,,b5$ictus ,,de ,,sp9oza ,,e?ica ,,v]taald1 ,,+eleid ,,en ,,toegeli*t ,,door ,,jhr4 ,,dr4 ,,nico ,,van ,,su*tel5 ,,met #b ,,portrett5 ,,e?ica ,,w]eldbiblio!ek ,,ond] ,,leid+ ,,van ,l4 ,,simons4 ,,uitgegev5 ,,door ,,de ,,maats*appij ,,voor ,,go$e ,,en ,,go$koope ,,lectuur4 ,,am/]dam ,,b5$ictus ,,de ,,sp9oza ,,e?ica ,,9 ,,meetkundig5 ,,trant ,,uite5gezet ,,v]taald1 ,,+eleid ,,en ,,toegeli*t ,,door ,jhr4 ,dr4 ,,nico ,,van ,,su*tel5 ,,met #b ,,portrett5 ,,g$rukt ,,t] ,,drukk]ij ,,de ,,degel1 ,,am/]dam ,illu/ratie3 ,,sp9oza op #cc- ( #cd j>ig5 leeftijd 7,s*ild] onbek5d7 99 99 99 99 99 ,,voorwoord 99 99 99 99 99 ,b>u*1 lat] g5aamd ,b5$ictus de ,sp9oza 7de ,esp9oza7 w]d d5 #bd/5 ,novemb] #afcb te ,am/]dam gebor54 ,zijn oud]s behoord5 beid5 tot e5 na> ,holl& uitgewek5 gesla*t van ,portugees*e ,jod54 ,van zijn zev5de ja> af w]d hij opgevo$ op de ,talmo$-,?ora-s*ool1 wa> hij ond]wez5 w]d 9 de ,hebreeuws*e taal1 s*riftgele]dheid en filos(ie1 alsook 9 het ,spaans*2 de laat/e j>5 ond] leid+ van d5 bek5d5 rabbijn ,morteira4 ,zijn buit5gewone s*]pz9nigheid trok re$s vroeg de a&a*t zijn] le]mee/]s en de$ h5 groote v]wa*t+5 omtr5t hem koe/]51 ma> al spo$ig bra*t zij hem 9 bots+ met het dogmatis* wetsgelo(4 ,het conflict w]d /e$s s*]p]1 en (s*oon m5 d5 jong5 gele]de h]haaldelijk1 zo[el door b$reig+ als door bel(t5 7e5 ja>geld van duiz5d guld5 dat hem w]d aangebod5 op voorwa>de dat hij zi* al?ans uit]lijk aan de k]k z\ ond]w]p51 w]d door hem van de h& gewez57 voor het ,jod5dom tra*tte te beh\d51 v]wekt5 zijn kritiek en v]zet t5slotte zulk e5 erg]nis dat hij d5 #bg/5 ,juli #afef ple*tiglijk door d5 banvloek uit de ,joods*e geme5s*ap w]d ge/oot54 ,e5 tijd lang 0 de uitgebann5 ,jood nu huisg5oot en le]l+ van d5 ka?oliek5 m$icus ,dr4 ,franciscus van d5 ,end51 e5 hoog/ bekwaam man do* b]u*t vrijgee/1 die e5 gun/ig bek5de en druk bezo*te ,latijns*e s*ool be/uurde4 ,sp9oza1 die tot dusv] sle*ts de ,joods*e wet5s*app5 beoef5d _h1 w]d door hem 9 het ,latijn ond]wez5 en tev5s grondig +ewijd 9 de filos(ie van ,desc>tes en de v]s*ill5de natuurwet5s*app54 ,bij van d5 ,end51 en ook ond] de ,collegiant5 7,doopsgez9d57 wi] v]gad]+5 hij h]haaldelijk bezo*t1 ontmoette hij zijn e]/e vri5d5 en aanhang]s2 voor welk5 kle95 kr+ hij tuss*5 #afeh en #affj de ,korte ,v]h&el+ van ,god1 de ,m5s* en deszelfs wel/& s*reef1 e5 w]k dat als het e]/e ontw]p d] ,e?ica is te bes*\w54 ,het w]d door de vri5d5 als h&s*rift voorgelez5 en besprok5 7ev5als lat] de briev5 van d5 wijsge] ond] h5 circule]d57 en v]s*e5 e]/ na zijn dood 9 druk4 ,9 d5 laat/5 tijd van zijn v]blijf bij van d5 ,end51 to5 hij zijn le]mee/] bij di5s ond]wijs behulpzaam 01 s*reef hij wa>s*ijnlijk ook het onvoltooid geblev5 ,tractatus de ,intellectus ,em5datione 7,v]h&el+ ov] de v]bet]+ des ,v]/&s7 wa>9 de s*oone inleid+ ov] de r$55 die hem noopt5 zijn lev5 aan de wijsbege]te te gaan wijd5,v#a4 ,het s*ijnt dat het ge/ook d] teleurge/elde en v]bitt]de rabbijn5 ,sp9oza aanleid+ gaf ,am/]dam te v]lat52 miss*i5 ook dreef hem behoefte aan m9d] drukke omgev+3 9 #affa al?ans ve/igde hij zi* 9 ,rijnsburg4 ,hi] s*reef en publice]de hij 7#affc7 e5 t5 behoeve van e5 le]l+ ges*rev5 v]h&el+ ov] de beg9sel5 d] filos(ie van ,desc>tes 7,pr9cipia philosophiae c>tesianae7 met e5 aanhangsel ,cogitata metaphysica 7,metaphysis*e ov]d5k+574 ,9 #affc v]huisde hij na> ,voorburg1 v&a> trok hij 9 #affi na> ,d5 ,haag1 wa> hij tot zijn dood1 d5 #ba/5 ,febru>i #afgg bleef4 ,voetnoot #a3 ,de v]tal+ di] inleid5de bes*\w+ doe ik aan de ,e?ica voorafgaan4 ,(s*oon ,sp9oza's lev5 niet z e5zaam en t]uggetrokk5 0 als m5 vroeg] me5de--hij ond]hield omgang1 soms ze] drukk5 omgang1 met tal van p]son51 wa>ond] v]s*eid5e gele]de en aanzi5lijke li$51 die het gezels*ap van d5 diepz9nig51 ma> bes*eid5 en bem9nelijk5 d5k] ga>ne zo*t5--bleef hij to* zeldzaam onafhankelijk van m5s*5 en om/&igh$54 ,al 0 zijn le] vol/rekt niet asketis*1 9 de praktijk /elde hij zi* met uit]/ we9ig tevr$54 ,zijn k>ig lev5sond]h\d v]di5de hij met het slijp5 van brilleglaz5 en l5z51 9 welk amba*t hij1 na> het oordeel van mann5 als ,*ri/iaan ,huyg5s1 e5 groote b$rev5heid bezat4 ,e5 ja>geld1 hem door e5 bewond]a> aangebod51 weig]de hij en e]/ to5 het hem als legaat w]d v]maakt1 aanva>dde hij er e5 kle9 g$eelte van4 ,ook e5 ,frans* ja>geld wilde hij niet aannem54 ,het pr(essoraat te ,heidelb]g1 hem 9 #afgc door d5 keurvor/ ,k>l ,ludwig van de ,palts aangebod51 sloeg hij af4 ,alle hebzu*t1 ijdelheid en e]zu*t w>5 hem vreemd4 ,ma> ook alle vals*e bes*eid5heid4 ,als hij zijn vri5d5 v]zo*t to* vooral zijn le] niet aan de groote klok te hang5 en er 9 #afge1 na e5 v]wo$e agitatie d] gee/elijkheid en d] ,c>tesian51 van afzag de ,e?ica nog tijd5s zijn lev5 te publice]51 zoo 0 het ge5 bes*eid5heid en nog m9d] vrees die hem da>toe bewog54 ,door de publicatie 9 #afgj van zijn ,tractatus !ologico-politicus 7,godgele]d-/aatkundig v]toog71 e5 w]k wa>van i$] wi/1 hoewel het anoniem v]s*e51 dat hj de s*rijv] 0 en welks onv]va>de bijbelkritiek heel de godgele]de w]eld de$ ont/ell5 en teg5 hem 9 het h>nas joeg1 _h hij getoond wa> het noodig 0 de b5ep5 laatdunk5dheid d] !ologant5 van di5 tijd te durv5 t>t5 en met fijn/e ironie te kunn5 hoon54 ,ma> liev] dan /rijd wilde hij ru/4 ,hij 0 e5 di] ze] s*a>s*5 ond] de groote gee/51 die 9 kalme zelfbewu/heid1 9 het /il-trots*e besef van te arbeid5 voor de eeuwigheid1 t]wille van zijn w]kkra*t af/& kon do5 van elk door nuttelooze ijdelheid +eblaz5 getwi/4 ,zijn hoog-voorname gez9dheid s*uwde al het heftige1 opzi*tige en buit5sporige4 ,en zoo g+ zijn lev51 na di5 e]/5 /orma*tig5 tijd zijn] uitbann+ 7die intuss*5 zijn eig5 gemo$sru/ m9d] v]/oorde dan die zijn] vij&57 eff5 en kalm voorbij 9 ru/ig5 arbeid4 ,en ev5 ru/ig1 onv]w>d en onv]va>d wa*tte hij d5 dood1 wa>m$e de t]+ hem j>5lang b$reigde4 ,dadelijk na zijn dood _h zijn hui%e]1 volg5s ,sp9oza's eig5 opdra*t1 d5 less5a> die het h&s*rift d] ,e?ica en d] ov]ige onuitgegev5 w]k5 bevatte1 aan de vri5d5 9 ,am/]dam gezond5 en re$s 9 het e9de van hetzelfde ja> v]s*55 zij 9 het li*t4,v#b ,voetnoot #b3 ,de uitvo]ig/e lev5sbes*rijv+ van ,sp9oza is te v9d5 9 het voortreffelijke w]k van ,k4,o4 ,me9sma3 ,sp9oza en zijn ,kr+4 ,de k]n van ,sp9oza's le] is 9 het kort aldus te =mule]53 ,er is n iets dat op-zi*zelf1 uit eig5 kra*t1 als zijns-zelfs-oorzaak be/aat4 ,dit is de ,sub/antie1 het zelf/&ige1 ,god4 ,deze sub/antie is eeuwig1 en one9dig vele zijn ha> attribut5 7k5m]k571 (s*oon wij m5s*5 da>van sle*ts twee1 het ,d5k5 en de ,uitgebreidheid 7,gee/ en ,mat]ie7 k5n54 ,alle bijzond]e d+51 heel de v]s*ijn+sw]eld wa>9 wij lev51 zijn wijzig+5 7modi71 dat wil zegg5 e9dige1 tijdelijke en v]gankelijke op5b>+5 van de eeuwige1 one9dige godheid1 wa>9 alles be/aat1 op- en ond]gaat4 ,zoo is onze gee/ e5 /raal van ,gods gee/1 ons li*aam e5 deel van ,gods li*aam1 en uit het r$elijk bewu/zijn1 het kl>e en duidelijke begrip dez] e5heid1 ontbloeit de gee/elijke liefde tot ,god1 die niets &]s is dan de bewu/word+ van ,godzelf 9 onz5 eig5 gee/2 en hi]9 ligt onze v]loss+ en gelukzaligheid4 ,dit is de le] van d5 kl>5 d5k] en vrom5 my/icus die als godsla/]a> uit de ,joods*e k]kgeme5s*ap gebann5 en door *ri/elijke dom9ees als gr\welijck a!i/ w]d aangeblaft4 ,( ,sp9oza deze e5heid van ,god en ,w]eld w]kelijk ov]tuig5d bewez5 heeft en ( zijn z$ele] van za*tz9nige kra*t en kalme b]u/+1 van wl do5 en blij zijn1 w]kelijk alln uit zjn sy/eem kan voortvloei58 ,sp9oza zelf leefde 9 het onges*okt v]tr\w5 dat hj 9 het bezit 0 d] w>e wijsbege]te,v#c2 ma> al kond5 wj 9 zijn w]k miss*i5 niet &]s zi5 dan e5 e]lijke1 ( zelfs de e]lijk/e pog+ om de wa>heid te b5ad]51 dit behoeft to* onze bewond]+ en liefde niet te v]kle954 ,bij ons nog z onto]eik5d d5k5 is voorloopig nog niet wt1 ma> he m5 d5kt ho(dzaak4 ,m5 moet het w]k van e5 wijsge] bes*\w5 en g5iet5 als het w]k van e5 groot s*ild]2 de le] bij d5 e5 is ev5m9 onv]s*illig als de voor/ell+ bij d5 &]2 ma> zij is ev5m9 ho(dzaak4 ,de ontro]+1 het wez5lijke wa>door wij ons n voel5 met d5 wil1 de inn]lijke b$oel+ van d5 s*epp]1 ontspruit uit het he1 uit het meevoel51 het meelev5 met die bewog5heid die 9 de s*epp+sdaad zelf zi* op5ba>t4 ,de w>e wij%eid die e5 wijsge] ons me$eelt is niet de positieve =mule1 het va/e sy/eem dat wij als e5 lesje kunn5 naprat51 ma> geheel zijn wijze van d5k5 en zijn1 wa>9 zijn bijzond]e virtuositeit van uit+ ons dw+t onszelf te v]plaats54 ,het kan zijn dat m5 deze wijze van d5k5 en zijn volkom5 begrijpt1 9 zi* opneemt1 en to* tot g$eeltelijk ( geheel &]e =meele gevolgtrekk+5 komt als de wijsge] zelf4 ,het v]/&elijk1 kritis* oordeel ov] de wa>de e5] le] raakt da>om tot op zek]e hoogte vol/rekt niet aan de beteek5is van de 9 ha> tot uit+ gekom5 wij%eid4 ,voetnoot #c3 ,brief aan ,alb]t ,burgh 7,,lxxvi73 ,ik ond]/el niet dat ik de be/e filos(ie heb uitgevond51 ma> ik weet dat ik de w>e begrijp4 ,ook bij ,sp9oza is dit het geval4 ,ik wil 9 ge55 deele de groote beteek5is van zijn le] als logis* sy/eem1 van ha> s*]p =mule]b>e bewijz5 ( zelfs bew]+51 ontk5n54 ,ma> het zijn niet deze d+5 op zi*zelf1 het is niet de v]loo*5+ van het dualisme1 de onttron+ van ,god als s*epp] en willekeurig be/uurd] e5] buit5 hem /a&e w]eld2 niet de bevrijd+ uit de antropoc5tris*e,v#d w]eldbes*\w+ en het an?ropomorphe,v#e godsbegrip2 niet zijn nog voor de h$5daags*e d5kbeeld5 voorbeeldige !orie omtr5t het p>allelisme van gee/ en mat]ie2 niet die s*]pe en objectieve beh&el+ d] gemo$sa&o5+51 welke door de mod]ne psy*ologie miss*i5 wat is uitgebreid1 ma> 9 d5 grond d] zaak niet w]d v]bet]d2 het is niet deze positieve en radikale voortzett+ en ontwikkel+ van de d5kbeeld5 van ,desc>tes1 de ,occasionali/5 ( wie ook2 al dit duidelijk =mule]b>e en hi/oris* wa>de]b>e is het niet wat ons het mee/ 9 ,sp9oza's w]k ontro]t4 ,het is zek] ge5 g]+ intellektueel g5ot telk5s 9 ,sp9oza's ges*rift5 bronn5 te ontdekk5 van zoovele ons ?ans v]tr\wde d5kbeeld5 en !orien1 ma> het is t5slotte niet drom dat wie ns zijn troo/ bij hem vond1 ook lat]1 en /e$s met d5zelfd5 e]bi$ en dezelfde liefde na> hem blijft lui/]54 ,ne51 het is het diep besef dat de mo$1 de e]lijkheid en de kra*t van zijn d5k5 nog /e$s ongev5a>de voorbeeld5 zijn en nog lang zull5 blijv5 voor alle wijsge]ige gelukzoek]s1 die niet tot het volle bewu/zijn hunn] eig5 goddelijkheid kond5 /ijg52 het is de veilige zek]heid dat hij1 e5 m5s*1 de ru/ en de kra*t en de liefde k5de en dat dus ook wij kunn5 v]ov]5 wat nu1 me] dan twee eeuw5 na zijn dood1 zelfs voor e5 v]li*t] m5s*dom e5 nog te v]hev5 leuze en da>door veelal e5 ijdele frase is3 h>monie met het eeuwige en one9dige lev54 ,voetnoot #d3 ,wa>bij de m5s* 7an?ropos7 als middelpunt1 als ho(dzaak1 bes*\wd wordt4 ,voetnoot #e3 ,m5s*vormig4 ,om/reeks tw9tig ja> gel$51 to5 ik /ude]de voor het /aatsexam51 besloot ik t] oef5+ en afwissel+ ook e5s iets &]s te lez5 dan alle5 klassiek54 ,mijn keus viel to5 voor het ,grieks* op het ,nieuwe ,te/am5t1 voor het ,latijn op ,sp9oza's ,e?ica1 twee w]k51 mij voordi5 nag5oeg onbek5d4 ,van beid5 heb ik mr gele]d dan e5 beetje ,grieks* en ,latijn2 ik heb ze bewond]d als twee van de mee/ groots*e gee/elijke s*epp+5 die de m5s*heid bezit4 ,ma> ontro]de mij het e]/e alle5 als e5 s*oon1 ma> onmisk5ba> v]zonn5 v]haal met e5 onreele t5d5s3 de navolg+ van het onb]eikb>e2 het twe$e /ond vr mij als e5 geweldige w]eld van w]kelijkh$5 die voor alle zoek5d v]lang5 ov]al /evig h\va/ s*e5 te bi$54 ,en 9 ,sp9oza zag ik d5 m5s* die w]kelijk voorbeeldig1 wijl w]kelijk navolgba>1 04 ,en t]wijl ik ?ans1--nu niet 9 e5 tijd van ig5 ,/urm und ,drang1 ma> te midd5 van het onbes*aafde /rijdrumo] van heel e5 v]dwaasde en v]wild]de w]eld1--mij voor deze v]tal+ opnieuw 9 het ru/ig voorname w]k moe/ v]diep51 kwam telk5s de h]9n]+ aan die e]/e v]rass+ en blijd5 vr$e we] 9 mij op4 ,met s*room 0 ik begonn52 z\ ik ook van dze wij%eid v]vreemd blijk58 ,zoovele reele /&- en /eunpunt5 en /evige h\va/5 w>5 niets dan v]rad]lijke klipp5 geblek51 wa>op het argeloos d5k5 /r&de4 ,ma> (s*oon ik al die e5s zorgvuldig nageploz5 /ell+5 wel met gans* &]e oog5 h]zag1 nog leeft onv]zwakt diezelfde dankb>e bewond]+ voor d5 gee/1 die i$]5 z9 van zijn w]k v]vult1 di5 trots*51 vrij51 onv]biddelijk e]lijk5 wil tot begrijp5 d] d+51 die het wez5lijke van ,sp9oza's d5k5 is en die zijn filos(ie gemaakt heeft tot d5 hoek/e5 d] geheele mod]ne wijsbege]te en zielkunde4 ,ik deel deze p]soonlijke erv>+ m$e omdat zij de h]9n]+ is van tallooze jonge gee/5 die zi* e5s ontwor/eld5 aan de kne*ts*ap van oude vooroordeel51 omdat zij welhaa/ de h]9n]+ zijn zal van heel de d5k5de m5s*heid4 ,zij is dezelfde erv>+ die ,goe! opde$1 to5 hij e5s na lang5 tuss*5tijd ,sp9oza's w]k5 w$] t] h& nam3 ,dezelfde atmosfe] van vr$e woei mij we] aan4 ,ik gaf mij geheel aan de lectuur ov] en da*t1 t]wijl ik 9 mijn eig5 b9n5/e keek1 nooit z duidelijk de w]eld te hebb5 gezi54,v#f ,voetnoot #f3 ,wahrheit und ,di*tung aus me9em ,leb51 ,bu* ,,xvi4 ,h5 kai pan1 7n en al7 iets &]s k5 ik niet me] zeide ,less+ 9 e5 gesprek met ,jacobi 7#aghj7 ,er is ge5 &]e filos(ie dan die van ,sp9oza4 ,en ,hegel3 ,het is deze morg5l&s*e opvatt+1 die door ,sp9oza het e]/ 9 het avondl& w]d uitgesprok54 ,het d5k5 moet zi* op het /&punt van het ,sp9ozisme geplaat/ hebb51 dit is het wez5lijke beg9 van alle filos(e]54 ,als m5 beg9t te filos(e]51 moet m5 all]e]/ ,sp9ozi/ zijn4 ,de ziel moet zi* bad5 9 dez5 ae!r d] ne sub/antie1 wa>9 al wat m5 e5s voor wa> hield is t5 ond] gegaan4 ,het is deze negatie van alle bijzond]heid1 wa>toe elk wijsge] e5s moet zijn gekom52 het is de bevrijd+ van d5 gee/ en zijn absolute grondslag4,v#g ,voetnoot #g3 ,ges*i*te d] ,philosophie4 ,w]ke ,b& ,,xv4 ,ed4 #ahcf4 ,en ,s*ell+3 ,niem& mag hop5 tot wa>heid en volmaak!id 9 de filos(ie te zull5 voorts*rijd51 zoo hij niet al?ans ns 9 zijn lev5 zi* 9 d5 afgrond van het ,sp9ozisme heeft lat5 v]z9k54,v#h ,voetnoot #h3 ,w]ke4 ,er/e ,abt4 ,b& ,x4 ,ja1 de voorgang] van alle groote d5k]s en di*t]s van d5 nieuw5 tijd1 de v]loss] voor tallooze gee/elijk b5auwd5 en gek]k]d5 0 hij3 ,sp9oza1 de blijde boods*app] d] mondige m5s*heid4,v#i ,voetnoot #i3 ,van ,vlot54 ,m5 heeft het betreurd dat ,sp9oza zijn le] uite5 zette volg5s meetkundige me?ode1 dat hij zijn lev5sw]k di5 ov]bodig51 sommig5 zegg5 ong5ietb>5 vorm gaf4 ,het lijkt alles ze] s*]pz9nig en het zal wel ze] v]hev5 zijn1 zegg5 deze li$52 ma> het kl9kt zoo nu*t]1 zoo koel1 zoo erg kla> bewu/4 ,zijn sy/eem zegt ,w9delb&1 is miss*i5 wel het mee/ indrukwekk5de begrips-poem 7,begriffsdi*tung7 dat ooit e5 m5s*elijk bre9 ontsprong2 het /rikt logis*e van zijn d5k5 en de kl>e zuiv]heid van zijn ov]tuig+ v]zek]5 hem de bewond]+ van het nagesla*t4 ,ma> /e$s zal ook de onoplosb>e teg5/rijdigheid tuss*5 d5 glo$ zijn] godsliefde en de snijd5de kilheid zijn] w]eldbes*\w+ de ru/ afbreuk do5 wa>9 m5 d5 geweldig5 sam5hang zijn] g$a*t5 z\ w5s*5 te g5iet54,v#aj ,voetnoot #aj3 ,ges*i*te d] neu]5 ,philosophie1 #a4 ,illu/ratie3 ,sp9oza op #ci-;j>ig5 leeftijd ,na> e5 s*ild]ij van ,h5drik van d] ,spyck ,zelfs ,he9ri* ,he9e noemt de ma!matis*e bewijsvo]+ e5 groot gebrek4 ,de wiskundige vorm geeft ,sp9oza e5 /ug uit]lijk4 ,ma> ,he9e1 de di*t]1 die to* na> de me5+ d] hi]bov5 b$oelde spijtige bewond]a>s e5 /]k] afke] behoorde te hebb5 van alle zoog5aamd k\d en dor intellektualisme dan de gele]de filos(ie-hi/oricus1 ,he9e v]volgde3 ,ma> dit is als de ruwe s*il d] am&el1 de k]n is des te v]blijd5d]4 ,bij de lectuur van ,sp9oza grijpt ons e5 gevoel aan als bij d5 aanblik d] natuur 9 ha> diep/-lev5de ru/4 ,e5 w\d van hemelhooge g$a*t51 wi] bloei5de topp5 9 wuiv5de beweg+ zijn t]wijl de onwrikb>e /amm5 wortel5 9 de eeuwige a>de4 ,er is 9 de ges*rift5 van ,sp9oza e5 zek]e atmosfe] die onv]kla>ba> is4 ,het is als( de luwt5 d] toekom/ ons er uit teg5waai54,v#aa ,voetnoot #aa3 ,ges*i*te d] ,religion und ,philosophie 9 ,deuts*l&4 ,ind]daad1 ,sp9oza's g$a*t5 zjn nu*t]1 koel en kla>4 ,wat mog5 wij &]s v]wa*t5 van d5 man voor wi5 kla> en duidelijk begrijp5 het hoog/e 08 ,ma> zij zijn nu*t]1 koel en kla> als e5 ijle dag]aad 9 vroege l5te1 wanne] heel de natuur is als e5 /ille glimla* van ru/ig-zek]e v]wa*t+1 zij zijn van e5 s*oonheid ev5 v]hev51 e5 blijheid ev5 zuiv] en e5 innigheid ev5 wond]ba> te]4 ,e] dan zi* te b$roev5 ov] zijn /r5g5 betoogtrant1 moe/ m5 zi* er ov] v]heug5 dat no*tans zulk e5 w>me glo$ van liefde heel zijn w]k ov]/raalt4 ,sp9oza's koel v]/& heeft nooit zijn w>m gemo$ v]lamd ( ond]drukt1 ma> het integ5deel geleid uit de onzek]e v]w>r+ van zijn jeugdige h>t/o*t5 na> de veilige hoogheid e5] dankba> geerbi$igde r$elijkheid4 ,zijn intellectualisme b]u/ niet op gemis1 ma> op l\t]+ van gevoel2 nooit heeft zi* e5 dwaas v]lang5d h>t1 na zw>5 /rijd1 ru/ig]1 blijd] en dankba>d] ond]worp5 aan de ,r$e dan het zijne4 ,die ond]w]p+ 0 9 wa>heid bevrijd+4 ,en is m5 wel zoo zek] dat diezelfde gemo$sw>mte ons koe/]5 z\ als ,sp9oza e5 nd]5 vorm gekoz5 _h8 ,is het niet eig5lijk e5 p$ant]ie te bew]5 dat ,sp9oza zijn g$a*t5 op &]e wijze bet] _h kunn5 uit58 ,ma> ,sp9oza ks imm]s di5 vorm en hij 0 er de man niet na> om iets onbezonn5 te do51 zond] zi* rek5s*ap te gev5 van zijn b$oel+ er m$e1 all]m9/ zooiets als het s*rijv5 van zijn lev5sw]k4 ,en wie ,sp9oza's lev5 en d5kwijze1 en lev5 en d5kwijze zijn] omgev+ e5igsz9s k5t1 voelt ook al spo$ig dat die veelgesmade wiskundige bewij/rant voor hm1 d5 opvolg] van ,desc>tes1 d5 vri5d van ,jan de ,wit1 ,*ri/iaan ,huyg5s en van zooveel &]e v]ma>de wiskun/5a>s1 de e5ige doelmatige moe/ s*ijn5 om 9 di5 gi/5d51 troebel5 tijd zijn kl>e wa>h$5 te betoog54 ,m5 moge a*t]af bew]51 en mijns inzi5s volkom5 t]e*t1 dat de wiskundige bewijsvo]+ voor wijsge]ige /ell+51 welke to* t5 slotte /e$s sle*ts m9 ( me] aannemelijke bew]+5 zijn1 alle bewijs kra*t mi/2 de eig5lijke beteek5is d] me?ode is ook e5 geheel &]e4 ,zij is e5 groots*e propag&i/is*e betoog+ teg5 de k9d]a*tige en nuttelooze dwep]ij van all]lei w>ho(d51 die liev] ov] ,god1 ,w]eld en ,m5s* grondeloos fantase]5 na> het h5 wordt +egev5 door hun zoog5aamde gevoel 7wa>ond] zij dan al hun v]w>de1 v]doezelde voor/ell+5 v]/aan7 dan met hun v]/&1 het hoog/e v]mog5 dat ,god h5 gaf1 er w]kelijk ov] te dnk54 ,wee/ 9 uw d5k5 ov] de hoog/e lev5svraag/ukk5 zoo nu*t]1 dat wil zegg5 zoo onbevooroordeeld1 zoo koel1 dat wil zegg5 zoo onbevreesd voor d5 uitslag1 zoo absoluut e]lijk1 als de wiskundige is bij het d5k5 ov] cirkels en driehoek54 ,e]/ wanne] ge u tot die gee/elijke hoogheid hebt opgew]kt1 wil ,sp9oza zegg51 is u de weg geop5d tot kla> en duidelijk begrip1 tot liefde en tot zaligheid4 ,octob] #aiae4 ,n4 v4 ,,su*tel54 ,,b5$ictus ,,de ,,sp9oza ,,v]h&el+ ,,ov] ,,de ,,v]bet]+ ,,des ,,v]/&s 7,inleid5de bes*\w+7 99 99 99 99 99 ,,v]h&el+ ,,ov] ,,de ,,v]bet]+ ,,des ,,v]/&s 99 99 99 99 99 7,,inleid5de ,,bes*\w+7 ,nadat de erv>+ mij gele]d _h1 dat al wat zoo 9 het gewone lev5 voorkomt ijdel en nietig is1 en ik inzag dat alles wa>voor en wat ik vreesde niets go$s no* kwaads bevatte1 t5zij alle5 voor zoov] mijn gemo$ er door bewog5 w]d1 besloot ik e9delijk te ond]zoek5 ( er ook iets be/ond dat e5 wa>a*tig go$ 01 dat m5 deela*tig z\ kunn5 word5 en wa>door alle51 met v]w]p+ van al het ov]ige1 de ziel kon word5 v]vuld2 kortom1 ( er iets be/ond wa>door ik1 wanne] ik het gevond5 en b]eikt _h1 e5 ge/adige en hoog/e blijheid eeuwiglijk z\ g5iet54 ,ik zeg dat ik hi]toe e9delijk besloot2 op het e]/e gezi*t imm]s s*e5 het ong]ad5 t]wille van e5 vooralsnog onzek]e zaak iets zek]s te lat5 v>53 zag ik to* de gemakk5 welke door e] en rijkdom v]kreg5 word5 en dat ik g5oodzaakt z\ zijn van het /rev5 da>na> af te zi51 indi5 ik ern/ig w]k wilde mak5 van iets nieuws4 ,zoo miss*i5 het hoog/e geluk 9 hn lag1 dan z\ ik dit--ik zag dat duidelijk 9--moet5 miss54 ,lag het ev5wel net 9 h51 zoo z\ ik1 indi5 ik to* na> deze zak5 /reefde1 ook dn het hoog/e geluk moet5 ontb]54 ,ik ov]woog da>om 9 mijn gemo$ ( het welli*t mogelijk z\ zijn tot e5 nieuwe lev5s9ri*t+1 ( al?ans tot de zek]heid da>omtr5t te g]ak51 zond] d5 gewon5 gang en inri*t+ van mijn lev5 te wijzig52 wat ik dikwijls te v]geefs beproefd heb4 ,want de d+5 die zi* het mee/ do5 geld5 9 het lev51 en door de m5s*51 gelijk m5 uit hun dad5 kan opmak51 voor het hoog/e go$ word5 geh\d51 kunn5 tot drie word5 t]ug gebra*t1 te wet53 rijkdom1 e] en z+5ot4 ,door deze drie wordt de gee/ d]mate 9 beslag g5om51 dat hij nag5oeg niet me] aan e5ig &] go$ kan d5k54 ,wat het z+5ot betreft1 hi]9 blijft de ziel ev5ze] bevang5 als hadde zij 9 iets go$s bevr$ig+ gevond52 wa>door zij grootelijks belemm]d wordt aan iets &]s te d5k54 ,na het g5ot volgt e*t] de diep/e droef5is1 welke1 ook al h\dt zij d5 gee/ niet lang] gevang51 hem to* v]w>t en v]lamt4 ,door e] en rijkdom na te jag5 wordt de gee/ niet m9d] afgeleid1 vooral wa> deze sle*ts om hun zelfs wil gezo*t word51 wijl dan voorond]/eld wordt dat zijzelf hoog/e go$ zijn4 ,wel het mee/ e*t] wordt de gee/ uit zijn ko]s gebra*t door de e]zu*t2 imm]s e] wordt /e$s als op zi*zelf go$ bes*\wd1 als e5 e9ddoel1 wa>na> alles zi* ri*t5 moet4 ,voorts be/aat er voor deze beid5 niet1 gelijk voor het z+5ot1 e5 nab]\w1 do* hoe me] m5 van beid5 bezit1 hoe me] de vreugde ov] h5 to5eemt2 en bijgevolg word5 wij ook telk5s me] er toe geprikkeld beide nog te v]me]d]54 ,wordt e*t] onze v]wa*t+ 9 e5 ( &] geval b$rog51 zoo ontspr+t hi]uit alwe] de diep/e v]slag5heid4 ,t5 slotte is de e]zu*t ook drdoor e5 groote belemm]+1 wijl wij1 om 9 e]e te kom51 noodzakelijk ons lev5 na> de begripp5 d] m5s*5 moet5 inri*t51 namelijk door te mijd5 ( na te /rev5 wat de m5s*5 geme5lijk mijd5 ( na/rev54 ,to5 ik dus zag hoe dit alles mij 9 d5 weg /ond wanne] ik w]k wilde mak5 van e5 nieuwe lev5swijze2 ja1 dat het er zooze] m$e 9 /rijd 0 dat ik f van het e5 f van het &] noodzakelijk af/& z\ moet5 do51 voelde ik mij g5oopt te ond]zoek5 wat voor mij het nuttig/ z\ zijn2 imm]s1 zooals ik re$s zeide1 het s*e5 ( ik e5 zk] go$ voor e5 nzek] wilde loslat54 ,nadat ik ev5wel e5 poos hi]ov] _h gepe9sd1 me5de ik all]e]/ dat ik1 wanne] ik dit alles los liet en mij tot het nieuwe doel aangordde1 e5 go$ dat van nature onzek] is 7gelijk uit het hi]bov5 gezegde duidelijk blijkt7 z\ lat5 v>5 voor e5 weliswa> k onzek]1 do* niet van nature 7imm]s ik zo*t jui/ e5 be/ndig go$71 ma> sle*ts wat zijn b]eikba>heid betr(4 ,bij voortgezette ov]weg+ e*t] kwam ik tot het inzi*t dat ik1 indi5 ik sle*ts tot op d5 grond d] zaak z\ kunn5 doord5k51 e5 zek] kwd voor e5 zek] go$ va>wel zei4 ,ik begreep namelijk dat ik 9 het hoog/e geva> v]ke]de en dwong mijzelf met alle ma*t het g5eesmiddel1 hoe onzek] ook1 te zoek52 ev5als e5 kranke1 aan e5 doodelijke ziekte lijd5d1 d5 dood voorzi5de wanne] hij ge5 middel aanw5dt1 wel g5oodzaakt is dit1 hoewel het onzek] is1 met uit]/e kra*t5 aan te grijp51 wijl imm]s heel zijn hoop er 9 geleg5 is4 ,al die zak5 e*t]1 welke de groote m5igte najaagt1 zijn niet alle5 ge5]lei hulpmiddel tot h&hav+ van ons be/aan1 ma> integ5deel beletsel5 da>toe en h]haaldelijk zijn zij zelfs oorzaak van d5 ond]gang di]g55 die ze bezitt51 en /e$s van d5 ond]gang di]g55 die door h5 bezet5 word54 ,talrijk to* zijn de voorbeeld5 van h5 die v]volg+ tot d5 dood toe moe/5 ond]v9d5 t]wille van hun rijkdomm51 en ev5e5s van h5 die1 om s*att5 te v]w]v51 zi* aan zoovele gev>5 bloot/eld5 dat zij t5slotte hun dwaa%eid met het lev5 boett54 ,niet m9d] talrijk zijn de voorbeeld5 van h5 die de diep/e ell5de moe/5 v]dur5 om hun roem te v]krijg5 ( te h&hav54 ,talloos t5 slotte zijn de voorbeeld5 di]g55 die door al te groote g5otzu*t hun eig5 dood hebb5 v]haa/4 ,het kwam mij v]volg5s voor dat deze euvel5 hun oorsprong vond5 9 het feit dat heel ons geluk ( ongeluk ligt uitsluit5d 9 de gea>dheid van het voorw]p dat wij 9 liefde aanhang54 ,want om wat wij niet liefhebb5 zal nooit twi/ ont/aan2 het v]oorzaakt ge5 droefheid zoo het te gronde gaat1 ge5 nijd zoo e5 &] het bezit1 ge5 vrees1 ge5 haat1 9 n woord1 ge5]lei gemo$sbeweg+4 ,al deze a&o5+5 kom5 sle*ts van pas bij de liefde tot d+5 welke v]gankelijk zijn1 zooals alles wa>ov] wij zooev5 sprak54 ,de liefde tot iets eeuwigs en one9digs e*t] weidt de ziel 9 l\t]e blijheid en alle droefheid is ha> vreemd1 wat t5 ze]/e bege]5swa>d is en met alle kra*t behoort te word5 nage/reefd4 ,niet zond] r$5 ev5wel bezigde ik de woord53 indi5 ik sle*ts ern/ig z\ kunn5 doord5k5,v#ab want (s*oon ik dit 9 mijn gee/ zoo duidelijk _h +ezi51 kon ik da>om to* nog niet alle hebzu*t1 g5otzu*t en e]zu*t aflegg54 ,voetnoot #ab3 ,9 het ,latijn /aat op de plaats zelf3 p5itus1 grondig1 door en door1 t5 e9de toe2 wat met de b$oel+3 d5k51 tot het e9ddoel b]eikt is1 /rookt4 ,9 de aanhal+ /aat s]io1 ern/ig4 ,dit e5e bem]kte ik1 dat mijn gee/1 zoolang hij zi* met deze ov]pe9z+5 bezig hield1 zi* van die v]w]pelijke zak5 afw5dde en ern/ig ov] zijn nieuwe lev5sdoel nada*t2 wat mij tot groot5 troo/ /rekte4 ,imm]s ik zag da>uit dat al dit kwade niet van di5 a>d 0 dat het voor ge5 g5eesmiddel5 wilde wijk54 ,en (s*oon 9 het beg9 deze oog5blikk5 zeldzaam w>5 en sle*ts uit]/ kort duurd51 w]d5 zij to*1 na>mate ik al me] en me] het w>e go$ le]de k5n51 talrijk] en langdurig]2 vooral nadat ik _h +ezi5 dat de v]w]v+ van geld1 ( g5ot en roem1 sle*ts h9d]lijk zijn zoolang zij om hunszelfs wil en niet als middel tot iets &]s word5 nage/reefd4 ,wanne] zij sle*ts als middel gezo*t word51 zal m5 ook maat 9 h5 h\d5 en zull5 zij all]m9/ 9 d5 weg /aan1 ma> integ5deel 9 hooge mate het doel1 t]wille wa>van m5 ze zoekt1 bevord]51 gelijk wij te zijn] plaatse zull5 aantoon54 ,hi] wil ik sle*ts nog 9 het kort zegg5 wat ik ond] e5 wa>a*tig go$ v]/a en tev5s wat het hoog/e go$ is4 ,om dit jui/ te kunn5 begrijp5 moet m5 9 het oog h\d5 dat de begripp5 go$ en kwaad niet &]s dan 9 betrekkelijk5 z9 kunn5 word5 gebezigd1 zoodat n en dezelfde zaak uit v]s*ill5de gezi*tspunt5 bes*\wd go$ ( kwaad kan zijn2 hetzelfde geldt voor de begripp5 volmaakt ( onvolmaakt4 ,imm]s niets kan op zi*zelf1 9 zijn eig5 a>d bes*\wd1 volmaakt ( onvolmaakt g5oemd word52 vooral s9ds wij wet5 dat al wat ges*i$t1 plaats grijpt volg5s e5 eeuwige orde en va/e natuurwett54 ,wa> e*t] m5s*elijk v]mog5 die orde niet 9 g$a*t5 omvatt5 kan en de m5s* zi* no*tans e5 voor/ell+ kan vorm5 van e5 m5s*elijk5 a>d veel ma*tig] dan de eig5e1 t]wijl hij ge5]lei beletsel ziet voor het v]krijg5 van e5 dusdanig5 a>d1 wordt hij er toe g$rev5 na> middel5 te zoek5 welke hem tot zulk e5 volmaak!id z\d5 kunn5 leid54 ,alles nu wat middel zijn kan tot b]eik+ van dit doel heet e5 wa>a*tig go$4 ,het hoog/e go$ e*t] is1 zoov] te kom5 dat m51 zoo mogelijk1 met &]e enkel+5 sam5 zulk e5 a>d v]krijgt4 ,ho$anig ev5wel deze a>d is1 zull5 wij te zijn] plaatse uite5 zett51 wa> dan blijk5 zal dat hij be/aat 9 het bewu/zijn d] e5heid van ,gee/ en ,natuur4 ,dit is dus het doel wa>na> ik /reef1 namelijk zulk e5 a>d te v]krijg5 en tev5s te mak5 dat nog vel5 met mij hem v]krijg54 ,met &]e woord53 tot mijn eig5 geluk behoort het mij moeite te gev5 dat zooveel mogelijk &]5 tot hetzelfde inzi*t kom5 als ikzelf1 dat hun v]/& en bege]te geheel en al met mjn v]/& en bege]te ov]e5/emm54 ,hi]toe is het noodig zooveel van de ,natuur te begrijp5 als vol/aat om zulk e5 a>d te v]krijg5 en v]volg5s om e5 zoodanige geme5s*ap te vorm5 als w5s*elijk is opdat zoovel5 mogelijk zoo gemakkelijk en zoo zek] mogelijk hetzelfde b]eik54 ,voorts legge m5 zi* toe op de ,z$ele]1 alsm$e de ,opvo$kunde4 ,en1 wijl gezondheid ge5 g]+ hulpmiddel is om het g5oemde doel te b]eik51 be/ude]e m5 grondig de ,g5eeskunde1 t]wijl ook de ,me*anica 9 ge55 deele v]wa>loosd mag word51 da> door kun/va>digheid veel moeilijks li*t gemaakt wordt en wij door ha> veel tijd en moeite 9 het lev5 kunn5 uitsp>54 ,ma> vr alles is het noodig e5 middel te b$5k5 om het v]/& te v]bet]5 en het1 voorzoov] dit aanvankelijk gaat1 te zuiv]51 opdat het de d+5 zond] dwal+ en zoo go$ mogelijk begrijpe4 ,e5 i$] kan hi]uit re$s zi5 dat ik alle wet5s*app5 op n doele9de wil ri*t51 te wet5 om1 zooals ik re$s zeide1 de hoog/e m5s*elijke volmaak!id te b]eik54 ,en zoo zal 9 de wet5s*app5 al wat ons niets nad]s br5gt tot dit doel als nutteloos v]worp5 moet5 word52 (1 om het 9 n woord te zegg52 al onze dad5 en g$a*t5 behoor5 op dit doel g]i*t te zijn4 ,da> wij ev5wel1 t]wijl wij dit doel na/rev5 en tra*t5 het v]/& 9 het re*te spoor te br5g51 to* noodzakelijk moet5 lev51 zijn wij g5oodzaakt vr alles enkele lev5sregel51 welke wij voorloopig voor go$ h\d51 aan te nem51 en wel deze3 ,i4 ,spreek na> het bevatt+sv]mog5 d] m5igte en doe v]d] al wat de b]eik+ van ons doel niet blijkba> 9 d5 weg /aat4 ,want het lev]t e5 niet g]+ voordeel op wanne] wij ons zooveel mogelijk bij ha> bevatt+sv]mog5 aanpass54 ,wa>bij nog komt dat m5 zi* da>door e5 welwill5d gehoor voor de wa>heid v]s*aft4 ,,ii4 ,maak van g5iet+5 sle*ts gebruik voorzoov] zij voor het beh\d d] gezondheid vol/aan4 ,,iii4 ,tra*t e9delijk sle*ts zooveel geld ( &]e zak5 te v]w]v5 als vol/aan om het lev5 en de gezondheid te ond]h\d5 en 's l&s z$51 voorzoov] zij niet 9 /rijd zijn met ons doel1 te gehoorzam54 ,,e?ica ,,9 ,,meetkundig5 ,,trant ,,uite5gezet ,,en ,,v]deeld ,,9 ,,vijf ,,deel5 ,,wa>9 ,,wordt ,,geh&eld3 ,i4 ,ov] ,god4 ,,ii4 ,ov] a>d en oorsprong van d5 gee/4 ,,iii4 ,ov] oorsprong en a>d d] a&o5+54 ,,iv4 ,ov] de m5s*elijke kne*ts*ap ( de ma*t d] a&o5+54 ,v4 ,ov] de ma*t van het v]/& ( de m5s*elijke vrijheid4 99 99 99 99 99 ,tuss*5 7 7 geplaat/e woord5 ( z9n5 zijn van ,sp9oza1 v]duidelijk+5 tuss*5 van d5 v]tal]4 ,de cijf]s tuss*5 d5 tek/1,a#a etc4 v]wijz5 na> de aanteek5+5 a*t]9 9 het w]k4 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 ,i4 ,,ov] ,,god 99 99 99 99 99 ,,def9ities ,i4 ,ond] zijns zelfs oorzaak v]/a ik datg5e1 welks wez5,a#a het be/aan insluit1 (wel datg5e1 welks a>d niet &]s g$a*t kan word5 dan als be/a&e4 ,,ii4 ,datg5e noem ik e9dig 9 zijn soort1 wat door iets &]s van d5zelfd5 a>d kan word5 bep]kt4 ,zoo noem5 wij bijvoorbeeld e5 li*aam e9dig1 omdat wij ons /e$s e5 groot] kunn5 d5k54 ,zoo wordt e5 g$a*te door e5 &]e bep]kt4 ,do* e5 li*aam wordt niet bep]kt door e5 g$a*te1 no* e5 g$a*te door e5 li*aam4 ,,iii4 ,ond] sub/antie,a#b v]/a ik datg5e1 wat op-zi*-zelf be/aat en uit zi*zelf moet word5 begrep52 dat wil zegg5 datg5e1 welks begrip niet het begrip van iets &]s1 wa>uit het z\ moet5 word5 afgeleid1 voorond]/elt4 ,,iv4 ,ond] attribuut,a#c v]/a ik datg5e1 wat het v]/& opvat als uitmak5de het wez5 e5] sub/antie4 ,v4 ,ond] be/aanswijz5,a#d v]/a ik de op5b>+5,a#e e5] sub/antie1 (wel datg5e wat 9 iets &]s be/aat1 door bemiddel+ wa>van het ook wordt begrep54 ,,vi4 ,ond] ,god v]/a ik het vol/rekt one9dige wez51 dat wil zegg5 e5 sub/antie,a#f1 uit e5 one9dig aantal,a#g attribut5 be/a&e1 van welke i$] voor zi* e5 eeuwig en one9dig wez5 uitdrukt4 ,toeli*t+3 ,ik zeg vol/rekt,a#bb one9dig1 niet e*t] 9 zijn soort2 imm]s aan datg5e wat sle*ts one9dig is 9 zijn soort kunn5 wij nog one9dig veel attribut5 ontzegg52 tot het wez5 ev5wel van wat vol/rekt one9dig is behoort al wat wez5 uitdrukt en dit sluit i$]e ontk5n+ buit54 ,,vii4 ,datg5e zal vrij heet51 wat alle5 kra*t5s de noodw5digheid van zijn eig5 a>d be/aat en alle5lijk uit zi*zelf tot w]k5 wordt g5oopt2 noodw5dig e*t]1 ( veele] afhankelijk1 zal heet5 wat door iets &]s tot be/aan en tot e5 va/e en bepaalde wijze van w]k5 wordt g5oodzaakt4 ,,viii4 ,ond] eeuwigheid v]/a ik het be/aan zelf1 voorzoov] het wordt begrep5 als noodw5diglijk volg5de uit de def9itie alle5 re$s van iets eeuwigs4 ,toeli*t+3 ,imm]s e5 zoodanig be/aan wordt1 als zijnde e5 eeuwige wa>heid1 opgevat als tot het wez5 d] zaak behoor5d2 en d]halve kan het niet door duur ( tijd word5 v]kla>d1 ook al w]d die duur v]/aan als hebb5de beg9 no* e9de4 ,,grondwa>h$5 7,,axioma',s7 ,i4 ,al wat is1 is 9 zi*zelf ( 9 iets &]s4 ,,ii4 ,datg5e1 wat niet door bemiddel+ van iets &]s kan word5 begrep51 moet uit zi*zelf begrijpba> zijn4 ,,iii4 ,uit e5 gegev5 oorzaak volgt noodzakelijk e5 bepaalde uitw]k+1 en omgeke]d3 wanne] ge5 bepaalde oorzaak gegev5 is1 is het onmogelijk dat e5 uitw]k+ optre$t4 ,,iv4 ,de k5nis e5] uitw]k+ hangt af van de k5nis d] oorzaak en sluit deze 9 zi*4 ,v4 ,d+51 welke niets met elka> geme5 hebb51 kunn5 ook niet uit elka> word5 v]kla>d1 (wel3 het begrip van het e5e sluit het begrip van het &]e niet 9 zi*4 ,,vi4 ,e5 w>e voor/ell+ moet met het door ha> voorge/elde ov]e5kom54 ,,vii4 ,van al wat als niet-be/a&e g$a*t kan word51 sluit het wez5 ook ge5 be/aan 9 zi*4 ,,/ell+5 ,/ell+ ,i4 ,e5 sub/antie gaat van nature vr h>e op5b>+54,a#h ,bewijs4 ,dit blijkt uit de ,def9ities ,,iii en ,v4 ,/ell+ ,,ii4 ,twee sub/anties1 met v]s*ill5de attribut51 hebb5 niets met elka> geme54 ,bewijs4 ,dit blijkt ev5e5s uit ,def9itie ,,iii4 ,elk van beide imm]s moet op-zi*zelf be/aan en uit zi*zelf word5 begrep51 (wel3 het begrip van de e5e sluit het begrip van de &]e niet 9 zi*4 ,/ell+ ,,iii4 ,van d+5 die niets met elka> geme5 hebb51 kan het e5e niet de oorzaak zijn van het &]e4 ,bewijs4 ,wanne] zij niets met elka> geme5 hebb51 kunn5 zij 7volg5s ,ax4 ,v47 ev5m9 uit elka> v]kla>d word5 en kan dus 7volg5s ,ax4 ,,iv47 het e5e niet de oorzaak zijn van het &]e4 ,hetge5 te bewijz5 04 ,/ell+ ,,iv4 ,twee ( me] v]s*ill5de d+5 zijn van elka> ond]s*eid5 f door e5 v]s*il 9 attribut5 van sub/anties f door e5 v]s*il 9 op5b>+5 di] sub/anties4 ,bewijs4 ,al wat is1 is 9 zi*zelf ( 9 iets &]s 7,ax4 ,i472 dat wil zegg5 7vlg4 ,def4 ,,iii en ,v473 buit5 ons v]/& is er niets gegev5 behalve sub/anties en hunne op5b>+54 ,d]halve is er ook buit5 het v]/& niets gegev5 wa>door v]s*ill5de d+5 ond]l+ kunn5 v]s*ill51 behalve sub/anties1 (1 wat hetzelfde is 7vlg4 ,def4 ,,iv71 behalve hunne attribut5 en hunne be/aanswijz54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,v4 ,9 de w]eld d] d+5,a#i kunn5 niet twee ( me] sub/anties van d5zelfd5 a>d ( met e5zelfde attribuut be/aan4 ,bewijs4 ,indi5 er me]d]e1 v]s*ill5de be/ond51 z\d5 zij van elka> ond]s*eid5 moet5 zijn f door e5 v]s*il 9 attribut5 f door e5 v]s*il van be/aanswijz5 7vlg4 de voorga&e ,/ell+74 ,indi5 zij zi* sle*ts ond]s*eidd5 door e5 v]s*il 9 attribut51 w>e hi]m$e re$s toegegev5 dat er sle*ts n sub/antie met nzelfde attribuut be/aan kan4 ,ma> indi5 zij zi* ond]s*eidd5 door e5 v]s*il 9 be/aanswijz51 z\ gn sub/antie--aangezi5 to* 7vlg4 ,/4 ,i7 e5 sub/antie van nature gaat vr h>e be/aanswijz51--afgezi5 van h>e be/aanswijz5 en op zi* zelf bes*\wd1 dat wil zegg5 7vlg4 ,def4 ,,iii en ,ax4 ,,vi7 na> wa>heid bes*\wd1 g$a*t kunn5 word5 als ond]s*eid5 van e5 &]e1 d4w4z4 7vlg4 de voorga&e ,/473 er z\d5 niet me]d]e kunn5 be/aan do* sle*ts n enkele4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,vi4 ,e5 sub/antie kan niet door e5 &]e sub/antie word5 voortgebra*t4 ,bewijs4 ,9 de w]eld d] d+5 kunn5 7vlg4 de voorga&e ,/47 ge5 twee sub/anties be/aan met e5zelfde attribuut1 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,ii7 welke iets met elka> geme5 hebb54 ,en d]halve kan 7vlg4 ,/4 ,,iii7 de e5e niet de oorzaak zijn van de &]e1 (wel kan de e5e niet door de &]e word5 voortgebra*t4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,hi]uit volgt dat e5 sub/antie niet door iets &]s kan word5 voortgebra*t4 ,want 9 de w]eld d] d+5 is niets gegev5 als sub/anties en hunne be/aanswijz51 gelijk blijkt uit ,ax4 ,i en ,def4 ,,iii en ,v4 ,door e5 sub/antie e*t] kan zij 7vlg4 de voorga&e ,/47 ook niet word5 voortgebra*t4 ,d]halve kan e5 sub/antie ook met ge5 mogelijkheid door iets &]s word5 voortgebra*t4 ,h4t4b4w4 ,&]s4 ,gemakkelijk] nog valt dit te bewijz5 uit de ong]ijmdheid van het teg5deel4 ,want indi5 e5 sub/antie wl door iets &]s kon word5 voortgebra*t1 z\ ha> begrip 7vlg4 ,ax4 ,,iv7 van het begrip h>] oorzaak afhang5 en z\ zij d]halve 7vlg4 ,def4 ,,iii7 ook ge5 sub/antie zijn4 ,/ell+ ,,vii4 ,tot het wez5 e5] sub/antie behoort het be/aan4 ,bewijs4 ,e5 sub/antie kan niet door iets &]s word5 voortgebra*t 7,gevolg van de voorga&e ,/47 zij moet dus ha>szelfs-oorzaak zijn1 dat wil zegg5 7volg5s ,def4 ,i73 ha> wez5 sluit met noodw5digheid het be/aan 9 zi*1 (wel het be/aan behoort tot ha> wez54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,viii4 ,elke sub/antie is noodw5dig one9dig4 ,bewijs4 ,e5 sub/antie met e5 bepaald attribuut is nig 7vlg4 ,/4 ,v7 en het be/aan behoort tot ha> wez5 7vlg4 ,/4 ,,vii74 ,het moet dus tot ha> wez5 behoor5 f e9dig f one9dig te be/aan4 ,e*t] niet e9dig4 ,want zij z\ dan 7vlg4 ,def4 ,,ii7 bep]kt word5 door iets van d5zelfd5 a>d1 dat ev5e5s 7vlg4 ,/4 ,,vii7 met noodw5digheid z\ moet5 be/aan en d]halve z\d5 er tw sub/anties met nzelfde attribuut zijn1 hetge5 ong]ijmd is 7vlg4 ,/4 ,v74 ,zij be/aat dus one9dig4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+ ,i3 ,aangezi5 e9dig zijn 9 zek]5 z9 eig5lijk e5 ontk5n+ is en one9dig zijn e5 vol/rekte beve/ig+ van het be/aan van e5ig wez51 volgt ook alle5 re$s uit ,/ell+ ,,vii dat elke sub/antie one9dig moet zijn4 ,opm]k+ ,,ii3 ,ik twijfel er niet aan ( all5 die v]w>d1 ov] de d+5 oordeel51 no* gew5d zijn tot hunne e]/e oorzak5 door te dr+51 zal het moeilijk vall5 het bewijs van ,/ell+ ,,vii te begrijp52 en wel omdat zij niet ond]s*eid5 tuss*5 de be/aanswijz5 van sub/anties en sub/anties zelf en al ev5m9 wet5 hoe de d+5 word5 voortgebra*t4 ,v&a> dat zij ook aan sub/anties e5 beg9 to$i*t51 gelijk zij dit bij de natuurlijke d+5 zi54 ,imm]s wie de w>e oorzak5 d] d+5 niet k5n51 v]w>r5 alles en /ell5 zi* zond] e5ig v]zet des v]/&s vr1 dat boom5 ev5als m5s*5 sprek5 ( dat m5s*5 ev5go$ uit /e55 als uit zaad ontspruit5 en v]beeld5 zi* dat alle mogelijke vorm5 9 alle mogelijke &]e kunn5 v]&]54 ,ev5zoo k5n5 dieg551 die de goddelijke natuur met de m5s*elijke v]w>r51 li*telijk aan ,god m5s*elijke gemo$sa&o5+5 toe1 vooral zoolang zij nog niet wet5 hoe de a&o5+5 9 het gemo$ ont/aan4 ,indi5 de m5s*5 ev5wel op het wez5 d] sub/antie wild5 lett51 z\d5 zij all]m9/ aan de wa>heid d] zev5de ,/ell+ twijfel52 integ5deel1 deze /ell+ z\ voor all5 e5 grondwa>heid zijn en tot de algeme5 bek5de zak5 g]ek5d word54 ,want ond] sub/antie z\d5 zij dan v]/aan datg5e wat op zi*zelf be/aat en uit zi*zelf begrep5 moet word51 dat wil zegg5 datg5e1 welks begrip de k5nis van iets &]s niet van noode heeft4 ,ond] wijzig+5 ev5wel datg5e1 wat 9 iets &]s is en welks begrip gevormd wordt uit het begrip van datg5e wa>9 het is3 zoodat wij w>e voor/ell+5 kunn5 hebb5 van niet-be/a&e wijzig+51 aangezi51 (s*oon zij niet feitelijk buit5 het v]/& be/aan1 to* hun wez5 aldus 9 iets &]s is v]vat1 dat zij da>uit begrep5 kunn5 word54 ,de wa>heid van sub/anties e*t] be/aat buit5 het v]/& niet &]s dan 9 h5zelf1 da> zij sle*ts uit zi*zelf begrep5 word54 ,indi5 d]halve iem& zeide dat hij e5 held]e en duidelijke1 dat wil zegg5 w>e voor/ell+ e5] sub/antie _h1 ma> no*tans twijfelde ( e5 zoodanige sub/antie wel be/ond1 z\ dit voorzek] hetzelfde zijn als( hij bewe]de e5 w>e voor/ell+ te hebb51 ma> no*tans te twijfel5 ( zij niet vals* z\ zijn 7hetge5 d5 g5oegzaam oplett5d5 lez] duidelijk zal zijn74 ,ev5zoo z\ iem& die v]kondigde dat e5 sub/antie ges*ap5 01 da>mee tev5s bew]5 dat e5 vals*e voor/ell+ wa> geword5 01 dwaz] dan hetwelk m5 zi* niets kan d5k52 zoodat m5 noodzakelijk moet erk5n5 dat het be/aan e5] sub/antie1 ev5go$ als ha> wez51 e5 eeuwige wa>heid is4 ,en hi]uit kunn5 wij op nog e5 &]e wijze de gevolgtrekk+ mak5 dat er sle*ts ne enkele sub/antie van d5zelfd5 a>d be/aat1 hetge5 ik d] moeite wa>d a*t hi] nad] aan te toon54 ,opdat ik dit ev5wel na> behoor5 zal kunn5 do51 moet ik t5 e]/e opm]k5 dat de jui/e def9itie van e5 ( &]e zaak niets &]s insluit ( uitdrukt dan d5 a>d di] te bepal5 zaak4 ,wa>uit volgt dit twe$e3 te wet5 dat ge5 enkele def9itie e5 bepaald aantal enkeld+5 insluit ( uitdrukt1 aangezi5 zij niets &]s uitdrukt dan d5 rd d] bepaalde zaak4 ,zoo drukt bijvoorbeeld de def9itie van e5 driehoek niets &]s uit dan e5v\dig d5 a>d van d5 driehoek1 ma> ge5sz9s e5 zek] aantal driehoek54 ,t5 d]de moet word5 opgem]kt dat er noodzakelijk voor i$] be/a& d+ e5 bepaalde oorzaak moet zijn wa>dr het be/aat4 ,e9delijk b$5ke m5 t5 vi]de dat deze oorzaak wa>door iets be/aat f geleg5 moet zijn 9 d5 a>d en de def9itie zelf d] be/a&e zaak 7voorzoov] al?ans het be/aan tot di5 a>d behoort7 f buit5 ha> gegev5 moet zijn4 ,dit va/ge/eld hebb5de1 mak5 wij de gevolgtrekk+ dat1 wanne] er 9 de natuur e5 bepaald aantal enkeld+5 be/aat1 er ook noodw5dig e5 oorzaak moet zijn wa>om jui/ de enkeld+5 be/aan en wa>om niet me] ( m9d]4 ,wanne] er bijvoorbeeld 9 de natuur tw9tig m5s*5 be/aan 7wa>bij ik duidelijkheid%alve aanneem dat zij gelijktijdig be/aan en dat er vr h5 ge5 &]e 9 de natuur be/ond571 zal het niet voldo5de zijn 7als wij namelijk will5 v]kl>5 wa>om er tw9tig m5s*5 be/aan7 de oorzaak van de m5s*elijke natuur 9 het algeme5 aan te wijz51 ma> zal het bov5di5 noodzakelijk zijn e5 oorzaak aan te wijz5 wa>om er niet me]1 no* m9d]1 dan tw9tig be/aan2 aangezi5 er 7vlg4 de d]de opm]k+7 voor elk afzond]lijk noodzakelijk e5 oorzaak moet zijn wa>door hij be/aat4 ,ma> deze oorzaak kan 7volg5s de twe$e en d]de opm]k+7 niet geleg5 zijn 9 d5 m5s*elijk5 a>d zelf1 aangezi5 de jui/e def9itie van d5 m5s* het getal tw9tig niet insluit2 en dus moet 7vlg4 de vi]de opm]k+7 de oorzaak wa>om deze tw9tig m5s*5 be/aan en bijgevolg wa>om elk van h5 be/aat1 noodzakelijk buit5 elk van h5 geleg5 zijn4 ,m5 moet d]halve met volkom5 zek]heid tot het besluit kom5 dat datg5e1 van welks soort me]d]e enkeld+5 be/aan kunn51 ook noodzakelijk e5 uitw5dige oorzaak moet hebb5 voor dit be/aan4 ,wa> nu re$s tot het wez5 e5] sub/antie 7gelijk 9 deze ,opm]k+ w]d aangetoond7 het be/aan behoort1 moet ook h>e def9itie het noodw5dig be/aan 9 zi* sluit5 en moet m5 dus bijgevolg uit h>e def9itie alle5 re$s tot ha> be/aan besluit54 ,uit h>e def9itie kan ev5wel niet 7gelijk wij 9 de twe$e en d]de opm]k+ aantoond57 het be/aan van me]d]e sub/anties volg52 volgt d]halve noodzakelijk dat er sle*ts n sub/antie van d5zelfd5 a>d be/aat1 hetge5 wij ons voor/eld5 te bewijz54 ,/ell+ ,,ix4 ,hoe me] w]kelijkheid ( zijn e5 ( &] d+ heeft1 des te me] attribut5 kom5 er aan toe4 ,bewijs4 ,dit blijkt uit ,def4 ,,iv4 ,/ell+ ,x4 ,elk attribuut e5] zelfde sub/antie moet uit zi*zelf begrep5 kunn5 word54 ,bewijs4 ,e5 attribuut imm]s is datg5e1 wat het v]/& bes*\wt als uitmak5de het wez5 e5] sub/antie 7vlg4 ,def4 ,,iv72 di5t5gevolge moet het 7vlg4 ,def4 ,,iii7 uit zi*zelf begrijpba> zijn4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,hi]uit blijkt dat1 (s*oon twee attribut5 ind]daad als v]s*ill5d word5 begrep51 dat wil zegg5 zond] elka>s hulp1 wij to* niet de gevolgtrekk+ mog5 mak5 dat zijzelf twee ,zijnd5 ( twee v]s*ill5de sub/anties z\d5 zijn2 imm]s het behoort tot d5 a>d e5] sub/antie dat elk h>] attribut5 uit zi*zelf begrep5 worde2 aangezi5 alle attribut5 welke zij bezit gelijktijdig en eeuwig 9 ha> aanwezig w>5 en niet door elka> kunn5 zijn voortgebra*t1 ma> elk van h5 de w]kelijkheid ( het zijn di] sub/antie uitdrukt4 ,het is er dus v]re van v&aan dat het ong]ijmd w>e aan ne sub/antie me]d]e attribut5 toe te k5n52 ja1 niets t] w]eld is duidelijk] dan dat elk ,zijnde ond],a#aj e5 ( &] attribuut moet5 word5 begrep5 en dat1 hoe me] w]kelijkheid ( zijn het heeft1 des te me] attribut51 welke zo[el noodw5digheid ( eeuwigheid als one9digheid uitdrukk51 het ook moet bezitt52 en bijgevolg is ook niets duidelijk]1 dan dat het vol/rekt one9dige ,wez5 noodzakelijk moet word5 oms*rev5 7gelijk wij re$s d$5 9 ,def4 ,,vi7 als e5 ,zijnde dat be/aat uit e5 one9dig aantal attribut51 van welke i$] e5 bepaald en one9dig wez5 uitdrukt4 ,indi5 nu e*t] iem& mo*t vrag51 aan welke k5teek55 wij dan wel het v]s*il van sub/anties kunn5 ond]s*eid51 zoo leze hij de volg5de /ell+51 welke aantoon5 dat er 9 het ,heelal sle*ts ne enkele sub/antie be/aat1 welke sub/antie vol/rekt one9dig is1 zoodat m5 na> zulk e5 k5teek5 te v]geefs z\ zoek54 ,/ell+ ,,xi4 ,god1 ( de sub/antie1 be/a&e uit e5 one9dig aantal attribut51 van welke elk e5 eeuwig en one9dig wez5 uitdrukt1 be/aat noodw5dig4 ,bewijs4 ,wie dit ontk5t1 /elle zi* voor1 zoo hij kan1 dat ,god niet be/ond4 ,9 dit geval z\ 7vlg4 ,ax4 ,,vii7 zijn wez5 het be/aan niet 9 zi* sluit54 ,do* dit is 7vlg4 ,/4 ,,vii7 ong]ijmd4 ,d]halve be/aat ,god noodw5dig4 ,h4t4b4w4 ,&]s4 ,van elk d+1 wat ook1 moet e5 oorzaak ( r$5 kunn5 word5 aangewez5 zo[el wa>om het be/aat als wa>om het niet be/aat4 ,bij voorbeeld1 indi5 er e5 driehoek be/aat1 moet er e5 r$5 ( oorzaak zijn1 wa>om hij be/aat2 indi5 hij e*t] niet be/aat1 moet er ev5e5s e5 r$5 ( oorzaak zijn1 welke belet dat hij be/aat (wel welke zijn be/aan opheft4 ,deze r$5 ( oorzaak nu moet f 9 d5 a>d van het d+ geleg5 zijn1 f da>buit54 ,de r$5 bijvoorbeeld wa>om er ge5 vi]kante cirkel be/aat1 wordt door d5 a>d zelf van d5 cirkel aangewez53 te wet5 omdat dit e5 teg5/rijdigheid 9 zi* sluit4 ,wa>om da>5teg5 de sub/antie wel be/aat1 volgt ev5e5s uit h>5 a>d alle5 re$s1 welke namelijk het be/aan 9 zi* sluit 7zie ,/4 ,,vii74 ,do* de r$5 wa>om e5 cirkel ( driehoek be/aat ( niet be/aat1 volgt niet uit hunn5 a>d1 ma> uit de orde d] geheele li*amelijke ,natuur2 uit deze imm]s moet het voortvloei5 ( e5 bepaalde driehoek noodw5dig moet be/aan1 danwel ( zijn be/aan op dit oog5blik onmogelijk is4 ,dit alles is uit zi*zelf duidelijk4 ,hi]uit volgt dat datg5e noodzakelijk moet be/aan1 wa>van ge5 r$5 ( oorzaak gegev5 is1 welke dit be/aan z\ belett54 ,indi5 er dus ge5 enkele r$5 ( oorzaak zijn kan welke belet dat ,god be/aat ( welke zijn be/aan z\ opheff51 moet m5 onv]mijdelijk tot het besluit kom5 dat hij met noodw5digheid be/aat4 ,want indi5 er wel zulk e5 r$5 ( oorzaak 01 moe/ deze f 9 ,gods a>d zelf geleg5 zijn f buit5 dez51 dat wil zegg5 9 e5 &]e sub/antie van &]5 a>d4 ,want als zij van d5zelfd5 a>d 01 w>e hi]door re$s toegegev5 dat ,god be/ond4 ,ma> e5 sub/antie die van &]5 a>d w>e1 z\ 7vlg4 ,/4 ,,ii7 niets met ,god geme5 kunn5 hebb5 en d]halve di5s be/aan no* v]oorzak5 no* opheff5 kunn54 ,da> dus e5 r$5 ( oorzaak1 welke het goddelijk be/aan kon opheff51 niet bit5 d5 goddelijk5 a>d geleg5 kan zijn1 z\ zij noodzakelijk 7ook indi5 ,god niet be/ond7 9 zijn5 a>d gegev5 moet5 zijn1 welke d]halve e5 teg5/rijdigheid 9 zi* z\ sluit54 ,ma> dit te bew]5 van het vol/rekt one9dige en hoog/ volmaakte wez51 is ong]ijmd2 d]halve is er no* n ,god no* buit5 ,god e5ige oorzaak ( r$51 welke zijn be/aan z\ kunn5 opheff51 zoodat ,god noodw5dig be/aat4 ,h4t4b4w4 ,&]s4 ,niet kunn5 be/aan is e5 teek5 van onma*t1 wel kunn5 be/aan da>5teg5 is e5 teek5 van ma*t 7gelijk vanzelf spreekt74 ,wa> nu de d+5 welke ?ans re$s met noodw5digheid be/aan1 niets &]s dan e9dige wez5s zijn1 z\d5 dus e9dige wez5s ma*tig] zijn dan het vol/rekt one9dige wez53 en dit is 7gelijk vanzelf spreekt7 ong]ijmd2 d]halve3 f er be/aat niets1 f er be/aat ook met noodw5digheid e5 vol/rekt one9dig wez54 ,ma> wijzelf al?ans be/aan1 hetzij 9 onszelf1 hetzij 9 iets &]s dat noodw5dig be/aat 7zie ,ax4 ,i en ,/4 ,,vii74 ,d]halve be/aat het vol/rekt one9dige wez51 d4w4z4 ,god 7vlg4 ,def4 ,,vi7 ook noodw5dig4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,9 deze laat/e bewijsvo]+ heb ik ,gods be/aan a po/]iori,a#aa will5 aantoon51 opdat het bewijs gemakkelijk] kon word5 begrep52 niet e*t] da>om wijl ,gods be/aan niet ook a priori,a#ab uit hetzelfde beg9sel w>e af te leid54 ,want1 aangezi5 be/aan kunn5 e5 teek5 van ma*t is1 volgt hi]uit dat hoeme] w]kelijkheid aan e5 ( &]e zaak toekomt1 des te me] v]mog5 zij 9 zi*zelf heeft om te kunn5 be/aan4 ,d]halve moet ook het vol/rekt one9dige wez51 (wel ,god1 9 zi*zelf e5 vol/rekt one9dig v]mog5 hebb5 om te be/aan en moet hij dus ook onv]mijdelijk be/aan4 ,miss*i5 e*t] zull5 vel5 niet li*t de kla>blijkelijkheid van dit bewijs kunn5 inzi51 omdat zij gewoon zijn sle*ts die d+5 te bes*\w5 welke uit uit]lijke oorzak5 voortvloei52 van deze d+5 nu zi5 zij dieg5e welke snel gevormd word51 dat wil zegg5 welke gemakkelijk ont/aan1 ook we] gemakkelijk te niet gaan2 t]wijl zij da>5teg5 die d+51 van welke zij zi5 dat er me] bij te pas komt1 moeilijk] te mak5 oordeel51 dat wil zegg5 niet zoo gemakkelijk tot be/aan te br5g54 ,ma> w]kelijk1 om h5 van deze vooroordeel5 te bevrijd51 behoef ik hi] niet aan te toon5 9 hoev]re het spreekwoord3 wat ras ont/aat1 ras v]gaat wa> is en ev5m9 ( niet soms1 indi5 m5 de geheele ,natuur bes*\wt1 alles ev5 gemakkelijk ( moeilijk ont/aat4 ,het is voldo5de alle5 dit op te m]k51 dat ik hi] niet spreek ov] d+5 welke uit uitw5dige oorzak5 voortvloei51 do* uitsluit5d ov] sub/anties1 welke 7vlg4 ,/4 ,,vi7 door ge5 enkele uitw5dige oorzaak kunn5 word5 voortgebra*t4 ,d+5 imm]s1 welke uit uitw5dige oorzak5 voortkom51 hebb51 onv]s*illig ( zij uit vele1 danwel uit we9ige deel5 be/aan1 al wat zij aan volmaak!id ( w]kelijkheid bezitt51 te dank5 aan de w]k+ di] uitw5dige oorzaak1 zoodat hun be/aan alle5 uit de volmaak!id di] uitw5dige oorzaak1 niet e*t] uit hunne eig5e ontspr+t4 ,da>5teg5 is de sub/antie1 wat zij van volmaak!id bezit1 aan ge5 enkele uitw5dige oorzaak v]s*uldigd1 zoodat ook ha> be/aan uit eig5 a>d alle5 moet volg5 en dus niets &]s is als ha> wez5 zelf4 ,volmaak!id heft dus het be/aan van e5 d+ niet op1 ma> integ5deel1 zij voorond]/elt het2 onvolmaak!id da>5teg5 kan het opheff52 en d]halve kunn5 wij van het be/aan van gn d+ zek]d] zijn dan van het be/aan van het vol/rekt one9dige ( volmaakte wez51 dat is ,god4 ,want aangezi5 di5s wez5 alle onvolmaak!id uitsluit1 ma> de vol/rekte volmaak!id insluit1 heft het da>door alle aanleid+ tot twijfel omtr5t zijn be/aan op en geeft het hi]omtr5t de groot/ mogelijke zek]heid2 hetge5 na> ik gelo(1 voor elk die ma> ev5 oplet1 duidelijk zal zijn4 ,/ell+ ,,xii4 ,ge5 attribuut e5] sub/antie kan na> wa>heid zoodanig word5 bes*\wd1 dat de deelba>heid di] sub/antie hi]uit z\ kunn5 word5 afgeleid4 ,bewijs4 ,imm]s de deel5 9 welke e5 aldus g$a*te sub/antie v]deeld z\ kunn5 word51 zull5 f d5 a>d di] sub/antie beh\d5 f niet4 ,9 het e]/e geval z\ 7vlg4 ,/4 ,,viii7 elk di] deel5 one9dig moet5 zijn en 7vlg4 ,/4 ,,vi7 zijns zelfs oorzaak1 t]wijl zij 7vlg4 ,/4 ,v7 elk uit e5 &] attribuut z\d5 moet5 be/aan2 d]halve z\d5 er uit n sub/antie me]d]e gevormd kunn5 word51 hetge5 7vlg4 ,/4 ,,vi7 ong]ijmd is4 ,voeg hi]bij dat deze deel5 7vlg4 ,/4 ,,ii7 niets geme5 z\d5 hebb5 met hun geheel en het geheel 7vlg4 ,def4 ,,iv en ,/4 ,x7 zond] zijn deel5 zo[el z\ kunn5 be/aan als begrep5 word51 dan zal niem& kunn5 twijfel5 aan de ong]ijmdheid hi]van4 ,/ell5 wij e*t] het twe$e geval1 namelijk dat de deel5 d5 a>d di] sub/antie net behield51 zoo z\ de sub/antie1 wanne] zij 9 gelijke deel5 v]deeld w]d1 h>5 a>d v]liez5 en oph\d5 te be/aan1 hetge5 7vlg4 ,/4 ,,vii7 ong]ijmd is4 ,/ell+ ,,xiii4 ,de vol/rekt one9dige sub/antie is ondeelba>4 ,bewijs4 ,imm]s indi5 zij deelba> w>e1 z\d5 de deel5 wa>9 zij v]deeld kon word5 f d5 a>d d] vol/rekt one9dige sub/antie beh\d5 f niet4 ,9 het e]/e geval z\d5 er dus me]d]e sub/anties van d5zelfd5 a>d be/aan1 hetge5 7vlg4 ,/4 ,v7 ong]ijmd is4 ,indi5 het twe$e ond]/eld w]d1 z\ het mogelijk word5 7zie hi]bov57 dat de vol/rekt one9dige sub/antie ophield te be/aan1 hetge5 7vlg4 ,/4 ,,xi7 ev5e5s ong]ijmd is4 ,gevolg3 ,hi]uit volgt dat ge5 enkele sub/antie en bijgevolg ge5 enkele li*amelijke sub/antie1 deelba> is voorzoov] zij e5 sub/antie is4 ,opm]k+3 ,dat e5 sub/antie ondeelba> is1 kan op nog e5v\dig] wijze word5 +ezi5 alle5 re$s hi]uit1 dat de a>d e5] sub/antie niet &]s dan als one9dig g$a*t kan word5 en dat m5 zi* e5 deel e5] sub/antie niet &]s kan d5k5 dan als e5 e9dige sub/antie1 hetge5 7vlg4 ,/4 ,,viii7 e5 kla>blijkelijke teg5/rijdigheid 9 zi* sluit4 ,/ell+ ,,xiv4 ,buit5 ,god kan ge5 &]e sub/antie be/aan no* g$a*t word54 ,bewijs4 ,da> ,god 7vlg4 ,def4 ,,vi7 het vol/rekt one9dige wez5 is1 aan wi5 ge5 enkel attribuut dat het wez5 e5] sub/antie uitdrukt kan word5 ontzegd1 en da> hij 7vlg4 ,/4 ,,xi7 noodw5dig be/aat1 z\1 indi5 er e5ige &]e sub/antie buit5 ,god be/ond1 deze uit e5 ( &] attribuut ,gods v]kla>d moet5 word51 zoodat er twee sub/anties met hetzelfde attribuut z\d5 be/aan1 hetge5 7vlg4 ,/4 ,v7 ong]ijmd is2 d]halve kan er ge5 enkele sub/antie buit5 ,god be/aan1 bijgevolg ev5m9 g$a*t word54 ,want als zij d5kba> 01 moe/ zij noodzakelijk g$a*t word5 als be/a&e en dit is 7volg5s het e]/e g$eelte van dit bewijs7 ong]ijmd4 ,dus kan er buit5 ,god ge5 &]e sub/antie be/aan no* g$a*t word54 ,h4t4b4w4 ,gevolg ,i3 ,hi]uit volgt e]/5s t5 duidelijk/e dat ,god e5ig is1 dat wil zegg5 7vlg4 ,def4 ,,vi7 dat er 9 de w]eld d] d+5 niet &]s dan n sub/antie be/aan kan en dat deze vol/rekt one9dig is1 gelijk wij 9 de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,x re$s a&uidd54 ,gevolg ,,ii3 ,t5 twe$e volgt er uit dat het ,uitgebreide en het ,d5k5de f attribut5 van ,god zijn1 f 7vlg4 ,ax4 ,i7 op5b>+5 van ,gods attribut54 ,/ell+ ,,xv4 ,al wat is1 is 9 ,god en niets is zond] ,god be/aanba> no* d5kba>4 ,bewijs4 ,buit5 ,god kan 7vlg4 ,/4 ,,xiv7 ge5 sub/antie be/aan no* g$a*t word52 d4w4z4 7vlg4 ,def4 ,,iii7 ge5 d+ dat op zi*zelf be/aat en uit zi*zelf begrep5 kan word54 ,be/aanswijz5 ev5wel kunn5 7vlg4 ,def4 ,v7 zond] e5 sub/antie no* be/aan no* g$a*t word51 zoodat deze uitsluit5d hi]uit begrep5 kunn5 word54 ,ma> buit5 sub/antie en be/aanswijz5 is er niets 7vlg4 ,ax4 ,i74 ,d]halve is niets zond] ,god be/aanba> no* d5kba>4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,er zijn li$51 die zi* v]beeld5 dat ,god1 ev5als e5 m5s*1 uit e5 li*aam en e5 ziel be/aat en ond]hevig is aan h>t/o*t5,a#ac2 hoev]re deze ev5wel van de w>e k5nisse ,gods afdwal5 blijkt voldo5de uit het re$s betoogde4 ,do* h5 ga ik voorbij3 imm]s all5 die op e5ig]lei wijze ov] het wez5 d] godheid hebb5 nag$a*t1 ontk5n5 dat ,god li*amelijk is4 ,hetwelk zij zelfs ze] go$ bewijz5 hi]uit1 dat wij ond] e5 li*aam v]/aan e5 ( &]e groo!id1 met l5gte1 bre$te en diepte en door e5 bepaald5 vorm begr5sd2 ong]ijmd] dan hetwelk niets van ,god1 te wet5 het vol/rekt one9dige wez51 gezegd z\ kunn5 word54 ,ma> niettem9 lat5 zij &]zijds uit &]e grond51 wa>op zij hetzelfde tra*t5 te bewijz51 t5 duidelijk/e blijk5 dat zij e5 li*amelijke ( uitgebreide sub/antie geheel vreemd aan ,gods wez5 a*t51 ma> deze als door hem ges*ap5 bes*\w54 ,wa>x ev5wel het goddelijk v]mog5 ha> z\ hebb5 kunn5 s*epp51 wet5 zij w$]om niet te zegg52 wa>uit duidelijk blijkt dat zij datg5e1 wat zijzelf bew]5 niet begrijp54 ,ik heb t5m9/e1 na> mij dunkt1 duidelijk g5oeg bewez5 7zie ,gevolg ,/4 ,,vi en ,opm]k+ ,,ii bij ,/4 ,,viii7 dat gn sub/antie door iets &]s kan word5 voortgebra*t ( ges*ap54 ,wijd]s hebb5 wij 9 ,/ell+ ,,xiv aangetoond dat er buit5 ,god ge5 sub/antie be/aanba> no* d5kba> is en da>uit maakt5 wij de gevolgtrekk+ dat de ,uitgebreidheid n d] one9dig vele attribut5 ,gods is4 ,no*tans zal ik1 tot voll$ig] v]duidelijk+1 de grond5 mijn] teg5/&]s we]legg54 ,zij kom5 alle hi]op ne]3 ,t5 e]/e3 dat de li*amelijke sub/antie1 voor zoov] zij sub/antie is1 na> hunne me5+ uit deel5 be/aat1 en da>om ontk5n5 zij dat deze one9dig zijn en di5t5gevolge tot ,gods wez5 behoor5 kan4 ,en dit li*t5 zij toe met vele voorbeeld51 van welke ik er enkele zal aanhal54 ,indi5 de li*amelijke