kern van het probleem had uitgemaakt4
  ,zonder aan het oog te raken1 heft hij
 de uitwerking der ziekte op en het     
onherstelbaar gebrek van het oog zelve  
wordt door het aanbrengen van een       

bijzonder gevormd glas onvoelbaar       
gemaakt4  ,ziedaar schoone voorbeelden1 
die een zeer duidelijk beeld vertoonen  
van de mechanistische methode1 door de  
wiskundigen bij het behandelen van      
geneeskundige vraagstukken toegepast1   
van het nut1 dat zij oplevert en het    
succes1 dat er mede te bereiken valt4   
,wanneer men volgens deze methode ook   
alle overige vraagstukken zal gaan      
behandelen--en ik twijfel er niet aan1  
dat men het langzamerhand wel zoover zal
 brengen--dan zullen wij eindelijk eens 
in het bezit komen van eene             
geneeskundige wetenschap1 die1 op       
zekerder basis gegrondvest en vrij van  
verzinselen1 niet ten allen tijde       
veranderlijk1 maar eeuwig dezelfde zal  
zijn4  ,men brenge nu niet hiertegen in1
 dat het nog niet bewezen is1 dat op de 
afwijkingen der vloeistoffen en dus op  
de oorzaken der inwendige ziekten en    
hare leniging met aan de mechanica      
ontleende hulpmiddelen een gunstige     
invloed geoefend kan worden4  ,want met 

die opmerking wordt hetzij deze vraag   
bedoeld1 of dit resultaat wel ooit te   
bereiken valt1 hetzij deze1 hoe het     
komt1 dat het nog niet bereikt is4      
,wordt dit laatste bedoeld1 dan hebben  
wij onbillijke en lastige beoordeelaars4
  ,is het niet ergerlijk1 te hooren     
eischen1 dat de weinige                 
,werktuigkundigen1 die zich eerst sedert
 korten tijd op geneeskundig gebied     
bewegen1 een zoodanig werk reeds geheel 
volbracht zouden hebben1 waaraan alle   
anderen te zamen in een tijdsverloop van
 drieduizend jaren met vereende krachten
 nog zelfs geen begin van uitvoering    
hebben kunnen geven8  ,wordt daarmede   
niet iets geheel onmogelijks verlangd8  
,daar immers de eerste voorwaarde voor  
het toepassen der mechanica op de       
geneeskunde deze is1 dat daarbij van de 
kennis van den bouw der vaste deelen1   
van den aard der vloeistoffen en van de 
verschijnselen1 welke zij zoowel in     
normalen als in ziekelijken toestand    
teweegbrengen1 als van vaste gegevens   

kan worden uitgegaan1 is het dan niet   
ongerijmd1 te eischen1 dat zulk een     
omvangrijke wetenschap1 terwijl zij nog 
in het eerste stadium harer ontwikkeling
 verkeert1 reeds haar toppunt bereikt   
zal hebben8  ,is er echter iemand1 die  
meent1 dat langs dezen weg nooit ook    
maar iets tot stand gebracht zal worden1
 dan moge hij wel bedenken1 dat ziekten1
 die door een der vloeistoffen          
veroorzaakt worden1 in verreweg de      
meerderheid der gevallen het gevolg zijn
 van een abnormale strooming dier       
vloeistof door de vaten4  ,dit leeren   
ons de waarnemingen van ,hippocrates1   
vergeleken met die van ,sanctorius en   
met de dagelijks door ons waargenomen   
verschijnselen4  ,en nu zal hij1 die een
 vergelijkende studie gemaakt heeft van 
de verschijnselen1 welke het menschelijk
 lichaam zoowel bij het leven1 hetzij in
 gezonden of ziekelijken toestand1 als  
bij en na den dood te aanschouwen geeft1
 den innerlijken grond van zulk een     
stoornis in de strooming in den regel   

zoeken in een verslapping der           
stuwkracht1 een krampachtige            
samentrekking der vaten of in           
afwijkingen der vloeistoffen1 wat       
betreft hare hoeveelheid1 beweging en   
meer of minderen graad van dichtheid4   
,een aandachtige beschouwing doet ons   
inderdaad zien1 dat de gunstige werking 
der middelen1 door welke wij de pijn    
onzer patinten plegen te stillen1       
voornamelijk daaraan te danken is1 dat  
zij de zooeven genoemde oorzaken der    
ziekten wegnemen4  ,men vergelijke de   
gulden waarnemingen van ,sydenham met de
 verhandelingen van ,bellini over de    
aderlating1 de prikkels en de           
samentrekbaarheid der vezels1 en wanneer
 men daaruit zal geleerd hebben1 dat de 
heilzame werking der meest gewone       
geneesmiddelen op volkomen mechanische  
wijze wordt voortgebracht1 zal men wel  
de verwachting durven koesteren1 voor de
 werkingen dezer middelen en de wijze   
hunner toepassing langzamerhand vaste   
regels te zullen zien opstellen4        