sub/antie1 zoo zegg5 zij1 one9dig is1 /elle m5 zi* ha> e5s voor v]deeld 9 twee deel52 elk di] deel5 zal dan f e9dig f one9dig zijn4 ,9 het e5e geval z\ dus het one9dige uit twee deel5 be/aan1 hetge5 ong]ijmd is4 ,9 het &]e z\ er iets one9digs be/aan1 twee maal zoo groot als iets &]s dat k one9dig 02 hetge5 ev5e5s ong]ijmd is4 ,v]volg5s3 indi5 m5 e5 one9dige groo!id,a#ad uitmeet 9 deel5 van e5 voet1 zal zij uit e5 one9dig aantal van d]gelijke deel5 moet5 be/aan2 hetzelfde zal e*t] ook het geval zijn indi5 m5 ha> v]deelt 9 /ukk5 van e5 duim2 d]halve z\ het e5e one9dige aantal twaalf maal zoo groot zijn als het &]e one9dige aantal4 ,t5slotte3 ,indi5 m5 zi* voor/elt dat uit e5 punt ,a van e5 ( &]e one9dige groo!id twee lijn51 ,,ab en ,,ac1 wa>bij ,b en ,c aanvankelijk op meetb>5 af/& van elka> ligg51 tot 9 het one9dige v]l5gd word51 zoo is het zek] dat de af/& tuss*5 ,b en ,c /e$s zal to5em5 en e9delijk van bepaald onmeetba> zal word54 ,da> nu1 na> zij me551 deze ong]ijmdh$5 het gevolg zijn van de ond]/ell+ e5] one9dige groo!id1 mak5 zij hi]uit de gevolgtrekk+ dat de li*amelijke sub/antie e9dig moet zijn en di5t5gevolge niet tot ,gods wez5 kan behoor54 ,e5 twe$e bewijsvo]+ gaat ev5e5s uit van ,gods opp]/e volmaak!id4 ,imm]s ,god1 zoo zegg5 zij1 het mee/ volmaakte wez51 kan niet lijd53 ev5wel kan de li*amelijke sub/antie1 da> zij deelba> is1 wl lijd52 wa>uit dus volgt dat zij niet tot ,gods wez5 behoort4 ,deze zijn de bewijsvo]+5 welke ik bij v]s*ill5de s*rijv]s v9d en door welke zij tra*t5 aan te toon5 dat de li*amelijke sub/antie het goddelijk wez5 onwa>dig is en da>toe niet kan behoor54 ,ma> ind]daad1 wie go$ heeft opgelet1 zal inzi5 dat ik hi]op eig5lijk re$s heb geantwoord2 aangezi5 deze bewijz5 sle*ts hi]op b]u/5 dt zij voorond]/ell5 dat de li*amelijke sub/antie uit deel5 be/aat1 wa>van ik de ong]ijmdheid re$s heb aangetoond4 7,zie ,/4 ,,xii en ,gevolg ,/4 ,,xiii74 ,wie v]volg5s de zaak behoorlijk ov]weegt1 zal bev9d5 dat al die ong]ijmdh$5 7indi5 zij ov]ig5s alle ong]ijmd zijn1 wa>ov] ik hi] niet wil twi/571 wa>uit zij bewijz5 will5 dat de uitgebreide sub/antie e9dig is1 all]m9/ druit volg5 dat m5 e5 one9dige groo!id ond]/elt3 ma> dat zij e5 meetb>e en uit e9dige deel5 be/a&e one9dige groo!id ond]/ell54 ,da>om ook mog5 zij uit de ong]ijmdh$5 die hi]uit volg51 niets &]s besluit5 dan dat e5 one9dige groo!id niet meetba> is en dat zij niet uit e9dige deel5 kan be/aan4 ,ma> dit is hetzelfde als wat wij hi]bov5 re$s hebb5 uite5 gezet 7zie ,/4 ,,xiii enz474 ,zoodat zij met het wap5 dat zij op ons ri*t51 zi*zelf treff54 ,indi5 zij dus uit deze hunne ong]ijmdheid no*tans will5 afleid5 dat de uitgebreide sub/antie e9dig moet zijn1 g$rag5 zij zi* wa>lijk niet &]s dan iem& die1 omdat hij zi* v]beeldt dat e5 cirkel de eig5s*app5 van e5 vi]kant heeft1 de gevolgtrekk+ maakt dat e5 cirkel ge5 middelpunt bezit1 vanwa> uit alle lijn5 na> d5 omtrek getrokk5 ev5 lang zijn4 ,want de li*amelijke sub/antie1 welke niet dan one9dig1 niet dan e5ig en niet dan ondeelba> g$a*t kan word5 7,zie ,/4 ,,viii1 ,v en ,,xii71 /ell5 zij zi*1 t]wille van hun gevolgtrekk+51 voor als e9dig1 uit e9dige deel5 be/a&e1 veelv\dig en deelba>4 ,zoo zijn er &]5 die1 nadat zij zi* e5maal hebb5 v]beeld dat e5 lijn is sam5ge/eld uit punt51 tal van bewijz5 wet5 aan te vo]5 om aan te toon5 dat e5 lijn niet tot 9 het one9dige kan word5 v]deeld4 ,ma> ind]daad is het niet ong]ijmd] te voorond]/ell5 dat de li*amelijke sub/antie uit li*am5 ( deel5 is sam5ge/eld1 dan dat e5 li*aam uit vlakk51 e5 vlak uit lijn5 en t5slotte e5 lijn uit punt5 is opgeb\wd4 ,dit zull5 all5 die wet5 dat e5 held]e r$5e]+ onb$riegelijk is1 moet5 toegev5 en all]e]/ zij die erk5n5 dat er ge5 l$ig be/aat4 ,want indi5 de li*amelijke sub/antie aldus v]deeld kon word5 en h>e deel5 9 w]kelijkheid van elka> ges*eid5 w>51 wa>om z\ dan niet n deel v]nietigd kunn5 word5 en de ov]ige to*1 ev5als da>voor1 met elka> v]bond5 blijv58 ,en wa>om z\d5 zij zi* alle zoodanig aan elka> voeg5 dat er ge5 l$ig ont/ond8 ,het is duidelijk dat van d+51 die w]kelijk van elka> afges*eid5 zijn1 het e5e zond] het &]e kan be/aan en 9 zijn be/aan volh>d54 ,wa> nu ev5wel 9 de ,natuur ge5 l$ig be/aan kan 7wa>ov] eld]s71 wa> alle deel5 zoodanig moet5 sam5w]k5 dat er ge5 l$ig gevormd worde1 volgt hi]uit ook dat deze deel5 niet w]kelijk kunn5 word5 ges*eid51 dat wil zegg5 dat de li*amelijke sub/antie1 voorzoov] zij sub/antie is1 niet v]deeld kan word54 ,indi5 nu to* iem& vroeg1 wa>om wij dan van nature zoo g5eigd zijn e5 groo!id te v]deel51 zoo z\ ik hem antwoord5 dat e5 groo!id door ons op twee wijz5 wordt opgevat1 te wet5 ab/ract,a#ae en opp]vlakkig1 zooals wij ons ha> nl4 voor/ell5,a#af1 f als e5 sub/antie1 hetge5 uitsluit5d door de ,r$e ges*i$t4 ,indi5 wij dus lett5 op e5 groo!id zooals zij zi* voordoet 9 onze voor/ell+1 hetge5 dikwijls en het gemakkelijk/ door ons g$aan wordt1 zal zij e9dig1 deelba> en uit deel5 sam5ge/eld bevond5 word52 indi5 wij ha> e*t] bes*\w5 zooals zij 9 ons v]/& is en ha> opvatt5 als e5 sub/antie1 wat ze] moeilijk is1 dan zal zij--gelijk wij re$s voldo5de aantoond5--one9dig1 e5ig en ondeelba> bevond5 word54 ,hetge5 all5 die wet5 te ond]s*eid5 tuss*5 voor/ell+ en v]/&1 duidelijk g5oeg zal zijn1 vooral indi5 m5 er ook op let dat de /( ov]al dezelfde is en dat er ge5 deel5 9 ha> te ond]s*eid5 vall51 t5zij voorzoov] wij ons de /( op v]s*ill5de wijz5 gewijzigd d5k51 en welk geval wij die deel5 sle*ts als be/aansvorm5 ond]s*eid5 ma> niet wez5lijk4 ,zoo bes*\w5 wij bijvoorbeeld wat]1 voor zoov] het wat] is1 als deelba> en zijn deel5 als van elka> afzond]ba>2 niet e*t] voorzoov] het li*amelijke sub/antie is1 als zoodanig imm]s kan het no* ges*eid51 no* v]deeld word54 ,voorts kan wat]1 voorzoov] het wat] is ont/aan en v]gaan1 t]wijl het als sub/antie no* ont/aat no* v]gaat4 ,en hi]m$e gelo( ik ook op het twe$e bewijs geantwoord te hebb52 aangezi5 ook dit gegrond 0 op de ond]/ell+ dat de /(1 als sub/antie1 deelba> en uit deel5 sam5ge/eld z\ zijn4 ,do* al w>e dit alles ook niet zooals ik zeg1 dan begrijp ik nog niet wa>om de li*amelijke sub/antie het goddelijk wez5 onwa>dig z\ zijn3 aangezi5 er to* 7vlg4 ,/4 ,,xiv7 buit5 ,god ge5 sub/antie be/aan kan aan welke hij ond]worp5 z\ kunn5 zijn4 ,alles1 zeg ik1 is 9 ,god en al wat ges*i$t1 ges*i$t uitsluit5d kra*t5s de wett5 van ,gods one9dige wez5 en vloeit uit de noodw5digheid da>van voort 7hetge5 ik /raks zal aantoon572 zoodat er ge5 enkele r$5 be/aat om te zegg5 dat ,god aan iets &]s ond]worp5 z\ zijn ( dat de uitgebreide sub/antie d5 goddelijk5 a>d onwa>dig w>e1 zelfs al w]d zij v]ond]/eld deelba> te zijn1 zoolang m5 ha> sle*ts als eeuwig en one9dig bes*\wt4 ,do* hi]ov] voor het oog5blik g5oeg4 ,/ell+ ,,xvi4 ,uit de noodw5digheid van d5 goddelijk5 a>d moet5 one9dig veel d+5 op one9dig vele wijz5 voortvloei51 dat is al wat e5 one9dig v]/& kan omvatt54 ,bewijs4 ,deze /ell+ moet e5 i$] duidelijk zijn zoo hij er sle*ts op let dat het v]/& uit de gegev5 def9itie van e5e ( &]e zaak v]s*ill5de eig5s*app5 afleidt welke ook 9 w]kelijkheid uit ha> 7dat wil zegg5 uit het wez5 zelf di] zaak7 met noodw5digheid voortvloei5 en wel des te me] na>mate de def9itie di] zaak me] w]kelijkheid uitdrukt1 dat wil zegg5 hoeme] w]kelijkheid het wez5 d] oms*rev5 zaak insluit4 ,da> nu de goddelijke a>d e5 vol/rekt one9dig aantal attribut5 heeft 7vlg4 ,def4 ,,vi71 van welke elk e5 9 zijn soort one9dig wez5 uitdrukt1 moet5 ook uit ,gods noodw5digheid one9dig veel d+5 op one9dig vele wijz5 7dat is al wat e5 one9dig v]/& kan omvatt57 noodzakelijk voortvloei54 ,h4t4b4w4 ,gevolg ,i3 ,hi]uit volgt dat ,god van alle d+5 welke e5 one9dig v]/& kan omvatt51 de bew]k5de oorzaak,a#ag is4 ,gevolg ,,ii3 ,er volgt t5 twe$e uit dat ,god oorzaak is uit-zi*-zelf en niet sle*ts toevallig,a#ah4 ,gevolg ,,iii3 ,er volgt t5 d]de uit dat ,god de vol/rekt e]/e oorzaak is4 ,/ell+ ,,xvii4 ,god h&elt uitsluit5d kra*t5s de wett5 van zijn eig5 a>d en door niets g5oodzaakt4 ,bewijs4 ,dat uit de noodw5digheid van d5 goddelijk5 a>d alle51 ( 7wat hetzelfde is7 uitsluit5d uit de wett5 van di5 a>d1 onv]mijdelijk e5 one9dig aantal d+5 volgt1 hebb5 wij zooev5 9 ,/ell+ ,,xvi aangetoond1 t]wijl wij 9 ,/ell+ ,,xv bewez5 dat niets zond] ,god be/aan no* g$a*t word5 kan1 ma> dat alles 9 ,god is2 zoodat er niets buit5 hem zijn kan wa>door hij tot h&el5 g5oopt ( g$wong5 kon word52 en zoo h&elt dus ,god uitsluit5d kra*t5s de wett5 van zijn eig5 a>d en door niets g5oodzaakt4 ,h4t4b4w4 ,gevolg ,i3 ,hi]uit volgt t5 e]/e dat er ge5 enkele oorzaak1 behalve de volmaak!id van zijn eig5 a>d1 zijn kan1 welke ,god van buit5 af ( van b9n5 uit tot h&el5 z\ a&rijv54 ,gevolg ,,ii3 ,er volgt t5 twe$e uit dat alle5 ,god e5 vrije oorzaak is4 ,god imm]s is het e5ige dat kra*t5s de noodw5digheid van zijn eig5 a>d be/aat 7vlg4 ,/4 ,,xi en ,gevolg ,i van ,/4 ,,xiv7 en dat uitsluit5d kra*t5s de noodw5digheid van zijn5 a>d h&elt 7vlg4 voorga&e ,/47 en d]halve 7vlg4 ,def4 ,,vii7 is alle5 hij e5 vrije oorzaak4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,sommig5 me55 dat ,god e5 vrije oorzaak is1 omdat hij1 na> zij geloov51 z\ kunn5 bew]k5 dat datg5e1 hetwelk na> wij zeid5 uit zijn a>d volgt1 d4w4z4 datg5e wat 9 zijn v]mog5 ligt1 niet ges*i$de1 (wel niet door hem w]d voortgebra*t4 ,do* dit is hetzelfde als( zij zeid5 dat ,god kan bew]k5 dat uit d5 a>d e5s driehoeks niet z\ volg5 dat de som zijn] driehoek5 gelijk is aan twee re*t5 ( dat uit e5 gegev5 oorzaak ge5 uitw]k+ z\ voortvloei52 hetge5 ong]ijmd is4 ,v]d]op zal ik zond] behulp van deze /ell+ aanloon51 dat no* v]/&1 no* wil tot ,gods a>d behoor54 ,ik weet wel dat er vel5 zijn die geloov5 te kunn5 bewijz51 dat tot ,gods a>d het hoog/e v]/& en e5 vrije wil behoor53 imm]s zij k5n5 niets volmaakt]s1 zoo zegg5 zij bij zi*zelf1 dat zij aan ,god z\d5 kunn5 toes*rijv51 dan datg5e wat 9 onszelf het mee/ volmaakte is4 ,ma> nietteg5/a&e zij ,god opvatt5 als w]kelijk het hoog/e v]/&1 geloov5 zij to* niet dat hij al wat hij d5kt1 ind]daad tot be/aan kan br5g51 want zij me55 op deze wijze ,gods ma*t te v]kle954 ,indi5 hij alles1 zoo zegg5 zij1 wat zijn v]/& bevat1 ook w]kelijk _h ges*ap51 z\ er niets me] te s*epp5 zijn1 hetge5 zij 9 /rijd a*t5 met ,gods alma*t2 en da>om nem5 zij liev] aan dat ,god t5 opzi*te van alle d+5 onv]s*illig is en niets &]s s*ept dan datg5e wat hij 9 bep]kte willekeur besluit te s*epp54 ,ik me5 ev5wel duidelijk g5oeg te hebb5 aangetoond 7,zie ,/4 ,,xvi7 dat uit ,gods alv]mog5 ( uit zijn one9dig5 a>d1 one9dig veel d+5 op one9dig veel wijz51 dat wil zegg5 alles1 met noodw5digheid voortvloei5 ( /e$s met dezelfde noodw5digheid volg52 op dezelfde wijze als uit d5 a>d van d5 driehoek van eeuwigheid tot eeuwigheid volgt dat de som zijn] drie hoek5 gelijk is aan twee re*t54 ,da>om is ,gods alma*t ook w]kzaam gewee/ van alle eeuwigheid af en zal zij tot 9 eeuwigheid ev5 w]kzaam blijv54 ,en op deze wijze wordt1 t5 m9/e mijns inzi5s1 ,gods alma*t veel volmaakt] voorge/eld4 ,jazelfs s*ijn5 mijn teg5/&]s ,gods alma*t 7om het ma> e]lijk te zegg57 te loo*554 ,imm]s zij zijn g$wong5 te erk5n5 dat ,god e5 one9dig aantal mogelijke s*epsel5 d5kt1 welke hij no*tans nooit zal kunn5 s*epp54 ,want &]s1 namelijk wanne] hij al wat hij da*t ook s*iep1 z\ hij1 volg5s h5zelf1 zijn eig5 ma*t uitputt5 en zi*zelf onvolmaakt mak54 ,om dus te bewijz5 dat ,god volmaakt is1 kom5 zij er toe tegelijk]tijd te betoog5 dat hij niet alles kan uitvo]5 wa>ov] zijn v]mog5 zi* uit/rekt2 ong]ijmd]1 ( me] 9 /rijd met ,gods alma*t1 dan hetwelk mij niets te v]z9n5 lijkt4 ,om hi] voorts nog iets te zegg5 ov] het v]/& en d5 wil1 welke wij gewoonlijk aan ,god toek5n53 indi5 v]/& en wil tot ,gods eeuwige wez5 behoor51 moet ond] beide eig5s*app5 zek] heel iets &]s word5 v]/aan dan de m5s*5 gewoonlijk do54 ,want e5 v]/& en e5 wil welke ,gods wez5 uitmaakt5 z\d5 hemelsbre$ van ns v]/& en nz5 wil moet5 v]s*ill52 ja1 zij z\d5 9 ge5 enkel opzi*t1 behalve 9 d5 naam1 er m$e kunn5 ov]e5kom51 niet &]s bijvoorbeeld dan het /]rebeeld de ,hond ov]e5komt met het blaff5de di] van di5 naam4 ,wat ik aldus zal bewijz53 ,indi5 het v]/& tot d5 goddelijk5 a>d behoort1 zal het niet van nature1 zooals ns v]/&1 lat] dan 7gelijk de mee/5 me557 ( gelijktijdig met de erdoor voorge/elde zak5 be/aan1 aangezi5 ,god kra*t5s zijne oorzakelijkheid aan alle d+5 voorafgaat 7vlg4 ,gevolg ,i van ,/4 ,,xvi74 ,ma> integ5deel zijn de wa>heid en het w]kelijke wez5,a#ai d] d+5 zoo als zij zijn1 omdat zij z 9 ,gods v]/& objectief,a#bj be/ond54 ,da>om is ook integ5deel ,gods v]/&1 voorzoov] het wordt opgevat als behoor5de tot ,gods wez51 de oorzaak d] d+51 zo[el van hun wez5 als van hun be/aan2 hetge5 ook s*ijnt te zijn opgem]kt door h5 die v]zek]d5 dat ,gods v]/&1 wil en ma*t n en hetzelfde zijn4 ,indi5 nu ,gods v]/& de e5ige oorzaak d] d+5 is en wel 7gelijk wij aantoond57 zo[el van hun wez5 als van hun be/aan1 moet het zelf noodzakelijk van deze d+5 v]s*ill51 zo[el t5 opzi*te van zijn wez5 als t5 opzi*te van zijn be/aan4 ,want het v]oorzaakte v]s*ilt van zijn oorzaak jui/ 9 datg5e wat het van zijn oorzaak ontvang5 heeft4 ,zoo is bijvoorbeeld e5 m5s* de oorzaak van het be/aan1 niet e*t] van het wez5 van e5 &]5 m5s*2 dit imm]s is e5 eeuwige wa>heid3 en d]halve kunn5 zij 9 hun wez5 geheel ov]e5kom51 t]wijl zij 9 hun be/aan moet5 v]s*ill52 v&a> dat wanne] het be/aan van d5 e5 te niet gaat1 niet tev5s dat van d5 &] te niet zal gaan2 t]wijl wanne] het wez5 van d5 e5 v]nietigd kon word5 en vals* kon blijk51 ook tev5s het wez5 van d5 &] v]nietigd z\ zijn4 ,da>om moet e5 d+ dat oorzaak is zo[el van het wez5 als van het be/aan van e5 ( &]e uitw]k+1 van e5 zoodanige uitw]k+ v]s*ill5 zo[el t5 opzi*te van zijn wez5 als t5 opzi*te van zijn be/aan4 ,ma> ,gods v]/& is de oorzaak zo[el van het wez5 als van het be/aan van ns v]/&3 en dus v]s*ilt ,gods v]/&1 voor zoov] het wordt opgevat als behoor5de tot het goddelijk wez51 van ns v]/& zo[el t5 opzi*te van zijn wez5 als t5 opzi*te van zijn be/aan en kan het 9 ge5 enkel opzi*t1 behalve 9 naam er m$e ov]e5kom52 gelijk wij wild5 aantoon54 ,wat d5 wil aangaat kan m5 d5zelfd5 bewij/rant volg51 zooals e5 i$] gemakkelijk zal inzi54 ,/ell+ ,,xviii4 ,god is de inwon5de1 niet e*t] e5 buit5/a&e oorzaak all] d+54 ,bewijs4 ,al wat is1 is 9 ,god en moet uit ,god begrep5 word5 7vlg4 ,/4 ,,xv74 ,d]halve is ,god 7vlg4 ,gevolg ,i ,/4 ,,xvi7 de oorzaak van de d+5 die 9 hem zijn4 ,dit wat het e]/e aangaat4 ,v]d] kan er buit5 ,god ge5 enkele sub/antie be/aan 7vlg4 ,/4 ,,xiv71 d4w4z4 7vlg4 ,def4 ,,iii7 iets dat buit5 ,god op zi*zelf z\ be/aan4 ,dit wat het twe$e betreft4 ,god is dus de inwon5de1 niet e*t] e5 buit5/a&e oorzaak all] d+54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xix4 ,god1 ( al ,gods attribut51 zijn eeuwig4 ,bewijs4 ,god imm]s is 7vlg4 ,def4 ,,vi7 e5 sub/antie1 welke 7vlg4 ,/4 ,,xi7 noodw5dig be/aat1 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,vii7 tot wi] a>d het behoort te be/aan1 ( 7wat hetzelfde is7 uit wi] def9itie ha> be/aan zelf volgt1 en d]halve is ,god 7vlg4 ,def4 ,,viii7 eeuwig4 ,v]volg5s moet ond] ,gods attribut5 v]/aan word5 datg5e wat 7vlg4 ,def4 ,,iv7 het wez5 d] goddelijke sub/antie uitdrukt1 d4w4z4 datg5e wat tot de sub/antie behoort2 dit alles1 zeg ik1 behoor5 deze attribut5 9 te sluit54 ,ma> tot d5 a>d d] sub/antie behoort 7gelijk ik re$s 9 ,/4 ,,vii heb aangetoond7 de eeuwigheid2 d]halve moet elk di] attribut5 eeuwigheid insluit5 en dus zijn zij all5 eeuwig4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,deze /ell+ is ook ze] duidelijk af te leid5 volg5s de wijze wa>op ik 7,/4 ,,xi7 ,gods be/aan bewez5 heb2 uit dit bewijs1 zeg ik1 is geblek5 dat ,gods be/aan1 ev5als zijn wez5 e5 eeuwige wa>heid is4 ,voorts heb ik 7,/4 ,,xix ,deel ,i d] ,beg9sel5 van ,c>tesius7,a#ba nog op &]e wijze ,gods eeuwigheid bewez51 welk bewijs ik hi] niet behoef te h]hal54 ,/ell+ ,,xx4 ,gods be/aan en ,gods wez5 zijn n en hetzelfde4 ,bewijs4 ,god en al zijn attribut5 zijn eeuwig 7vlg4 de voorga&e ,/47 d4w4z4 7vlg4 ,def4 ,,viii7 elk zijn] attribut5 drukt be/aan uit4 ,dezelfde attribut5 ,gods dus1 welke 7vlg4 ,def4 ,,iv7 ,gods eeuwig wez5 op5b>51 ontv\w5 tev5s zijn eeuwig be/aan1 d4w4z43 datg5e zelf dat het wez5 ,gods uitmaakt1 maakt tev5s zijn be/aan uit1 zoodat dus dit en zijn wez5 n en hetzelfde zijn4 ,h4t4b4w4 ,gevolg ,i3 ,hi]uit volgt t5 e]/e dat ,gods be/aan1 ev5als zijn wez51 e5 eeuwige wa>heid is4 ,gevolg ,,ii3 ,t5 twe$e volgt er uit dat ,god ( al ,gods attribut5 onv]&]lijk zijn4 ,want als zij wat betreft hun be/aan v]&]+ kond5 ond]gaan1 z\d5 zij tev5s 7vlg4 de voorga&e ,/47 t5 opzi*te van hun wez5 v]&]d word51 d4w4z4 7gelijk vanzelf spreekt7 van wa> vals* word51 hetge5 ong]ijmd is4 ,/ell+ ,,xxi4 ,al wat uit d5 a>d op zi*zelf,a#bb van e5 ( &] attribuut ,gods voortvloeit1 moet altijd en one9dig hebb5 be/aan1 met &]e woord53 kra*t5s dit attribuut zelf is het eeuwig en one9dig4 ,bewijs4 ,neem e5s aan1 indi5 ge dit kunt 7als ge dit namelijk ontk5t7 dat er iets 9 e5 ( &] attribuut ,gods uit d5 a>d opzi*zelf van ditzelfde attribuut kon voortvloei5 dat e9dig w>e en e5 bep]kt be/aan ( duur _h1 bijvoorbeeld de voor/ell+ van ,god 9 het ,d5k5,a#bc4 ,het ,d5k5 nu be/aat1 aangezi5 het voorond]/eld wordt e5 attribuut ,gods te zijn1 noodw5dig 7vlg4 ,/4 ,,xi7 kra*t5s zijn one9dig5 a>d4 ,ev5wel wordt het hi]1 voor zoov] het de voor/ell+ ,gods omvat1 als e9dig ge/eld4 ,ma> als e9dig kan het 7vlg4 ,def4 ,,ii7 niet word5 begrep5 t5zij het door het ,d5k5 zelf bep]kt worde4 ,niet e*t] door het ,d5k5 zelf voorzoov] dit de voor/ell+ ,gods vormt1 als zoodanig imm]s wordt het jui/ voorond]/eld e9dig te zijn2 d]halve door het ,d5k5 voorzoov] het niet de voor/ell+ ,gods vormt1 welk ,d5k5 ev5wel to* 7vlg4 ,/4 ,,xi7 met noodw5digheid moet be/aan2 er z\ dus e5 ,d5k5 be/aan dat de voor/ell+ ,gods niet insloot en d]halve z\ uit zijn5 a>d1 voor zoov] dit niets dan ,d5k5 is1 niet noodzakelijk de voor/ell+ ,gods voortvloei54 7,imm]s er w]d n ,d5k5 aang5om5 dat de voor/ell+ ,gods wl en e5 &] dat ha> net omvatte74 ,dit /rijdt teg5 het ond]/elde4 ,zoodat1 wanne] de voor/ell+ ,gods 9 het ,d5k51 ( 7want t5slotte is het hetzelfde wat m5 neemt1 aangezi5 de bewijsvo]+ algeme5 geldig is7 iets &]s 9 e5ig &] attribuut ,gods1 uit de noodw5digheid van d5 a>d op-zi*-zelf van dit attribuut voortvloeit1 dit gevolg ook noodzakelijk one9dig moet zijn4 ,dit wat het e]/e punt betreft4 ,voorts kan datg5e wat uit de noodw5digheid van d5 a>d e5s attribuuts aldus voortvloeit1 ge5 bep]kt5 duur hebb54 ,indi5 ge dit ontk5t1 /el dan e5 d+ dat uit de noodw5digheid van e5ig attribuut voortvloeit en be/aat 9 e5 ( &] attribuut ,gods1 bijvoorbeeld de voor/ell+ ,gods 9 het ,d5k5 en ond]/el dat het ns net heeft be/aan ( niet be/aan zal4 ,da> nu ond]/eld wordt dat het ,d5k5 e5 attribuut ,gods is1 moet het zo[el noodw5dig als onv]&]lijk be/aan 7vlg4 ,/4 ,,xi en ,gevolg ,,ii ,/4 ,,xx74 ,dus zal er buit5 de gr5z5 van d5 duur d] voor/ell+ ,gods 7imm]s er w]d aang5om5 dat deze e5s niet be/ond ( niet zal be/aan7 e5 ,d5k5 zond] voor/ell+ ,gods moet5 be/aan4 ,dit e*t] is teg5 het ond]/elde2 imm]s er w]d ond]/eld dat uit het gegev5 ,d5k5 noodw5dig de voor/ell+ ,gods voortvloeide4 ,d]halve kan de voor/ell+ ,gods 9 het ,d5k51 ( iets &]s dat met noodw5digheid uit d5 a>d op-zi*zelf van e5 ( &] attribuut ,gods voortvloeit1 ge5 bep]kt5 duur hebb51 ma> moet het1 kra*t5s dit attribuut zelf1 eeuwig zijn4 ,dit wat het twe$e punt betreft4 ,m5 m]ke op dat ditzelfde geldt voor elk &] d+ dat 9 e5 ( &] attribuut ,gods uit d5 a>d ,gods op-zi*zelf met noodw5digheid voortvloeit4 ,/ell+ ,,xxii4 ,al wat voortvloeit uit e5ig attribuut ,gods1 voorzoov] het zi* op5ba>t 9 e5 zoodanige be/aanswijze wijzig+1 welke kra*t5s dit attribuut noodw5dig en one9dig be/aat1 moet zelf ev5e5s noodw5dig en one9dig be/aan4 ,bewijs4 ,het bewijs dez] /ell+ wordt op dezelfde wijze gelev]d als dat d] voorga&e4 ,/ell+ ,,xxiii4 ,elke be/aanswijze1 welke noodw5dig en one9dig be/aat1 moet noodzakelijk voortvloei5 f uit d5 a>d op zi*zelf van e5ig attribuut ,gods f uit e5ig attribuut1 zi* op5b>5d 9 e5 vorm welke noodw5dig en one9dig be/aat,a#bd4 ,bewijs4 ,e5 be/aanswijze imm]s be/aat 9 iets &]s1 wa>uit het begrep5 kan word5 7vlg4 ,def4 ,v71 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xv7 zij be/aat uitsluit5d 9 ,god en kan uit ,god alle5 begrep5 word54 ,indi5 m5 dus e5 be/aanswijze aanneemt welke noodw5dig be/aat en one9dig is1 moet elk van deze beide eig5s*app5 noodzakelijk word5 opgemaakt ( begrep5,a#be uit e5 ( &] attribuut ,gods voor zoov] dit wordt opgevat als uitdrukk5de de one9digheid en noodw5digheid van zijn be/aan1 ( wel 7wat vlg4 ,def4 ,,viii hetzelfde is7 de eeuwigheid2 d4w4z4 7vlg4 ,def4 ,,vi en ,/4 ,,xix7 voor zoov] het als uitsluit5d op zi*zelf bes*\wd wordt4 ,e5 be/aanswijze dus welke noodw5dig en one9dig be/aat1 moet uit d5 a>d op-zi*zelf van e5ig attribuut ,gods voortvloei52 en dat wel f onmiddellijk 7wa>ov] 9 ,/4 ,,xxi7 f door bemiddel+ van e5 ( &]5 v]s*ijn+svorm wijzig+ welke uit deszelfs a>d op-zi*zelf voortvloeit1 d4w4z4 7vlg4 de voorga&e ,/47 welke ev5e5s noodw5dig en one9dig be/aat4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxiv4 ,het wez5 van de door ,god voortgebra*te d+51 sluit ge5 be/aan 9 zi*4 ,bewijs4 ,dit blijkt uit ,def4 ,i4 ,datg5e imm]s1 welks a>d 7namelijk op zi*zelf bes*\wd7 het be/aan 9 zi* sluit1 is zijns zelfs oorzaak en be/aat alle5 kra*t5s de noodw5digheid van zijn5 a>d zelf4 ,gevolg3 ,hi]uit volgt dat ,god niet sle*ts de oorzaak ervan is1 dat de d+5 beg9n5 te be/aan2 ma> ook dat zij 9 hun be/aan volh>d51 (wel 7om e5 s*ola/ieke uitdrukk+ te gebruik57 dat ,god de oorzaak is van het ,zijn ,aanzijn d] d+54 ,want1 ( de d+5 be/aan danwel niet be/aan3 zoo dikwijls wij op hun wez5 lett51 zi5 wij dat dit no* be/aan no* duur 9 zi* sluit2 d]halve kan hun wez5 ook no* van hun be/aan1 no* van hun duur de oorzaak zijn2 do* uitsluit5d ,god1 da> sle*ts tot dens a>d het be/aan behoort4 7,vlg4 ,gevolg ,i ,/4 ,,xiv74 ,/ell+ ,,xxv4 ,god is niet alle5 de bew]k5de oorzaak van het be/aan d] d+51 ma> ook van hun wez54 ,bewijs4 ,indi5 ge dit ontk5t z\ ,god dus niet de oorzaak zijn van het wez5 d] d+52 d]halve z\ 7vlg4 ,ax4 ,,iv7 het wez5 d] d+5 zond] ,god begrep5 kunn5 word52 hetge5 ev5wel 7vlg4 ,/4 ,,xv7 ong]ijmd is4 ,dus is ,god k de oorzaak van het wez5 d] d+54 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,de wa>heid dez] /ell+ volgt nog duidelijk] uit ,/ell+ ,,xvi4 ,uit deze imm]s volgt dat uit d5 gegev5 goddelijk5 a>d zo[el het wez5 als het be/aan d] d+5 noodzakelijk moet word5 afgeleid2 en1 om het 9 n woord te zegg53 9 di5zelfd5 z9 wa>9 m5 zegt dat ,god zijns zelfs oorzaak is1 moet hij ook de oorzaak van alle d+5 g5oemd word51 hetge5 nog duidelijk] zal blijk5 uit het ond]/a&e gevolg4 ,gevolg3 ,de bijzond]e d+5 zijn niets &]s dan op5b>+5 van ,gods attribut51 ( wel be/aanswijz5 9 welke ,gods attribut5 op e5 va/e en bepaalde wijze word5 uitg$rukt4 ,het bewijs blijkt uit ,/ell+ ,,xv en ,def9itie ,v4 ,/ell+ ,,xxvi4 ,e5 d+ dat tot e5 ( &]e w]k+ g5oopt is1 wordt hi]toe noodzakelijk door ,god g$rev52 ev5zoo3 wat niet door ,god g5oodzaakt wordt1 kan uit zi*zelf niet w]k54 ,bewijs4 ,datg5e1 wa>van m5 kan zegg5 dat het de d+5 tot w]k5 noopt1 moet noodzakelijk iets positiefs zijn 7gelijk vanzelf spreekt72 d]halve moet ,god zo[el van het wez5 als van het be/aan hi]van de bew]k5de oorzaak zijn 7vlg4 ,/4 ,,xxv en ,/4 ,,xvi74 ,dit wat het e]/e betreft4 ,wa>uit ev5e5s t5 duidelijk/e volgt1 wat 9 de twe$e plaats ge/eld w]d4 ,want indi5 e5 d+1 dat niet door ,god g$rev5 w]d1 zi*zelf kon ri*t51 z\ het e]/e deel dez] /ell+ vals* zijn1 hetge51 gelijk wij aantoond5 ong]ijmd is4 ,/ell+ ,,xxvii4 ,e5 d+ dat door ,god tot e5ig]lei w]k+ g5oodzaakt is1 kan zi*zelf niet aan die noodzaak onttrekk54 ,bewijs4 ,de wa>heid dez] /ell+ blijkt uit het d]de ,axioma4 ,/ell+ ,,xxviii4 ,elk bijzond] d+1 ( elk d+ dat e9dig is en e5 bep]kt afhankelijk be/aan heeft1 kan niet be/aan1 no* tot w]k+ g5oodzaakt word51 t5zij het tot be/aan en w]k+ g5oodzaakt worde door e5 &] d+1 hetwelk ev5e5s e9dig is en e5 afhankelijk be/aan heeft3 en deze oorzaak op ha> beurt kan niet be/aan1 no* tot w]k+ g5oodzaakt word5 t5zij zij w$]om door e5 &] d+1 hetwelk ev5e5s e9dig is en e5 afhankelijk be/aan heeft1 tot be/aan en w]k+ worde g5oodzaakt1 en zoo tot 9 het one9dige4 ,bewijs4 ,al wat tot be/aan en w]k+ g5oodzaakt is1 w]d da>toe g5oodzaakt door ,god 7vlg4 ,/4 ,,xxvi en ,gevolg ,/4 ,,xxiv74 ,ma> datg5e wat e9dig is en e5 afhankelijk be/aan heeft1 kon niet uit d5 a>d op-zi*zelf van e5ig attribuut ,gods voortvloei52 imm]s al wat uit d5 absolut5 a>d van e5ig attribuut ,gods voortvloeit1 is one9dig en eeuwig 7vlg4 ,/4 ,,xxi74 ,dus zal het moet5 voortvloei5 uit ,god1 ( wel uit e5 zijn] attribut51 voorzoov] dit bes*\wd wordt als zi* op5b>5de 9 e5 ( &]e be/aanswijze2 imm]s buit5 de sub/antie en h>e be/aanswijz5 is er niets 7vlg4 ,ax4 ,i en ,def4 ,,iii en ,v72 en de be/aanswijz5 zijn 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xxv7 niets &]s dan op5b>+5 van ,gods attribut54 ,ma> uit ,god1 ( uit e5 ( &] zijn] attribut51 voorzoov] het zi* op5ba>t 9 e5 vorm welke eeuwig en one9dig is1 kan het ook niet voortvloei5 7vlg4 ,/4 ,,xxii74 ,het zal dus moet5 voortvloei51 ( tot be/aan en w]k+ g5oodzaakt word51 door ,god ( e5 zijn] attribut51 voorzoov] dit zi* op5ba>t 9 e5 vorm welke e9dig is en e5 afhankelijk be/aan heeft4 ,dit wat e]/e betreft4 ,voorts moet deze oorzaak ( deze be/aanswijze op ha> beurt 7om dezelfde r$5 als ik 9 het e]/e g$eelte dez] /ell+ re$s uite5 zette7 ev5e5s bepaald word5 door e5 &]e1 welke ev5e5s e9dig is en e5 afhankelijk be/aan heeft1 en deze laat/e w$]om 7om dezelfde r$57 door e5 &]e en zoo 7om dezelfde r$57 voort tot 9 het one9dige4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,da> sommige d+5 door ,god onmiddellijk moet5 zijn voortgebra*t1 en wel die d+5 welke noodw5dig uit zijn absolut5 a>d voortvloei52 en door tuss*5kom/ van deze e]/e d+5 de &]e1 welke no*tans zond] ,god no* be/aanba> no* d5kba> zijn2 volgt hi]uit t5 e]/e3 dat ,god de absoluut naa/e oorzaak is d] d+5 welke onmiddellijk door hem zijn voortgebra*t1 hoewel niet1 zooals m5 zegt1 d] d+5 9 hun soort4 ,want de w]k+5 ,gods kunn5 niet zond] hun oorzaak be/aan no* g$a*t word54 7,vlg4 ,/4 ,,xv en ,gevolg ,/4 ,,xxiv74 ,er volgt t5 twe$e uit dat ,god niet 9 eig5lijk5 z9 de v]wijd]de oorzaak d] bijzond]e d+5 g5oemd kan word51 t5zij welli*t om deze te ond]s*eid5 van dieg5e welke hij onmiddellijk voortbra*t1 ( liev] welke uit zijn absolut5 a>d voortvloei54 ,want ond] e5 v]wijd]de oorzaak v]/aan wij e5 zoodanige1 welke met h>e uitw]k+ op ge5]lei wijze v]bond5 is4 ,ma> al wat is1 is 9 ,god en hangt op zoodanige wijze van hem af dat het zond] hem no* be/aanba> no* d5kba> is4 ,/ell+ ,,xxix4 ,9 de w]eld d] d+5 be/aat niets toevalligs1 ma> alles wordt kra*t5s de noodw5digheid van d5 goddelijk5 a>d g5oodzaakt op bepaalde wijze te be/aan en te w]k54 ,bewijs4 ,al wat is1 is 9 ,god 7vlg4 ,/4 ,,xv73 ,god e*t] kan niet iets toevalligs g5oemd word54 ,want hij be/aat 7vlg4 ,/4 ,,xi7 noodw5dig1 niet e*t] toevallig4 ,de be/aanswijz5 van d5 goddelijk5 a>d zijn dus uit dez5 ev5e5s noodw5dig en niet sle*ts toevallig voortgekom5 7vlg4 ,/4 ,,xvi7 en dat wel voorzoov] de goddelijke a>d f op-zi*zelf 7vlg4 ,/4 ,,xxi7 f als op e5 bepaalde wijze tot w]k5 g5oopt bes*\wd wordt 7vlg4 ,/4 ,,xxvii74 ,voorts is ,god niet sle*ts de oorzaak dez] be/aanswijz5 voorzoov] zij gewoon ma> be/aan 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xxiv71 ma> ook 7vlg4 ,/4 ,,xxvi7 voorzoov] zij bes*\wd word5 als g5oodzaakt iets te do54 ,want indi5 zij 7vlg4 dezelfde ,/47 niet door ,god da>toe g5oodzaakt w]d51 is het onmogelijk1 en ge5sz9s gebeurlijk1 dat zij zi*zelf da>toe noodzaakt52 en omgeke]d 7vlg4 ,/4 ,,xxvii73 indi5 zij wl door ,god da>toe g5oodzaakt w]d51 is het onmogelijk1 en ge5sz9s gebeurlijk1 dat zij zi* aan die noodzaak onttrokk54 ,zoodat alles kra*t5s de noodw5digheid van d5 goddelijk5 a>d g5oodzaakt is niet sle*ts om te be/aan1 ma> ook om op bepaalde wijze te be/aan en te w]k5 en er dus niets toevalligs be/aat4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,alvor5s ik v]d] ga1 wil ik hi] uite5 zett5 ( liev] 9 h]9n]+ br5g5 wat wij moet5 v]/aan ond] de ,natur5de ,natuur en de ,g5atuurde ,natuur,a#bf4 ,want uit het voorga&e is het dunkt mij to* zek] wel duidelijk geword5 dat wij ond] ,natur5de ,natuur moet5 v]/aan datg5e wat op zi*zelf be/aat en uit zi*zelf begrep5 kan word51 (wel zoodanige attribut5 d] sub/antie1 welke e5 eeuwig en one9dig wez5 uitdrukk51 dat wil zegg5 7vlg4 ,gevolg ,i ,/4 ,,xiv en ,gevolg ,,ii v4 ,/4 ,,xvii7 ,god1 voorzoov] hij als vrije oorzaak bes*\wd wordt4 ,ond] ,g5atuurde ,natuur da>5teg5 v]/a ik al datg5e wat uit de noodw5digheid van ,gods a>d ( van e5ig attribuut ,gods voortvloeit1 dat wil zegg5 alle be/aanswijz5 d] attribut5 ,gods voorzoov] zij bes*\wd word5 als d+5 die 9 ,god be/aan en zond] ,god no* be/aanba> no* d5kba> zijn4 ,/ell+ ,,xxx4 ,het v]/&1 hetzij e9dig ( one9dig 9 zijn w]k+1 kan sle*ts de attribut5 ,gods en de be/aanswijz5 ,gods bevatt5 en niets &]s4 ,bewijs4 ,e5 w>e voor/ell+ moet ov]e5kom5 met het door ha> voorge/elde 7vlg4 ,ax4 ,,vi7 d4w4z4 7gelijk vanzelf spreekt7 datg5e wat objectief,a#bj 9 het v]/& aanwezig is moet ook noodzakelijk 9 de natuur be/aan4 ,9 de natuur ev5wel be/aat 7vlg4 ,gevolg ,i ,/4 ,,xiv7 niets dan n enkele sub/antie1 namelijk ,god1 no* 7vlg4 ,/4 ,,xv7 e5ig]lei &]e be/aanswijz5 dan die welke 9 ,god zijn en welke 7vlg4 dezelfde ,/47 zond] ,god no* be/aanba> no* d5kba> zijn2 d]halve kan het v]/&1 hetzij e9dig ( one9dig 9 zijn w]k+1 sle*ts de attribut5 ,gods en de be/aanswijz5 ,gods bevatt5 en niets &]s4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxxi4 ,e5 w]k5d v]/&1 hetzij e9dig ( one9dig1 moet ev5als wil1 bege]te1 liefde enz4 behoor5 tot de g5atuurde natuur en niet tot de natur5de4 ,bewijs4 ,ond] v]/& imm]s v]/aan wij 7gelijk vanzelf spreekt7 niet het absolute ,d5k51 ma> sle*ts e5 bepaald5 vorm van d5k51 welke vorm v]s*ilt van &]e d5kvorm5 als bege]te1 liefde enz4 en dus 7vlg4 ,def4 ,v7 uit het absolute ,d5k5 begrep5 moet word52 imm]s het moet 7vlg4 ,/4 ,,xv en ,def4 ,,vi7 uit e5 attribuut ,gods dat het eeuwige en one9dige wez5 des ,d5k5s uitdrukt1 aldus word5 begrep5 dat het zond] dit no* be/aanba> no* d5kba> is2 en d]halve moet het 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xxix7 behoor5 tot de g5atuurde natuur1 niet e*t] tot de natur5de1 en ev5zoo de ov]ige vorm5 van d5k54 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,de r$5 wa>om ik hi] sprak van e5 w]k5d v]/&1 is niet dat ik toegeef dat er e5ig v]/&-als-v]mog5,a#bg z\ be/aan2 ma>1 wijl ik alle v]w>r+ w5s* te v]mijd51 heb ik sle*ts will5 sprek5 ov] e5 zaak welke ons zoo duidelijk mogelijk is1 nl4 ov] het begrijp5 zelf1 kla>d] dan hetwelk wij niets k5n54 ,imm]s al wat wij le]5 k5n5 leidt w$]om tot nog volmaakt] k5nis van het begrijp54 ,/ell+ ,,xxxii4 ,m5 kan d5 wil ge5 vrije oorzaak heet51 do* alle5 e5 noodzakelijke4 ,bewijs4 ,de wil is e5 bepaalde vorm van d5k51 ev5als het v]/&2 en d]halve 7vlg4 ,/4 ,,xxviii7 kan e5 ( &]e will+,a#db niet be/aan1 no* tot w]k+ g5oodzaakt word51 t5zij door e5 &]e oorzaak1 en deze op ha> beurt we] door e5 &]e1 en zoo voort tot 9 het one9dige4 ,want al w]d ond]/eld dat de wil one9dig 01 dan moe/ hij to* ook door ,god tot be/aan en w]k5 g5oodzaakt word51 niet voorzoov] ,god de absoluut one9dige sub/antie is1 ma> voorzoov] hij e5 attribuut heeft dat het one9dige en eeuwige wez5 des ,d5k5s uitdrukt 7vlg4 ,/4 ,,xxiii74 ,op welke wijze hij dus ook wordt opgevat1 hetzij e9dig ( one9dig1 /e$s eis*t hij e5e oorzaak wa>door hij tot be/aan en w]k5 g5oodzaakt wordt en d]halve kan hij 7vlg4 ,def4 ,,vii7 ge5 vrije oorzaak g5oemd word51 ma> alle5 e5 noodzakelijke ( afhankelijke4 ,gevolg ,i3 ,hi]uit volgt t5 e]/e1 dat ,god niet w]kt kra*t5s vrijheid van wil4 ,gevolg ,,ii3 ,er volgt t5 twe$e uit1 dat wil en v]/& 9 dezelfde v]h\d+ /aan tot ,gods a>d als beweg+ en ru/ en volkom5 als alle &]e natuurlijke d+51 welke 7vlg4 ,/4 ,,xxix7 door ,god op bepaalde wijze tot be/aan en w]k5 g5oodzaakt moet5 word54 ,want de wil heeft1 ev5go$ als alle &]e d+51 e5 oorzaak noodig door welke hij op bepaalde wijze tot be/aan en w]k5 wordt g5oodzaakt4 ,en (s*oon uit wil en v]/&1 e5maal gegev51 one9dig veel voortvloeit1 kan m5 da>om to* ev5m9 zegg5 dat ,god h&elt uit vrijheid van wil1 als dat m5 weg5s al wat uit beweg+ en ru/ voortkomt 7en dat is imm]s ev5e5s one9dig veel7 z\ kunn5 zegg5 dat hij h&elt uit vrijheid van beweg+ ( ru/4 ,d]halve behoort de wil niet r tot d5 a>d ,gods dan de ov]ige natuurlijke d+51 ma> /aat hij tot dez5 9 dezelfde v]h\d+ als beweg+ en ru/ en al het ov]ige wa>van wij aantoond5 dat het uit de noodw5digheid van d5 goddelijk5 a>d voortvloeit en door dez5 op bepaalde wijze tot be/aan en w]k5 wordt g5oodzaakt4 ,/ell+ ,,xxxiii4 ,de d+5 hadd5 door ,god op ge5 &]e wijze1 no* 9 &]e orde1 voortgebra*t kunn5 word51 dan zij ind]daad voortgebra*t zijn4 ,bewijs4 ,alle d+5 imm]s zijn 7vlg4 ,/4 ,,xvi7 met noodw5digheid uit d5 gegev5 a>d ,gods voortgevloeid en word5 door de noodw5digheid van ,gods a>d tot e5 bepaalde wijze van be/aan en w]k5 g5oodzaakt 7vlg4 ,/4 ,,xxix74 ,indi5 dus de d+5 van &]5 a>d kond5 zijn1 ( op &]e wijze tot w]k+ g5oodzaakt kond5 word51 zoodat de orde d] natuur e5 &]e w>e1 dan z\ ook ,gods a>d e5 &]e kunn5 zijn dan hij is2 ma> deze &]e a>d z\ dan 7vlg4 ,/4 ,,xi7 ev5e5s moet5 be/aan en bijgevolg z\d5 er twee ( me] godh$5 kunn5 be/aan1 hetge5 7vlg4 ,gevolg ,i ,/4 ,,xiv7 ong]ijmd is4 ,d]halve hadd5 de d+5 door ,god op ge5 &]e wijze1 no* 9 &]e orde1 enz4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+ ,i3 ,(s*oon ik hi]m$e me] dan zonnekla> heb aangetoond dat er vol/rekt niets 9 de d+5 is1 wesweg5 zij toevallig g5oemd kond5 word51 wil ik to* nog met enkele woord5 v]kl>5 wat wij ond] het ,toeval hebb5 te v]/aan2 e]/ e*t] wat ond] het ,noodw5dige en ,onmogelijke4 ,e5 d+ wordt noodw5dig g5oemd f t5 opzi*te van zijn wez51 f t5 opzi*te van zijn oorzaak4 ,imm]s het be/aan van e5 ( &] d+ vloeit noodzakelijk voort f uit zijn wez5 en def9itie1 f uit e5 gegev5 bew]k5de oorzaak4 ,voorts kan e5 d+ om deze zelfde r$55 ook onmogelijk g5oemd word51 te wet5 f omdat zijn wez5 ( def9itie e5 teg5/rijdigheid insluit1 f omdat er ge5 enkele uitw5dige oorzaak be/aat welke g5oodzaakt is zulk e5 d+ voort te br5g54 ,e5 ( &] d+ nu wordt op ge5 &]5 grond toevallig g5oemd1 dan met het oog op de gebrekkigheid onz] k5nis4 ,e5 d+ imm]s wa>van wij niet wet5 ( zijn wez5 e5 teg5/rijdigheid insluit1 ( wa>van wij zek] wet5 dat het gn teg5/rijdigheid insluit1 ma> omtr5t welks be/aan wij niettem9 niets /elligs kunn5 zegg51 omdat de reeks zijn] oorzak5 ons v]borg5 is2 zulk e5 d+ kan door ons nooit als noodw5dig1 no* als onmogelijk word5 bes*\wd1 zoodat wij het f toevallig1 gebeurlijk f mogelijk noem54 ,opm]k+ ,,ii3 ,uit het voorga&e volgt duidelijk dat de d+5 door ,god 9 hoog/e volmaak!id zijn voortgebra*t1 aangezi5 zij met noodw5digheid uit e5 gegev5 all]volmaakt/5 a>d zijn voortgevloeid1 en hi]door wordt ,god all]m9/ van e5ig]lei onvolmaak!id beti*t2 imm]s zijn volmaak!id zelf dw+t ons jui/ dit te erk5n54 ,ja1 uit het teg5deel hi]van z\ jui/ volg5 7gelijk ik zooev5 heb aangetoond7 dat ,god net all]volmaakt/ 01 da> imm]s1 indi5 de d+5 op &]e wijze w>5 voortgebra*t1 aan ,god e5 &]e a>d moe/ word5 toegek5d1 v]s*ill5d van di51 welk5 wij op grond d] bes*\w+ van het all]volmaakt/e wez5 g$wong5 zijn hem toe te s*rijv54 ,ik twijfel er wel niet aan ( vel5 zull5 deze uitspraak als ong]ijmd v]w]p5 en ha> niet 9 ov]weg+ will5 nem51 en dat om ge5 &]e r$5 dan wijl zij gewoon zijn aan ,god e5 &]e soort van vrijheid toe te k5n51 grootelijks v]s*ill5d van die welke door ons 79 ,def4 ,,vii7 w]d oms*rev51 namelijk e5 volslag5 willekeur4 ,ma> ik twijfel er ev5m9 aan ( zij zull51 indi5 zij de zaak sle*ts will5 ov]d5k5 en de reeks van onze bewijsvo]+5 behoorlijk ov]weg51 no*tans deze vrijheid welke zij ,god to$i*t51 niet sle*ts als k9d]a*tig1 ma> zelfs als e5 groote belemm]+ voor de wet5s*ap gans* en al v]w]p54 ,het is niet noodig dat ik datg5e1 wat ik 9 de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,xvii gezegd heb1 hi] h]haal4 ,ma> ik wil niettem9 t5 hunn5 gevalle nog bewijz5 dat1 al w]d toegegev5 dat wil tot ,gods wez5 behoorde1 uit zijn volmaak!id no*tans z\ voortvloei5 dat de d+5 op ge5 enkele &]e wijze1 no* 9 &]e orde1 door ,god ges*ap5 hadd5 kunn5 word51 hetge5 gemakkelijk zal zijn aan te toon5 indi5 wij 9 de e]/e plaats ov]weg5 wat deze li$5 zelf toegev51 namelijk dat het alle5 van ,gods besluit en wil afhangt dat e5ig d+ is wat het is4 ,imm]s &]s z\ ,god net de oorzaak van alle d+5 zijn4 ,voorts dat al ,gods besluit5 van eeuwigheid af door ,god zelf zijn bekra*tigd4 ,imm]s &]s kon hij van onvolmaak!id en on/&va/igheid beti*t word54 ,ma> aangezi5 er 9 de eeuwigheid ge5 wanne]1 ge5 vroeg] ( lat] be/aat1 volgt hi]uit1 d4w4z4 uit ,gods volmaak!id zelf1 dat ,god nooit iets &]s kan besluit51 no* zulks ooit gekund heeft1 (wel dat ,god niet be/ond vr zijn besluit51 no* zond] h5 kan be/aan4 ,ma>1 zoo zegg5 zij1 al w]d ond]/eld dat ,god de w]eld d] d+5 &]s gemaakt _h ( dat hij van eeuwigheid af &]s omtr5t de ,natuur en h>e orde beslot5 _h1 dan nog z\de hi]uit ge5]lei onvolmaak!id van ,god volg54 ,indi5 zij dit ev5wel zegg51 gev5 zij tev5s toe dat ,god zijn besluit5 kan v]&]54 ,want indi5 ,god omtr5t de ,natuur en h>e orde &]s beslot5 _h dan hij besloot2 dat wil zegg51 indi5 hij omtr5t de ,natuur iets &]s gewild en g$a*t _h1 z\ hij noodzakelijk e5 &] v]/& en e5 &]5 wil gehad hebb5 dan hij heeft4 ,en indi5 m5 aan ,god e5 &] v]/& en e5 &]5 wil mag toes*rijv5 zond] e5ige wijzig+ van zijn wez5 en volmaak!id1 wat r$5 z\ er dan zijn1 wa>om hij niet zijn besluit5 omtr5t de ges*ap5 d+5 z\ kunn5 wijzig5 en no*tans ev5 volmaakt blijv58 ,imm]s t5 opzi*te van ,gods wez5 en volmaak!id is het hetzelfde op welke wijze ook m5 zijn v]/& en wil 9 hun v]b& met de ges*ap5 d+5 en hunne orde opvat4 ,wijd]s gev5 alle wijsge]5 die ik k5 toe1 dat er 9 ,god ge5 v]/&-als-v]mog5 be/aat1 do* alle5 e5 w]k5d2 da> ev5wel zijn v]/& en wil niet van zijn wez5 te ond]s*eid5 zijn1 gelijk zij all5 ev5e5s toegev51 volgt hi]uit ook dat1 indi5 ,god e5 &] w]k5d v]/& en e5 &]5 wil hadde gehad1 ook zijn wez5 noodzakelijk e5 &] _h moet5 zijn2 en d]halve z\ 7gelijk mijn gevolgtrekk+ van aanvang af luidde7 indi5 de d+5 &]s dan zij zijn door ,god w>5 voortgebra*t1 ,gods v]/& en wil1 d4w4z4 7gelijk wordt toegegev57 zijn wez51 e5 &] gewee/ moet5 zijn1 hetge5 ong]ijmd is4 ,wa> nu de d+5 op ge5 &]e wijze1 no* 9 &]e orde door ,god kond5 word5 voortgebra*t--en dat zulks wa> is volgt uit ,gods hoog/e volmaak!id--is er wa>lijk ge5e enkele r$5 welke ons kan do5 geloov5 dat ,god niet ook al wat 9 zijn v]/& is met diezelfde volmaak!id1 wa>m$e hij het d5kt1 heeft will5 s*epp54 ,nu kan m5 zegg5 dat er 9 de d+5 no* volmaak!id no* onvolmaak!id te v9d5 is1 do* dat datg5e1 wat 9 h5 is en wa>door zij volmaakt ( onvolmaakt zijn en go$ ( sle*t g5oemd word51 sle*ts van ,gods wil afhangt2 en dat dus ,god1 indi5 hij gewild _h1 _h kunn5 bew]k5 dat datg5e wat nu volmaak!id heet1 9 de hoog/e mate onvolmaakt w]d en omgeke]d4 ,ma> wat &]s z\ dit zijn dan op5lijk te bew]5 dat ,god1 die datg5e wat hij wil1 noodzakelijk begrijpt1 door zijn5 wil kon bew]k5 dat hij de d+5 op &]e wijze begreep dan hij ze begrijpt2 hetge51 7gelijk ik zooev5 aangetoond heb7 hoog/ ong]ijmd is4 ,da>om kan ik hunne bewijsvo]+ teg5 h5zelve ke]5 en wel aldus3 ,alles hangt van ,gods ma*t af4 ,opdat dus de d+5 &]s zull5 zijn1 moet noodzakelijk ook ,gods wil &]s zijn4 ,gods wil ev5wel kan niet &]s zijn 7gelijk wij zoo ev5 t5 duidelijk/e op grond van ,gods volmaak!id hebb5 aangetoond74 ,d]halve kunn5 de d+5 ev5m9 &]s zijn4 ,ik erk5 dat deze me5+1 welke alles ond]w]pt aan e5 onv]s*illig5 wil ,gods en bewe]t dat alles van zijn welbehag5 afhangt1 m9d] van de wa>heid afwijkt dan de me5+ di]g551 die bew]5 dat ,god alles doet uit het gezi*tspunt van het ,go$e4 ,want deze laat/5 s*ijn5 iets buit5 ,god te ond]/ell51 wat niet afhankelijk van ,god is1 wa>op ,god bij zijn w]k51 als op e5 voorbeeld1 a*t geeft ( wa>na> hij1 als na> e5 bepaald doel1 /reeft4 ,hetge5 voorwa> niets &]s is dan ,god aan het noodlot ond]w]p51 ong]ijmd] dan hetwelk wel niets van ,god bewe]d kan word51 van wi5 wij to* aantoond5 dat hij zo[el van het wez5 all] d+5 als van hun be/aan de e]/e en e5ige vrije oorzaak is4 ,da>om is het ook niet noodig dat ik nog me] tijd v]spil met het we]legg5 van deze ong]ijmdheid4 ,/ell+ ,,xxxiv4 ,gods ma*t is zijn wez5 zelf4 ,bewijs4 ,uit de noodw5digheid van ,gods wez5 alle5 re$s volgt dat ,god zijns zelfs-oorzaak is 7vlg4 ,/4 ,,xi7 en tev5s 7vlg4 ,/4 ,,xvi en ,gevolg7 de oorzaak van alle d+54 ,d]halve is ,gods ma*t1 kra*t5s welke hij 9 alles be/aat en w]kt1 zijn wez5 zelf4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxxv4 ,al wat wij als 9 ,gods ma*t ligg5d bes*\w51 moet noodzakelijk be/aan4 ,imm]s al wat 9 ,gods ma*t ligt1 moet zoodanig 9 zijn wez5 v]vat zijn 7vlg4 voorga&e ,/47 dat het er met noodw5digheid uit voortvloeit en d]halve moet het noodzakelijk be/aan4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxxvi4 ,er be/aat niets uit welks a>d niet e5 ( &]e w]k+ voortvloeit4 ,bewijs4 ,al wat be/aat drukt ,gods a>d ( wez5 op e5 va/e en bepaalde wijze uit 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xxv72 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xxxiv73 al wat be/aat op5ba>t ,gods ma*t1 welke de oorzaak is van alle d+51 op va/e en bepaalde wijze1 en d]halve 7vlg4 ,/4 ,,xvi7 moet er ook e5 ( &]e w]k+ uit voortvloei54 ,h4t4b4w4 ,,aanhangsel ,hi]m$e heb ik ,gods a>d en eig5s*app5 ontv\wd1 namelijk dat hij noodw5dig be/aat2 dat hij e5ig is2 dat hij uitsluit5d kra*t5s de noodw5digheid van zijn5 a>d be/aat en h&elt2 dat hij all] d+5 vrije oorzaak is en op welke wijze2 dat alles 9 ,god is en zoodanig van hem afhangt1 dat het zond] hem no* be/aanba> no* d5kba> is2 en t5 slotte dat alles door ,god is voorbes*ikt1 weliswa> niet uit vrij5 wil ( onbep]kte willekeur1 ma> kra*t5s zijn vol/rekt5 a>d (wel zijn one9dige ma*t4 ,wijd]s heb ik ov]al wa> de geleg5heid zi* da>toe aanbood1 mij beijv]d alle vooroordeel51 welke het jui/e begrip mijn] bewijsvo]+5 z\d5 kunn5 belemm]51 uit d5 weg te ruim52 ma> wijl er no*tans niet we9ig vooroordeel5 ov]blijv51 welke ev5e5s1 en zelfs 9 de hoog/e mate1 kon d5 en kunn5 v]h9d]5 dat m5 het v]b& d] d+5 aanva>dt z als ik het heb uite5gezet1 heb ik het d] moeite wa>d gea*t ook deze vooroordeel5 hi] voor de r$e t] v]antwoord+ te roep54 ,en aangezi5 alle vooroordeel51 welke ik mij voor/el hi] aan te wijz51 afhang5 van dit ne3 dat m5 namelijk geme5lijk ond]/elt dat alle d+5 9 de ,natuur1 ev5als de m5s*5 zelf1 met e5 b$oel+ h&el52 jazelfs met besli/heid bewe]t dat ,god zelf alles be/i]t met het oog op n bepaald doel 7m5 zegt imm]s dat ,god alles t]wille van d5 m5s* ges*ap5 heeft1 d5 m5s* zelf e*t] opdat deze hem v]e]e71 zal ik dt vooroordeel het e]/ bes*\w5 en da>toe 9 de e]/e plaats na> de oorzaak zoek5 wa>om zoovel5 er zi* bij ne]legg5 en all5 van nature zooze] g5eigd zijn het te aanva>d54 ,v]volg5s zal ik de onwa>heid ervan aantoon5 en e9delijk op welke wijze hi]uit zijn ontsprot5 de vooroordeel5 omtr5t go$ en kwaad1 v]di5/e en zonde1 l( en blaam1 orde en v]w>r+1 s*oonheid en leelijkheid wan/altigheid en &]e soortgelijke zak54 ,wel is het hi] de plaats niet dit alles af te leid5 uit d5 a>d van d5 m5s*elijk5 gee/4 ,het zal hi] voldo5de zijn wanne] ik tot grondslag neem wat door i$]e5 erk5d zal word51 namelijk dat alle m5s*5 onwet5d omtr5t de oorzaak d] d+5 word5 gebor5 en dat all5 neig+ hebb5 hun eig5 voordeel te zoek5 en zi* da>van bewu/ zijn4 ,imm]s hi]uit volgt t5 e]/e3 dat de m5s*5 wan5 vrij te zijn omdat zij zi* wel bewu/ zijn van hun will+5 en bege]t51 ma> zelfs niet 9 d5 droom d5k5 aan de oorzak51 door welke zij tot bege]5 en will5 g5oopt word51 wijl zij deze oorzak5 niet k5n54 ,t5 twe$e volgt er uit3 dat de m5s*5 alles do5 met e5 b$oel+1 namelijk t]wille van het voordeel wa>na> zij /rev52 met dit gevolg dat zij /e$s sle*ts de doel-oorzak5 d] gebeurt5iss5 w5s*5 te k5n5 en g]u/ge/eld zijn wanne] zij deze v]nom5 hebb52 en wel omdat zij alsdan ge5 r$5 me] hebb5 om zi* v]d] bezorgd te mak54 ,indi5 zij ev5wel deze doel-oorzak5 niet van e5 &] kunn5 v]nem51 blijft h5 niet &]s ov] dan tot zi*zelf 9 te ke]5 en na te d5k5 ov] de doele9d5 door welke zijzelf tot d]gelijke d+5 g$rev5 word51 en zoodo5de beoordeel5 zij noodzakelijk e5s &]s k>akt] na> hun eig5 k>akt]4 ,da> zij voorts 9 en buit5 zi*zelf tal van hulpmiddel5 aantreff5 welke niet we9ig er toe bijdrag5 dat zij datg5e1 wat nuttig voor h5 is1 ook b]eik51--zooals bijvoorbeeld oog5 om te zi51 t&5 om te kauw51 plant5 en di]5 om zi* m$e te vo$51 e5 zon om li*t te gev51 e5 zee om viss*5 voor h5 te kweek5 enz4--2 is het gevolg hi]van dat zij alle d+5 9 de ,natuur bes*\w5 als middel om te b]eik5 wat nuttig voor h5 is4 ,en omdat zij wel wet5 dat deze hulpmiddel5 door h5 sle*ts gevond51 niet e*t] gemaakt zijn1 hebb5 zij hi]9 r$5 gezi5 om te geloov5 dat er iem& &]s is die ze voor hun gebruik heeft +]i*t4 ,want da> zij de d+5 e5maal als hulpmiddel5 hadd5 opgevat1 kond5 zij niet geloov5 dat deze zi*zelf ges*ap5 hadd51 ma> moe/5 zij wel uit het feit dat ook zijzelf gewoon zijn sommige hulpmiddel5 te b]eid51 de gevolgtrekk+ mak5 dat er e5 ( me]d]e be/i]d]s d] ,natuur zijn1 die1 begiftigd met m5s*elijke wils vrijheid 9 alles voor h5 zorg5 en alles te hunn5 bate hebb5 +]i*t4 ,aangezi5 zij e*t] nooit iets van het k>akt] di] wez5s hoord51 moe/5 zij dit wel na> het hunne beoordeel5 en kwam5 zij er zoodo5de toe te bew]5 dat god5 alles t5 bate van d5 m5s* hadd5 +]i*t om de m5s*5 aan zi* te v]b9d5 en zoo hoog mogelijk door h5 te word5 v]e]d2 met het gevolg dat elk1 na> zijn eig5 k>akt]1 e5 v]s*ill5de wijze heeft v]zonn5 om ,god te di551 opdat ,god hm bov5 de &]5 z\ bem9n5 en de geheele ,natuur moge inri*t5 t5 g]ieve van zijn bege]t5 en onv]zadelijke hebzu*t4 ,en aldus is dit vooroordeel tot bijgelo( geword5 en heeft het diep wortel ges*ot5 9 de gee/52 zoodat het oorzaak ervan w]d dat e5 i$] zi* t5 ze]/e beijv]t om de doeloorzak5 van alle d+5 te wet5 te kom5 en te v]kl>54 ,ma> t]wijl zij tra*t5 aan te toon5 dat de ,natuur niets te v]geefs doet 7d4w4z4 niets dat d5 m5s* niet van nut is7 hebb5 zij1 na> het mij wil toes*ijn51 niets &]s aangetoond dan dat de ,natuur1 de god5 en de m5s*5 gelijkelijk van z9n5 zijn4 ,gaat e5s na1 zoo vraag ik u1 wa>op dit t5 laat/e is uitgeloop56 ,naa/ vele gemakk5 die de ,natuur aanbi$t1 moe/5 zij ook niet we9ige ongemakk5 ontdekk51 te wet5 /orm51 a>dbev+51 ziekt5 enz4 en zij bewe]d5 nu dat deze zak5 plaats grep5 omdat de god5 v]toornd w>5 weg5s bele$ig+51 h5 door de m5s*5 aang$aan1 ( weg5s v]zuim5 bij hunn5 e]$i5/ begaan2 en (s*oon de erv>+ dit dagelijks log5/rafte en h5 9 ontelb>e voorbeeld5 voor oog5 hield1 dat zo[el gemakk5 als ongemakk5 d5 go$5 en d5 sle*t5 zond] ond]s*eid gelijkelijk t5 deel vall51 hebb5 zij to* hun +]oe/ vooroordeel ge5sz9s lat5 v>52 imm]s het viel hun veel gemakkelijk] deze erv>+ te plaats5 bij de &]e onbek5de zak51 wa>van zij het nut niet begrep5 en zoodo5de 9 hun be/a&5 en +ebor5 /aat van onwet5dheid te volh>d51 dan heel hun geknutsel omv] te w]p5 en iets nieuws te b$5k54 ,da>om /eld5 zij voor va/ en zek] dat de bes*ikk+5 d] god5 het m5s*elijk begrip v]re te bov5 gaan2 hetge5 ind]daad e5 voldo5de r$5 ervoor gewee/ z\ zijn dat de wa>heid het m5s*elijk gesla*t voor eeuwig v]borg5 moe/ blijv51 indi5 niet de wiskunde1 welke niet ov] doele9d51 ma> sle*ts ov] wez5 en eig5s*app5 van figur5 h&elt1 d5 m5s*5 e5 &]5 ri*tsno] van wa>heid _h getoond4 ,en behalve de wiskunde zijn er ook nog &]e oorzak5 aan te wijz5 7welke het ov]bodig is hi] op te somm571 welke aanleid+ gegev5 hebb5 dat m5 deze ze] v]breide vooroordeel5 e5s t]dege ov]woog en tot het w>e inzi*t 9 de d+5 kwam4 ,hi]m$e heb ik voldo5de toegeli*t wat ik 9 de e]/e plaats belo(de4 ,het zal mij nu niet moeilijk vall5 v]d] nog aan te toon5 dat de ,natuur ge5 enkel vooropgezet doel heeft en dat alle doel-oorzak5 niets &]s zijn dan m5s*elijke v]z9sel54 ,ik gelo( to* dat het re$s voldo5de geblek5 is1 zo[el uit de grond5 en oorzak5 uit welke1 na> ik heb aangetoond1 dit vooroordeel ontsprot5 is1 als uit ,/ell+ ,,xvi en de ,gevolg5 van ,/ell+ ,,xxxii1 en bov5di5 uit al die /ell+51 wa>9 ik heb bewez5 dat alles 9 de ,natuur voortkomt uit e5 eeuwige noodw5digheid en 9 de hoog/e volmaak!id4 ,dit e*t] wil ik hi]aan nog toevoeg53 namelijk dat deze le] d] doeloorzak5 de ,natuur geheel en al ond]/bov5 ke]t4 ,want datg5e wat ind]daad oorzaak is1 bes*\wt m5 als uitw]k+ en omgeke]d4 ,wat voorts van nature voorafgaat1 plaat/ zij a*t]aan4 ,en t5slotte maakt zij datg5e1 wat het all]hoog/e en all]volmaakt/e is1 tot het mee/ onvolmaakte4 ,want 7de beide e]/e bew]+5 laat ik t]zijde1 omdat zij uit zi*zelf duidelijk zijn71 zooals uit de /ell+5 ,,xxi1 ,,xxii en ,,xxiii bleek1 is die uitw]k+ het volmaakt/ welke onmiddellijk door ,god wordt teweeggebra*t1 en hoe me] bemiddel5de oorzak5 iets behoeft om te word5 voortgebra*t1 des te onvolmaakt] is het4 ,ma> indi5 de d+51 welke onmiddellijk door ,god zijn ges*ap51 gemaakt w>5 opdat ,god da>door zijn doel z\ kunn5 b]eik51 dan z\d5 noodzakelijk de laat/e1 t]wille wa>van de e]/e ges*ap5 w]d51 van all5 de voortreffelijk/e zijn4 ,ma> bov5di5 heft deze le] ,gods volmaak!id op4 ,want indi5 ,god t]wille van e5 doel h&elt1 moet hij noodzakelijk iets bege]5 dat hem ontbreekt4 ,en hoewel godgele]d5 en wijsge]5 ond]s*eid5 tuss*5 doel/ell+ uit behoefte en de b$oel+ zi* met iets te v]e5ig51 erk5n5 zij to* dat ,god alles t]wille van zi*zelf en niet t]wille van de d+5 welke hij s*epp5 wilde g$aan heeft2 aangezi5 zij vr de s*epp+ niets buit5 ,god wet5 aan te gev51 t]wille wa>van ,god geh&eld z\ kunn5 hebb54 ,d]halve zijn zij noodzakelijk g$wong5 te erk5n5 dat ,god al datg5e1 t]wille wa>van hij hulpmiddel5 s*iep1 ontbe]de en v]langde1 gelijk vanzelf spreekt4 ,er mag hi] ook niet onopgem]kt blijv5 dat de aanhang]s dez] le]1 die hun v]nuft will5 t5 toon spreid5 9 het aanwijz5 van de doele9d5 d] d+51 e5 nieuw5 vorm van bewijsvo]+ hebb5 toegepa/ om hun le] te beve/ig51 namelijk door e5 b]oep te do51 niet op het onmogelijke1 ma> op de onwet5dheid2 wa>uit wel blijkt dat er voor deze le] ge5 enkel &] bewijsmiddel te v9d5 04 ,indi5 bijvoorbeeld van e5 ( &]e hoogte e5 /e5 op iem&s ho(d gevall5 is en hem g$ood heeft1 zull5 zij op de volg5de mani] bewijz5 dat die /e5 gevall5 is om di5 man te dood54 ,w>e hij niet gevall5 7zoo zegg5 zij7 volg5s ,gods wil en met die b$oel+1 hoe z\d5 dan wel zoovele om/&igh$5 7dikwijls to* kom5 er vele tegelijk sam57 toevallig kunn5 sam5w]k58 ,ge zult miss*i5 antwoord51 dat dit ongeluk ges*i$ is doordat het /]k woei en de weg van di5 man langs die bepaalde plaats leidde4 ,zij zull5 ev5wel blijv5 a&r+5 wrom de w9d jui/ op dat oog5blik woei en wa>om de weg van di5 man jui/ op dat oog5blik da>langs leidde8 ,en wanne] ge dan w$]om antwoordt1 dat de w9d op/ak omdat de zee d5 vorig5 dag1 to5 het w$] nog kalm 01 begon te woel52 en dat die man door e5 vri5d 0 uitg5oodigd2 zoo zull5 zij opnieuw a&r+51--aangezi5 er aan vrag5 ge5 e9d komt--wa>om dan de zee zoo woelig w]d en wa>om die man op di5 tijd w]d uitg5oodigd8 ,en zoo zull5 zij niet oph\d5 /e$s ma> na> de oorzak5 di] oorzak5 te vrag51 totdat ge e9delijk ma> hulp zoekt bij d5 wil ,gods1 dat wil zegg5 de toevlu*t d] onwet5dheid4 ,zoo v]baz5 zij zi* ook geweldig bij de bes*\w+ van het kun/ig sam5/el des m5s*elijk5 li*aams en uit het feit dat zij de oorzak5 van zoodanig e5 kun/w]k niet k5n51 mak5 zij de gevolgtrekk+ dat het niet volg5s de wett5 d] w]ktuigkunde1 ma> door e5 goddelijke ( bov5natuurlijke kun/va>digheid gemaakt is en zoodanig +]i*t dat het e5e deel het &]e niet h9d]t4 ,en hi]door komt het dat deg5e1 die de w>e oorzak5 d] wond]5 naspeurt en de natuurv]s*ijnsel5 als e5 d5k5d wez5 wil begrijp5 inplaats van ze als e5 dwaas aan te gap51 ov]al voor e5 kett] en e5 goddelooze wordt geh\d5 en uitgemaakt door h5 die het grauw v]e]t als de tolk5 d] ,natuur en d] god54 ,want zij wet5 wel dat1 wanne] de onwet5dheid e5maal is opgehev51 ook de v]baz+1 hun e5ig middel om te ov]tuig5 en hun eig5 gezag te h&hav51 oph\dt4 ,do* ik /ap hi]van af en ga ov] tot wat ik mij voor/elde 9 de d]de plaats hi] te beh&el54 ,nadat de m5s*5 zi* e5maal hadd5 wijs gemaakt1 dat al wat ges*i$t om hunn5twil ges*i$t1 moe/5 zij wel 9 alle d+5 datg5e het belangrijk/ v9d5 wat voor h5 het nuttig/ 0 en al datg5e voor het voortreffelijk/e h\d51 wa>door zij het aang5aam/ w]d5 aang$aan4 ,v&a> dat zij t] v]kl>+ van d5 a>d d] d+5 al die begripp5 moe/5 vorm51 als da> zijn het go$e1 het kwade1 orde1 v]w>r+1 w>mte1 k\de1 s*oonheid1 wan/altigheid4 ,en wijl zij zi*zelf voor vrij hield51 ontsprong5 hi]uit w$]om de begripp5 l(1 blaam1 zonde en v]di5/e4 ,deze laat/e ev5wel zal ik lat]1 wanne] ik ov] d5 m5s*elijk5 a>d spreek1 beh&el51 t]wijl ik g5e re$s hi] kortelijks wil toeli*t54 ,al datg5e dan1 wat tot welzijn en godsdi5/ leidt1 hebb5 zij go$ g5oemd1 wat ev5wel da>aan teg5ge/eld is sle*t4 ,en aangezi5 zij1 die d5 a>d d] d+5 niet begrijp51 niets omtr5t die d+5 zelf zegg51 do* zi* ze sle*ts inbeeld5 en die inbeeld+ voor begrip h\d51 geloov5 zij1 onwet5d omtr5t de d+5 en hun eig5 a>d1 va/ en zek] dat er orde he]s*t 9 de ,natuur4 ,want wanne] de d+5 zoo zijn +]i*t dat wij ze ons1 zoodra de z9tuig5 ze aan ons voor/ell51 gemakkelijk kunn5 v]beeld5,a#af en dat wij ze ons bijgevolg gemakkelijk kunn5 h]9n]51 dan noem5 wij ze go$ geord5d2 9 het teg5ov]ge/elde geval e*t] sle*t geord5d ( v]w>d4 ,en aangezi5 datg5e wat wij ons gemakkelijk voor/ell5 kunn5 ons aang5am] is dan iets &]s1 v]kiez5 de m5s*5 orde bov5 v]w>r+ 7als( er e5ige orde 9 de ,natuur be/ond behalve dan met betrekk+ tot onze voor/ell+7 en zegg5 zij dat ,god alles 9 e5 bepaalde orde ges*ap5 heeft1 wa>m$e zij1 zond] het zelf te wet51 aan ,god v]beeld+ toes*rijv52 t5w>e zij welli*t liev] will5 dat ,god1 uit voorzorg voor de m5s*elijke v]beeld+1 alles zoodanig heeft +]i*t dat zij het zi* het gemakkelijk/ z\d5 kunn5 voor/ell52 want het zal voor h5 wel ge5 bezwa> zijn dat er tallooze zak5 zijn1 welke onze v]beeld+ v]re te bov5 gaan1 en ze] vele welke ha> weg5s h>e gebrekkigheid1 v]bij/]54 ,do* hi]ov] g5oeg4 ,de ov]ige begripp5 e9delijk zijn ev5e5s niet &]s dan e5 soort van voor/ell+ wa>door de v]beeld+ op v]s*ill5de wijze wordt aang$aan1 en to* word5 zij door de onwet5d5 als de voornaam/e eig5s*app5 d] d+5 bes*\wd1 omdat zij zooals wij re$s zeid51 geloov5 dat alle d+5 om hunn5twil gemaakt zijn1 en zoo noem5 zij d5 a>d van e5 ( &] d+ go$ ( sle*t1 gezond ( rot en b$orv51 al na>mate zij er door word5 aang$aan4 ,wanne] bijvoorbeeld de beweg+1 welke de z5uw5 ontvang5 