,nauwelijks kan ik mij bedwingen1       
wellicht al te voorbarig1 het uit te    
spreken1 dat de oorzaken der            
oogenschijnlijk meest ingewikkelde      
ziekten eenvoudiger en van meer         
mechanischen aard zijn dan eenig        
geneesheer vermoedt4  ,immers de minste 
en onbeduidenste beschadiging van n deel
 eener machine is in staat1 tengevolge  
van zijne beroering met de overige      
deelen en den nauwen samenhang van het  
geheel1 op eens de geheele machine1 hoe 
gaaf ze overigens ook moge zijn1 in de  
war te sturen4  ,laat eens in het meest 
gezonde lichaam een vezeltje eener pees 
of kleine zenuw door een zeer fijne     
naald van het zuiverste staal geprikt   
worden4  ,welk een gruwelijke           
opeenstapeling van kwalen ziet gij dan  
voortspruiten uit een onbeduidend wondje
 van zoo'n klein deeltje4  ,pijn1 een   
roode1 opgezwollen plek1 gloeiing1      
klopping1 koorts1 dorst1 ijlhoofdigheid1
 stuiptrekkingen en de vreeselijke      
ontknooping der tragedie1 den dood6     

,een doorn of fijne stroohalm verwekt1  
op een vliesachtige plaats              
binnengedrongen1 in korten tijd dezelfde
 verschijnselen4  ,waarom zouden wij er 
ons dan over verwonderen1 dat de stekels
 der vergiften1 de pijlen der besmetting
 of de prikkels der zouten een gelijke  
uitwerking hebben8  ,welke wonderlijke  
veranderingen zien wij in een gezond    
lichaam niet plaats grijpen zelfs alleen
 ten gevolge eener uitwendige beweging6 
,stelt ,u voor1 dat iemand1 zonder er   
gewoon aan te zijn1 in een bootje op zee
 door de golven in een kring            
rondgedreven of heen en weer geslingerd 
wordt2 welke verschijnselen doen zich   
daar niet voor6 ,duizeligheid1          
bleekheid1 misselijkheid1 braking1      
angst1 allerlei ziekteleed1 tallooze    
ongelooflijke afwijkingen van het       
levensvocht1 en dat alles uitsluitend   
gevolg der beweging6  ,wie derhalve     
weet1 dat de vochten ongedeerd blijven1 
zoolang zij door den druk1 dien de vaten
 er op uitoefenen1 worden voortgedreven1

 dat zij echter door stil te staan op   
een warme en vochtige plaats terstond in
 een ziekelijken toestand geraken en ook
 gezonde deelen aantasten1 wie          
waargenomen heeft1 dat van n enkele     
onbeduidende afwijking tallooze andere  
afwijkingen het onmiddellijk gevolg     
zijn1 zal gemakkelijk inzien1 dat eerst 
van den mechanistischen geneesheer      
afdoende middelen hiertegen te          
verwachten zijn2 wat al ontdekkingen    
zullen haar ontstaan te danken hebben   
aan het in verband brengen der          
ziekteverschijnselen met de oorzaken der
 stoornissen in den bloedsomloop en de  
regels voor het overwinnen van den      
weerstand1 het herstellen der           
veerkrachtige beweging en het versterken
 der hartwerking6  ,maar1 zoo werpt men 
mij tegen1 de macht van onzen geest over
 ons lichaam doet ons toch duidelijk    
zien1 dat leven1 ziekte en gezondheid   
uit niet-mechanische beginselen         
voortvloeien4 ,tevergeefsch derhalve is 
uwe inspanning1 vergeefsch uwe pogingen6

 ,i,jdel zijn de verwachtingen1 die gij 
van uwe nuttelooze mechanistische studie
 koestert6  ,het ware te wenschen1 dat  
hij1 die dergelijke tegenwerpingen      
maakte1 zich slechts een onschuldig     
genoegen daarmede verschafte en dat in  
zijne schertsend geuite klacht niet     
tevens de beklagenswaardige ramp van ons
 aller onwetendheid tot uiting gebracht 
werd6  ,want wie heeft ooit in een der  
samenstellende deelen van onzen geest of
 van ons lichaam ook maar iets kunnen   
ontdekken1 dat voor het wonderbaarlijk  
samengaan van beide een verklaring      
oplevert8  ,men houde echter wel in het 
oog1 dat alle werkingen1 die onze geest 
in ons lichaam teweegbrengt1 van        
uitsluitend lichamelijken aard zijn en  
dat deze dan toch aan de wetten der     
,mechanica gehoorzamen4  ,wat doet het  
er toe1 dat de eerste oorzaak der       
verandering niet mechanisch is1 als het 
toch den mechanistischen geneesheer     
gegeven is1 zonder daarmede rekening te 
houden1 van hare werkingen1 die van     

lichamelijken aard zijn1 kennis te      
nemen1 ze grondig te onderzoeken en     
zelfs te besturen1 wat toch het eenige  
doel is1 dat hij bereiken wil4  ,maar ik
 bemerk1 dat mijne rede1 hoewel slechts 
enkele punten oppervlakkig behandelend1 
al te zeer in omvang toeneemt4  ,toch   
komt het mij voor1 dat ik op n punt1    
waaraan mijn tegenstanders hun          
krachtigst argument ontleenen1 de       
beweringen van dezen niet onwederlegd   
mag laten2 ik wil namelijk niet de      
verdenking op mij laden1 dit punt1 door 
het opzettelijk niet ter sprake te      
brengen1 listiglijk ontweken te hebben4 
,is het niet waar1 zoo roepen zij       
triomfantelijk uit1 dat alle philosophen
 en ,mechanisten1 die zich tot nog toe  
aan de uitoefening der geneeskunde      
hebben gewaagd1 steeds jammerlijk fiasco
 gemaakt hebben8 ,alle verdere redetwist
 is dus overbodig1 daar het feitelijk en
 proefondervindelijk bewezen is1 dat    
hunne wetenschap der geneeskunde slechts
 schaadt6  ,ik geef toe1 dat deze       

redeneering volkomen juist is1 zoolang  
zij slechts gericht blijft tegen hen1   
die tot de scholen behooren1 welker     
aanhangers zich den weidschen naam van  
philosoof hebben aangematigd2 dit leert 
ons de geschiedenis1 dit toonen de      
werken1 die deze lieden over            
geneeskundige onderwerpen geschreven    
hebben4  ,daar zij zich immers onledig  
houden met het louter uit eigen         
verbeelding opstellen van de beginselen 
aller dingen1 om vervolgens uit de      
hoedanigheden1 die zij met groote       
scherpzinnigheid aan die beginselen     
hebben toegedicht1 den bijzonderen aard 
van elk lichaam te verklaren1 blijken   
zij natuurlijk op alle punten gedwaald  
te hebben2 en nu is het juist de door   
mij zoo warm aangeprezen mechanistische 
methode1 die dat duidelijk aangetoond   
heeft4  ,de gevolgtrekkingen1 waartoe   
zij langs logischen weg gekomen zijn1   
kunnen niet op de werkelijkheid         
toegepast worden1 tenzij eerst is       
uitgemaakt1 dat die dingen1 welke zij   

als een zeker uitgangspunt voor hunne   
redeneeringen hebben aangemerkt1        
identiek zijn met de beginselen van de  
afzonderlijke voorwerpen1 die de natuur 
ons te aanschouwen geeft4  ,daar deze   
beginselen nu echter misschien wel      
oneindig in aantal en alle onderling    
verschillend zijn1 zoo blijkt het1 dat  
de waarheid hieromtrent onmogelijk bij  
toeval1 zooals zij zich inbeelden te    
kunnen doen1 ontdekt kan worden4        
,indien dit zoowel door de zoogenaamde  
scholastieken als door een groep van    
,mechanisten1 die tot de school van     
,cartesius behooren1 ernstig in het oog 
gehouden ware1 dan zouden zij niet in   
den waan verkeerd hebben1 dat het hun   
tot taak gesteld was1 het menschelijk   
lichaam te richten naar voorschriften1  
die op verdichte beginselen berusten1   
maar zij zouden begrepen hebben1 dat de 
elementen der door hen beoefende        
wetenschap met behulp der ,mechanica    
door hen opgebouwd moesten worden uit   
datgene1 wat de waarneming ons omtrent  