van de voorw]p51 door onze oog5 afgebeeld1 hun aang5aam a&oet1 noem5 zij de voorw]p5 door welke dit wordt teweeggebra*t s*oon1 dieg5e e*t] welke de teg5ov]ge/elde beweg+ opwekk5 leelijk wan/altig4 ,wat door middel van de neus het gevoel a&oet noem5 zij welriek5d ( /9k5d1 wat door middel van de tong1 zoet ( bitt]1 smakelijk ( onsmakelijk enz4 ,wat w$]om door d5 ta/z9 op h5 inw]kt1 noem5 zij h>d ( za*t1 ruw ( glad enz4 ,van wat t5slotte de oor5 a&oet zegg5 zij dat het g$ruis*1 klank ( e5 welluid5d5 toon geeft1 welke laat/e me5+ de m5s*5 zoo z9neloos gemaakt heeft te geloov5 dat ook ,god zelf zi* ov] welluid5dheid v]heugt4 ,zelfs ontbreekt het niet aan wijsge]5 die zi* 9 het ho(d gezet hebb5 dat de beweg+ d] hemel5 e5 h>monis* geluid voortbr5gt4 ,hetge5 alles voldo5de aantoont dat i$] na> gelang van de ge/eldheid zijn] h]s55 ov] de d+5 oordeelt ( liev] de a&o5+5 zijn] v]beeld+ voor de d+5 zelf aanziet4 ,zoodat het niet te v]wond]5 valt 7om ook dit nog 9 het voorbijgaan op te m]k57 dat er ond] de m5s*5 zooveel v]s*il van me5+ ont/aan is als wij wa>nem5 en hi]uit t5slotte het scepticisme4 ,want (s*oon de m5s*elijke li*am5 9 vele opzi*t5 ov]e5kom51 v]s*ill5 zij to* ook 9 ze] vele &]e en zoo s*ijnt d5 e5 go$ wat d5 &] sle*t lijkt2 is wat d5 e5 geord5d voorkomt1 voor d5 &] v]w>d2 is d5 e5 aang5aam wat d5 &] onaang5aam is2 en zoo 9 alle ov]ige d+51 welke ik hi] voorbij ga1 zo[el omdat het hi] de plaats niet is om da>ov] me] uitvo]ig te sprek51 alswel omdat e5 i$] op dit punt voldo5de erv>+ heeft4 ,imm]s all5 ligg5 de spreekwoord5 9 d5 mond3 ,zooveel ho(d5 zooveel z9n51 ,elk heeft g5oeg aan zijn eig5 me5+1 ,er is niet m9d] v]s*il van me5+ dan van smaak2 al welke spreekwoord5 g5oegzaam aantoon5 dat de m5s*5 na> gelang van de ge/eldheid hunn] h]s55 ov] de d+5 oordeel5 en zi* de d+5 liev] v]beeld5 dan ze te begrijp54 ,want indi5 zij de d+5 begrep51 z\d5 zij all5 h51 getuige de wiskunde1 zooal niet aanlokk51 dan to* t5m9/e ov]tuig5,a#bh4 ,wij zi5 dus dat alle voor/ell+5 wa>m$e de ongele]de massa de ,natuur pleegt te v]kl>51 sle*ts vorm5 van v]beeld+ zijn1 welke niet d5 a>d van e5ig d+1 do* sle*ts d5 toe/& d] v]beeld+ do5 k5n52 en aangezi5 deze vorm5 nam5 hebb5 als w>5 zij buit5 de v]beeld+ be/a&e wez5s1 noem ik ze s*epsel5 d] v]beeld+ en niet d] r$e1 zoodat alle bewijz51 welke op grond van d]gelijke begripp5 teg5 ons word5 aangevo]d1 gemakkelijk te ontwap55 zijn4 ,vel5 to* pleg5 te r$5e]5 als volgt3 ,indi5 alles uit de noodw5digheid van d5 all]hoog/5 a>d ,gods is voortgevloeid1 vanwa> dan zoovele onvolmaak!d5 9 de ,natuur8 ,vanwa> dit b$]f1 tot rott+ toe1 die wan/altigheid welke afke] wekt2 vanwa> v]w>r+1 kwaad1 zonde enz48 ,ma> zooals ik zooev5 re$s gezegd heb is dit gemakkelijk te we]legg54 ,want de volmaak!id d] d+5 moet uitsluit5d na> hun eig5 a>d en v]mog5 beoordeeld word5 en dus zijn de d+5 niet me] ( m9d] volmaakt omdat zij 's m5s*5 z9n5 /reel5 ( bele$ig51 omdat zij bij d5 m5s*elijk5 a>d pass5 ( er m$e 9 /rijd zijn4 ,hun e*t]1 die vrag5 wa>om ,god alle m5s*5 niet zoo ges*ap5 heeft dat zij uitsluit5d behe]s*t word5 door het beleid d] ,r$e1 antwoord ik niets &]s dan3 wijl het hem niet aan /( ontbrak om alles van d5 hoog/5 tot d5 laag/5 graad van volmaak!id te s*epp52 (1 om nog duidelijk] te sprek53 wijl de wett5 van zijn eig5 a>d zoo ruim zijn1 dat zij bij ma*te zijn om alles wat door e5 one9dig v]/& omvat kan word51 voort te br5g51 gelijk ik 9 ,/ell+ ,,xvi heb bewez54 ,dit zijn de vooroordeel5 welke ik hi] wilde beh&el54 ,indi5 er nog me] van dit slag mo*t5 ov]s*iet51 zull5 deze gemakkelijk door e5 i$] bij e5ig nad5k5 kunn5 word5 re*tgezet4 ,e9de van het e]/e deel4 99 99 99 99 99 ,,ii4 ,,ov] ,,a>d ,,en ,,oorsprong ,,van ,,d5 ,,gee/ 99 99 99 99 99 ,ik ga er ?ans toe ov] uite5 te zett5 wat uit het wez5 van ,god ( van het eeuwig en one9dig ,zijnde1 noodzakelijk moet voortvloei54 ,weliswa> niet alles2--imm]s 9 ,/ell+ ,,xvi van het ,e]/e ,deel hebb5 wij aangetoond dat er one9dig veel d+5 op one9dig vele wijz5 uit moet5 voortvloei5--1 ma> sle*ts datg5e wat ons als e5 h&leid+ kan zijn tot de k5nis van d5 m5s*elijk5 ,gee/ en di5s hoog/e gelukzaligheid4 ,,def9ities ,i4 ,ond] li*aam voorw]p,a#bi v]/a ik e5 be/aanswijze1 welke ,gods wez51 voor zoov] hij als ,uitgebreidheid bes*\wd wordt1 op zek]e bepaalde wijze uitdrukt1 7zie ,gevolg ,/4 ,,xxv ,deel ,i74 ,,ii4 ,tot het wez5 van e5 ( &]e zaak behoort datg5e1 wa>m$e deze zaak /aat ( valt2 (wel datg5e1 zond] hetwelk die zaak1 en omgeke]d1 wat zond] die zaak1 no* be/aanba> no* d5kba> is4 ,,iii4 ,ond] voor/ell+ v]/a ik e5 wa>nem+ conceptie van d5 ,gee/1 welke de ,gee/ vormt doordat hij e5 d5k5d iets is4 ,toeli*t+3 ,ik zeg liev] wa>nem+ conceptie dan gewa>word+ p]ceptie,a#cj1 omdat het woord gewa>word+ s*ijnt aan te duid5 dat de ,gee/ iets door e5 voorw]p ond]gaat1 t]wijl het woord wa>nem+ e5 eig5 h&el+ van d5 ,gee/ s*ijnt uit te drukk54 ,,iv4 ,ond] adaequate,a#ca voor/ell+ v]/a ik e5 voor/ell+1 welke1 voorzoov] zij op zi*zelf1 zond] betrekk+ tot ha> voorw]p bes*\wd wordt1 alle eig5s*app5 ( inn]lijke k5m]k5 e5] w>e voor/ell+ heeft4 ,toeli*t+3 ,ik zeg inn]lijke om datg5e uit te sluit5 dat uit]lijk is1 namelijk de ov]e5/emm+ d] voor/ell+ met het door ha> voorge/elde4 ,v4 ,duur is onbegr5sde voortzett+ van be/aan4 ,toeli*t+3 ,ik zeg onbegr5sde1 omdat die voortzett+ ge5sz9s door d5 a>d van het be/a&e d+ zelf begr5sd kan word51 en ev5m9 door zijn bew]k5de oorzaak1 welke imm]s zijn be/aan wel noodzakelijk /elt1 do* niet opheft4 ,,vi4 ,ond] w]kelijkheid en volmaak!id,a#cb v]/a ik het zelfde4 ,,vii4 ,ond] bijzond]e d+5 v]/a ik d+5 welke e9dig zijn en e5 bep]kt be/aan hebb54 ,wanne] me]d]e enkeld+5 zoodanig sam5w]k5 dat zij all5 tezam5 oorzaak zijn van e5 uitw]k+1 zal ik ze all5 9 zoov]re als n afzond]lijk d+ bes*\w54 ,,grondwa>h$5 7,,axioma',s7 ,i4 ,het wez5 van d5 m5s* sluit ge5 noodw5dig be/aan 9 zi*2 dat wil zegg53 kra*t5s de orde d] ,natuur kan het ev5 go$ gebeur5 dat deze ( g5e m5s* be/aat1 als dat hij niet be/aat4 ,,ii4 ,de m5s* d5kt4 ,,iii4 ,vorm5 wijz51 soort5 van d5k51 zooals liefde1 bege]te1 ( met welk5 &]5 naam de zielsa&o5+5 ook word5 aang$uid1 kunn5 niet be/aan t5zij 9 d5zelfd5 enkel+ e5 voor/ell+ be/aat van de zaak welke wordt bem9d1 bege]d enz4 ,e5 voor/ell+ ev5wel kan be/aan zond] dat zulk e5 &]e vorm van d5k5 gegev5 is4 ,,iv4 ,wij word5 gewa> dat e5 voorw]p op vel]lei wijz5 inw]k+ kan ond]gaan,a#cc4 ,v4 ,wij kunn5 ge5]lei bijzond]e d+5 wa>nem5 no* gewa>word51 dan li*am5 voorw]p5 en vorm5 van d5k54 7,zie de noodzakelijke v]eis*t5 po/ulat5 wa>van hi] wordt uitgegaan1 a*t] ,/ell+ ,,xiii74 ,,/ell+5 ,/ell+ ,i4 ,het ,d5k5 is e5 attribuut ,gods1 (wel ,god is iets d5k5ds4 ,bewijs4 ,bijzond]e g$a*t51 dat wil zegg5 deze ( g5e g$a*te1 zijn be/aanswijz51 welke ,gods wez5 op zek]e bepaalde wijze uitdrukk5 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xxv ,deel ,i74 ,god moet dus wel 7vlg4 ,def4 ,v4 ,deel ,i7 e5 attribuut bezitt51 welks begrip 9 alle afzond]lijke g$a*t5 ligt opgeslot5 en door bemiddel+ wa>van zijzelf kunn5 word5 begrep54 ,d]halve is het ,d5k5 e5 van de one9dig vele attribut5 ,gods en op5ba>t het ,gods eeuwige en one9dige wez5 7zie ,def4 ,,vi ,deel ,i7 (wel ,god is iets d5k5ds4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,de wa>heid dez] /ell+ blijkt ook hi]uit1 dat wij ons ind]daad e5 d5k5d one9dig wez5 kunn5 voor/ell54 ,want hoeme] e5 d5k5d iets d5k5 kan1 hoe me] w]kelijkheid ( volmaak!id het na> ons begrip moet bezitt54 ,d]halve moet e5 wez51 dat one9dig veel d+5 op one9dig vele wijz5 kan d5k51 noodzakelijk ook 9 d5kv]mog5 one9dig zijn4 ,wa> wij dus1 ons uitsluit5d bepal5de tot het ,d5k51 tot de opvatt+ van e5 one9dig wez5 kom51 moet 7vlg4 ,def4 ,,iv en ,,vi ,deel ,i7 het ,d5k5 e5 van de one9dig vele attribut5 ,gods zijn1 hetge5 wij wild5 bewijz54 ,/ell+ ,,ii4 ,de ,uitgebreidheid is e5 attribuut ,gods1 (wel ,god is iets uitgebreids4 ,bewijs4 ,dit bewijs wordt op dezelfde wijze gelev]d als het bewijs d] voorga&e ,/ell+4 ,/ell+ ,,iii4 ,er be/aat 9 ,god noodzakelijk e5 voor/ell+1 zo[el van zijn eig5 wez51 als van alles wat met noodw5digheid uit dit wez5 voortvloeit4 ,bewijs4 ,god imm]s kan 7vlg4 ,/4 ,i van dit ,deel7 one9dig vele d+5 op one9dig vele wijz5 d5k51 (wel 7wat vlg4 ,/4 ,,xvi ,deel ,i hetzelfde is7 hij kan e5 voor/ell+ vorm5 van zijn eig5 wez5 en van alles wat met noodw5digheid da>uit voortvloeit4 ,ma> al datg5e1 wat 9 ,gods v]mog5 ligt1 moet 7vlg4 ,/4 ,,xxxv ,deel ,i7 ook noodw5dig be/aan1 en d]halve be/aat ook noodzakelijk de b$oelde voor/ell+ en dat wel 7vlg4 ,/4 ,,xv ,deel ,i7 uitsluit5d 9 ,god4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,de groote massa v]/aat ond] ,gods ma*t ,gods vrij5 wil en bes*ikk+ t5 opzi*te van al wat be/aat1 zoodat da>om ook geme5lijk alles als toevallig bes*\wd wordt4 ,imm]s ,god heeft1 zoo me5t m51 de ma*t om alles te v]woe/5 en tot niets te do5 v]ke]54 ,da>om ook wordt ,gods ma*t ma> al te dikwijls bij de ma*t d] kon+5 v]gelek54 ,9 ,gevolg ,i en ,,ii van ,/ell+ ,,xxxii ,deel ,i ev5wel1 hebb5 wij deze me5+ afgewez5 en 9 ,/ell+ ,,xvi ,deel ,i hebb5 wij aangetoond dat ,god h&elt met diezelfde noodw5digheid1 wa>m$e hij zi*zelf begrijpt4 ,dat wil zegg53 ev5als uit de noodw5digheid van ,gods wez5 volgt 7gelijk all5 volmondig erk5n57 dat ,god zi*zelf begrijpt1 volgt uit diezelfde noodw5digheid dat ,god one9dig vele d+5 op one9dig vele wijze doet4 ,voorts hebb5 wij 9 ,/ell+ ,,xxxiv ,deel ,i aangetoond1 dat ,gods ma*t niets &]s is dan ,gods w]kdadig wez51 en da>om is het ons ev5 onmogelijk te d5k5 dat ,god niet z\ h&el5 als dat ,god niet z\ be/aan4 ,indi5 ik hi]op diep] wilde +aan1 z\ ik hi] nad] kunn5 aantoon5 dat die ma*t1 welke de groote massa aan ,god to$i*t1 niet alle5 e5 m5s*elijk k>akt] heeft 7hetge5 doet zi5 dat zij zi* ,god voor/elt als e5 m5s* ( na> gelijk5is van d5 m5s*7 ma> zelfs onma*t m$ebr5gt4 ,do* ik wil niet zooveel woord5 aan e5zelfde zaak v]liez54 ,ik wil d5 lez] sle*ts nog e5s bij h]hal+ v]zoek5 om wat hi]ov] 9 het ,e]/e ,deel1 van ,/ell+ ,,xvi af tot aan het e9de1 gezegd is1 nog e5s en nog e5s te ov]weg54 ,want niem& kan datg5e1 wat ik zegg5 wil1 jui/ begrijp5 indi5 hij zi* niet met de groot/e zorg er voor ho$t ,gods ma*t met m5s*elijke ma*t ( met het m5s*elijk gezag d] kon+5 te v]w>r54 ,/ell+ ,,iv4 ,gods voor/ell+1 uit welke one9dig veel op one9dig vele wijz5 voortvloeit1 kan sle*ts e5ig zijn4 ,bewijs4 ,het one9dig v]/& omvat 7vlg4 ,/4 ,,xxx ,deel ,i7 niets &]s dan ,gods attribut5 en be/aanswijz54 ,ma> ,god is 7vlg4 ,gevolg ,i ,/4 ,,xiv ,deel ,i7 e5ig4 ,d]halve kan ook ,gods voor/ell+1 wa>uit one9dig veel op one9dig vele wijz5 voortvloeit1 niet &]s dan e5ig zijn4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,v4 ,het w]kelijke zijn,a#ai d] voor/ell+5 heeft ,god tot oorzaak alle5 voorzoov] hij als d5k5d iets bes*\wd wordt1 en niet voorzoov] hij zi* 9 e5ig &] attribuut op5ba>t4 ,dat wil dus zegg53 de voor/ell+5 van ,gods attribut51 zo[el als die van de bijzond]e d+51 hebb5 niet het voorge/elde ( de wa>g5om5 d+5 tot w]k5de oorzaak1 ma> ,god zelf voorzoov] hij e5 d5k5d iets is4 ,bewijs4 ,imm]s dit blijkt uit ,/ell+ ,,iii van dit ,deel4 ,da> to* kwam5 wij tot de slotsom dat ,god e5 voor/ell+ van zijn eig5 wez5 en van alles wat da>uit met noodw5digheid voortvloeit kan vorm51 uitsluit5d doordat hij e5 d5k5d iets is en niet omdat hijzelf het voorw]p zijn] voor/ell+ is4 ,zoodat het w]kelijke zijn d] voor/ell+5 ,god tot oorzaak heeft voorzoov] hij e5 d5k5d iets is4 ,do* ook op &]e wijze kan dit word5 aangetoond4 ,het w]kelijke zijn d] voor/ell+5 is e5 be/aanswijze van het ,d5k5 7gelijk vanzelf spreekt7 d4w4z4 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xxv ,deel ,i7 e5 be/aanswijze1 welke ,gods wez51 voor zoov] hij e5 d5k5d iets is1 op5ba>t4 ,d]halve voorond]/elt het 7vlg4 ,/4 ,x ,deel ,i7 ook niet het begrip van e5ig &] attribuut ,gods en bijgevolg is het ook 7vlg4 ,ax4 ,,iv ,deel ,i7 ge5 uitvloeisel van e5ig &] attribuut dan uitsluit5d van het ,d5k54 ,d]halve heeft het w]kelijke zijn d] voor/ell+5 ,god tot oorzaak uitsluit5d voor zoov] hij als d5k5d iets bes*\wd wordt enz4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,vi4 ,de be/aanswijz5 van elk attribuut hebb5 ,god tot oorzaak alle5 voorzoov] hij bes*\wd wordt als zi* op5b>5de 9 dt attribuut welks be/aanswijz5 zij zijn en niet voorzoov] hij als zi* op5b>5de 9 e5ig &] attribuut bes*\wd kan word54 ,bewijs4 ,imm]s elk attribuut wordt 7vlg4 ,/4 ,x ,deel ,i7 op zi*zelf en zond] behulp van e5 &] begrep54 ,zoodat de be/aanswijz5 van elk attribuut het begrip van hun eig5 attribuut voorond]/ell51 niet e*t] dat van e5 &]4 ,d]halve hebb5 zij 7vlg4 ,ax4 #d ,deel ,i7 ,god tot oorzaak alle5 voorzoov] hij bes*\wd wordt ond] dt attribuut welks be/aanswijze zij zijn en niet voorzoov] hij ond] e5ig &] attribuut bes*\wd kan word54 ,gevolg3 ,hi]uit volgt dat het w]kelijk be/aan van die d+5 welke gn be/aanswijz5 van het ,d5k5 zijn1 niet voortvloeit uit d5 goddelijk5 a>d omdat deze ze zi* e]/ z\ hebb5 voorge/eld1 ma> dat voor/elb>e d+5 volg5 en word5 afgeleid uit hun eig5 attribuut op dezelfde wijze en met dezelfde noodw5digheid als na> wij aantoond5 de voor/ell+5 volgd5 uit het attribuut van het ,d5k54 ,/ell+ ,,vii4 ,de orde en het v]b& d] voor/ell+5 zijn dezelfde als de orde en het v]b& d] d+54 ,bewijs4 ,dit blijkt uit ,ax4 ,,iv ,deel ,i4 ,want de voor/ell+ van elk v]oorzaakt d+ hangt af van de k5nis d] oorzaak wa>van het e5 uitvloeisel is4 ,gevolg3 ,hi]uit volgt dat ,gods v]mog5 tot ,d5k5 gelijk is aan zijn v]mog5 om feitelijk te h&el54 ,dat wil zegg53 al wat =meel 9 w]kelijkheid uit d5 one9dig5 a>d ,gods voortvloeit1 dit alles volgt 9 ,god ook objectief,a#bj uit ,gods voor/ell+ 9 dezelfde orde en 9 hetzelfde v]b&4 ,opm]k+3 ,alvor5s v]d] te gaan moet5 wij ons hi] 9 h]9n]+ roep5 wat wij hi]bov5 aantoond51 nl4 dat al wat door e5 one9dig v]/& kan word5 begrep5 als uitmak5de het wez5 e5] sub/antie1 sle*ts behoort tot n enkele sub/antie en dat bijgevolg de d5k5de sub/antie en de uitgebreide sub/antie n en dezelfde sub/antie zijn1 welke nu e5s als zi* op5b>5de 9 dit1 dan w$] als zi* op5b>5de 9 het &]e attribuut bes*\wd wordt4 ,zoo zijn ook e5 be/aanswijze d] ,uitgebreidheid en de voor/ell+ di] be/aanswijze n en hetzelfde1 sle*ts op twee mani]5 uitg$rukt2 hetge5 re$s sommig5 ,hebraen als 9 e5 nevel s*ijnt te hebb5 voorgezweefd1 wa> zij namelijk bew]5 dat ,god1 ,gods v]/& en de door hem begrep5 d+5 n en hetzelfde zijn4 ,e5 9 w]kelijkheid be/a&e cirkel bijvoorbeeld en de voor/ell+ van di5 be/a&5 cirkel1 welke ev5e5s 9 ,god is1 zijn n en dezelfde zaak1 welke zi* 9 twee v]s*ill5de attribut5 op5ba>t4 ,d]halve1 ( wij de ,natuur ond] het attribuut d] ,uitgebreidheid1 ond] dat van het ,d5k51 dan wel ond] e5ig &] attribuut bes*\w51 /e$s zull5 wij n en dezelfde orde1 n en hetzelfde oorzakelijk v]b& v9d5 d4w4z4 dezelfde zak5 op elka> zi5 volg54 ,om ge5 &]e r$5 ook heb ik gezegd dat ,god de oorzaak is d] voor/ell+ van bijvoorbeeld e5 cirkel1 alle5 voorzoov] hij e5 d5k5d iets is1 van d5 cirkel zelf e*t] voorzoov] hij e5 uitgebreid iets is1 dan wijl het w]kelijke zijn d] voor/ell+ van d5 cirkel sle*ts met behulp van e5 &]e d5kwijzig+ als naa/e oorzaak1 en deze w$]om door behulp van e5 &]e en zoo tot 9 het one9dige1 kan word5 begrep54 ,zoodat1 zoolang wij de d+5 als d5kwijzig+5 bes*\w51 wij ook de orde d] geheele ,natuur1 (wel de aane5s*akel+ d] oorzak51 alle5 door het attribuut van het ,d5k5 moet5 v]kl>52 t]wijl voorzoov] zij als be/aanswijz5 d] ,uitgebreidheid bes*\wd word51 ook de orde d] geheele ,natuur uitsluit5d met behulp van het attribuut d] ,uitgebreidheid v]kla>d moet word54 ,hetzelfde geldt van de ov]ige attribut54 ,da>om is ,god van de d+51 zooals zij op zi*zelf zijn1 eig5lijk alle5 de oorzaak voorzoov] hij uit one9dig vele attribut5 be/aat4 ,voor het oog5blik kan ik dit e*t] niet duidelijk] uite5 zett54 ,/ell+ ,,viii4 ,de voor/ell+5 van afzond]lijke d+5 ( 7&]s gezegd7 be/aanswijz51 welke niet feitelijk be/aan1 moet5 9 de one9dige voor/ell+ ,gods ev5zoo begrep5 zijn als het w]kelijke wez5 di] afzond]lijke d+5 ( be/aanswijz5 beslot5 ligt 9 ,gods attribut54 ,bewijs4 ,de wa>heid dez] /ell+ blijkt uit de voorga&e1 ma> zal nog bet] begrep5 kunn5 word5 uit de voorga&e ,opm]k+4 ,gevolg3 ,hi]uit volgt dat zoolang de afzond]lijke d+5 niet be/aan dan voorzoov] zij 9 ,gods attribut5 ligg5 beslot51 ook hun objectief be/aan1 ( wel hun voor/ell+,a#bj1 niet be/aat dan voorzoov] de one9dige voor/ell+ ,gods be/aat2 t]wijl wa> afzond]lijke d+5 be/a&e g5oemd word5 niet alle5 voorzoov] zij 9 ,gods attribut5 ligg5 beslot51 ma> ook voorzoov] zij e5 duur hebb51 tev5s hunne voor/ell+5 e5 be/aan1 kra*t5s hetwelk zij e5 duur hebb51 insluit54 ,opm]k+3 ,indi5 m5 nu e5 voorbeeld v]langde t] nad]e v]duidelijk+ hi]van1 z\ ik er helaas ge5 wet5 te gev5 dat de kwe/ie wa>ov] hi] gesprok5 wordt1 en die geheel e5ig 9 ha> soort is1 op volkom5 jui/e wijze toeli*t4 ,to* wil ik tra*t5 ha>1 zoo go$ het gaat1 te v]duidelijk54 ,het ligt 9 d5 a>d van d5 cirkel dat de re*?oek51 gevormd door de /ukk5 van alle elka> 9 hetzelfde punt snijd5de koord5 aan elka> gelijk zijn1 zoodat e5 cirkel e5 one9dig aantal ond]l+ gelijke re*?oek5 bevat4 ,to* kan m5 van ge5 van h5 zegg5 dat hij be/aat1 t5zij alle5 voorzoov] die cirkel be/aat4 ,ev5m9 kan m5 zegg5 dat de voor/ell+ van e5 di] re*?oek5 be/aat1 t5zij voorzoov] zij 9 de voor/ell+ van di5 cirkel ligt opgeslot54 ,lat5 wij nu e5s aannem5 dat van dit one9dig aantal re*?oek5 er twee1 ,,ab ,,bc en ,,db ,,be w]kelijk be/aan4 ,dan z\d5 dus hun voor/ell+5 niet sle*ts be/aan voorzoov] zij 9 de voor/ell+ van d5 cirkel ligg5 beslot51 ma> ook voorzoov] zij het be/aan di] re*?oek5 insluit53 zoodat zij zi* da>door van de voor/ell+5 d] ov]ige niet feitelijk be/a&e re*?oek5 ond]s*eidd54 ,illu/ratie3 ,cirkel met twee koord54 ,/ell+ ,,ix4 ,de voor/ell+ van e5 bijzond]1 feitelijk be/a& d+1 heeft ,god tot oorzaak net voorzoov] hij one9dig is1 ma> voorzoov] hij bes*\wd wordt als hebb5de e5 voor/ell+ van e5 &] feitelijk be/a& d+1 van hetwelk ,god ev5e5s oorzaak is voorzoov] hij e5 voor/ell+ heeft van e5 d]de d+1 en zoo tot 9 het one9dige4 ,bewijs4 ,de voor/ell+ van e5 bijzond]1 feitelijk be/a& d+ is 7vlg4 ,gevolg en ,opm]k+ ,/4 ,,viii van dit ,deel7 e5 bijzond]e1 van de ov]ige ond]s*eid5 be/aanswijze van het ,d5k5 en heeft d]halve 7vlg4 ,/4 ,,vi v4d4 ,deel7 ,god tot oorzaak alle5 voorzoov] hij e5 d5k5d iets is4 ,niet e*t] 7vlg4 ,/4 ,,xxviii ,deel ,i7 voorzoov] hij het absolute ,d5k5 is1 ma> voorzoov] hij bes*\wd wordt als zi* op5b>5de 9 e5 bepaalde d5kwijzig+2 en van deze is ,god ev5e5s de oorzaak voorzoov] hij zi* 9 w$]om e5 &]e d5kwijzig+ op5ba>t en zoo tot 9 het one9dige4 ,ma> orde en v]b& d] voor/ell+5 zijn 7vlg4 ,/4 ,,vii v4d4 ,deel7 dezelfde als de orde en het v]b& d] oorzak52 d]halve is de oorzaak van elke bijzond]e voor/ell+ e5 &]e voor/ell+1 (wel ,god voorzoov] hij zi* 9 e5 &]e voor/ell+ op5ba>t1 en van deze w$]om voorzoov] hij zi* 9 we] e5 &]e op5ba>t en zoo tot 9 het one9dige4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,van al wat 9 het bijzond]e voorw]p van e5 ( &]e voor/ell+ ges*i$t1 draagt ,god k5nis alln voorzoov] hij de voor/ell+ van jui/ dit voorw]p heeft4 ,bewijs4 ,van al wat 9 het bijzond]e voorw]p van e5 ( &]e voor/ell+ ges*i$t1 be/aat 7vlg4 ,/4 ,,iii v4d4 ,deel7 e5e voor/ell+ 9 ,god1 niet voorzoov] hij one9dig is1 ma> 7vlg4 voorga&e ,/47 voorzoov] hij bes*\wd wordt zi* te op5b>5 9 de voor/ell+ van e5 &] bijzond] d+4 ,ma> 7vlg4 ,/4 ,,vii v4d4 ,deel73 orde en v]b& d] voor/ell+5 zijn dezelfde als de orde en het v]b& d] d+52 er moet dus 9 ,god e5 k5nis zijn van datg5e wat 9 e5 ( &] bijzond] voorw]p ges*i$t1 alln voorzoov] hij de voor/ell+ van jui/ dit voorw]p heeft4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,x4 ,het zijn e5] sub/antie behoort niet tot het wez5 van d5 ,m5s*1 (wel de sub/antie maakt niet d5 a>d van d5 ,m5s* uit4,a#cd ,bewijs4 ,het zijn e5] sub/antie imm]s sluit e5 noodw5dig be/aan 9 zi*4 7,vlg4 ,/4 ,,vii ,deel ,i74 ,indi5 dus het zijn e5] sub/antie tot het m5s*elijk wez5 behoorde1 z\1 gegev5 de sub/antie1 ook noodzakelijk de ,m5s* moet5 be/aan 7vlg4 ,def4 ,,ii van dit ,deel7 en z\ d]halve de ,m5s* noodw5dig be/aan1 hetge5 7vlg4 ,ax4 ,i van dit ,deel7 ong]ijmd is4 ,d]halve enz4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,deze /ell+ kan ook word5 afgeleid uit ,/ell+ ,v4 ,deel ,i1 wa> bewez5 wordt dat er ge5 sub/anties van d5zelfd5 a>d kunn5 be/aan4 ,imm]s aangezi5 er vele m5s*5 be/aan kunn51 kan datg5e wat het wez5 van d5 m5s* uitmaakt1 ook niet het zijn e5] sub/antie zijn4 ,de jui/heid dez] /ell+ blijkt bov5di5 nog uit de ov]ige eig5s*app5 d] sub/antie1 te wet5 dat zij van nature one9dig1 onv]&]lijk ondeelba> enz4 is1 gelijk e5 i$] gemakkelijk zal inzi54 ,gevolg3 ,hi]uit volgt dat het wez5 van d5 ,m5s* gevormd wordt door bepaalde wijzig+5 van ,gods attribut54 ,want het zijn d] sub/antie behoort net tot het wez5 van d5 ,m5s* 7vlg4 voorga&e ,/474 ,hij is dus 7vlg4 ,/4 ,,xv ,deel ,i7 iets dat 9 ,god is en dat zond] ,god no* be/aanba> no* d5kba> is1 (wel 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xxv ,deel ,i7 e5 op5b>+ ( be/aanswijze welke d5 a>d ,gods op zek]e bepaalde wijze uitdrukt4 ,opm]k+3 ,i$] zal to* zek] moet5 toegev5 dat zond] ,god nets be/aanba> no* d5kba> is4 ,imm]s i$] erk5t dat ,god de e5ige oorzaak all] d+5 is1 zo[el wat hun wez5 als wat hun be/aan betreft1 d4w4z4 dat ,god niet alle5 de oorzaak d] d+5 is voorzoov] hun word+ 7gelijk m5 zegt71 ma> ook voorzoov] hun w]kelijk zijn,a#ce aangaat4 ,no*tans bew]5 de mee/5 dat tot het wez5 van iets datg5e behoort zond] hetwelk het no* be/aanba> no* d5kba> is3 (wel1 wat wa>s*ijnlijk is3 zij zijn het niet met zi*zelf e5s4 ,de r$5 hi]van is1 na> ik gelo(1 dat zij zi* bij het filos(e]5 niet h\d5 aan de jui/e volgorde4 ,imm]s zij hebb5 geme5d dat de goddelijke a>d1 welk5 zij vr alles hadd5 moet5 bes*\w51 omdat hij zo[el na> begrip als van nature vrgaat1 9 de volgorde hunn] g$a*t5 het laat/1 de d+5 da>5teg5 welke m5 z9tuigelijk wa>neemba> noemt1 het e]/ van al kwam54 ,zoodat zij1 wanne] zij de natuurv]s*ijnsel5 bes*\wd51 ov] niets m9d] da*t5 dan ov] d5 goddelijk5 a>d en1 wanne] zij da>na hun gee/ er toe g+5 zett5 om ov] d5 goddelijk5 a>d te pe9z51 ov] niets m9d] kond5 d5k5 dan ov] de e]/e ond]/ell+5 wa>op zij hun k5nis d] ,natuur hadd5 opgeb\wd1 aangezi5 deze h5 van ge5 nut kond5 zijn bij het begrijp5 van d5 goddelijk5 a>d4 ,het behoeft dus niet te v]wond]5 wanne] zij zi*zelf telk5s teg5sprek54 ,do* g5oeg hi]ov]4 ,het 0 hi] to* sle*ts mijn b$oel+ de r$5 aan te duid5 wa>om ik niet heb gezegd dat tot het wez5 van iets datg5e z\ behoor5 zond] hetwelk het no* be/aanba> no* d5kba> is1 te wet53 wijl de afzond]lijke d+5 zond] ,god no* be/aanba> no* d5kba> zijn1 t]wijl no*tans ,god niet tot hun wez5 behoort4 ,wel e*t] heb ik gezegd dat tot het wez5 van e5 zaak noodzakelijk datg5e behoort1 wa>m$e zij /aat ( valt1 (wel datg5e zond] hetwelk de zaak1 en omgeke]d1 hetwelk zond] die zaak no* be/aanba> no* d5kba> is4 ,/ell+ ,,xi4 ,de e]/e op5b>+ van het w]kelijk be/aan van d5 m5s*elijk5 ,gee/ is niets &]s dan de voor/ell+ van e5 w]kelijk be/a& bijzond] iets4 ,bewijs4 ,het wez5 van d5 m5s* be/aat 7vlg4 ,gevolg d] voorg4 ,/47 uit bepaalde op5b>+5 van ,gods attribut51 nl4 7vlg4 ,ax4 ,,ii van dit ,deel7 uit be/aanswijz5 van het ,d5k5,a#cf1 van welke 7vlg4 ,ax4 ,,iii v4d4 ,d47 de voor/ell+ van nature de e]/e is2 t]wijl1 wanne] de voor/ell+ e5maal gegev5 is1 ook de ov]ige d5kvorm5 7die namelijk wa>aan de voor/ell+ van nature voorafgaat7 9 hetzelfde individu aanwezig moet5 zijn 7vlg4 hetzelfde ,ax47 ,v&a> dat de voor/ell+ de e]/e op5b>+ is van d5 m5s*elijk5 ,gee/4 ,niet e*t] de voor/ell+ van iets dat net be/aat4 ,imm]s dan z\ 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,viii v4d4 ,d47 die voor/ell+ zelf niet e5 be/a&e g5oemd kunn5 word54 ,zij zal d]halve de voor/ell+ moet5 zijn van e5 w]kelijk be/a& iets4 ,do* alwe] niet van iets one9digs4 ,imm]s iets one9digs moet 7vlg4 ,/4 ,,xxi en ,,xxii v4 ,d4 ,i7 /e$s met noodw5digheid be/aan4 ,dit e*t] is bij d5 m5s*elijk5 gee/ 7vlg4 ,ax4 ,i v4d4 ,d47 ong]ijmd4 ,d]halve is de e]/e op5b>+ van het w]kelijk be/aan van d5 m5s*elijk5 ,gee/ de voor/ell+ van e5 w]kelijk be/a&1 bijzond] iets4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,hi]uit volgt dat de m5s*elijke ,gee/ e5 deel is van het one9dige ,v]/& ,gods1 en da>om zegg5 wij1 wanne] wij bew]5 dat de m5s*elijke ,gee/ dit ( dat begrijpt1 eig5lijk niets &]s dan dat ,god1 niet voorzoov] hij one9dig is1 ma> voor zoov] hij zi* 9 d5 a>d van d5 m5s*elijk5 ,gee/ op5ba>t1 (wel voorzoov] hij het wez5 van d5 m5s*elijk5 ,gee/ uitmaakt1 deze ( g5e voor/ell+ heeft4 ,wanne] wij e*t] zegg5 dat ,god deze ( g5e voor/ell+ heeft1 niet alle5 voorzoov] hij d5 a>d van d5 m5s*elijk5 ,gee/ uitmaakt1 ma> ook voorzoov] hij tegelijk met d5 m5s*elijk5 ,gee/ de voor/ell+ van iets &]s heeft1 dan zegg5 wij dat de m5s*elijke ,gee/ die zaak t5deele ( inadaequaat begrijpt4 ,opm]k+3 ,hi] zal de lez] zond] twijfel oph\d5 en zi* vel]lei te b9n5 br5g5 wat hem b$5kelijk voorkomt4 ,ik v]zoek hem da>om om langzaam aan met mij voort te s*rijd5 en ge5 oordeel hi]omtr5t uit te sprek5 alvor5s hij alles t5 e9de toe gelez5 heeft4 ,/ell+ ,,xii4 ,al wat 9 het voorw]p d] voor/ell+ welke d5 m5s*elijk5 ,gee/ uitmaakt ges*i$t1 moet door d5 m5s*elijk5 ,gee/ word5 wa>g5om51 (wel van dit alles be/aat 9 d5 ,gee/ noodzakelijk e5 voor/ell+4 ,met &]e woord53 wanne] het voorw]p d] voor/ell+ welke d5 m5s*elijk5 ,gee/ uitmaakt1 het ,li*aam is1 zal er niets 9 dit ,li*aam kunn5 gebeur51 wat niet door d5 ,gee/ wordt wa>g5om54 ,bewijs4 ,imm]s van al wat er 9 het voorw]p van e5 ( &]e voor/ell+ ges*i$t1 be/aat 7vlg4 ,gevolg v4 ,/4 ,,ix v4d4 ,d47 k5nis 9 ,god1 voorzoov] hij bes*\wd wordt zi* te op5b>5 als voor/ell+ van jui/ dit voorw]p1 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 voorzoov] hij d5 ,gee/ van dit voorw]p uitmaakt4 ,van al wat 9 het voorw]p d] voor/ell+ welke d5 m5s*elijk5 ,gee/ uitmaakt ges*i$t1 be/aat dus ook k5nis 9 ,god1 voorzoov] hij het wez5 van d5 m5s*elijk5 ,gee/ vormt2 m4a4w4 7vlg4 ,gevolg v4 ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 deze k5nis zal noodzakelijk 9 d5 ,gee/ aanwezig zijn1 (wel de ,gee/ zal dit alles wa>nem54 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,de wa>heid dez] ,/ell+ blijkt ook en wordt nog duidelijk] begrep5 uit de ,opm]k+ bij ,/4 ,,vii v4d4 ,d41 wa>he5 ik v]wijs4 ,/ell+ ,,xiii4 ,het voorw]p d] voor/ell+ welke d5 m5s*elijk5 ,gee/ uitmaakt is het ,li*aam1 (wel e5 zek]e w]kelijk be/a&e vorm d] ,uitgebreidheid1 en niets &]s4 ,bewijs4 ,imm]s indi5 het ,li*aam niet het voorw]p van d5 m5s*elijk5 ,gee/ 01 z\d5 de voor/ell+5 d] inw]k+5 op het ,li*aam 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,ix v4d4 ,d47 niet 9 ,god be/aan voorzoov] hij nz5 ,gee/1 ma> voorzoov] hij d5 gee/ van iets &]s uitmaakte1 hetge5 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 wil zegg5 dat de voor/ell+5 d] inw]k+5 op het li*aam net 9 onz5 ,gee/ z\d5 voorkom54 ,wij hebb5 e*t] 7vlg4 ,axioma ,,iv v4d4 ,d47 wel degelijk voor/ell+5 van de inw]k+5 op ons ,li*aam4 ,d]halve is ook het voorw]p d] voor/ell+ welke d5 m5s*elijk5 ,gee/ uitmaakt het ,li*aam1 en dat wel 7vlg4 ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 het w]kelijk be/a&e4 ,voorts z\ er1 indi5 er behalve het ,li*aam nog e5 &] voorw]p van d5 ,gee/ be/ond--aangezi5 er 7vlg4 ,/4 ,,xxxvi ,d4 ,i7 niets be/aat dat niet de e5 ( &]e uitw]k+ heeft--7vlg4 ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 noodzakelijk e5 voor/ell+ van zulk e5 uitw]k+ 9 onz5 ,gee/ aanwezig moet5 zijn4 ,ma> 7vlg4 ,ax4 ,v v4d4 ,d47 zulk e5 voor/ell+ be/aat er net4 ,d]halve is ook het voorw]p van onz5 ,gee/ het be/a&e ,li*aam en niets &]s4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,hi]uit volgt dat de m5s* uit ,gee/ en ,li*aam be/aat en dat het m5s*elijk ,li*aam be/aat z als wij het wa>nem54 ,opm]k+3 ,het is ons hi]door niet alle5 duidelijk geword5 dat de m5s*elijke ,gee/ v]bond5 is met het ,li*aam1 ma> ook wat wij ond] dit v]b& van ,gee/ en ,li*aam hebb5 te v]/aan4 ,geheel adaequaat (wel duidelijk e*t] zal niem& dit kunn5 begrijp5 wanne] hij niet e]/ d5 a>d van ons ,li*aam adaequaat heeft le]5 k5n54 ,want wat wij tot dusv] hebb5 uite5gezet 0 van ze] algeme55 a>d en betr( d5 m5s* niet mr dan de ov]ige enkeld+51 die imm]s all51 hoewel 9 v]s*ill5d5 graad1 bezield zijn4 ,van i$] d+ to* be/aat noodzakelijk bij ,god e5 voor/ell+1 van welke ,god de oorzaak is op dezelfde wijze als hij oorzaak is van de voor/ell+ des m5s*elijk5 ,li*aams1 zoodat al wat wij gezegd hebb5 ov] de voor/ell+ van het m5s*elijk ,li*aam1 noodzakelijk ev5e5s moet geld5 voor de voor/ell+ van elk &] d+4 ,wij kunn5 e*t] ge5sz9s ontk5n5 dat de voor/ell+51 ev5als de voorw]p5 zelf1 van elka> v]s*ill5 en dat de e5e voortreffelijk] is en me] w]kelijkheid heeft dan de &]e1 na> gelang het voorw]p van de e5e voortreffelijk] is en me] w]kelijkheid heeft dan het voorw]p d] &]e4 ,da>om is het1 t5 e9de va/ te /ell5 9 welk opzi*t de m5s*elijke ,gee/ van &]e voor/ell+5 v]s*ilt en 9 welk opzi*t hij ze ov]treft1 noodig om1 zooals wij zeid51 d5 a>d van zijn voorw]p1 d4w4z4 van het m5s*elijk ,li*aam1 te le]5 k5n54 ,dez5 a>d kan ik hi] ev5wel niet bes*rijv5 en dit is ook niet noodig voor hetge5 ik w5s* te bewijz54 ,wel m]k ik 9 het algeme5 nog op dat1 na>mate e5ig ,li*aam ges*ikt] dan &]e is om vel]lei tegelijk te do5 ( te ond]gaan1 ook zijn ,gee/ ges*ikt] dan &]e zijn zal om vel]lei tegelijk 9 zi* op te nem52 en dat hoeme] de v]ri*t+5 van e5ig li*aam van dit li*aam alle5 afhang5 en hoe m9d] &]e li*am5 tot zijn v]ri*t+5 m$ew]k51 hoe bet] ook zijn gee/ 9 /aat zal zijn held] te begrijp54 ,hi]aan kunn5 wij de voortreffelijkheid van d5 e55 gee/ bov5 d5 &]e ond]k5n51 t]wijl wij hi]9 tev5s de r$5 mog5 zi5 wa>om wij van ons eig5 ,li*aam sle*ts e5 uit]/ v]w>de k5nis bezitt54 ,en nog me] d+5 zal ik 9 de volg5de /ell+5 hi]uit afleid54 ,ik heb het da>om d] moeite wa>d gea*t e5 en &] nog ietwat nauwkeurig] na te gaan en te bewijz52 wa>toe het noodig is enkele bes*\w+5 ov] d5 a>d d] li*am5,a#bi te lat5 voorafgaan4 ,grondwa>heid 7,axioma7 ,i4 ,alle li*am5 beweg5 zi* ( zijn 9 ru/4 ,grondwa>heid 7,axioma7 ,,ii4 ,e5 li*aam beweegt zi* nu e5s langzam] dan we] snell]4 ,hulp/ell+ 7,lemma7 ,i4 ,de li*am5 v]s*ill5 van elka> t5 opzi*te van ru/ en beweg+1 snelheid en traagheid2 niet e*t] 9 sub/antie4 ,bewijs4 ,het e]/e deel dez] /ell+ a*t ik vanzelf duidelijk4 ,en dat li*am5 niet 9 sub/antie van elka> v]s*ill51 blijkt zo[el uit ,/4 ,v als uit ,/4 ,,viii v4 ,d4 ,i4 ,nog duidelijk] ev5wel uit hetge5 9 de ,opm]k+ bij ,/4 ,,xv4 ,d4 ,i betoogd w]d4 ,hulp/ell+ 7,lemma7 ,,ii4 ,alle li*am5 kom5 9 sommige opzi*t5 ov]e54 ,bewijs4 ,imm]s hi]9 kom5 alle li*am5 ov]e51 dat zij het begrip van n en hetzelfde attribuut 9 zi* sluit5 7vlg4 ,def9itie ,i v4d4 ,d474 ,v]volg5s da>9 dat zij nu e5s langzam]1 dan we] snell] beweg5 en 9 het algeme5 dat zij 9 beweg+ ( ru/ kunn5 zijn4 ,hulp/ell+ 7,lemma7 ,,iii4 ,e5 li*aam dat 9 beweg+ ( ru/ is1 moet 9 beweg+ ( tot ru/ gebra*t zijn door e5 &] li*aam1 dat ev5e5s tot beweg+ ( ru/ g5oodzaakt w]d door e5 &]1 en dit w$]om door e5 &]1 en zoo tot 9 het one9dige4 ,bewijs4 ,de li*am5 zijn 7vlg4 ,def9itie ,i v4d4 ,d47 bijzond]e d+51 welke 7vlg4 ,hulp/ell+ ,i7 zi* t5 opzi*te van hun beweg+ ( ru/ van elka> ond]s*eid54 ,d]halve moet 7vlg4 ,/4 ,,xxviii ,d4 ,i7 elk van h5 noodzakelijk 9 beweg+ ( tot ru/ gebra*t word5 door e5 &] bijzond] d+1 en wel 7vlg4 ,/4 ,,vi v4d4 ,d47 door e5 &] li*aam1 dat 7vlg4 ,axioma ,i7 ev5e5s hetzij beweegt hetzij 9 ru/ is4 ,ma> dit li*aam kan 7om dezelfde r$57 niet beweg5 ( 9 ru/ zijn1 wanne] het niet door e5 &] tot beweg5 ( ru/5 w]d g5oodzaakt1 en dit w$]om 7om dezelfde r$57 door e5 &]1 en zoo tot 9 het one9dige4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,hi]uit volgt dat e5 9 beweg+ v]ke]5d li*aam zoolang beweg5 blijft1 tot het door e5 &] li*aam tot ru/ wordt gebra*t en dat e5 zi* 9 ru/ bev9d5d li*aam zoolang 9 ru/ blijft tot het door e5 &] 9 beweg+ wordt gebra*t4 ,hetge5 ook vanzelf spreekt4 ,imm]s indi5 ik ond]/el dat bijvoorbeeld e5 li*aam ,a 9 ru/ is en ik h\d da>bij ge5 rek5+ met &]e1 9 beweg+ v]ke]5de li*am5,a#cg1 dan zal ik van dit li*aam ,a niets &]s kunn5 zegg5 dan dat het ru/4 ,wanne] ik nu da>na zie dat dit li*aam ,a beweegt1 kan dit to* zek] niet het gevolg drvan zijn dat het 9 ru/ 02 da>uit to* z\ nooit iets &]s kunn5 volg5 dan dat ,a 9 ru/ bleef4 ,wordt da>5teg5 ond]/eld dat ,a 9 beweg+ is1 dan zull5 wij1 indi5 wij alle5 het oog h\d5 op ,a1 niets &]s kunn5 bew]5 dan dat ,a 9 beweg+ is4 ,en wanne] dan lat] het geval zi* voordoet dat ,a 9 ru/ is1 dan zal dit alwe] ev5m9 het gevolg kunn5 zijn van de beweg+ die het e]/ _h2 uit die beweg+ to* z\ niets &]s kunn5 volg5 dan dat ,a 9 beweg+ bleef4 ,het moet dus bew]kt zijn door iets dat niet 9 ,a 01 door e5 uitw5dige oorzaak dus1 wa>door ,a g$wong5 w]d tot ru/ te kom54 ,grondwa>heid 7,axioma7 ,i4 ,alle be/aanswijz5 toe/&51 wa>9 e5ig li*aam door e5 &] li*aam wordt gebra*t1 zijn het gevolg zo[el van d5 a>d van het gewijzigde als van het wijzig5de li*aam1 zoodat n en hetzelfde li*aam op v]s*ill5de wijze kan word5 bewog5 al na> gelang van d5 v]s*ill5d5 a>d d] er op 9 w]k5de li*am51 en omgeke]d v]s*ill5de li*am5 door n en hetzelfde li*aam op v]s*ill5de wijze 9 beweg+ word5 gebra*t4 ,grondwa>heid 7,axioma7 ,,ii4 ,wanne] e5 beweg5d li*aam bot/ teg5 e5 &]1 hetwelk 9 ru/ is en hetwelk het niet kan v]plaats51 wordt het t]uggekaat/ en zet het zijn beweg+ voort1 wa>bij de hoek1 welke de ri*t+ d] t]uggekaat/e beweg+ maakt met het opp]vlak van het ru/5d li*aam wa>teg5 het /uit1 gelijk is aan d5 hoek welke de ri*t+ d] invall5de beweg+ maakt met ditzelfde vlak4 ,zooveel ov] de mee/ e5v\dige li*am51 nl4 die1 welke zi* uitsluit5d t5 opzi*te van beweg+ en ru/1 snelheid en traagheid van elka> ond]s*eid54 ,wij will5 ?ans tot de sam5ge/elde ov]gaan4 ,def9itie4 ,wanne] e5 aantal li*am5 van dezelfde ( van v]s*ill5de grootte1 door &]e zoodanig word5 tezam5 geh\d5 dat zij di*t aane5sluit51 ( wanne] zij met dezelfde ( met v]s*ill5de snelh$5 zoodanig beweg51 dat zij hunne beweg+5 volg5s e5 ( &]e bepaalde wijze aan elka> me$eel51 dan zull5 wij deze li*am5 ond]l+ v]e5igd noem5 en zegg5 dat zij all5 tezam5 n li*aam (wel enkeld+ individu vorm51 dat door dit v]b& van &]e li*am5 ond]s*eid5 is4 ,grondwa>heid 7,axioma7 ,,iii4 ,hoe groot] ( hoe kle9] de opp]vlakt5 zijn1 wa>m$e de deel5 van e5 individu ( sam5ge/eld li*aam elka> rak51 hoe moeilijk] ( hoe gemakkelijk] kunn5 zij er toe g$wong5 word5 van plaats te v]&]5 en hoe moeilijk] ( hoe gemakkelijk] zal het bijgevolg vall5 dit individu e5 &]e g$aante te do5 aannem54 ,v&a> dat ik li*am51 wi] deel5 elka> ov] groote opp]vlakt5 rak5 h>d1 zulke1 wi] deel5 elka> ov] kle9e opp]vlakt5 rak51 week en zulke t5slotte1 wi] deel5 ond]l+ bewegelijk zijn1 vloeiba> noem4 ,hulp/ell+ 7,lemma7 ,,iv4 ,indi5 van e5 individu ( li*aam dat uit me]d]e li*am5 is sam5ge/eld1 zi* sommige di] sam5/ell5de li*am5 afs*eid5 en tegelijk]tijd ev5 zooveel &]e van d5zelfd5 a>d hun plaats innem51 zal dit individu zijn a>d als te vor5 beh\d5 en ge5]lei v]&]+ van k>akt],a#ch ond]gaan4 ,bewijs4 ,de li*am5 to* v]s*ill5 7vlg4 ,hulp/4 ,i7 niet 9 sub/antie4 ,datg5e e*t] wat het eig5a>dige van e5 individu uitmaakt1 wordt 7vlg4 de voorga&e ,def9itie7 bepaald door het v]b& d] sam5/ell5de li*am54 ,dit v]b& e*t] blijft 7vlg4 het ond]/elde7 beh\d5 en d]halve beh\dt ook het individu1 zo[el 9 sub/antie als 9 zijn wijze van be/aan1 zijn a>d als tevor54 ,h4t4b4w4 ,hulp/ell+ 7,lemma7 ,v4 ,indi5 de deel5 welke e5 individu sam5/ell51 groot] ( kle9] word51 op zulk e5 wijze ev5wel dat all5 t5 opzi*te van elka> 9 dezelfde v]h\d+ van ru/ en beweg+ blijv5 als te vor51 zal dit individu ook zijn5 a>d als tevor5 beh\d5 en ge5]lei v]&]+ van k>akt] ond]gaan4 ,bewijs4 ,het bewijs hi]van wordt op dezelfde wijze gelev]d als dat d] voorga&e ,hulp/ell+4 ,hulp/ell+ 7,lemma7 ,,vi4 ,indi5 zek]e li*am51 welke e5 individu vorm5 g$wong5 word5 om de bepaalde ri*t+ hunn] beweg+ te v]&]51 ev5wel zoodanig dat zij hun beweg+5 kunn5 voortzett5 en ond]l+ op dezelfde wijze als te vor5 aan elka> kunn5 me$eel51 zal dit individu zijn a>d beh\d5 en ge5]lei v]&]+ van k>akt] ond]gaan4 ,bewijs4 ,dit blijkt vanzelf4 ,imm]s er wordt ond]/eld dat het alles beh\dt wa>door volg5s de ,def9itie zijn k>akt] bepaald wordt4 ,hulp/ell+ 7,lemma7 ,,vii4 ,e5 aldus sam5ge/eld individu beh\dt bov5di5 zijn a>d hetzij het 9 zijn geheel beweegt ( 9 ru/ is1 hetzij het zi* 9 deze ( g5e ri*t+ beweegt1 zoolang sle*ts i$] deel zijn beweg+ beh\dt en ha>1 zooals tevor51 aan de &]e deel5 m$$eelt4 ,bewijs4 ,dit blijkt uit de def9itie van ,individu1 welke m5 v9d5 kan vr ,hulp/ell+ ,,iv4 ,opm]k+3 ,hi]uit zi5 wij dus hoe e5 sam5ge/eld enkeld+ op vel]lei wijz5 inw]k+5 kan ond]gaan t]wijl niettem9 zijn a>d beh\d5 blijft4 ,tot dusv] nu hebb5 wij ons sle*ts e5 enkeld+ voorge/eld uit niets &]s be/a&e dan uit li*am5 welke uitsluit5d t5 opzi*te van beweg+ ( ru/1 snelheid ( traagheid v]s*ill51 dat wil dus zegg5 uit de mee/ e5v\dige li*am54 ,/ell5 wij ons nu e*t] e5 li*aam voor1 sam5ge/eld uit me]d]e individu5 van v]s*ill5d5 a>d1 dan zull5 wij bev9d5 dat dit op nog veel me] wijz5 inw]k+5 ond]gaan kan1 t]wijl niettem9 zijn a>d beh\d5 blijft4 ,aangezi5 to* elk zijn] deel5 uit v]s*eid5e li*am5 is sam5ge/eld1 zal 7vlg4 de voorga&e ,hulp/47 elk d] deel51 zond] e5ige wijzig+ van zijn a>d1 nu e5s trag]1 dan we] snell] beweg5 en bijgevolg zijn beweg+5 trag] ( snell] aan de &]e me$eel54 ,/ell5 wij ons bov5di5 nog e5 d]de soort van enkeld+5 voor1 uit enkeld+5 van deze twe$e soort sam5ge/eld1 dan zull5 wij bev9d5 dat deze op nog me] &]e wijz5 inw]k+5 ond]gaan kunn51 zond] dat da>bij hun k>akt] v]&]t4 ,en wanne] wij aldus voortgaan tot 9 het one9dige1 zull5 wij gemakkelijk inzi5 dat de geheele ,natuur n enkel individu is1 welks deel51 d4w4z4 alle li*am51 op one9dig vele wijz5 wissel51 zond] dat ev5wel dit individu 9 zijn geheel ook ma> 9 het m9/ v]&]t4 ,ik z\ dit1 indi5 het mijn b$oel+ 0 de li*am5 grondig te beh&el51 uitvo]ig] behoor5 uite5 te zett5 en te bewijz54 ,do* ik heb re$s gezegd dat ik iets &]s beoog en dat ik dit sle*ts da>om te b]de br5g1 wijl ik datg5e1 wat ik mij voornam te bewijz51 er gemakkelijk uit kan afleid54 ,,v]eis*t5 7,po/ulat57 ,i4 ,het m5s*elijk li*aam be/aat uit tal van enkeld+5 7van v]s*ill5d5 a>d71 elk wa>van op zijn beurt uit]/ sam5ge/eld is4 ,,ii4 ,van de enkeld+51 uit welke het m5s*elijk ,li*aam is sam5ge/eld1 zijn sommige vloeiba>1 &]e week en we] &]e t5slotte h>d4 ,,iii4 ,de enkeld+5 die het m5s*elijk ,li*aam sam5/ell5 en bijgevolg het m5s*elijk ,li*aam zelf1 ond]v9d5 op tal van wijz5 inw]k+ van voorw]p5 er buit54 ,,iv4 ,het m5s*elijk ,li*aam heeft1 om te blijv5 be/aan1 tal van &]e voorw]p5 noodig1 wa>door het als het w>e voortdur5d h]bor5 wordt4 ,v4 ,wanne] e5 vloeiba> deel van het m5s*elijk ,li*aam door e5 uitw5dig voorw]p g5oodzaakt wordt1 h]haaldelijk met e5 &]1 week g$eelte 9 aanrak+ te kom51 wijzigt het het opp]vlak van dit laat/e en drukt het er als het w>e zek]e spor5 van het uitw5dige1 er teg5 aanbots5de voorw]p 9 af4 ,,vi4 ,het m5s*elijk ,li*aam kan uitw5dige voorw]p5 op tal van wijz5 9 beweg+ br5g5 en op tal van wijz5 op h5 inw]k54 ,/ell+ ,,xiv4 ,de m5s*elijke ,gee/ is 9 /aat om ze] veel 9 zi* op te nem51 en hij is da>toe des te ges*ikt]1 na>mate zijn ,li*aam op me] wijz5 inw]k+5 ond]gaan kan4 ,bewijs4 ,het m5s*elijk ,li*aam to* ond]gaat 7vlg4 ,po/ulaat ,,iii en ,,vi7 op tal van wijz5 inw]k+5 van uitw5dige voorw]p5 en is zelf g5oodzaakt op tal van wijz5 op uitw5dige voorw]p5 9 te w]k54 ,ma> de m5s*elijke ,gee/ moet 7vlg4 ,/4 ,,xii v4d4 ,d47 al wat 9 het m5s*elijk ,li*aam plaats grijpt gewa>word54 ,d]halve is de m5s*elijke ,gee/ 9 /aat om ze] veel 9 zi* op te nem5 en is hij da>toe des te ges*ikt] enz4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xv4 ,de voor/ell+ welke het w]kelijke zijn van d5 m5s*elijk5 ,gee/ uitmaakt1 is niet e5v\dig1 ma> uit tal van voor/ell+5 sam5ge/eld4 ,bewijs4 ,de voor/ell+ welke het w]kelijke zijn van d5 m5s*elijk5 ,gee/ uitmaakt is 7vlg4 ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 de voor/ell+ van het ,li*aam1 dat 7vlg4 ,po/ulaat ,i7 uit ze] vele uit]/ sam5ge/elde individu5 gevormd wordt4 ,van elk di] individu5 e*t]1 welke het ,li*aam sam5/ell5 be/aat 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,viii v4d4 ,d47 noodzakelijk e5 voor/ell+ 9 ,god4 ,d]halve is 7vlg4 ,/4 ,,vii v4d4 ,d47 ook de voor/ell+ van het m5s*elijk ,li*aam uit deze ze] vele voor/ell+5 d] sam5/ell5de deel5 sam5ge/eld4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xvi4 ,de voor/ell+ van i$]e wijze wa>op het m5s*elijk ,li*aam inw]k+ van uitw5dige voorw]p5 ond]gaat1 moet d5 a>d van het m5s*elijk ,li*aam zelf en tev5s d5 a>d van het uitw5dige voorw]p 9 zi* sluit54 ,bewijs4 ,alle wijz5 imm]s wa>op e5 ( &] li*aam inw]k+5 kan ond]gaan1 vloei5 voort uit d5 a>d van dit li*aam zelf en tev5s uit d5 a>d van het inw]k5de voorw]p 7vlg4 ,axioma ,i na ,hulp/4 ,,iii74 ,v&a> dat 7vlg4 ,axioma ,,iv ,d4 ,i7 hun voor/ell+ ook noodzakelijk d5 a>d van beide li*am5 moet insluit54 ,d]halve moet de voor/ell+ van i$]e wijze1 wa>op het m5s*elijk ,li*aam inw]k+ van uitw5dige voorw]p5 ond]gaat1 zo[el d5 a>d van het m5s*elijk ,li*aam zelf als di5 van het er op inw]k5de uitw5dige voorw]p 9 zi* sluit54 ,h4t4b4w4 ,gevolg ,i3 ,hi]uit volgt t5 e]/e dat de m5s*elijke ,gee/ tegelijk met d5 a>d van zijn eig5 ,li*aam1 ook di5 van ze] vele &]e voorw]p5 wa>neemt4 ,gevolg ,,ii3 ,t5 twe$e volgt er uit dat de voor/ell+5 welke wij van uitw5dige voorw]p5 hebb51 me] d5 toe/& van ons eig5 ,li*aam dan d5 a>d di5 uitw5dige voorw]p5 we]gev51 hetge5 ik 9 het ,aanhangsel van ,deel ,i re$s met vele voorbeeld5 heb toegeli*t4 ,/ell+ ,,xvii4 ,indi5 het m5s*elijk ,li*aam inw]k+ ond]v9dt op e5 wijze welke d5 a>d van e5ig uitw5dig voorw]p 9 zi* sluit1 bes*\wt de m5s*elijke ,gee/ dtzelfde uitw5dige voorw]p als w]kelijk be/a&e1 (wel als aanwezig1 totdat het ,li*aam e5 indruk ontvangt welke het be/aan ( de aanwezigheid van het b$oelde voorw]p uitsluit4 ,bewijs4 ,dit spreekt vanzelf4 ,imm]s zoolang het m5s*elijk ,li*aam e5 d]gelijke inw]k+ ond]gaat1 zal 7vlg4 ,/4 ,,xii v4d4 ,d47 de m5s*elijke ,gee/ dez5 li*aams9druk wa>nem51 d4w4z4 7vlg4 de voorga&e ,/473 zoolang zal hij e5 voor/ell+ hebb5 van e5 w]kelijk be/a&e inw]k+ welke d5 a>d van het uitw5dige voorw]p 9 zi* sluit1 dat is dus e5 voor/ell+1 welke het be/aan ( de aanwezigheid van d5 a>d van het uitw5dige voorw]p niet uitsluit ma> jui/ ond]/elt4 ,d]halve zal de ,gee/ 7vlg4 ,gevolg ,i d] voorga&e ,/47 dit uitw5dige voorw]p als w]kelijk be/a&e ( als aanwezig bes*\w51 totdat hij enz4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,de ,gee/ kan uitw5dige voorw]p51 wa>van het m5s*elijk ,li*aam e5s de inw]k+ ond]g+1 (s*oon zij niet lang] aanwezig zijn no* be/aan1 to* als aanwezig bes*\w54 ,bewijs4 ,wanne] uitw5dige voorw]p5 de vloeib>e deel5 van het m5s*elijk ,li*aam noodzak5 h]haaldelijk met &]e1 weeke1 9 aanrak+ te kom51 v]&]5 zij 7vlg4 ,po/ulaat ,v7 het opp]vlak da>van4 ,het gevolg hi]van is 7zie4 ,axioma ,,ii na ,gevolg v4 ,hulp/4 ,,iii7 dat zij v&a> op e5 &]e wijze word5 t]uggekaat/ dan zij vroeg] pla*t5 en dat zij ook lat]1 wanne] zij uit eig5 beweg+ teg5 die nieuwe opp]vlakk5 /oot51 op dezelfde wijze word5 t]uggekaat/ als to5 zij door die uitw5dige voorw]p5 teg5 die opp]vlakk5 w]d5 aang$rev51 en dat zij bijgevolg op het m5s*elijk ,li*aam1 doordat zij aldus t]uggekaat/ hun beweg+ voortzett51 op dezelfde wijze inw]k54 ,hi]ov] zal nu de gee/ 7vlg4 ,/4 ,,xii v4d4 ,d47 w$]om nad5k51 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xvii v4d4 ,d473 de ,gee/ zal w$]om het uitw5dige voorw]p als aanwezig bes*\w5 en dat wel ev5 dikwijls als de vloeib>e deel5 van het m5s*elijk ,li*aam uit eig5 beweg+ teg5 die opp]vlakk5 a&r+54 ,v&a> dat de ,gee/1 nietteg5/a&e de uitw5dige voorw]p51 wa>van het m5s*elijk ,li*aam e5s de inw]k+ ond]g+1 niet lang] be/aan1 ze to* ev5 dikwijls als aanwezig bes*\wt als deze w]k+ des ,li*aams zi* h]haalt4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,wij zi5 hi]uit hoe het mogelijk is dat wij d+5 die niet be/aan to* als aanwezig kunn5 bes*\w51 gelijk dikwijls ges*i$t4 ,het kan nu wel zijn dat dit ook nog &]e oorzak5 heeft1 ma> het is mij g5oeg er ne te hebb5 aangetoond1 wa>door ik deze zaak ev5 go$ kon v]kl>5 als wanne] ik ha> voll$ige,a#ci oorzaak _h blootgelegd4 ,ov]ig5s gelo( ik dat ik niet v] van de wa>heid af b51 aangezi5 alle po/ulat5 die ik aannam haa/ niets bevatt5 wat niet kra*t5s erv>+ va//aat1 aan welke erv>+ wij niet me] kunn5 twijfel5 s9ds wij bewez5 hebb5 dat het m5s*elijk ,li*aam z als wij er ons van bewu/ zijn1 w]kelijk be/aat 7zie ,gevolg v4 ,/4 ,,xiii v4d4 ,d474 ,bov5di5 begrijp5 wij ?ans duidelijk 7vlg4 ,gevolg d4 voorg4 ,/4 en ,gevolg ,,ii v4 ,/4 ,,xvi v4d4 ,d47 wat het v]s*il is tuss*5 de voor/ell+ van bijvoorbeeld ,petrus1 welke het wez5 van ,petrus' eig5 gee/ uitmaakt en tuss*5 de voor/ell+ van di5zelfd5 ,petrus welke bij e5 &] m5s*1 zeg ,paulus1 be/aat4 ,de e]/e to* op5ba>t onmiddellijk het wez5 van het li*aam van ,petrus zelf en sluit sle*ts zoolang als ,petrus zelf be/aat1 het be/aan 9 zi*2 t]wijl de laat/e me] d5 toe/& van ,paulus' li*aam danwel ,petrus' a>d doet k5n51 zoodat dan ook ,paulus' gee/1 zoolang die toe/& van zijn li*aam voortduurt1 ,petrus als aanwezig kan bes*\w51 ook al be/aat deze niet me]4 ,wij zull5 voortaan1 om ons aan het spraakgebruik te h\d51 die indrukk5 van het m5s*elijk ,li*aam1 welk] voor/ell+5 ons uitw5dige voorw]p5 als aanwezig do5 zi51 beeld5,a#af d] d+5 noem51 hoewel zij eig5lijk net de g$aante d] d+5 zelf we]gev54 ,en wanne] de ,gee/ de voorw]p5 op deze wijze bes*\wt zull5 wij zegg5 dat hij ze zi* v]beeldt4 ,ik z\ nu hi]1 om alva/ aan te duid5 wat dwal+ is1 will5 do5 opm]k5 dat de v]beeld+5 van d5 ,gee/ op zi*zelf bes*\wd ge5]lei dwal+ bevatt51 (wel dat de ,gee/ net dwaalt omdat hij zi* iets v]beeldt1 do* alle5 voorzoov] hem da>bij de voor/ell+ ontbreekt welke het be/aan d] d+51 welke hij zi* als aanwezig d5kt1 uitsluit4 ,imm]s indi5 de gee/1 t]wijl hij zi* nietbe/a&e d+5 als aanwezig v]beeldt1 tegelijk]tijd wi/ dat deze d+5 niet w]kelijk be/ond51 zoo z\ hij zulk e5 v]beeld+skra*t t]e*t als e5 deugd en niet als e5 gebrek bes*\w51 vooral indi5 deze v]beeld+skra*t alle5 van zijn eig5 a>d afh+1 d4w4z4 7vlg4 ,def9itie ,,vii ,d4 ,i7 indi5 deze v]beeld+skra*t van d5 ,gee/ e5 vrij v]mog5 04 ,/ell+ ,,xviii4 ,indi5 het m5s*elijk ,li*aam e5maal van twee ( me] voorw]p5 tegelijk inw]k+ ond]g+1 zal de ,gee/1 wanne] hij zi* lat] e5 di] voorw]p5 v]beeldt1 zi* ook t]/ond de &]e h]9n]54 ,bewijs4 ,de ,gee/ v]beeldt zi* 7vlg4 ,gevolg d4 voorg4 ,/47 e5 ( &] voorw]p doordat het m5s*elijk ,li*aam van de spor5 van e5 uitw5dig voorw]p dezelfde inw]k+ ond]v9dt als to5 enkele zijn] deel5 met dit uitw5dig voorw]p zelf 9 aanrak+ kwam54 ,ma> de toe/& van het ,li*aam 0 to5 7vlg4 het ond]/elde7 zoodanig dat de ,gee/ zi* to5 twee voorw]p5 tegelijk v]beeldde voor/elde,a#af en da>om zal hij zi* ook nu twee voorw]p5 tegelijk v]beeld5 en zal de ,gee/ zi*1 wa> hij zi* n van beide v]beeldt1 t]/ond ook het &]e h]9n]54 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,wij begrijp5 nu duidelijk wat ,h]9n]+ is4 ,zij is namelijk niets &]s dan e5 zek]e aane5s*akel+ van voor/ell+5 welke d5 a>d van d+5 die buit5 het m5s*elijk ,li*aam be/aan 9 zi* sluit51 welke aane5s*akel+ 9 d5 ,gee/ beantwoordt aan de orde en aane5s*akel+ d] inw]k+5 op het m5s*elijk ,li*aam4 ,ik zeg t5 e]/e1 dat zij sle*ts e5 aane5s*akel+ is van voor/ell+5 welke d5 a>d van d+5 die buit5 het m5s*elijk ,li*aam be/aan 9 zi* sluit52 niet e*t] van voor/ell+5 welke d5 a>d di] d+5 v]kl>5d do5 k5n54 ,imm]s zij zijn 9 w]kelijkheid 7vlg4 ,/4 ,,xvi v4d4 ,d47 sle*ts voor/ell+5 van inw]k+5 op het m5s*elijk ,li*aam1 welke zo[el d5 a>d van dit als di5 d] uitw5dige voorw]p5 9 zi* sluit54 ,ik zeg t5 twe$e dat deze aane5s*akel+ beantwoordt aan de orde en aane5s*akel+ d] inw]k+5 op het m5s*elijk ,li*aam1 om ha> te ond]s*eid5 van die aane5s*akel+ van voor/ell+5 welke beantwoordt aan de orde des v]/&s de regel5 van het d5k5 wa>door de ,gee/ de d+5 9 hun e]/e oorzak5 begrijpt en welke bij alle m5s*5 dezelfde is4 ,voorts kunn5 wij nu duidelijk begrijp5 wa>door de ,gee/ van de g$a*te aan e5 ( &]e zaak onmiddellijk op die e5] &]e zaak1 welke ge5]lei gelijk5is met de e]/e heeft1 kan ov]gaan4 ,zoo komt bijvoorbeeld e5 ,rome9 door de g$a*te aan d5 klank pomus appel dadelijk op die van e5 vru*t1 welke ge5]lei gelijk5is heeft met di5 ge>tikule]d5 klank en er niets &]s m$e geme5 heeft dan dat het li*aam van di5 man h]haaldelijk van beide inw]k+ ond]g+4 ,d4w4z4 dat die man dikwijls het woord appel hoorde t]wijl hij de vru*t zelf voor zi* zag4 ,en zoo komt elk van de e5e g$a*te op de &]e1 al na> gelang e5s i$]s gewoonte de beeld5 d] d+5 9 zijn li*aam heeft g]angs*ikt4 ,/ell+ ,,xix4 ,de m5s*elijke ,gee/ k5t het eig5 m5s*elijk ,li*aam niet en weet niet &]s van zijn be/aan1 dan alle5 door de voor/ell+5 d] inw]k+ welke het ,li*aam ond]gaat4 ,bewijs4 ,de m5s*elijke ,gee/ imm]s is 7vlg4 ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 zelf e5 voor/ell+ ( k5nis van het m5s*elijk ,li*aam1 welke 7vlg4 ,/4 ,,ix v4d4 ,d47 9 ,god be/aat1 s*oon alle5 voorzoov] hij ,god bes*\wd wordt als tev5s v]vuld van de voor/ell+ van &]e bijzond]e d+54 ,(wel1 aangezi5 7vlg4 ,po/ulaat ,,iv7 het m5s*elijk ,li*aam tal van &]e voorw]p5 behoeft wa>uit het voortdur5d als het w>e wordt h]bor52 en aangezi5 de orde en aane5s*akel+ d] voor/ell+5 7vlg4 ,/4 ,,vii v4d4 ,d47 dezelfde is als de orde en aane5s*akel+ d] oorzak51 zal deze voor/ell+ 9 ,god be/aan voorzoov] hij bes*\wd wordt als v]vuld van de voor/ell+5 van tal van bijzond]e d+54 ,god heeft dus e5 voor/ell+ van het m5s*elijk ,li*aam1 voorzoov] hij v]vuld is van tal van &]e voor/ell+5 en niet voorzoov] hij het wez5 van d5 m5s*elijk5 ,gee/ uitmaakt4 ,d4w4z4 7vlg4 ,gevolg v4 ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 de m5s*elijke ,gee/ k5t het eig5 m5s*elijk ,li*aam niet4 ,ma> de voor/ell+5 d] inw]k+5 op het m5s*elijk ,li*aam be/aan wel 9 ,god voorzoov] hij het wez5 van d5 m5s*elijk5 ,gee/ uitmaakt1 (wel de ,gee/ neemt deze inw]k+5 wa> 7vlg4 ,/4 ,,xii v4d4 ,d47 en bijgevolg 7vlg4 ,/4 ,,xvi v4d4 ,d47 neemt hij het m5s*elijk ,li*aam wa>1 en dat wel 7vlg4 ,/4 ,,xvii v4d4 ,d47 z als het w]kelijk be/aat en sle*ts 9 zoov] dus neemt de m5s*elijke ,gee/ het eig5 m5s*elijke ,li*aam wa>4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xx4 ,ook van d5 m5s*elijk5 ,gee/ be/aat 9 ,god e5 voor/ell+ ( wel k5nis1 welke op dezelfde wijze uit ,god voortvloeit en met hem 9 v]b& /aat als de voor/ell+ ( k5nis van het m5s*elijke ,li*aam4 ,bewijs4 ,het ,d5k5 is 7vlg4 ,/4 ,i v4d4 ,d47 e5 attribuut ,gods en d]halve moet er 7vlg4 ,/4 ,,iii v4d4 ,d47 zo[el van dit attribuut als van al zijn op5b>+51 en bijgevolg ook 7vlg4 ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 van d5 m5s*elijk5 ,gee/1 noodzakelijk 9 ,god e5 voor/ell+ be/aan4 ,voorts volgt hi]uit net dat deze voor/ell+ ( k5nis van d5 ,gee/ 9 ,god be/aat voorzoov] hij one9dig is1 ma> sle*ts voorzoov] hij v]vuld is van &]e voor/ell+5 van bijzond]e d+5 7vlg4 ,/4 ,,ix v4d4 ,d474 ,ma> de orde en aane5s*akel+ d] voor/ell+5 zijn 7vlg4 ,/4 ,,vii v4d4 ,d47 dezelfde als de orde en aane5s*akel+ d] oorzak54 ,d]halve vloeit deze voor/ell+ ( k5nis van d5 m5s*elijk5 ,gee/ 9 ,god op dezelfde wijze uit hem voort en /aat zij op dezelfde wijze met hem 9 v]b& als de voor/ell+ ( k5nis van het m5s*elijk ,li*aam4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxi4 ,deze voor/ell+ omtr5t d5 ,gee/ 9 ,god is op dezelfde wijze met d5 ,gee/ v]e5igd als de ,gee/ zelf v]e5igd is met het ,li*aam4 ,bewijs4 ,dat de ,gee/ met het ,li*aam v]e5igd is hebb5 wij bewez5 uit het feit dat het ,li*aam het voorw]p is van d5 ,gee/ 7zie ,/4 ,,xii en ,,xiii v4d4 ,d474 ,om dezelfde r$5 moet d]halve de voor/ell+ omtr5t d5 ,gee/ 9 ,god met hr voorw]p1 d4w4z4 met d5 ,gee/ zelf1 v]e5igd zijn en wel op dezelfde wijze als de ,gee/ zelf v]e5igd is met het ,li*aam4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,deze /ell+ zal m5 nog veel duidelijk] begrijp5 uit hetge5 9 de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,vii van dit ,deel gezegd w]d4 ,da> imm]s hebb5 wij aangetoond dat de voor/ell+ van het ,li*aam en het ,li*aam zelf1 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 de ,gee/ en het ,li*aam1 n en hetzelfde enkeld+ zijn1 dat nu e5s wordt bes*\wd als op5b>+ van het attribuut des ,d5k5s1 dan we] als op5b>+ van dat d] ,uitgebreidheid4 ,da>om is ook de voor/ell+ omtr5t d5 ,gee/ 9 ,god en de ,gee/ zelf n en dezelfde zaak1 nu bes*\wd ond] hetzelfde attribuut1 namelijk het ,d5k54 ,de voor/ell+ omtr5t d5 ,gee/ en de ,gee/ zelf1 moet5 dus1 bewe] ik1 beide met dezelfde noodw5digheid en kra*t5s hetzelfde v]mog5 tot d5k51 9 ,god be/aan4 ,ind]daad to* is de voor/ell+ omtr5t d5 ,gee/1 d4w4z4 de voor/ell+ e5] voor/ell+1 niets &]s dan e5 vorm van voor/ell+1 voorzoov] zij als op5b>+ van ,d5k5 zond] e5ige betrekk+ tot e5 voorw]p wordt opgevat4 ,zoodra iem& iets weet1 weet hij door dit feit zelf dt hij het weet en weet hij tev5s dat hij weet dat hij het weet1 en zoo tot 9 het one9dige4 ,do* hi]ov] lat]4 ,/ell+ ,,xxii4 ,de m5s*elijke ,gee/ neemt niet alle5 de inw]k+5 op het ,li*aam1 ma> ook de voor/ell+5 di] inw]k+5 wa>4 ,bewijs4 ,de voor/ell+5 omtr5t de voor/ell+5 d] inw]k+5 op het ,li*aam volg5 9 ,god op dezelfde wijze en /aan tot hem 9 dezelfde betrekk+ als de voor/ell+5 zelf di] inw]k+52 hetge5 op dezelfde wijze bewez5 wordt als ,/ell+ ,,xx van dit ,deel4 ,ma> de voor/ell+5 d] inw]k+5 op het ,li*aam be/aan 9 d5 m5s*elijk5 ,gee/ 7vlg4 ,/4 ,,xii v4d4 ,d47 d4w4z4 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 zij be/aan 9 ,god voorzoov] hij het wez5 van d5 m5s*elijk5 ,gee/ uitmaakt4 ,d]halve zull5 de voor/ell+5 omtr5t deze voor/ell+ 9 ,god be/aan voorzoov] hij e5 voor/ell+ ( k5nis van d5 m5s*elijk5 ,gee/ heeft1 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xxi v4d4 ,d47 9 d5 m5s*elijk5 ,gee/ zelf1 welke dus niet alle5 de inw]k+5 op het ,li*aam1 ma> ook de voor/ell+5 da>van wa>neemt4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxiii4 ,de ,gee/ k5t zi*zelf niet dan voorzoov] hij de voor/ell+5 d] inw]k+5 op het ,li*aam wa>neemt4 ,bewijs4 ,de voor/ell+ ( k5nis omtr5t d5 ,gee/ volgt 9 ,god 7vlg4 ,/4 ,,xx v4d4 ,d47 op dezelfde wijze en /aat tot hem 9 dezelfde betrekk+ als de voor/ell+ ( k5nis omtr5t het ,li*aam4 ,ma> aangezi5 7vlg4 ,/4 ,,xix v4d4 ,d47 de m5s*elijke ,gee/ het eig5 m5s*elijk ,li*aam niet k5t2 d4w4z4 aangezi5 7vlg4 ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 de k5nis van het m5s*elijk ,li*aam ,god niet eig5 is voorzoov] hij het