de samenstelling van den mensch leert4  
,indien men echter dit verwijt den      
mechanistischen ,geneeskundige1 zooals  
ik ,u dien beschreven heb1 naar het     
hoofd slingert1 dan vraag ik bewijzen   
voor dien laster4  ,natuurlijk zal      
niemand1 men versta mij wel1 zoo dwaas  
zijn te beweren1 dat de meest           
nauwgezette ,wiskundige niet een        
allerjammerlijkst figuur als geneesheer 
kan maken4  ,wat zou zulk een bewering  
wel te beteekenen hebben6  ,ik verlang  
ook niet1 dat de ,mechanist verstand    
hebbe van de ,geneeskunde1 maar         
omgekeerd eisen ik van den              
,geneeskundige kennis der ,mechanica4   
,het zou allerdwaast zijn1 een practisch
 ervaren ,geneesheer ten opzichte van   
het genezen van ziekten te willen       
achterstellen bij een ,werktuigkundige1 
die ganschelijk onbedreven is in de     
geneeskunde4  ,slechts dit verklaar ik1 
slechts dit wilde ik door mijne         
redevoering duidelijk in het licht      
stellen1 dat van twee geneeskundigen1   

die gelijke ervaring in hun vak hebben  
opgedaan1 hij het meest geschikt is om  
zijne wetenschap vooruit te brengen1 die
 meer dan de ander met de regelen der   
,mechanica vertrouwd is4  ,opdat nu     
echter aan mijne woorden geen scheeve   
uitlegging gegeven worde1 wat tot mijn  
grooten spijt reeds zoo dikwijls is     
voorgekomen1 zal ik ,u een korte schets 
geven van den ,geneesheer1 zooals die   
mij steeds als een ideaal voor oogen    
zweeft4  ,stelt hem ,u voor1 bezig met  
het leggen van den eersten grond voor   
zijne geneeskundige studin1 geheel en al
 verdiept in de wiskundige beschouwing  
van figuren en lichamen1 gewicht en     
snelheid1 de inrichting van werktuigen  
en de werkingen1 die daarmede op andere 
voorwerpen kunnen uitgeoefend worden4   
,terwijl hij door deze studin zijnen    
geest oefent1 kunnen hem deze tevens tot
 nauwkeurig richtsnoer dienen1 om       
duidelijke van onduidelijke1 ware van   
onware voorstellingen te onderscheiden2 
tegelijkertijd zal hij1 gedwongen tot   

langzaamheid in het oordeelen1 zich de  
zoo hoog noodige voorzichtigheid eigen  
maken4  ,nadat hij aldus geleerd heeft1 
de enkelvoudige werkingen der niet      
samengestelde lichamen na te gaan en    
deze uit haar ware en ontwijfelbare     
oorzaken af te leiden1 is zijn geest    
rijp geworden1 om de verschillende      
eigenschappen der vloeistoffen1 te weten
 haar vloeibaarheid1 elasticiteit1      
ijlheid en gewicht1 die de hydrostatiek 
uitvoerig behandelt1 nader te           
bestudeeren4  ,daarna ga hij1 zijn      
denkvermogen aldus gescherpt hebbende1  
er toe over1 de werkingen1 die          
vloeistoffen op werktuigen en die deze  
op gene uitoefenen1 volgens streng      
mathematische methode te onderzoeken1   
versterke de op die wijze opgedane      
kennis door hydraulische1 mechanistische
 en chemische proeven1 terwijl hij de   
geaardheid en de werkingen van het vuur1
 het water1 de lucht1 de verschillende  
zouten en andere dergelijke stoffen     
nauwkeurig gadeslaat4  ,een tweede      

tafereel vertoont hem ons1 zich reeds   
bevindend binnen de gewijde ruimte1 waar
 de ,geneeskunde zelve beoefend wordt4  
,daar zien wij hem zijne oogen1         
gescherpt en verhelderd door wiskundige 
onderzoekingen1 zwijgend richten op     
geopende lijken en op lichamen van      
levend geopende dieren4  ,aanstonds     
beschouwt hij met aandacht den bouw1 de 
vormen1 de vastheid1 de begin- en       
eindpunten1 de verbindingen en          
krommingen1 de buigzaamheid en          
veerkrachtigheid der vaten4  ,door dit  
wonderlijk schouwspel geprikkeld1 past  
hij weldra op de door hem waargenomen   
verschijnselen de wetten der ,mechanica1
 welke hem reeds van vroeger bekend     
zijn1 toe en ontdekt zoodoende de       
verborgen eigenschappen der aanschouwde 
lichaamsdeelen4  ,van hoe verschillende1
 schoone en nuttige hulpmiddelen1       
waarmede de vlijt der jongere geleerden 
de grenzen der ontleedkunde heeft       
uitgebreid1 zien wij hem gebruik maken4 
,terwijl hij zich de door anderen eerst 

na zeer veel inspanning gedane          
ontdekkingen ten nutte maakt1 vormt hij 
zich een duidelijk beeld van den bouw   
van het menschelijk lichaam4            
,vervolgens zet hij zich aan de         
bestudeering der levensvochten1 welke   
hij zoowel in als buiten het levend     
lichaam met alle middelen1 die hem      
,anatomie1 ,chemie en ,hydrostatiek ten 
dienste stellen1 alsook met behulp van  
het microscoop aan een grondig onderzoek
 onderwerpt4 ,eindelijk zal hij zich dan
 door zijne van alle kanten             
bijeenverzamelde gegevens een volledig  
overzicht kunnen verschaffen van alle   
verschijnselen1 die het lichaam in      
gezonden toestand te aanschouwen geeft4 
,ziedaar iemand1 die uitsluitend door de
 gegevens1 welke hij zich zelf verschaft
 heeft1 in staat gesteld is tot het     
schrijven eener ,leer van den normalen  
lichaamstoestand6  ,met behulp van deze 
gegevens nu brengt hij1 na eerst elk    
afzonderlijk nauwkeurig onderzocht en   
overwogen en ze vervolgens in hun       

onderlingen samenhang bestudeerd te     
hebben1 met toepassing van de wetten der
 ,mechanica en met streng wiskundige    
regelmaat en behoedzaamheid te werk     
gaande1 langzaam maar zeker waarheden   
aan het licht1 die1 hoewel in die       
gegevens opgesloten liggend1 niet door  
zinnelijke waarneming daarin ontdekt1   
doch slechts door logische redeneering  
daaruit afgeleid kunnen worden4  ,aldus 
worden de naaste oorzaken van iedere    
werking opgespoord2 deze maakt hij      
namelijk op uit den hem reeds bekenden  
aard der verschijnselen1 welke hij      
bijeenverzameld1 onderzocht en onderling
 vergeleken heeft1 zoodat hij zich      
langzamerhand1 als vrucht van al deze   
onderzoekingen1 een duidelijk en        
volledig beeld van het wezen dier       
oorzaken zal kunnen vormen4  ,welke     
schoone resultaten zal hij niet kunnen  
bereiken1 die bij zijne studin dezen weg
 volgt6  ,en zal de wetenschap1 op deze 
wijze verkregen1 niet onveranderlijk    
vaststaan en even duurzaam zijn als de  

menschelijke natuur zelve1 uit welker   
innerlijk wezen zij immers is opgedolven
 en welke haar eenigen grondslag        
uitmaakt8  ,zullen de resultaten van    
zulk een wetenschap niet onbetwistbaar  
zijn1 die1 slechts steunend op wat allen
 met gelijke beslistheid als waar       
erkennen1 met de strengste nauwgezetheid
 behoedzaam voortschrijdt8  ,zal die    
wetenschap niet genoegzaam betrouwbaar  
en ook voor de praktijk nuttig zijn1    
welke bij haar grondig en met toepassing
 eener onfeilbare methode ingesteld     
onderzoek naar de naaste en onder ons   
bereik vallende oorzaken slechts van die
 eigenschappen van het menschelijk      
lichaam uitgaat1 die stellig vaststaan  
en duidelijk voor onze zintuigen        
waarneembaar zijn8  ,ik erken1 dat zij  
op die wijze slechts uiterst langzaam en
 nauw merkbaar zal groeien en opwassen2 
daartegenover staat echter dit          
belangrijke voordeel1 dat elke1 ook     
zelfs de geringste1 vordering1 die zij  
maakt1 een vaste schrede voorwaarts     