wez5 van d5 m5s*elijk5 ,gee/ uitmaakt1 is ook de k5nis omtr5t d5 ,gee/ ,god niet eig5 voorzoov] hij het wez5 van d5 m5s*elijk5 ,gee/ uitmaakt en k5t d]halve 7vlg4 hetzelfde ,gevolg v4 ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 de m5s*elijke ,gee/ ook 9 zoov] zi*zelf niet4 ,voorts sluit5 7vlg4 ,/4 ,,xvi v4d4 ,d47 de voor/ell+5 d] inw]k+5 welke het m5s*elijk ,li*aam ond]gaat d5 a>d van dit m5s*elijk ,li*aam zelf 9 zi*2 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 zij kom5 ov]e5 met d5 a>d van d5 ,gee/2 we%alve de k5nis di] voor/ell+5 noodzakelijk de k5nis omtr5t d5 ,gee/ 9 zi* sluit4 ,do* 7vlg4 de voorg4 ,/47 de k5nis omtr5t deze voor/ell+5 be/aat 9 d5 ,gee/ zelf2 d]halve k5t ook de m5s*elijke ,gee/ zi*zelf sle*ts 9 zoov]4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxiv4 ,de m5s*elijke ,gee/ bezit ge5 adaequate k5nis van de deel5 welke het m5s*elijk ,li*aam sam5/ell54 ,bewijs4 ,de deel5 welke het m5s*elijk ,li*aam sam5/ell5 behoor5 niet tot het wez5 van het ,li*aam zelf1 dan alle5 voorzoov] zij hun beweg+5 op e5 ( &] bepaalde wijze aan elka> me$eel5 7zie de ,def9itie na ,gevolg v4 ,hulp/4 ,,iii7 en niet voorzoov] zij bes*\wd kunn5 word5 als enkeld+5 zond] v]b& met het m5s*elijk ,li*aam4 ,imm]s de deel5 van het m5s*elijk ,li*aam zijn 7vlg4 ,po/ulaat ,i7 zelf uit]/ sam5ge/elde enkeld+51 wi] eig5 ond]deel5 7vlg4 ,hulp/4 ,,iv7 van het m5s*elijk ,li*aam kunn5 word5 afges*eid51 met volkom5 beh\d van deszelfs a>d en k>akt],a#ch1 en welke hun beweg+5 7zie ,axioma ,i na ,hulp/4 ,,iii7 aan &]e voorw]p5 op we] &]e wijze kunn5 me$eel54 ,d]halve zal er 9 ,god 7vlg4 ,/4 ,,iii v4d4 ,d47 van elk di] deel5 e5 voor/ell+ ( k5nis be/aan1 en dat wel 7vlg4 ,/4 ,,ix v4d4 ,d47 voor zoov] hij bes*\wd wordt als hebb5de e5 voor/ell+ van we] e5 &] bijzond] d+ dat 9 de orde d] ,natuur aan dit deel zelf voorafgaat 7vlg4 ,/4 ,,vii v4d4 ,d474 ,hetzelfde kan bov5di5 gezegd word5 van elk ond]deel van dit enkeld+ dat deel uitmaakt van het m5s*elijk ,li*aam2 zoodat er van elk deel van het m5s*elijk ,li*aam k5nis 9 ,god be/aat voorzoov] hij tal van voor/ell+5 van d+5 heeft en niet voorzoov] hij sle*ts de voor/ell+ van het m5s*elijk ,li*aam als zoodanig heeft1 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 die voor/ell+1 welke het wez5 van d5 m5s*elijk5 ,gee/ uitmaakt4 ,d]halve bezit de m5s*elijke ,gee/ ge5 adaequate k5nis van de deel5 welke het m5s*elijk ,li*aam sam5/ell54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxv4 ,de voor/ell+ van welke inw]k+ op het m5s*elijk ,li*aam ook1 sluit ge5 adaequate k5nis van het inw]k5de voorw]p 9 zi*4 ,bewijs4 ,wij hebb5 aangetoond 7zie ,/4 ,,xvi v4d4 ,d47 dat de voor/ell+ e5] inw]k+ op het m5s*elijk ,li*aam 9 zoov] het wez5 van het inw]k5de voorw]p 9 zi* sluit1 als dit uitw5dig voorw]p op e5 bepaalde wijze op het m5s*elijk ,li*aam zelf inw]kt4 ,ma> voorzoov] dit uitw5dig voorw]p e5 enkeld+ is dat ov]ig5s met het m5s*elijk ,li*aam 9 ge5]lei v]b& /aat1 be/aat de voor/ell+ ( k5nis da>omtr5t 9 ,god 7vlg4 ,/4 ,,ix v4d4 ,d47 voorzoov] ,god bes*\wd wordt als hebb5de e5 voor/ell+ van e5 &] d+1 dat 7vlg4 ,/4 ,,vii v4d4 ,d47 van nature aan dat uitw5dige voorw]p voorafgaat4 ,zoodat er 9 ,god ge5 adaequate k5nis be/aat van e5 uitw5dig voorw]p voorzoov] hij de voor/ell+ e5] inw]k+ op het m5s*elijk ,li*aam heeft4 ,(wel de voor/ell+ van e5 inw]k+ op het m5s*elijk ,li*aam sluit ge5 adaequate k5nis van het inw]k5de voorw]p 9 zi*4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxvi4 ,de m5s*elijke ,gee/ neemt ge5 uitw5dig voorw]p als w]kelijk be/a&e wa>1 dan alle5 door bemiddel+ van de voor/ell+5 d] inw]k+5 op het eig5 ,li*aam4 ,bewijs4 ,wanne] het m5s*elijk ,li*aam op ge5]lei wijze inw]k+ van e5ig uitw5dig voorw]p ond]gaat1 zal ook 7vlg4 ,/4 ,,vii v4d4 ,d47 de voor/ell+ van het m5s*elijk ,li*aam1 d4w4 dus z4 7vlg4 ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 de m5s*elijke ,gee/1 op ge5]lei wijze door de voor/ell+ van het be/aan van dit uitw5dig voorw]p word5 aang$aan2 (wel de m5s*elijke ,gee/ zal het be/aan van dit uitw5dige voorw]p op ge5]lei wijze wa>nem54 ,voor zoov] e*t] het m5s*elijk ,li*aam wl op e5ig]lei wijze inw]k+ van e5 uitw5dig voorw]p ond]gaat1 zal de ,gee/ 7vlg4 ,/4 ,,xvi en ,gevolg ,,ii v4d4 ,d47 dit uitw5dig voorw]p wa>nem54 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,voorzoov] de m5s*elijke ,gee/ zi* e5 uitw5dig voorw]p v]beeldt voor/elt heeft hij da>van ge5 adaequate k5nis4 ,bewijs4 ,wanne] de m5s*elijke ,gee/ uitw5dige voorw]p5 bes*\wt door bemiddel+ van de voor/ell+5 d] inw]k+5 op zijn ,li*aam1 zegg5 wij dat hij zi* die voorw]p5 v]beeldt voor/elt 7zie ,opm]k+ bij ,/4 ,,xvii v4d4 ,d474 ,ma> de ,gee/ kan zi* 7vlg4 de voorg4 ,/47 op ge5 &]e wijze d+5 als w]kelijk be/a&e voor/ell54 ,d]halve heeft 7vlg4 ,/4 ,,xxv v4d4 ,d47 de ,gee/1 voorzoov] hij zi* uitw5dige voorw]p5 voor/elt1 da>van ge5 adaequate k5nis4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxvii4 ,de voor/ell+ van welke inw]k+ op het m5s*elijk ,li*aam ook1 sluit ge5 adaequate k5nis van het m5s*elijk ,li*aam zelf 9 zi*4 ,bewijs4 ,elke voor/ell+ van e5 ( &]e inw]k+ op het m5s*elijk ,li*aam sluit 9 zoov] het wez5 van het m5s*elijk ,li*aam 9 zi* als dit m5s*elijk ,li*aam zelf bes*\wd wordt die bepaalde inw]k+ te ond]gaan 7zie ,/4 ,,xvi v4d4 ,d474 ,ma> voorzoov] het m5s*elijk ,li*aam e5 enkeld+ is dat op vele &]e wijz5 inw]k+5 ond]gaan kan1 be/aat zijn voor/ell+ ( k5nis enz4 7zie ,bewijs v4 ,/4 ,,xxv v4d4 ,d474 ,/ell+ ,,xxviii4 ,de voor/ell+5 d] inw]k+5 op het m5s*elijk ,li*aam zijn1 voorzoov] zij sle*ts be/aan 9 d5 m5s*elijk5 ,gee/1 niet held] en duidelijk1 ma> v]w>d4 ,bewijs4 ,imm]s de voor/ell+5 d] inw]k+5 op het m5s*elijk ,li*aam sluit5 7vlg4 ,/4 ,,xvi v4d4 ,d47 zo[el d5 a>d d] uitw5dige voorw]p5 als di5 van het m5s*elijk ,li*aam zelf 9 zi*4 ,bov5di5 moet5 zij niet alle5 d5 a>d van het m5s*elijk ,li*aam1 ma> ook di5 van al zijn ond]deel5 9 zi* sluit51 want die inw]k+5 zijn 7vlg4 ,po/ulaat ,,iii7 wijzig+51 wa>van de deel5 van het m5s*elijk ,li*aam en bijgevolg het geheele ,li*aam1 invlo$ ond]v9d54 ,ma> 7vlg4 ,,xxiv en ,,xxv v4d4 ,d47 e5 adaequate k5nis d] uitw5dige voorw]p51 en ev5m9 d] deel5 welke het m5s*elijk ,li*aam sam5/ell51 be/aat 9 ,god niet1 voorzoov] hij bes*\wd wordt zi* als m5s*elijke ,gee/1 do* voorzoov] hij bes*\wd wordt zi* als die &]e voor/ell+5 te op5b>54 ,d]halve zijn de voor/ell+5 dez] inw]k+51 voorzoov] zij sle*ts 9 d5 m5s*elijk5 ,gee/ be/aan1 te v]gelijk5 bij gevolgtrekk+5 zond] voorwa>d5 praemiss51 d4w4z4 7gelijk van zelf spreekt73 zij zijn v]w>d4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,op dezelfde wijze kan word5 bewez5 dat de voor/ell+ welke het wez5 van d5 m5s*elijk5 ,gee/ uitmaakt1 op zi*zelf bes*\wd1 ev5m9 held] en duidelijk is1 ev5m9 als de voor/ell+ omtr5t d5 m5s*elijk5 ,gee/ en de voor/ell+ d] voor/ell+5 d] inw]k+5 op het m5s*elijk ,li*aam1 voorzoov] deze 9 d5 ,gee/ alle5 be/aan4 ,hetge5 e5 i$] gemakkelijk zal inzi54 ,/ell+ ,,xxix4 ,de voor/ell+ e5] voor/ell+ van welke inw]k+ op het m5s*elijk ,li*aam ook1 sluit ge5 adaequate k5nis van d5 m5s*elijk5 ,gee/ 9 zi*4 ,bewijs4 ,imm]s de voor/ell+ e5] inw]k+ op het m5s*elijk ,li*aam sluit 7vlg4 ,/4 ,,xxvii v4d4 ,d47 ge5 adaequate k5nis van dit ,li*aam zelf 9 zi*1 (wel drukt zijn wez5 niet op adaequate wijze uit4 ,d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 zij /emt niet adaequaat met d5 a>d des ,gee/es ov]e54 ,d]halve drukt ook 7vlg4 ,axioma ,,vi ,d4 ,i7 de voor/ell+ di] voor/ell+ niet het wez5 van d5 m5s*elijk5 ,gee/ uit1 (wel sluit zij di5s adaequate k5nis niet 9 zi*4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,hi]uit volgt dat de m5s*elijke ,gee/1 zoo dikwijls hij de d+5 wa>neemt1 gelijk zij zi* 9 de algeme5e orde d] ,natuur voordo51 no* van zi*zelf1 no* van zijn ,li*aam1 no* van de uitw5dige voorw]p51 e5 adaequate k5nis bezit1 do* sle*ts e5 v]w>de en gebrekkige4 ,de ,gee/ to* k5t zi*zelf niet dan voorzoov] hij voor/ell+5 omtr5t de inw]k+5 op het m5s*elijk ,li*aam wa>neemt 7vlg4 ,/4 ,,xxiii v4d4 ,d474 ,zijn eig5 ,li*aam e*t] kan hij 7vlg4 ,/4 ,,xix v4d4 ,d47 niet &]s wa>nem5 dan door middel van diezelfde voor/ell+5 van inw]k+51 wa>door hij ook 7en uitsluit5d7 uitw5dige voorw]p5 wa>neemt 7vlg4 ,/4 ,,xxvi v4d4 ,d474 ,d]halve bezit hij1 voorzoov] hij deze voor/ell+5 heeft1 no* van zi*zelf 7vlg4 ,/4 ,,xxix v4d4 ,d471 no* van zijn ,li*aam 7vlg4 ,/4 ,,xxvii v4d4 ,d471 no* van de uitw5dige voorw]p5 7vlg4 ,/4 ,,xxv v4d4 ,d47 e5 adaequate k5nis1 do* sle*ts 7vlg4 ,/4 ,,xxviii en ,opm]k+ v4d4 ,d47 e5 gebrekkige en v]w>de4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,ik zeg opzettelijk dat de ,gee/ no* van zi*zelf1 no* van zijn ,li*aam1 no* van de uitw5dige voorw]p5 e5 adaequate voor/ell+ heeft1 do* sle*ts e5 v]w>de1 zoo dikwijls hij de d+5 wa>neemt gelijk ze zi* 9 de algeme5e orde d] ,natuur voordo51 d4w4z4 zoo dikwijls hij van buit5 af1 kra*t5s d5 toevallig5 sam5loop d] om/&igh$5 g5oodzaakt wordt het e5 ( &] wa> te nem52 en niet zoo dikwijls hij van b9n5 uit1 d4w4z4 door het feit dat hij me]d]e d+5 tegelijk bes*\wt1 g5oopt wordt hun ov]e5kom/1 v]s*ill5 en teg5/rijdigh$5 te begrijp54 ,want zoo dikwijls hij op deze ( e5ige &]e wijze inn]lijk ertoe g$rev5 wordt1 bes*\wt hij de d+5 held] en duidelijk1 gelijk ik hi]ond] zal aantoon54 ,/ell+ ,,xxx4 ,wij kunn5 omtr5t d5 duur van ons ,li*aam ge5 &]e dan sle*ts uit]/ inadaequate k5nis bezitt54 ,bewijs4 ,de duur van ons ,li*aam hangt 7vlg4 ,axioma ,i v4d4 ,d47 niet af van zijn wez5 en ev5m9 7vlg4 ,/4 ,,xxi v4 ,d4 ,i7 van d5 absolut5 a>d ,gods4 ,ma> het wordt 7vlg4 ,/4 ,,xxviii ,d4 ,i7 tot be/aan en w]k5 g5oodzaakt door oorzak5 welke zelf ook door &]e oorzak5 tot e5 bepaalde wijze van be/aan en w]k5 g5oodzaakt word5 en deze w$]om door &]e en zoo tot 9 het one9dige4 ,de duur van ons ,li*aam hangt dus af van de algeme5e orde d] ,natuur en d5 toe/& d] d+54 ,omtr5t di5 toe/& d] d+5 ev5wel be/aat 7vlg4 ,gevolg v4 ,/4 ,,ix v4d4 ,d47 k5nis 9 ,god voorzoov] hij e5 voor/ell+ heeft van h5 all5 en niet voorzoov] hij sle*ts de voor/ell+ heeft van het m5s*elijk ,li*aam alle54 ,d]halve is de k5nis van d5 duur van het m5s*elijk ,li*aam 9 ,god uit]/ inadaequaat1 voorzoov] hij sle*ts bes*\wd wordt als uitmak5de het wez5 van d5 m5s*elijk5 ,gee/1 d4w4z4 7vlg4 ,gevolg v4 ,/4 ,,xi v4d4 ,d473 deze k5nis is 9 onz5 ,gee/ uit]/ inadaequaat4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxxi4 ,wij kunn5 omtr5t d5 duur d] bijzond]e d+5 welke buit5 ons be/aan1 ge5 &]e dan sle*ts uit]/ inadaequate k5nis bezitt54 ,bewijs4 ,imm]s elk bijzond] d+ moet1 ev5als het m5s*elijk ,li*aam 7vlg4 ,/4 ,,xxviii ,d4 ,i7 door e5 &] bijzond] d+ g5oodzaakt word5 tot e5 bepaalde wijze van be/aan en w]k51 en dit w$]om door e5 &] d+ en zoo tot 9 het one9dige4 ,aangezi5 wij e*t] uit deze algeme5e eig5s*ap d] bijzond]e d+5 9 de voorga&e /ell+ hebb5 bewez51 dat wij omtr5t d5 duur van ons eig5 ,li*aam sle*ts e5 ze] inadaequate k5nis bezitt51 moet5 wij dus wel tot dezelfde gevolgtrekk+ kom5 wat d5 duur d] bijzond]e d+5 betreft1 nl4 dat wij hi]omtr5t ge5 &]e dan sle*ts uit]/ inadaequate k5nis bezitt5 kunn54 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,hi]uit volgt1 dat alle bijzond]e zak5 toevallig gebeurlijk en v]gankelijk zijn4 ,imm]s wij kunn5 7vlg4 de voorg4 ,/47 ge5]lei adaequate k5nis omtr5t hun duur bezitt5 en dat jui/ is het wat wij ond] toevalligheid gebeurlijkheid en v]gankelijkheid mogelijkheid van v]val d] d+5 hebb5 te v]/aan 7zie ,opm]k+ ,i bij ,/4 ,,xxxiii ,d4 ,i74 ,want behalve 9 dez5 z9 be/aat er n]g5s iets toevalligs4 ,/ell+ ,,xxxii4 ,alle voor/ell+5 zijn wa> voorzoov] zij tot ,god word5 t]uggebra*t4 ,bewijs4 ,imm]s alle voor/ell+5 welke 9 ,god be/aan1 kom5 7vlg4 ,gevolg v4 ,/4 ,,vii v4d4 ,d47 geheel en al ov]e5 met het door h5 voorge/elde en d]halve zijn zij 7vlg4 ,axioma ,,vi v4 ,d4 ,i7 ook all5 wa>4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxxiii4 ,er is 9 voor/ell+5 niets positiefs1 wa>om zij vals* g5oemd kond5 word54 ,bewijs4 ,wie dit ontk5t1 /elle zi* e5s1 zoo dit mogelijk is1 e5 positiev5 d5kvorm voor1 welke het wez5 van dwal+ ( vals*heid uitmaakt4 ,deze d5kvorm kan 7vlg4 de voorg4 ,/47 niet be/aan 9 ,god2 buit5 ,god ev5wel is hij 7vlg4 ,/4 ,,xv ,d4 ,i7 ev5m9 be/aanba> no* d5kba>4 ,d]halve kan er 9 voor/ell+5 niets positiefs voorkom51 wa>om zij vals* g5oemd kond5 word54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxxiv4 ,elke voor/ell+ welke 9 ons absoluut,a#bb1 (wel adaequaat en volmaakt is1 is wa>4 ,bewijs4 ,wanne] wij zegg5 dat er 9 ons e5 adaequate en volmaakte voor/ell+ be/aat1 zegg5 wij 7vlg4 ,gevolg v4 ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 niets &]s dan dat er 9 ,god1 voorzoov] hij het wez5 van onz5 ,gee/ uitmaakt1 e5 adaequate en volmaakte voor/ell+ be/aat4 ,bijgevolg zegg5 wij dan 7vlg4 ,/4 ,,xxxii v4d4 ,d47 niets &]s dan dat zulk e5 voor/ell+ wa> is4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxxv4 ,vals*heid be/aat 9 e5 gemis aan k5nis dat inadaequate1 (wel gebrekkige en v]w>de voor/ell+5 k5m]kt4 ,bewijs4 ,er is 7vlg4 ,/4 ,,xxxiii v4d4 ,d47 9 voor/ell+5 niets positiefs dat het wez5 d] vals*heid 9 zi* sluit4 ,ma> to* kan vals*heid niet be/aan 9 e5 vol/rekte ont/5t5is4 7,imm]s1 zooals m5 zegt3 de ,gee/1 niet het ,li*aam dwaalt en b$riegt zi*74 ,ev5m9 9 e5 vol/rekte onwet5dheid3 imm]s niet-wet5 en dwal5 zijn v]s*ill5de zak54 ,d]halve be/aat zij 9 dit gemis aan k5nis dat e5 inadaequate k5nis d] d+51 (wel inadaequate en v]w>de voor/ell+5 k5m]kt4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,9 de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,xvii van dit ,deel heb ik uite5gezet1 hoe dwal+ 9 gemis aan k5nis be/aat2 tot me]d]e v]duidelijk+ hi]van zal ik ev5wel ?ans e5 voorbeeld gev54 ,de m5s*5 dan b$rieg5 zi* indi5 zij wan5 vrij te zijn4 ,deze me5+ b]u/ alle5 hi]op dat zij zi* wel bewu/ zijn van hun h&el+51 do* onwet5d omtr5t de oorzak5 door welke deze bepaald word54 ,hun voor/ell+ van vrijheid is dus deze3 dat zij ge5 oorzaak voor hun h&el+5 k5n54 ,imm]s wanne] zij zegg5 dat de m5s*elijke h&el+5 van d5 wil afhang51 sprek5 zij woord5 wa>bij zij ge5]lei voor/ell+ hebb54 ,niem& to* weet wat die wil is en op welke wijze hij het ,li*aam 9 beweg+ z\ br5g51 t]wijl wie &]s d5k5 en zetels en woonplaats5 voor de ziel v]z9n51 sle*ts spot ( afs*uw pleg5 te v]wekk54 ,zoo v]beeld5 wij ons1 wanne] wij na> de zon kijk51 dat zij om/reeks #bjj voet van ons v]wijd]d is4 ,deze dwal+ nu be/aat niet uitsluit5d 9 deze v]beeld+1 ma> 9 het feit dat1 t]wijl wij ons dit v]beeld51 ha> w>e af/& en de oorzaak di] v]beeld+ ons onbek5d zijn4 ,want al erk5n5 wij lat] dat zij me] dan #fjj a>dmiddellijn5 van ons v]wijd]d is1 wij blijv5 ons niettem9 /e$s v]beeld5,a#af dat zij di*tbij is4 ,imm]s wij /ell5 ons de zon niet zoo di*tbij voor omdat wij ha> w>5 af/& niet k5n51 ma> omdat ha> inw]k+ op ons ,li*aam het wez5 d] zon sle*ts 9 zi* sluit voorzoov] dit ,li*aam zelf die inw]k+ ond]gaat4 ,/ell+ ,,xxvi4 ,inadaequate en v]w>de voor/ell+5 volg5 elka> met dezelfde noodzakelijkheid als adaequate1 (wel held]e en duidelijke voor/ell+54 ,bewijs4 ,alle voor/ell+5 zijn 7vlg4 ,/4 ,,xv ,d4 ,i7 9 ,god1 en voorzoov] zij als goddelijk word5 bes*\wd zijn zij ook 7vlg4 ,/4 ,,xxxii v4d4 ,d47 wa> en 7vlg4 ,gevolg v4 ,/4 ,,vii v4d4 ,d47 adaequaat4 ,er be/aan da>om ook ge5 inadaequate ( v]w>de voor/ell+5 dan alle5 voorzoov] zij op d5 bijzond]5 gee/ van dez5 ( g55 betrekk+ hebb5 7zie hi]ov] ,/4 ,,xxiv en ,,xxviii v4d4 ,d474 ,d]halve volg5 ook alle1 zo[el adaequate als inadaequate voor/ell+5 7vlg4 ,gevolg v4 ,/4 ,,vi v4d4 ,d47 op elka> met dezelfde noodzakelijkheid4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxxvii4 ,datg5e wat aan alles geme5 is 7zie hi]ov] bov51 ,hulp/4 ,,ii7 en wat ev5ze] 9 e5 deel als 9 het geheel voorkomt1 maakt van ge5 enkel bijzond] d+ het wez5 uit4 ,bewijs4 ,wie dit ontk5t /elle zi*1 zoo dit mogelijk is1 voor1 dat zooiets wl het wez5 van e5ig bijzond] d+ kon uitmak51 bijvoorbeeld het wez5 van ,b4 ,dan z\ het dus 7vlg4 ,def9itie ,,ii v4d4 ,d47 zond] ,b no* be/aanba> no* d5kba> zijn4 ,ma> dit is 9 /rijd met het ond]/elde4 ,d]halve kan het niet tot het wez5 van ,b behoor51 no* tot het wez5 van e5ig &] bijzond] d+4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxxviii4 ,datg5e wat aan alles geme5 is en wat ev5ze] 9 e5 deel als 9 het geheel voorkomt1 kan niet &]s dan adaequaat word5 gek5d4 ,bewijs4 ,laat ,a iets zijn dat aan alle voorw]p5 geme5 is en ev5ze] 9 e5 deel van e5 ( &] voorw]p voorkomt als 9 het geheel4 ,ik bewe] dan dat ,a niet &]s dan adaequaat kan word5 gek5d4 ,de voor/ell+ ervan to* zal 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,vii v4d4 ,d47 9 ,god noodzakelijk adaequaat zijn1 zo[el voorzoov] hij e5 voor/ell+ van het m5s*elijk ,li*aam1 alsook voorzoov] hij voor/ell+5 van de inw]k+5 da>op heeft1 welke inw]k+5 7vlg4 ,/4 ,,xvi1 ,,xxv en ,,xxvii v4d4 ,d47 g$eeltelijk zo[el van d5 a>d van het m5s*elijk ,li*aam als van di5 d] uitw5dige voorw]p5 afhang54 ,d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xii en ,,xiii v4d4 ,d47 deze voor/ell+ zal 9 ,god noodzakelijk adaequaat zijn1 voorzoov] hij d5 m5s*elijk5 ,gee/ uitmaakt1 (wel voorzoov] hij voor/ell+5 heeft welke 9 d5 m5s*elijk5 ,gee/ voorkom54 ,de ,gee/ neemt dus 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 ,a noodzakelijk adaequaat wa> en datwel zo[el voorzoov] hij zi*zelf1 als voorzoov] hij zijn eig5 ,li*aam1 ( welk &] uitw5dig voorw]p ook1 wa>neemt1 en op ge5 &]e wijze kan ,a g$a*t word54 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,hi]uit volgt dat er enkele voor/ell+5 ( begripp5 be/aan1 welke aan alle m5s*5 geme5 zijn4 ,imm]s alle voorw]p5 kom5 7vlg4 ,hulp/4 ,,ii7 9 sommige punt5 ov]e51 welke dan door i$]e5 adaequaat1 (wel held] en duidelijk1 kunn5 word5 gek5d4 ,/ell+ ,,xxxix4 ,ook van datg5e wat eig5 en geme5 is aan het m5s*elijk ,li*aam en aan zek]e uitw5dige voorw]p51 die op het m5s*elijk ,li*aam pleg5 9 te w]k51 en wat ev5ze] 9 hun deel5 als 9 het geheel voorkomt1 zal de voor/ell+ 9 d5 ,gee/ adaequaat zijn4 ,bewijs4 ,laat ,a datg5e zijn wat aan het m5s*elijk ,li*aam en aan zek]e uitw5dige voorw]p5 eig5 en geme5 is2 wat ev5ze] 9 het m5s*elijk ,li*aam als 9 die uitw5dige voorw]p5 en v]volg5s ev5ze] 9 elk deel di] uitw5dige voorw]p5 als 9 het geheel voorkomt4 ,er zal dan van ,a 7vlg4 ,gevolg v4 ,/4 ,,vii v4d4 ,d47 9 ,god e5 adaequate voor/ell+ be/aan1 zo[el voorzoov] hij de voor/ell+ van het m5s*elijk ,li*aam1 als voorzoov] hij voor/ell+5 heeft van die ond]/elde uitw5dige voorw]p54 ,ge/eld nu dat zulk e5 uitw5dig voorw]p op het m5s*elijk ,li*aam inw]kt met datg5e wat het er m$e geme5 heeft1 dat is dus met ,a1 dan zal de voor/ell+ di] inw]k+ 7vlg4 ,/4 ,,xvi v4d4 ,d47 de eig5s*ap ,a 9 zi* sluit54 ,de voor/ell+ di] inw]k+ zal dus 7vlg4 hetzelfde ,gevolg ,/4 ,,vii v4d4 ,d47 voorzoov] zij de eig5s*ap ,a 9 zi* sluit1 9 ,god adaequaat zijn1 voorzoov] ,god bes*\wd wordt als hebb5de de voor/ell+ van het m5s*elijk ,li*aam1 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 voorzoov] hij het wez5 van d5 m5s*elijk5 ,gee/ uitmaakt4 ,d]halve is 7vlg4 ,gevolg v4 ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 deze voor/ell+ 9 d5 m5s*elijk5 ,gee/ ook adaequaat4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,hi]uit volgt dat de ,gee/ des te bet] 9 /aat is om vele d+5 adaequaat wa> te nem51 na>mate zijn ,li*aam me] met &]e voorw]p5 geme5 heeft4 ,/ell+ ,,xl4 ,alle voor/ell+5 welke 9 d5 ,gee/ volg5 uit voor/ell+5 welke 9 di5 ,gee/ adaequaat zijn1 zijn ev5e5s adaequaat4 ,bewijs4 ,dit is duidelijk4 ,imm]s wanne] wij zegg5 dat 9 d5 m5s*elijk5 ,gee/ e5 voor/ell+ volgt uit voor/ell+5 welke 9 di5 gee/ adaequaat zijn1 zegg5 wij 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 niets &]s dan dat er 9 het goddelijk v]/& zelf e5 voor/ell+ be/aat van welke ,god oorzaak is1 niet voorzoov] hij one9dig is1 no* voorzoov] hij voor/ell+5 heeft van me]d]e bijzond]e d+51 ma> uitsluit5d voorzoov] hij het wez5 van d5 m5s*elijk5 ,gee/ uitmaakt4 ,opm]k+ ,i3 ,hi]m$e heb ik d5 oorsprong di] begripp5 welke m5 algeme5 erk5de begripp5 noemt en welke de grondslag5 vorm5 van ons r$5e]51 v]kla>d4 ,no*tans zijn er voor sommig5 di] grondwa>h$5 ( begripp5 nog wel &]e oorzak5 en miss*i5 w>e het van pas deze hi] volg5s onze me?ode uite5 te zett54 ,da>bij to* z\ het blijk5 welke begripp5 nuttig] zijn dan &]e en welke da>5teg5 nauwelijks e5ige wa>de hebb52 v]volg5s welke begripp5 algeme5 erk5d word51 welke held] en duidelijk zijn sle*ts voor h5 die niet aan vooroordeel5 lijd51 en t5slotte welke op v]ke]d5 grondslag b]u/54 ,bov5di5 z\ het blijk5 hoe die begripp51 welke m5 begripp5 van d5 twe$5 rang noemt1 en bijgevolg ook de grondwa>h$5 welke op h5 b]u/51 ont/aan zijn1 en nog me] wat ik hi]omtr5t wel e5s heb ov]wog54 ,ma> aangezi5 ik deze zak5 voor e5 &]e v]h&el+ be/emd heb en ik ook vrees door al te groote uitvo]igheid v]vel5d te zull5 word51 wil ik ze ?ans liev] ov]slaan4 ,om e*t] niets ervan weg te lat5 wat m5 noodzakelijk moet wet51 zal ik nog 9 het kort de oorzak5 er aan toevoeg5 wa>uit de zoog5aamde transc5d5tale,a#dj begripp51 zooals ,zijn1 ,d+1 ,iets1 ont/aan zijn4 ,deze uitdrukk+5 zijn namelijk het gevolg da>van dat het m5s*elijk ,li*aam1 omdat het begr5sd is1 sle*ts 9 /aat is om e5 bepaald aantal d5kbeeld5 7wat e5 d5kbeeld is heb ik uite5 gezet 9 de ,opm]k+ bij ,/4 ,,xvii v4d4 ,d47 gelijktijdig 9 zi* te vorm52 wordt dit aantal ov]s*r$5 dan beg9n5 de d5kbeeld5 v]w>d te word54 ,en wordt het aantal d5kbeeld5 dat het ,li*aam 9 /aat is gelijktijdig te vorm51 en z dat het ze duidelijk ond]s*eidt1 v]re ov]s*r$51 dan v]w>r5 zij zi* ond]l+ geheel en al4 ,wa> dit zoo is1 blijkt uit het ,gevolg van ,/4 ,,xvii en uit ,/4 ,,xviii van dit ,deel1 dat de m5s*elijke ,gee/ zi* zooveel voorw]p5 gelijktijdig duidelijk kan voor/ell5 als er 9 zijn ,li*aam gelijktijdig beeld5 kunn5 word5 gevormd4 ,wanne] e*t] de beeld5 9 het m5s*elijk ,li*aam geheel en al v]w>d rak51 zal ook de ,gee/ zi* die voorw]p5 v]w>d en zond] duidelijk ond]s*eid voor/ell5 en ze als het w>e ond] n k5m]k begrip sam5vatt51 zooals bijv4 ond] het ,zijn1 ,d+ enz4 ,m5 kan dit ook afleid5 uit het feit dat beeld5 voor/ell+5 niet /e$s ev5 kra*tig zijn en uit me] soortgelijke oorzak51 welke ik hi] e*t] niet behoef uite5 te zett5 omdat wij voor het doel dat wij beoog5 er sle*ts ne behoev5 te ov]weg54 ,alle to* kom5 hi]op ne] dat deze uitdrukk+5 voor/ell+5 a&uid5 welke 9 de hoog/e mate v]w>d zijn4 ,e5 d]gelijk5 oorsprong hebb5 die begripp51 welke m5 algeme5e univ]seele begripp5 noemt1 zooals ,m5s*1 ,pa>d1 ,hond enz4 ,9 het m5s*elijk ,li*aam word5 namelijk zooveel beeld5 van bijvoorbeeld m5s*5 gelijktijdig gevormd1 dat zij het voor/ell+sv]mog5 wel niet geheel en al1 ma> to* 9 zoov]re te bov5 gaan1 dat de ,gee/ zi* hun kle9e v]s*ill5 7zooals bijvoorbeeld elks kleur1 grootte enz47 en hun bepaald aantal niet kan v]beeld51 ma> zi* sle*ts datg5e duidelijk voor/elt1 wa>9 all51 voorzoov] zij op het ,li*aam inw]k51 ov]e5kom54 ,want van dit ov]e5kom5de geme5s*appelijke kreeg de ,gee/ door elk beeld afzond]lijk re$s d5 /]k/5 indruk4 ,dit geme5s*appelijke nu drukt m5 uit door het begrip ,m5s*1 en deze b5am+ geeft m5 aan het one9dig aantal individu51 omdat m5 zi*1 zooals wij re$s zeid51 hun bepaald aantal niet kan voor/ell54 ,hi]bij moet ev5wel word5 opgem]kt dat deze begripp5 niet door all5 op dezelfde wijze word5 gevormd1 ma> dat zij voor elk v]s*ill5 na> gelang van datg5e wat het mee/ op zijn ,li*aam heeft +ew]kt en wat de ,gee/ zi* da>om het gemakkelijk/ voor/elt ( h]9n]t4 ,zoo zull5 bijvoorbeeld li$51 die h]haaldelijk met bewond]+ de m5s*elijke ge/alte hebb5 gade geslag51 ond] het begrip m5s* v]/aan3 e5 di] van opg]i*te h\d+4 ,zij da>5teg51 die gewoon w>5 op iets &]s te lett51 zull5 we] e5 &] algeme5 beeld van d5 m5s* vorm5 en bijvoorbeeld zegg53 de m5s* is e5 di] dat kan la*51 ( e5 tweevoetig di] zond] ve]51 ( e5 r$elijk di]4 ,en zoo zal elke5 zi* omtr5t alle ov]ige d+5 algeme5e beeld5 vorm5 na> gelang van d5 toe/& van zijn eig5 ,li*aam4 ,het is da>om ook niet te v]wond]5 dat er ond] de wijsge]5 die de natuurlijke d+5 uitsluit5d door hun beeld5 hun z9tuigelijke voor/ell+5 wild5 v]kl>51 zooveel v]s*ill5 van me5+ g]ez5 zijn4 ,opm]k+ ,,ii3 ,uit al het hi]bov5 gezegde blijkt duidelijk1 dat wij vel]lei wa>nem5 en dat wij algeme5 begripp5 vorm53 #a4 uit bijzond]e d+5 welke door de z9tuig5 gebrekkig1 v]w>d en ongeord5d aan het v]/& word5 voorge/eld4 7,zie ,gevolg v4 ,/4 ,,xxix v4d4 ,d474 ,ik b5 da>om gewoon d]gelijke wa>nem+5 te noem53 k5nis1 b]u/5d op vage erv>+4 #b4 uit teek5s2 bijvoorbeeld doordat wij ons bij het hoor5 ( lez5 van sommige woord5 de d+5 h]9n]5 en ons voor/ell+5 van h5 vorm51 gelijk5de op die wa>9 de d+5 zelf v]beeld w]d51 7zie de ,opm]k+ bij ,/4 ,,xviii v4d4 ,d474 ,9 het v]volg zal ik deze beide wijz5 om de d+5 te bes*\w5 noem53 k5nis van de e]/e soort1 me5+ (wel v]beeld+4 #c4 t5 slotte uit het feit dat wij algeme5 erk5de begripp5 en jui/e voor/ell+5 van de eig5s*app5 d] d+5 bezitt5 7zie ,gevolg ,/4 ,,xxxviii1 ,gevolg ,/4 ,,xxxix en ,/4 ,,xl v4d4 ,d474 ,hi] zal ik sprek5 van ,r$e en ,k5nis van de twe$e soort4 ,behalve deze twee soort5 van k5nis be/aat er1 gelijk ik 9 het volg5de zal aantoon51 nog e5 d]de1 welke ik het intutieve wet5,a#da zal noem54 ,deze soort van k5nis leidt uit de adaequate voor/ell+ van het w]kelijk wez5 van e5 ( &] attribuut ,gods de adaequate k5nis van het wez5 d] d+5 af4 ,ik zal dit alles door e5 voorbeeld v]duidelijk54 ,lat5 er bijvoorbeeld drie getall5 gegev5 zijn1 wa>bij e5 vi]de gezo*t moet word51 dat zi* v]h\dt tot het d]de als het twe$e tot het e]/e4 ,koopli$5 zull5 niet a>zel5 het twe$e met het d]de te v]m5igvuldig5 en het product door het e]/e te deel51 hetzij omdat zij datg5e wat zij van hun mee/] zond] e5ig bewijs gele]d hebb5 nog niet v]gat51 hetzij omdat zij het zelf bij de e5v\dig/e getall5 hebb5 ond]vond51 hetzij op grond van het bewijs aan ,/ell+ ,,xix ,boek ,,vii van ,euclides1 d4w4z4 op grond van de algeme5e eig5s*ap d] ev5r$ig54 ,bij de mee/ e5v\dige getall5 ev5wel is niets van dit alles noodig4 ,wanne] bijvoorbeeld de getall5 #a1 #b en #c gegev5 zijn1 is er niem& die niet ziet dat de vi]de ev5r$ige het getal #f is4 ,en dat wel veel held]d]1 aangezi5 wij uit de v]h\d+ zelf wa>91 na> wij op d5 e]/5 blik zi5--het e]/e tot het twe$e /aat1 onmiddellijk het vi]de afleid54 ,/ell+ ,,xli4 ,de k5nis van de e]/e soort is de e5ige oorzaak van vals*heid1 die van de twe$e en d]de soort is e*t] noodzakelijk wa>4 ,bewijs4 ,9 de voorga&e ,opm]k+ zeid5 wij dat al die voor/ell+5 welke inadaequaat en v]w>d zijn1 tot de k5nis van de e]/e soort behoor54 ,d]halve is 7vlg4 ,/4 ,,xxxv v4d4 ,d47 deze k5nis de e5ige oorzaak van vals*heid4 ,voorts zeid5 wij dat adaequate voor/ell+5 tot de k5nis van de twe$e en d]de soort behoor51 en d]halve is deze 7vlg4 ,/4 ,,xxxiv v4d4 ,d47 ook noodzakelijk wa>4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xlii4 ,niet de k5nis van de e]/e1 ma> die van de twe$e en d]de soort le]5 ons wa>heid van vals*heid ond]s*eid54 ,bewijs4 ,deze ,/ell+ is vanzelf duidelijk4 ,imm]s wie tuss*5 wa>heid en vals*heid weet te ond]s*eid51 moet e5 adaequate voor/ell+ hebb5 omtr5t wat wa> ( vals* is1 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,,ii ,/4 ,,xl v4d4 ,d47 hij moet wa>heid en vals*heid k5n5 met de k5nis van de twe$e ( d]de soort4 ,/ell+ ,,xliii4 ,wie e5 w>e voor/ell+ heeft1 wt tev5s dat hij e5 w>e voor/ell+ heeft en kan aan de wa>heid ervan niet me] twijfel54 ,bewijs4 ,e5 w>e voor/ell+ 9 ons is 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 e5 zoodanige1 welke 9 ,god adaequaat is voorzoov] hij zi* op5ba>t 9 d5 a>d van d5 m5s*elijk5 ,gee/4 ,nem5 wij nu e5s aan dat er 9 ,god1 voorzoov] hij zi* op5ba>t 9 d5 m5s*elijk5 ,gee/1 e5 adaequate voor/ell+ ,a be/aat4 ,van deze voor/ell+ moet er 9 ,god noodzakelijk we] e5 voor/ell+ be/aan welke tot ,god 9 dezelfde betrekk+ /aat als voor/ell+ ,a 7vlg4 ,/4 ,,xx v4d4 ,d4 welk] bewijs algeme5 is74 ,ma> voor/ell+ ,a heeft1 volg5s het ond]/elde1 betrekk+ op ,god voorzoov] hij zi* op5ba>t 9 d5 m5s*elijk5 ,gee/2 d]halve moet ook de voor/ell+ van voor/ell+ ,a tot ,god 9 dezelfde betrekk+ /aan2 d4w4z4 7vlg4 hetzelfde ,gevolg ,/4 ,,xi v4d4 ,d473 deze adaequate voor/ell+ van voor/ell+ ,a zal aanwezig zijn 9 di5zelfd5 ,gee/ die de adaequate voor/ell+ ,a heeft4 ,d]halve zal dege5 die e5 adaequate voor/ell+ heeft1 ( die 7vlg4 ,/4 ,,xxxiv v4d4 ,d47 e5 zaak na> wa>heid erk5t1 tev5s e5 adaequate voor/ell+ hebb5 zijn] k5nis1 (wel e5 w>e k5nis2 d4w4z4 7gelijk vanzelf spreekt73 hij moet tev5s zek] ervan zijn4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,9 de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,xxi van dit ,deel heb ik uite5 gezet wat ond] de voor/ell+ e5] voor/ell+ moet word5 v]/aan4 ,ik m]k e*t] op dat de voorga&e ,/ell+ ook uit zi*zelf duidelijk is4 ,imm]s i$]e5 die e5 w>e voor/ell+ heeft1 weet dat e5 w>e voor/ell+ de groot/ mogelijke zek]heid 9 zi* sluit1 aangezi5 e5 w>e voor/ell+ hebb5 niets &]s beteek5t dan e5 zaak volmaakt ( zoo go$ mogelijk k5n54 ,hi]aan zal to* zek] niem& kunn5 twijfel51 t5zij hij me5t dat e5 voor/ell+ e5 /om d+ is,a#af1 zooals bijvoorbeeld e5 s*ild]ij op e5 paneel en niet e5 vorm van d5k51 namelijk het begrijp5 zelf4 ,ik vraag u3 wie kan wet5 dat hij e5 ( &]e zaak begrijpt1 als hij niet e]/ die zaak begrep5 heeft8 ,d4w4z43 wie kan wt5 dat hij zek] is omtr5t e5 ( &]e zaak als hij niet e]/ omtr5t die zaak zek] is8 ,en dan3 welk held]d] en zek]d] k5teek5 d] wa>heid z\ er kunn5 zijn dan e5 w>e voor/ell+8 ,voorwa>1 ev5als het li*t zi*zelf en de dui/]nis op5ba>t1 zoo ook is de wa>heid de toets van zi*zelf en van het vals*e4 ,en hi]m$e me5 ik tev5s de volg5de vrag5 te hebb5 beantwoord4 ,9 de e]/e plaats deze3 ,als e5 w>e voor/ell+ van e5 vals*e wordt ond]s*eid5 uitsluit5d voorzoov] de w>e 9 ov]e5/emm+ met het door ha> voorge/elde g5oemd mag word51 z\ dus de w>e voor/ell+ ge5]lei w]kelijkheid ( volmaak!id op de vals*e vr hebb5 7aangezi5 zij alle5 9 naam van elka> v]s*ill57 en bijgevolg z\ e5 m5s* die w>e voor/ell+5 heeft ook niets vr hebb5 bij hem die sle*ts vals*e heeft4 ,voorts3 hoe komt het dat m5s*5 vals*e voor/ell+5 hebb58 ,en t5 slotte3 hoe kan iem& met zek]heid wet5 dat hij voor/ell+5 heeft welke met het door h5 voorge/elde ov]e5kom58 ,ik h]haal dat ik me5 re$s het antwoord op deze vrag5 gegev5 te hebb54 ,wat to* het ond]s*eid tuss*5 e5 w>e en e5 vals*e voor/ell+ betreft3 uit ,/ell+ ,,xxxv van dit ,deel blijkt dat de e]/e zi* v]h\dt tot de twe$e als iets be/a&s tot iets niet-be/a&s4 ,de oorzak5 d] vals*heid e*t] heb ik van ,/ell+ ,,xix af tot ,/ell+ ,,xxxv met de ,opm]k+ da>bij t5 duidelijk/e blootgelegd4 ,wa>uit tev5s blijkt welk ond]s*eid er is tuss*5 e5 m5s* die w>e en e5 die uitsluit5d vals*e voor/ell+5 heeft4 ,wat e9delijk het laat/e punt betreft3 namelijk hoe iem& kan wet5 dat hij e5 voor/ell+ heeft welke aan het door ha> voorge/elde beantwoordt3 ik heb zooev5 me] dan voldo5de aangetoond dat dit alle5 e5 gevolg hi]van is dt hij e5 voor/ell+ heeft welke met het door ha> voorge/elde ov]e5komt1 (wel doordat de wa>heid toets is van zi*zelf4 ,voeg hi]bij nog dat onze ,gee/1 voorzoov] hij de d+5 na> wa>heid wa>neemt e5 deel is van het one9dige v]/& ,gods 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 dan zal m5 moet5 inzi5 dat de held]e en duidelijke voor/ell+5 van d5 ,gee/ noodzakelijk ev5 wa> zijn als de voor/ell+5 ,gods4 ,/ell+ ,,xliv4 ,het ligt niet 9 d5 a>d d] ,r$e de d+5 als toevallig1 wel e*t] ze als noodzakelijk te bes*\w54 ,bewijs4 ,het behoort tot d5 a>d d] ,r$e de d+5 na> wa>heid wa> te nem5 7vlg4 ,/4 ,,xli v4d4 ,d471 namelijk 7vlg4 ,axioma ,,vi ,d4 ,i7 zooals zij op zi*zelf zijn1 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xxix ,d4 ,i7 niet als toevallig1 ma> als noodw5dig4 ,h4t4b4w4 ,gevolg ,i3 ,hi]uit volgt dat het uitsluit5d van de v]beeld+ voor/ell+ afhangt dat wij d+51 zo[el t5 opzi*te van het v]l$5 als van de toekom/1 als toevallig bes*\w54 ,opm]k+3 ,op welke wijze nu dit ges*i$t1 zal ik met enkele woord5 v]kl>54 ,wij hebb5 hi]bov5 7,/4 ,,xvii met ,gevolg v4d4 ,d47 aangetoond dat de ,gee/ zi* de d+51 ook al be/aan zij niet1 to* /e$s als aanwezig voor/elt1 zoolang er zi* ge5 oorzak5 voordo5 welke hunne aanwezigheid buit5 sluit54 ,voorts hebb5 wij 7,/4 ,,xviii v4d4 ,d47 aangetoond1 dat indi5 het m5s*elijk ,li*aam ns gelijktijdig van twee uitw5dige voorw]p5 inw]k+ ond]g+1 de ,gee/1 wanne] hij zi* lat] n di] voorw]p5 voor/elt1 zi* t]zelfd] tijd ook het &]e h]9n]t1 d4w4z4 dat hij beide voorw]p5 als aanwezig bes*\wt1 t5zij er zi* oorzak5 voordo5 welke hunne aanwezigheid buit5 sluit54 ,bov5di5 twijfelt niem& er aan dat wij ons ook d5 tijd voor/ell5 kunn51 en wel doordat wij ons voor/ell5 dat sommige voorw]p5 langzam] ( snell] ( ev5 snel beweg5 als &]e4 ,ond]/ell5 wij nu e5s e5 knaap1 die gi/]5 des morg5s ,petrus1 des middags ,paulus en des avonds ,simeon1 i$] voor het e]/1 gezi5 heeft en die nu h$5morg5 w$]om ,petrus zag4 ,uit ,/ell+ ,,xviii van dit ,deel is het duidelijk dat hij1 zoodra hij het morg5li*t wa>neemt1 zi* zal voor/ell5 dat de zon hetzelfde g$eelte van d5 hemel zal doorloop5 als d5 vorig5 dag1 m4a4w4 dat hij zi* d5 geheel5 dag zal voor/ell5 en tev5s met d5 morg5 ,petrus1 met d5 middag ,paulus en met d5 avond ,simeon4 ,d4w4z4 dat hij zi* het be/aan van ,paulus en ,simeon zal v]beeld5 9 betrekk+ tot d5 toekom/ig5 tijd4 ,omgeke]d zal hij1 wanne] hij des avonds ,simeon ziet1 zi* ,paulus en ,petrus voor/ell5 9 het v]l$51 doordat hij zi* h5 voor/elt gelijktijdig met e5 re$s v]vlog5 tijd4 ,en dit des te regelmatig] na>mate hij h5 vak] 9 deze zelfde volgorde heeft gezi54 ,gebeurt het nu e*t] e5s dat hij op e5 avond ,jacobus ziet inplaats van ,simeon1 dan zal hij zi* d5 volg5d5 morg51 bij het d5k5 aan d5 avond1 nu e5s ,simeon1 dan we] ,jacobus voor/ell51 niet e*t] beid5 tegelijk4 ,imm]s er w]d ond]/eld dat hij des avonds sle*ts e5 van beid51 niet e*t] beid5 tegelijk gezi5 _h4 ,zijn v]beeld+ zal dus weifel5 en zi* met d5 kom5d5 avond nu dez5 dan we] g55 voor/ell52 d4w4z4 hij zal de kom/ van ge5 van beid5 als zk]1 do* van elk van h5 als toevallig mogelijk bes*\w54 ,en deze onzek]heid d] v]beeld+ zal dezelfde zijn als het de voor/ell+ van d+5 betreft welke wij op dezelfde wijze 9 betrekk+ tot het v]l$5 ( het h$5 bes*\w54 ,bijgevolg zull5 wij ons de d+51 zo[el t5opzi*te van het h$51 als t5opzi*te van het v]l$5 ( van de toekom/1 als toevallig kunn5 voor/ell54 ,gevolg ,,ii3 ,het ligt 9 d5 a>d d] ,r$e1 de d+5 9 e5 ( &] opzi*t te bes*\w5 uit het gezi*tspunt d] eeuwigheid4 ,bewijs4 ,imm]s het ligt 7vlg4 voorga&e ,/47 9 d5 a>d d] ,r$e1 de d+5 als noodw5dig en niet als toevallig te bes*\w54 ,deze noodw5digheid d] d+5 e*t] vat zij 7vlg4 ,/4 ,,xli v4d4 ,d47 na> wa>heid op1 d4w4z4 7vlg4 ,axioma ,,vi v4 ,d4 ,i7 zooals zij w]kelijk is4 ,ma> deze noodw5digheid d] d+5 is 7vlg4 ,/4 ,,xvi ,d4 ,i47 de noodw5digheid zelve van ,gods eeuwig5 a>d4 ,d]halve ligt het 9 d5 a>d d] ,r$e de d+5 9 dit opzi*t te bes*\w5 uit het gezi*tspunt d] eeuwigheid4 ,da>bij komt dat de grondslag5 d] ,r$e 7vlg4 ,/4 ,,xxxviii v4d4 ,d47 begripp5 zijn1 welke uitdrukk5 wat aan alle d+5 geme5 is1 en welke 7vlg4 ,/4 ,,xxxvii v4d4 ,d47 niet het wez5 van e5ig bijzond] d+ v]kl>52 zoodat ook deze begripp5 zond] e5ig v]b& met d5 tijd1 dus uit het gezi*tspunt d] eeuwigheid moet5 word5 opgevat4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xlv4 ,elke voor/ell+ van elk voorw]p ( bijzond]1 w]kelijk be/a& d+1 sluit ,gods eeuwige en one9dige wez5 noodzakelijk 9 zi*4 ,bewijs4 ,de voor/ell+ van e5 bijzond]1 w]kelijk be/a& d+1 sluit 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,viii v4d4 ,d47 zo[el het wez5 als het be/aan van dit d+ noodzakelijk 9 zi*4 ,ma> de bijzond]e d+5 zijn 7vlg4 ,/4 ,,xv ,d4 ,i7 zond] ,god niet d5kba>2 en aangezi5 zij 7vlg4 ,/4 ,,vi v4d4 ,d47 ,god tot oorzaak hebb5 voorzoov] hij g$a*t wordt zi* te op5b>5 9 dt attribuut wa>van die d+5 zelf be/aanswijz5 zijn1 moet5 7vlg4 ,axioma ,,iv ,d4 ,i7 hun voor/ell+5 ook noodzakelijk het begrip van hun attribuut1 d4w4z4 7vlg4 ,def9itie ,,vi ,d4 ,i7 ,gods eeuwige en one9dige wez5 9 zi* sluit54 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,ik v]/a hi] ond] be/aan niet d5 duur1 d4w4z4 niet het be/aan 9 afgetrokk5 z91 als e5 soort van hoegroo!id opgevat4 ,ma> ik spreek van d5 eig5lijk5 a>d des be/aans1 welke aan de bijzond]e d+5 drom wordt toegek5d wijl uit de eeuwige noodw5digheid van ,gods a>d one9dig veel d+5 op one9dig veel wijz5 voortvloei5 7zie ,/4 ,,xvi ,d4 ,i74 ,ik spreek1 zeg ik1 van het be/aan d] bijzond]e d+5 voorzoov] zij 9 ,god zijn4 ,want (s*oon elk van h5 door e5 &] bijzond] d+ tot e5 bepaalde wijze van be/aan g5oodzaakt wordt1 vloeit to* de kra*t wa>door elk 9 zijn be/aan volh>dt1 uit de eeuwige noodw5digheid van ,gods a>d voort4 ,m5 zie hi]ov] het ,gevolg van ,/ell+ ,,xxiv ,deel ,i4 ,/ell+ ,,xlvi4 ,de k5nis van het eeuwige en one9dige wez5 ,gods1 welke 9 i$]e voor/ell+ ligt opgeslot51 is adaequaat en volmaakt4 ,bewijs4 ,het bewijs d] voorga&e /ell+ is algeme54 ,( e5 d+ als deel dan wel als geheel bes*\wd wordt1 zijn voor/ell+1 hetzij van dit deel ( van dit geheel1 sluit 7vlg4 voorga&e ,/47 ,gods eeuwige en one9dige wez5 9 zi*4 ,v&a> dat al wat ons k5nis van het eeuwige en one9dige wez5 ,gods v]s*aft1 aan alle d+5 geme5 en gelijkelijk 9 e5 deel als 9 het geheel aanwezig is4 ,d]halve moet 7vlg4 ,/4 ,,xxxviii v4d4 ,d47 deze k5nis adaequaat zijn4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xlvii4 ,de m5s*elijke ,gee/ bezit adaequate k5nis omtr5t het eeuwige en one9dige wez5 ,gods4 ,bewijs4 ,de m5s*elijke ,gee/ heeft 7vlg4 ,/4 ,,xxii v4d4 ,d47 voor/ell+51 wa>door hij 7vlg4 ,/4 ,,xxiii v4d4 ,d47 zo[el zi*zelf1 als 7vlg4 ,/4 ,,xix v4d4 ,d47 zijn eig5 ,li*aam1 en 7vlg4 ,gevolg ,i ,/4 ,,xvi en ,/4 ,,xvii v4d4 ,d47 de uitw5dige voorw]p5 als w]kelijk be/a&e wa>neemt4 ,d]halve heeft hij 7vlg4 ,/4 ,,xlv en ,,xlvi v4d4 ,d47 adaequate k5nis van het eeuwige en one9dige wez5 ,gods4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,wij zi5 hi]uit dat ,gods one9dige wez5 en zijn eeuwigheid aan i$] bek5d zijn4 ,da> nu alles 9 ,god is en uit ,god moet word5 begrep51 volgt da>uit dat wij uit deze k5nis vel]lei kunn5 afleid5 dat wij adaequaat k5n51 en dat wij zoodo5de die d]de soort van k5nis kunn5 vorm5 wa>ov] ik 9 ,opm]k+ ,,ii van ,/ell+ ,,xl van dit ,deel heb gesprok51 en ov] welk] voortreffelijkheid en nut ik 9 het ,vijfde ,deel geleg5heid zal v9d5 te h&el54 ,dat de m5s*5 ev5wel niet e5 ev5 held]e k5nis hebb5 van ,god als van algeme5 erk5de begripp51 is e5 gevolg da>van dat m5 zi* ,god niet als beeld kan voor/ell5 gelijk voorw]p51 ma> dat m5 to* het woord ,god v]b9dt aan v]beeld+5 omtr5t d+5 welke m5 gewoon is te zi52 hetge5 voor m5s*51 wijl zij voortdur5d inw]k+5 van uitw5dige voorw]p5 ond]gaan1 wel nauwelijks te v]mijd5 is4 ,ind]daad1 de mee/e dwal+5 kom5 sle*ts da>op ne] dat wij de d+5 niet bij d5 jui/5 naam noem54 ,imm]s wanne] iem& zegt dat de lijn51 uit het middelpunt van e5 cirkel na> d5 omtrek getrokk51 ongelijk van l5gte zijn1 dan v]/aat hij1 al?ans op dit oog5blik1 /ellig iets &]s ond] e5 cirkel dan de wiskundig54 ,zoo hebb5 zij1 die zi* bij het rek55 v]giss51 &]e getall5 9 d5 gee/ dan op het papi]4 ,voor zoov] m5 dus hun gee/ bes*\wt1 dwal5 zij ind]daad niet2 no*tans s*ijn5 zij te dwal51 omdat wij me55 dat zij 9 hun gee/ dezelfde getall5 hebb5 als op het papi]4 ,w>e dit niet zoo dan z\d5 wij ook vol/rekt niet me55 dat zij zi* v]giss52 ev5m9 als ik me5de dat de man dwaalde1 di5 ik onlangs hoorde uitroep5 dat zijn erf op zijns buurmans kip gevlog5 01 aangezi5 ik duidelijk g5oeg begreep wat hij b$oelde4 ,hi]uit ontspr+5 ook de mee/e me5+sv]s*ill51 namelijk doordat de m5s*5 f hun eig5 g$a*t5 niet jui/ uitdrukk5 f de b$oel+5 van &]5 v]ke]d uitlegg54 ,want t]wijl zij elka> grootelijks teg5sprek51 d5k5 zij 9 w]kelijkheid f beid5 hetzelfde f elk ov] iets &]s1 zoodat de dwal+5 en ong]ijmdh$5 welke zij bij elka> v]ond]/ell51 9 het geheel niet be/aan4 ,/ell+ ,,xlviii4 ,er be/aat 9 d5 ,gee/ ge5 onvoorwa>delijke,a#bb ( vrije wil2 do* de ,gee/ wordt g5oopt dit ( dat te will5 door e5 oorzaak welke ev5e5s door e5 &]e oorzaak bepaald is1 en deze w$]om door e5 &]e1 en zoo tot 9 het one9dige4 ,bewijs4 ,de ,gee/ is 7vlg4 ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 e5 zek]e bepaalde be/aanswijze van het ,d5k5 en kan dus 7vlg4 ,gevolg ,,ii ,/4 ,,xvii ,d4 ,i7 niet de vrije oorzaak zijn] h&el+5 zijn (wel e5 absoluut v]mog5 tot will5 ( niet-will5 bezitt54 ,om dit ( dat te will5 moet hij dus 7vlg4 ,,xxviii ,d4 ,i7 g5oopt word5 door e5 oorzaak1 welke zelf ev5e5s door e5 &]e oorzaak bepaald wordt1 deze w$]om door e5 &]e en zoo tot 9 het one9dige4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,op dezelfde wijze wordt bewez5 dat er 9 d5 ,gee/ ge5 absoluut v]mog5 be/aat om te begrijp51 te bege]51 lief te hebb5 enz4 wa>uit volgt dat deze en soortgelijke v]mog5s f geheel en al inbeeld+5 zijn f wel metaphysis*e ( algeme5e wez5s begripp5 welke wij uit bijzond]e v]s*ijnsel5 pleg5 te vorm54 ,v]/& en wil v]h\d5 zi* dus tot deze ( g5e will+,a#db op dezelfde wijze als de /e5heid tot dez5 ( g55 /e51 ( als de m5s* tot ,petrus en ,paulus4 ,de r$5 ov]ig5s1 wa>om de m5s*5 wan5 dat zij vrij zijn1 hebb5 wij re$s 9 het ,aanhangsel van ,deel ,i uite5 gezet4 ,voor ik ev5wel v]d] ga is het hi] de plaats op te m]k51 dat ik ond] ,wil v]/a het v]mog5 om te beve/ig5 ( te ontk5n51 niet e*t] de bege]te4 ,het v]mog51 zeg ik1 wa>door de ,gee/ beve/igt ( ontk5t wat wa> ( vals* is1 do* niet de bege]te1 wa>door de ,gee/ na> de d+5 /reeft ( zi* ervan afw5dt4 ,ma> nu wij hebb5 aangetoond dat deze v]mog5s algeme5e begripp5 zijn1 welke zi* niet ond]s*eid5 van de bijzond]e voor/ell+5 wa>uit wij ze vorm51 hebb5 wij ?ans te ond]zoek5 ( die will+5 zelf wel iets &]s zijn dan voor/ell+5 d] d+5 zelf4 ,er zal dus1 zeg ik1 moet5 word5 ond]zo*t ( er 9 d5 ,gee/ nog e5 &]e beve/ig+ ( ontk5n+ be/aat dan die welke e5 voor/ell+1 voorzoov] zij alle5 voor/ell+ is1 re$s 9 zi* sluit4 ,m5 zie hi]ov] de volg5de ,/ell+1 ev5als ,def9itie ,,iii van dit ,deel1 opdat m5 hi] niet d5ke aan afbeeld+54 ,imm]s ond] voor/ell+5 v]/a ik niet beeld5 zooals zij op d5 a*t]grond van het oog1 ( zoo m5 wil1 midd5 9 de h]s55 gevormd word51 ma> begripp5 van het ,d5k54 ,/ell+ ,,xlix4 ,er be/aat 9 d5 ,gee/ ge5]lei will+1 ( beve/ig+ en ontk5n+1 buit5 die welke 9 de voor/ell+1 voorzoov] zij voor/ell+ is1 ligt opgeslot54 ,bewijs4 ,er be/aat 7vlg4 voorga&e ,/47 9 d5 ,gee/ ge5 op zi*zelf /a& v]mog5 tot will5 ( niet-will51 ma> sle*ts bijzond]e will+51 namelijk deze ( g5e beve/ig+ ( deze ( g5e ontk5n+4 ,nem5 wij nu e5s e5 bijzond]e will+1 bijvoorbeeld die wijze van ,d5k5 wa>bij de ,gee/ beve/igt dat de drie hoek5 van e5 driehoek gelijk zijn aan twee re*t54 ,deze beve/ig+ sluit het begrip ( de voor/ell+ van d5 driehoek 9 zi*1 d4w4z4 zond] de voor/ell+ van d5 driehoek is zij niet d5kba>4 ,bov5di5 is deze beve/ig+ 7vlg4 ,axioma ,,iii v4d4 ,d47 zond] de voor/ell+ van d5 driehoek ook niet be/aanba>4 ,g5oemde beve/ig+ is dus zond] de voor/ell+ van d5 driehoek no* be/aanba> no* d5kba>4 ,voorts moet de voor/ell+ van d5 driehoek deze zelfde beve/ig+ 9 zi* sluit51 namelijk dat zijn drie hoek5 gelijk zijn aan twee re*t54 ,zoodat ook omgeke]d de voor/ell+ van d5 driehoek zond] deze beve/ig+ no* be/aanba> no* d5kba> is4 ,d]halve behoort deze beve/ig+ 7vlg4 ,def9itie ,,ii v4d4 ,d47 tot het wez5 d] voor/ell+ van d5 driehoek1 ja1 is zij niets &]s dan deze voor/ell+ zelf4 ,en wat wij van dze will+ gezegd hebb5 geldt 7aangezi5 wij ha> willekeurig koz57 ook voor i$]e &]e will+1 namelijk dat zij niets &]s is dan de voor/ell+ zelf4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,wil en ,v]/& zijn n en hetzelfde4 ,bewijs4 ,wil en ,v]/& zijn 7vlg4 ,/4 ,,xlviii en ,opm]k+ v4d4 ,d47 niets &]s dan bijzond]e will+5 en voor/ell+54 ,ma> bijzond]e will+5 en voor/ell+5 zijn 7vlg4 de voorga&e ,/47 n en hetzelfde4 ,d]halve zijn ook ,wil en ,v]/& n en hetzelfde4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,hi]m$e hebb5 wij opgehev5 wat geme5lijk voor oorzaak d] dwal+ wordt geh\d54 ,vroeg] to* hebb5 wij aangetoond dat vals*heid uitsluit5d be/aat 9 e5 gemis dat gebrekkige en v]w>de voor/ell+5 k5m]kt4 ,wa>om dan ook e5 vals*e voor/ell+1 voorzoov] zij vals* is1 ge5 zek]heid 9 zi* sluit4 ,wanne] wij da>om zegg5 dat iem& zi* bij e5 onwa>heid ne]legt en niet aan de wa>heid ervan twijfelt1 zoo zegg5 wij da>m$e niet dat hij zk] is1 ma> alle5 dat hij niet twijfelt ( dat hij zi* bij onwa>heid ne]legt1 omdat er ge5 oorzak5 gegev5 zijn welke zijn voor/ell+sv]mog5 aan het wankel5 kond5 br5g54 7,zie hi]ov] de ,opm]k+ bij ,/4 ,,xliv v4d4 ,d474 ,hoeze] wij dan ook aan vals*e voor/ell+5 mog5 va/h\d51 to* zull5 wij nooit kunn5 zegg5 dat wij er zek] van zijn1 want ond] zek]heid v]/aan wij iets positiefs 7zie ,/4 ,,xliii en ,opm]k+ v4d4 ,d471 niet e*t] afwezigheid van twijfel4 ,ond] gemis van zek]heid e*t] v]/aan wij vals*heid4 ,tot nad]e v]kl>+ d] voorga&e /ell+ ev5wel re/ ons nog e5 en &] 9 h]9n]+ te br5g54 ,voorts zal ik moet5 antwoord5 op de teg5w]p+5 welke m5 teg5 deze onze le] z\ kunn5 inbr5g5 en t5slotte a*t ik het1 om alle bezw>5 uit d5 weg te ruim51 d] moeite wa>d sommige voordeel5 dez] le] 9 het li*t te /ell54 ,sommige1 zeg ik1 want de belangrijk/e zull5 bet] word5 begrep5 uit hetge5 wij 9 het ,vijfde ,deel zull5 beh&el54 ,ik beg9 dus met het e]/e en v]zoek d5 lez] nauwlett5d te ond]s*eid5 tuss*5 voor/ell+ ( begrip van d5 ,gee/ en beeld5 d] d+5 welke wij ons v]beeld5,a#af4 ,voorts is het noodig dat m5 ond]s*eide tuss*5 voor/ell+5 en de woord51 wa>door wij de d+5 a&uid54 ,want aangezi5 deze drie1 namelijk v]beeld+51 woord5 en voor/ell+5 door vel5 f geheel en al met elka> v]w>d f niet nauwlett5d g5oeg1 f e9delijk niet voorzi*tig g5oeg word5 ond]s*eid51 zijn zij volkom5 onkundig omtr5t deze le] van d5 ,wil1 welke no*tans zoo hoog noodig is1 zo[el voor bespiegel+ als voor e5 wijze inri*t+ des lev5s4 ,imm]s dieg55 die me55 dat de voor/ell+5 beeld5 zijn1 welke door de aanrak+ met voorw]p5 9 ons gevormd word51 mak5 zi* wijs dat zoodanige voor/ell+5 van d+51 wa>van zij zi* ge5 gelijk5d beeld kunn5 vorm51 ge5 w]kelijke voor/ell+5 zijn1 ma> sle*ts v]z9sels1 welke wij kra*t5s het vrije oordeel van d5 wil v]z9n54 ,zij bes*\w5 dus de voor/ell+5 als /omme s*ild]ij5 op e5 paneel en1 geheel v]vuld met dit vooroordeel1 zi5 zij niet 9 dat e5 voor/ell+1 voorzoov] zij voor/ell+ is1 e5 beve/ig+ ( ontk5n+ 9 zi* sluit4 ,dieg55 v]d]1 die woord5 met e5 voor/ell+ v]w>r5 ( met de beve/ig+ zelf welke 9 die voor/ell+ beslot5 ligt1 me55 dat zij iets kunn5 will5 teg5 wat zij gevoel5 wa>nem5 92 wanne] zij namelijk iets met woord5 beve/ig5 ( ontk5n5 teg5 hun gevoel5 wa>nem+ 94 ,wie e*t] op d5 a>d van het d5k5 let1 welke het begrip d] ,uitgebreidheid 9 het m9/ niet 9 zi* sluit1 zal deze vooroordeel5 gemakkelijk kunn5 uitroei5 en duidelijk inzi5 dat e5 voor/ell+ 7welke imm]s e5 op5b>+ van het ,d5k5 is7 no* 9 e5 beeld van e5 ( &] d+1 no* 9 e5 woord kan be/aan4 ,het wez5 to* van beeld5 ( woord5 be/aat alle5 uit li*amelijke beweg+51 welke het begrip van het ,d5k5 9 het geheel niet 9 zi* sluit54 ,deze enkele opm]k+5 mog5 hi]omtr5t vol/aan1 zoodat ik tot de bov5b$oelde teg5w]p+5 ov]ga4 ,de e]/e hi]van is dat m5 als va//a& aanneemt dat de ,wil zi* v]d] uit/rekt dan het ,v]/& en dus da>van ond]s*eid5 is4 ,de r$5 e*t] wa>om m5 me5t dat de ,wil zi* v]d] uit/rekt dan het ,v]/& is deze dat de erv>+ d5 m5s*51 na> zij zegg51 heeft gele]d dat zij niet e5 groot] v]mog5 tot beve/ig5 ( ontk5n5 dan zij re$s bezitt5 noodig hebb51 om te kunn5 oordeel5 ov] het one9dig aantal d+5 welke wij niet wa>nem51 ma> wl e5 groot] v]mog5 tot begrijp54 ,de ,wil ond]s*eidt zi* dus van het ,v]/& da>9 dat het laat/e e9dig1 de e]/e one9dig is4 ,t5 twe$e kan ons word5 teg5geworp5 dat de erv>+ niets duidelijk] s*ijnt te le]5 dan dat wij ons oordeel kunn5 ops*ort51 d4w4z4 dat wij de d+5 welke wij wa>nem5 niet behoev5 te beam54 ,hetge5 beve/igd wordt door het feit dat m5 van niem& zegt dat hij dwaalt voorzoov] hij iets wa>neemt1 do* alle5 voorzoov] hij beve/igt ( ontk5t4 ,zoo bewe]t iem&1 die zi* e5 gevleugeld pa>d v]beeldt1 da>door nog niet dat er e5 gevleugeld pa>d be/aat2 d4w4z4 hij dwaalt niet1 t5zij hij tev5s aanneemt dat er gevleugelde pa>d5 zijn4 ,niets s*ijnt dus de erv>+ duidelijk] te le]51 dan dat de ,wil1 ( het v]mog5 om te beam51 vrij is en v]s*ilt van het v]mog5 om te begrijp54 ,t5 d]de kan m5 teg5 ons inbr5g5 dat de e5e beve/ig+ niet mr w]kelijkheid s*ijnt te bevatt5 dan de &]e1 d4w4z4 dat wij ge5 groot] v]mog5 oordeelskra*t s*ijn5 noodig te hebb5 om te beam5 dat wa> is wat wa> is1 dan om te beam5 dat wa> is wat vals* is4 ,ma> wij nem5 wa> dat de e5e voor/ell+ me] w]kelijkheid ( volmaak!id heeft dan de &]e2 imm]s zooveel voortreffelijk] e5 voorw]p is bov5 &]e1 zooveel volmaakt] zal ook zjn voor/ell+ zijn dan die van die &]e en ook da>door s*ijnt het dat er w]kelijk v]s*il tuss*5 ,wil en ,v]/& be/aat4 ,t5 vi]de kan m5 teg5w]p53 indi5 de m5s* niet kra*t5s zijn wilsvrijheid h&elt1 wat zal er dan gebeur5 wanne] iem& 9 ev5wi*t v]ke]d1 gelijk de ezel van ,buridan8,a#dc ,zal hij van hong] en dor/ omkom58 ,als ik dit beaam1 zal het s*ijn5 ( ik e] e5 ezel ( e5 /&beeld1 dan e5 m5s* op het oog heb4 ,ontk5 ik het e*t]1 dan geef ik tev5s toe dat hij dus zi*zelf bepaalt en bijgevolg het v]mog5 bezit om te gaan wa>he5 en te do5 wat hij ma> wil4 ,welli*t kan behalve dit alles nog me] word5 aangevo]d1 ma> aangezi5 ik niet geh\d5 b5 d+5 op te nem5 die i$] wel kan droom5,a#dd1 zal ik mij alle5 de moeite gev5 op de bov5/a&e bezw>5 te antwoord51 en dat wel zoo kort mogelijk4 ,wat nu het e]/e betreft2 zoo moet ik toegev5 dat de ,wil zi* ind]daad v]d] uit/rekt dan het ,v]/&1 indi5 m5 ond] ,v]/& niets &]s v]/aat dan held]e en duidelijke voor/ell+52 ma> ik ontk5 dat de ,wil zi* v]d] z\ uit/rekk5 dan de wa>nem+ p]ceptie,a#bd1 ( het v]mog5 om de d+5 op te vatt5 concipe]5 en ev5m9 zie ik 9 wa>om het v]mog5 om te will5 e]d] onbegr5sd z\ zijn dan het v]mog5 om wa> te nem54 ,imm]s ev5als wij met hetzelfde wilsv]mog5 one9dig veel d+5 kunn5 beam5 7hoewel sle*ts na elka>1 want one9dig veel d+5 tegelijk beam5 kunn5 wij niet71 ev5zoo kunn5 wij one9dig vele voorw]p5 7mits na elka>7 met hetzelfde wa>nem+sv]mog5 wa>nem5 ( 9 ons opnem54 ,zegt m5 nu dat er one9dig veel d+5 zijn welke wij niet kunn5 wa>nem51 dan antwoord ik dat m5 die d+5 dan ook door ge5 enkele soort van ,d5k5 en bijgevolg ook niet met het wilsv]mog5 kan b5ad]54 ,nu zegt m5 wel dat ,god1 indi5 hij wilde bew]k5 dat wij ook de d+5 wa>nam51 ons sle*ts e5 groot] wa>nem+sv]mog5 z\ behoev5 te s*5k51 do* niet e5 groot] wilsv]mog5 dan hij ons re$s gaf4 ,ma> dit is hetzelfde als( m5 zeide dat ,god1 indi5 hij wilde bew]k5 dat wij one9dig vele &]e wez5s begrep51 ons1 om die one9dig vele wez5s te kunn5 omvatt51 sle*ts e5 groot] ,v]/& behoefde te gev51 do* niet e5 wijd] voor/ell+ van het ,zijnde dan hij re$s gaf4 ,wij hebb5 imm]s aangetoond dat de ,wil e5 algeme5 begrip is1 (wel e5 voor/ell+ welke alle afzond]lijke will+51 d4w4z4 datg5e wat aan h5 all5 geme5 is1 omvat4 ,en aangezi5 m5 nu me5t dat dit aan alle will+5 geme5s*appelijke1 ( wel deze algeme5e voor/ell+1 e5 v]mog5 is1 valt het all]m9/ te v]wond]5 wanne] m5 bewe]t dat dit v]mog5 zi* tot 9 het one9dige buit5 de gr5z5 van het ,v]/& uit/rekt4 ,het algeme5e to* is zo[el op n d+1 als op me]d]e en zelfs one9dig veel enkeld+5 toepasselijk4 ,op de twe$e teg5w]p+ antwoord ik door te ontk5n5 dat wij het vrije v]mog5 hebb5 om ons oordeel op te s*ort54 ,imm]s wanne] wij bew]5 dat iem& zijn oordeel ops*ort1 zegg5 wij niets &]s dan dat hij inziet dat hij de zaak nog niet adaequaat heeft wa>g5om5 begrep54 ,de ops*ort+ van zijn oordeel 0 dus 9 w]kelijkheid e5 wa>nem+ en ge5 vrij wilsbesluit4 ,lat5 wij ons1 om dit duidelijk te do5 begrijp51 e5s e5 knaap voor/ell51 die zi* e5 pa>d v]beeldt en da>bij niets &]s wa>neemt4 ,aangezi5 deze v]beeld+ van e5 pa>d 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xvii v4d4 ,d47 het be/aan 9 zi* sluit en die knaap niets wa>neemt dat het be/aan van dit pa>d opheft1 zal hij noodzakelijk dit pa>d als aanwezig bes*\w5 en aan het be/aan ervan niet kunn5 twijfel51 (s*oon hij er ook niet zek] van is4 ,wij erv>5 dit dagelijks 9 d5 droom2 ik gelo( niet dat er n m5s* is die me5t dat hij1 t]wijl hij droomt1 het willekeurig 9 zijn ma*t heeft om zijn oordeel omtr5t de d+5 welke hij droomt1 op te s*ort5 en te bew]k5 dat hij datg5e wat hij droomt te zi5 net droomt4 ,no*tans komt het voor dat wij ook 9 d5 droom ons oordeel ops*ort51 wanne] wij namelijk droom5 dt wij droom5,a#de4 ,voorts geef ik toe dat niem& zi* v]gi/ voorzoov] hij iets wa>neemt1 d4w4z4 ik geef toe dat de v]beeld+5 van d5 ,gee/ op zi*zelf bes*\wd ge5]lei dwal+ 9 zi* sluit5 7zie de ,opm]k+ bij ,/4 ,,xvii v4d4 ,d472 ma> ik ontk5 dat de m5s*1 voorzoov] hij wa>neemt1 niets z\ beam54 ,wat to* is het wa>nem5 van e5 gevleugeld pa>d &]s dan beam5 dat dit pa>d vleugels heeft8 ,imm]s indi5 de ,gee/ behalve het gevleugelde pa>d niets &]s wa>nam1 z\ hij het als aanwezig bes*\w5 en ge5 enkele r$5 hebb5 om aan zijn be/aan te twijfel51 nog zelfs 9 /aat zijn om iets &]s te d5k51 voordat die v]beeld+ van het gevleugelde pa>d v]bond5 w]d aan e5 voor/ell+ welke het be/aan van dit pa>d ophief1 ( voordat hij wa>nam dat de voor/ell+ welke hij van het gevleugelde pa>d _h1 inadaequaat 04 ,e]/ dan zal hij f het be/aan van dit pa>d noodzakelijk ontk5n51 f er noodzakelijk aan twijfel54 ,ik me5 hi]m$e tev5s op de d]de teg5w]p+ te hebb5 geantwoord3 door nl4 te erk5n5 dat de ,wil iets algeme5s is1 dat aan alle voor/ell+5 toekomt1 dat sle*ts a&uidt wat aan alle voor/ell+5 geme5 is1 nl4 de beve/ig+2 welk] adaequate wez5 d]halve1 aldus afgetrokk5 bes*\wd1 9 elke voor/ell+ aanwezig moet zijn en alle5 9 dit opzi*t 9 all5 hetzelfde is2 niet e*t] voorzoov] zij wordt opgevat als uitmak5de het wez5 van de voor/ell+ zelf1 want 9 dit opzi*t v]s*ill5 de afzond]lijke beve/ig+5 ev5veel van elka> als de voor/ell+54 ,zoo v]s*ilt bijv4 de beve/ig+ welke 9 de voor/ell+ van e5 cirkel ligt beslot5 ev5ze] van die welke 9 de voor/ell+ van e5 driehoek beslot5 ligt als de voor/ell+ des cirkels van de voor/ell+ des driehoeks4 ,voorts ontk5 ik t5 e55male dat wij e5zelfde d5kkra*t z\d5 behoev5 om te beam5 dat wat wa> is wa> is1 als om te beam5 dat wa> is wat vals* is4 ,want deze twee beve/ig+5 /aan1 voorzoov] d5 ,gee/ betreft1 tot elka> als e5 be/a& iets tot e5 niet-be/a&4 ,imm]s 9 de voor/ell+5 is niets positiefs dat het wez5 d] vals*heid uitmaakt 7zie ,/4 ,,xxxv en ,opm]k+ v4d4 ,d4 en ,opm]k+ v4 ,/4 ,,xlvii v4d4 ,d474 ,wa>om hi] dan ook 9 de e]/e plaats valt op te m]k5 hoe li*t wij b$rog5 uitkom5 wanne] wij algeme5e begripp5 met bijzond]e1 ( ab/racte1 sle*ts g$a*te d+5 met w]kelijke v]w>r54 ,wat e9delijk