beteekent en een hechten grondslag      
vormt1 waarop verder voortgebouwd kan   
worden4  ,het laatste tafereel mijner   
schets eindelijk vertoont ,u onzen      
geneesheer1 al dit werk reeds volbracht 
hebbend en naar den eindpaal strevend4  
,nu dringt hij door tot het             
allerheilige1 tot het binnenste van den 
tempel van ,aesculapius6  ,thans        
doorvorscht hij de ,tafelen van         
,hippocrates en de zoo betrouwbare      
geschriften der ,grieken6  ,ziet hem uit
 den overvloedigen schat der            
geneeskundige schrijvers vlijtig        
bijeenverzamelen1 wat er overal in hunne
 werken aan kostelijke gegevens te      
vinden is6  ,nu eens opent hij1 ten     
einde ze te onderzoeken1 lijken1 waaraan
 hij pathologische afwijkingen ontdekt  
heeft1 dan weer neemt hij bij dieren    
ziekten waar1 die hij kunstmatig bij    
deze heeft verwekt2 nu eens verzamelt   
hij uit eigen ervaring allerlei gegevens
 omtrent de uitwerkingen van ziekten en 
geneesmiddelen1 dan weer vult hij de    

aldus opgedane kennis aan door het      
raadplegen van de beste schrijvers op   
dat gebied2 eindelijk schikt hij al deze
 gegevens samen1 terwijl hij ze regelt  
en nauwkeurig overweegt1 en vergelijkt  
de aldus gevonden resultaten met wat de 
,theorie hem geleerd heeft1 zoodat hij  
ten slotte een degelijk inzicht krijgt  
in den loop en de geneeswijze der       
verschillende ziekten4  ,en hiermede heb
 ik de laatste hand gelegd aan het voor 
u geschetste beeld van den volmaakten   
geneesheer6  ,dat deze hoogte onmogelijk
 bereikt kan worden zonder de studie der
 ,mechanica1 meen ik thans genoegzaam te
 hebben aangetoond4  ,sinds ik mij op de
 studie der geneeskunde toelegde1 heb ik
 getracht1 dat beeld te evenaren1 mij   
daarnaar te richten4  ,naar dat model   
den geest te vormen van hen1 die zich   
aan mijne leiding toevertrouwen1        
daartoe1 ,heeren ,curatoren1 heb ik     
steeds al mijne krachten ingespannen1   
zoolang ik op uw gezag aan deze         
hoogeschool de geneeskunde onderwees4   

,dat ideaal zal ik1 zoolang ,god mij het
 leven schenkt1 niet ophouden ijverig na
 te streven4  ,niet door partij te      
trekken van de dwaze lichtgeloovigheid  
en de domme verbazing der onkundige     
menigte1 niet door een verblindenden    
woordenvloed1 maar door duidelijke en   
onbetwistbare resultaten zal ik voor de 
wetenschap1 waaraan wij allen ons leven 
toevertrouwen1 eerbied trachten af te   
dwingen4  ,moogt gij1 voortreffelijke   
jongelingen1 die u met de borst op deze 
wetenschap toelegt1 door welke het      
menschelijk geslacht zijn ongestoord    
welzijn hoopt verzekerd te zien1 het    
door mij ontworpen beeld van den idealen
 geneesheer reeds van uwe eerste        
studiejaren af aandachtig beschouwen en 
er bewondering voor opvatten4  ,kwijt u 
z van uwe taak1 dat gij u1 getooid met  
de trekken en tinten van dit beeld1 den 
naam van reddende engelen der menschheid
 verwerft6  ,er is geen wetenschap1 die 
haren beoefenaren schoonere belooningen 
voor hunnen arbeid ten deel doet vallen 

dan de ,geneeskunde4  ,geen andere is   
er1 die u aangenamer1 nuttiger en       
onmisbaarder voor uwe medemenschen kan  
maken4  ,geraakt in geestdrift1         
edelaardige geesten1 geraakt in         
geestdrift voor de schoonheid dezer     
kunst1 zonder welker hulp voor niemand  
hier op aarde het geluk bestaanbaar is6 
,dat toch nooit de moeielijkheid dezer  
studie de onstuimigheid van uwen vurigen
 geest beteugele6  ,hoogst bezwaarlijk1 
ik erken het1 is de weg1 die tot het    
heiligdom van ,panacea#e voert4  ,doch  
anderen hebben dezen door hunnen        
onvermoeiden arbeid geffend2 met groote 
dapperheid wisten zij1 alle             
moeilijkheden overwinnend1 het einddoel 
van hunnen tocht te bereiken2 volgt gij 
nu moedig hun voorbeeld6  ,gij vindt in 
deze hoogeschool zoodanige leidslieden  
op het gebied der geneeskunde1 die u    
veel rijker schatten kunnen toonen dan  
weleer de ,epidaurische zuilen#f1 de    
,pergameensche boekrollen#g1 de         
,cnidische wanden#f en de ,coische      

bladen#g opleverden4  ,gij vindt hier   
iemand1 die de kunst verstaat1 met een  
ongelooflijk gemak in duidelijke taal de
 meest verborgen geheimenissen der      
,wiskunde bloot te leggen en die u zal  
leeren1 deze op geneeskundige           
vraagstukken toe te passen4  ,het is    
,volder1 een man1 die naar het oordeel  
der besten onder ons geboren schijnt    
voor deze gewijde taak1 een man1 die    
verre boven onzen lof verheven is6  ,met
 een van dankbaarheid vervuld gemoed    
spreek ik het hier gaarne openlijk uit1 
dat ik aan zijne milde voorlichting     
oneindig veel verschuldigd ben en       
steeds1 ten minste zoolang ik nog helder
 van hoofd ben1 zal ik mij mijne groote 
verplichtingen jegens hem eerlijk en    
oprecht voor oogen houden4  ,indien gij 
nu van oordeel zijt1 dat ik ,u tot      
eenigen steun bij uwe studin kan dienen1
 dan zal ik gaarne1 het voetspoor dezer 
groote mannen volgend1 er met alle macht
 naar streven1 metterdaad het bewijs te 
leveren1 dat ik mijn belang slechts in  

het uwe zoek4  ,zoolang ,god mij de     
kracht verleent1 dit ambt naar behooren 
te vervullen1 zal ik niet ophouden1 met 
,u de uitspraken der ,ouden en de       
waarnemingen der jongeren met           
onverdroten ijver van alle kanten bijeen
 te verzamelen1 waarbij ik dan nog de   
resultaten mijner eigen onderzoekingen1 
die ik geef voor wat ze zijn1 zal       
voegen1 ten einde1 toegerust met al deze
 gegevens1 met behulp van de door mij   
zoo uitbundig geprezen ,mechanica1 het  
onze bij te dragen tot den opbouw der   
medische wetenschap6  ,welaan dan1      
wakkere studiegenooten1 laat ons het    
werk1 waartoe mijne gansche redevoering 
,u aanspoorde1 onder de zegenrijke      
begunstiging van het thans aangebroken  
academisch jaar als om strijd aanvatten 
en het zoo mogelijk voleinden6  ,laat   
uwe trouwe opkomst bij mijne lessen zulk
 een geestkracht in mij ontvonken1 dat  
ik1 die mij volkomen bewust ben1 wat    
natuurlijken aanleg en geleerdheid      
betreft1 bij zeer velen achtergesteld te

 moeten worden1 in ijver tenminste voor 
niemand zal behoeven onder te doen4  ,de
 hoogste belooning voor mijnen arbeid   
echter zal ik dan meenen deelachtig te  
worden1 wanneer het door uwe toejuiching
 der wereld zal blijken1 dat de door mij
 betoonde vlijt ,u ten goede gekomen is1
 wanneer de roep van den voorspoed uwer 
studin aan deze hoogeschool meerderen   
zal verlokken1 onder hare leerlingen    
plaats te nemen4  ,slechts als deze mijn
 wensch in vervulling getreden zal zijn1
 zal ik1 ,edel ,groot ,achtbare ,heeren 
,curatoren1 ,edel ,achtbare ,heeren     
,burgemeesters#h1 de resultaten van mijn
 onderwijs1 onder uwe bescherming aan   
uwe hoogeschool gegeven1 met vertrouwen 
aan uw oordeel mogen onderwerpen4  ,dit 
beschouw ik als het eenige waardige     
geschenk1 waarin uw verheven geest      
behagen zal kunnen scheppen4  ,op deze  
wijze hoop ik1 zonder eenige valsche    
vleierij maar met niet minder           
oprechtheid van zin ,u den dank1 waartoe
 ik mij jegens ,u verplicht gevoel1     