de vi]de teg5w]p+ aangaat3 ik geef volkom5 toe dat e5 m5s* die 9 e5 d]gelijk ev5wi*t geplaat/ is 7die namelijk niets &]s gevoelt dan dor/ en hong] en niets &]s wa>neemt dan e5 bepaalde spijs en drank welke ev5v] van hem v]wijd]d zijn71 van hong] en dor/ moet omkom54 ,en vraagt m5 mij ( zulk e5 m5s* niet veele] voor e5 ezel dan voor e5 m5s* geh\d5 moet word51 dan antwoord ik dat ik dit niet weet1 zooals ik k niet weet hoe hoog ik iem& moet /ell5 die zi* ophangt ( hoe hoog ik k9d]51 idiot51 krankz9nig5 enz4 moet aanslaan4 ,er re/ ?ans nog aan te duid51 hoeze] de k5nis van deze le] van nut is voor het praktis* lev51 hetge5 gemakkelijk uit het volg5de blijkt3 ,t5 e]/e le]t zij ons namelijk dat wij alle5 kra*t5s ,gods besluit h&el5 en deel hebb5 aan d5 goddelijk5 a>d en dat wel des te me]1 hoe volmaakt] dad5 wij v]ri*t5 en hoe me] en me] wij ,god begrijp54 ,deze le] heeft dus1 behalve dat zij onze ziel volkom5 ru/ig maakt1 nog dit voordeel dat zij ons le]t wa>9 ons hoog/e geluk ( onze zaligheid be/aat1 namelijk uitsluit5d 9 de k5nis van ,god1 welke ons alle5 tot die h&el+5 drijft welke liefde en vroomheid,a#df van ons v]lang54 ,hi]uit zi5 wij duidelijk hoeze] dieg55 van de wa>a*tige wa>de]+ d] deugd afdwal51 die v]wa*t5 voor hun deugdzaamheid en go$e dad51 als voor de diep/e ond]danigheid1 door ,god met de hoog/e beloon+5 te zull5 word5 ond]s*eid51 als( de deugdzaamheid en het di55 van ,god niet re$s zelf het geluk en de hoog/e vrijheid w>54 ,t5 twe$e le]t zij ons op welke wijze wij ons hebb5 te g$rag5 t5 opzi*te van de d+5 d] =tu91 (wel van de d+5 welke niet 9 onze ma*t /aan1 d4w4z4 welke niet uit onz5 eig5 a>d voortvloei54 ,te wet51 dat wij 9 gelijkmo$igheid beide kans5 van het lot moet5 afwa*t5 en drag51 en wel omdat alles uit ,gods eeuwig raadsbesluit voortvloeit met dezelfde noodw5digheid als uit het wez5 van d5 driehoek volgt dat zijn drie hoek5 gelijk zijn aan twee re*t54 ,t5 d]de is deze le] van belang voor het maats*appelijk lev51 voorzoov] zij le]t niem& te hat51 te v]a*t51 te bespott51 te toorn5 ( te b5ijd54 ,voorts voorzoov] zij le]t dat elk met het zijne tevr$5 zij en zijn5 naa/e tot /eun2 niet uit vr\welijke weekh>tigheid1 p>tijdigheid ( bijgelo(1 ma> uitsluit5d op gezag d] ,r$e1 na> gelang namelijk tijd en om/&igh$5 eis*51 gelijk ik 9 het ,vi]de,a#dg ,deel zal aantoon54 ,t5 vi]de e9delijk is deze le] van niet g]+e beteek5is voor de geme5s*ap1 voorzoov] zij namelijk le]t op welke wijze de burg]s geleid en g]ege]d moet5 word51 te wet5 niet als slav51 ma> z dat zij vrijwillig do5 wat het be/e voor h5 is4 ,en hi]m$e heb ik dan afg$aan wat ik mij voor/elde 9 deze ,opm]k+ te beh&el5 en maak ik tev5s e5 e9de aan dit ,twe$e ,deel1 wa>9 ik v]me5 d5 a>d en de eig5s*app5 van d5 m5s*elijk5 ,gee/ bre$vo]ig g5oeg1 en voorzoov] de moeilijkheid van het ond]w]p g$oogde1 ook duidelijk g5oeg te hebb5 uite5gezet en d+5 te hebb5 gezegd wa>uit vele treffelijke1 hoog/ nuttige en voor onze k5nis noodzakelijke gevolgtrekk+5 zijn af te leid51 gelijk voor e5 deel uit het volg5de nog zal blijk54 ,e9de van het ,twe$e ,deel4 99 99 99 99 99 ,,iii4 ,,ov] ,,oorsprong ,,en ,,a>d ,,d] ,,a&o5+5 99 99 99 99 99 ,de mee/5 die ov] de a&o5+5 en de lev5swijze d] m5s*5 ges*rev5 hebb51 s*ijn5 niet ov] natuurlijke d+51 welke de gewone wett5 d] ,natuur volg51 do* ov] d+51 welke buit5 de ,natuur /aan te h&el54 ,ja1 zij s*ijn5 d5 m5s* 9 de ,natuur te bes*\w5 als e5 zelf/&ig5 /aat b9n5 e5 &]5 /aat4 ,imm]s zij nem5 aan dat de m5s* de orde d] ,natuur e] v]/oort dan volgt1 dat hij vol/rekte ma*t heeft ov] zijn h&el+5 en dat hij door niets &]s dan door zi*zelf wordt bepaald4 ,voorts s*rijv5 zij de oorzaak d] m5s*elijke mo$eloo%eid en on/&va/igheid niet toe aan de gewone ma*t d] ,natuur1 ma> aan ik weet niet welk gebrek 9 d5 m5s*elijk5 a>d1 dat zij da>om bejamm]51 bespott51 m9a*t51 (1 wat het mee/ voorkomt1 v]doem54 ,wie het welsprek5d/ en het s*]p/ de ma*teloo%eid van d5 m5s*elijk5 ,gee/ weet te hekel51 wordt voor e5 soort van godheid geh\d54 ,nu heeft het wel niet ontbrok5 aan ze] voortreffelijke mann5 7aan wi] arbeid en ijv] wij erk5n5 veel v]s*uldigd te zijn71 die vele uitmunt5de d+5 ges*rev5 hebb5 ov] de jui/e mani] van lev5 en die d5 /]vel+5 vele wijze raadgev+5 hebb5 voorgeh\d51 ma> niem& heeft nog1 voorzoov] ik weet1 d5 a>d en de ma*t d] a&o5+5 en wat de ,gee/ v]mag tot hun temp]+1 ond]zo*t en va/ge/eld4 ,ik weet wel dat de zoo b]oemde ,c>tesius ,desc>tes1 al me5de hij dan ook dat de ,gee/ e5 vol/rekte ma*t ov] zijn h&el+5 bezit1 to* getra*t heeft de m5s*elijke a&o5+5 uit hun e]/e oorzak5 te v]kl>5 en tev5s d5 weg aan te wijz5 wa>op de ,gee/ e5 vol/rekte he]s*appij ov] die a&o5+5 z\ kunn5 v]krijg52 ma> volg5s mjn gevoel5 al?ans1 heeft hij hi]m$e niets &]s bewez5 dan de s*]pte van zijn eig5 groot v]nuft1 gelijk ik te zijn] plaatse zal aantoon54 ,voor het oog5blik to* wil ik t]ugke]5 tot h5 die de a&o5+5 en h&el+5 d] m5s*5 liev] v]foei5 en bespott5 dan begrijp54 ,het zal dez5 li$5 zond] twijfel v]wond]lijk toes*ijn5 dat ik het ond]neem de gebrek5 en dwaa%$5 d] m5s*5 volg5s meetkundige me?ode te beh&el5 en dat ik 9 /r5ge r$5e]+ d+5 wil bewijz51 welke1 na> zij luide bew]51 met de ,r$e 9 /rijd1 ong]ijmd en afs*uwelijk zijn4 ,do* de r$51 welke ik hi]voor heb is deze3 ,niets ges*i$t er 9 de ,natuur dat aan e5 gebrek van ha>zelf z\ kunn5 word5 toeges*rev54 ,de ,natuur to* is /e$s dezelfde en ov]al ook zijn ha> kra*t en ma*t dezelfde1 d4w4z4 de wett5 en regel5 d] ,natuur1 volg5s welke alles ges*i$t en van d5 e55 vorm 9 d5 &]e ov]gaat1 zijn altijd en ov]al dezelfde4 ,d]halve moet ook de a>d van alle d+51 welke ook1 uit nzelfde beg9sel word5 v]kla>d1 namelijk uit de algeme5 geldige wett5 en regel5 d] ,natuur4 ,a&o5+5 als haat1 toorn1 nijd enz4 moet5 dus1 op zi*zelf bes*\wd1 uit dezelfde noodw5digheid en dezelfde ma*t d] ,natuur voortvloei51 als de ov]ige bijzond]e d+52 zij moet5 dus bepaalde oorzak5 hebb5 wa>uit zij v]kla>d kunn5 word5 en bepaalde eig5s*app51 welke ev5ze] onze k5nisnem+ wa>d zijn als de eig5s*app5 van welk &] d+ ook1 welks bes*\w+ ons op zi*zelf re$s g5ot s*5kt4 ,ik zal dus ov] d5 a>d en de w]k+ d] a&o5+5 en de he]s*appij van d5 ,gee/ ov] h5 volg5s dezelfde me?ode sprek5 als ik dit 9 de voorafga&e ,deel5 de$ ov] ,god en d5 ,gee/1 en de m5s*elijke h&el+5 en bege]t5 op dezelfde wijze bes*\w5 als( er sprake 0 van lijn51 vlakk5 ( li*am54 ,,def9ities ,i4 ,ik noem e5 oorzaak adaequaat,a#ca1 wanne] h>e uitw]k+ held] en duidelijk uit ha>zelf kan word5 v]kla>d2 inadaequaat ( g$eeltelijk da>5teg5 noem ik e5 oorzaak1 welk] uitw]k+ niet uitsluit5d uit ha>zelf v]kla>d kan word54 ,,ii4 ,ik zeg dat wij h&el51 wanne] er iets 9 ( buit5 ons gebeurt1 wa>van wijzelf de adaequate oorzaak zijn1 d4w4z4 7vlg4 de voorga&e ,def9itie7 wanne] er iets 9 ( buit5 ons uit onz5 a>d voortvloeit1 dat uitsluit5d uit di5 a>d held] en duidelijk kan word5 v]kla>d4 ,da>5teg5 zeg ik dat wij lijd51 wanne] er iets 9 ons gebeurt ( wanne] er iets uit onz5 a>d voortvloeit1 wa>van wijzelf sle*ts voor e5 deel oorzaak zijn4 ,,iii4 ,ond] ,a&o5+5,a#cc v]/a ik de inw]k+5 op het ,li*aam1 wa>door zijn v]mog5 tot h&el5 wordt v]me]d]d ( v]m9d]d1 bevord]d ( belemm]d4 ,tev5s v]/a ik da>ond] de voor/ell+5 di] inw]k+54 ,wanne] wij dus zelf van e5 ( &]e a&o5+ de adaequate oorzaak kunn5 zijn1 noem ik die a&o5+ e5 h&el+1 9 het &]e geval e5 lijd+4 ,,v]eis*t5 7,po/ulat57 ,i4 ,het m5s*elijk ,li*aam kan op tal van wijz5 inw]k+5 ond]gaan1 wa>door zijn v]mog5 tot h&el5 wordt v]me]d]d ( v]m9d]d1 en ev5ze] op tal van wijz5 welke zijn v]mog5 tot h&el5 no* groot] no* kle9] mak54 7,dit po/ulaat ( axioma /eunt op po/ulaat ,i en de ,hulp/ell+5 ,v en ,,vii2 zie a*t] ,/4 ,,xiii ,d4 ,,ii74 ,/ell+ ,i4 ,bij sommige d+5 h&elt onze ,gee/1 &]e e*t] ond]gaat hij3 voorzoov] hij namelijk adaequate voor/ell+5 heeft1 h&elt hij noodzakelijk1 voorzoov] hij da>5teg5 inadaequate voor/ell+5 heeft1 lijdt hij noodzakelijk4 ,bewijs4 ,de voor/ell+5 van i$]5 m5s*elijk5 ,gee/ zijn 7vlg4 ,opm]k+ ,,ii ,/4 ,,xl ,d4 ,,ii7 voor e5 deel adaequaat1 voor e5 deel gebrekkig en v]w>d4 ,voor/ell+5 e*t] welke adaequaat zijn 9 e5 ( &]5 gee/1 zijn k adaequaat 9 ,god1 voorzoov] hij het wez5 van di5 gee/ uitmaakt 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xi ,d4 ,,ii74 ,voor/ell+5 v]d]1 welke inadaequaat zijn 9 d5 ,gee/1 zijn 7vlg4 datzelfde ,gevolg7 t* adaequaat 9 ,god1 niet voorzoov] hij sle*ts het wez5 van jui/ di5 bepaald5 gee/ uitmaakt1 ma> voorzoov] hij tev5s de gee/5 van &]e d+5 omvat4 ,voorts moet 7vlg4 ,/4 ,,xxxvi ,d4 ,i71 uit e5 ( &]e gegev5 voor/ell+ noodzakelijk e5 uitw]k+ voortvloei51 van welke uitw]k+ ,god de adaequate oorzaak is 7zie ,def9itie ,i v4d4 ,d47 niet voorzoov] hij one9dig is1 ma> voorzoov] hij wordt bes*\wd als zi* op5b>5de 9 die gegev5 voor/ell+4 7,zie ,/4 ,,ix ,d4 ,,ii74 ,van deze uitw]k+ ev5wel1 welk] oorzaak ,god is1 voorzoov] hij zi* op5ba>t 9 e5 voor/ell+ welke adaequaat is 9 e5 ( &]5 ,gee/1 is diezelfde gee/ ook de adaequate oorzaak 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xi ,d4 ,,ii74 ,d]halve 7vlg4 ,def9itie ,,ii v4d4 ,d47 h&elt onze ,gee/ noodzakelijk voorzoov] hij adaequate voor/ell+5 heeft4 ,dit wat het e]/e betreft4 ,voorts is van al wat noodzakelijk voortvloeit uit e5 voor/ell+ welke adaequaat is 9 ,god--niet voorzoov] hij sle*ts d5 ,gee/ van e5 enkel m5s* uitmaakt1 ma> voorzoov] hij tegelijk met di5 e55 gee/ ook de gee/5 van &]5 omvat--1 de ,gee/ van di5 n5 m5s* 7vlg4 hetzelfde ,gevolg ,/4 ,,xi ,d4 ,,ii7 niet de adaequate1 ma> de g$eeltelijke oorzaak4 ,d]halve lijdt 7vlg4 ,def9itie ,,ii v4d4 ,d47 de ,gee/ noodzakelijk 9 e5ig opzi*t voorzoov] hij inadaequate voor/ell+5 heeft4 ,dit wat het twe$e aangaat4 ,d]halve3 ,bij sommige d+5 h&elt onze ,gee/1 enz4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,hi]uit volgt dat de ,gee/ aan des te me] lijd+5 ond]worp5 is1 na>mate hij me] inadaequate voor/ell+5 heeft1 en omgeke]d dat hij des te me] h&elt1 na>mate hij me] adaequate voor/ell+5 heeft4 ,/ell+ ,,ii4 ,het ,li*aam kan d5 ,gee/ niet tot d5k5 noodzak51 no* de ,gee/ het ,li*aam tot beweg5 ( tot ru/ ( tot iets &]s 7indi5 er nog iets &]s is74 ,bewijs4 ,alle be/aanswijz5 van het ,d5k5 hebb5 7vlg4 ,/4 ,,vi ,d4 ,,ii7 ,god tot oorzaak voorzoov] hij e5 d5k5d iets is en niet voorzoov] hij zi* 9 e5ig &] attribuut op5ba>t4 ,datg5e dus wat d5 ,gee/ tot d5k5 dr+t is e5 be/aanswijze van het ,d5k5 en niet van de ,uitgebreidheid1 d4w4z4 7vlg4 ,def9itie ,i ,d4 ,,ii7 niet het ,li*aam4 ,dit wat het e]/e betreft4 ,v]d] moet5 beweg+ en ru/ van e5 li*aam hun oorsprong v9d5 9 e5 &] li*aam dat ev5e5s door we] e5 &] tot beweg+ ( ru/ g5oodzaakt w]d1 en zond] uitzond]+ heeft 7vlg4 dezelfde ,/4 ,,vi ,d4 ,,ii7 al wat 9 e5 li*aam ges*i$t1 noodzakelijk zijn oorsprong moet5 v9d5 9 ,god1 voorzoov] hij bes*\wd wordt als zi* op5b>5de 9 e5 ( &]5 vorm d] ,uitgebreidheid en niet van het ,d5k54 ,dat wil dus zegg5 dat het niet uit d5 ,gee/1 die 7vlg4 ,/4 ,,xi ,d4 ,,ii7 e5 be/aansvorm van het ,d5k5 is1 kan voortkom54 ,dit wat het twe$e aangaat4 ,d]halve kan het ,li*aam d5 ,gee/ enz4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,dit is nog duidelijk] te begrijp5 uit wat 9 de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,vii van ,deel ,,ii gezegd w]d1 dat namelijk ,gee/ en ,li*aam n en dezelfde zaak zijn welke nu e5s als op5b>+ van het attribuut des ,d5k5s1 dan we] als op5b>+ van dat d] ,uitgebreidheid bes*\wd wordt4 ,v&a> dat de orde ( aane5s*akel+ d] d+5 dezelfde is1 onv]s*illig ( de ,natuur ond] het e5e dan wel ( zij ond] het &]e attribuut bes*\wd wordt en v&a> dat bijgevolg de reeks van h&el+5 ( lijd+5 van ons ,li*aam van nature gelijktijdig v]loopt met de reeks van h&el+5 ( lijd+5 van d5 ,gee/4 ,hetge5 ook re$s blijkt uit de bewijsvo]+ van ,/ell+ ,,xii ,deel ,,ii4 ,to* gelo( ik1 nietteg5/a&e dat dit zoo is en er ge5 enkele r$5 ov]blijft om er aan te twijfel51 de m5s*5 bezwa>lijk er toe te zull5 kunn5 br5g5 dit met e5 ru/ig gemo$ te ov]weg51 wanne] ik het niet ook uit de erv>+ bewijs2 z va/ to* zijn zij er van ov]tuigd dat het m5s*elijk ,li*aam alle5 op bevel van d5 ,gee/ nu e5s beweegt1 dan we] ru/ en tal van d+5 doet welke uitsluit5d van d5 wil en het vooraf b$5k5 van d5 ,gee/ afhang54 ,niem& imm]s heeft tot dusv] uitgemaakt wat het ,li*aam wel v]mag1 d4w4z4 tot dusv] heeft de erv>+ nog niem& gele]d1 wat het ,li*aam uitsluit5d kra*t5s de wett5 d] ,natuur1 voorzoov] deze alle5 als li*amelijk bes*\wd wordt1 z\ kunn5 v]ri*t5 en wat het net z\ kunn5 do5 indi5 het niet door d5 ,gee/ er toe g5oodzaakt w]d4 ,niem& imm]s heeft tot dusv] de inri*t+ van ons ,li*aam z nauwkeurig le]5 k5n5 dat hij alle v]ri*t+5 ervan z\ kunn5 v]kl>52 om nog ervan te zwijg5 dat bij r$elooze di]5 tal van d+5 zijn wa> te nem51 welke de m5s*elijke s*]pz9nigheid v]re ov]treff5 en dat slaapw&ela>s 9 hun slaap tal van d+5 do51 welke zij wak5d niet z\d5 durv52 wa>uit voldo5de blijkt dat het m5s*elijk ,li*aam kra*t5s de wett5 van zijn a>d alle5 re$s veel v]mag wa>ov] de ,gee/ zelf zi* v]baa/4 ,voorts weet niem& te zegg5 op welke wijze en door welke middel5 de ,gee/ het ,li*aam 9 beweg+ z\ br5g51 no* welke soort5 van beweg+ hij aan het ,li*aam z\ kunn5 me$eel5 ( met welke snelheid hij het z\ kunn5 voortbeweg54 ,wa>uit volgt dat dieg551 die bew]5 dat deze ( g5e h&el+ des ,li*aams voortspruit uit d5 ,gee/1 die he]s*appij ov] het ,li*aam z\ hebb51 niet wet5 wat zij zegg5 en niets &]s do5 dan met s*oons*ijn5de woord5 toegev5 dat zij de w>e oorzaak di] h&el+ niet k5n51 zond] zi* da>ov] te v]wond]54 ,ma>1 zull5 zij zegg51 hetzij wij wet5 ( niet-wet5 door welke middel5 de ,gee/ het ,li*aam 9 beweg+ br5gt2 wij erv>5 9 elk geval dat het ,li*aam w]keloos z\ zijn wanne] de m5s*elijke ,gee/ niet tot d5k5 9 /aat 04 ,voorts dat de erv>+ le]t dat de ,gee/ het 9 zijn ma*t heeft zo[el te sprek5 als te zwijg51 en zoo nog veel me]1 dat da>om1 na> m5 waant1 van de willekeur des ,gee/es afhangt4 ,wat e*t] het e]/e betreft1 zoo z\ ik h5 will5 vrag5 ( dan de erv>+ niet ev5e5s le]t dat omgeke]d1 wanne] het ,li*aam w]keloos is1 de ,gee/ onges*ikt is om te d5k58 ,imm]s wanne] het ,li*aam ru/ 9 d5 slaap1 is met het ,li*aam tev5s ook de ,gee/ b$welmd en bezit hij niet me] de ma*t om1 zooals wanne] hij waakt1 te d5k54 ,ik gelo( v]d] dat zek] wel i$] de erv>+ heeft opg$aan dat de ,gee/ niet altijd ev5 ges*ikt is om te d5k5 ov] hetzelfde ond]w]p1 ma> dat na> mate het ,li*aam ges*ikt] is om door het beeld van 't e5 ( &] voorw]p te word5 geprikkeld1 ook de ,gee/ bet] 9 /aat is om dit voorw]p te bes*\w54 ,nu zegt m5 wel dat het to* niet mogelijk is het ont/aan van geb\w51 s*ild]ij5 en d]gelijke d+51 welke sle*ts door m5s*elijke kun/va>digheid word5 gemaakt1 alle5 uit de wett5 d] ,natuur1 voorzoov] zij als sle*ts li*amelijk bes*\wd wordt1 af te leid52 da> to* imm]s het m5s*elijk ,li*aam niet 9 /aat z\ zijn e5 tempel te b\w51 wanne] het da>bij niet door d5 ,gee/ w]d g$rev5 en geleid4 ,ma> ik heb to* re$s aangetoond dat wie aldus sprek5 niet wet5 wat het ,li*aam v]mag en wat uitsluit5d uit de bes*\w+ van zijn a>d kan word5 afgeleid1 en dat zij zelf hebb5 ond]vond5 dat tal van d+5 uitsluit5d volg5s de wett5 d] ,natuur gebeur51 t]wijl zij to* wa&5 dat die nooit gebeur5 kond5 t5zij kra*t5s de leid+ van d5 ,gee/1 zooals bijvoorbeeld de h&el+5 van slaapw&ela>s 9 hun slaap1 wa>ov] zijzelf bij hun ontwak5 zi* v]baz5,a#dh4 ,ik wijs hi] bov5di5 nog op de inri*t+ van het m5s*elijk ,li*aam zelf1 welke 9 kun/va>digheid v]re alles ov]treft wat door m5s*elijke kun/ gemaakt w]d2 om nog ervan te zwijg5 dat1 gelijk ik hi]bov5 re$s aantoonde1 uit de ,natuur1 ond] welk attribuut ook bes*\wd1 one9dig veel moet voortvloei54 ,wat voorts het twe$e punt betreft3 ze] zek] z\ de m5s*heid veel gelukkig] zijn als zwijg5 ( sprek5 9 's m5s*5 ma*t lag54 ,ma> de erv>+ le]t duidelijk g5oeg dat de m5s* niets m9d] 9 zijn ma*t heeft dan zijn tong en niets hem moeilijk] valt dan zijn lu/5 te matig54 ,da>om geloov5 dan ook de mee/5 dat wij sle*ts datg5e wat wij li*telijk bege]5 uit vrij5 wil do51 omdat de bege]te tot die zak5 gemakkelijk door de h]9n]+ aan iets &]s1 dat wij ons vaak te b9n5 br5g51 kan word5 b$wong52 dat wij da>5teg5 all]m9/ vrij h&el5 wanne] wij iets met groot5 h>t/o*t bege]51 welke niet door de h]9n]+ aan iets &]s kan word5 v]drev54 ,wa>lijk1 als zij niet erv>5 hadd51 dat wij tal van d+5 do5 welke ons lat] b]\w5 en dat wij dikwijls--wanne] wij namelijk door teg5/rijdige a&o5+5 word5 aangegrep5--het bet]e zi51 ma> het sle*t]e volg5,a#di z\ niets h5 v]h9d]5 om aan te nem5 dat wij alles uit vrij5 wil do54 ,zoo gelo(t e5 k9d dat het uit vrij5 wil na> melk v]langt1 e5 v]toornde knaap dat hij uit vrij5 wil zoekt wraak te nem5 en e5 blooda>d dat hij uit vrij5 wil vlu*t4 ,zoo waant de dronka>d dat hij kra*t5s vrij besluit van zijn ,gee/ al die d+5 gezegd heeft welke hij lat]1 ontnu*t]d1 liev] z\ hebb5 v]zweg51 en ev5zoo geloov5 krankz9nig51 babbela>/]s1 k9d]5 en me] li$5 van dit slag1 dat zij kra*t5s vrij besluit van d5 gee/ sprek51 (s*oon zij alle5 ma> d5 a&rang tot sprek5 di5 zij gevoel51 niet kunn5 ond]drukk54 ,de erv>+ zelf le]t dus niet m9d] duidelijk dan de ,r$e dat de m5s*5 sle*ts da>om alle5 zi* vrij wan51 wijl zij zi* bewu/ zijn van hun h&el+51 do* de oorzak5 wa>door die bepaald word5 niet k5n52 en voorts ook dat de besluit5 van d5 ,gee/ niets &]s zijn dan de bege]t5 zelf1 welke d]halve v]s*ill5 al na> gelang de ontvankelijkheid van het ,li*aam v]s*ilt4 ,want i$] zoekt alles na> eig5 z9 9 te ri*t5 en wie bov5di5 nog door teg5/rijdige a&o5+5 be/ormd word51 wet5 9 het geheel niet wat zij will51 t]wijl zij die op e5 gegev5 oog5blik aan ge5 enkele a&o5+ ond]worp5 zijn1 door e5 za*t5 drang h]- ( d]wa>ts g$rev5 word54 ,al welke d+51 dunkt mij1 kla> bewijz51 dat zo[el e5 besluit van d5 ,gee/1 als de bege]te en de ontvankelijkheid van het ,li*aam1 van nature gelijktijdig zijn1 ( liev] dat zij n en dezelfde zaak zijn welke wij1 wanne] zij ond] het attribuut des ,d5k5s bes*\wd en da>uit v]kla>d wordt1 besluit noem51 ma> welke wij1 wanne] zij wordt bes*\wd ond] het attribuut d] ,uitgebreidheid en wordt afgeleid uit de wett5 van beweg+ en ru/ noodw5dige bepaaldheid g$et]m9e]dheid heet52 hetge5 nog duidelijk] zal blijk5 uit wat /raks volg5 zal4 ,want er is nog iets &]s dat ik hi] het all]e]/ wilde do5 opm]k52 namelijk dat wij niets kra*t5s besluit van onz5 ,gee/ kunn5 do51 zond] het ons e]/ te h]9n]54 ,zoo kunn5 wij bijvoorbeeld ge5 woord sprek5 als wij het ons niet e]/ h]9n]54 ,voorts ligt het niet 9 de vrije ma*t van d5 ,gee/ zi* e5ig d+ te h]9n]5 (wel het te v]get54 ,zoodat m5 aanneemt dat het sle*ts 9 de ma*t van d5 ,gee/ ligt na> willekeur te zwijg5 ( te sprek5 ov] iets dat hij zi* h]9n]t4 ,ma> als wij droom5 dat wij sprek51 geloov5 wij kra*t5s vrij besluit van d5 ,gee/ te sprek51 t]wijl wij 9 w]kelijkheid net sprek51 (1 ls wij sprek51 dit sle*ts door onwillekeurige beweg+5 van het ,li*aam ges*i$t4 ,v]d] droom5 wij dat wij iets voor de m5s*5 v]b]g51 en wel kra*t5s hetzelfde besluit van d5 ,gee/ wa>door wij 9 wak5d5 toe/&1 datg5e wat wij wet5 te v]zwijg54 ,t5slotte droom5 wij dat wij1 kra*t5s besluit van onz5 ,gee/1 d+5 do5 welke wij wak5d niet z\d5 durv54 ,ik z\ da>om wel ga>ne will5 wet5 ( er soms 9 d5 ,gee/ twee soort5 van besluit5 be/aan3 gefantase]de en vrije8 ,wil m5 e*t] de dwaa%eid niet zoov] drijv5 dan zal m5 noodzakelijk moet5 toegev5 dat dit besluit van d5 ,gee/ dat m5 voor vrij h\dt1 zi* niet ond]s*eidt van de v]beeld+ ( h]9n]+ en niets &]s is dan die beam+ welke 9 elke voor/ell+ als zoodanig ligt opgeslot54 7,zie ,/4 ,,xlix ,d4 ,,ii74 ,d]halve ontspr+5 deze besluit5 van d5 ,gee/ ev5 noodzakelijk 9 d5 ,gee/ als de voor/ell+5 van de w]kelijk be/a&e d+54 ,zij dus1 die wan5 dat zij kra*t5s vrij besluit van d5 ,gee/ sprek51 zwijg5 ( wat dan ook do51 droom5 met op5 oog54 ,/ell+ ,,iii4 ,de h&el+5 van d5 ,gee/ ontspr+5 uitsluit5d uit adaequate voor/ell+52 de lijd+5 da>5teg5 hang5 uitsluit5d van inadaequate voor/ell+5 af4 ,bewijs4 ,wat 9 de e]/e plaats het wez5 van d5 ,gee/ uitmaakt1 is 7vlg4 ,/4 ,,xi en ,,xiii ,d4 ,,ii7 niets &]s dan de voor/ell+ van het w]kelijk be/a&e ,li*aam1 welke voor/ell+ 7vlg4 ,/4 ,,xv ,d4 ,,ii7 uit vele &]e is sam5ge/eld1 wa>van sommige 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xxxviii ,d4 ,,ii7 adaequaat1 &]e da>5teg5 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xxix ,d4 ,,ii7 inadaequaat zijn4 ,al wat dus uit d5 a>d van d5 ,gee/ voortvloeit en wa>van de ,gee/ de naa/e oorzaak is1 wa>uit het ook moet word5 v]kla>d1 moet dus noodzakelijk voortvloei5 uit e5 adaequate ( uit e5 inadaequate voor/ell+4 ,ma> voorzoov] de ,gee/ inadaequate voor/ell+5 heeft1 lijdt hij noodzakelijk 7vlg4 ,/4 ,i v4d4 ,d474 ,d]halve moet5 de h&el+5 van d5 ,gee/ uitsluit5d uit adaequate voor/ell+5 voortvloei5 en lijdt de ,gee/ sle*ts da>om1 wijl hij inadaequate voor/ell+5 heeft4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,wij zi5 dus dat lijd+5 sle*ts 9 betrekk+ /aan tot d5 ,gee/ voorzoov] er iets 9 hem is wa>9 ontk5n+ ligt opgeslot51 (wel voorzoov] hij bes*\wd wordt als e5 deel d] ,natuur dat op zi*zelf en zond] behulp van iets &]s niet kla> en duidelijk kan word5 begrep54 ,ev5zoo z\ ik kunn5 aantoon5 dat lijd+5 op dezelfde wijze als tot d5 ,gee/ 9 betrekk+ /aan tot de &]e bijzond]e d+5 en niet &]s kunn5 word5 opgevat4 ,do* het 0 alle5 mijn voornem5 ov] d5 m5s*elijk5 ,gee/ te sprek54 ,/ell+ ,,iv4 ,ge5 d+ kan v]nietigd word51 t5zij door e5 uitw5dige oorzaak4 ,bewijs4 ,deze /ell+ is vanzelf duidelijk4 ,imm]s de def9itie van elk d+ be-aamt het wez5 ervan1 do* ontk5t het niet4 ,(wel zij /elt het wez5 van het d+1 do* heft het niet op4 ,zoolang wij dus lett5 uitsluit5d op e5 d+ zelf en niet op uitw5dige oorzak51 zull5 wij er niets 9 kunn5 v9d51 dat het z\ kunn5 v]nietig54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,v4 ,voorzoov] d+5 elka> kunn5 v]nietig51 zijn zij teg5/rijdig van a>d1 d4w4z4 kunn5 zij niet 9 nzelfde zaak be/aan4 ,bewijs4 ,imm]s indi5 zij elka> duld5 ( tegelijk 9 dezelfde zaak be/aan kond51 z\ er 9 deze zaak iets zijn dat ha> kon v]nietig51 hetge5 7vlg4 de voorga&e ,/47 ong]ijmd is4 ,d]halve enz4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,vi4 ,elk d+ tra*t1 voorzoov] het op zi*zelf be/aat1 9 zijn be/aan te volh>d54 ,de bijzond]e d+5 imm]s zijn 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xxv ,d4 ,i7 be/aanswijz51 welke ,gods attribut5 op e5 zek]e bepaalde wijze op5b>51 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xxxiv ,d4 ,i7 d+5 welke ,gods ma*t1 kra*t5s welke ,god be/aat en h&elt1 op zek]e bepaalde wijze uitdrukk54 ,voorts heeft 7vlg4 ,/4 ,,iv v4d4 ,d47 ge5 enkel d+ iets 9 zi* wa>door het v]nietigd z\ kunn5 word5 ( dat zijn be/aan z\ kunn5 opheff51 ma> v]zet het zi* 7vlg4 de voorga&e ,/47 jui/ teg5 al wat dit z\ kunn5 do54 ,d]halve tra*t het zooveel het v]mag en voorzoov] het op zi*zelf be/aat1 9 zijn be/aan te volh>d54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,vii4 ,het /rev5 wa>m$e elk d+ 9 zijn be/aan tra*t te volh>d5 is niets &]s dan het w]kelijke wez5 van dit d+ zelf4 ,bewijs4 ,uit het gegev5 wez5 van elk d+ volg5 7vlg4 ,/4 ,,xxxvi ,d4 ,i7 noodzakelijk me] d+52 ook v]mog5 de d+5 7vlg4 ,/4 ,,xxix ,d4 ,i7 niet &]s dan wat noodzakelijk uit hun va/bepaald5 a>d voortvloeit4 ,zoodat het v]mog5 ( het /rev5 van i$] d+1 wa>door het1 hetzij alle5 ( met &]e d+51 iets doet ( poogt te do51 d4w4z4 het v]mog5 ( het /rev5 wa>m$e het 9 zijn be/aan tra*t te volh>d51 niets &]s is dan het gegev5 ( w]kelijke wez5 van dit d+ zelf4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,viii4 ,het /rev5 wa>m$e elk d+ 9 zijn be/aan tra*t te volh>d51 sluit ge5 bepaald51 do* e5 onbepaald5 tijd 9 zi*4 ,bewijs4 ,imm]s indi5 het e5 bep]kt5 tijd 9 zi* sloot1 welke d5 duur van het d+ bepaalde1 z\ alle5 re$s uit dezelfde ma*t wa>door het d+ be/aat1 volg5 dat het na di5 bep]kt5 tijd niet lang] be/aan kon1 ma> te niet moe/ gaan4 ,dit e*t] is 7vlg4 ,/4 ,,iv v4d4 ,d47 ong]ijmd4 ,d]halve sluit het /rev5 wa>door e5 d+ be/aat1 ge5 bepaald5 tijd 9 zi*1 ma> integ5deel3 aangezi5 7vlg4 dezelfde ,/4 ,,iv v4d4 ,d47 e5 d+ kra*t5s dezelfde ma*t1 wa>door het be/aat1 /e$s voortgaat te be/aan1 indi5 het niet door e5 uitw5dige oorzaak v]nietigd wordt1 sluit dit /rev5 ook e5 onbepaald5 tijd 9 zi*4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,ix4 ,de ,gee/ tra*t zo[el voorzoov] hij held]e en duidelijke1 als voorzoov] hij v]w>de voor/ell+5 heeft1 voor onbepaald5 duur 9 zijn be/aan te volh>d5 en is zi* van dit zijn /rev5 bewu/4 ,bewijs4 ,het wez5 van d5 ,gee/ be/aat 7gelijk wij 9 ,/4 ,,iii v4d4 ,d4 bewez5 hebb57 uit adaequate en inadaequate voor/ell+51 en dus tra*t hij 7vlg4 ,/4 ,,vii v4d4 ,d47 zo[el voorzoov] hij deze als voorzoov] hij g5e heeft1 9 zijn be/aan te volh>d51 en dat wel 7vlg4 ,/4 ,,viii v4d4 ,d47 voor onbepaald5 duur4 ,da> ev5wel de ,gee/ 7vlg4 ,/4 ,,xxiii ,d4 ,,ii7 door de voor/ell+5 van de inw]k+5 op het ,li*aam zi* noodzakelijk van zi*zelf bewu/ is1 is hij zi* 7vlg4 ,/4 ,,vii v4d4 ,d47 ook bewu/ van dit zijn /rev54 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,wanne] dit /rev5 uitsluit5d op d5 ,gee/ betrekk+ heeft1 wordt het ,wil g5oemd2 heeft het e*t] betrekk+ op ,gee/ en ,li*aam beide1 zoo noemt m5 het ,drang,a#ej welke dus niets &]s is dan het wez5 zelf van d5 m5s*1 uit welks a>d al wat tot zijn eig5 beh\d /rekt1 noodzakelijk voortvloeit1 zoodat dus de m5s* g5oodzaakt is dit alles ook te do54 ,v]d] be/aat er tuss*5 drang en bege]te ge5 &] v]s*il dan dat m5 mee/al van bege]te spreekt voorzoov] de m5s*5 zi* van hun drang bewu/ zijn1 zoodat da>om ,bege]te kan word5 oms*rev5 als ,drang v]bond5 met het bewu/zijn da>van4 ,uit dit alles blijkt dus wel duidelijk dat wij niets na/rev51 will51 v]lang5 no* bege]5 wijl wij oordeel5 dat het go$ is1 ma> integ5deel1 dat wij iets go$ noem5 wijl wij er na> /rev51 het will51 v]lang5 en bege]54 ,/ell+ ,x4 ,e5 voor/ell+ welke het be/aan van ons ,li*aam uitsluit1 kan niet 9 onz5 ,gee/ be/aan1 do* is da>m$e 9 /rijd4 ,bewijs4 ,al wat ons ,li*aam 9 /aat is te v]nietig51 kan er 7vlg4 ,/4 ,v v4d4 ,d47 niet 9 be/aan en dus kan ook de voor/ell+ ervan 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,ix ,d4 ,,ii7 niet 9 ,god be/aan voorzoov] hij de voor/ell+ van ons ,li*aam heeft2 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xi en ,,xiii ,d4 ,,ii73 de voor/ell+ ervan kan niet be/aan 9 onz5 ,gee/4 ,integ5deel1 aangezi5 7vlg4 ,/4 ,,xi en ,,xiii ,d4 ,,ii7 datg5e wat 9 de e]/e plaats het wez5 van d5 ,gee/ uitmaakt de voor/ell+ is van het w]kelijk be/a&e ,li*aam1 is ook het e]/e en voornaam/e /rev5 van onz5 ,gee/ 7vlg4 ,/4 ,,vii v4d4 ,d47 het be/aan van ons ,li*aam te beve/ig54 ,d]halve is e5 voor/ell+1 welke het be/aan van ons ,li*aam ontk5t1 9 /rijd met onz5 ,gee/ enz4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xi4 ,de voor/ell+ van al wat het v]mog5 tot h&el5,a#ea van ons ,li*aam v]me]d]t ( v]m9d]t1 bevord]t ( belemm]t1 moet ook het v]mog5 tot d5k5 van onz5 ,gee/ v]me]d]5 ( v]m9d]51 bevord]5 ( belemm]54 ,bewijs4 ,deze /ell+ wordt duidelijk uit ,/ell+ ,,vii ,deel ,,ii en ev5e5s uit ,/ell+ ,,xiv ,deel ,,ii4 ,opm]k+3 ,wij hebb5 dus gezi5 dat de ,gee/ vele v]&]+5 kan ond]gaan en da>bij nu e5s 9 e5 toe/& van groot]e1 dan we] 9 e5 van g]+]e volmaak!id ov]gaat1 al wel welke lijd+5 ons de a&o5+5 van ,blijheid en ,droefheid v]kl>54 ,ond] ,blijheid zal ik da>om 9 het v]volg v]/aan e5 lijd+1 wa>door de ,gee/ tot groot]e volmaak!id ov]gaat2 ond] ,droefheid da>5teg5 e5 lijd+1 wa>door hij tot g]+]e volmaak!id ov]gaat4 ,voorts noem ik de a&o5+ van blijheid als zij tegelijk]tijd op ,gee/ en ,li*aam betrekk+ heeft prikkel+ kittel+ ( opgewek!id1 die van droefheid da>teg5 pijn ( g$ruk!id loomheid,a#eb4 ,hi]bij moet ev5wel word5 opgem]kt dat m5 bij d5 m5s* spreekt van prikkel+ ( pijn wanne] n zijn] deel5 mr dan de ov]ige wordt aang$aan1 van opgewek!id ( g$ruk!id da>5teg5 wanne] alle deel5 gelijkelijk aang$aan zijn4 ,wat voorts ,bege]te is heb ik re$s 9 de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,ix van dit ,deel uite5 gezet en behalve deze drie erk5 ik ge5 enkele &]e oorspronkelijke 7primaire7 a&o5+52 dat de ov]ige uit deze drie voortkom5 zal ik 9 het volg5de aantoon54 ,do* e] ik v]d] ga wil ik hi] e]/ ,/ell+ ,x van dit ,deel nog iets bre$] toeli*t51 opdat m5 duidelijk] begrijpe hoe e5 voor/ell+ met e5 &]e voor/ell+ 9 /rijd kan zijn4 ,9 de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,xvii ,deel ,,ii hebb5 wij aangetoond dat de voor/ell+ welke het wez5 van d5 ,gee/ uitmaakt1 het be/aan van het ,li*aam zoolang 9 zi* sluit als het ,li*aam zelf be/aat4 ,v]d] volgt uit datg5e wat wij 9 het ,gevolg van ,/ell+ ,,viii ,deel ,,ii en 9 de ,opm]k+ da>bij aantoond51 dat het teg5woordig be/aan van d5 ,gee/ alle5 da>van afhangt dat de ,gee/ het w]kelijk be/aan des ,li*aams 9 zi* sluit4 ,wa>uit volgt dat het teg5woordig be/aan van d5 ,gee/ en zijn v]mog5 tot v]beeld5 voor/ell5 wordt opgehev5 zoodra de ,gee/ oph\dt het teg5woordig be/aan des ,li*aams te beve/ig54 ,de oorzaak e*t]1 wa>door de ,gee/ z\ oph\d5 dit teg5woordig be/aan des ,li*aams te beve/ig5 kan 7vlg4 ,/4 ,,iv v4d4 ,d47 niet 9 d5 ,gee/ zelf geleg5 zijn en ev5m9 9 het feit dat het ,li*aam oph\dt te be/aan4 ,imm]s de oorzaak wa>door de ,gee/ het be/aan van het ,li*aam beve/igt is 7vlg4 ,/4 ,,vi ,d4 ,,ii7 niet het feit dat het ,li*aam begon te be/aan1 zoodat hij om dezelfde r$5 ook niet oph\dt het be/aan des ,li*aams te beve/ig5 doordat het ,li*aam oph\dt te be/aan4 ,ma> het is 7vlg4 ,/4 ,,xvii ( ,/4 ,,viii ,d4 ,,ii7 e5 gevolg van e5 &]e voor/ell+1 welke het teg5woordig be/aan van ons ,li*aam en bijgevolg van d5 ,gee/1 uitsluit en welke dus 9 /rijd is met de voor/ell+ welke het wez5 van d5 ,gee/ uitmaakt4 ,/ell+ ,,xii4 ,de ,gee/ tra*t zi* zooveel mogelijk voor te /ell5 wat het v]mog5 tot h&el5 des ,li*aams v]me]d]t ( bevord]t4 ,bewijs4 ,zoolang het m5s*elijk ,li*aam e5 inw]k+ ond]gaat welke d5 a>d van e5ig uitw5dig voorw]p 9 zi* sluit1 zoolang zal 7vlg4 ,/4 ,,xvii ,d4 ,,ii7 de m5s*elijke ,gee/ ditzelfde voorw]p als aanwezig bes*\w51 en bijgevolg 7vlg4 ,/4 ,,vii ,d4 ,,ii73 zoolang de m5s*elijke ,gee/ e5ig uitw5dig voorw]p als aanwezig bes*\wt1 d4w4z4 7vlg4 dezelfde ,/4 ,,xvii en ,opm]k+7 zoolang hij het zi* voor/elt1 zoolang ook ond]gaat het m5s*elijk ,li*aam e5 inw]k+ welke d5 a>d van jui/ dit uitw5dige voorw]p 9 zi* sluit4 ,d]halve3 zoolang de ,gee/ zi* datg5e voor/elt wat het v]mog5 tot h&el5 van ons ,li*aam v]me]d]t ( bevord]t1 zoolang ond]gaat het ,li*aam inw]k+5 welke zijn v]mog5 tot h&el5 v]me]d]5 ( bevord]5 7zie ,po/ulaat ,i v4d4 ,d47 en bijgevolg zal dan ook zlang 7vlg4 ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 het v]mog5 tot d5k5 van d5 ,gee/ word5 v]me]d]d ( bevord]d4 ,da>om tra*t de ,gee/ zi* 7vlg4 ,/4 ,,vi ( ,,ix v4d4 ,d47 zooveel mogelijk d]gelijke d+5 voor te /ell54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xiii4 ,wanne] de ,gee/ zi* d+5 voor/elt1 welke het v]mog5 tot h&el5 des ,li*aams v]m9d]5 ( belemm]51 tra*t hij zooveel mogelijk zi* &]e d+5 te h]9n]5 welke het be/aan van deze e]/e uitsluit54 ,bewijs4 ,zoolang de ,gee/ zi* iets d]gelijks voor/elt word5 de v]mog5s1 zo[el van d5 ,gee/ als van het ,li*aam v]m9d]d ( belemm]d 7gelijk wij 9 de voorga&e /ell+ hebb5 aangetoond74 ,niettem9 zal hij zi* 7vlg4 ,/4 ,,xvii ,d4 ,,ii7 zooiets zoolang voor/ell5 tot hij zi* iets &]s voor/elt dat het teg5woordig be/aan van het e]/e uitsluit1 d4w4z4 7gelijk wij da>ev5 aantoond573 de v]mog5s van ,gee/ en ,li*aam word5 zlang v]m9d]d ( belemm]d totdat de ,gee/ zi* iets &]s voor/elt dat het be/aan ervan di] belemm]+ uitsluit1 zoodat 7vlg4 ,/4 ,,ix v4d4 ,d47 de ,gee/ zooveel mogelijk zal tra*t5 zi* dit &]e voor te /ell5 ( te h]9n]54 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,hi]uit volgt dat de ,gee/ afke]ig is zi* d+5 voor te /ell5 welke zijn eig5 v]mog5 kra*t ( dat van het ,li*aam v]m9d]5 ( belemm]54 ,opm]k+3 ,wij kunn5 ?ans held] inzi5 wat ,liefde is en wat ,haat4 ,liefde namelijk is niets &]s dan ,blijheid1 v]gezeld door de voor/ell+ e5] uitw5dige oorzaak1 t]wijl ,haat niets &]s is dan ,droefheid v]gezeld door de voor/ell+ e5] uitw5dige oorzaak4 ,v]d] begrijp5 wij dat wie liefheeft noodzakelijk er na> /reeft datg5e wat hij liefheeft te bezitt5 en te beh\d51 t]wijl da>5teg5 wie haat datg5e wat hij haat tra*t te v]wijd]5 en te v]nietig54 ,do* ov] dit alles lat] bre$vo]ig]4 ,/ell+ ,,xiv4 ,indi5 de ,gee/ ns twee a&o5+5 tegelijk heeft ond]vond51 zal hij lat]1 wanne] hij opnieuw ne da>van ond]gaat1 tev5s de twe$e gevoel54 ,bewijs4 ,indi5 het m5s*elijk ,li*aam ns tegelijk]tijd inw]k+ van twee voorw]p5 ond]vond1 zal de ,gee/1 wanne] hij zi* lat] n di] beid5 voor/elt1 zi* 7vlg4 ,/4 ,,xviii ,d4 ,,ii7 t]zelfd]tijd het &]e h]9n]54 ,de v]beeld+5 van d5 ,gee/ e*t] gev5 7vlg4 ,gevolg ,,ii ,/4 ,,xvi ,d4 ,,ii7 me] de inw]k+5 op ons ,li*aam dan d5 a>d d] uitw5dige voorw]p5 we]4 ,d]halve3 indi5 het ,li*aam1 en bijgevolg ook de ,gee/ 7zie ,def9itie ,,iii v4d4 ,d47 ns twee inw]k+5 tegelijk ond]g+1 zal de ,gee/ lat]1 wanne] hij opnieuw e5 di] a&o5+5 ond]gaat1 ook de twe$e we] gevoel54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xv4 ,elk willekeurig d+ kan bij geleg5heid oorzaak van ,blijheid1 ,droefheid ( ,bege]te zijn4 ,bewijs4 ,/el dat de ,gee/ twee inw]k+5 tegelijk]tijd ond]gaat1 wa>van de e5e zijn v]mog5 tot h&el5 no* v]me]d]t no* v]m9d]t en de twe$e dit wl v]me]d]t ( v]m9d]t 7zie ,po/ulaat ,i v4d4 ,d474 ,uit de vorige ,/ell+ blijkt1 dat wanne] de ,gee/ lat] w$]om die e]/e inw]k+ door ha> eig5 oorzaak 7welke volg5s het ond]/elde op zi*zelf zijn v]mog5 tot d5k5 no* v]me]d]t no* v]m9d]t7 ond]gaat1 dadelijk ook de twe$e1 welke zijn v]mog5 tot d5k5 wl v]me]d]t ( v]m9d]t1 zal ond]gaan1 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 ,blijheid ( ,droefheid zal gevoel54 ,d]halve zal deze e]/e inw]k+ niet uit zi*zelf1 ma> door toevallige om/&igh$5 oorzaak van ,blijheid ( ,droefheid zijn4 ,en op dezelfde wijze kan gemakkelijk word5 aangetoond dat zij ook bij geleg5heid oorzaak kan zijn van ,bege]te4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,alle5 re$s op grond da>van dat wij e5 ( &]e zaak bes*\wd hebb5 met e5 a&o5+ van ,blijheid ( ,droefheid1 (s*oon zij zelf niet de bew]k5de oorzaak da>van 01 kunn5 wij die zaak liefhebb5 ( hat54 ,bewijs4 ,want alle5 da>door komt het dat 7vlg4 ,/4 ,,xiv v4d4 ,d47 de ,gee/1 zi* die zaak lat] voor/ell5de1 w$]om e5 a&o5+ van ,blijheid ( ,droefheid ond]gaat1 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 dat de lev5skra*t van ,gee/ en ,li*aam wordt v]me]d]d ( v]m9d]d enz4 ,en bijgevolg 7vlg4 ,/4 ,,xii v4d4 ,d47 dat hij v]langt zi* die zaak voor te /ell5 (wel 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 da>van afke]ig is1 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 dat hij die zaak liefheeft ( haat4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,hi]door kunn5 wij begrijp5 hoe het komt dat wij sommige zak5 liefhebb5 ( hat5 zond] e5ige ons bek5de r$51 ma> alle5 uit 7zooals m5 dat noemt7 sympa?ie ( antipa?ie4 ,en dit geldt ook voor die voorw]p5 welke ,blijheid ( ,droefheid 9 ons teweeg br5g51 alle5 omdat zij e5ig]lei gelijk5is v]toon5 met voorw]p5 welke die a&o5+5 9 ons pleg5 op te wekk51 gelijk ik 9 de volg5de /ell+ zal aantoon54 ,weliswa> weet ik dat de s*rijv]s die de woord5 sympa?ie en antipa?ie het e]/ hebb5 +evo]d1 da>m$e zek]e v]borg5 eig5s*app5 d] d+5 hebb5 will5 a&uid51 ma> ik me5 niettem9 dat het ons vrij/aat er ook bek5de en voor de h& ligg5de eig5s*app5 ond] te v]/aan4 ,/ell+ ,,xvi4 ,alle5 om het feit dat wij ons voor/ell5 dat e5 ( &] d+ 9 e5ig opzi*t gelijkt op e5 voorw]p dat 9 d5 ,gee/ ,blijheid ( ,droefheid pleegt teweeg te br5g51 zull5 wij dit d+ liefhebb5 ( hat51 hoewel datg5e1 wa>9 het op dit voorw]p gelijkt1 niet de bew]k5de directe oorzaak di] a&o5+5 is4 ,bewijs4 ,datg5e1 wat op het voorw]p gelijkt1 w]d 7volg5s het ond]/elde7 9 dit voorw]p zelf door ons met e5 a&o5+ van ,blijheid ( ,droefheid bes*\wd4 ,da>om zal ook 7vlg4 ,/4 ,,xiv v4d4 ,d47 telk5s wanne] het beeld da>van op d5 ,gee/ inw]kt1 deze dadelijk de e]/e ( de twe$e a&o5+ ond]gaan1 en bijgevolg zal 7vlg4 ,/4 ,,xv v4d4 ,d47 het d+ wa>9 wij hetzelfde wa>nem51 door deze toevallige om/&igheid oorzaak van ,blijheid ( ,droefheid zijn4 ,d]halve zull5 wij 7vlg4 voorga&e ,gevolg7 dit d+ liefhebb5 ( hat51 hoewel datg5e wa>9 het op het voorw]p gelijkt1 niet de bew]k5de directe oorzaak di] a&o5+5 is4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xvii4 ,wanne] wij ons voor/ell5 dat e5 zaak1 welke ,droefheid 9 ons pleegt teweeg te br5g51 9 e5ig opzi*t gelijkt op iets &]s dat ons ev5groote ,blijheid pleegt te s*5k51 zull5 wij deze zaak tegelijk]tijd hat5 en liefhebb54 ,bewijs4 ,imm]s deze zaak is 7vlg4 het ond]/elde7 op zi*zelf oorzaak van ,droefheid en dus zull5 wij ha> 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 hat51 voorzoov] wij ons ha> voor/ell5 ond] invlo$ van deze a&o5+4 ,ma> voorzoov] wij ons voor/ell5 dat zij bov5di5 nog 9 e5ig opzi*t gelijkt op iets &]s dat ons ev5groote ,blijheid pleegt te s*5k51 zull5 wij ha> 7vlg4 voorga&e ,/47 met e5 ev5groot v]lang5 na> ,blijheid liefhebb52 zoodat wij die zaak tegelijk]tijd zull5 hat5 en liefhebb54 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,deze gee/esge/eldheid1 welke dus uit twee teg5ov]ge/elde a&o5+5 ontspr+t1 noemt m5 weifelmo$igheid1 twee/rijd1 welke dus ond] de zielsa&o5+5 hetzelfde is als twijfel bij het voor/ell5 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,xliv ,d4 ,,ii74 ,weifel+ en twijfel v]s*ill5 dan ook alle5 ma> na> d5 graad4 ,ik doe e*t] opm]k5 dat ik 9 de vorige ,/ell+ deze weifel+ des gemo$s heb afgeleid uit oorzak51 wa>van de e5e op zi*zelf oorzaak is van de e]/e a&o5+1 de &]e door toevallige om/&igh$5 van de twe$e4 ,ik de$ dit wijl ik ze aldus gemakkelijk] uit het voorga&e kon afleid51 do* niet wijl ik z\ will5 loo*55 dat zulk e5 ziele/rijd mee/al ontspr+t uit n voorw]p dat van bide a&o5+5 de bew]k5de oorzaak is4 ,het ,li*aam to* is 7vlg4 ,po/ulaat ,i ,d4 ,,ii7 uit tal van enkeld+5 van v]s*ill5d5 a>d sam5ge/eld en kan dus 7vlg4 ,axioma ,i a*t] ,hulp/4 ,,iii1 zie a*t] ,/4 ,,xiii ,d4 ,,ii7 van n en hetzelfde voorw]p op de mee/ v]s*ill5de wijz5 inw]k+ ond]v9d54 ,omgeke]d1 wijl n en hetzelfde d+ op tal van v]s*ill5de wijz5 inw]k+ ond]gaan kan1 zal het ook op tal van v]s*ill5de wijz5 op nzelfde deel van het ,li*aam kunn5 inw]k54 ,wa>uit wij gemakkelijk kunn5 begrijp5 dat n en hetzelfde voorw]p oorzaak van vele en teg5/rijdige a&o5+5 kan zijn4 ,/ell+ ,,xviii4 ,de m5s* ond]gaat bij het beeld voor/ell+ van e5 v]l$5 ( toekom/ige zaak dezelfde a&o5+ van ,blijheid ( ,droefheid als bij het beeld voor/ell+ e5] aanwezige4 ,bewijs4 ,zoolang het beeld van e5ig d+ op d5 m5s* inw]kt1 zal hij 7vlg4 ,/4 ,,xvii en ,gevolg ,d4 ,,ii7 dit d+ als aanwezig bes*\w51 ook al be/aat het niet en het zi* no* als v]l$5 no* als toekom/ig d5k51 t5zij zijn beeld v]bond5 is met de voor/ell+ van d5 v]l$5 ( toekom/ig5 tijd 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,xliv ,d4 ,,ii74 ,v&a> dat het beeld van e5 d+1 op zi*zelf bes*\wd1 hetzelfde is1 onv]s*illig ( het met de toekom/1 het v]l$51 danwel met het h$5 9 v]b& gebra*t wordt4 ,d4w4z4 7vlg4 ,gevolg ,,ii ,/4 ,,xvi ,d4 ,,ii73 de toe/& ( a&o5+ van ons ,li*aam1 is dezelfde1 onv]s*illig ( het beeld er e5 is van e5 v]l$51 van e5 toekom/ig1 danwel van e5 teg5woordig d+4 ,en d]halve is ook de a&o5+ van ,blijheid ( ,droefheid dezelfde1 onv]s*illig ( het beeld er e5 is van e5 v]l$51 van e5 toekom/ig1 danwel van e5 teg5woordig d+4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+ ,i3 ,ik noem e5 d+ 9 zoov] v]l$5 ( toekom/ig als het op ons heeft +ew]kt ( zal inw]k51 bijvoorbeeld voorzoov] wij het gezi5 hebb5 ( zull5 zi51 voorzoov] het ons v]kwikt heeft ( zal v]kwikk51 ges*aad heeft ( zal s*ad5 enz4 ,imm]s 9 zoov] als wij het ons aldus voor/ell51 beam5 wij zijn be/aan2 d4w4z4 ons ,li*aam ond]v9dt ge5]lei inw]k+ welke het be/aan van het d+ uitsluit en zal d]halve 7vlg4 ,/4 ,,xvii ,d4 ,,ii7 van het beeld ervan dezelfde inw]k+ ond]gaan als( het d+ zelf aanwezig w>e4 ,wijl e*t] ind]daad li$5 met veel erv>+ mee/al weifel51 zoolang zij iets als toekom/ig ( v]l$5 bes*\w5 en omtr5t d5 afloop ervan mee/al twijfel54 7,zie ,opm]k+ ,/4 ,,xliv ,d4 ,,ii7 is het gevolg da>van dat a&o5+5 welke uit d]gelijke voor/ell+5 d] d+5 ont/aan1 niet ze] /&va/ig zijn1 ma> dat zij mee/al door beeld5 van &]e d+5 word5 v]w>d1 totdat m5 omtr5t di5 afloop zek]d] is4 ,opm]k+ ,,ii3 ,na het zooev5 gezegde kunn5 wij begrijp5 wat ,hoop1 ,vrees1 ,g]u/heid1 ,wanhoop1 ,v]heug+ en ,spijt ,h>tze],a#ec is4 ,hoop namelijk is niets &]s dan onbe/5dige ,blijheid1 opgewekt door het beeld van e5 toekom/ige ( v]l$5 zaak1 omtr5t welk] v]loop wij twijfel54 ,vrees da>5teg5 is e5 onbe/5dige ,droefheid1 ev5e5s door het beeld e5] twijfela*tige zaak opgewekt4 ,indi5 v]d] de twijfel 9 deze a&o5+5 wordt opgehev51 word5 ,hoop tot ,g]u/heid1 ,vrees tot ,wanhoop2 tot e5 ,blijheid ( ,droefheid namelijk1 te weeg gebra*t door het beeld d] zaak welke wij vreesd5 ( hoopt54 ,v]heug+ v]volg5s is ,blijheid1 opgewekt door het beeld e5] v]l$5 zaak1 omtr5t welk] afloop wij twijfeld54 ,spijt e9delijk is e5 ,droefheid1 teg5ov]ge/eld aan ,v]heug+4 ,/ell+ ,,xix4 ,wie zi* voor/elt dat iets wat hij liefheeft1 te niet gaat1 zal zi* b$roev52 da>5teg5 zal hij zi* v]heug5 bij de g$a*te dat het beh\d5 blijft4 ,bewijs4 ,de ,gee/ tra*t zi* 7vlg4 ,/4 ,,xii v4d4 ,d47 zooveel mogelijk datg5e voor te /ell5 wat het v]mog5 tot h&el5 des ,li*aams v]me]d]t ( bevord]t1 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 d+5 welke hij liefheeft4 ,de v]beeld+skra*t ev5wel wordt 7vlg4 ,/4 ,,xvii ,d4 ,,ii7 geholp5 door wat het be/aan van iets ond]/elt1 belemm]d da>5teg5 door wat het be/aan van iets uitsluit4 ,d]halve help5 beeld5 van d+51 welke het be/aan d] geliefde zaak ond]/ell51 d5 ,gee/ bij zijn /rev5 om zi* die geliefde zaak voor te /ell52 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 zij br5g5 ,blijheid 9 d5 ,gee/ te weeg4 ,en omgeke]d3 beeld5 van d+5 welke het be/aan d] geliefde zaak uitsluit5 belemm]5 d5 ,gee/ bij dit /rev52 d4w4z4 7vlg4 dezelfde ,opm]k+7 zij br5g5 ,droefheid 9 hem te weeg4 ,wie zi* dus voor/elt dat iets wat hij lief heeft1 te niet gaat1 zal zi* b$roev5 enz4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xx4 ,wie zi* voor/elt dat iets wat hij haat te niet gaat1 zal zi* v]blijd54 ,bewijs4 ,de ,gee/ tra*t zi* 7vlg4 ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 datg5e voor te /ell5 wat het be/aan van zak51 wa>door het v]mog5 tot h&el5 des ,li*aams v]m9d]d ( belemm]d wordt1 uitsluit2 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ bij dezelfde ,/47 hij tra*t zi* datg5e voor te /ell5 wat het be/aan van zak5 welke hij haat uitsluit4 ,d]halve /eunt het beeld e5] zaak1 welke het be/aan van wat de ,gee/ haat uitsluit1 dit /rev5 van d5 ,gee/2 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 het v]wekt ,blijheid 9 hem4 ,wie zi* dus voor/elt dat iets wat hij haat te niet gaat1 zal zi* v]blijd54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxi4 ,wie zi* voor/elt dat wat hij liefheeft ,blijheid ( ,droefheid ond]v9dt1 zal zelf ,blijheid ( ,droefheid gevoel5 en elk dez] a&o5+5 zal /]k] ( zwakk] zijn 9 d5 liefhebb5de na>mate zij /]k] ( zwakk] is 9 het geliefde d+ wez5 ,a#ed4 ,bewijs4 ,de beeld5 van d+51 welke het be/aan e5] geliefde zaak ond]/ell51 /eun5 7gelijk wij 9 ,/4 ,,xix v4d4 ,d4 hebb5 bewez57 het /rev5 van d5 ,gee/ om zi* die geliefde zaak voor te /ell54 ,ma> ,blijheid ond]/elt het be/aan van iets dat blijde is en dat wel te me] na>mate de a&o5+ van ,blijheid /]k] is4 ,imm]s zij is 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 e5 ov]gang tot groot] volmaak!id4 ,d]halve /eunt de g$a*te aan de ,blijheid van het geliefde wez5 het /rev5 van d5 ,gee/ des liefhebb5d5 zelf2 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 zij wekt 9 d5 liefhebb5de ,blijheid op en wel des te me] hoe /]k] deze a&o5+ 9 het geliefde wez5 04 ,dit wat het e]/e betreft4 ,voorzoov] voorts e5ig wez5 ,droefheid gevoelt1 gaat het te niet wordt er iets van zijn be/aanskra*t v]nietigd en wel des te me] 7vlg4 dezelfde ,opm]k+ bij ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 hoe hevig] die ,droefheid is4 ,d]halve zal 7vlg4 ,/4 ,,xix v4d4 ,d47 wie zi* voor/elt dat wat hij liefheeft ,droefheid ond]v9dt1 zelf ook ,droefheid gevoel5 en dat wel des te me]1 hoe /]k] deze a&o5+ 0 9 het geliefde wez54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxii4 ,indi5 wij ons voor/ell5 dat iem& 9 e5 wez5 dat wij liefhebb5 ,blijheid te weeg br5gt1 zal hij ook ons ,blijheid s*5k54 ,/ell5 wij ons da>5teg5 voor dat hij dit wez5 ,droefheid br5gt1 zoo zull5 ook wij ,haat jeg5s hem gevoel54 ,bewijs4 ,wie 9 e5 wez5 dat wij liefhebb5 ,blijheid ( ,droefheid te weeg br5gt1 s*5kt ook onszelf ,blijheid ( ,droefheid1 wanne] wij ons wel te v]/aan 7vlg4 voorga&e ,/47 het geliefde wez5 als door ,blijheid ( ,droefheid aang$aan voor/ell54 ,er wordt ev5wel ond]/eld dat deze ,blijheid ( ,droefheid v]gezeld gaat van de voor/ell+ e5] uitw5dige oorzaak4 ,d]halve zull5 wij 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 indi5 wij ons voor/ell5 dat iem& 9 e5 wez5 dat wij liefhebb5 ,blijheid ( ,droefheid te weeg br5gt1 ,liefde ( ,haat jeg5s hem gevoel54 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,/ell+ ,,xxi v]kla>t ons wat ,m$elijd5 is2 wij kunn5 het oms*rijv5 als ,droefheid om e5s &]s le$4 ,welk5 naam ik nu ev5wel moet gev5 aan die ,blijheid1 welke uit e5s &]s welzijn voortkomt1 weet ik niet4 ,voorts zull5 wij ,liefde jeg5s hem die e5 &] wl-de$1 ,+5om5heid en da>5teg5 ,haat jeg5s hem die e5 &] kwaad de$ ,v]ontwa>dig+ noem54 ,t5slotte doe ik opm]k5 dat wij niet sle*ts m$elijd5 hebb5 met wez5s die wij hebb5 liefgehad 7gelijk wij 9 ,/4 ,,xxi aantoond57 ma> ook met wez5s1 voor welke wij voordi5 niets bepaalds gevoeld51 mits wij sle*ts oordeel5 7gelijk ik hi]na zal aantoon57 dat zij op ons gelijk54 ,d]halve zull5 wij +5om5 zijn met wie onz5 gelijke welde$1 da>5teg5 ons v]ontwa>dig5 ov] wie onz5 gelijke s*ade b]okk5de4 ,/ell+ ,,xxiii4 ,wie zi* voor/elt dat e5 wez5 dat hij haat1 door ,droefheid wordt aang$aan1 zal zi* v]heug52 b$roev5 zal hij zi* e*t] indi5 hij zi* voor/elt dat het door ,blijheid wordt aang$aan2 en elk dez] a&o5+5 zal /]k] ( zwakk] zijn na>mate de ha> teg5ge/elde /]k] ( zwakk] is 9 het wez5 dat hij haat4 ,bewijs4 ,voorzoov] het gehate wez5 door ,droefheid wordt aang$aan1 voorzv] gaat het te niet wordt zijn lev5skra*t v]m9d]d en wel des te me] 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 hoe hevig] die ,droefheid is4 ,wie zi* dus voor/elt dat e5 wez5 dat hij haat ,droefheid ond]v9dt1 zal zi* 7vlg4 ,/4 ,,xx v4d4 ,d47 v]heug51 en wel des te me]1 hoe hevig] hij zi* die ,droefheid van het gehate wez5 voor/elt4 ,dit wat het e]/e betreft4 ,voorts ond]/elt ,blijheid 7vlg4 dezelfde ,opm]k+ ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 het be/aan van e5 wez5 dat blijde is en dit wel te me] hoe /]k] die ,blijheid g$a*t wordt4 ,indi5 dus iem& zi* e5 &]1 di5 hij haat1 voor/elt als door ,blijheid aang$aan1 zal deze voor/ell+ 7vlg4 ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 zijn /rev5 belemm]52 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xi v4d4 ,d473 hij die haat zal ,droefheid gevoel5 indi5 enz4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,deze ,blijheid kan bezwa>lijk duurzaam zijn ( zond] twee/rijd 9 ons gemo$ be/aan4 ,want 7gelijk ik /raks 9 ,/4 ,,xxvii v4d4 ,d4 zal aantoon57 voorzoov] m5 zi* zijns gelijke voor/elt als door ,droefheid aang$aan1 voorzv] moet m5 zi* ook zelf b$roev51 en omgeke]d1 indi5 m5 zi* voor/elt dat hij door ,blijheid wordt aang$aan4 ,hi] e*t] hebb5 wij alle5 het oog op d5 haat4 ,/ell+ ,,xxiv4 ,indi5 wij ons voor/ell5 dat iem& 9 e5 wez5 dat wij hat5 ,blijheid te weeg br5gt1 zull5 wij ook jeg5s hem ,haat gevoel54 ,/ell5 wij ons da>5teg5 voor dat hij 9 datzelfde wez5 ,droefheid te weeg br5gt1 zoo zull5 wij ,liefde jeg5s hem gevoel54 ,bewijs4 ,deze /ell+ wordt op dezelfde wijze bewez5 als ,/ell+ ,,xxii van dit ,deel2 zie dus deze4 ,opm]k+3 ,deze en soortgelijke a&o5+5 van ,haat behoor5 ond] het begrip ,nijd1 welke dus niets &]s is dan ,haat zelf1 voorzoov] hij d5 m5s* br5gt 9 zoodanig5 toe/& dat hij zi* v]heugt ov] het ongeluk van e5 &] ,le$v]maak en omgeke]d zi* b$roeft ov] zijn geluk4 ,afgun/4 ,/ell+ ,,xxv4 ,al wat na> onze voor/ell+ onszelf ( e5 geliefd wez5 ,blijheid br5gt1 tra*t5 wij van onszelf ( van het geliefde wez5 te beve/ig51 en omgeke]d tra*t5 wij al wat na> onze voor/ell+ onszelf ( het geliefde wez5 b$roeft1 te ontk5n54 ,bewijs4 ,datg5e1 wa>van wij ons voor/ell5 dat het 9 het geliefde wez5 ,blijheid ( ,droefheid te weeg br5gt1 s*5kt 7vlg4 ,/4 ,,xxi v4d4 ,d47 ook onszelf ,blijheid ( ,droefheid4 ,ma> de ,gee/ tra*t 7vlg4 ,/4 ,,xii v4d4 ,d47 zi* zooveel mogelijk datg5e wat ons ,blijheid s*5kt voor te /ell51 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xvii en ,gevolg ,d4 ,,ii7 als aanwezig te bes*\w54 ,en omgeke]d tra*t hij 7vlg4 ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 het be/aan van wat ons droef maakt uit te sluit54 ,d]halve tra*t5 wij al wat na> onze voor/ell+ onszelf ( e5 geliefd wez5 blij maakt1 van onszelf ( van het geliefde wez5 te beve/ig51 en omgeke]d4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxvi4 ,van e5 wez5 dat wij hat5 tra*t5 wij alles te beve/ig5 wat het na> onze voor/ell+ b$roeft en omgeke]d tra*t5 wij er van te ontk5n5 al wat het na> onze voor/ell+ v]blijdt4 ,bewijs4 ,deze /ell+ volgt uit ,/ell+ ,,xxiii1 gelijk de voorga&e uit ,/ell+ ,,xxi van dit ,deel4 ,opm]k+3 ,wij zi5 hi]uit1 dat het li*t kan gebeur5 dat de m5s* ov] zi*zelf ( e5 geliefd wez5 bet] dan g]e*tva>digd1 en omgeke]d dat hij ov] e5 gehaat wez5 sle*t] dan billijk is oordeelt1 welke v]beeld+1 indi5 zij di5 m5s* zelf betreft die bet] ov] zi*zelf oordeelt dan g]e*tva>digd is1 ,hoogmo$ v]wa&heid g5oemd wordt en e5 vorm is van waanz91 aangezi5 zulk e5 p]soon met op5 oog5 droomt dat hij all]lei d+5 kan welke hij alle5 9 zijn v]beeld+ b]eikt2 welke hij dus als w]kelijkh$5 bes*\wt en wa>op hij zi* v]heft1 zoolang hij niet bij ma*te is zi* iets voor te /ell5 dat hun be/aan uitsluit en zijn eig5 v]mog5 tot h&el5 bep]kt4 ,hoogmo$ v]wa&heid is dus e5 a&o5+ van ,blijheid1 ont/aan doordat iem& bet] van zi*zelf d5kt dan g]e*tva>digd is4 ,v]d] wordt de ,blijheid1 ont/aan doordat iem& bet] van e5 &] d5kt dan g]e*tva>digd is1 ,ov]s*att+ g5oemd1 en ,g]+s*att+ t5slotte die1 welke ont/aat doordat m5 van e5 &] sle*t] d5kt dan billijk is4 ,/ell+ ,,xxvii4 ,door het feit dat wij ons voor/ell5 dat e5 wez51 hetwelk ons gelijkt en wa>voor wij niets bepaalds gevoel51 e5 ( &]e a&o5+ ond]gaat1 wordt ook 9 onszelf e5 d]gelijke a&o5+ opgewekt4 ,bewijs4 ,de beeld5 d] d+5 zijn 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xvii ,d4 ,,ii7 inw]k+5 op het m5s*elijk ,li*aam1 welk] voor/ell+5 ons de uitw5dige voorw]p5 als aanwezig voor/ell52 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xvi ,d4 ,,ii7 welk] voor/ell+5 d5 a>d van ons ,li*aam en tegelijk d5 aanwezig5 a>d van het uitw5dig voorw]p 9 zi* sluit54 ,indi5 dus de a>d van e5 uitw5dig voorw]p gelijkt op d5 a>d van ons ,li*aam1 zal de voor/ell+ van dit uitw5dig voorw]p dat wij ons v]beeld51 e5 inw]k+ op ons ,li*aam 9 zi* sluit51 welke gelijkt op d5 toe/& van het uitw5dig voorw]p4 ,bijgevolg zal1 indi5 wij ons voor/ell5 dat e5 wez5 dat ons gelijkt e5 ( &]e a&o5+ ond]gaat1 deze voor/ell+ e5 toe/& van ons ,li*aam we]gev5 welke op deze a&o5+ gelijkt aan deze a&o5+ beantwoordt4 ,d]halve3 door het feit dat wij ons voor/ell5 dat e5 wez5 hetwelk ons gelijkt e5 ( &]e a&o5+ ond]gaat1 wordt ook 9 onszelf e5 d]gelijke a&o5+ opgewekt4 ,wanne] wij e*t] e5 wez5 dat ons gelijkt hat51 zull5 wij e5 teg5ov]ge/elde a&o5+ dan dit wez5 ond]gaan en niet e5 d]gelijke4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,deze naboots+ van a&o5+5 heet1 voorzoov] zij ond] ,droefheid ?uis behoor51 ,m$elijd5 7wa>ov] m5 zie ,opm]k+ ,/4 ,,xxii v4d4 ,d472 behoor5 zij ev5wel tot de ,bege]te1 zoo noemt m5 ha> w$ijv]1 welke dus niets &]s is dan e5 ,bege]te tot e5 ( &] d+1 welke 9 ons ont/aat door ons voor te /ell5 dat &]51 die ons gelijk51 dezelfde bege]te hebb54 ,gevolg ,i3 ,wanne] wij ons voor/ell5 dat iem&1 die ge5]lei a&o5+ 9 ons te weeg br5g51 e5 ons gelijk5d wez5 v]blijdt1 zull5 wij ,liefde jeg5s hem gevoel54 ,/ell5 wij ons da>5teg5 voor dat hij dit wez5 b$roeft1 zoo zull5 wij hem hat54 ,bewijs4 ,dit wordt op dezelfde wijze uit de voorga&e /ell+ bewez5 als ,/ell+ ,,xxii van dit ,deel uit ,/ell+ ,,xxi4 ,gevolg ,,ii3 ,e5 wez5 wa>voor wij m$elijd5 gevoel51 kunn5 wij niet hat5 op grond da>van dat zijn ongeluk ons b$roeft4 ,bewijs4 ,imm]s indi5 wij het om die r$5 kond5 hat51 z\d5 wij ons 7vlg4 ,/4 ,,xxiii v4d4 ,d47 ov] zijn droefheid v]blijd51 hetge5 9 /rijd is met het ond]/elde4 ,gevolg ,,iii3 ,e5 wez5 wa>voor wij m$elijd5 gevoel51 tra*t5 wij zooveel mogelijk van zijn ongeluk te bevrijd54 ,bewijs4 ,datg5e wat het wez5 wa>voor wij m$elijd5 gevoel5 b$roeft1 br5gt ook 9 ons 7vlg4 de voorga&e ,/47 e5 d]gelijke ,droefheid teweeg en wij zull5 dus 7vlg4 ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 alles tra*t5 te v]z9n5 wat het be/aan di] aanleid+ tot ,droefheid opheft (wel wat ha> v]nietigt2 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,ix v4d4 ,d47 wij zull5 v]lang5 ( er toe g$rev5 word5 ha> te v]nietig54 ,d]halve zull5 wij e5 wez5 wa>voor wij m$elijd5 gevoel5 van zijn ongeluk tra*t5 te bevrijd54 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,deze wil ( dit v]lang5 om wl te do51 welke da>uit voortspruit dat wij voor het wez5 wa>aan wij e5 weldaad will5 bewijz51 m$elijd5 gevoel51 wordt ,welwill5dheid g5oemd1 welke dus niets &]s is dan ,bege]te1 ont/aan uit m$elijd54 ,zie ov]ig5s ov] ,liefde en ,haat jeg5s d5g5e die e5 wez5 dat wij als ons gelijk5d bes*\w5 go$ ( kwaad de$1 de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,xxii van dit ,deel4 ,/ell+ ,,xxviii4 ,al wat na> onze voor/ell+ tot ,blijheid leidt tra*t5 wij tot /& te br5g52 wat da>5teg5 na> onze voor/ell+ da>m$e 9 /rijd is1 (wel wat tot ,droefheid leidt1 tra*t5 wij uit d5 weg te ruim5 ( te v]nietig54 ,bewijs4 ,wat na> onze voor/ell+ tot ,blijheid leidt1 tra*t5 wij ons 7vlg4 ,/4 ,,xii v4d4 ,d47 zooveel mogelijk voor te /ell52 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xvii ,d4 ,,ii7 wij zull5 tra*t5 het zooveel mogelijk als aanwezig (wel w]kelijk be/a&e te bes*\w54 ,ma> het /rev5 ( d5kv]mog5 van d5 ,gee/ is van nature gelijk aan en gelijktijdig met het /rev5 ( het v]mog5 tot h&el5 van het ,li*aam 7gelijk duidelijk volgt uit ,gevolg ,/4 ,,vii en ,gevolg ,/4 ,,xi ,d4 ,,ii74 ,d]halve /rev5 wij onvoorwa>delijk na> zijn be/aan1 ( 7wat vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,ix v4d4 ,d4 hetzelfde is7 wij v]lang5 er na> en /ell5 het ons t5 doel4 ,dit wat het e]/e betreft4 ,voorts zull5 wij ons 7vlg4 ,/4 ,,xx v4d4 ,d47 v]blijd5 wanne] wij ons voor/ell5 dat iets1 dat na> onze me5+ oorzaak van ,droefheid is1 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 iets dat wij hat5de niet gaat4 ,d]halve zull5 wij 7vlg4 het e]/e g$eelte van dit bewijs7 dit tra*t5 te v]nietig5 ( 7vlg4 ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 van ons te v]wijd]51 opdat wij het niet lang] als aanwezig bes*\w54 ,dit wat het twe$e betreft4 ,d]halve zull5 wij al wat na> onze voor/ell+ tot ,blijheid leidt enz4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxix4 ,ev5zoo zull5 wij tra*t5 alles te do5 wat na> onze voor/ell+ de m5s*5,v#ac met vreugde zi5 en omgeke]d zull5 wij afke]ig zijn datg5e te do5 wa>van na> onze voor/ell+ de m5s*5 afke]ig zijn4 ,voetnoot #ac3 ,hi] en 9 het v]volg b$oel ik m5s*5 die ov]ig5s ge5]lei a&o5+ 9 ons opwekk54 ,bewijs4 ,op grond da>van dat wij ons voor/ell5 dat m5s*5 iets liefhebb5 ( hat5 zull5 7vlg4 ,/4 ,,xxvii v4d4 ,d47 ook wij het liefhebb5 ( hat52 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 door dit feit zelf zull5 wij ons ov] de aanwezigheid ervan v]blijd5 ( b$roev54 ,d]halve zull5 wij 7vlg4 voorga&e ,/47 tra*t5 alles te do5 wat na> onze voor/ell+ de m5s*5 met vreugde zi5 enz4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,dit /rev5 om iets te do51 ( ook wel iets te lat5 alle5 om d5 m5s*5 te behag51 wordt ,e]zu*t g5oemd1 vooral wanne] wij zoo hevig de m5igte zoek5 te behag5 dat wij iets do5 ( lat5 tot ons eig5 ( &]] nadeel1 &]s pleegt m5 het ,m5s*5m9 ,vri5delijkheid te noem54 ,voorts noem ik de ,blijheid ov] e5 h&el+ wa>door e5 &] ons heeft will5 v]heug5 ,go$keur+1 de ,droefheid da>5teg5 wa>m$e wij ons van e5s &]s h&el+5 afw5d51 ,afkeur+4 ,/ell+ ,,xxx4 ,wanne] iem& iets g$aan heeft dat na> zijn voor/ell+ &]5 v]blijdt1 zal hij ,blijheid1 v]gezeld van de g$a*te aan zi*zelf als oorzaak da>van gevoel52 (wel hij zal zi*zelf met ,blijheid bes*\w54 ,wanne] hij da>5teg5 iets g$aan heeft dat na> zijn voor/ell+ &]5 b$roeft1 zal hij zi*zelf met ,droefheid bes*\w54 ,bewijs4 ,wie zi* voor/elt dat hij &]5 v]blijdt ( b$roeft1 zal 7vlg4 ,/4 ,,xxvii v4d4 ,d47 re$s drdoor zelf ,blijheid ( ,droefheid gevoel54 ,aangezi5 ev5wel de m5s* 7vlg4 ,/4 ,,xix en ,,xxiii ,d4 ,,ii7 zi* van zi*zelf bewu/ is door de a&o5+5 wa>door hij tot h&el5 wordt g5oopt1 zal iem& die iets g$aan heeft wat na> zijn me5+ &]5 v]blijdt1 zelf ,blijheid gevoel51 met het bewu/zijn dat hijzelf da>van de oorzaak is1 (wel hij zal zi*zelf met ,blijheid bes*\w51 en omgeke]d4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,aangezi5 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 ,liefde is3 ,blijheid1 v]gezeld door de voor/ell+ e5] uitw5dige oorzaak1 en ,haat ,droefheid1 ev5e5s v]gezeld door de voor/ell+ e5] uitw5dige oorzaak1 zijn dus deze ,blijheid en ,droefheid eig5lijk soort5 van ,liefde en ,haat4 ,ma> wijl ,liefde en ,haat betrekk+ hebb5 op uitw5dige voorw]p51 zull5 wij de ?ans b$oelde a&o5+5 met &]e nam5 a&uid51 en wel zull5 wij dze ,blijheid1 v]gezeld door de voor/ell+ e5] uitw5dige,a#ee oorzaak ,zelfv]he]lijk+ en de aan ha> teg5ov]ge/elde ,droefheid ,s*aamte noem54 ,wel te v]/aan3 wanne] namelijk die ,blijheid ( ,droefheid da>uit voortkomt dat iem& 9 de me5+ v]ke]t geprez5 ( b]ispt te word52 &]s zal ik die ,blijheid1 v]gezeld door de g$a*te aan e5 uitw5dige oorzaak ,tevr$5heid met zi*zelf en de teg5ov]ge/elde ,droefheid ,b]\w noem54 ,wijl het v]volg5s 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xvii ,d4 ,,ii7 kan voorkom5 dat de ,blijheid welke iem& me5t &]5 te s*5k51 sle*ts d5kbeeldig is en 7vlg4 ,/4 ,,xxv v4d4 ,d47 i$] van zi*zelf tra*t te d5k5 wat hem na> zijn me5+ zal v]blijd51 is het dus li*t mogelijk dat e5 roemzu*tige trots* v]wa& wordt en zi* inbeeldt i$]e5 welgevallig te zijn1 t]wijl hij 9 w]kelijkheid i$]e5 tot la/ is4 ,/ell+ ,,xxxi4 ,indi5 wij ons voor/ell5 dat iem& liefheeft ( bege]t1 ( haat wat wijzelf liefhebb51 bege]5 ( hat51 zull5 wij drdoor re$s deze zaak des te /&va/ig] liefhebb5 enz4 ,indi5 wij ons e*t] voor/ell5 dat hij afke]ig is van wat wij liefhebb51 ( omgeke]d liefheeft wat wij hat5 zal ons gemo$ 9 twee/rijd g]ak54 ,bewijs4 ,alle5 re$s door het feit dat wij ons voor/ell5 dat iem& iets liefheeft1 zull5 wijzelf 7vlg4 ,/4 ,,xxvii v4d4 ,d47 deze zaak ook liefhebb54 ,wij ond]/ell5 ev5wel dat wij die zaak re$s zond] dat liefhebb54 ,bij deze ,liefde komt dus e5 nieuwe r$51 wa>door zij wordt aangewakk]d en d]halve zull5 wij wat wij re$s liefhebb51 om deze r$5 des te /&va/ig] liefhebb54 ,voorts w5d5 wij ons 7vlg4 dezelfde ,/47 af van datg5e wa>van wij ons voor/ell51 dat iem& &]s afke]ig is4 ,v]ond]/ell5 wij e*t] dat wij deze zelfde zaak t]zelfd] tijd liefhebb51 dan zull5 wij ha> dus t]zelfd] tijd liefhebb5 en er e5 afke] van hebb51 (wel 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,xvii v4d4 ,d47 ons gemo$ zal 9 twee/rijd g]ak54 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,hi]uit1 alsm$e uit ,/ell+ ,,xxviii van dit ,deel1 volgt dat i$] zooveel mogelijk er na> /reeft dat i$] &] zal liefhebb5 wat hijzelf liefheeft en zal hat5 wat hijzelf haat4 ,v&a> het woord des di*t]s3 ,all5 gevoel5 we e5zelfde hoop en vrees zoo wij m9n52 ,hij heeft e5 h>t van /aal1 die m9t wat e5 &] haat4 7,ovidius1 ,amor4 ,,ii4 #ai7 ,opm]k+3 ,dit /rev5 om te bew]k5 dat i$] in/emme1 wanne] m5 zelf lief heeft ( haat1 is welbes*\wd e]zu*t 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,xxix v4d4 ,d47 ,wij zi5 dus dat i$] van nature er na> /reeft1 dat &]5 na> zijn z9 lev51 met het gevolg dat1 wa> all5 dit gelijkelijk beoog51 zij elka> gelijkelijk tot la/ zijn en wa> all5 door i$]e5 geprez5 en bem9d will5 word51 all5 elka> hat54 ,/ell+ ,,xxxii4 ,indi5 wij ons voor/ell5 dat iem& zi* v]heugt ov] e5 zaak1 welke sle*ts n m5s* bezitt5 kan1 zull5 wij tra*t5 te bew]k5 dat hij deze zaak niet 9 zijn bezit krijgt4 ,bewijs4 ,om het feit alle5 dat wij ons voor/ell5 dat iem& zi* ov] iets v]heugt1 zull5 wij 7vlg4 ,/4 ,,xxvii en ,gevolg ,i v4d4 ,d47 die zaak liefhebb5 en bege]5 en ons er ov] v]heug54 ,ma> wij /ell5 ons 7vlg4 het ond]/elde7 jui/ voor dat het feit1 dat deze p]soon zi* 9 het bezit di] zaak z\ v]heug51 deze ,blijheid 9 d5 weg /aat4 ,d]halve zull5 wij 7vlg4 ,/4 ,,xxviii v4d4 ,d47 er na> /rev5 dat hij ha> niet bema*tigt4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,wij zi5 dus hoe het met d5 m5s*elijk5 a>d mee/al zoo ge/eld is1 dat m5 m$elijd5 heeft met h5 wi5 het sle*t gaat en b5ijdt wi5 het go$ gaat1 en wel dit laat/e 7vlg4 voorga&e ,/47 met e5 des te groot]5 haat1 na>mate m5 de zaak1 welke m5 zi* 9 het bezit van e5 &] voor/elt1 me] liefheeft4 ,wij zi5 voorts hoe uit dezelfde eig5s*ap van d5 m5s*elijk5 a>d1 wa>uit volgt dat de m5s*5 m$elijd5d zijn1 ook volgt dat zij afgun/ig en e]zu*tig zijn4 ,en indi5 wij t5slotte de erv>+ zelve will5 raadpleg51 zull5 wij bev9d5 dat ook zij dit alles le]t2 9 het bijzond] wanne] wij lett5 op de e]/e j>5 van ons lev54 ,wij zi5 to* imm]s dat k9d]51 omdat hun li*aam als het w>e 9 voortdur5d wankelba> ev5wi*t is1 pleg5 te la*5 ( te s*rei5 alln re$s1 doordat zij &]5 zi5 la*5 ( s*rei52 dat zij bov5di5 alles wat zij &]5 zi5 do51 dadelijk bege]5 na te boots52 dat zij t5slotte alles voor zi*zelf bege]5 wa>ov] &]5 zi* na> hun voor/ell+ v]heug54 ,ge5 wond]1 da> to* de beeld5 d] d+51 zooals wij re$s zeid51 inw]k+5 zijn op het m5s*elijk ,li*aam zelf1 (wel wijz5 wa>op het m5s*elijk ,li*aam inw]k+ ond]gaat van uitw5dige voorw]p5 en g5oodzaakt wordt zus ( zoo te h&el54 ,/ell+ ,,xxxiii4 ,wanne] wij e5 ons gelijk5d wez5 liefhebb51 tra*t5 wij zooveel mogelijk te bew]k5 dat het ons w$]ke]ig liefheeft4 ,bewijs4 ,e5 d+ dat wij liefhebb51 tra*t5 wij ons 7vlg4 ,/4 ,,xii v4d4 ,d47 zooveel mogelijk bov5 &]e d+5 voor te /ell54 ,als dus dit d+ e5 ons gelijk5d wez5 is1 zull5 wij 7vlg4 ,/4 ,,xxix v4d4 ,d47 het bov5 alle &]e tra*t5 te v]blijd51 (wel wij zull5 zooveel mogelijk tra*t5 te bew]k51 dat dit geliefde wez5 bewog5 worde door e5 ,blijheid1 v]gezeld door de g$a*te aan onszelf2 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 dat het ons w$]ke]ig liefheeft4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxxiv4 ,hoe groot] wij ons de g5eg5heid voor/ell5 welke e5 geliefd wez5 voor ons gevoelt1 hoe me] wij ons da>op zull5 v]heff54 ,bewijs4 ,wij tra*t5 7vlg4 voorga&e ,/47 zooveel mogelijk te bew]k5 dat e5 geliefde wez5 ons w$]m9t1 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 dat het geliefde wez5 e5 ,blijheid ond]v9de1 v]gezeld door de g$a*te aan ons zelf4 ,hoe groot] dus de ,blijheid is1 welke na> onze voor/ell+ het geliefde wez5 door ons to$o5 ond]v9dt1 hoe me] dit /rev5 wordt bevord]d2 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xi en ,opm]k+ v4d4 ,d47 hoe groot] ,blijheid ook wij gevoel54 ,wanne] wij ons ev5wel v]blijd51 omdat wij e5 &]1 ons gelijk5d wez51 ,blijheid s*onk51 dan zull5 wij 7vlg4 ,/4 ,,xxx v4d4 ,d47 ook onszelf met ,blijheid bes*\w54 ,d]halve3 hoe groot] wij ons de g5eg5heid voor/ell51 welke e5 geliefd wez5 voor ons gevoelt1 met hoe groot] ,blijheid wij onszelf zull5 bes*\w51 (wel 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xxx v4d4 ,d47 hoeme] wij ons da>op zull5 v]heff54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxxv4 ,wie zi* voor/elt dat e5 geliefd wez5 met e5 nauw5 ( nog nauw]5 b& van vri5ds*ap zi* aan e5 &] b9dt1 dan wa>m$e het aan ons-zelf v]bond5 01 zal jeg5s dit geliefde wez5 haat gevoel5 en di5 &] b5ijd54 ,bewijs4 ,hoe groot] iem& zi* de liefde voor/elt1 welke e5 geliefd wez5 voor hem gevoelt1 hoe me] hij 7vlg4 voorg4 ,/47 zi* da>op zal v]heff52 d4w4z4 7vlg4 ,opm4 ,/4 ,,xxx v4d4 ,d47 hoe me] hij zi* zal v]blijd5 en dus 7vlg4 ,/4 ,,xxviii v4d4 ,d47 zooveel mogelijk zal tra*t5 zi* voor te /ell5 dat het geliefde wez5 t5 nauw/e met hem v]bond5 is2 welk /rev5 ( welke bege]te 7vlg4 ,/4 ,,xxxi v4d4 ,d47 nog wordt aangewakk]d door de voor/ell+1 dat ook e5 &] ditzelfde voor zi* bege]t4 ,er wordt hi] e*t] v]ond]/eld dat dit /rev5 ( deze bege]te belemm]d wordt door het beeld van het geliefde wez5 zelf1 v]gezeld door het beeld van di5 &]1 aan wi5 het zi* v]bond5 heeft4 ,d]halve zal hij 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 dan ook e5 ,droefheid gevoel51 v]gezeld door de voor/ell+ van het geliefde wez5 als oorzaak da>van en tev5s door het beeld van di5 &]2 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 hij zal haat gevoel5 jeg5s het geliefde wez5 en tegelijk]tijd 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xv v4d4 ,d47 jeg5s di5 &]1 di5 hij 7vlg4 ,/4 ,,xxiii v4d4 ,d47 drom1 wijl hij zi* 9 het bezit van het geliefde wez5 v]blijdt1 zal b5ijd54 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,deze ,haat1 jeg5s het geliefde wez51 v]bond5 met ,nijd1 wordt ,i,jverzucht jalo]s*heid geheet51 welke dus niets &]s is dan e5 twee/rijd des gemo$s1 uit gelijktijdige ,liefde en ,haat ontsprong51 v]gezeld door de g$a*te aan e5 &]1 di5 m5 b5ijdt4 ,bov5di5 zal deze haat jeg5s het geliefde wez5 /]k] zijn na>mate van de ,blijheid1 welke de jalo]s*e door de w$]liefde van het geliefde wez5 pla*t te ond]v9d5 en ev5e5s na>mate van de gevoel5s1 welke hij koe/]de jeg5s hem1 aan wi5 zi* na> zijn voor/ell+ het geliefde wez5 v]bond5 heeft4 ,imm]s als hij hem haatte1 zal hij 7vlg4 ,/4 ,,xxiv v4d4 ,d47 ook hi]door re$s het geliefde wez5 hat51 aangezi5 hij zi* dan moet voor/ell5 dat het ,blijheid s*5kt aan wi5 hijzelf haat1 en ook 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xv v4d4 ,d47 wijl hij g$wong5 is het beeld van het geliefde wez5 te v]b9d5 met dat van hem1 di5 hij haat4 ,welk geval zi* het mee/ voordoet bij de ,liefde voor e5 vr\w4 ,want wie zi* voor/elt1 dat de vr\w1 die hij liefheeft1 zi* aan e5 &] ov]geeft1 wordt niet alle5 b$roefd door het feit dat zijn eig5 lu/ belemm]d wordt1 ma> heeft ook e5 afke] van ha>1 omdat hij g$wong5 is het beeld van het geliefde wez5 9 v]b& te br5g5 met de s*aamdeel5 en zaadafs*eid+5 van e5 &]4 ,wa>bij e9delijk nog komt1 dat de jalo]s*e door de geliefde niet lang] met hetzelfde gelaat dat zij hem vroeg] te v]toon5 pla*t1 wordt ontvang51 hetge5 voor d5 m9na> e5 nieuwe r$5 tot droefheid is1 gelijk ik /raks zal aantoon54 ,/ell+ ,,xxxvi4 ,wie zi* iets h]9n]t1 wa>9 hij zi* e5s v]lu/igd heeft1 bege]t het w$] te bezitt5 ond] dezelfde om/&igh$5 als to5 hij zi* voor het e]/ er 9 v]heugde4 ,bewijs4 ,al wat iem& gelijktijdig met e5 zaak1 welke hem v]lu/igde1 gezi5 heeft1 zal 7vlg4 ,/4 ,,xv v4d4 ,d47 door deze toevallige om/&igheid oorzaak van ,blijheid zijn4 ,d]halve zal hij 7vlg4 ,/4 ,,xxvii v4d4 ,d47 tegelijk met de zaak welke hem v]heugde1 ook dit alles bege]5 te bezitt51 (wel hij zal deze zaak bege]5 te bezitt5 ond] al dezelfde om/&igh$5 als to5 hij zi* voor het e]/ er 9 v]heugde4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,wanne] dus n di] om/&igh$5 blijkt te ontbrek51 zal de m9na> zi* b$roev54 ,bewijs4 ,imm]s1 voorzoov] hij tot de ontdekk+ komt dat n di] om/&igh$5 ontbreekt1 /elt hij zi* iets voor dat het be/aan di] zaak uitsluit4 ,da> hij ev5wel 7vlg4 voorga&e ,/47 die zaak ( die om/&igheid uit ,liefde bege]t1 zal hij d]halve 7vlg4 ,/4 ,,xix v4d4 ,d47 voorzoov] hij zi* voor/elt dat die laat/e ontbreekt1 zi* b$roev54 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,deze ,droefheid1 voorzoov] zij de afwezigheid van wat wij liefhebb5 betreft1 wordt ,v]lang5 g5oemd4 ,/ell+ ,,xxxvii4 ,de ,bege]te1 welke uit ,droefheid ( ,blijheid1 ,haat ( ,liefde ontspr+t1 is des te groot]1 na>mate die a&o5+5 hevig] zijn4 ,bewijs4 ,droefheid v]m9d]t 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 ( belemm]t 's m5s*5 v]mog5 tot h&el51 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,vii v4d4 ,d47 zijn /rev5 om 9 zijn be/aan te volh>d5 wordt er door v]zwakt ( belemm]d4 ,zij is d]halve 7vlg4 ,/4 ,v v4d4 ,d47 met dit /rev5 9 /rijd en e5 b$roefd m5s* doet wat hij ma> kan om zijn droefheid van zi* af te zett54 ,ma> hoe groot] die ,droefheid is1 met hoe groot] g$eelte van 's m5s*5 v]mog5 tot h&el5 zij noodzakelijk 7vlg4 de ,def9itie van ,droefheid7 9 /rijd moet zijn4 ,d]halve3 hoe groot] de ,droefheid is1 met hoe groot] kra*t zal de m5s* pog5 ha> van zi* af te zett51 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,ix v4d4 ,d47 met hoe hevig] bege]te ( drang zal hij tra*t5 ha> van zi* af te zett54 ,wa> voorts ,blijheid 7vlg4 zelfde ,opm]k+ ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 's m5s*5 v]mog5 tot h&el5 v]me]d]t ( bevord]t1 kan gemakkelijk langs d5zelfd5 weg bewez5 word51 dat de m5s*1 die e5 a&o5+ van ,blijheid ond]v9dt1 niets liev] w5s*t dan deze te beh\d51 en dat wel met des te /]k] ,bege]te1 na>mate die ,blijheid groot] is4 ,en wa> t5slotte ,haat en ,liefde zelf a&o5+5 van ,droefheid en ,blijheid zijn1 volgt hi]uit op dezelfde wijze dat het /rev5 ( de drang1 (wel de ,bege]te1 welke uit ,haat ( ,liefde ontspr+t1 groot] zal zijn na> gelang van di5 ,haat ( van die ,liefde4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxxviii4 ,wanne] iem& e5 geliefd wez5 is gaan hat51 z dat zijn ,liefde geheel v]dw55 is1 zal hij het1 bij ov]ig5s gelijke oorzaak1 e5 groot] ,haat to$rag51 dan wanne] hij het nooit _h liefgehad en e5 des te groot]51 na>mate zijn ,liefde vroeg] groot] 04 ,bewijs4 ,imm]s1 wanne] iem& e5 wez5 dat hij liefheeft1 gaat hat51 zull5 er me] bege]t5 9 hem ond]drukt word5 dan wanne] hij het niet _h lief gehad4 ,liefde to* is 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 e5 ,blijheid1 welke de m5s* 7vlg4 ,/4 ,,xxviii v4d4 ,d47 zooveel mogelijk tra*t te beh\d5 en dat wel 7vlg4 dezelfde ,opm]k+7 door het geliefde wez5 als aanwezig te bes*\w5 en het 7vlg4 ,/4 ,,xxi v4d4 ,d47 zooveel mogelijk ,blijheid te b]eid52 welk /rev5 7vlg4 voorga&e ,/47 des te hevig] is1 na>mate die ,liefde groot] is2 ev5als het /rev5 om te bew]k5 dat het geliefde wez5 w$]liefde bewijze 7zie ,/4 ,,xxxiii v4d4 ,d474 ,dit /rev5 nu wordt 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xiii en vlg4 ,/4 ,,xxiii v4d4 ,d47 door ,haat jeg5s het geliefde wez5 belemm]d2 d]halve zal de m9na> 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 ook om deze r$5 b$roefd word51 en dat wel des te me]1 na>mate zijn ,liefde groot] 02 d4w4z4 behalve de ,droefheid welke oorzaak 0 van d5 ,haat1 ontspr+t er nog e5 nieuwe uit het feit1 dat hij dit wez5 heeft lief gehad en bijgevolg zal hij het geliefde wez5 dan ook met nog groot]e ,droefheid bes*\w51 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 hij zal het e5 groot] ,haat to$rag5 dan wanne] hij het nooit _h lief gehad en wel e5 des te groot]51 na>mate zijn ,liefde groot] 04 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxxix4 ,wie iem& haat zal hem tra*t5 kwaad te do51 t5zij hij vree/ dat da>uit voor hemzelf e5 groot] kwaad kan ontspruit54 ,omgeke]d3 wie iem& lief heeft zal hem1 volg5s dezelfde wet1 tra*t5 wel te do54 ,bewijs4 ,iem& hat5 is 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 iem& bes*\w5 als oorzaak van ,droefheid4 ,d]halve zal 7vlg4 ,/4 ,,xxviii v4d4 ,d47 hij die iem& haat1 tra*t5 hem te v]wijd]5 ( te v]nietig54 ,ma> indi5 hij vree/ dat hi]uit voor hemzelf iets droevig]e1 ( 7wat hetzelfde is7 e5 groot] euvel1 kan voortkom5 7dat hij gelo(t te kunn5 v]mijd5 door hem1 di5 hij haat1 het kwaad dat hij van z9s 01 net toe te br5g57 zal hij 7vlg4 dezelfde ,/4 ,,xxviii7 w5s*5 zi* van dit kwaad te on?\d51 en dat wel 7vlg4 ,/4 ,,xxxvii v4d4 ,d47 met e5 /]k] a&rang dan welke hem tot kwaad do5 dreef1 zoodat de e]/e ov]h& zal hebb51 gelijk wij wild5 aantoon54 ,het bewijs van het twe$e g$eelte wordt op dezelfde wijze gelev]d4 ,d]halve3 wie iem& haat enz4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,ond] go$ v]/a ik hi] i$]e soort van ,blijheid en voorts al wat da>toe leidt1 9 het bijzond] al wat e5 v]lang51 welk dan ook1 bevr$igt4 ,ond] kwaad v]/a ik da>5teg5 elke soort van ,droefheid en 9 het bijzond] al wat e5 v]lang5 v]ijdelt4 ,hi]bov5 imm]s 79 de ,opm]k+ bij ,/4 ,,ix v4d4 ,d47 hebb5 wij aangetoond dat wij niets bege]51 wijl wij oordeel5 dat het go$ is1 ma> dat wij integ5deel datg5e go$ noem5 wat wij bege]5 en bijgevolg alles wa>van wij afke]ig zijn1 kwaad heet52 zoodat e5 i$] na> gelang van zijn eig5 a&o5+5 oordeelt ( s*at wat go$1 wat kwaad1 wat bet]1 wat sle*t]1 en t5slotte wat het be/ ( het sle*t/ is4 ,zoo h\dt de vrek e5 ov]vlo$ van geld voor het be/e1 gebrek er aan da>5teg5 voor het sle*t/e4 ,de e]gi]ige w$]om bege]t niets zooze] als roem en sidd]t voor niets zooze] als voor s*&e4 ,d5 nijdiga>d is niets aang5am] dan e5s &]s ongeluk en niets onaang5am] dan e5 vreemd geluk4 ,en zoo noemt e5 i$] op grond van eig5 a&o5+1 de d+5 go$ ( kwaad1 nuttig ( onnut4 ,ov]ig5s wordt die a&o5+1 welke 9 d5 m5s* bew]kt dat hij niet wil wat hij wil1 ( wil wat hij niet wil1 ,ang/ g5oemd2 welke dus niets &]s is dan ,vrees1 voorzoov] de m5s* da>door g$rev5 wordt e5 kwaad dat hij ziet aankom51 door e5 g]+] kwaad te v]mijd54 7,zie ,/4 ,,xxviii v4d4 ,d474 ,indi5 nu het kwaad dat m5 vree/ bes*am+ is1 wordt deze ang/ ,s*room g5oemd4 ,t5slotte3 indi5 de ,bege]te om e5 toekom/ig kwaad te v]mijd5 belemm]d wordt door de ,ang/ voor e5 &] kwaad1 zoodat m5 niet weet wat m5 liev] wil1 dan wordt die vrees ,v]bij/]+ g5oemd1 vooral wanne] beide euvel51 welke m5 vree/1 ze] groot zijn4 ,/ell+ ,,xl4 ,wie zi* voor/elt dat hij door e5 &] gehaat wordt1 t]wijl hij me5t dat hij hem ge5]lei r$5 tot ,haat gegev5 heeft1 zal di5 &] w$]ke]ig hat54 ,bewijs4 ,wie zi* voor/elt dat e5 &] ,haat koe/]t1 zal 7vlg4 ,/4 ,,xxvii v4d4 ,d47 re$s door dit feit alle5 zelf ,haat gevoel51 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 ,droefheid1 v]gezeld door de voor/ell+ e5] uitw5dige oorzaak4 ,ma> hij /elt zi* 7vlg4 het ond]/elde7 ge5 &]e oorzaak di] ,droefheid voor als d5g5e1 die hem haat4 ,d]halve zal hij1 doordat hij zi* voor/elt door e5 &] gehaat te word51 e5 ,droefheid gevoel51 v]gezeld door de voor/ell+ van d5ge5 die hem haat1 (wel 7vlg4 dezelfde ,opm]k+7 hij zal di5 &] hat54 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,/elt hij zi* da>5teg5 voor dat hij e5 billijke r$5 tot ,haat gegev5 heeft1 dan zal hij 7vlg4 ,/4 ,,xxx en ,opm]k+ v4d4 ,d47 zi* s*am54 ,do* dit komt zeld5 voor 7vlg4 ,/4 ,,xxv v4d4 ,d474 ,bov5di5 kan deze w$]ke]ige ,haat ook ont/aan door het feit dat 7vlg4 ,/4 ,,xxxix v4d4 ,d47 ,haat gevolgd wordt door de ,bege]te om het gehate wez5 kwaad te do54 ,wie zi* dus voor/elt dat hij door e5 &] gehaat wordt1 zal zi* di5 &] voor/ell5 als oorzaak van e5 ( &] kwaad1 ( wel van ,droefheid1 en d]halve ook zelf ,droefheid gevoel51 (wel ,vrees1 v]gezeld door de voor/ell+ van d5g5e1 die hem haat1 als oorzaak d4w4z43 hij zal hem w$]ke]ig1 gelijk 9 bov5/a& geval1 hat54 ,gevolg ,i3 ,wie zi* voor/elt dat iem&1 di5 hij liefheeft1 hem haat1 zal door ,haat en ,liefde gelijktijdig aangegrep5 word54 ,want voorzoov] hij zi* voor/elt dat die &] hem haat1 zal hij 7vlg4 voorga&e ,/47 g$rev5 word5 hem w$]ke]ig te hat54 ,ma> niettem9 heeft hij hem lief 7vlg4 het ond]/elde74 ,d]halve zal hij door ,haat en ,liefde gelijktijdig word5 aangegrep54 ,gevolg ,,ii3 ,indi5 iem& zi* voor/elt1 dat hem door e5 &]1 voor wi5 hij voordi5 niets bepaalds gevoelde1 uit ,haat e5ig kwaad is toegevoegd1 zal hij dadelijk tra*t5 hem hetzelfde kwaad t]ug te do54 ,bewijs4 ,wie zi* voor/elt dat e5 &] ,haat jeg5s hem koe/]t1 zal 7vlg4 voorga&e ,/47 di5 &] w$]ke]ig hat51 alles tra*t5 te v]z9n5 wat hem z\ kunn5 b$roev5 7vlg4 ,/4 ,,xxvi v4d4 ,d47 en 7vlg4 ,/4 ,,xxxix v4d4 ,d47 zijn be/ do5 hem dit alles toe te voeg54 ,ma> het e]/e van di5 a>d dat hij zi* kan voor/ell5 is 7vlg4 het ond]/elde7 het kwaad dat hemzelf is aang$aan en d]halve zal hij dadelijk tra*t5 hetzelfde t]ug te do54 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,het /rev5 om hem1 di5 wij hat51 kwaad te do51 wordt ,toorn g5oemd2 het /rev5 e*t] om kwaad dat ons is aang$aan t]ug te do51 heet ,wraakzu*t4 ,/ell+ ,,xli4 ,wanne] iem& zi* voor/elt dat e5 &] hem liefheeft1 t]wijl hij me5t da>toe ge5]lei aanleid+ te hebb5 gegev5 7hetge5 vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xv en vlg4 ,/4 ,,xvi v4d4 ,d4 kan voorkom57 zal hij di5 &] w$]ke]ig liefhebb54 ,bewijs4 ,deze /ell+ wordt langs d5zelfd5 weg bewez5 als de vorige4 ,m5 zie ook de ,opm]k+ da>bij4 ,opm]k+3 ,gelo(t m5 e*t] wl e5 gegronde aanleid+ tot ,liefde gegev5 te hebb51 zoo zal m5 7vlg4 ,/4 ,,xxx en ,opm4 v4d4 ,d47 zi* da>op v]heff51 hetge5 7vlg4 ,/4 ,,xxv v4d4 ,d47 dan ook h]haaldelijk voorkomt1 t]wijl het teg5ov]ge/elde1 gelijk wij re$s zeid51 plaats grijpt wanne] iem& zi* voor/elt dat hij door e5 &] wordt gehaat 7zie ,opm]k+ voorga&e ,/474 ,deze w$]ke]ige ,liefde nu1 en bijgevolg 7vlg4 ,/4 ,,xxxix v4d4 ,d47 het /rev5 om d5g5e die ons liefheeft en 7vlg4 zelfde ,/4 ,,xxxix7 ons tra*t wel te do51 op onze beurt weldad5 te bewijz51 wordt ,dank ( ,dankba>heid g5oemd4 ,en zoo blijkt het dat de m5s*5 veele] b]eid zijn om wraak te nem51 dan om e5 weldaad te v]geld54 ,gevolg3 ,wie zi* voor/elt dat hij bem9d wordt door iem& di5 hij haat1 zal door ,haat en ,liefde gelijktijdig bewog5 word54 ,hetge5 langs d5zelfd5 weg als ,gevolg ,i d] voorga&e ,/ell+ wordt bewez54 ,opm]k+3 ,indi5 de ,haat ov]weegt1 zal m5 d5g5e door wi5 m5 bem9d wordt1 tra*t5 kwaad te do51 welke a&o5+ dan ,wre$heid,a#ef g5oemd wordt1 vooral wanne] het blijkt dat hij1 die liefheeft1 ge5]lei geldige aanleid+ tot ,haat gegev5 heeft4 ,/ell+ ,,xlii4 ,wie e5 &]1 hetzij uit ,liefde1 hetzij door hoop op ,zelfv]he]lijk+ bewog51 e5 weldaad heeft bewez51 zal zi* b$roev5 wanne] hij ziet dat deze weldaad met ondankba> gemo$ wordt aanva>d4 ,bewijs4 ,wie e5 hem gelijk5d wez5 liefheeft1 tra*t 7vlg4 ,/4 ,,xxxiii v4d4 ,d47 zooveel mogelijk te bew]k5 dat hij w$]ke]ig er door bem9d wordt4 ,wie dus uit ,liefde e5 &] e5 weldaad bewij/1 doet dit uit zu*t om w$]bem9d te word52 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xxxiv v4d4 ,d47 uit hoop op ,zelfv]he]lijk+ (wel 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xxx v4d4 ,d47 ,blijheid1 en hij zal zi* d]halve 7vlg4 ,/4 ,,xii v4d4 ,d47 deze aanleid+ tot ,zelfv]he]lijk+ zooveel mogelijk tra*t5 voor te /ell5 (wel als w]kelijk be/a&e te bes*\w54 ,hij /elt zi* e*t] 7vlg4 het ond]/elde7 iets &]s voor1 dat het be/aan van die aanleid+ tot ,blijheid jui/ uitsluit4 ,d]halve zal hij 7vlg4 ,/4 ,,xix v4d4 ,d47 zi* da>ov] b$roev54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xliii4 ,haat wordt door w$]ke]ig5 ,haat v]/]kt1 kan da>5teg5 door ,liefde word5 v]nietigd4 ,bewijs4 ,wanne] iem& zi* voor/elt dat hij di5 hij haat1 w$]ke]ig haat jeg5s hemzelf koe/]t1 ontspr+t hi]uit 7vlg4 ,/4 ,,xl v4d4 ,d47 e5 nieuwe ,haat1 t]wijl 7vlg4 het ond]/elde7 de oude blijft be/aan4 ,/elt hij zi* da>5teg5 voor dat die &] ,liefde voor hem gevoelt1 zoo zal hij 7vlg4 ,/4 ,,xxx v4d4 ,d47 9 zoov]re zi*zelf met ,blijheid bes*\w5 en 7vlg4 ,/4 ,,xxix v4d4 ,d47 9 zoov]re di5 &] tra*t5 te behag52 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xli v4d4 ,d47 tra*t5 hem net te hat5 en op ge5]lei wijze te b$roev51 welk /rev5 7vlg4 ,/4 ,,xxxvii v4d4 ,d47 kra*tig] ( zwakk] zal zijn na> gelang van de a&o5+1 wa>uit het ontsprong4 ,d]halve3 wanne] deze a&o5+ kra*tig] is dan die1 welke uit d5 ,haat voortkwam en kra*t5s welke hij 7vlg4 ,/4 ,,xxvi v4d4 ,d47 het wez5 dat hij haat tra*t te b$roev51 zal zij ov]weg5 en zal zij d5 ,haat uit het gemo$ v]drijv54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xliv4 ,haat1 welke door ,liefde geheel wordt ov]wonn51 gaat 9 ,liefde ov] en deze ,liefde zal groot] zijn dan wanne] ge5 ,haat ha> w>e vooraf gegaan4 ,bewijs4 ,het bewijs wordt op dezelfde wijze gevo]d als dat van ,/ell+ ,,xxxviii van dit ,deel4 ,imm]s wie e5 wez51 dat hij haat ( dat hij met ,droefheid pla*t te bes*\w51 lief krijgt1 v]blijdt zi* re$s door het feit zelf dat hij liefheeft1 en bij deze ,blijheid1 welke 9 die ,liefde ligt opgeslot5 7zie de ,def9itie 9 ,opm]k+ ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 voegt zi* nog die &]e1 welke gebor5 wordt uit het feit dat het /rev5 om de ,droefheid1 welke 9 d5 ,haat ligt opgeslot5 7gelijk wij 9 ,/4 ,,xxxvii v4d4 ,d4 hebb5 aangetoond7 te v]wijd]51 da>door op zijn beurt ge/eund wordt2 wa>bij hij zi* tev5s d5g5e di5 hij haat als oorzaak di] ,blijheid voor/elt4 ,opm]k+3 ,(s*oon dit w]kelijk aldus is1 zal to* niem& tra*t5 e5ig wez5 te hat5 ( te b$roev5 alle5 om lat] deze groot]e ,blijheid te g5iet54 ,d4w4z4 niem& zal uit hoop op s*adev]go$+ w5s*5 zi* s*ade te zi5 toegebra*t1 no* v]lang5 ziek te word5 uit hoop te g5ez54 ,imm]s e5 i$] zal /e$s er na> /rev5 zijn be/aan te h&hav5 en ,droefheid zooveel mogelijk uit d5 weg te ruim54 ,indi5 het da>5teg5 d5kba> w>e dat e5 m5s* kon bege]5 e5 &] te hat5 om hem lat] des te me] te kunn5 liefhebb51 dan z\ hij /e$s moet5 blijv5 v]lang5 hem te hat54 ,want hoe groot] die ,haat 01 hoe groot] de er op volg5de ,liefde z\ zijn en dus z\ hij /e$s moet5 v]lang5 dat zijn ,haat groot] en groot] w]d4 ,om dezelfde r$5 z\ de m5s* er dan na> moet5 /rev5 /e$s ziek] te word5 om lat] des te groot] ,blijheid weg5s het h]/el zijn] gezondheid te g5iet52 hij z\ dus bij voortdur+ moet5 tra*t5 ziek te zijn1 hetge5 7vlg4 ,/4 ,,vi v4d4 ,d47 ong]ijmd is4 ,/ell+ ,,xlv4 ,indi5 iem& zi* voor/elt dat e5 &]1 hem gelijk5d wez51 e5 ev5e5s hem gelijk5d wez51 haat1 t]wijl hijzelf het lief heeft1 zal hij di5 &] hat54 ,bewijs4 ,imm]s het geliefde wez5 zal 7vlg4 ,/4 ,,xl v4d4 ,d47 d5g5e di5 het haat1 w$]ke]ig hat5 en d]halve zal de m9n5de1 die zi* voor/elt dat e5 &] het geliefde wez5 haat1 door dit feit zelf zi* tev5s voor/ell5 dat het geliefde wez5 ,haat gevoelt1 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 ,droefheid4 ,bijgevolg zal hij zi* 7vlg4 ,/4 ,,xxi v4d4 ,d47 b$roev5 en zi* da>bij d5g5e die het geliefde wez5 haat1 als oorzaak di] ,droefheid voor/ell51 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 hij zal hem hat54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xlvi4 ,indi5 iem& door e5 &]1 behoor5de tot e5 van de zijne v]s*ill5de klasse ( natie1 v]blijd ( b$roefd w]d1 t]wijl hij zi* di5 &] 9 ho$anigheid van lid di] klasse ( natie als oorzaak zijn] a&o5+ voor/elde1 zoo zal hij niet sle*ts hem1 ma> alle l$5 di] klasse ( natie liefhebb5 ( hat54 ,bewijs4 ,het bewijs hi]van blijkt uit ,/ell+ ,,xvi van dit ,deel4 ,/ell+ ,,xlvii4 ,de ,blijheid welke voortspruit uit de voor/ell+1 dat iets dat wij hat5 v]nietigd ( door e5ig kwaad getr(f5 wordt1 is niet zond] e5ige ,droefheid4 ,bewijs4 ,dit blijkt uit ,/ell+ ,,xxvii van dit ,deel4 ,imm]s voorzoov] wij ons voor/ell5 dat e5 wez51 hetwelk ons gelijkt1 wordt b$roefd1 9 zoov] word5 ook wij b$roefd4 ,opm]k+3 ,deze /ell+ kan ook word5 bewez5 uit het ,gevolg van ,/ell+ ,,xvii ,deel ,,ii4 ,zoo dikwijls wij ons namelijk e5 zaak h]9n]51 ook al be/aat zij niet 9 w]kelijkheid1 bes*\w5 wij ha> to* als aanwezig en ond]gaat ons ,li*aam da>bij dezelfde inw]k+ als vroeg]2 zoodat1 voorzoov] de h]9n]+ aan deze zaak van kra*t is1 de m5s* g5oopt wordt ha> met ,droefheid te bes*\w52 welke neig+ weliswa>1 zoolang het beeld di] zaak ons bijblijft1 door de h]9n]+ aan d+5 welke ha> be/aan uitsluit5 wordt getemp]d1 do* niet opgehev54 ,da>om v]blijdt m5 zi* sle*ts 9 zoov] als deze neig+ wordt getemp]d en v&a> ook dat de ,blijheid1 welke uit het ongeluk van e5 wez5 dat wij hat5 voortspruit1 zi* h]haalt zoo dikwijls wij ons die zaak h]9n]54 ,imm]s1 zooals wij re$s zeid51 telk5s wanne] het beeld di] zaak wordt opgewekt1 wordt m51 aangezi5 dit beeld het be/aan di] zaak 9 zi* sluit1 g5oopt die zaak met dezelfde ,droefheid te bes*\w51 wa>m$e m5 ha> pla*t te bes*\w5 to5 zij zelf be/ond4 ,omdat m5 ev5wel aan het beeld di] zaak &]e voor/ell+5 heeft v]bond5 welke ha> be/aan uitsluit51 wordt deze neig+ tot ,droefheid onmiddellijk getemp]d en v]blijdt m5 zi* opnieuw en dit zoo dikwijls als deze h]hal+ plaats grijpt4 ,dit nu is ev5e5s de r$5 wa>om m5 zi* v]blijdt zoo dikwijls m5 zi* e5 kwaad uit het v]l$5 h]9n]t en wa>om m5 er g5oeg5 9 s*ept gev>51 wa>aan m5 ontkom5 is1 te v]hal54 ,want als m5 zi* e5 ( &] geva> voor/elt1 bes*\wt m5 het als toekom/ig en wordt m5 g5oopt het te vreez51 welke neig+ e*t] getemp]d wordt door de voor/ell+ d] v]loss+1 welke m5 aan de voor/ell+ van het geva> v]bond1 to5 m5 ervan bevrijd w]d en w$] veilig 01 zoodat m5 zi* opnieuw v]heugt4 ,/ell+ ,,xlviii4 ,liefde ( ,haat1 jeg5s ,petrus bijvoorbeeld1 gaan te niet als de ,droefheid welke1 deze en de ,blijheid welke g5e 9 zi* sluit51 word5 v]bond5 met de voor/ell+ van e5 &]e oorzaak en beide v]m9d]5 jui/ 9 zoov]re als wij ons voor/ell5 dat ,petrus niet alln hun oorzaak 04 ,bewijs4 ,dit blijkt alle5 re$s uit de ,def9ities van ,liefde en ,haat1 welke m5 v9dt 9 de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,xiii van dit ,deel4 ,imm]s alle5 da>om word5 die ,blijheid ,liefde en die ,droefheid ,haat jeg5s ,petrus g5oemd1 wijl ,petrus wordt bes*\wd als oorzaak van deze ( van g5e a&o5+4 ,wanne] dit dus 9 het geheel niet me] ( sle*ts t5 deele ges*i$t1 zull5 ook die gevoel5s jeg5s ,petrus geheel ( t5 deele v]dwijn54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xlix4 ,de ,liefde ( de ,haat jeg5s e5 wez5 dat wij ons als vrij voor/ell5 moet5 beide1 bij ov]ig5s gelijke aanleid+1 /]k] zijn dan jeg5s e5 afhankelijk4 ,bewijs4 ,iets dat wij ons als vrij voor/ell5 moet 7vlg4 ,def9itie ,,vii ,d4 ,i7 op zi*zelf en afges*eid5 van &]e d+5 bes*\wd word54 ,indi5 wij het ons dus voor/ell5 als oorzaak van ,blijheid ( ,droefheid1 zull5 wij het 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 da>door alle5 re$s liefhebb5 ( hat5 en dat wel 7vlg4 voorga&e ,/47 met d5 hoog/5 graad van ,liefde ( ,haat welke uit de gegev5 a&o5+ kan voortspruit54 ,indi5 wij ons ev5wel de zaak welke oorzaak van e5 di] a&o5+5 is1 als afhankelijk voor/ell51 zull5 wij ons 7vlg4 dezelfde ,def9itie ,,vii ,d4 ,i7 ha> niet alln1 ma> 9 v]b& met &]e d+5 als oorzaak di] a&o5+ d5k51 zoodat 7vlg4 voorga&e ,/47 de ,liefde en de ,haat jeg5s ha> g]+] zull5 zijn4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,hi]uit volgt dat de m5s*51 omdat zij zi* voor vrij h\d51 groot] ,liefde ( ,haat gevoel5 jeg5s elka> dan jeg5s &]e d+54 ,da>bij komt nog het naboots5 d] a&o5+5 7zie ,/4 ,,xxvii1 ,,xxxiv1 ,,xl en ,,xliii v4d4 ,d474 ,/ell+ ,l4 ,i$] d+1 wat ook1 kan bij geleg5heid oorzaak van ,hoop ( ,vrees zijn4 ,bewijs4 ,deze /ell+ wordt langs d5zelfd5 weg bewez5 als ,/ell+ ,,xv van dit ,deel4 ,m5 zie tegelijk met deze de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,xviii van dit ,deel4 ,opm]k+3 ,d+5 welke door toevallige om/&igh$5 oorzaak van ,hoop ( ,vrees zijn1 noemt m5 go$e ( kwade voorteek554 ,voorzoov] nu deze voorteek55 oorzaak zijn van ,hoop ( ,vrees1 zijn zij 7vlg4 ,def9itie v4 ,hoop en ,vrees1 zie ,opm]k+ ,,ii ,/4 ,,xviii v4d4 ,d47 oorzaak van ,blijheid ( ,droefheid en zull5 wij ze bijgevolg 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xv v4d4 ,d47 9 zoov]re ook liefhebb5 ( hat5 en 7vlg4 ,/4 ,,xxviii v4d4 ,d47 tra*t5 ze1 hetzij als middel5 t] b]eik+ van wat wij hop5 aan te w5d51 hetzij ze als beletsel5 da>toe ( als oorzak5 van ,vrees1 uit d5 weg te ruim54 ,bov5di5 volgt uit ,/ell+ ,,xxv van dit ,deel dat het van nature z met ons ge/eld is dat wij datg5e wat wij hop5 gemakkelijk1 wat wij vreez5 da>5teg5 liev] niet geloov5 en aan het e]/e me]1 aan het twe$e m9d] beteek5is he*t5 dan g]e*tva>digd is4 ,hi]uit is al het bijgelo( ontsprot51 wa>door de m5s*5 all]weg5 word5 v]ontru/4 ,ov]ig5s a*t ik het niet d] moeite wa>d hi] alle s*ake]+5 van weifelmo$igheid te bes*rijv5 welke uit ,hoop ( ,vrees ontspr+52 aangezi5 uit de ,def9itie di] a&o5+5 alle5 re$s volgt dat er ge5 ,hoop be/aat zond] ,vrees1 no* ,vrees zond] ,hoop 7gelijk wij te zijn]plaatse nog bre$vo]ig] zull5 uite5zett571 en aangezi5 wij bov5di5 e5 zaak1 voorzoov] wij ha> hop5 ( vreez51 ook liefhebb5 ( hat54 ,da>om zal e5 i$] gemakkelijk al wat wij ov] ,liefde en ,haat gezegd hebb5 op ,hoop en ,vrees kunn5 toepass54 ,/ell+ ,,li4 ,v]s*ill5de m5s*5 kunn5 van n en hetzelfde voorw]p op v]s*ill5de wijze inw]k+ ond]gaan en n en dezelfde m5s* kan van n en hetzelfde voorw]p op v]s*ill5de tijd/ipp5 v]s*ill5d5 invlo$ ond]v9d54 ,bewijs4 ,het m5s*elijk ,li*aam ond]gaat 7vlg4 ,po/ulaat ,,iii ,d4 ,,ii7 op tal van wijz5 inw]k+ van uitw5dige voorw]p54 ,op hetzelfde tijd/ip kunn5 dus twee m5s*5 op v]s*ill5de wijze inw]k+ ond]gaan en kunn5 zij dus ook 7vlg4 ,axioma ,i a*t] ,hulp/ell+ ,,iii1 zie a*t] ,/4 ,,xiii ,d4 ,,ii7 v]s*ill5de inw]k+ ond]gaan van n en hetzelfde voorw]p4 ,voorts kan 7vlg4 hetzelfde ,po/ulaat7 het m5s*elijk ,li*aam nu e5s op deze1 dan we] op g5e wijze inw]k+ ond]gaan en bijgevolg kan het 7vlg4 hetzelfde ,axioma7 van n en hetzelfde voorw]p op v]s*ill5de tijd/ipp5 v]s*ill5de inw]k+ ond]gaan4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,wij zi5 dus hoe het kan gebeur5 dat de e5 lief heeft wat de &] haat1 de e5 vree/ wat de &] niet vree/ en hoe nzelfde m5s* lief heeft wat hij vroeg] haatte1 durft wa>voor hij vroeg] bang 0 enz4 ,wijl voorts e5 i$] na> gelang van zijn eig5 a&o5+5 oordeelt wat go$ ( kwaad en wat bet] ( sle*t] is 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,xxxix v4d4 ,d47 volgt hi]uit dat de m5s*5 zo[el 9 hun oordeel als 9 hun a&o5+5 kunn5 v]s*ill5,v#ad en v&a> dat m5s*5 wanne] we ze met elka> v]gelijk51 alle5 na> het v]s*il hunn] a&o5+5 door ons word5 ond]s*eid5 en dat wij d5 e5 onv]s*rokk51 d5 &] vreesa*tig1 e5 d]de we] &]s noem54 ,zoo zal ik bijvoorbeeld iem& die e5 kwaad dat ik pleeg te vreez5 g]+s*at1 onv]s*rokk5 noem51 en wanne] ik bov5di5 zie dat zijn bege]te om d+5 welke hij haat kwaad te do5 en d+51 welke hij lief heeft wl te do51 niet wordt getemp]d door vrees voor e5 kwaad wa>door k mij pleeg te lat5 we]h\d51 zal ik di5 man v]metel noem54 ,voorts zal1 wie e5 kwaad vree/1 dat ikzelf pleeg te m9a*t51 mij vreesa*tig s*ijn51 en als ik bov5di5 zie1 dat zijn bege]te wordt b$wong5 door de vrees voor e5 kwaad dat mijzelf niet kan we]h\d51 zal ik zegg5 dat hij lafh>tig is2 en op d]gelijke wijze zal i$]e5 oordeel54 ,bij 's m5s*5 dusdanig5 a>d en on/&va/igheid van oordeel1 en gegev5 het feit dat de m5s* dikwijls uitsluit5d op grond van zijn a&o5+5 ov] de d+5 oordeelt en dat de d+5 welke1 na> hij gelo(t1 tot zijn ,blijheid ( ,droefheid bijdrag5 en welke hij da>om 7vlg4 ,/4 ,,xxviii v4d4 ,d47 tra*t te bevord]5 ( te v]wijd]51 dikwijls alle5 ma> d5kbeeldig zijn 7om nog te zwijg5 van het ov]ige wat wij 9 ,deel ,,ii omtr5t de onzek]heid d] d+5 gezegd hebb57 kunn5 wij gemakkelijk inzi5 dat de m5s* dikwijls zelf m$e-oorzaak is dat hij zi* b$roeft ( v]blijdt1 (wel dat hij zo[el ,droefheid als ,blijheid kan gevoel51 v]gezeld door de g$a*te aan zi*zelf als oorzaak da>van4 ,en zoo kunn5 wij ook gemakkelijk begrijp5 wat ,b]\w en wat ,tevr$5heid met zi*zelf 7,zelfvoldaanheid7 is4 ,b]\w namelijk is ,droefheid1 ,zelfvoldaanheid is ,blijheid1 v]gezeld door de g$a*te aan zi*zelf als oorzaak1 en deze a&o5+5 zijn all]hevig/1 wijl de m5s*5 wan5 dat zij vrij zijn4 7,zie ,/4 ,,xlix v4d4 ,d47 ,voetnoot #ad3 ,n4,b4 ,dat dit mogelijk is1 nietteg5/a&e de m5s*elijke ,gee/ e5 deel is van het goddelijk ,v]/&1 hebb5 wij aangetoond 9 de opm]k+ bij ,/ell+ ,,xiii ,deel ,,ii zie ook ,gevolg ,/ell+ ,,xi ,d4 ,,ii4 ,/ell+ ,,lii4 ,e5 voorw]p dat wij re$s vroeg] gelijktijdig met &]e gezi5 hebb5 ( dat na> onze voor/ell+ uitsluit5d eig5s*app5 bezit welke het geme5 heeft met vele &]e voorw]p51 zull5 wij niet zoolang onze a&a*t s*5k5 als e5 wa>van wij ons voor/ell5 dat het iets bijzond]s heeft4 ,bewijs4 ,zoodra wij ons dit voorw]p1 dat wij met &]e tezam5 gezi5 hebb51 voor/ell51 h]9n]5 wij ons 7vlg4 ,/4 ,,xviii ,d4 ,,ii1 zie ook de ,opm]k+ da>bij7 ook de &]e voorw]p5 en zoo word5 wij van de bes*\w+ van het e5e onmiddellijk tot bes*\w+ van e5 &] gebra*t4 ,hetzelfde is het geval bij e5 voorw]p1 dat na> onze voor/ell+ uitsluit5d eig5s*app5 bezit welke aan vele &]e geme5 zijn4 ,imm]s jui/ da>door nem5 wij aan dat wij er niets 9 bes*\w5 dat wij niet vroeg] sam5 met &]e d+5 zag54 ,wanne] wij ev5wel aannem5 dat wij ons voor/ell5 dat e5 ( &] d+ iets bijzond]s heeft1 dat wij vroeg] nooit hebb5 gezi51 dan zegg5 wij niets &]s dan dat de ,gee/1 t]wijl hij dit voorw]p bes*\wt1 niets &]s bevat tot welks bes*\w+ hij door de bes*\w+ van dit voorw]p gebra*t kon word51 zoodat hij wel g5oodzaakt is uitsluit5d dit voorw]p zelf te bes*\w54 ,d]halve3 ,e5 voorw]p dat enz4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,deze a&o5+ van d5 ,gee/1 dat wil zegg5 deze voor/ell+ van e5 bijzond] d+1 voorzoov] het d5 ,gee/ uitsluit5d 9 beslag neemt1 noemt m5 ,v]baz+,a#eg welke1 als zij wordt te weeg gebra*t door e5 voorw]p dat wij vreez51 ,ontzett+ wordt geheet51 aangezi5 de v]baz+ ov] e5ig kwaad d5 m5s* zooze] 9 de bes*\w+ ervan bevang5 h\dt1 dat hij niet bij ma*te is ov] iets &]s te d5k51 wa>door hij dit kwaad z\ kunn5 v]mijd54 ,ma> als datg5e wa>ov] wij ons v]baz5 e5s &]s v]/&1 vlijt ( iets van di5 a>d is1 omdat wij ov]weg5 dat hij da>9 v]re bov5 ons uit/eekt1 zoo heet deze v]baz+ ,v]e]+ ,bewond]+2 da>5teg5 ,afs*uw wanne] wij ons v]baz5 ov] iem&s toorn1 nijd enz4 ,als wij ons v]d] v]baz5 ov] het v]/&1 d5 vlijt enz4 van iem& di5 wij lief hebb51 zal 7vlg4 ,/4 ,,xii v4d4 ,d47 da>door die ,liefde te groot] zijn en deze ,liefde1 gepa>d aan ,bewond]+ ( ,v]e]+1 noem5 wij ,toewijd+4 ,en op deze wijze kunn5 wij ons ook ,haat1 ,hoop1 ,g]u/heid en &]e a&o5+5 voor/ell5 als v]bond5 met ,v]baz+1 wa>door wij dan veel me] a&o5+5 zull5 kunn5 afleid5 dan geme5lijk met de geijkte woord5 word5 aang$uid4 ,wa>uit blijkt dat de nam5 d] a&o5+5 me] hun be/aan dank5 aan het algeme5 spraak gebruik dan aan e5 nauwkeurige k5nis di] a&o5+5 zelf4 ,teg5ov] ,bewond]+ /aat ,v]a*t+1 welk] oorzaak e*t] mee/al is dat wij1 wanne] wij zi5 dat iem& e5 zek]e zaak bewond]t1 lief heeft1 vree/ enz41 ( dat wij1 wanne] 7vlg4 ,/4 ,,xv en ,gevolg en vlg4 ,/4 ,,xxvii v4d4 ,d47 iets op het e]/e gezi*t s*ijnt te lijk5 op d+5 welke wij bewond]51 liefhebb51 vreez5 enz41 zelf g$rev5 word5 die zaak ev5e5s te bewond]51 lief te hebb51 te vreez5 enz4 ,ma> wanne] wij1 t5gevolge van de aanwezigheid di] zaak ( van e5 nauwlett5d] bes*\w+1 g$wong5 zijn ha> alles te ontzegg5 wat oorzaak van ,bewond]+1 ,liefde1 ,vrees enz4 z\ kunn5 zijn1 blijft de ,gee/1 jui/ door de aanwezigheid di] zaak1 me] g5eigd om te d5k5 aan datg5e wat dit voorw]p net1 dan aan datg5e wat het wl eig5 is1 t]wijl hij to* &]s bij aanwezigheid van e5 voorw]p voornamelijk pleegt te d5k5 aan wat er wl toe behoort4 ,ev5als nu voorts ,toewijd+ uit ,bewond]+ voor e5 zaak die wij liefhebb5 voortspruit1 ont/aat ,bespott+ uit ,v]a*t+ van e5 zaak1 welke wij hat5 ( vreez5 en ,erg]nis uit ,v]a*t+ van dwaa%eid1 ev5als ,v]e]+ uit ,bewond]+ voor v]/&4 ,t5slotte kunn5 wij ons ,liefde1 ,hoop1 ,zelfv]he]lijk+ en &]e a&o5+5 v]bond5 d5k5 met ,v]a*t+ en op deze wijze nog we] &]e a&o5+5 afleid51 welke wij no*tans niet door afzond]lijke woord5 van elka> pleg5 te ond]s*eid54 ,/ell+ ,,liii4 ,wanne] de ,gee/ zi*zelf en zijn ma*t tot h&el5 bes*\wt1 v]blijdt hij zi* en dat des te me]1 na>mate hij zi* die ma*t tot h&el5 duidelijk] voor/elt4 ,bewijs4 ,de m5s* k5t zi*zelf niet1 dan alle5 7vlg4 ,/4 ,,xix en ,,xxiii ,d4 ,,ii7 door de inw]k+5 op zijn ,li*aam en de voor/ell+5 da>van4 ,wanne] het geval dus wil dat de ,gee/ zi*zelf en zijn ma*t tot h&el5 kan bes*\w51 wordt hi]m$e tev5s ond]/eld dat hij tot groot]e volmaak!id ov]gaat1 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 dat hij v]blijd wordt en wel des te me] na>mate hij zi* zi*zelf en zijn ma*t tot h&el5 duidelijk] kan voor/ell54 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,deze ,blijheid wordt /e$s me] aangewakk]d1 hoe me] m5 zi* voor/elt door &]5 geprez5 te word54 ,imm]s hoe me] m5 zi* voor/elt door &]5 geprez5 te word51 hoe groot] ,blijheid m5 zi* voor/elt zelf di5 &]5 te b]eid5 en dat wel 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xxix v4d4 ,d47 v]gezeld door de g$a*te aan zi*zelf4 ,d]halve zal m5 7vlg4 ,/4 ,,xxvii v4d4 ,d47 ook zelf groot] ,blijheid1 v]gezeld door de g$a*te aan zi*zelf1 gevoel54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,liv4 ,de ,gee/ tra*t zi* sle*ts zulke d+5 voor te /ell51 die zijn ma*t tot h&el5 ond]/ell54 ,bewijs4 ,het /rev5 ( v]mog5 van d5 ,gee/ is 7vlg4 ,/4 ,,vii v4d4 ,d47 het wez5 van d5 ,gee/ zelf4 ,het wez5 van d5 ,gee/ e*t] beve/igt 7gelijk vanzelf spreekt7 alle5 datg5e wat de ,gee/ is en v]mag1 do* niet datg5e wat hij niet is en niet v]mag4 ,d]halve /reeft hij er na> zi* sle*ts datg5e voor te /ell5 wat zijn ma*t tot h&el5 beve/igt ( ond]/elt4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,lv4 ,wanne] de ,gee/ zi* zijn eig5 ma*teloo%eid voor/elt1 wordt hij da>door b$roefd4 ,bewijs4 ,het wez5 van d5 ,gee/ beve/igt sle*ts datg5e wat de ,gee/ is en v]mag1 (wel het ligt 9 d5 a>d van d5 ,gee/ 7vlg4 voorga&e ,/47 zi* sle*ts zulke d+5 voor te /ell51 welke zijn ma*t tot h&el5 ond]/ell54 ,wanne] wij dus zegg5 dat de ,gee/1 t]wijl hij zi*zelf bes*\wt1 zi* zijn eig5 ma*teloo%eid voor/elt1 zegg5 wij niets &]s dan dat1 t]wijl de ,gee/ poogt zi* iets voor te /ell5 wat zijn ma*t tot h&el5 ond]/elt1 jui/ diezelfde pog+ wordt belemm]d2 m4a4w4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 dat hij zi* b$roeft4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,deze ,droefheid wordt /e$s hevig]1 indi5 m5 zi* voor/elt dat m5 door &]5 wordt gelaakt2 hetge5 langs d5zelfd5 weg bewez5 wordt als het ,gevolg van ,/ell+ ,,liii van dit ,deel4 ,opm]k+3 ,deze ,droefheid1 v]gezeld door de voor/ell+ onz] ma*teloo%eid1 wordt ,ne]sla*tigheid geheet52 de ,blijheid da>5teg51 welke uit de bes*\w+ van onszelf ontspruit heet ,eig5liefde ( ,tevr$5heid met zi* zelf ,zelfvoldaanheid4 ,en aangezi5 deze laat/e zi* ev5 dikwijls h]haalt als m5 zijn deugd5 ( zijn v]mog5 tot h&el5 bes*\wt1 is het gevolg hi]van dat elke5 br&t van bege]te om van zijn eig5 dad5 te v]hal5 en zo[el zijn ,li*aamskra*t als zijn gee/elijk kunn5 t5 toon te spreid51 en dat de m5s*5 elka> om deze r$5 dan ook tot la/ zijn4 ,wa>uit w$]om volgt dat de m5s*5 elka> van nature b5ijd5 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,xxiv en ,opm]k+ ,/4 ,,xxxii v4d4 ,d471 (wel dat zij zi* v]heug5 ov] de ma*teloo%eid en da>5teg5 b$roev5 ov] de fl9kheid van huns gelijk54 ,imm]s zoo dikwijls zi* iem& zijn eig5 h&el+5 voor/elt1 zoo dikwijls zal hij zi* 7vlg4 ,/4 ,,liii v4d4 ,d47 v]blijd51 en dat wel te me] na>mate hij zi* die h&el+5 duidelijk] en als uitdrukk+ van hoog] volmaak!id voor/elt2 d4w4z4 7vlg4 wat 9 ,opm]k+ ,i ,/4 ,,xl ,d4 ,,ii betoogd w]d7 hoe me] hij ze kan bes*\w5 als bijzond]e dad51 van &]e wl ond]s*eid54 ,v&a> dat i$] zi* bij de bes*\w+ van zi*zelf dn het mee/ zal v]blijd5 wanne] hij iets 9 zi*zelf ziet wat hij aan &]5 ontzegt4 ,do* wanne] hij datg5e wat hij van zi*zelf beve/igt1 tot de algeme5e voor/ell+ m5s* ( di] kan t]ug br5g51 zal hij zi* niet 9 zulk e5 mate v]blijd52 en b$roev5 zal hij zi* da>5teg51 als hij zi* voor/elt dat zijn dad5 bij die van &]5 v]gelek51 onbelangrijk] zijn2 welke ,droefheid hij dan 7vlg4 ,/4 ,,xxviii v4d4 ,d47 zal tra*t5 van zi* af te zett51 en dat wel door de dad5 van zijnsgelijk5 v]ke]d uit te legg5 en zijn eig5e zooveel mogelijk op te si]54 ,het blijkt dus wel dat de m5s*5 van nature tot ,haat en ,nijd ov]hell51 wa>toe hun opvo$+ nog het h>e bijdraagt4 ,de oud]s imm]s pleg5 hun k9d]5 uitsluit5d met d5 prikkel van e]zu*t en naijv] tot deugd aan te spor54 ,do* miss*i5 zal m5 hi] teg5w]p5 dat wij to* niet zeld5 de deugd5 van m5s*5 bewond]5 en h5zelf v]e]54 ,om deze b$5k+ uit d5 weg te ruim5 zal ik het ond]/a&e ,gevolg hi] aan toe voeg54 ,gevolg3 ,niem& b5ijdt e5 &] om di5s voortreffelijkheid1 dan alle5 zijns gelijke4 ,bewijs4 ,nijd is ,haat 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,xxiv v4d4 ,d471 ( 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 ,droefheid1 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 e5 a&o5+ wa>door 's m5s*5 v]mog5 ( /rev5 om te h&el5 wordt belemm]d4 ,ma> de m5s* /reeft 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,ix v4d4 ,d47 no* bege]t iets &]s te do5 dan wat uit zijn gegev5 a>d kan voortvloei5 en da>om zal hij niet bege]5 dat hem e5ig v]mog5 tot h&el5 ( 7wat hetzelfde is7 e5ige deugd1 worde toeges*rev51 welke tot e5s &]s a>d behoort1 do* hemzelf vreemd is4 ,d]halve kan ook zijn eig5 bege]te niet belemm]d word5 door1 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 kan hij zi* niet b$roev5 ov] het feit dat hij e5 ( &]e deugd bij e5 &]1 die niet zijns gelijke is1 wa>neemt1 en bijgevolg zal hij di5 &] ook niet kunn5 b5ijd54 ,wel e*t] zijns gelijke1 van wi5 ond]/eld wordt dat hij d5zelfd5 a>d heeft4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,wanne] wij dus hi]bov5 9 de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,lii van dit ,deel zeid51 dat wij iem& v]e]5 omdat wij zijn v]/&1 mo$ enz4 bewond]51 dan komt dit 7gelijk uit de /ell+ zelf blijkt7 doordat wij ons deze deugd5 als hm 9 het bijzond] eig5 en niet als aan onz5 a>d geme5 voor/ell52 zoodat wij ze hem ev5m9 b5ijd5 als e5 boom zijn hoogte1 e5 leeuw zijn kra*t enz4 ,/ell+ ,,lvi4 ,er zijn ev5veel s*ake]+5 van ,blijheid1 ,droefheid en ,bege]te1 en bijgevolg van alle a&o5+51 welke uit deze zijn sam5ge/eld1 zooals ,weifelmo$igheid1 ( welke uit h5 word5 afgeleid1 zooals ,liefde1 ,haat1 ,hoop1 ,vrees enz4 als er soort5 van voorw]p5 be/aan welke op ons inw]k54 ,bewijs4 ,blijheid en ,droefheid1 en bijgevolg de a&o5+5 welke da>uit zijn sam5ge/eld ( afgeleid1 zijn 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 ,lijd+52 wij lijd5 e*t] 7vlg4 ,/4 ,i v4d4 ,d47 noodzakelijk voorzoov] wij inadaequate voor/ell+5 hebb52 en wel 7vlg4 ,/4 ,,iii v4d4 ,d47 uitsluit5d voorzoov] wij die hebb5 lijd5 wij2 d4w4z4 7zie ,opm]k+ ,i ,/4 ,,xl ,d4 ,,ii7 uitsluit5d 9 zoov]re lijd5 wij noodzakelijk1 als wij ons iets v]beeld5 voor/ell51 (wel 7zie ,/4 ,,xvii en ,opm]k+ ,d4 ,,ii7 voorzoov] wij e5 inw]k+ ond]gaan welke d5 a>d van ons eig5 ,li*aam en di5 van e5 uitw5dig voorw]p 9 zi* sluit4 ,de a>d van i$]e lijd+ moet dus noodzakelijk aldus word5 v]kla>d dat ook de a>d van het voorw]p dat op ons inw]kt1 er 9 wordt uitg$rukt4 ,zoo zal de ,blijheid welke uit bijvoorbeeld e5 voorw]p ,a ontspruit1 d5 a>d van ditzelfde voorw]p ,a en de ,blijheid welke door e5 voorw]p ,b wordt te weeg gebra*t1 d5 a>d van ditzelfde voorw]p ,b 9 zi* sluit5 en di5 t5 gevolge zijn deze beide a&o5+5 van ,blijheid v]s*ill5d van a>d1 aangezi5 zij uit oorzak5 van v]s*ill5d5 a>d voortspruit54 ,ev5zoo is de a&o5+ van ,droefheid door het e5e voorw]p opgewekt1 van &]5 a>d dan de ,droefheid door e5 &]e oorzaak te weeg gebra*t2 hetge5 ev5e5s geldt voor ,liefde1 ,haat1 ,hoop1 ,vrees1 ,weifelmo$igheid enz4 ,en v&a> dat er noodzakelijk ev5veel s*ake]+5 van ,blijheid1 ,droefheid1 ,liefde1 ,haat enz4 be/aan1 als soort5 van voorw]p5 welke op ons inw]k54 ,nu is e*t] de ,bege]te het wez5 ( de a>d zelf van i$] m5s*1 voorzoov] m5 hem bes*\wd als kra*t5s e5 ( &]e gegev5 ge/eldheid er toe g$rev5 om iets te do5 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,ix v4d4 ,d47 ,d]halve3 al na> gelang 9 iem& door uitw5dige oorzak5 deze ( g5e soort van ,blijheid ( ,droefheid1 ,liefde1 ,haat1 enz4 wordt opgewekt1 d4w4z4 al na> gelang iem&s a>d 9 dez5 ( g55 toe/& wordt gebra*t1 zal ook zijn bege]te zus ( zoo zijn2 wa>bij de a>d d] e5e ,bege]te ev5ze] van di5 d] &]e moet v]s*ill5 als de a&o5+51 wa>uit elk van h5 ontsproot1 van elka> v]s*ill54 ,er be/aan dus ev5zoovele soort5 van ,bege]te als er soort5 van ,blijheid1 ,droefheid1 ,liefde enz4 zijn en bijgevolg 7vlg4 hetge5 re$s w]d bewez57 als er soort5 van voorw]p5 zijn welke op ons inw]k54 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,ond] de soort5 van a&o5+51 welke 7vlg4 voorga&e ,/47 ze] talrijk moet5 zijn1 zijn de voornaam/53 ,gulzigheid1 ,drankzu*t1 ,wellu/igheid1 ,hebzu*t en ,e]zu*t2 al welke h>t/o*t5 niets &]s zijn dan s*ake]+5 van ,liefde ( ,bege]te1 welke d5 a>d dez] a&o5+5 op5b>5 na> gelang d] voorw]p5 wa>op zij betrekk+ hebb54 ,imm]s ond] ,gulzigheid1 ,drankzu*t1 ,wellu/igheid1 ,hebzu*t en ,e]zu*t v]/aan wij niets &]s dan e5 onmatige liefde ( bege]te tot zwelg51 dr9k51 bijslaap1 rijkdomm5 en roem4 ,ov]ig5s hebb5 deze a&o5+5 voorzoov] we ze alle5 t5 opzi*te van het voorw]p wa>op zij betrekk+ hebb51 van &]e ond]s*eid51 ge5 teg5ge/eld54 ,want de ,matigheid1 welke wij aan ,gulzigheid1 de ,nu*t]heid welke wij aan ,drankzu*t en t5slotte de ,kuis*heid welke wij aan ,wellu/igheid teg5ov] te /ell5 pleg51 zijn ge5 gemo$sa&o5+5 ( lijd+51 ma> duid5 de zielskra*t aan1 welke deze a&o5+5 matigt4 ,de ov]ige soort5 van gemo$sa&o5+5 kan ik hi] v]d] niet beh&el5 7aangezi5 er ev5zoovele be/aan als soort5 van voorw]p57 en het z\ bov5di51 al kon ik het1 ook niet noodig zijn4 ,voor datg5e to* wat wij ons t5 doel /ell53 namelijk de kra*t d] a&o5+5 en de ma*t1 welke de ,gee/ ov] h5 heeft te bepal51 is het voor ons voldo5de om e5 algeme5e def9itie1 op i$]e a&o5+ toepasselijk1 te bezitt54 ,het is voor ons voldo5de1 zeg ik1 de algeme5e eig5s*app5 d] a&o5+5 en van d5 ,gee/ te begrijp5 en te kunn5 va//ell5 ho$anig en hoe groot de ma*t van d5 ,gee/ 9 het temp]5 en b$w+5 d] a&o5+5 is4 ,(s*oon dus het v]s*il tuss*5 deze ( g5e a&o5+ van ,liefde1 ,haat ( ,bege]te groot is1 gelijk bijvoorbeeld tuss*5 iem&s liefde jeg5s zijn k9d]5 en zijn liefde jeg5s zijn e*tg5oote1 hebb5 wij no*tans niet van noode deze v]s*ill5 te k5n5 en a>d en oorsprong d] a&o5+5 nog diep] na te speur54 ,/ell+ ,,lvii4 ,elke a&o5+ van elk5 enkel+ v]s*ilt ev5veel van de soortgelijke a&o5+ van e5 &]1 als het wez5 van d5 e5 v]s*ilt van het wez5 van d5 &]4 ,bewijs4 ,deze /ell+ blijkt uit ,axioma ,i 7zie a*t] ,hulp/4 ,,iii1 ,opm]k+ ,/4 ,,xiii ,d4 ,,ii74 ,wij zull5 ha> e*t] niettem9 nog bewijz5 uit de def9ities d] drie oorspronkelijke a&o5+54 ,alle a&o5+5 zijn t]ug te br5g5 tot ,bege]te1 ,blijheid ( ,droefheid1 gelijk blijkt uit de def9ities1 welke wij van deze gegev5 hebb54 ,ma> ,bege]te is i$]s a>d ( wez5 zelf 7zie ha> def9itie 9 ,opm]k+ ,/4 ,,ix v4d4 ,d474 ,d]halve v]s*ilt de ,bege]te van elk5 enkel+ ev5veel van de ,bege]te van e5 &] als de a>d ( het wez5 van d5 e5 v]s*ilt van het wez5 van d5 &]4 ,voorts zijn ,blijheid en ,droefheid lijd+51 wa>door i$]s v]mog5 ( /rev5 om 9 zijn be/aan te volh>d5 wordt v]me]d]d ( v]m9d]d1 bevord]d ( belemm]d 7vlg4 ,/4 ,,xi en ,opm]k+ v4d4 ,d474 ,ond] dit /rev5 om 9 zijn be/aan te volh>d51 voorzoov] het op ,gee/ en ,li*aam beide betrekk+ heeft1 v]/aan wij e*t] ,drang en ,bege]te 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,ix v4d4 ,d474 ,d]halve zijn ,blijheid en ,droefheid1 ,drang ( ,bege]te zelf1 voorzoov] deze door uitw5dige oorzak5 word5 v]me]d]d ( v]m9d]d1 bevord]d ( belemm]d2 d4w4z4 7vlg4 dezelfde ,opm]k+7 zij zijn de a>d zelf van i$] wez51 en da>om v]s*ilt ook e5 i$]s ,blijheid ( ,droefheid ev5veel van de ,blijheid ( ,droefheid van e5 &]1 als de a>d ( het wez5 van d5 e5 v]s*ilt van het wez5 van e5 &]1 en bijgevolg v]s*ilt elke a&o5+ van elk5 enkel+ ev5veel van de soortgelijke a&o5+ van e5 &] als enz4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,hi]uit volgt dat de a&o5+5 d] di]51 welke r$eloos g5oemd word5 7want dat de di]5 gevoel hebb5 kunn5 wij1 nu wij d5 oorsprong van d5 ,gee/ k5n51 onmogelijk lang] betwijfel571 ev5veel van de a&o5+5 d] m5s*5 v]s*ill5 als hun a>d van d5 m5s*elijk5 a>d v]s*ilt4 ,weliswa> word5 pa>d en m5s* beide door teeldrift g$rev51 g5e e*t] kra*t5s d5 lu/ welke het pa>d1 deze kra*t5s die welke d5 m5s* eig5 is4 ,ev5zoo moet5 ook de wellu/ en bege]t5 van insekt51 viss*5 en vogels voor elk van h5 we] &]s zijn4 ,hoewel dus elk individu1 tevr$5 met d5 a>d di5 het bezit1 leeft en zi* da>9 v]heugt1 zijn to* dit lev51 wa>m$e elk tevr$5 is en die vreugde niets &]s1 dan de voor/ell+ ( de ziel van ditzelfde individu1 en d]halve moet de vreugde van het e5e natuurlijk]wijs ev5zooveel van de vreugde van het &]e v]s*ill5 als het wez5 van het e5e v]s*ilt van het wez5 van het &]e4 ,t5slotte volgt uit de voorga&e /ell+ dat er ev5e5s ge5 g]+ v]s*il be/aat tuss*5 de vreugde wa>door bv4 de dronka>d geleid wordt en die welke d5 wijsge] bezielt1 wat ik hi] 9 het voorbijgaan wilde opm]k54 ,dit ov] de a&o5+51 welke betrekk+ hebb5 op d5 m5s* voorzoov] hij lijdt4 ,er re/ mij nu nog enkele woord5 toe te voeg5 ov] die1 welke betrekk+ op hem hebb5 voorzoov] hij h&elt4 ,/ell+ ,,lviii4 ,behalve de ,blijheid en ,bege]te1 welke lijd+5 zijn1 be/aan er nog &]e a&o5+5 van ,blijheid en ,bege]te welke betrekk+ op ons hebb5 voorzoov] wij h&el54 ,bewijs4 ,wanne] de ,gee/ zi* van zi*zelf en zijn ma*t tot h&el5 bewu/ is1 v]blijdt hij zi* 7vlg4 ,/4 ,,liii v4d4 ,d474 ,de ,gee/ bes*\wt 7vlg4 ,/4 ,,xliii ,d4 ,,ii7 e*t] zi*zelf noodzakelijk wanne] hij e5 w>e ( adaequate voor/ell+ heeft4 ,ma> de ,gee/ heeft 7vlg4 ,opm]k+ ,,ii ,/4 ,,xl ,d4 ,,ii7 ind]daad enkele adaequate voor/ell+54 ,d]halve zal hij zi* ook 9 zoov]re v]blijd5 als hij zulke adaequate voor/ell+5 heeft2 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,i v4d4 ,d47 voorzoov] hij h&elt4 ,v]d] /reeft de ,gee/ 7vlg4 ,/4 ,,ix v4d4 ,d471 zo[el voorzoov] hij v]w>de als voorzoov] hij held]e en duidelijke voor/ell+5 heeft1 er na> 9 zijn be/aan te volh>d54 ,ond] dit /rev5 e*t] v]/aan wij 7vlg4 de ,opm]k+ da>bij7 ,de ,bege]te4 ,d]halve heeft dus de ,bege]te ook betrekk+ op ons voorzoov] wij begrijp51 ( 7vlg4 ,/4 ,i v4d4 ,d47 voorzoov] wij h&el54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,lix4 ,ond] de a&o5+51 welke betrekk+ hebb5 op d5 ,gee/ voorzoov] hij h&elt1 behoor5 sle*ts zulke1 welke tot ,blijheid ( ,bege]te t]uggebra*t kunn5 word54 ,bewijs4 ,alle a&o5+5 kunn5 t]uggebra*t word5 tot ,bege]te1 ,blijheid ( ,droefheid1 gelijk uit de def9ities welke wij da>van gav5 blijkt4 ,ond] ,droefheid ev5wel v]/aan wij 7vlg4 ,/4 ,,xi en ,opm]k+ v4d4 ,d47 dat het v]mog5 van d5 ,gee/ tot d5k5 wordt v]m9d]d ( belemm]d4 ,d]halve b$roeft zi* de ,gee/ 9 zoov] als zijn v]mog5 tot begrijp51 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,i v4d4 ,d47 tot h&el51 wordt v]m9d]d ( belemm]d4 ,wij kunn5 da>om ge5 enkele a&o5+ van ,droefheid met d5 ,gee/ 9 v]b& br5g5 voorzoov] hij h&elt1 do* uitsluit5d a&o5+5 van ,blijheid en ,bege]te1 welke 7vlg4 voorga&e ,/47 ook 9 dit opzi*t op d5 ,gee/ betrekk+ hebb54 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,alle h&el+5 welke voortvloei5 uit a&o5+5 welke betrekk+ hebb5 op d5 ,gee/ voorzoov] hij begrijpt1 rangs*ik ik ond] het begrip ,fl9kheid kloekheid1 wa>9 ik dan ond]s*eid ,gee/kra*t en ,edelmo$igheid4 ,ond] ,gee/kra*t v]/a ik namelijk die ,bege]te1 kra*t5s welke i$]1 alle5 op voors*rift d] ,r$e1 er na> /reeft 9 zijn be/aan te volh>d54 ,ond] ,edelmo$igheid e*t] v]/a ik die ,bege]te kra*t5s welke i$]1 alle5 op voors*rift d] ,r$e1 er na> /reeft &]5 te help5 en door vri5ds*ap aan zi* te v]b9d54 ,die h&el+5 dus1 welke alle5 het nut van d5 h&el5de beoog51 rangs*ik ik ond] ,gee/kra*t en die welke tev5s &]5 tot nut /rekk51 ond] ,edelmo$igheid1 ,matigheid1 ,nu*t]heid1 ,teg5woordigheid van ,gee/ 9 gev>51 enz41 zijn soort5 van ,gee/kra*t4 ,gematigdheid ,m9zaamheid1 ,go$]ti]5heid enz4 da>5teg5 zijn soort5 van ,edelmo$igheid4 ,en hi]m$e me5 ik de voornaam/e a&o5+5 en gemo$sbeweg+5 welke uit de v]b9d+ d] drie oorspronkelijke a&o5+51 namelijk ,bege]te1 ,blijheid en ,droefheid1 ontspruit51 toegeli*t en 9 hun e]/e oorzak5 blootgelegd te hebb54 ,er blijkt uit dit alles1 dat wij op tal van wijz5 door uitw5dige oorzak5 word5 bewog5 en dat wij als de golv5 d] zee1 door teg5ge/elde w9d5 voortgezweept1 ronddobb]51 onwet5d omtr5t d5 afloop en van ons noodlot4 ,to* zeide ik dat ik alle5 nog ma> de voornaam/e a&o5+5 bes*rev5 heb en ge5sz9s alle welke be/aanba> zijn4 ,imm]s voortga&e op d5zelfd5 weg als hi]bov51 kunn5 wij gemakkelijk aantoon51 dat ,liefde ook v]bond5 kan zijn met ,b]\w1 ,v]ontwa>dig+1 ,s*aamte enz4 ,ik me5 dan ook dat het1 na hetge5 tot nu w]d gezegd1 voor i$] wel duidelijk zal va//aan1 dat de a&o5+5 op zvele wijz5 met elka> kunn5 word5 v]bond5 en dat er di5t5gevolge e5 z groote v]s*eid5heid ont/aat1 dat hun aantal niet te bepal5 is4 ,voor mijn b$oel+ ev5wel vol/aat het dat ik sle*ts de voornaam/5 heb opg5oemd1 want de beh&el+ d] ov]ig51 welke ik wegliet1 z\ me] tot bevr$ig+ van weetgi]igheid /rekk5 dan w]kelijk van nut zijn,a#eh4 ,no*tans wil ik omtr5t de ,liefde nog do5 opm]k51 dat het ze] dikwijls voorkomt dat ons ,li*aam1 t]wijl wij e5 zaak welke wij bege]d5 g5iet51 door dit g5ot 9 e5 nieuw5 toe/& g]aakt1 wa>door het voor iets &]s ontvankelijk wordt en de beeld5 van &]e d+5 er 9 word5 opgewekt1 t]wijl t]zelfd]tijd de ,gee/ zi* die &]e d+5 gaat voor/ell5 en bege]54 ,zoo bege]5 wij bijvoorbeeld1 wanne] wij ons iets voor/ell51 dat ons door zijn smaak pleegt te v]heug51 dit voorw]p ook te g5iet51 d4w4z4 op te et54 ,ma> t]wijl wij nu da>van g5iet51 wordt de maag v]zadigd en v]krijgt het ,li*aam e5 &]e ge/eldheid4 ,indi5 nu1 t]wijl het ,li*aam re$s 9 &]5 toe/& is1 de voor/ell+ di] bepaalde spijs1 doordat zijzelf aanwezig is1 wordt v]lev5digd en bijgevolg ook het /rev5 ( de bege]te om ha> op te et51 zal die nieuwe ge/eldheid des ,li*aams zi* teg5 die bege]te ( dit /rev5 v]zett5 en bijgevolg zal de aanwezigheid van de spijs1 welke wij e]/ bege]d51 ons ?ans onaang5aam zijn4 ,dit is het wat wij ,teg5z9 en ,walg+ noem54 ,v]d] heb ik die uitw5dige w]k+5 des ,li*aams1 welke bij de a&o5+5 word5 opgem]kt1 zooals bev51 v]bleek51 snikk51 la*5 enz4 v]wa>loosd1 omdat zij uitsluit5d op het ,li*aam betrekk+ hebb51 zond] 9 e5ig v]b& te /aan met d5 ,gee/4 ,t5slotte wil ik nog e5 en &] do5 opm]k5 na> aanleid+ van de def9ities d] a&o5+51 zoodat ik ze hi] na> volgorde h]hal5 en wat bij elk van h5 valt op te m]k51 er tuss*5 voeg5 zal4 ,,def9ities ,,d] ,,a&o5+5 ,i4 ,bege]te is 's m5s*5 wez5 zelf1 opgevat als kra*t5s e5 ( &]e zijn] a&o5+5 g5oopt om iets te do54 ,toeli*t+3 ,wij hebb5 hi]bov51 9 de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,ix van dit ,deel1 gezegd dat ,bege]te ,drang is1 gepa>d met het bewu/zijn da>van1 dat ev5wel die ,drang 's m5s*5 wez5 zelf is1 voorzoov] hij da>door wordt g$rev5 om datg5e te do51 wat tot zijn eig5 beh\d /rekt4 ,do* 9 diezelfde ,opm]k+ heb ik tev5s er op gewez5 dat ik tuss*5 di5 m5s*elijk5 ,drang en de ,bege]te eig5lijk ge5 ond]s*eid erk54 ,imm]s ( de m5s* zi* van zijn ,drang bewu/ is ( niet1 de ,drang blijft no*tans dezelfde en ik heb da>om1 om mij niet s*ijnba> aan tautologie s*uldig te mak51 de ,bege]te liev] niet uit d5 ,drang will5 afleid51 ma> veele] mijn be/ g$aan ha> aldus te oms*rijv5 dat al die /rev+5 van d5 m5s*elijk5 a>d1 welke wij met de woord5 drang1 wil1 bege]te ( a&rift,a#ei a&uid51 er ond] begrep5 zijn4 ,ik _h dus ook kunn5 zegg53 ,bege]te is 's m5s*5 wez5 zelf1 opgevat als g5oopt om iets te do52 do* uit deze def9itie z\ 7vlg4 ,/4 ,,xxiii ,d4 ,,ii7 niet volg5 dat de ,gee/ zi* van zijn ,bege]te ( ,drang bewu/ kan zijn4 ,om dus ook e5 oorzaak voor deze bewu/word+ 9 te sluit51 0 het 7vlg4 dezelfde ,/47 noodig er aan toe te voeg53 opgevat als kra*t5s e5 ( &]e zijn] a&o5+5 g5oopt enz4 ,want ond] e5 a&o5+ van 's m5s*5 wez5 v]/aan wij i$]e ge/eldheid van dit wez51 welke ook1 hetzij zij aangebor5 is dan wel v]worv5,a#fj1 en hetzij m5 ha> bes*\we als op5b>+ van alle5 het ,d5k51 dan wel van alle5 de ,uitgebreidheid1 ( wel e9delijk van beide tegelijk4 ,ik v]/a hi] dus ond] het woord ,bege]te elk /rev51 elke a&rift1 elk5 drang en elke will+ van d5 m5s*1 welke na> gelang van 's m5s*5 eig5 wissel5de ge/eldheid1 telk5s v]s*ill5 en niet zeld5 zooze] met elka> 9 /rijd zijn1 dat de m5s* op alle mani]5 h] en d]wa>ts wordt gesl+]d en niet weet wa>he5 hij zi* zal w5d54 ,,ii4 ,blijheid is 's m5s*5 ov]gang van g]+] tot groot] volmaak!id4 ,,iii4 ,droefheid is 's m5s*5 ov]gang van groot] tot g]+] volmaak!id4 ,toeli*t+3 ,ik zeg ov]gang4 ,want ,blijheid is niet volmaak!id zelf4 ,imm]s indi5 de m5s* met die volmaak!id1 wa>toe hij kan ov]gaan1 gebor5 w]d1 z\ hij ha> bezitt5 zond] e5ige a&o5+ van ,blijheid1 hetge5 nog duidelijk] blijkt bij de ,droefheid1 welke het teg5ov]ge/elde van deze a&o5+ is4 ,want dat ,droefheid be/aat 9 ov]gang tot g]+] volmaak!id1 do* niet 9 die g]+e volmaak!id zelf1 kan niem& ontk5n51 aangezi5 ge5 m5s* zi* b$roev5 kan1 voorzoov] hij ook ma> e5ige volmaak!id deela*tig is4 ,ev5m9 kunn5 wij zegg5 dat ,droefheid be/aat 9 gemis van groot] volmaak!id2 want e5 gemis is niets1 t]wijl e5 a&o5+ van ,droefheid e5 zielsproces is en dus niets &]s zijn kan dan het proces van ov]gang tot g]+] volmaak!id1 d4w4z4 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 e5 proces wa>door 's m5s*5 v]mog5 tot h&el5 wordt v]m9d]d ( belemm]d4 ,voor het ov]ige laat ik de def9ities van ,opgewek!id1 ,prikkel+1 ,g$ruk!id en ,pijn hi] weg1 wijl zij voornamelijk betrekk+ hebb5 op het ,li*aam en niets &]s zijn dan s*ake]+5 van ,blijheid ( ,droefheid4 ,,iv4 ,v]baz+ is e5 zoodanig zi* voor/ell5 e5] zaak1 dat de ,gee/ er door geboeid blijft1 wijl deze bijzond]e voor/ell+ ge5 v]b& h\dt met &]e gelijktijdige voor/ell+54 7,zie ,/4 ,,lii en ,opm]k+ v4d4 ,d47 ,toeli*t+3 ,9 de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,xviii ,deel ,,ii hebb5 wij aangetoond welke de oorzaak ervan is1 dat de ,gee/ van de bes*\w+ van het e5e d+ dadelijk op de g$a*te aan e5 &] komt2 te wet5 wijl de beeld5 di] d+5 aane5ges*akeld en aldus g]angs*ikt zijn1 dat zij op elka> volg54 ,wat ond5kba> is1 wanne] de voor/ell+ e5] zaak geheel nieuw is en de ,gee/ dus bij de bes*\w+ ervan wordt va/geh\d51 totdat hij door &]e oorzak5 wordt g$wong5 aan iets &]s te d5k54 ,op zi*zelf bes*\wd is dus de voor/ell+ van e5 nieuw d+ van d5zelfd5 a>d als &]e en om deze r$5 rek5 ik dan ook de ,v]baz+ niet tot de oorspronkelijke a&o5+5 en zie ik ook ge5 r$5 wa>om ik dit do5 z\1 aangezi5 deze 9 beslagnem+ van d5 ,gee/ uit ge5 enkele positieve oorzaak1 welke d5 ,gee/ van &]e d+5 z\ aftrekk51 voortspruit1 do* alle5 uit het feit dat e5 oorzaak1 wa>door de ,gee/ van de bes*\w+ van het e5e d+ tot het d5k5 aan iets &]s g$wong5 kon word51 ontbreekt4 ,ik erk5 dus sle*ts 7gelijk 9 ,opm]k+ ,/4 ,,xi v4d4 ,d4 re$s w]d gezegd7 drie oorspronkelijke ( primaire a&o5+51 namelijk ,blijheid1 ,droefheid en ,bege]te en ik heb ook om ge5 &]e r$5 ov] de ,v]baz+ gesprok51 dan wijl het gewoonte is geword5 sommige a&o5+51 welke uit die drie oorspronkelijke zijn afgeleid1 met e5 &]5 naam aan te duid5 wanne] zij betrekk+ hebb5 op voorw]p5 wa>ov] wij ons v]baz54 ,welke r$5 mij uit dezelfde ov]weg+ er toe leidt hi] ook nog de def9itie van ,v]a*t+ aan toe te voeg54 ,v4 ,v]a*t+ is de voor/ell+ e5] zaak1 welke d5 ,gee/ zoo we9ig raakt1 dat de ,gee/ door ha> aanwezigheid er mr toe g$rev5 wordt zi* voor te /ell5 wat die zaak net1 dan wat zij wl bezit4 7,zie ,opm]k+ ,/4 ,,lii v4d4 ,d47 ,de def9ities van ,v]e]+ en ,erg]nis laat ik hi] a*t]wege1 wijl1 voorzoov] ik weet1 ge5 &]e a&o5+5 aan h5 hun naam ontle554 ,,vi4 ,liefde is ,blijheid1 v]gezeld door de voor/ell+ e5] uitw5dige oorzaak4 ,toeli*t+3 ,deze def9itie drukt met voldo5de duidelijkheid het wez5 d] ,liefde uit4 ,die van &]e s*rijv]s da>5teg51 die zegg5 dat ,liefde is3 de wil van d5g5e die liefheeft om zi* met het geliefde wez5 te v]e5ig51 drukt niet het wez51 ma> e5 eig5s*ap d] ,liefde uit4 ,wijl nu het wez5 d] ,liefde door deze s*rijv]s niet voldo5de w]d doorzi51 kond5 zij ook van die eig5s*ap ge5 held] begrip hebb5 en v&a> dat dan ook i$] hun def9itie uit]/ dui/] v9dt4 ,m5 moet nu wl 9 het oog h\d51 dat wanne] ik zeg dat het e5 eig5s*ap is van d5g5e die liefheeft1 dat hij d5 wil heeft om zi* met het geliefde wez5 te v]e5ig51 ik hi] ond] wil niet v]/a toe/emm+ ( ov]weg+ ( vrij besluit 7want 9 ,/4 ,,xlviii ,d4 ,,ii hebb5 wij aangetoond dat deze zak5 sle*ts inbeeld+5 zijn7 en ev5m9 de bege]te om zi* met het geliefde wez5 te v]e5ig51 wanne] dit niet aanwezig is1 ( om 9 zijn teg5woordigheid te kunn5 blijv5 wanne] het wel aanwezig is4 ,liefde to* is ook zond] e5 dez] bege]t5 d5kba>4 ,ma> ond] di5 wil v]/a ik de ,bevr$ig+ ,ru/ die d5g5e1 die liefheeft1 v]vult t5gevolge van de aanwezigheid van het geliefde wez51 wa>door de ,blijheid van d5 e]/e wordt v]/]kt ( al?ans aangewakk]d4 ,,vii4 ,haat is ,droefheid1 v]gezeld door de voor/ell+ e5] uitw5dige oorzaak4 ,toeli*t+3 ,wat hi]ov] z\ zijn op te m]k5 is gemakkelijk af te leid5 uit hetge5 9 de ,toeli*t+ d] voorga&e ,def9itie is gezegd4 7,zie bov5di5 ,opm]k+ ,/4 ,,xiii v4d4 ,d47 ,,viii4 ,neig+ is ,blijheid1 v]gezeld door de voor/ell+ van iets dat door toevallige om/&igh$5 oorzaak van ,blijheid is4 ,,ix4 ,afke] is ,droefheid1 v]gezeld door de voor/ell+ van iets dat door toevallige om/&igh$5 oorzaak van ,droefheid is4 7,zie hi]ov] ,opm]k+ ,/4 ,,xv v4d4 ,d47 ,x4 ,toewijd+ is ,liefde jeg5s d5g5e1 di5 wij bewond]54 ,toeli*t+3 ,dat bewond]+ ha> oorsprong v9dt 9 de nieu:eid e5] zaak hebb5 wij 9 ,/ell+ ,,lii van dit ,deel aangetoond4 ,wanne] het dus voorkomt dat wij ons iets dat wij bewond]5 h]haaldelijk voor/ell51 h\d5 wij op het te bewond]52 en wij zi5 da>door dan ook dat de a&o5+ van ,toewijd+ gemakkelijk tot gewone ,liefde onta>dt4 ,,xi4 ,bespott+ is ,blijheid1 voortgesprot5 uit het feit dat wij ons voor/ell5 dat iets1 hetwelk wij v]a*t51 aanwezig is 9 e5 zaak1 welke wij hat54 ,toeli*t+3 ,voorzoov] wij e5 zaak1 welke wij hat51 ook v]a*t51 ontk5n5 wij ha> be/aan ontzegg5 wij er iets aan 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,lii v4d4 ,d47 en inzoov] zull5 wij ons dus 7vlg4 ,/4 ,,xx v4d4 ,d47 v]blijd54 ,ma> aangezi5 wij ond]/ell51 dat iem& datg5e wat hij bespot1 to* ook haat1 volgt hi]uit1 dat deze ,blijheid niet duurzaam is4 7,zie ,opm]k+ ,/4 ,,xlvii v4d4 ,d47 ,,xii4 ,hoop is e5 on/&va/ige ,blijheid1 ontsprot5 uit de voor/ell+ van iets toekom/igs ( v]l$5s1 omtr5t welks v]loop wij 9 e5ig opzi*t twijfel54 ,,xiii4 ,vrees is e5 on/&va/ige ,droefheid1 ontsprot5 uit de voor/ell+ van iets toekom/igs ( v]l$5s1 omtr5t welks v]loop wij 9 e5ig opzi*t twijfel54 7,zie hi]ov] ,opm]k+ ,,ii ,/4 ,,xviii v4d4 ,d47 ,toeli*t+3 ,uit deze def9itie volgt dat er ge5 ,hoop be/aat zond] ,vrees1 no* ,vrees zond] ,hoop4 ,imm]s1 wie 9 ,hoop zweeft en twijfelt omtr5t d5 afloop e5] zaak1 wordt v]ond]/eld zi* iets voor te /ell5 dat het be/aan di] toekom/ige zaak uitsluit en dus zi* 9 zoov] ook te b$roev5 7vlg4 ,/4 ,,xix v4d4 ,d471 en bijgevolg1 zoolang hij hoopt1 tev5s te vreez5 dat de zaak misloopt4 ,wie da>5teg5 9 ,vrees v]ke]t1 d4w4z4 wie twijfelt omtr5t d5 afloop van iets dat hij haat1 /elt zi* ev5e5s iets voor dat het be/aan ervan uitsluit2 hij v]blijdt zi* dus 7vlg4 ,/4 ,,xx v4d4 ,d47 en heeft bijgevolg inzoov] ,hoop dat het niet zal gebeur54 ,,xiv4 ,g]u/heid is ,blijheid1 ontsprot5 uit de voor/ell+ van iets toekom/igs ( v]l$5s1 wa>omtr5t alle r$5 tot twijfel is opgehev54 ,,xv4 ,wanhoop is ,droefheid1 ontsprot5 uit de voor/ell+ van iets toekom/igs ( v]l$5s1 wa>omtr5t alle r$5 tot twijfel is opgehev54 ,toeli*t+3 ,uit ,hoop ontspr+t dus ,g]u/heid1 uit ,vrees ,wanhoop1 wanne] de r$5 om ov] d5 afloop van iets te twijfel5 wordt opgehev54 ,wat het gevolg da>van is1 dat m5 zi* f e5 v]l$5 ( toekom/ig iets als aanwezig voor/elt en dus als teg5woordig bes*\wt1 f zi* iets &]s voor/elt dat het be/aan uitsluit van al datg5e wat ons 9 twijfel de$ v]ke]54 ,want al kunn5 wij 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xxxi ,d4 ,,ii7 nooit zk] zijn omtr5t d5 afloop van bijzond]e zak51 zoo kan het to* niettem9 voorkom5 dat wij omtr5t hun afloop niet twijfel54 ,wij hebb5 imm]s aangetoond 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,xlix ,d4 ,,ii7 dat het nog iets &]s is aan iets niet te twijfel51 ( zek]heid omtr5t iets te bezitt54 ,en zoo kan het dus gebeur5 dat wij t5gevolge van de voor/ell+ e5] v]l$5 ( toekom/ige zaak dezelfde a&o5+ van ,blijheid ( ,droefheid ond]v9d5 als door de voor/ell+ van iets dat w]kelijk aanwezig is1 gelijk wij 9 ,/ell+ ,,xviii van dit ,deel hebb5 bewez54 7,m5 zie deze ,/ell+ met de ,opm]k+ da>bij74 ,,xvi4 ,v]heug+ is ,blijheid1 v]gezeld door de voor/ell+ van iets v]l$5s dat buit5 v]wa*t+ go$ afliep uitviel4 ,,xvii4 ,spijt ,h>tze] is ,droefheid1 v]gezeld door de voor/ell+ van iets v]l$5s dat buit5 v]wa*t+ sle*t afliep uitviel4 ,,xviii4 ,m$elijd5 is ,droefheid1 v]gezeld door de voor/ell+ van e5 kwaad dat aan e5 &]1 di5 wij als onz5 gelijke bes*\w51 is ov]kom5 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,xxii en ,opm]k+ ,/4 ,,xxvii v4d4 ,d47 ,toeli*t+3 ,tuss*5 ,m$elijd5 en ,b>mh>tigheid s*ijnt ge5 v]s*il te be/aan1 t5zij miss*i5 dit1 dat ,m$elijd5 slaat op e5 bijzond]e a&o5+1 b>mh>tigheid da>5teg5 op ha> gewoonte,a#fa4 ,,xix4 ,+5om5heid is ,liefde jeg5s iem& die e5 &] heeft welg$aan4 ,,xx4 ,v]ontwa>dig+ is ,haat jeg5s iem& die e5 &] heeft kwaad g$aan4 ,toeli*t+3 ,ik weet dat deze woord5 9 het dagelijks* gebruik iets &]s beteek554 ,ma> het is niet mijn voornem5 de beteek5is van woord51 do* d5 a>d d] d+5 te v]kl>5 en deze d+5 dan aan te duid5 met woord51 wa>van de beteek5is welke zij gewoonlijk hebb51 met de beteek5is welke ik h5 w5s* te gev51 niet geheel en al onv]e5igba> is4 ,het moge vol/aan dit hi] e5s en vooral te hebb5 do5 opm]k54 ,zie ov]ig5s ov] d5 oorsprong di] a&o5+5 ,gevolg ,i ,/ell+ ,,xxvii en de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,xxii van dit ,deel4 ,,xxi4 ,ov]s*att+ is uit ,liefde bet] van iem& d5k5 dan g]e*tva>digd is4 ,,xxii4 ,g]+s*att+ is uit ,haat sle*t] van iem& d5k5 dan billijk is4 ,toeli*t+3 ,ov]s*att+ is dus e5 gevolg ( eig5s*ap van ,liefde1 ev5als ,g]+s*att+ van ,haat4 ,m5 kan da>om ,ov]s*att+ ook oms*rijv5 als3 ,liefde1 voorzoov] zij d5 m5s* er toe br5gt bet] van het geliefde wez5 te d5k5 dan g]e*tva>digd is en da>5teg5 ,g]+s*att+ als ,haat1 voorzoov] hij d5 m5s* er toe br5gt sle*t] ov] het gehate wez5 te oordeel5 dan billijk is 7zie hi]ov] ,opm]k+ ,/4 ,,xxvi v4d4 ,d474 ,,xxiii4 ,nijd ,afgun/1 ,le$v]maak is ,haat voorzoov] hij d5 m5s* er toe br5gt zi* ov] e5s &]s geluk te b$roev5 en omgeke]d zi* ov] di5s ongeluk te v]blijd54 ,toeli*t+3 ,gewoonlijk wordt teg5ov] ,nijd ,b>mh>tigheid ge/eld1 welke dus1 teg5 de gewone beteek5is van het woord1 als volgt kan word5 oms*rev53 ,,xxiv4 ,b>mh>tigheid is ,liefde1 voorzoov] zij d5 m5s* er toe br5gt1 zi* ov] e5s &]s geluk te v]blijd5 en omgeke]d zi* ov] di5s ongeluk te b$roev54 ,toeli*t+3 ,zie ov]ig5s omtr5t d5 ,nijd de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,xxiv en de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,xxxii van dit ,deel4 ,deze nu zijn de a&o5+5 van ,blijheid ( ,droefheid welke v]gezeld gaan van voor/ell+5 e5] uitw5dige oorzaak1 hetzij onmiddellijk ( door toevallige om/&igh$54 ,ik zal nu tot de &]e a&o5+5 ov]gaan1 welke v]gezeld gaan van de voor/ell+ e5] inw5dige oorzaak4 ,,xxv4 ,zelfvoldaanheid ,tevr$5heid met zi*zelf is ,blijheid1 ont/aan door de bes*\w+ van zi*zelf en de eig5 ma*t tot h&el54 ,,xxvi4 ,ne]sla*tigheid is ,droefheid1 ont/aan door de bes*\w+ van eig5 ma*teloo%eid ( zwakheid4 ,toeli*t+3 ,zelfvoldaanheid /aat teg5ov] ,ne]sla*tigheid1 voorzoov] wij er ond] v]/aan de ,blijheid1 ont/aan door de bes*\w+ van onze eig5 ma*t tot h&el52 voorzoov] wij er ev5wel ook ond] v]/aan ,blijheid1 v]gezeld door de voor/ell+ van e5 ( &]e daad1 welke wij kra*t5s vrij besluit des ,gee/es me55 v]ri*t te hebb51 /aat zij teg5ov] ,b]\w1 dat door ons als volgt wordt oms*rev53 ,,xxvii4 ,b]\w is ,droefheid1 v]gezeld door de voor/ell+ van e5 ( &]e daad1 welke wij kra*t5s vrij besluit des ,gee/es me55 v]ri*t te hebb54 ,toeli*t+3 ,de oorzak5 dez] a&o5+5 hebb5 wij aangewez5 9 de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,li van dit ,deel en de ,/ell+5 ,,liii1 ,,liv en ,,lv met de da>bij behoor5de ,opm]k+4 ,ov] het vrije besluit des ,gee/es zie ev5wel de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,xxxv van ,deel ,,ii4 ,do* hi] valt bov5di5 nog op te m]k5 dat het niet te v]wond]5 is wanne] algeme5 op alle h&el+51 welke m5 volg5s gewoonte v]ke]d noemt1 ,droefheid volgt en op alle die behoorlijk heet5 ,blijheid4 ,imm]s na het hi] bov5 gezegde kunn5 wij gemakkelijk inzi5 dat dit voornamelijk afhangt van de opvo$+4 ,de oud]s hebb5 to*1 door g5e dad5 af te keur5 en hun k9d]5 er h]haaldelijk ov] te b]isp51 deze da>5teg5 aan te rad5 en te prijz51 gemaakt dat met g5e a&o5+5 van ,droefheid1 met deze e*t] van ,blijheid v]bond5 word54 ,hetge5 ook door de erv>+ zelf wordt beve/igd4 ,imm]s gewoonte en godsdi5/ zijn niet voor i$]e5 dezelfde4 ,integ5deel1 wat d5 e5 heilig is1 is voor d5 &] pr(aan2 wat de e5 e]ba> v9dt1 is bij d5 &] s*&elijk4 ,na> de wijze dus wa>op i$] is opgevo$ zal hij e5 daad b]\w5 ( zi* er op b]oem54 ,,xxviii4 ,hoogmo$ ,v]wa&heid is uit ,liefde bet] van zi*zelf d5k5 dan g]e*tva>digd is4 ,toeli*t+3 ,hoogmo$ v]s*ilt dus van ov]s*att+ da>91 dat deze op e5 uitw5dig voorw]p betrekk+ heeft1 g5e e*t] op d5 m5s* zelf die bet] van zi*zelf d5kt dan g]e*tva>digd is4 ,ov]ig5s1 ev5als ov]s*att+ e5 gevolg ( eig5s*ap d] ,liefde is1 is ,hoogmo$ e5 gevolg ( eig5s*ap van ,eig5liefde1 zoodat zij dus ook oms*rev5 kan word5 als ,liefde tot zi*zelf ( ,zelfvoldaanheid1 voorzoov] zij d5 m5s* er toe br5gt dat hij bet] ov] zi*zelf d5kt dan g]e*tva>digd is4 7,zie ,opm]k+ ,/4 ,,xxvi v4d4 ,d474 ,van deze a&o5+ be/aat ge5 teg5ge/elde4 ,imm]s niem& d5kt uit ,haat jeg5s zi*zelf sle*t] van zi* dan billijk is4 ,jazelfs d5kt niem& sle*t] van zi*zelf dan billijk is1 wanne] hij zi* voor/elt dat hij dit ( dat niet kan4 ,want als iem& zi* voor/elt dat hij iets niet kan1 /elt hij zi* da>bij noodzakelijk die zaak voor en wordt hij door die voor/ell+ 9 e5 zoodanig5 toe/& gebra*t dat hij ook ind]daad niet kan wat hij zi* voor/elde niet te kunn54 ,zoolang hij zi* imm]s voor/elt dat hij dit ( dat niet kan1 zoolang ook wordt hij niet tot h&el5 g$rev5 en bijgevolg is het hem ook zoolang onmogelijk iets te do54 ,indi5 wij ev5wel lett5 op datg5e wat uitsluit5d van me55 inbeeld+ afhangt1 kunn5 wij t* ze] go$ begrijp5 hoe het mogelijk is dat iem& sle*t] van zi*zelf d5kt dan billijk is4 ,zoo kan het imm]s voorkom5 dat iem&1 t]wijl hij 9 ,droefheid zijn eig5 zwakheid bes*\wt1 zi* inbeeldt dat hij door i$]e5 v]a*t wordt1 t]wijl integ5deel &]5 aan niets m9d] d5k5 dan hem te v]a*t54 ,bov5di5 kan iem& sle*t] van zi*zelf d5k5 dan billijk is1 wanne] hij op e5 gegev5 oog5blik iets van zi*zelf ontk5t 9 v]b& met de toekom/1 wa>omtr5t hij 9 het onzek]e is2 zooals bijvoorbeeld wanne] hij v]kla>t1 dat hij niets zek] zal kunn5 begrijp51 ( dat hij niets dan v]ke]de ( s*&elijke d+5 kan bege]5 ( do51 enz4 ,v]d] kunn5 wij nog zegg5 dat iem& sle*t] van zi*zelf d5kt dan billijk is1 wanne] wij zi5 dat hij uit al te groote vrees voor s*&e niet durft1 wat zijns gelijk5 wel durv54 ,deze a&o5+ kunn5 wij dus teg5ov] d5 ,hoogmo$ /ell54 ,ik zal ha> ,zelfv]a*t+ ,kle9mo$igheid noem51 want ev5als uit ,zelfvoldaanheid de ,hoogmo$1 zoo ontspruit uit ,ootmo$ de ,zelfv]a*t+1 welke da>om als volgt door ons kan word5 oms*rev53 ,,xxix4 ,zelfv]a*t+ ,kle9mo$igheid is uit ,droefheid sle*t] van zi*zelf d5k5 dan billijk is4 ,toeli*t+3 ,to* pleg5 wij dikwijls ,deemo$ teg5ov] ,hoogmo$ te /ell54 ,wij lett5 da>bij dan e*t] me] op beid] uitw]k+ dan op beid] k>akt]4 ,wij zijn namelijk gewoon iem& hoogmo$ig te noem5 die al te ze] po*t 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,xxx v4d4 ,d471 die van zi*zelf niets dan deugd5 en van &]5 niets dan f\t5 weet te v]tell52 die bov5 all5 d5 voorrang wil hebb5 en die t5slotte optre$t met e5 wa>digheid en praalv]toon1 welke sle*ts toekom5 aan wie v]re bov5 hem geplaat/ zijn4 ,da>5teg5 noem5 wij deemo$ig1 wie dikwijls bloo/1 zijn feil5 erk5t en van &]] deugd5 v]haalt1 elke5 uit d5 weg gaat1 met gebog5 ho(d voorts*rijdt en het v]smaadt zi* op te si]54 ,ov]ig5s zijn deze a&o5+51 ik b$oel ,deemo$ en ,zelfv]a*t+ all]zeldzaam/4 ,want de m5s*elijke a>d op zi*zelf bes*\wd1 v]zet zi* zooveel mogelijk teg5 ha> 7zie ,/4 ,,xiii en ,/4 ,,liv v4d4 ,d474 ,v&a> dat zij1 die zi*zelf voor uit]/ deemo$ig en n$]ig h\d51 9 w]kelijkheid mee/al 9 de hoog/e mate e]zu*tig en afgun/ig zijn4 ,,xxx4 ,zelfv]he]lijk+ is ,blijheid1 v]gezeld door de voor/ell+ van e5 ( &]e door onszelf v]ri*te daad1 wa>van wij me55 dat zij door &]5 geprez5 wordt4 ,,xxxi4 ,s*aamte is ,droefheid1 v]gezeld door de voor/ell+ van e5 ( &]e door onszelf v]ri*te daad1 wa>van wij me55 dat zij door &]5 gelaakt wordt4 ,toeli*t+3 ,zie hi]omtr5t de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,xxx van dit ,deel4 ,er moet hi] ev5wel gewez5 word5 op het ond]s*eid dat er be/aat tuss*5 ,s*aamte en ,s*room4 ,s*aamte to* is ,droefheid1 welke volgt op het feit wa>ov] m5 zi* s*aamt4 ,s*room ev5wel is ,vrees ( ,ang/ voor ,s*aamte1 wa>door iem& ervan wordt t]ug geh\d5 iets s*&elijks te begaan4 ,m5 pleegt teg5ov] ,s*room ,onbes*aamdheid te /ell51 ma> deze is 9 w]kelijkheid ge5 a&o5+1 gelijk ik te zijn] plaatse zal aantoon54 ,do* de nam5 d] a&o5+5 b]u/5 7gelijk ik re$s heb opgem]kt7 me] op het spraak gebruik dan op hun a>d4 ,en hi]m$e heb ik de a&o5+5 van ,blijheid en ,droefheid1 welke ik mij _h voorg5om5 toe te li*t51 afgeh&eld4 ,ik ga dus ov] tot die1 welke ik t]ugbr5g tot ,bege]te4 ,,xxxii4 ,v]lang5 is ,bege]te ( ,drang om iets te bema*tig5 te b]eik51 welke ,bege]te door de h]9n]+ aan de zaak wordt aangewakk]d en t]zelfd]tijd door de h]9n]+ aan &]e d+51 welke het be/aan d] bege]de zaak uitsluit51 wordt belemm]d4 ,toeli*t+3 ,wanne] wij ons e5 zek] iets h]9n]51 zijn wij1 gelijk wij re$s h]haaldelijk opm]kt51 door dit feit zelf g5oopt om die zaak met dezelfde a&o5+ te bes*\w5 als( zij w]kelijk aanwezig w>e4 ,deze g5eigdheid ( dit /rev5 e*t] wordt1 als wij 9 wak5d5 toe/& v]ke]51 mee/al belemm]d door voor/ell+5 van d+51 welke het be/aan van datg5e wat wij ons h]9n]5 uitsluit54 ,wanne] wij ons dus iets h]9n]51 dat e5 ( &]e soort van ,blijheid 9 ons opwekte1 zull5 wij vanzelf er na> /rev5 om deze zaak met dezelfde a&o5+ van ,blijheid1 als aanwezig te bes*\w52 welk /rev5 dan we] onmiddellijk belemm]d wordt door de h]9n]+ aan d+51 welke ha> be/aan uitsluit54 ,v&a> dat ,v]lang5 ind]daad ,droefheid is1 teg5ov]ge/eld aan die ,blijheid welke het gevolg is van de afwezigheid van iets dat wij hat54 ,m5 zie hi]ov] de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,xlvii van dit ,deel4 ,omdat ev5wel het woord ,v]lang5 9 betrekk+ s*ijnt te /aan met ,bege]te1 rek5 ik deze a&o5+ tot de a&o5+5 van ,bege]te4 ,,xxxiii4 ,w$ijv] is e5 ,bege]te tot iets1 welke 9 ons ont/aat doordat wij ons voor/ell5 dat &]5 dezelfde ,bege]te hebb54 ,toeli*t+3 ,van iem& die vlu*t omdat hij &]5 ziet vlu*t51 ( die vree/ omdat hij &]5 ziet vreez52 ja1 ook van iem& die1 omdat hij ziet dat e5 &] zijn h& br&de1 zijn eig5 h& t]ugtrekt1 en e5 geba> maakt als( hijzelf zi* gebr& _h1 zegg5 wij dat hij e5s &]s a&o5+ naboot/1 do* niet dat hij met di5 &] w$ijv]t4 ,niet wijl wij voor w$ijv] en naboots+ v]s*ill5de oorzak5 z\d5 wet5 aan te gev51 ma> wijl het nu e5maal gebruik geword5 is1 dat wij sle*ts van w$ijv] sprek5 bij hem die iets naboot/ wat wij e]vol1 nuttig ( aang5aam a*t54 ,zie ov]ig5s ov] d5 oorsprong van d5 w$ijv] ,/ell+ ,,xxvii van dit ,deel met de ,opm]k+ da>bij4 ,omtr5t de r$5 wa>om deze a&o5+ mee/al v]bond5 is met afgun/1 zie ,/ell+ ,,xxxii van dit ,deel en de ,opm]k+ da>bij4 ,,xxxiv4 ,dank ( ,dankba>heid is ,bege]te1 ( e5 /rev5 d] ,liefde om wl te do5 wie ons uit gelijke ,liefde e5 weldaad heeft bewez54 7,zie ,/4 ,,xxxix en ,opm]k+ ,/4 ,,xli v4d4 ,d47 ,,xxxv4 ,welwill5dheid is ,bege]te om iem& met wi5 wij m$elijd5 hebb5 wl te do5 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,xxvii v4d4 ,d47 ,,xxxvi4 ,toorn is ,bege]te1 wa>door wij uit ,haat er toe word5 g$rev5 hem1 di5 wij hat51 kwaad te b]okk55 7zie ,/4 ,,xxxix v4d4 ,d47 ,,xxxvii4 ,wraakzu*t is ,bege]te1 wa>door wij uit w$]ke]ig5 ,haat ertoe word5 g$rev51 hem1 die ons op grond van dezelfde a&o5+ b5adeelde1 kwaad te do54 7,zie ,gevolg ,,ii ,/4 ,,xl v4d4 ,d4 en ,opm]k+74 ,,xxxviii4 ,wre$heid ( ,gruwzaamheid is ,bege]te1 wa>door wij word5 g$rev5 iem&1 di5 wij liefhebb5 ( met wi5 wij m$elijd5 gevoel5 kwaad te do54 ,toeli*t+3 ,teg5ov] ,wre$heid /aat ,za*tmo$igheid ,go$]ti]5heid1 welke ge5 lijd+ is1 ma> de zielskra*t door welke de m5s* toorn en wraakzu*t temp]t4 ,,xxxix4 ,ang/ is de ,bege]te om e5 groot] kwaad dat wij vreez51 door e5 kle9] kwaad te v]mijd54 7,zie ,opm]k+ ,/4 ,,xxxix v4d4 ,d47 ,,xl4 ,v]metelheid is de ,bege]te1 wa>door iem& wordt g$rev5 iets te do5 met e5 geva> voor zi*zelf1 dat zijns gelijk5 te loop5 vreez54 ,,xli4 ,lafh>tigheid wordt toeges*rev5 aan hem1 wi5s ,bege]te wordt 9 b$wang geh\d5 door ang/ voor e5 geva> dat zijns gelijk5 a&urv54 ,toeli*t+3 ,lafh>tigheid is dus niets &]s dan vrees voor e5 kwaad dat de mee/e m5s*5 niet pleg5 te vreez51 zoodat ik ha> niet tot de ,bege]t5 rek54 ,to* heb ik ha> hi] moet5 toeli*t51 wijl zij1 voorzoov] de ,bege]te betreft1 ind]daad teg5ov] de a&o5+ d] ,v]metelheid geplaat/ wordt4 ,,xlii4 ,v]bij/]+ wordt toeges*rev5 aan hem1 wi5s bege]te om e5 kwaad te ontwijk51 belemm]d wordt door ,v]baz+ ov] het kwaad dat hij vree/4 ,toeli*t+3 ,v]bij/]+ is dus e5 soort van lafh>tigheid4 ,wijl e*t] v]bij/]+ uit e5 dubbele vrees ontspr+t1 kan zij gemakkelijk] word5 g$ef9ie]d als zijnde die vrees1 welke d5 m5s* z v]/omd doet /aan ( 9 weifel+ h\dt1 dat hij e5 ( &] kwaad niet kan afw5d54 ,ik zeg v]/omd doet /aan1 voorzoov] wij aannem5 dat zijn bege]te om het kwaad af te w5d51 wordt belemm]d door v]baz+4 ,ma> 9 weifel+ h\dt zeg ik voorzoov] wij aannem5 dat de bege]te wordt belemm]d door vrees voor e5 &] kwaad1 dat hem ev5ze] kwelt1 zoodat hij niet weet welk van de twee hij zal afw5d54 7,zie hi]ov] ,opm]k+ ,/4 ,,xxxix en ,opm]k+ ,/4 ,,lii v4d4 ,d4 en ov]ig5s ov] ,lafh>tigheid en ,v]metelheid ,opm]k+ ,/4 ,,li v4d4 ,d47 ,,xliii4 ,m5s*5m9 ,vri5delijkheid ( ,gematigdheid ,m9zaamheid,a#fb is de ,bege]te om te do5 wat d5 m5s*5 behaagt en te lat5 wat h5 mi%aagt4 ,,xliv4 ,e]zu*t is onmatige ,bege]te na> roem4 ,toeli*t+3 ,e]zu*t is e5 ,bege]te1 door welke 7vlg4 ,/4 ,,xxvii en ,,xxxi v4d4 ,d47 alle a&o5+5 word5 aangewakk]d en v]/]kt en da>om is deze a&o5+ bijna niet te ov]w9n54 ,want zoolang als de m5s* door welke bege]te ook bevang5 is1 is hij noodzakelijk tev5s bevang5 door deze4 ,de all]be/5 zeide ,cic]o,v#ae1 word5 9 hooge mate door ,e]zu*t geleid4 ,zelfs wijsge]51 die s*rijv5 ov] de v]a*telijkheid van d5 roem1 zett5 hun naam op hun boek51 enz4 ,voetnoot #ae3 ,pro ar*ia ,,xi4 ,,xlv4 ,gulzigheid is onmatige ,bege]te ( ook wel ,liefde tot ga/mal54 ,,xlvi4 ,drankzu*t is onmatige ,bege]te en ,liefde tot dr9k54 ,,xlvii4 ,hebzu*t is onmatige ,bege]te en ,liefde tot rijkdomm54 ,,xlviii4 ,wellu/igheid e9delijk is ,bege]te en ,liefde tot li*amelijke v]m5g+4 ,toeli*t+3 ,deze bege]te tot v]m5g+ pleegt m5 /e$s wellu/igheid te noem51 onv]s*illig ( zij gematigd is ( niet4 ,voorts m]k ik op dat deze vijf a&o5+5 7gelijk ik re$s 9 ,opm]k+ ,/4 ,,lvi v4d4 ,d4 9 h]9n]+ bra*t7 ge5 teg5ge/eld5 hebb54 ,want ,gematigdheid is e5 soort van e]zu*t 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,xxix v4d4 ,d47 en dat ,matigheid1 ,nu*t]heid en ,kuis*heid zielskra*t5 a&uid51 ma> ge5 lijd+51 heb ik ook re$s opgem]kt4 ,en (s*oon het ze] go$ kan voorkom5 dat e5 hebzu*tig1 e]zu*tig ( vreesa*tig man zi* on?\dt van ov]matig gebruik van spijs en drank en ov]matig gesla*tsv]ke]1 zoo zijn to* ,hebzu*t1 ,e]zu*t en ,vreesa*tigheid ge5sz9s teg5/ell+5 van ,gulzigheid1 ,drankzu*t ( ,wellu/igheid4 ,imm]s e5 gi]iga>d is er mee/al op belu/ zi* met spijs en drank van &]5 vol te /opp54 ,en de e]zu*tige zal1 zoo hij sle*ts mag v]wa*t5 dat het geheim blijft1 n]g5s maat 9 h\d5 en indi5 hij ond] dronka>ds en wellu/el+5 v]ke]t1 jui/ wijl hij e]zu*tig is1 nog me] tot die ondeugd5 g5eigd zijn4 ,de vreesa*tige t5slotte doet d+51 welke hij niet do5 wil4 ,want al w]pt hij1 om d5 dood te ontkom51 zijn rijkdomm5 9 zee1 hij blijft niettem9 e5 vrek1 en wanne] e5 wellu/el+ zi* b$roeft omdat hij zijn lu/ niet kan bevr$ig51 h\dt hij da>om nog niet op e5 wellu/el+ te zijn4 ,9 het algeme5 hebb5 deze a&o5+5 niet zooze] betrekk+ op de h&el+5 van et51 dr9k5 enz41 als wel op d5 lu/ en de neig+ da>toe zelf4 ,niets kan dus teg5ov] deze a&o5+5 word5 ge/eld1 behalve ,edelmo$igheid en ,zielskra*t2 wa>ov] 9 het volg5de4 ,de def9itie d] ,jalo]s*heid en d] ov]ige ,gemo$sweifel+5 ga ik /ilzwijg5d voorbij1 zo[el omdat zij ont/aan door sam5/ell+ d] re$s oms*rev5 a&o5+51 alsook omdat de mee/5 ge5 naam drag51 hetge5 wel bewij/ dat het voor het dagelijks* lev5 voldo5de is ze sle*ts als soort te k5n54 ,ov]ig5s blijkt uit de def9ities d] a&o5+51 welke wij hebb5 toegeli*t1 dat zij all5 ont/aan uit ,bege]te1 ,blijheid en ,droefheid1 ( liev]1 dat zij niets &]s zijn dan deze drie1 welke i$] v]s*ill5de nam5 pleg5 te drag5 na> gelang van de v]s*ill5de uitw5dige zak51 wa>op zij betrekk+ hebb5 en de b5am+5 da>van4 ,bepal5 wij nu e5s onze a&a*t tot deze drie oorspronkelijke a&o5+5 en tot wat wij hi]bov5 gezegd hebb5 ov] d5 a>d van d5 ,gee/1 zoo zull5 wij de a&o5+51 voorzoov] zij alle5 betrekk+ hebb5 op d5 ,gee/1 aldus kunn5 oms*rijv54 ,,algeme5e ,,def9itie ,,d] ,,a&o5+5 ,die a&o5+1 welke m5 ,gemo$s-a&o5+,a#fc lijd+ noemt1 is e5 v]w>de voor/ell+1 wa>9 de ,gee/ tot erk5n+ komt van e5 groot]e ( g]+]e be/aanskra*t van zijn ,li*aam ( van e5 van deszelfs deel51 dan dit te vor5 bezat en door welke de ,gee/ g5oopt wordt aan e5 bepaald iets e]d] te d5k5 dan aan iets &]s4 ,toeli*t+3 ,ik zeg t5 e]/e dat e5 a&o5+ ( lijd+ des gemo$s e5 v]w>de voor/ell+ is4 ,imm]s wij hebb5 7zie ,/4 ,,iii v4d4 ,d47 aangetoond dat de ,gee/ sle*ts 9 zoov] lijdt als hij inadaequate ( v]w>de voor/ell+5 heeft4 ,ik zeg v]volg5s wa>9 de ,gee/ tot erk5n+ komt van e5 groot]e ( g]+]e be/aanskra*t van zijn ,li*aam ( van e5 van deszelfs deel51 dan dit te vor5 bezat4 ,imm]s alle voor/ell+5 welke wij van voorw]p5 hebb51 gev5 7vlg4 ,gevolg ,,ii ,/4 ,,xvi ,d4 ,,ii7 me] d5 w]kelijk5 toe/& van ons ,li*aam dan d5 a>d van het uitw5dige voorw]p we]4 ,en die voor/ell+1 welke het wez5 van e5 a&o5+ uitmaakt moet di5 toe/& van het ,li*aam ( van e5 van deszelfs deel5 we]gev5 ( uitdrukk51 wa>9 dit ,li*aam zelf ( wa>9 e5 van deszelfs deel5 v]ke]t1 doordat zijn v]mog5 om te h&el5 ( te be/aan wordt v]me]d]d ( v]m9d]d1 bevord]d ( belemm]d4 ,do* m5 m]ke op dat ik1 wanne] ik zeg3 e5 groot]e ( g]+]e be/aanskra*t1 dan het te vor5 bezat1 hi]m$e niet b$oel dat de ,gee/ d5 teg5woordig5 toe/& des ,li*aams met e5 v]l$5 toe/& v]gelijkt1 do* dat de voor/ell+1 welke het wez5 d] a&o5+ uitmaakt1 iets omtr5t het ,li*aam erk5t beve/igt dat me] ( m9d] w]kelijkheid 9 zi* sluit dan e5 vroeg]e voor/ell+4 ,en aangezi5 7vlg4 ,/4 ,,xi en ,,xiii ,d4 ,,ii7 het wez5 van d5 ,gee/ dr9 be/aat1 dat hij het w]kelijk be/aan van het eig5 ,li*aam beve/igt en wij ond] volmaak!id het wez5 zelf van iets v]/aan1 volgt hi]uit dus dat de ,gee/ tot groot]e ( g]+]e volmaak!id ov]gaat1 wanne] hij iets omtr5t zijn ,li*aam ( e5 van deszelfs deel5 beve/igt1 dat me] ( m9d] w]kelijkheid 9 zi* sluit dan tevor54 ,to5 ik dus hi]bov5 zeide1 dat de d5kkra*t van d5 ,gee/ v]me]d]de ( v]m9d]de1 heb ik niets &]s te k5n5 will5 gev51 dan dat de ,gee/ e5 voor/ell+ van zijn ,li*aam ( van e5 van deszelfs deel5 vormde1 welke me] ( m9d] w]kelijkheid uitdrukte1 dan wat hij tevor5 omtr5t zijn ,li*aam _h beve/igd4 ,imm]s de voortreffelijkheid onz] voor/ell+5 en onze w]kelijke d5kkra*t word5 beoordeeld na> de voortreffelijkheid van hun voorw]p4 ,ik heb t5slotte nog toegevoegd3 door welk] aanwezigheid de ,gee/ g5oopt wordt aan e5 bepaald iets e]d] te d5k5 dan aan iets &]s om1 behalve d5 a>d van ,blijheid en ,droefheid1 welke 9 het e]/e g$eelte d] def9itie ligg5 beslot51 ook nog d5 a>d d] ,bege]te uit te drukk54 ,e9de van het ,d]de ,deel4 99 99 99 99 99 ,,iv4 ,,ov] ,,de ,,m5s*elijke ,,kne*ts*ap ,,( ,,de ,,ma*t ,,d] ,,a&o5+5 99 99 99 99 99 ,,voorr$e ,de m5s*elijke ma*teloo%eid 9 het matig5 en b$w+5 d] a&o5+51 noem ik kne*ts*ap2 imm]s de m5s* die aan zijn a&o5+5 ond]worp5 is1 leeft niet na> eig5 wil1 do* na> di5 d] =tu91 9 wi] ma*t hij zooze] is1 dat hij dikwijls g$wong5 wordt om1 s*oon hij het bet]e ziet1 het sle*t]e te volg5,a#di4 ,de oorzaak hi]van1 en wat er go$s ( kwaads 9 de a&o5+5 ligt1 /el ik mij voor 9 dit ,deel uite5 te zett54 ,ma> alvor5s hi]m$e te beg9n5 w5s* ik nog e5 en &] ov] volmaak!id en onvolmaak!id1 go$ en kwaad1 te do5 voorafgaan4 ,wie zi* _h voorg5om5 iets te do5 en dit ook w]kelijk g$aan heeft1 zal zegg5 dat zijn taak volbra*t voltooid1 volmaakt is4 ,en niet alle5 hijzelf1 ma> ook i$] die d5 ,gee/ van d5 mak] van dit w]k1 en tev5s het ge/elde doel1 go$ k5de ( me5de te k5n54 ,zoo zal m5 bijvoorbeeld1 wanne] m5 e5 ( &] w]k 7wa>van ik aanneem dat het nog niet voltooid is7 ziet1 en weet dat het de b$oel+ van d5 mak] ervan 0 e5 huis te b\w51 dit huis onvoltooid noem52 voltooid da>5teg5 zoodra m5 ziet dat het w]k is doorgezet tot aan het doel dat zijn mak] zi* bij zijn arbeid _h ge/eld4 ,indi5 m5 ev5wel e5 ( &] w]k aans*\wt1 welks gelijke m5 nog nooit gezi5 heeft en da>bij ev5m9 d5 gee/ van d5 v]va>dig] k5t1 zal m5 natuurlijk niet kunn5 wet5 ( dit w]k voltooid volmaakt ( onvoltooid onvolmaakt is4 ,dit s*ijnt de oorspronkelijke beteek5is di] woord5 te zijn gewee/4 ,do* s9ds de m5s* begon met algeme5 begripp5 te vorm5 en voorbeeld5 te b$5k5 van huiz51 geb\w51 tor5s enz41 en aan het e5e voorbeeld de voorkeur te gev5 bov5 het &]e1 moe/ i$] wel dtg5e volmaakt gaan noem51 wat ov]e5 kwam met de algeme5e voor/ell+1 welke hj zi* omtr5t die zaak gevormd _h1 en omgeke]d onvolmaakt1 wat m9d] aan het door hemzelf aang5om5 voorbeeld beantwoordde1 ook al 0 het volg5s de b$oel+ van d5 v]va>dig] geheel en al voltooid4 ,ge5 &]e r$5 ook s*ijnt er te zijn1 wa>om m5 natuurlijke voortbr5gsel5--ik b$oel d+51 welke niet door m5s*5h& v]va>digd zijn1 volmaakt ( onvolmaakt noemt4 ,m5 pleegt imm]s ev5go$ van natuurlijke als van kun/matige d+5 algeme5e voor/ell+5 te vorm51 welke m5 als het w>e als voorbeeld5 di] d+5 bes*\wt en wa>van m5 zi* inbeeldt dat ook de ,natuur 7welke na> m5 me5t niets zond] e5 ( &]e b$oel+ doet7 ze als zoodanig bes*\wt en aan zi*zelf voorh\dt4 ,wanne] m5 dus iets 9 de ,natuur wa>neemt dat met de aang5om5 voor/ell+1 welke m5 omtr5t zak5 van di5 a>d heeft1 m9d] go$ ov]e5/emt1 me5t m5 dat de ,natuur zelf gefaald en gezondigd heeft en die b$oelde zaak onvolmaakt heeft gelat54 ,wij zi5 dus dat m5 zi* me] op grond van vooroordeel1 dan op grond van wa>a*tige k5nis heeft aangew5d1 natuurvoortbr5gsel5 volmaakt ( onvolmaakt te noem54 ,imm]s 9 het ,aanhangsel van het ,e]/e ,deel hebb5 wij aangetoond dat de ,natuur ge5sz9s met b$oel+ h&elt2 dit eeuwige en one9dige ,wez5 to*1 dat wij ,god ( ,natuur noem51 h&elt sle*ts met diezelfde noodw5digheid1 kra*t5s welke het be/aat4 ,want wij hebb5 aangetoond dat het h&elt kra*t5s diezelfde wez5s-noodw5digheid wa>door het ook beslaat 7,zie ,/4 ,,xvi ,d4 ,i74 ,de r$5 ( oorzaak dus wa>door ,god1 (wel de ,natuur1 h&elt en wa>door hij be/aat1 zijn n en dezelfde4 ,ev5m9 als ,hij dus t]wille van e5ig doel be/aat1 ev5m9 h&elt hij t]wille van e5ig doel2 do* ev5m9 als zijn be/aan1 heeft zijn h&el5 beg9 ( e9de4 ,wat m5 ev5wel e5 doeloorzaak noemt1 is niets &]s dan m5s*elijke ,bege]te1 voorzoov] deze bes*\wd wordt als beg9 ( e]/e oorzaak van e5ig d+4 ,wanne] wij bijvoorbeeld zegg5 dat bewon+ de doeloorzaak is van e5 ( &] huis1 v]/aan wij hi]ond] to* zek] niets &]s dan dat iem&1 wijl hij zi* de gemakk5 van het huiselijk lev5 voor/elde1 het v]lang5 gevoelde om e5 huis te b\w54 ,zoodat bewon+1 opgevat als doeloorzaak1 niets &]s is als deze bijzond]e ,bege]te zelf1 welke ind]daad de bew]k5de oorzaak is1 ma> alle5 als r/e oorzaak wordt bes*\wd1 wijl de m5s*5 geme5lijk de oorzak5 hunn] bege]t5 niet k5n54 ,imm]s de m5s*5 zijn1 gelijk ik re$s h]haaldelijk betoogd heb1 zi* wel bewu/ van hun dad5 en bege]t51 ma> niet van de oorzak51 wa>door zij g$rev5 word5 iets te bege]54 ,de gewone bew]+ ov]ig5s1 dat de ,natuur kan fal5 ( zondig5 en onvolmaakte d+5 voortbr5gt1 rek5 ik tot die v]z9sels welke ik 9 het ,aanhangsel van het ,e]/e ,deel heb beh&eld4 ,volmaak!id en ,onvolmaak!id zijn dus 9 w]kelijkheid sle*ts vorm5 van ,d5k51 ,begripp5 namelijk welke wij pleg5 te v]z9n51 doordat wij enkeld+5 van dezelfde soort ( hetzelfde gesla*t ond]l+ v]gelijk52 en het is da>om dat ik hi]bov5 7,def9itie ,,vi ,d4 ,,ii7 gezegd heb dat ik ond] w]kelijkheid en volmaak!id hetzelfde v]/a4 ,imm]s1 wij zijn gewoon alle enkeld+5 9 de ,natuur ond] n soort kategorie1 welke wij als de mee/ algeme5e bes*\w51 sam5 te vatt51 namelijk ond] het begrip zijn1 dat toepasselijk is op alle enkeld+5 9 de ,natuur zond] uitzond]+4 ,voorzoov] wij dus de enkeld+5 9 de ,natuur ond] dit ne begrip sam5vatt5 en met elka> v]gelijk5 en da>bij bev9d5 dat het e5e mr zijn ( w]kelijkheid heeft dan het &]e1 zegg5 wij ook dat het e5e volmaakt] is dan het &]e4 ,voorzoov] wij da>5teg5 d+5 aan h5 toes*rijv51 welke e5 ontk5n+ 9 zi* sluit51 zooals begr5sdheid1 e9digheid1 onv]mog5 enz41 noem5 wij ze onvolmaakt1 wijl zij onz5 ,gee/ niet op dezelfde wijze a&o5 als die1 welke wij volmaakt noem51 do* ge5sz9s wijl hun iets1 dat hun toekomt1 z\ ontbrek51 ( wijl de ,natuur z\ hebb5 gezondigd4 ,niets to* komt van nature aan iets toe dan datg5e wat uit d5 noodw5dig5 a>d d] bew]k5de oorzaak voortvloeit en datg5e1 wat uit di5 noodw5dig5 a>d d] bew]k5de oorzaak voortvloeit1 ges*i$t ook met noodw5digheid4 ,wat go$ en kwaad betreft1 ook deze woord5 duid5 niets positief aan 9 de d+5 op zi*zelf bes*\wd1 ook zij zijn niets &]s dan vorm5 van ,d5k51 ( begripp51 welke wij vorm51 doordat wij d+5 ond]l+ v]gelijk54 ,want n en dezelfde zaak kan op hetzelfde tijd/ip go$ en kwaad1 ( ook wel onv]s*illig zijn4 ,zoo is bijvoorbeeld muziek go$ voor d5 weemo$ige1 sle*t voor d5 treur5de1 do* voor d5 doove go$ no* kwaad4 ,ev5wel moet5 wij1 nietteg5/a&e dit zoo is1 deze woord5 to* blijv5 gebruik54 ,want aangezi5 wij ons to* e5 voor/ell+ w5s*5 te vorm5 van d5 m5s*1 welke wij als e5 voorbeeld ideaal van d5 geheel5 m5s*elijk5 a>d kunn5 bes*\w51 zal het voor ons van nut zijn om die woord5 9 d5 door mij oms*rev5 z9 te beh\d54 ,ond] go$ zal ik dus 9 het v]volg v]/aan datg5e1 wa>van wij zek] wet5 dat het e5 middel is om me] en me] dit ideaal van d5 m5s*elijk5 a>d1 dat wij ons voor oog5 /ell51 te b5ad]54 ,ond] kwaad da>5teg5 dat1 wa>van wij zek] wet5 dat het ons belemm]t aan dit ideaal te beantwoord54 ,voorts zull5 wij de m5s*5 volmaakt] ( onvolmaakt] noem5 na> gelang zij me] ( m9d] tot dit ideaal nad]54 ,want ik moet 9 de e]/e plaats do5 opm]k5 dat ik1 wanne] ik zeg dat iem& van g]+] tot groot] volmaak!id ov]gaat en omgeke]d1 hi]m$e niet b$oel dat hij van wez5 ( be/aansvorm z\ v]&]5 7e5 pa>d bijvoorbeeld z\ als zoodanig te gronde gaan1 wanne] het 9 e5 m5s* ( insekt v]&]d w]d71 ma> dat zijn v]mog5 tot h&el51 voorzoov] dit uit zijn eig5 a>d kan word5 v]kla>d1 na> onze voor/ell+ to5eemt ( afneemt4 ,ond] volmaak!id 9 het algeme5 t5slotte v]/a ik1 gelijk ik re$s zeide1 de w]kelijkheid1 d4w4z4 het wez5 van i$] d+1 voorzoov] het op bepaalde wijze be/aat en w]kt1 ongea*t zijn duur4 ,want ge5 enkel bijzond] d+ kan volmaakt] g5oemd word51 alle5 wijl het iets lang] 9 zijn be/aan heeft volh>d4 ,de duur d] d+5 to* kan niet uit hun wez5 word5 afgeleid1 aangezi5 het wez5 d] d+5 ge5 bepaald5 en va/ge/eld5 tijd van be/aan 9 zi* sluit1 ma> elk d+1 onv]s*illig ( het me] ( m9d] volmaakt is1 door dezelfde kra*t wa>door het begon te be/aan1 9 dit be/aan zal blijv5 volh>d52 zoodat alle d+5 9 dit opzi*t gelijk zijn4 ,,def9ities ,i4 ,ond] go$ v]/a ik datg5e1 wa>van wij zek] wet5 dat het nuttig voor ons is4 ,,ii4 ,ond] kwaad sle*t1 v]ke]d da>5teg5 datg5e1 wa>van wij zek] wet5 dat het ons belemm]t iets go$s te b]eik5 v]krijg54 7,zie hi]ov] de voorga&e ,voorr$e1 aan het slot47 ,,iii4 ,bijzond]e d+5 noem ik toevallig gebeurlijk voorzoov] wij1 uitsluit5d lett5de op hun wez51 niets v9d5 dat hun be/aan noodzakelijk /elt1 no* het noodzakelijk uitsluit4 ,,iv4 ,diezelfde bijzond]e d+5 noem ik mogelijk1 voorzoov] wij1 lett5de op de oorzak51 welke h5 te weeg moet5 br5g51 niet wet5 ( deze ind]daad g$wong5 zijn ze voort te br5g54 7,9 ,opm]k+ ,i ,/ell+ ,,xxxiii ,deel ,i heb ik tuss*5 mogelijk en toevallig ge5]lei ond]s*eid gemaakt1 wijl het da> niet noodig 0 deze begripp5 nauwkeurig te ond]s*eid547,a#fd ,v4 ,ond] teg5/rijdige a&o5+5 zal ik 9 het v]volg zulke v]/aan1 welke d5 m5s* na> v]s*ill5de kant5 he5trekk51 ook al zijn ze van dezelfde soort1 zooals weeldezu*t en gi]igheid1 welke beide soort5 van ,liefde zijn4 ,zij zijn niet van nature1 ma> door toevallige om/&igh$5 teg5/rijdig4 ,,vi4 ,wat ik ond] e5 a&o5+ 9 v]b& met e5 toekom/ige1 teg5woordige ( v]l$5 zaak v]/a1 heb ik uite5 gezet 9 de ,opm]k+5 ,i en ,,ii bij ,/ell+ ,,xviii ,deel ,,iii4 ,zie alda>4 7,het is hi] de plaats om te do5 opm]k51 dat wij ons ook af/&51 zo[el van ruimte als van tijd1 sle*ts tot aan e5 bepaalde gr5s duidelijk kunn5 voor/ell54 ,dat wil zegg53 ev5als wij ons alle voorw]p51 welke me] dan tweehond]d voet van ons v]wijd]d zijn1 ( wi] af/& van de plaats wa> wij ons bev9d51 d5 af/&1 wa>op wij duidelijk kunn5 wa>nem51 ov]s*rijdt1 als ev5 v] van ons af en volkom5 9 hetzelfde vlak geleg5 pleg5 voor te /ell52 ev5zoo /ell5 wij ons voor1 dat zak5 wi] tijd/ipp5 van be/aan ons door e5 lang] tijdsv]loop van het h$5 ges*eid5 lijk5 dan wij gewoonlijk duidelijk ond]s*eid51 all5 ev5lang gel$5 zijn en br5g5 wij ze all5 als het w>e tot n tijd/ip t]ug47 ,,vii4 ,ond] het doel1 t]wille wa>van de b$oel+ wa>mee wij iets do51 v]/a ik d5 drang4 ,,viii4 ,ond] deugd kra*t en v]mog5 ma*t v]/a ik hetzelfde4 ,d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,viii ,d4 ,,iii7 ,deugd kra*t is1 voorzoov] zij betrekk+ heeft op d5 m5s*1 's m5s*5 wez5 ( a>d zelf1 voorzoov] dit het v]mog5 de ma*t bezit d+5 tot /& te br5g51 welke uit de wett5 van di5 a>d alle5 re$s v]kla>ba> zijn4 ,,grondwa>heid 7,axioma7 ,9 de w]eld d] d+5 be/aat er ge5 enkel bijzond] d+1 dat niet door e5 &]1 dat ma*tig] en /]k] is1 kan word5 ov]tr(f54 ,wat er ook be/aat1 altijd is er iets ma*tig]s d5kba>1 wa>door het kan word5 v]nietigd4 ,,/ell+5 ,/ell+ ,i4 ,niets van wat er positiefs 9 e5 vals*e voor/ell+ ligt1 wordt opgehev5 door de aanwezigheid d] wa>heid als zoodanig4 ,bewijs4 ,vals*heid be/aat 7vlg4 ,/4 ,,xxxv ,d4 ,,ii7 alle5 9 het ontbrek5 van k5nis1 dat inadaequat5 voor/ell+5 aankleeft2 er is 9 deze voor/ell+5 7vlg4 ,/4 ,,xxxiii ,d4 ,,ii7 ook niets positiefs1 wa>om zij vals* g5oemd kunn5 word54 ,integ5deel1 voorzoov] ze tot ,god word5 t]uggebra*t1 zijn zij wa> 7vlg4 ,/4 ,,xxxii ,d4 ,,ii74 ,indi5 dus datg5e wat er positiefs ligt 9 e5 vals*e voor/ell+ w]d opgehev5 door de aanwezigheid d] wa>heid als zoodanig1 z\ e5 w>e voor/ell+ door zi*zelf word5 opgehev51 hetge5 7vlg4 ,/4 ,,iv ,d4 ,,iii7 ong]ijmd is4 ,d]halve3 niets van wat1 enz4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,deze /ell+ is nog held]d] te begrijp5 uit ,gevolg ,,ii van ,/ell+ ,,xvi ,deel ,,ii4 ,e5 inbeeld+,a#fe to* is e5 voor/ell+ welke me] d5 oog5blikkelijk5 toe/& van het m5s*elijk ,li*aam1 dat d5 a>d van e5 uitw5dig voorw]p we]geeft en dat nog wel niet duidelijk1 do* v]w>d4 ,v&a> dat m5 zegt dat de ,gee/ dwaalt4 ,wanne] wij bijvoorbeeld na> de zon kijk51 beeld5 wij ons 9 dat zij om/reeks tweehond]d voet van ons af /aat en wij blijv5 net zoo lang 9 deze dwal+1 als wij onwet5d zijn omtr5t ha> w>5 af/&4 ,k5n5 wij e*t] di5 af/&1 dan wordt da>door weliswa> de dwal+ opgehev51 do* niet die inbeeld+1 d4w4z4 die voor/ell+ van de zon1 welke h>5 a>d sle*ts 9 zoov] uitdrukt als het ,li*aam er de inw]k+ van ond]v9dt2 en wij zull5 d]halve1 ook al k5n5 wij ha> w>5 af/&1 ha> niettem9 als di*tbij zi54 ,want gelijk wij re$s 9 de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,xxxv ,deel ,,ii zeid53 niet drom /ell5 wij ons de zon zoo di*tbij voor1 wijl wij ha> w>5 af/& niet k5n51 do* wijl de ,gee/ de grootte van de zon wa>neemt op grond van de inw]k+1 welke het ,li*aam door ha> ond]gaat4 ,zoo /ell5 wij ons voor dat de zon 9 het wat] is1 wanne] ha> /ral51 invall5d op e5 wat]vlak1 na> onze oog5 word5 t]uggekaat/1 (s*oon wij ha> jui/e plaats k5n54 ,en zoo is het met alle &]e inbeeld+51 welke d5 ,gee/ misleid51 hetzij dat zij e5 natuurlijk5 toe/& des ,li*aams we]gev51 hetzij dat zij v]me]d]+ ( v]m9d]+ van zijn v]mog5 tot h&el5 a&uid52 teg5/rijdig aan de wa>heid zijn zij niet en ev5m9 v]dwijn5 zij bij ha> aanwezigheid4 ,wel komt het voor dat1 wanne] wij t5 onre*te e5ig kwaad vreez51 onze vrees v]dwijnt bij het hoor5 van de w>e tijd+1 ma> omgeke]d komt het ev5ze] voor1 dat wanne] wij e5 kwaad vreez5 dat zk] kom5 moet1 deze vrees v]dwijnt bij het hoor5 van e5 vals*e tijd+4 ,d]halve v]dwijn5 inbeeld+5 niet door de aanwezigheid d] wa>heid als zoodanig1 do* wijl er zi* &]e voor/ell+5 voordo51 welke /]k] zijn en het oog5blikkelijke be/aan di] d+51 welke wij ons hadd5 +ebeeld1 uitsluit51 gelijk wij 9 ,/ell+ ,,xvii ,deel ,,ii aantoond54 ,/ell+ ,,ii4 ,wij lijd5 voorzoov] wij e5 deel d] ,natuur zijn1 dat op zi*zelf en zond] v]b& met &]e d+51 niet d5kba> is4 ,bewijs4 ,wij zegg5 dn dat wij lijd51 wanne] er iets met ons ges*i$t1 wa>van wij sle*ts t5deele zelf oorzaak zijn 7vlg4 ,def9itie ,,ii ,d4 ,,iii71 d4w4z4 7vlg4 ,def9itie ,i ,d4 ,,iii7 iets dat niet uit de wett5 van onz5 a>d alle5 kan word5 afgeleid4 ,d]halve lijd5 wij voorzoov] wij e5 deel d] ,natuur zijn1 dat op zi*zelf en zond] v]b& met &]e d+51 niet d5kba> is4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,iii4 ,de kra*t1 wa>m$e de m5s* 9 zijn be/aan volh>dt1 is bep]kt en wordt door de ma*t van uitw5dige oorzak5 one9dig ov]tr(f54 ,bewijs4 ,dit blijkt uit het ,axioma van dit ,deel4 ,imm]s gegev5 e5 m5s*1 zoo is er iets &]s1 zeg ,a1 dat ma*tig] is2 en gegev5 ,a1 zoo is er we] iets &]s1 zeg ,b1 ma*tig] dan ,a1 en zoo tot 9 het one9dige4 ,dus is de ma*t van d5 m5s* door de ma*t van iets &]s bep]kt en wordt zij door die van uitw5dige oorzak5 one9dig ov]tr(f54 ,/ell+ ,,iv4 ,het is onmogelijk dat de m5s* niet e5 deel d] ,natuur z\ zijn en dat hij niet ook &]e wijzig+5 z\ ond]gaan dan zoodanige1 welke uit zijn eig5 a>d alle5 te v]kl>5 zijn en wa>van hij de adaequate oorzaak is4 ,bewijs4 ,de ma*t wa>door de bijzond]e d+51 en bijgevolg ook de m5s*51 hun be/aan h&hav5 is 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xxiv ,d4 ,i7 de ma*t van ,god ( van de ,natuur zelf1 niet voorzoov] deze one9dige is1 ma> 7vlg4 ,/4 ,,vii ,d4 ,,iii7 voorzoov] zij zi* 9 het w]kelijk feitelijk be/a& wez5 van d5 m5s* op5ba>t4 ,de m5s*elijke ma*t1 voorzoov] zij zi* 9 zijn eig5 w]kelijk wez5 op5ba>t1 is dus e5 deel van de one9dige ma*t van ,god ( van de ,natuur1 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xxxiv ,d4 ,i7 van hun wez54 ,dit wat het e]/e betreft4 ,indi5 het voorts wl mogelijk w>e1 dat de m5s* ge5 v]&]+5 kon ond]gaan dan uitsluit5d zoodanige welke uit zijn eig5 a>d alle5 te v]kl>5 w>51 z\ hi]uit 7vlg4 ,/4 ,,iv en ,,vi ,d4 ,,iii7 volg51 dat hij niet kon te gronde gaan1 ma> noodzakelijk voortdur5d moe/ blijv5 be/aan2 en wel z\ dit e5 gevolg moet5 zijn van e5 oorzaak1 wi] ma*t f e9dig f one9dig 01 namelijk f van de m5s*elijke ma*t zelf1 welke dan 9 /aat z\ moet5 zijn alle v]&]+5 van zi* af te h\d51 welke uit uitw5dige oorzak5 z\d5 kunn5 voortvloei51 f van de one9dige ma*t d] ,natuur1 wa>door dan alle bijzond]e d+5 z z\d5 moet5 zijn +]i*t1 dat de m5s* ge5 v]&]+5 kon ond]gaan dan sle*ts zoodanige1 welke tot zijn beh\d /rekk54 ,ma> het e]/e is ong]ijmd 7vlg4 de voorga&e ,/ell+1 welk] bewijs algeme5 geldig is en voor alle bijzond]e d+5 kan word5 aangew5d74 ,d]halve3 indi5 het mogelijk w>e1 dat de m5s* ge5 v]&]+5 kon ond]gaan dan alle5 zoodanige1 welke uit d5 a>d van d5 m5s* zelf te v]kl>5 zijn en dat hij bijgevolg 7gelijk wij re$s aantoond57 noodzakelijk voortdur5d z\ blijv5 be/aan1 dan z\ dit e5 gevolg moet5 zijn van ,gods one9dige ma*t en bijgevolg z\ 7vlg4 ,/4 ,,xvi ,d4 ,i7 uit de noodw5digheid van d5 goddelijk5 a>d1 bes*\wd als zi* op5b>5de 9 de voor/ell+ van e5 ( &]5 m5s*1 de geheele orde d] ,natuur1 zooals die zi* op5ba>t 9 de attribut5 van ,d5k5 en ,uitgebreidheid1 moet5 word5 afgeleid2 wa>uit dus volg5 z\ 7vlg4 ,/4 ,,xxi ,d4 ,i7 dat de m5s* one9dig 01 hetge5 7vlg4 het e]/e deel van dit bewijs7 ong]ijmd is4 ,d]halve is het onmogelijk dat de m5s* niet ook &]e wijzig+5 z\ kunn5 ond]gaan dan alle5 zoodanige1 wa>van hijzelf de adaequate oorzaak is4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,hi]uit volgt dat de m5s* noodzakelijk aan lijd+5 ond]worp5 is2 de algeme5e orde d] ,natuur volgt en gehoorzaamt en1 voorzoov] de a>d d] d+5 dit eis*t1 zi* da>bij aanpa/4 ,/ell+ ,v4 ,de kra*t en to5em+ van e5 ( &]e lijd+ en ha> v]mog5 om zi* te h&hav51 word5 niet bepaald door de ma*t1 wa>door wijzelf 9 ons be/aan tra*t5 te volh>d51 do* door de ma*t van e5 uitw5dige oorzaak 9 v]h\d+ tot onze eig5e4,a#ff ,bewijs4 ,het wez5 e5] lijd+ kan 7vlg4 ,def9itie ,i en ,,ii ,d4 ,,iii7 niet uit ons wez5 alln v]kla>d word51 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,vii ,d4 ,,iii7 de kra*t e5] lijd+ kan niet bepaald word5 door het v]mog51 wa>door wij 9 ons be/aan tra*t5 te volh>d51 ma> moet 7gelijk 9 ,/4 ,,xvi ,d4 ,,ii w]d aangetoond7 noodzakelijk bepaald word5 door de ma*t e5] uitw5dige oorzaak 9 v]h\d+ tot onze eig5e4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,vi4 ,de kra*t van e5 ( &]e lijd+ ( a&o5+ kan alle &]e h&el+5 lev5suit+5 en v]mog5s des m5s*5 zooze] ov]treff51 dat deze a&o5+ hem voortdur5d behe]s*t4 ,bewijs4 ,de kra*t en to5em+ van i$]e lijd+ en ha> v]mog5 om zi* te h&hav51 word5 7vlg4 voorga&e ,/47 bepaald door de ma*t e5] uitw5dige oorzaak 9 v]h\d+ tot onze eig5e4 ,zij kan dus 7vlg4 ,/4 ,,iii v4d4 ,d47 de ma*t des m5s*5 ov]treff5 enz4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,vii4 ,e5 a&o5+ kan alle5 word5 b$wong5 ( opgehev5 door e5 &]e1 teg5ge/eld aan en /]k] dan die welke b$wong5 moet word54 ,bewijs4 ,e5 a&o5+1 voorzoov] zij d5 ,gee/ betreft1 is 7vlg4 de ,algeme5e ,def9itie d] ,a&o5+51 te v9d5 aan het e9de van het ,d]de ,deel7 e5 voor/ell+1 wa>9 de ,gee/ tot bewu/zijn van e5 groot]e ( g]+]e be/aanskra*t zijns ,li*aams komt4 ,wanne] dus de ,gee/ door e5 ( &]e a&o5+ wordt bewog51 ond]gaat tev5s het ,li*aam e5 inw]k+1 wa>door zijn v]mog5 tot h&el5 to5eemt ( afneemt4 ,deze li*aamsa&o5+ nu ontvangt 7vlg4 ,/4 ,v v4d4 ,d47 ha> v]mog51 om 9 ha> be/aan te volh>d51 van ha> oorzaak1 welk v]mog5 dus 7vlg4 ,/4 ,,vi ,d4 ,,ii7 alle5 kan word5 b$wong5 ( opgehev5 door e5 li*amelijke oorzaak1 welke 7vlg4 ,/4 ,v ,d4 ,,iii7 op e5 teg5ov]ge/elde wijze op het ,li*aam inw]kt en 7vlg4 ,axioma v4d4 ,d47 /]k] is1 zoodat 7vlg4 ,/4 ,,xii ,d4 ,,ii7 de ,gee/ de voor/ell+ krijgt e5] a&o5+1 /]k] dan en teg5ge/eld aan de e]/e2 d4w4z4 7vlg4 ,alg4 ,def4 d] ,a&47 zoodat de ,gee/ e5 a&o5+ ond]gaat1 /]k] dan en teg5ge/eld aan de e]/e1 welke dan het be/aan dez] e]/e uitsluit ( opheft4 ,d]halve kan e5 a&o5+ alle5 word5 opgehev5 ( b$wong5 door e5 teg5ge/elde en /]k]e4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,e5 a&o5+1 voorzoov] zij d5 ,gee/ betreft1 kan alle5 word5 b$wong5 ( opgehev5 door de voor/ell+ van e5 inw]k+ op het ,li*aam1 teg5ge/eld aan en /]k] dan de a&o5+ welke wij ond]gaan4 ,imm]s de a&o5+ welke wij ond]gaan kan 7vlg4 voorga&e ,/47 alle5 word5 b$wong5 ( opgehev5 door e5 &]e1 teg5ge/eld en /]k]1 d4w4z4 7vlg4 ,alg4 ,def4 d] ,a&47 alle5 door de voor/ell+ e5] li*aamsa&o5+1 welke /]k] is dan en teg5ge/eld aan de a&o5+ welke wij ond]gaan4 ,/ell+ ,,viii4 ,de k5nis van go$ en kwaad is niets &]s dan e5 a&o5+ van ,blijheid ( ,droefheid voorzoov] wij ons da>van bewu/ zijn4 ,wij noem5 7vlg4 ,def9ities ,i en ,,ii v4d4 ,d47 datg5e go$ ( kwaad1 wat ons bij het h&hav5 van ons be/aan van nut is ( 9 d5 weg /aat1 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,vii ,d4 ,,iii7 wat ons v]mog5 tot h&el5 v]me]d]t ( v]m9d]t1 bevord]t ( belemm]t4 ,voorzoov] wij dus 7vlg4 de ,def9ities van ,blijheid en ,droefheid1 zie ,opm]k+ ,/4 ,,xi ,d4 ,,iii7 wa>nem5 dat