metterdaad te toonen6  ,gij toch hebt   
mij1 na mij tot het leeraarsambt te     
hebben geroepen en gedurende de twee    
jaren1 waarin ik dit ambt bekleedde1    
mijne werkzaamheden aandachtig          
gadegeslagen te hebben1 onverwacht door 
hoogst vereerende beloften en nieuwe    
bewijzen uwer mildheid tot nog meer     
ijver geprikkeld4  ,onder de vele       
deugden1 die ik in ,u vereer1 is er ne1 
die volgens het mij ter oore gekomen    
oordeel van wijze mannen hooger dan alle
 andere gesteld moet worden3 het is de  
strikte onpartijdigheid1 waarmede gij   
bij het betoonen van uwe gunst te werk  
gaat4  ,eene voortreffelijke en der     
wetenschappelijke wereld het allermeest 
ten goede komende eigenschap noem ik    
haar2 ,u door haar latende leiden1 hebt 
gij slechts belooningen voor werkelijke 
verdiensten over2 alle gunstbejag stuit 
op haar af4  ,wanneer ik dan ook naar   
uwe hoogheid van karakter de waarde     
afmeet van de onderscheiding1 welke gij 
mij verleend hebt1 dan voel ik eenen    

onweerstaanbaren drang in mij1 om1      
aangevuurd door zulk een eervol         
getuigenis1 onverwijld op den ingeslagen
 weg met frisschen moed voort te gaan6  
,met terzijdelating derhalve van allen  
ijdelen woordenpraal1 die bij eene      
dankbetuiging het teeken van            
onoprechtheid pleegt te zijn en         
volstrekt geen genade kan vinden in de  
oogen van wijze mannen1 wil ik ,u       
slechts het volgende plechtig beloven6  
,ik zal mij steeds bevlijtigen1 uwe     
waardigheid door het betoonen van den   
diepsten eerbied en de uiterste         
dienstwilligheid hoog te houden6  ,ik   
zal zorg dragen1 mijnen ijver tot zulk  
een hoogte op te voeren1 dat het blijke1
 dat ik uwe gunst op den hoogsten prijs 
stel en mij haar door gepaste middelen  
steeds in meerdere mate wil trachten te 
verwerven4  ,ik zal er naar streven1 de 
juistheid van het welwillend oordeel1   
dat gij over mij geveld hebt1 der       
geheele wereld door mijne daden te doen 
blijken6   ,,ik ,,heb ,,gezegd4         

,,voetnoten3  ,voetnoot #a3 ,met geest1 
de vertaling van het ,latijnsche        
spiritus1 is bedoeld een zeer vluchtige 
vloeistof1 die volgens ,boerhaave en    
andere oude geneeskundigen in spieren en
 zenuwen gevonden wordt 7,vertaler74    
,voetnoot #b3 ,hermes ,trismegistus is  
de patroon der alchimisten4 ,in dezen   
tijd wordt er geen streng onderscheid   
gemaakt tusschen chemie en alchimie4    
7,vertaler74  ,voetnoot #c3 ,een bij de 
,ouden gerenommeerde wijnsoort4         
7,vertaler74  ,voetnoot #d3 ,een van    
,baco's werken draagt den titel3        
,historia vitae et mortis4 7,vertaler74 
,voetnoot #e3 ,panacea 7,alheelster7 is 
de naam van een der dochters van        
,aesculapius4 7,vertaler74  ,voetnoot   
#f3 ,op de zuilen van den               
,aesculapius-tempel te ,epidaurus en op 
de wanden van dien te ,cnidus stonden   
opschriften1 die melding maakten van    
verschillende ziektegevallen en de wijze
 hunner genezing4 7,vertaler74          
,voetnoot #g3 ,bedoeld zijn de werken   

van ,galenus van ,pergamum en           
,hippocrates van ,cos4 7,vertaler74     
,voetnoot #h3 ,hiermede worden de vier  
burgemeesters van ,leiden toegesproken4 
7,vertaler74