e5 ( &]e zaak ons ,blijheid ( ,droefheid s*5kt1 noem5 wij ha> go$ ( kwaad1 zoodat de k5nis van go$ ( kwaad dus niets &]s is dan die voor/ell+ van ,blijheid ( ,droefheid1 welke 7vlg4 ,/4 ,,xxii ,d4 ,,ii7 noodzakelijk op de a&o5+ van ,blijheid ( ,droefheid volgt4 ,do* deze voor/ell+ is 7vlg4 ,/4 ,,xxi ,d4 ,,ii7 op dezelfde wijze v]e5igd met die a&o5+ als de ,gee/ met het ,li*aam1 d4w4z4 7gelijk 9 de ,opm]k+ bij diezelfde /ell+ w]d aangetoond71 deze voor/ell+ is van die a&o5+ zelf1 ( 7vlg4 ,alg4 ,def4 d] ,a&47 van de voor/ell+ di] inw]k+ op het ,li*aam1 ind]daad niet &]s ond]s*eid5 dan alle5 9 onze opvatt+4 ,d]halve is deze k5nis van go$ en kwaad niets &]s dan de a&o5+ zelf1 voorzoov] wij er ons van bewu/ zijn4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,ix4 ,e5 a&o5+1 wa>van wij ons v]beeld5 dat ha> oorzaak op het oog5blik aanwezig is1 is /]k]1 dan wanne] wij ons deze oorzaak niet aanwezig d5k54 ,bewijs4 ,e5 v]beeld+ is e5 voor/ell+ wa>9 de ,gee/ iets als aanwezig bes*\wt 7zie ha> ,def9itie 9 de ,opm]k+ bij ,/4 ,,xvii ,d4 ,,ii7 welke e*t] 7vlg4 ,gevolg ,,ii ,/4 ,,xvi ,d4 ,,ii7 me] de ge/eldheid van het m5s*elijk ,li*aam dan d5 a>d van e5ig uitw5dig voorw]p a&uidt4 ,e5 a&o5+ is dus 7vlg4 ,alg4 ,def4 d] ,a&47 e5 ,v]beeld+ voorzoov] zij e5 toe/& des ,li*aams a&uidt4 ,ma> e5 ,v]beeld+ is te /]k] 7vlg4 ,/4 ,,xvii ,d4 ,,ii7 zoolang wij ons niets voor/ell5 dat het aanwezige be/aan d] uitw5dige oorzaak uitsluit4 ,d]halve is ook e5 a&o5+ wa>van wij ons v]beeld5 dat da> oorzaak op het oog5blik aanwezig is1 hevig] ( /]k] dan wanne] wij ons deze oorzaak niet aanwezig d5k54 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,to5 ik hi]bov51 9 ,/ell+ ,,xviii ,deel ,,iii1 zeide dat wij door de voor/ell+ van e5 toekom/ige ( v]l$5 zaak dezelfde a&o5+ ond]g+5 als wanne] die zaak1 welke wij ons v]beeld51 aanwezig w>e1 heb ik da>bij uitdrukkelijk opgem]kt1 dat dit sle*ts wa> 0 voorzoov] wij alle5 op de voor/ell+ van jui/ deze zaak lett54 ,imm]s deze blijft d5zelfd5 a>d beh\d51 onv]s*illig ( wij ons ha> als aanwezig v]beeld hebb5 ( niet4 ,ik heb e*t] niet ontk5d1 dat zij zwakk] wordt1 wanne] wij ook &]e zak5 als aanwezig bes*\w51 welke het oog5blikkelijk be/aan di] toekom/ige ( v]l$5 zaak uitsluit54 ,ik heb to5 nagelat5 dit op te m]k51 omdat ik mij _h voorg5om5 e]/ 9 dit ,deel ov] de kra*t d] a&o5+5 te sprek54 ,gevolg3 ,de voor/ell+ van e5 toekom/ige ( v]l$5 zaak1 welke wij1 met uitsluit+ van d5 teg5woordig5 tijd1 alle5 9 betrekk+ tot d5 toekom/ig5 ( v]l$5 tijd bes*\w51 is1 ond] ov]ig5s gelijke om/&igh$51 zwakk] dan de voor/ell+ e5] aanwezige zaak1 en bijgevolg zijn ook onze gevoel5s jeg5s,a#fg e5 toekom/ige ( v]l$5 zaak1 ond] ov]ig5s gelijke om/&igh$51 zwakk] dan die jeg5s e5 teg5woordige4 ,/ell+ ,x4 ,door iets toekom/igs1 dat wij spo$ig v]wa*t51 word5 wij /]k] aang$aan1 dan wanne] wij ons voor/ell5 dat het 9 e5 v]d] van het h$5 geleg5 tijd zal be/aan ( plaats grijp51 en ev5zoo doet de h]9n]+ aan iets kort gel$5s ons /]k] aan1 dan wanne] wij ons voor/ell5 dat het lang gel$5 be/ond ( gebeurde4 ,bewijs4 ,imm]s als wij ons voor/ell5 dat iets spo$ig zal ges*i$51 ( kort gel$5 ges*i$ is1 /ell5 wij ons da>m$e vanzelf iets voor1 dat het oog5blikkelijk gebeur5 ervan 9 m9d]e mate uitsluit1 dan wanne] wij ons voor/ell5 dat het 9 e5 v]d] van het h$5 geleg5 tijd zal plaats grijp51 ( dat het lang gel$5 plaats greep 7gelijk vanzelf spreekt74 ,d]halve zull5 wij 7vlg4 voorga&e ,/47 er ook /]k] door word5 aang$aan4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,uit hetge5 wij bij ,def9itie ,,vi van dit ,deel hebb5 opgem]kt1 volgt dat wij door voorw]p5 ( gebeurt5iss51 welke e5 lang] tijdsv]loop van het h$5 v]wijd]d zijn dan wij met ons voor/ell+sv]mog5 kunn5 omvatt51 ev5 zwak word5 aang$aan1 ook al wet5 wij dat zij ond]l+ door e5 groot5 tuss*5/rijd zijn ges*eid54 ,/ell+ ,,xi4 ,de a&o5+1 teweeg gebra*t door iets dat wij als noodw5dig voor/ell51 is1 ond] ov]ig5s gelijke om/&igh$51 kra*tig] dan die1 v]oorzaakt door iets mogelijks1 toevalligs ( niet-noodw5digs4 ,bewijs4 ,voorzoov] wij ons iets als noodw5dig voor/ell51 beve/ig5 wij het be/aan ervan2 da>5teg5 ontk5n5 wij dat be/aan1 voorzoov] wij het ons als niet-noodw5dig d5k5 7vlg4 ,opm]k+ ,i ,/4 ,,xxxiii ,d4 ,i74 ,d]halve is 7vlg4 ,/4 ,,ix v4d4 ,d47 de a&o5+1 opgewekt door iets noodw5digs1 ond] ov]ig5s gelijke om/&igh$51 /]k] dan die1 teweeg gebra*t door iets niet-noodw5digs4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xii4 ,de a&o5+1 opgewekt door iets1 wa>van wij wet5 dat het op het oog5blik niet be/aat1 ma> dat wij voor mogelijk1 h\d51 is1 ond] ov]ig5s gelijke om/&igh$5 /]k] dan die1 teweeg gebra*t door iets wat wij ons als toevallig gebeurlijk d5k54 ,bewijs4 ,voorzoov] wij ons iets als toevallig gebeurlijk voor/ell5 word5 wij 7vlg4 ,def9itie ,,iii7 door ge5]lei voor/ell+ van iets &]s aang$aan1 welke het be/aan ervan z\ ond]/ell5 eis*54 ,integ5deel1 wij /ell5 ons dan 7vlg4 het ond]/elde7 jui/ d+5 voor1 welke het oog5blikkelijk be/aan ervan uitsluit54 ,voorzoov] wij ons e*t] iets als 9 de toekom/ mogelijk d5k51 /ell5 wij ons d+5 voor1 welke het be/aan ervan ond]/ell5 7vlg4 ,def9ities ,,iv v4d4 ,d471 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xviii ,d4 ,,iii7 d+51 welke ,hoop ( ,vrees aanwakk]54 ,d]halve is de a&o5+ door iets mogelijks te weeg gebra*t1 hevig]4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,de a&o5+1 opgewekt door iets1 wa>van wij wet5 dat het op het oog5blik niet be/aat en dat wij ons als gebeurlijk voor/ell51 is veel zwakk] dan wanne] wij ons deze zaak aanwezig d5k54 ,bewijs4 ,de a&o5+1 opgewekt door iets dat wij ons als op het oog5blik be/a&e voor/ell51 is /]k] dan wanne] wij het ons als toekom/ig d5k5 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,ix v4d4 ,d47 en nog veel hevig] is zij1 als wij ons di5 toekom/ig5 tijd ze] v] van het h$5 v]wijd]d d5k51 7vlg4 ,/4 ,x v4d4 ,d474 ,d]halve is de a&o5+1 opgewekt door iets dat wij ons v] van het h$5 v]wijd]d d5k51 veel zwakk]1 dan wanne] wij ons het 9 het h$5 voor/ell51 do* 7vlg4 voorga&e ,/47 niettem9 to* /]k]1 dan wanne] wij het ons als toevallig d5k54 ,d]halve zal de a&o5+1 opgewekt door iets dat wij voor gebeurlijk h\d5 zwakk] zijn dan die1 teweeg gebra*t door iets dat wij ons als 9 het h$5 aanwezig voor/ell54 ,/ell+ ,,xiii4 ,de a&o5+1 opgewekt door iets gebeurlijks1 wa>van wij wet5 dat het op het oog5blik niet be/aat1 is1 ond] ov]ig5s gelijke om/&igh$51 zwakk] dan die1 teweeg gebra*t door iets v]l$5s4 ,bewijs4 ,voorzoov] wij ons iets als gebeurlijk voor/ell51 wordt er ge5]lei voor/ell+ van iets &]s 9 ons opgewekt1 welke het be/aan di] zaak ond]/elt 7vlg4 ,def9itie ,,iii v4d4 ,d474 ,integ5deel1 wij /ell5 ons dan 7vlg4 het ond]/elde7 jui/ d+5 voor1 welke ha> oog5blikkelijk be/aan uitsluit54 ,voorzoov] wij ons ha> e*t] 9 v]b& met d5 v]l$5 tijd voor/ell51 word5 wij v]ond]/eld aan iets te d5k51 dat ha> 9 het geheug5 t]ug roept1 (wel dat het beeld di] zaak opwekt 7zie ,/4 ,,xviii ,d4 ,,ii7 en dat da>door bew]kt1 dat wij ha> bes*\w5 als w>e zij teg5woordig 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xvii ,d4 ,,ii74 ,d]halve zal 7vlg4 ,/4 ,,ix v4d4 ,d47 de a&o5+1 opgewekt door iets gebeurlijks1 wa>van wij wet5 dat het op het oog5blik niet be/aat1 ond] gelijke om/&igh$51 zwakk] zijn dan die1 teweeg gebra*t door iets v]l$5s4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xiv4 ,de w>e k5nis van go$ en kwaad kan1 bes*\wd als wa>heid1 ge5 enkele a&o5+ temp]51 do* zij kan dit alle51 voorzoov] zijzelf als a&o5+ bes*\wd wordt4 ,bewijs4 ,e5 a&o5+ is e5 voor/ell+1 wa>9 de ,gee/ e5 groot]e ( g]+]e be/aanskra*t zijns ,li*aams1 dan dit1 tevor5 bezat1 beve/igt 7vlg4 ,alg4 ,def4 d] ,a&47 en heeft dus 7vlg4 ,/4 ,i v4d4 ,d47 niets positiefs 9 zi*1 dat door de teg5woordigheid van iets wa>s z\ kunn5 word5 opgehev54 ,bijgevolg kan de w>e k5nis van go$ en kwaad1 bes*\wd als wa>heid1 ge5 enkele a&o5+ temp]54 ,alle5 voorzoov] deze k5nis zelf a&o5+ is 7zie ,/4 ,,viii v4d4 ,d47 kan zij1 indi5 zij /]k] is dan deze 7vlg4 ,/4 ,,vii v4d4 ,d47 e5 a&o5+ temp]54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xv4 ,de ,bege]te1 welke uit w>e k5nis van go$ en kwaad voortspruit1 kan door vele &]e bege]t51 welke ontspruit5 uit a&o5+51 wa>door wij word5 aangegrep51 g$o(d ( getemp]d word54 ,bewijs4 ,uit de w>e k5nis van go$ en kwaad1 voorzoov] deze 7vlg4 ,/4 ,,viii v4d4 ,d47 a&o5+ is1 ontspr+t noodzakelijk ,bege]te 7vlg4 ,def4 ,i d] ,a&471 welke te /]k] is na>mate de a&o5+1 uit welke zij voortkomt1 /]k] is 7vlg4 ,/4 ,,xxxvii ,d4 ,,iii74 ,ma> aangezi5 deze ,bege]te 7vlg4 het ond]/elde7 ontspr+t uit het feit1 dat wij iets wa>s begrijp51 komt zij dus uit onszelf voort voorzoov] wij h&el5 7vlg4 ,/4 ,i ( ,,iii ,d4 ,,iii72 moet zij d]halve alle5 uit ons eig5 wez5 word5 v]kla>d 7vlg4 ,def4 ,,ii ,d4 ,,iii7 en zull5 bijgevolg 7vlg4 ,/4 ,,vii ,d4 ,,iii7 ook ha> kra*t en to5em+ alle5 door m5s*elijk v]mog5 bepaald word54 ,voorts zijn de ,bege]t51 welke ontspr+5 uit de ov]ige a&o5+51 wa>door wij aangegrep5 word51 ev5e5s /]k] na>mate deze a&o5+5 hevig] zijn1 zoodat hun kra*t en to5em+ 7vlg4 ,/4 ,v v4d4 ,d47 bepaald word5 door de ma*t van uitw5dige oorzak51 welke ma*t1 wanne] zij bij de onze wordt v]gelek51 deze 7vlg4 ,/4 ,,iii v4d4 ,d47 onbepaald ov]treft4 ,zoodo5de kunn5 bege]t51 uit d]gelijke a&o5+5 ontsprot51 hevig] zijn dan die1 welke uit de w>e k5nis van go$ en kwaad ontspr+t en da>door 9 /aat zijn 7vlg4 ,/4 ,,vii v4d4 ,d47 deze te temp]5 ( te v]doov54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xvi4 ,e5 bege]te1 welke ontspruit uit k5nis van go$ en kwaad1 voorzoov] deze k5nis de toekom/ betreft1 kan nog gemakkelijk] dan de bege]te1 b$oeld 9 ,/4 ,,xv getemp]d ( g$o(d word5 door de ,bege]te na> d+51 welke aang5aam zijn voor het oog5blik4 ,bewijs4 ,de a&o5+1 teweeg gebra*t door iets dat wij ons als toekom/ig d5k51 is flauw] dan die1 v]oorzaakt door iets aanwezigs 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,ix v4d4 ,d474 ,de ,bege]te ev5wel1 welke uit w>e k5nis van go$ en kwaad ontspruit1 kan1 nietteg5/a&e deze k5nis zak5 betreft1 welke voor het oog5blik go$ zijn1 to* g$o(d ( getemp]d word5 door e5 ( &]e toevallig opkom5de,a#fh ,bege]te 7vlg4 voorga&e ,/4 welk] bewijs algeme5 geldig is74 ,d]halve zal de ,bege]te1 welke ontspr+t uit diezelfde k5nis1 voorzoov] zij de toekom/ betreft1 nog gemakkelijk] getemp]d ( g$o(d kunn5 word54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xvii4 ,de ,bege]te1 welke ontspruit uit w>e k5nis van go$ en kwaad1 voorzoov] deze betrekk+ heeft op gebeurlijke zak51 kan nog veel gemakkelijk] getemp]d word5 door bege]te na> d+5 die aanwezig zijn4 ,bewijs4 ,deze ,/ell+ wordt op dezelfde wijze als de voorga&e ,/ell+ bewez5 uit het ,gevolg van ,/ell+ ,,xii van dit ,deel4 ,opm]k+3 ,ik me5 hi]m$e de oorzaak te hebb5 aangewez51 wa>om de m5s*5 me] door me5+5 dan door de wa>a*tige ,r$e word5 g$rev51 alsm$e1 wa>om de w>e k5nis van go$ en kwaad gemo$sbeweg+5 opwekt en dikwijls voor all]lei lu/5 moet wijk51 vanwa> dan ook het woord des di*t]s3 ,wel zie ik het bet]e en prijs het2 to* jaag ik het sle*t]e na4,a#di ,hetge5 ev5e5s d5 ,pr$ik] voor d5 ,gee/ ge/aan s*ijnt te hebb5 to5 hij zeide3 ,en die wet5s*ap v]me]d]t1 v]me]d]t sm>t ,i v]s #ah4 ,ik zeg dit e*t] ge5sz9s met de b$oel+ hi]uit de gevolgtrekk+ te mak51 dat het bet] is onwet5d te blijv5 dan te wet51 ( dat er ge5 v]s*il is tuss*5 e5 dwaas en e5 v]/&ig man1 bij het temp]5 hunn] a&o5+51 ma> wijl het noodig is1 dat wij zo[el de ma*t als de ma*teloo%eid van onz5 a>d le]5 k5n51 opdat wij zull5 kunn5 va//ell51 wat de ,r$e t5 aanzi5 van het temp]5 d] a&o5+5 v]mag en wat zij niet v]mag4 ,9 dit ,deel nu heb ik gezegd alle5 ov] de m5s*elijke ma*teloo%eid te zull5 h&el52 ov] de ma*t d] ,r$e t5 aanzi5 van de gemo$sa&o5+5 heb ik mij voorg5om5 afzond]lijk te sprek54 ,/ell+ ,,xviii4 ,de ,bege]te1 welke uit ,blijheid voortspruit is1 ond] ov]ig5s gelijke om/&igh$51 /]k] dan de ,bege]te welke uit ,droefheid voortspruit4 ,bewijs4 ,bege]te is 's m5s*5 wez5 zelf 7vlg4 ,def9itie ,i d] ,a&47 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,vii ,d4 ,,iii7 het /rev51 wa>door de m5s* 9 zijn be/aan tra*t te volh>d54 ,v&a> dat ,bege]te1 welke uit ,blijheid ontspruit 7vlg4 de ,def9itie van ,blijheid1 zie ,opm]k+ ,/4 ,,xi ,d4 ,,iii71 door die a&o5+ van ,blijheid zelf wordt aangewakk]d ( v]/]kt1 t]wijl da>5teg5 die1 welke uit ,droefheid voortkomt 7vlg4 dezelfde ,opm]k+7 door die a&o5+ van ,droefheid zelf wordt v]zwakt ( belemm]d4 ,d]halve moet de kra*t d] ,bege]te1 welke uit ,blijheid ontspruit1 zo[el door de m5s*elijke kra*t als door die van e5 uitw5dige oorzaak2 de kra*t d] bege]te da>5teg51 welke uit ,droefheid voortkomt1 door de m5s*elijke kra*t alln bepaald word52 zoodat deze ook /]k] zal zijn dan g5e4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,hi]m$e heb ik 9 het kort de oorzak5 d] m5s*elijke ma*teloo%eid en on/&va/igheid en wa>om de m5s*5 niet de voors*rift5 d] ,r$e di551 uite5 gezet4 ,er re/ mij ?ans nog te do5 zi51 wt de ,r$e ons dan voors*rijft1 welke a&o5+5 met de m5s*elijke ,r$e ov]e5/emm5 en welke da>5teg5 da>m$e 9 /rijd zijn4 ,do* alvor5s te beg9n5 dit alles uitvo]ig volg5s onze meetkundige me?ode uite5 te zett51 wil ik e]/ deze voors*rift5 d] ,r$e re$s n a&uid51 opdat m5 datg5e wat ik b$oel gemakkelijk] zal kunn5 begrijp54 ,da> de ,r$e niets eis*t dat teg5 de ,natuur is1 v]langt zij dus zelf1 dat e5 i$] zi*zelf liefheeft en zijn eig5 belang1 d4w4z4 datg5e wat ind]daad nuttig voor hem is1 zoekt2 alles wat d5 m5s* w]kelijk tot groot] volmaak!id leidt na/reeft1 en 9 het algeme51 dat e5 i$] zijn be/aan1 zooveel hij kan1 tra*t 9 /& te h\d54 ,wat1 dunkt mij1 ev5 noodzakelijk wa> is1 alsdat e5 geheel groot] is dan zijn deel5 7zie ,/4 ,,iv ,d4 ,,iii74 ,aangezi5 voorts ,deugd 7vlg4 ,def9itie ,,viii v4d4 ,d47 niets &]s is dan h&el5 kra*t5s de wett5 van zijn eig5 a>d1 en iem& niet &]s dan kra*t5s de wett5 van zijn eig5 a>d zijn be/aan kan h&hav5 7vlg4 ,/4 ,,vii ,d4 ,,iii71 volgt hi]uit t5 e]/e1 dat de grondslag d] ,deugd dit /rev5 om zijn be/aan te h&hav5 zelf is en dat het geluk da>9 be/aat1 dat de m5s* zijn be/aan v]mag te h&hav54 ,t5 twe$e volgt er uit1 dat ,deugd om ha> zelfswil moet word5 nage/reefd en dat er niets voortreffelijk]s1 ( voor ons nuttig]s be/aat1 t]wille wa>van zij z\ kunn5 nage/reefd word54 ,e9delijk volgt er t5 d]de uit1 dat zij1 die zi*zelf van het lev5 b]oov51 zwakz9nig5 zijn1 die zi* geheel en al lat5 ov]mee/]5 door uitw5dige om/&igh$51 welke met hunn5 a>d 9 /rijd zijn4 ,v]d] volgt uit ,po/ulaat ,,iv ,deel ,,ii1 dat wij nooit kunn5 b]eik51 dat wij niets buit5 ons zelf z\d5 behoev5 om ons wez5 9 /& te h\d5 en dat wij zoo z\d5 kunn5 lev51 dat wij ge5]lei omgang aanrak+ met de d+5 buit5 ons hadd52 t]wijl wat onz5 ,gee/ betreft1 ons v]/& ze] zek] onvolmaakt] z\ zijn1 indi5 de ,gee/ alle5 w>e en niets &]s buit5 zi*zelf kon begrijp54 ,er be/aan dus tal van d+5 buit5 ons1 welke nuttig voor ons zijn en welke da>om moet5 word5 nage/reefd4 ,en ond] deze d+5 kan m5 zi* niets voortreffelijk]s d5k5 dan zulke1 welke met onz5 eig5 a>d volkom5 ov]e5/emm54 ,imm]s1 wanne] bijvoorbeeld twee enkeld+5 van geheel d5zelfd5 a>d zi* met elka> v]b9d51 vorm5 zij tezam5 n enkeld+1 dat tweemaal ma*tig] is dan elk alle5 04 ,voor d5 m5s* is er da>om niets nuttig]s dan de m5s*4 ,niets1 zeg ik1 kunn5 de m5s*51 om hun wez5 9 /& te h\d51 mr w5s*51 dan dat zij all5 zooze] ov]e5/emm51 dat hun all] ,gee/5 en ,li*am5 als het w>e n enkel5 ,gee/ en n enkel ,li*aam vorm52 dat all5 zooveel mogelijk gezam5lijk hun wez5 tra*t5 9 /& te h\d5 en dat all5 gezam5lijk /rev5 na> wat voor all5 nuttig is4 ,wa>uit volgt dat m5s*51 die door de ,r$e behe]s*t word51 d4w4z4 m5s*5 die ond] leid+ d] ,r$e hun belang na/rev51 niets voor zi*zelf bege]5 wat zij niet ook voor de ov]ige m5s*5 v]lang51 en dus dat zij re*tva>dig1 tr\w en e]lijk zijn4 ,deze zijn dan die voors*rift5 d] ,r$e welke ik hi] kortelijks w5s*te aan te duid51 alvor5s ze op bre$vo]ig] wijze te gaan uite5 zett54 ,ik de$ dit om1 zoo mogelijk1 mij te v]zek]5 van de a&a*t di]g551 die me55 dat dit beg9sel3 dat namelijk e5 i$] zijn eig5 belang behoort na te /rev51 de grondslag is d] goddeloo%eid en ge5sz9s van ,deugd en ,vroomheid4 ,nadat ik dus 9 het kort er op heb gewez51 dat de zaak jui/ omgeke]d is1 ga ik voort ha> op d5zelfd5 weg1 di5 wij tot dusv] volgd51 te bewijz54 ,/ell+ ,,xix4 ,i$] bege]t ( v]foeit kra*t5s de wett5 van zijn a>d noodzakelijk datg5e1 wat hij voor go$ ( kwaad h\dt4 ,bewijs4 ,de k5nis van go$ en kwaad is 7vlg4 ,/4 ,,viii v4d4 ,d47 e5 a&o5+ van ,blijheid ( ,droefheid1 voorzoov] wij ons da>van bewu/ zijn2 v&a> dat i$] noodzakelijk bege]t wat hij voor go$ en da>5teg5 v]foeit wat hij voor kwaad h\dt4 ,do* deze bege]te is niets &]s dan 's m5s*5 wez5 ( a>d zelf 7vlg4 ,def9itie d] ,bege]te1 zie ,opm]k+ ,/4 ,,ix ,d4 ,,iii en ,def9itie ,i d] ,a&474 ,d]halve bege]t ( v]foeit e5 i$] alle5 re$s kra*t5s de wett5 van zijn a>d noodzakelijk enz4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xx4 ,hoe me] iem& zijn belang na/reeft1 d4w4z4 zijn wez5 poogt en v]mag 9 /& te h\d51 hoe deugdzam] hij is1 en omgeke]d1 na>mate iem& zijn belang1 d4w4z4 de in/&h\d+ van zijn wez51 v]wa>loo/1 is hij ma*telooz]4 ,bewijs4 ,deugd is de m5s*elijke ma*t zelf1 wa>door alle5 's m5s*5 wez5 wordt bepaald 7vlg4 ,def9itie ,,viii v4d4 ,d47 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,vii ,d4 ,,iii7 welke alle5 door dit /rev51 wa>m$e de m5s* 9 zijn be/aan tra*t te volh>d51 bepaald wordt4 ,hoe me] dus iem& poogt en v]mag zijn wez5 9 /& te h\d51 hoe deugdzam] hij is en bijgevolg 7vlg4 ,/4 ,,iv en ,,vi ,d4 ,,iii73 na>mate iem& de in/&h\d+ van zijn wez5 v]wa>loo/ is hij ma*telooz]4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,niem& zal dus1 t5zij door uitw5dige en met zijn a>d /rijdige oorzak5 g$wong51 v]wa>looz5 zijn belang na te /rev5 ( zijn wez5 9 /& te h\d54 ,niem&1 zeg ik1 zal kra*t5s de noodw5digheid van zijn eig5 a>d vo$sel v]smad5 ( zi*zelf dood52 wat hij e*t] door uitw5dige oorzak5 g$wong51 op vel]lei wijz5 do5 kan4 ,zoo kan iem& zi*zelf dood51 g$wong5 door e5 &]1 die zijn re*t]h&1 wa>m$e hij toevallig e5 zwa>d gegrep5 _h1 omdraait en hem zoodo5de noodzaakt het op zijn eig5 h>t te ri*t52 ( doordat hij1 gelijk ,s5eca1 op bevel van e5 tyran g$wong5 wordt zi*zelf de slagad]5 te op55 en da>m$e w5s*t e5 groot] kwaad door e5 kle9] te v]mijd52 ( t5slotte1 doordat v]borg5 uitw5dige oorzak5 zoodanig op zijn v]beeld+ en li*aam inw]k51 dat dit laat/e e5 &]5 a>d1 teg5ge/eld aan zijn vroeg]51 v]krijgt1 welks voor/ell+ 9 d5 ,gee/ niet kan be/aan 7vlg4 ,/4 ,x ,d4 ,,iii74 ,dat e*t] de m5s* kra*t5s de noodw5digheid van zijn eig5 a>d er na> z\ /rev5 net te be/aan ( e5 &]5 be/aans vorm aan te nem51 is ev5 onmogelijk als dat uit niets iets ont/aat1 gelijk e5 i$] bij e5ig nad5k5 zal inzi54 ,/ell+ ,,xxi4 ,niem& kan bege]5 gelukkig te zijn1 go$ te h&el5 en go$ te lev51 zond] tev5s te bege]5 te zijn1 te h&el5 en te lev51 d4w4z4 te be/aan4 ,bewijs4 ,het bewijs dez] /ell+1 ( liev] de zaak zelf1 is vanzelfsprek5d en blijkt ook uit de ,def9itie d] ,bege]te4 ,imm]s de ,bege]te om gelukkig ( go$ te lev51 te h&el5 enz41 is 7vlg4 ,def9itie ,i d] ,a&47 's m5s*5 wez5 zelf1 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,vii ,d4 ,,iii7 het /rev51 kra*t5s hetwelk i$] zijn be/aan tra*t te h&hav54 ,d]halve kan niem& bege]5 enz4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxii4 ,er is ge5 ,deugd d5kba>1 welke hi]bij 7namelijk aan het /rev5 om zi*zelf te h&hav57 z\ vrgaan,a#fi4 ,bewijs4 ,het /rev5 om zi*zelf te h&hav5 is het wez5 zelf van i$] d+ 7vlg4 ,/4 ,,vii ,d4 ,,iii74 ,indi5 er dus e5 ( &]e ,deugd d5kba> w>e1 welke vrg+ bij deze1 d4w4z4 bij dit /rev5 zoodat dit uit die &]e deugd z\ moet5 word5 afgeleid1 w>e d]halve 7vlg4 ,def9itie ,,viii v4d4 ,d47 het wez5 van iets als voorafga&e aan zi*zelf g$a*t1 wat 7gelijk vanzelf spreekt7 ong]ijmd is4 ,d]halve is er ge5 ,deugd enz4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,het /rev5 om zi*zelf te h&hav5 is de e]/e en e5ig/e grondslag d] ,deugd4 ,imm]s er is 7vlg4 voorga&e ,/47 niets d5kba>1 dat aan dit beg9sel kan vooraf gaan en zond] ditzelfde beg9sel is 7vlg4 ,/4 ,,xxi v4d4 ,d47 ev5m9 e5ige &]e ,deugd d5kba>4 ,/ell+ ,,xxiii4 ,voorzoov] de m5s* tot e5ige daad g$rev5 wordt1 doordat hij inadaequate voor/ell+5 heeft1 lijdt hij 7vlg4 ,/4 ,i ,d4 ,,iii7 d4w4z4 7vlg4 ,def9ities ,i en ,,ii ,d4 ,,iii71 doet hij iets dat niet uit zijn wez5 alle5 kan word5 afgeleid1 d4w4z4 7vlg4 ,def9itie ,,viii v4d4 ,d471 iets dat niet uitsluit5d uit zijn eig5 ,deugd kra*t1 wez5 voortvloeit4 ,voorzoov] hij e*t] tot e5ige daad g$rev5 wordt1 doordat hij iets w]kelijk begrijpt1 h&elt hij 7vlg4 dezelfde ,/4 ,i ,d4 ,,iii71 d4w4z4 7vlg4 ,def4 ,,ii ,d4 ,,iii71 doet hij iets dat wl uit zijn eig5 wez5 kan word5 v]kla>d1 ( dat 7vlg4 ,def9itie ,,viii v4d4 ,d47 adaequaat uit zijn eig5 ,deugd voortvloeit4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxiv4 ,geheel kra*t5s eig5 ,deugd h&el51 is voor ons niets &]s dan ond] leid+ d] ,r$e h&el51 lev51 ons be/aan h&hav5 7deze drie uitdrukk+5 beteek55 hetzelfde71 met de b$oel+ ons eig5 belang te bevord]54 ,bewijs4 ,geheel kra*t5s eig5 ,deugd h&el5 is 7vlg4 ,def9itie ,,viii v4d4 ,d47 niets &]s dan h&el5 kra*t5s de wett5 van onz5 eig5 a>d4 ,wij h&el5 e*t] alle5 voorzoov] wij iets begrijp5 7vlg4 ,/4 ,,iii ,d4 ,,iii74 ,d]halve is kra*t5s eig5 ,deugd h&el51 voor ons niets &]s dan ond] leid+ d] ,r$e h&el51 lev51 ons be/aan h&hav51 en dat wel 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xxii v4d4 ,d47 met de b$oel+ ons eig5 belang te bevord]54 ,/ell+ ,,xxv4 ,niem& tra*t zijn wez5 9 /& te h\d5 t]wille van iets &]s4 ,bewijs4 ,het /rev51 wa>m$e elk d+ 9 zijn be/aan tra*t te volh>d51 wordt alle5 door het wez5 d] zaak zelf bepaald 7vlg4 ,/4 ,,vii ,d4 ,,iii7 en wanne] dit sle*ts gegev5 is1 volgt 7vlg4 ,/4 ,,vi ,d4 ,,iii7 re$s noodzakelijk hi]uit1 en ge5sz9s uit het wez5 van iets &]s1 dat elke5 tra*t zijn be/aan te h&hav54 ,bov5di5 blijkt deze /ell+ uit het ,gevolg van ,/ell+ ,,xxii van dit ,deel4 ,imm]s1 indi5 de m5s*1 t]wille van iets &]s1 zijn be/aan tra*tte te h&hav51 z\ deze &]e zaak het e]/e fundam5teele beg9sel d] ,deugd zijn 7gelijk vanzelf spreekt71 hetge5 7vlg4 voornoemd ,gevolg7 ong]ijmd is4 ,d]halve tra*t niem& zijn wez5 enz4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxvi4 ,datg5e1 wa>na> wij kra*t5s de ,r$e /rev51 is niets &]s dan begrip2 voorzoov] de ,gee/ zi* van de ,r$e b$i5t1 h\dt hij alle5 dat voor nuttig1 wat tot begrip leidt4 ,bewijs4 ,het /rev5 om zi*zelf te h&hav5 is 7vlg4 ,/4 ,,vii ,d4 ,,iii7 niets &]s dan het wez5 van elk d+1 aan hetwelk m51 voorzoov] het als zoodanig be/aat1 ook de kra*t moet toek5n5 om 9 zijn be/aan te volh>d5 7vlg4 ,/4 ,,vi ,d4 ,,iii7 en datg5e te do5 wat uit zijn gegev5 a>d noodzakelijk voortvloeit 7zie ,def9itie van d5 ,drang 9 ,opm]k+ ,/4 ,,ix ,d4 ,,iii74 ,do* het wez5 d] ,r$e is niets &]s dan onze ,gee/ zelf1 voorzoov] hij held] en duidelijk begrijpt 7zie ha> ,def9itie 9 ,opm]k+ ,,ii ,/4 ,,xl ,d4 ,,ii74 ,d]halve is 7vlg4 ,/4 ,,xl ,d4 ,,ii7 datg5e1 na> hetwelk wij kra*t5s de ,r$e /rev51 niets &]s dan begrip4 ,wa> voorts dit /rev5 van d5 ,gee/1 wa>door hij1 voorzoov] hij r$5e]t r$elijk d5kt1 tra*t zijn wez5 te h&hav51 niets &]s is dan begrijp5 7vlg4 het e]/e g$eelte van dit bewijs71 is ook dit /rev5 na> begrip 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xxii v4d4 ,d47 de e]/e en e5ige grondslag d] ,deugd4 ,wij zull5 dan ook 7vlg4 ,/4 ,,xxv v4d4 ,d47 niet t]wille van e5 ( &] doel er na> /rev5 de d+5 te begrijp54 ,integ5deel1 voorzoov] hij r$elijk d5kt1 kan de ,gee/ niets voor go$ h\d5 dan alle5 wat tot begrip leidt 7vlg4 ,def9itie ,i v4d4 ,d474 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxvii4 ,van niets wet5 wij met zek]heid dat het go$ ( kwaad is1 dan van datg5e wat ind]daad tot begrip leidt1 ( wat ons begrip kan belemm]54 ,bewijs4 ,voorzoov] hij r$elijk d5kt1 v]langt de ,gee/ niets &]s dan begrijp5 en h\dt hij niets &]s voor nuttig dan datg5e1 wat tot begrip leidt 7vlg4 voorga&e ,/474 ,ma> de ,gee/ heeft 7vlg4 ,/4 ,,xli en ,,xliii ,d4 ,,ii2 zie ook de ,opm]k+ da>bij7 ge5]lei zek]heid omtr5t de d+51 dan voorzoov] hij adaequate voor/ell+5 heeft1 (wel 7wat vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xl ,d4 ,,ii hetzelfde is7 voorzoov] hij r$elijk d5kt4 ,d]halve wet5 wij van niets met zek]heid dat het go$ is1 dan van datg5e1 wat ind]daad tot begrip leidt1 en omgeke]d dat het kwaad is1 dan van datg5e wat ons begrip kan belemm]54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxviii4 ,het hoog/e go$ voor d5 ,gee/ is de k5nis van ,god en de hoog/e ,deugd des ,gee/es is ,god k5n54 ,bewijs4 ,het hoog/e wat de ,gee/ begrijp5 kan is ,god1 d4w4z4 7vlg4 ,def9itie ,,vi ,d4 ,i7 het vol/rekt one9dige wez51 zond] hetwelk 7vlg4 ,/4 ,,xv ,d4 ,i7 niets be/aanba>1 no* d5kba> is4 ,d]halve is 7vlg4 ,/4 ,,xxvi en ,,xxvii v4d4 ,d47 het hoog/e belang1 (wel 7vlg4 ,def9itie ,i v4d4 ,d47 het hoog/e go$ voor d5 ,gee/1 de k5nis van ,god4 ,v]d] h&elt de ,gee/ alle5 7vlg4 ,/4 ,i en ,,iii ,d4 ,,iii7 voorzoov] hij begrijpt en alle5 inzoov] ook kan m5 7vlg4 ,/4 ,,xxiii v4d4 ,d47 onvoorwa>delijk van hem zegg51 dat hij kra*t5s eig5 ,deugd h&elt4 ,begrijp5 is dus de uitsluit5de ,deugd des ,gee/es4 ,het hoog/e ev5wel wat de ,gee/ begrijp5 kan is ,god 7gelijk wij re$s hebb5 aangetoond74 ,d]halve is het de hoog/e ,deugd des ,gee/es ,gods te begrijp5 ( te k5n54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxix4 ,e5 ( &] bijzond] d+1 welks a>d geheel v]s*ill5d is van de onze1 kan ons v]mog5 tot h&el5 no* bevord]5 no* belemm]54 ,tr\w5s 9 het algeme5 kan niets go$ ( kwaad voor ons zijn als het niet iets met ons geme5 heeft4 ,bewijs4 ,van elk bijzond] d+ en bijgevolg 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,x ,d4 ,,ii7 ook van d5 m5s*1 wordt het v]mog51 wa>door het be/aat en w]kt uitsluit5d bepaald door e5 &] bijzond] d+ 7vlg4 ,/4 ,,xxviii ,d4 ,i7 welks a>d 7vlg4 ,/4 ,,vi ,d4 ,,ii7 uit hetzelfde attribuut moet kunn5 word5 afgeleid als de m5s*elijke a>d4 ,ons eig5 v]mog5 tot h&el51 hoe ook opgevat1 kan dus alle5 bepaald1 en bijgevolg bevord]d ( belemm]d word51 door de ma*t van e5ig &] bijzond] d+1 dat iets met ons geme5 heeft1 do* niet door de ma*t van iets1 welks a>d geheel van de onze v]s*ilt4 ,aangezi5 wij nu 7vlg4 ,/4 ,,viii v4d4 ,d47 datg5e go$ ( kwaad noem51 wat oorzaak is van ,blijheid ( ,droefheid1 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xi ,d4 ,,iii7 wat ons v]mog5 tot h&el5 v]me]d]t ( v]m9d]t1 bevord]t ( belemm]t1 kan dus e5 d+1 welks a>d geheel en al van de onze v]s*ilt1 voor ons ook niet go$ ( kwaad zijn4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxx4 ,ge5 d+ kan1 door wat het met onz5 a>d geme5 heeft1 sle*t voor ons zijn4 ,voorzoov] iets sle*t voor ons is1 is het met onz5 a>d 9 /rijd4 ,bewijs4 ,sle*t noem5 wij datg5e1 wat oorzaak is van ,droefheid 7vlg4 ,/4 ,,viii v4d4 ,d471 d4w4z4 7vlg4 de ,def9itie da>van1 welke m5 v9dt 9 ,opm]k+ ,/4 ,,xi ,d4 ,,iii71 wat ons v]mog5 tot h&el5 v]m9d]t ( belemm]t4 ,indi5 dus e5ig d+1 door wat het met ons geme5 heeft1 sle*t voor ons 01 z\ het dus jui/ datg5e1 wat het met ons geme5 _h1 kunn5 v]m9d]5 ( belemm]51 hetge5 7vlg4 ,/4 ,,iv ,d4 ,,iii7 ong]ijmd is4 ,ge5 d+ kan dus door datg5e1 wat het met ons geme5 heeft1 sle*t voor ons zijn2 ma> omgeke]d1 voorzoov] iets sle*t is1 d4w4z4 7gelijk re$s w]d aangetoond7 voorzoov] het ons v]mog5 tot h&el5 kan v]m9d]5 ( belemm]51 is het 7vlg4 ,/4 ,v ,d4 ,,iii7 met onz5 a>d 9 /rijd4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxxi4 ,voorzoov] e5ig d+ met onz5 a>d ov]e5komt1 is het noodzakelijk go$4 ,bewijs4 ,imm]s voorzoov] e5ig d+ met onz5 a>d ov]e5komt kan het 7vlg4 voorga&e ,/47 niet sle*t zijn4 ,het zal dus noodzakelijk f go$ f onv]s*illig zijn4 ,ge/eld dit laat/e w>e het geval1 namelijk dat het no* go$ no* kwaad 01 dan z\ er dus 7vlg4 ,def9itie ,i v4d4 ,d47 niets uit zijn a>d voortvloei51 dat tot in/&h\d+ van nz5 a>d /rekte4 ,dit e*t] is 7vlg4 ,/4 ,,vi ,d4 ,,iii7 ong]ijmd2 het moet dus1 voorzoov] het met onz5 a>d ov]e5komt1 noodzakelijk go$ zijn4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,hi]uit volgt dat hoe me] e5ig d+ met onz5 a>d ov]e5komt1 hoe nuttig] ( hoe bet] het voor ons is1 en omgeke]d1 hoe nuttig] iets voor ons is1 hoe me] het met onz5 a>d ov]e5komt4 ,imm]s voorzoov] het niet met onz5 a>d ov]e5komt zal het noodzakelijk ervan v]s*ill5 ( er m$e 9 /rijd zijn4 ,indi5 het ervan v]s*ilt1 zal het 7vlg4 ,/4 ,,xxix v4d4 ,d47 no* go$ no* kwaad kunn5 zijn2 is het er e*t] m$e 9 /rijd1 dan zal het dus ook 9 /rijd zijn met datg5e wat met onz5 a>d ov]e5komt1 d4w4z4 7vlg4 voorga&e ,/47 9 /rijd met wat go$ is1 en dus zelf sle*t4 ,niets kan dus go$ zijn1 dan alle5 voorzoov] het met onz5 a>d ov]e5komt1 en d]halve1 hoe me] e5ig d+ met onz5 a>d ov]e5komt1 hoe nuttig] het is1 en omgeke]d4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxxii4 ,voorzoov] de m5s*5 aan lijd+5 ond]worp5 zijn kan m5 niet van h5 zegg5 dat zij van nature ov]e5kom54 ,bewijs4 ,wat m5 van nature ov]e5kom5d noemt1 bes*\wt m5 als ov]e5kom5d 9 v]mog5 7vlg4 ,/4 ,,vii ,d4 ,,iii71 niet e*t] 9 onv]mog5 ( iets negatiefs1 en bijgevolg 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,iii ,d4 ,,iii7 ook niet 9 lijd+2 zoodat m5 van de m5s*51 voorzoov] zij aan lijd+5 ond]worp5 zijn1 ook niet zegg5 kan1 dat zij van nature ov]e5kom54 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,dit is ook vanzelf duidelijk4 ,imm]s wie zegt1 dat wit en zw>t alle5 dr9 ov]e5kom51 dat ge5 van beide rood zijn1 beve/igt hi]m$e volkom5 dat wit en zw>t 9 ge5 enkel opzi*t ov]e5kom54 ,en ev5zoo1 wie bewe]t1 dat e5 /e5 en e5 m5s* alle5 dr9 ov]e5kom51 dat zij beide begr5sd en ma*teloos zijn1 ( dat zij niet kra*t5s de noodw5digheid van hun eig5 a>d be/aan1 ( e9delijk dat hun v]mog5 door dat van uitw5dige oorzak5 v]re wordt ov]tr(f51 die erk5t hi]m$e volkom51 dat e5 /e5 en e5 m5s* 9 ge5 enkel opzi*t ov]e5kom54 ,imm]s zak51 welke alle5 9 iets negatiefs ( 9 datg5e wat h5 net eig5 is1 ov]e5kom51 kom5 9 w]kelijkheid 9 ge5 enkel opzi*t ov]e54 ,/ell+ ,,xxxiii4 ,de m5s*5 kunn5 van nature v]s*ill5 voorzoov] zij door a&o5+51 welke lijd+5 zijn1 getr(f5 word52 9 zoov] is zelfs n en dezelfde m5s* v]&]lijk en on/&va/ig4 ,bewijs4 ,de a>d ( het wez5 d] a&o5+5 kan niet uit ons wez5 ( onz5 a>d alle5 word5 v]kla>d 7vlg4 ,def9ities ,i en ,,ii ,d4 ,,iii7 do* moet word5 bepaald door de ma*t1 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,vii ,d4 ,,iii7 door d5 a>d d] uitw5dige d+51 9 v]h\d+ tot de onze4 ,v&a> dat er van elke a&o5+ ev5veel soort5 zijn als er soort5 van voorw]p51 welke op ons inw]k51 be/aan 7zie ,/4 ,,lvi ,d4 ,,iii7 en dat de m5s*5 van n en hetzelfde voorw]p v]s*ill5de inw]k+5 ond]gaan 7zie ,/4 ,,li ,d4 ,,iii7 en inzoov] van nature v]s*ill51 t]wijl t5slotte 7vlg4 dezelfde ,/4 ,,li ,d4 ,,iii7 n en dezelfde m5s* door hetzelfde voorw]p op v]s*ill5de wijze wordt aang$aan en dus 9 zoov] v]&]lijk is enz4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxxiv4 ,voorzoov] de m5s*5 door a&o5+51 welke lijd+5 zijn1 getr(f5 word51 kunn5 zij teg5ov] elka> /aan4 ,bewijs4 ,e5 zek] m5s*1 bijvoorbeeld ,petrus1 kan oorzaak zijn dat ,paulus zi* b$roeft1 doordat hij iets heeft1 dat gelijkt op iets wat ,petrus haat 7vlg4 ,/4 ,,xvi ,d4 ,,iii7 ( omdat ,petrus alle5 9 het bezit is van iets1 dat ook ,paulus liefheeft 7zie ,/4 ,,xxxii en ,opm]k+ ,d4 ,,iii71 ( om &]e r$55 7wa>van m5 de voornaam/e kan v9d5 9 de ,opm]k+ bij ,/4 ,,lv ,d4 ,,iii74 ,het kan dus voorkom5 7vlg4 ,def9itie ,,vii d] ,a&47 dat ,paulus om n dez] r$55 haat koe/]t jeg5s ,petrus en bijgevolg kan het ook li*t gebeur5 7vlg4 ,/4 ,,xl en ,opm]k+ ,d4 ,,iii71 dat omgeke]d ,petrus haat gevoelt jeg5s ,paulus1 en dat zij da>om 7vlg4 ,/4 ,,xxxix ,d4 ,,iii7 zull5 tra*t5 elka> kwaad te b]okk551 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xxx v4d4 ,d47 dat zij teg5ov] elka> /aan4 ,nu is e*t] e5 a&o5+ van ,droefheid /e$s e5 lijd+ 7vlg4 ,/4 ,,lix ,d4 ,,iii72 d]halve kunn5 m5s*51 voorzoov] zij getr(f5 word5 door a&o5+5 welke lijd+5 zijn1 teg5ov] elka> /aan4 ,opm]k+3 ,ik heb gezegd1 dat ,paulus haat koe/]t jeg5s ,petrus1 omdat hij zi* voor/elde1 dat deze iets bezit wat ,paulus zelf ev5e5s liefheeft4 ,op het e]/e gezi*t s*ijnt hi]uit te volg51 dat deze beid51 omdat zij hetzelfde lief hebb5 en bijgevolg1 omdat zij van nature ov]e5kom51 elka> kwaad b]okk55 en dat di5t5gevolge als dit wa> is1 de ,/ell+5 ,,xxx en ,,xxxi van dit ,deel vals* z\d5 zijn4 ,ma> wanne] wij deze zaak nauwkeurig] ov]weg51 zull5 wij bev9d5 dat dit alles 9 volkom5 ov]e5/emm+ is4 ,want deze beid5 zijn elka> niet tot la/ voorzoov] zij van nature ov]e5kom51 d4w4z4 voorzoov] zij beid5 hetzelfde liefhebb51 ma> jui/ voorzoov] zij van elka> v]s*ill54 ,imm]s voorzoov] beid5 hetzelfde liefhebb51 wordt hi]door beid] liefde aangewakk]d 7vlg4 ,/4 ,,xxxi ,d4 ,,iii7 d4w4z4 7vlg4 ,def9itie ,,vi d] ,a&47 beid] ,blijheid v]/]kt1 zoodat het er v]re v&aan is1 dat zij elka> tot la/ z\d5 zijn voorzoov] zij hetzelfde liefhebb5 en van nature ov]e5kom54 ,de r$5 hi]van is integ5deel1 gelijk ik re$s zeide1 ge5 &]e dan dat zij1 na> w]d ond]/eld1 jui/ van nature v]s*ill54 ,wij nem5 to* imm]s aan1 dat ,petrus e5 voor/ell+ heeft van e5 geliefd voorw]p1 dat re$s 9 zijn bezit is1 ,paulus da>5teg5 van e5 dat hij mi/4 ,v&a> dat dze ,droefheid1 g5e da>5teg5 ,blijheid gevoelt en dat zij 9 zoov] teg5ov] elka> /aan4 ,op deze wijze nu kunn5 wij gemakkelijk aantoon51 dat ook de ov]ige aanleid+5 tot haat alle5 da>van afhang51 dat m5s*5 van nature v]s*ill5 en niet van datg5e wa>9 zij ov]e5kom54 ,/ell+ ,,xxxv4 ,alle5 voorzoov] de m5s*5 lev5 volg5s leid+ d] ,r$e1 kom5 zij /e$s en noodzakelijk van nature ov]e54 ,bewijs4 ,voorzoov] de m5s*5 door a&o5+5 welke lijd+5 zijn getr(f5 word51 kunn5 zij van nature v]s*ill5 7vlg4 ,/4 ,,xxxiii v4d4 ,d47 en teg5ov] elka> /aan 7vlg4 voorga&e ,/474 ,ma> m5 kan alle5 zegg51 dat de m5s*5 h&el5 voorzoov] zij lev5 volg5s leid+ d] ,r$e 7vlg4 ,/4 ,,iii ,d4 ,,iii72 en da>om moet al wat voortvloeit uit d5 m5s*elijk5 a>d1 voorzoov] deze door de ,r$e bepaald wordt1 7vlg4 ,def9itie ,,ii ,d4 ,,iii7 uitsluit5d uit di5 m5s*elijk5 a>d als naa/e oorzaak word5 v]kla>d4 ,aangezi5 ev5wel i$] kra*t5s de wett5 van zijn eig5 a>d tra*t te v]krijg51 wat hij voor go$ en te v]wijd]5 wat hij voor kwaad h\dt 7vlg4 ,/4 ,,xix v4d4 ,d47 en bov5di5 dat1 wat wij op gezag d] ,r$e voor go$ ( kwaad h\d51 ook noodzakelijk go$ ( kwaad s 7vlg4 ,/4 ,,xli ,d4 ,,ii7 do5 dus de m5s*51 voorzoov] zij ond] leid+ d] ,r$e lev51 noodzakelijk alle5 zulke d+51 welke voor d5 m5s*elijk5 a>d1 en bijgevolg voor i$] m5s*1 noodzakelijk go$ zijn1 d4w4z4 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xxxi v4d4 ,d47 welke met d5 a>d van i$] m5s* ov]e5kom52 zoodat de m5s*51 voorzoov] zij volg5s leid+ d] ,r$e lev51 /e$s noodzakelijk met elka> 9 ov]e5/emm+ zijn4 ,h4t4b4w4 ,gevolg ,i3 ,er be/aat 9 de w]eld d] d+5 ge5 enkel bijzond] d+1 dat voor d5 m5s* nuttig] is dan e5 m5s*1 die volg5s leid+ d] ,r$e leeft4 ,want datg5e is 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xxxi v4d4 ,d47 het all]nuttig/e voor d5 m5s*1 wat het mee/ met zijn a>d ov]e5komt1 d4w4z4 7gelijk vanzelf spreekt7 de m5s*4 ,ma> de m5s* h&elt geheel en al kra*t5s de wett5 van zijn a>d1 wanne] hij volg5s leid+ d] ,r$e leeft 7vlg4 ,def9itie ,,ii ,d4 ,,iii71 en sle*ts inzoov] is hij /e$s en noodzakelijk met d5 a>d van &]e m5s*5 9 ov]e5/emm+ 7vlg4 voorga&e ,/474 ,d]halve be/aat er voor d5 m5s* ond] alle bijzond]e d+5 niets nuttig]s dan de m5s* enz4 ,h4t4b4w4 ,gevolg ,,ii3 ,wanne] i$] m5s* het mee/ zijn eig5 belang zoekt1 zijn de m5s*5 het nuttig/ voor elka>4 ,want hoeme] i$] zijn eig5 belang zoekt en zi*zelf tra*t te h&hav51 hoe deugdzam] is hij 7vlg4 ,/4 ,,xx v4d4 ,d471 ( wat hetzelfde is 7vlg4 ,def9itie ,,viii v4d4 ,d471 hoe groot] is zijn v]mog5 om kra*t5s de wett5 van zijn a>d te h&el51 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,iii ,d4 ,,iii7 om te lev5 volg5s leid+ d] ,r$e4 ,ma> de m5s*5 /emm5 dn het mee/ van nature ov]e51 wanne] zij volg5s leid+ d] ,r$e lev5 7vlg4 voorga&e ,/474 ,d]halve zull5 7vlg4 voorga& ,gevolg7 de m5s*5 dn het nuttig/ voor elka> zijn1 wanne] elk het all]mee/ zijn eig5 belang zoekt4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,wat wij hi] aantoond5 beve/igt ook de erv>+ zelf dagelijks met zoovele en zoo gla%eld]e voorbeeld51 dat het haa/ elke5 9 d5 mond ligt dat3 de m5s* des m5s*5 god is4 ,no*tans komt het zeld5 voor dat de m5s*5 volg5s leid+ d] ,r$e lev51 ma> mee/al is het z met h5 ge/eld1 dat zij elka> b5ijd5 en ond]l+ h9d]54 ,niettem9 kunn5 zij e5 e5zaam lev5 niet go$ v]drag51 zoodat d5 mee/5 de def9itie1 volg5s welke de m5s* e5 sociaal di] is1 t5 ze]/e toela*t2 en ind]daad is het e5 feit1 dat uit het geme5s*apslev5 d] m5s*5 veel me] vrdeel5 dan nadeel5 voortvloei54 ,mog5 dus de hekela>s1 zooveel het h5 behaagt1 het m5s*elijk do5 en lat5 bespott51 mog5 de godgele]d5 het v]foei5 en mog5 de zw>tgallig51 zooveel zij kunn51 onbes*aafdheid en het bo]s*e lev5 lov51 de m5s*5 v]a*t5 en de bee/5 bewond]52 zij zull5 no*tans de erv>+ opdo51 dat de m5s*5 door ond]l+e hulp zi* het gemakkelijk/ al wat zij noodig hebb5 kunn5 v]s*aff5 en niet dan met v]e5de kra*t5 de gev>51 welke ov]al dreig51 kunn5 ontwijk52 om nog ervan te zwijg5 dat het veel voortreffelijk] en onz5 weetlu/ veel wa>dig] is1 onze a&a*t te wijd5 aan het lev5 d] m5s*5 dan aan dat d] di]54 ,do* hi]ov] eld]s uitvo]ig]4 ,/ell+ ,,xxxvi4 ,het hoog/e ,go$ voor h5 die de ,deugd volg51 is all5 geme5 en all5 kunn5 er zi* gelijkelijk 9 v]heug54 ,bewijs4 ,uit ,deugd h&el5 is volg5s leid+ d] ,r$e h&el5 7vlg4 ,/4 ,,xxiv v4d4 ,d47 en het e5ige1 wa>na> wij op bevel d] ,r$e /rev51 is begrijp5 7vlg4 ,/4 ,,xxvi v4d4 ,d474 ,d]halve is 7vlg4 ,/4 ,,xxviii v4d4 ,d47 het hoog/e ,go$ voor h5 die de ,deugd volg53 ,god te k5n51 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xlvii en ,opm]k+ ,d4 ,,ii7 e5 go$ dat all5 m5s*5 geme5 is en dat alle m5s*51 voorzoov] zij van d5zelfd5 a>d zjn1 gelijkelijk kunn5 bezitt54 ,opm]k+3 ,indi5 nu e*t] de e5 ( &] vraagt1 ( miss*i5 het hoog/e ,go$ voor h51 die de ,deugd volg51 ook net aan all5 geme5 z\ kunn5 zijn1 en ( dan niet da>uit1 ev5als hi]bov5 7zie ,/4 ,,xxxiv v4d4 ,d47 z\ volg5 dat m5s*51 die volg5s leid+ d] ,r$e lev51 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xxxv v4d4 ,d47 m5s*5 voorzoov] zij van nature ov]e5kom51 to* teg5ov] elka> kond5 /aan1 dan z\ ik dieg55 t5 antwoord gev51 dat het niet toevallig is1 ma> uit d5 a>d d] ,r$e zelf voortvloeit1 dat het hoog/e ,go$ des m5s*5 all5 geme5 is2 wijl het to* imm]s uit het m5s*elijke wez5 zelf1 voorzoov] dit door de ,r$e bepaald is1 wordt afgeleid en wijl de m5s* no* be/aanba> no* d5kba> z\ zijn als hij niet het v]mog5 bezat zi* 9 dat hoog/e ,go$ te v]heug54 ,imm]s het behoort 7vlg4 ,/4 ,,xlvii ,d4 ,,ii7 tot het wez5 van d5 m5s*elijk5 ,gee/ e5 adaequate k5nis te hebb5 van het eeuwige en one9dige wez5 ,gods4 ,/ell+ ,,xxxvii4 ,het ,go$1 dat elk die de ,deugd volgt1 voor zi*zelf bege]t1 zal hij ook d5 ov]ig5 m5s*5 toew5s*5 en dat teme]1 na>mate hij groot] k5nis van ,god heeft4 ,bewijs4 ,voorzoov] zij volg5s leid+ d] ,r$e lev51 zijn m5s*5 d5 m5s* het nuttig/ 7vlg4 ,gevolg ,i ,/4 ,,xxxv v4d4 ,d47 en wij zull5 d]halve 7vlg4 ,/4 ,,xix v4d4 ,d47 kra*t5s dit leid+ d] ,r$e noodzakelijk tra*t5 te bew]k5 dat ook &]e m5s*5 volg5s leid+ d] ,r$e lev54 ,het ,go$ ev5wel1 dat elk1 die volg5s de voors*rift5 d] ,r$e leeft1 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xxiv v4d4 ,d47 die de ,deugd volgt1 voor zi*zelf bege]t1 is begrijp5 7vlg4 ,/4 ,,xxvi v4d4 ,d474 ,d]halve w5s*t i$] die de ,deugd volgt1 het ,go$ dat hij voor zi*zelf bege]t1 ook &]5 toe4 ,voorts is de ,bege]te1 voorzoov] zij op d5 ,gee/ betrekk+ heeft1 het wez5 van d5 ,gee/ zelf 7vlg4 ,def9itie ,i d] ,a&474 ,het wez5 van d5 ,gee/ e*t] be/aat 9 k5nis 7vlg4 ,/4 ,,xi ,d4 ,,ii71 welke de k5nis van ,god 9 zi* sluit 7vlg4 ,/4 ,,xlvii ,d4 ,,ii7 en zond] welke hij 7vlg4 ,/4 ,,xv ,d4 ,i7 no* be/aanba> no* d5kba> is4 ,d]halve3 hoe groot] k5nis van ,god het wez5 des ,gee/es 9 zi* sluit1 hoe /]k] ook de ,bege]te zal zijn1 wa>m$e hij1 die de ,deugd volgt1 het ,go$ dat hij voor zi*zelf v]langt1 &]5 toew5s*t4 ,h4t4b4w4 ,&]s4 ,het ,go$1 dat e5 m5s* voor zi*zelf bege]t en liefheeft1 zal hij te /&va/ig] liefhebb51 wanne] hij ziet dat &]5 het ev5e5s liefhebb5 7vlg4 ,/4 ,,xxxi ,d4 ,,iii74 ,hij zal er dus 7vlg4 ,gevolg zelfde ,/47 na> /rev51 dat &]5 het ook liefhebb51 en wijl dit ,go$ 7vlg4 voorga&e ,/47 all5 geme5 is en all5 er zi* 9 kunn5 v]heug51 zal hij dus 7om dezelfde r$57 er na> /rev51 dat all5 er zi* ind]daad 9 v]heug51 en dat wel te me] 7vlg4 ,/4 ,,xxxvii ,d4 ,,iii71 na>mate hijzelf me] van dit ,go$ g5iet4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+ ,i3 ,wie alle5 op grond van e5 gemo$sa&o5+ bv4 eig5z9nigheid1 ijdelheid er na> /reeft dat &]5 liefhebb5 wat hijzelf liefheeft en dat &]5 na> zjn z9 lev51 h&elt alle5 uit a&rift en maakt zi* da>door gehaat1 vooral bij h5 die behag5 s*epp5 9 &]e d+5 en die zi* di5t5gevolge beijv]5 en met d5zelfd5 h>t/o*t er na> /rev51 dat &]5 jui/ na> hn z9 lev5 zull54 ,aangezi5 voorts het hoog/e go$ wa>na> de m5s*5 uit gemo$sa&rang /rev51 dikwijls van di5 a>d is dat sle*ts n m5s* het bezitt5 kan1 is hi]van het gevolg dat li$51 die op deze wijze iets liefhebb51 het niet met zi*zelf e5s zijn en1 t]wijl zij blijde d5 l( z+5 van hetge5 zij liefhebb51 no*tans vreez5 dat m5 h5 zal geloov54 ,wie er ev5wel na> /reeft &]5 door de ,r$e te leid51 h&elt niet uit h>t/o*t1 do* humaan en welwill5d en is het volkom5 met zi*zelf e5s4 ,al wat wij w5s*5 en do5 en wa>van wij zelf oorzaak zijn voorzoov] wij e5 voor/ell+ van ,god hebb51 ( voorzoov] wij ,god k5n51 rek5 ik tot d5 godsdi5/4 ,de ,bege]te om wel te do5 da>5teg51 welke ontspr+t uit het feit dat wij volg5s de ,r$e lev51 noem ik ,re*ts*ap5heid vroomheid4 ,de ,bege]te welke d5 m5s*1 die volg5s leid+ d] ,r$e leeft1 er toe drijft zi* &]5 tot vri5d te mak51 noem ik v]volg5s ,e]ba>heid en e]ba> datg5e wat li$5 die volg5s leid+ d] ,r$e lev5 prijz51 s*&elijk da>5teg51 wat van het opvatt5 van vri5ds*ap afs*rikt4 ,wat1 behalve deze zak51 de grondslag5 van d5 /aat zijn1 heb ik re$s aangetoond4 ,wat v]d] het v]s*il is tuss*5 wa>a*tige ,deugd en ma*teloo%eid1 is gemakkelijk uit het hi]bov5 gezegde op te mak54 ,de w>e ,deugd is namelijk niets &]s dan lev5 alle5 volg5s leid+ d] ,r$e1 en ma*teloo%eid be/aat dus alle5 hi]9 dat de m5s* zi* door d+5 buit5 hem laat leid5 en door h5 g5oopt wordt tot h&el+51 welke door de algeme5e uitw5dige om/&igh$51 niet e*t] door zijn eig5 a>d op zi*zelf bes*\wd1 geis*t word54 ,dit nu is het wat ik 9 de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,xviii van dit ,deel belo(de te beh&el54 ,er blijkt ook uit dat bijvoorbeeld het v]bod om di]5 te sla*t5 me] op ijdel bijgelo( en vr\welijke weekh>tigheid1 dan op gezond v]/& b]u/4 ,het beg9sel1 dat wij ons eig5 belang moet5 zoek51 le]t ons weliswa> 9 vri5ds*ap te lev5 met m5s*51 niet e*t] met di]5 ( d+5 welk] a>d van d5 m5s*elijk5 a>d v]s*ilt4 ,integ5deel1 hetzelfde re*t dat zij teg5ov] ons hebb51 bezitt5 wij teg5ov] h54 ,jazelfs1 wa> elks re*t door elks ,deugd ( ,ma*t bepaald wordt1 hebb5 de m5s*5 veel me] re*t teg5ov] de di]51 dan deze teg5ov] de m5s*54 ,ik ontk5 hi]m$e vol/rekt niet dat de di]5 gevoel hebb51 ma> wel ontk5 ik1 dat het ons da>om niet z\ vrij /aan met ons belang te rade te gaan en h5 na> willekeur te gebruik5 en te beh&el5 zooals het ons het be/ pa/1 aangezi5 zij to* van nature niet met ons ov]e5kom51 do* hun a&o5+5 van nature v]s*ill5 van de m5s*elijke 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,lvii ,d4 ,,iii74 ,er re/ mij ?ans nog uite5 te zett5 wat re*t1 wat onre*t1 wat zonde en t5slotte wat v]di5/e is4 ,zie hi]ov] e*t] de volg5de ,opm]k+4 ,opm]k+ ,,ii3 ,9 het ,aanhangsel van het ,e]/e ,deel belo(de ik uite5 te zull5 zett5 wat l( en blaam1 v]di5/e en zonde1 re*t en onre*t zijn4 ,wat nu l( en blaam betreft3 deze heb ik re$s 9 de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,xxix ,deel ,,iii beh&eld2 voor de ov]ige begripp5 is het hi] de plaats om ze te besprek54 ,vooraf e*t] moet ik enkele opm]k+5 mak5 omtr5t d5 natuurlijk5 en d5 maats*appelijk5 /aat des m5s*54 ,i$] m5s* be/aat kra*t5s hoog/e1 natuurlijk re*t en bij gevolg doet elke5 kra*t5s dit hoog/e natuurlijke re*t datg5e1 wat noodw5dig uit zijn a>d voortvloeit1 zoodat ook elke5 kra*t5s hoog/e natuurlijk re*t uitmaakt wat voor hem go$ ( kwaad is1 volg5s eig5 inzi*t zijn eig5 belang beh>tigt 7zie ,/4 ,,xix en ,,xx v4d4 ,d471 zi*zelf wreekt 7zie ,gevolg ,,ii ,/4 ,,xl ,d4 ,,iii71 dat wat hij liefheeft tra*t 9 /& te h\d5 en wat hij haat tra*t te v]nietig51 7zie ,/4 ,,xxviii ,d4 ,,iii74 ,indi5 nu sle*ts de m5s*5 volg5s leid+ d] ,r$e leefd51 z\ elke5 7vlg4 ,gevolg ,i ,/4 ,,xxxv v4d4 ,d47 dit zijn hoog/e re*t uitoef55 zond] e5ig nadeel voor e5 &]4 ,ma> aangezi5 de m5s*5 aan a&o5+5 ond]worp5 zijn 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,iv v4d4 ,d47 welke 7vlg4 ,/4 ,,vi v4d4 ,d471 de m5s*elijke kra*t ( ,deugd v]re te bov5 gaan1 word5 zij na> v]s*ill5de kant5 getrokk5 7vlg4 ,/4 ,,xxxiii v4d4 ,d47 en kom5 zij met elka> 9 /rijd 7vlg4 ,/4 ,,xxxiv v4d4 ,d471 t]wijl zij to* elka>s w$]zijds*e hulp behoev5 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xxxv v4d4 ,d474 ,opdat dus de m5s*5 e5dra*tig kunn5 lev5 en elk&] tot /eun zijn1 is het noodzakelijk dat zij van hun natuurlijk re*t af/& do5 en elka> w$]ke]ig de zek]heid v]s*aff51 dat zij niets zull5 do5 wat tot e5s &]s nadeel kan /rekk54 ,hoe dit nu mogelijk is1 namelijk dat m5s*5 die 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,iv v4d4 ,d47 noodzakelijk aan a&o5+5 ond]hevig1 en 7vlg4 ,/4 ,,xxxiii v4d4 ,d47 on/&va/ig en v]&]lijk zijn1 elka> to* die zek]heid kunn5 gev5 en op elka> kunn5 v]tr\w51 blijkt uit ,/ell+ ,,vii van dit ,deel en ,/ell+ ,,xxxix van ,deel ,,iii4 ,hi] to* w]d betoogd dat ge5 enkele a&o5+ kan word5 b$wong5 dan alle5 door e5 /]k]e en teg5ov]ge/elde en dat i$] van kwaad do5 afziet uit vrees voor e5 groot] kwaad4 ,op deze wet nu kan e5 geme5s*ap word5 gegrondve/1 indi5 zij sle*ts het re*t om zi*zelf te wrek5 en ov] go$ en kwaad te oordeel51 dat i$] individu afzond]lijk bezat1 zi*zelf voorbeh\dt en dus het re*t heeft e5 geme5s*appelijke lev5swijze voor te s*rijv5 en wett5 uit te va>dig51 welke zij niet door de ,r$e1 welke de h>t/o*t5 niet kan b$w+5 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xvii v4d4 ,d471 do* door b$reig+5 h&haaft4 ,zulk e5 geme5s*ap nu1 op wet en de ma*t om zi* te h&hav5 gegrond1 noemt m5 e5 ,/aat1 en h5 die door ha> re*t word5 bes*]md /aatsburg]s1 wa>uit wij gemakkelijk kunn5 inzi5 dat er 9 d5 natuurtoe/& niets is dat na> all] oordeel go$ ( kwaad is1 aangezi5 e5 i$] die 9 d5 natuurtoe/& v]ke]t1 alle5 met zijn eig5 belang te rade gaat en na> eig5 inzi*t en voorzoov] het t5 opzi*te van zijn eig5 belang z9 heeft1 uitmaakt wat go$ ( kwaad is en door ge5 enkele wet geh\d5 is iem& &]s dan zi*zelf alle5 te gehoorzam54 ,9 d5 natuurtoe/& is dus ook ge5 zonde d5kba>1 wel e*t] 9 d5 burg]lijk5 /aat1 wa> door geme5s*appelijk besluit wordt va/ge/eld wat go$ en kwaad is en i$] geh\d5 is d5 /aat te gehoorzam54 ,zonde is dus niets &]s dan ongehoorzaamheid1 welke alle5 door het re*t van d5 /aat wordt ge/raft2 gehoorzaamheid da>5teg5 /rekt d5 burg] tot v]di5/e1 wijl hij da>door wa>dig wordt gea*t de voordeel5 van d5 /aat te g5iet54 ,voorts is 9 d5 natuurtoe/& niem& met algeme5e toe/emm+ ,he] van iets1 ev5m9 als er 9 de ,natuur iets be/aat1 wa>van m5 z\ kunn5 zegg51 dat het dez5 en niet g55 m5s* toebehoort2 ma> alles is er van all51 zoodat er 9 d5 natuurtoe/& ook ge5 v]lang5 d5kba> is om i$] het zijne te gev5 ( om e5 &] te ontroov5 wat hem toebehoort4 ,hetge5 zegg5 wil dat er 9 d5 natuurtoe/& niets gebeurt1 dat re*t ( onre*t g5oemd kan word51 wel e*t] 9 d5 burg]lijk5 /aat1 wa> met algeme5e toe/emm+ wordt uitgemaakt wat van deze en wat van g5e is4 ,wa>uit blijkt1 dat re*t en onre*t1 zonde en v]di5/e1 begripp5 van buit5 af zijn1 do* ge5 eig5s*app5 welke het wez5 van d5 ,gee/ uitdrukk54 ,do* hi]ov] g5oeg4 ,/ell+ ,,xxxviii4 ,datg5e1 wat het m5s*elijk ,li*aam ges*ikt maakt om zooveel mogelijk indrukk5 te ontvang51 ( wat het ges*ikt maakt om op uitw5dige voorw]p5 op vel]lei wijz5 9 te w]k51 is nuttig voor d5 m5s*1 en wel des te nuttig]1 na>mate het ,li*aam er ges*ikt] door wordt om vel]lei indrukk5 te ontvang5 en op &]e voorw]p5 9 te w]k54 ,da>5teg5 is s*adelijk al wat het ,li*aam hi]toe m9d] ges*ikt maakt4 ,bewijs4 ,hoe ges*ikt] het ,li*aam da>toe gemaakt wordt1 hoe bet] de ,gee/ 9 /aat is de d+5 9 zi* op te nem5 7vlg4 ,/4 ,,xiv ,d4 ,,ii74 ,d]halve is datg5e wat het ,li*aam 9 dit opzi*t ontvankelijk en ges*ikt maakt noodzakelijk go$ ( nuttig 7vlg4 ,/4 ,,xxvi en ,,xxvii v4d4 ,d47 en des te nuttig]1 na>mate het het ,li*aam da>toe ges*ikt] kan mak54 ,omgeke]d is 7vlg4 het omgeke]de van dezelfde ,/4 ,,xiv ,d4 ,,ii en vlg4 ,/4 ,,xxvi en ,,xxvii v4d4 ,d47 s*adelijk wat het ,li*aam da>toe m9d] ges*ikt maakt4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxxix4 ,al wat maakt dat de v]h\d+5 van beweg+ en ru/1 wa>9 de deel5 van het m5s*elijk ,li*aam t5 opzi*te van elka> v]ke]51 bewa>d blijv51 is go$2 sle*t da>5teg5 is al wat maakt dat de deel5 van het m5s*elijk ,li*aam ond]l+ 9 e5 &]e v]h\d+ van beweg+ en ru/ kom5 te /aan4 ,bewijs4 ,het m5s*elijk ,li*aam heeft 7vlg4 ,po/ulaat ,,iv ,d4 ,,ii7 om zi* 9 /& te h\d5 tal van &]e voorw]p5 noodig4 ,datg5e ev5wel wat het k>akt],a#ch van het m5s*elijk ,li*aam uitmaakt1 be/aat hi]9 dat zijn deel5 hun beweg+ op e5 zek]e bepaalde wijze aan elka> me$eel5 7vlg4 ,def9itie vr ,hulp/4 ,,iv1 te v9d5 a*t] ,/4 ,,xiii ,d4 ,,ii74 ,al wat dus bew]kt dat de v]h\d+5 van beweg+ en ru/1 wa>9 de deel5 van het m5s*elijk ,li*aam zi* t5 opzi*te van elka> bev9d51 bewa>d blijv51 h\dt tev5s het k>akt] van het m5s*elijk ,li*aam 9 /&1 bew]kt bijgevolg 7vlg4 ,po/ulat5 ,,iii en ,,vi ,d4 ,,ii7 dat het vel]lei indrukk5 ond]gaat en zelf op uitw5dige voorw]p5 op vel]lei wijze kan inw]k51 en is dus go$ 7vlg4 voorga&e ,/474 ,al wat v]d] bew]kt1 dat de deel5 van het m5s*elijk ,li*aam 9 e5 &]e v]h\d+ van ru/ en beweg+ kom51 maakt 7vlg4 dezelfde ,def9itie 9 ,d4 ,,ii71 dat het m5s*elijk ,li*aam e5 &] k>akt] aanneemt1 d4w4z4 7gelijk van zelf spreekt en ook aan het e9d d] ,voorr$e van dit ,deel 9 h]9n]+ w]d gebra*t71 dat het m5s*elijk ,li*aam te niet gaat en bijgevolg geheel en al onges*ikt wordt gemaakt om vel]lei indrukk5 te ontvang54 ,dit alles zal dus sle*t zijn 7vlg4 voorga&e ,/47 ,opm]k+3 ,9 hoev] dit d5 ,gee/ tot nadeel ( tot voordeel /rekk5 kan1 zal 9 het ,vijfde ,deel word5 uite5gezet4 ,hi] wil ik sle*ts do5 opm]k51 dat ik ond] /]v5 van het ,li*aam v]/a3 dat zijn deel5 aldus word5 gewijzigd1 dat zij ond]l+ e5 &]e v]h\d+ van beweg+ en ru/ v]krijg54 ,ik waag no*tans niet te ontk5n51 dat het m5s*elijk ,li*aam1 zelfs bij beh\d van d5 blo$somloop en &]e eig5a>digh$51 wa>om m5 het ,li*aam als lev5d bes*\wt1 to* niettem9 e5 &]5 a>d1 geheel en al v]s*ill5d van zijn vroeg]5 kan aannem54 ,ge5 enkele r$5 noopt mij te bew]51 dat het ,li*aam alle5 dn /]ft wanne] het 9 e5 lijk v]&]t2 ja1 de erv>+ zelf s*ijnt &]s te le]54 ,somwijl5 to* komt het voor1 dat iem& zoodanige v]&]+5 ond]gaat1 dat ik niet ga>ne z\ will5 volh\d51 dat hij dezelfde m5s* 0 als voorhe54 ,zoo hoorde ik v]tell5 van e5 ,spaans*5 di*t]1 die door e5 ziekte 0 aangeta/ en die1 (s*oon hij da>van h]/elde1 to* zooze] de h]9n]+ aan zijn vroeg] lev5 _h v]lor51 dat hij niet wilde geloov51 dat zijn eig5 v]hal5 en treurspel5 door hemzelf ges*rev5 w>51 en di5 m5 ind]daad voor e5 volwass5 k9d _h kunn5 h\d51 als hij sle*ts ook nog zijn mo$]taal v]get5 _h4 ,en zoo m5 dit al ongelo(lijk mo*t v9d51 wat moet5 wij dan wel zegg5 van k9d]51 wi] a>d e5 m5s* van gevord]d5 leeftijd zooze] van de zijne v]s*ill5d waant1 dat m5 hem nooit aan het v]/& z\ kunn5 br5g5 dat hij er zelf e5 gewee/ is1 als hij niet door het voorbeeld van &]5 wel op dit v]mo$5 moe/ kom54 ,om ev5wel aan bijgeloovige li$5 ge5 /( te gev5 tot nieuwe vrag51 wil ik hi] liev] afbrek54 ,/ell+ ,,xl4 ,wat het geme5s*apslev5 d] m5s*5 bevord]t1 ( bew]kt dat de m5s*5 e5dra*tig sam5lev51 is nuttig2 sle*t da>5teg5 is wat twe$ra*t 9 d5 /aat teweeg br5gt4 ,bewijs4 ,imm]s datg5e1 wat bew]kt dat de m5s*5 e5dra*tig sam5lev51 bew]kt tev5s dat zij volg5s leid+ d] ,r$e lev5 7vlg4 ,/4 ,,xxxv v4d4 ,d47 en is dus go$ 7vlg4 ,/4 ,,xxvi en ,,xxvii v4d4 ,d471 t]wijl da>5teg5 7om dezelfde r$57 sle*t is wat twe$ra*t v]wekt4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xli4 ,blijheid op zi*zelf is niet sle*t1 do* go$2 ,droefheid da>5teg5 is re$s op zi*zelf sle*t4 ,bewijs4 ,blijheid is 7vlg4 ,/4 ,,xi en ,opm]k+ ,d4 ,,iii7 e5 a&o5+1 door welke het v]mog5 tot h&el5 van het ,li*aam wordt v]me]d]d ( bevord]d2 ,droefheid da>5teg5 is e5 a&o5+1 door welke het v]mog5 tot h&el5 van het ,li*aam wordt v]m9d]d ( belemm]d4 ,d]halve is 7vlg4 ,/4 ,,xxxviii v4d4 ,d47 ,blijheid re$s op zi*zelf go$ enz4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xlii4 ,opgewek!id kan nooit bov5matig zijn1 ma> is /e$s go$4 ,ne]sla*tigheid da>5teg5 is /e$s sle*t4 ,bewijs4 ,opgewek!id 7zie ha> ,def9itie 9 de ,opm]k+ bij ,/4 ,,xi ,d4 ,,iii7 is ,blijheid1 welke1 voorzoov] zij het ,li*aam betreft1 da>9 be/aat dat alle deel5 des ,li*aams gelijkelijk zijn aang$aan2 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xi ,d4 ,,iii7 dat het v]mog5 tot h&el5 des ,li*aams wordt v]me]d]d ( bevord]d op zulk e5 wijze1 dat al zijn deel5 9 dezelfde ond]l+e v]h\d+5 van beweg+ en ru/ blijv54 ,d]halve is 7vlg4 ,/4 ,,xxxix v4d4 ,d47 ,opgewek!id /e$s go$ en kan zij nooit bov5matig zijn4 ,ne]sla*tigheid e*t] 7zie ook hr ,def9itie 9 dezelfde ,opm4 bij ,/4 ,,xi ,d4 ,,iii7 is ,droefheid1 welke1 voorzoov] zij het ,li*aam betreft1 da>9 be/aat1 dat het v]mog5 tot h&el5 des ,li*aams onvoorwa>delijk afneemt ( belemm]d wordt2 zij is dus 7vlg4 ,/4 ,,xxxviii v4d4 ,d47 /e$s sle*t4 ,/ell+ ,,xliii4 ,prikkel+ kan bov5matig en da>door sle*t zijn4 ,pijn ev5wel kan 9 zoov] go$ zijn als de blijheidsa&o5+ van prikkel+ sle*t is4 ,bewijs4 ,prikkel+ is ,blijheid1 welke1 voorzoov] zij op het ,li*aam betrekk+ heeft1 hi]9 be/aat dat n ( enkele zijn] deel5 me] dan de &]e wordt aang$aan 7zie ha> ,def9itie 9 ,opm]k+ ,/4 ,,xi ,d4 ,,iii74 ,de kra*t dez] a&o5+ kan nu z groot zijn dat zij de ov]ige h&el+5 van het ,li*aam ov]he]s*t 7vlg4 ,/4 ,,vi v4d4 ,d47 het h>dnekkig va/h\dt en het da>door belet vel]lei &]e indrukk5 te ontvang54 ,zij kan dus 7vlg4 ,/4 ,,xxxviii v4d4 ,d47 sle*t zijn4 ,pijn e*t]1 welke da>5teg5 ,droefheid is1 kan op zi*zelf bes*\wd nooit go$ zijn 7vlg4 ,/4 ,,xli v4d4 ,d474 ,omdat ev5wel ha> hevigheid en to5em+ bepaald word5 door de ma*t van e5 uitw5dige oorzaak 9 v]h\d+ tot onze eig5 ma*t 7vlg4 ,/4 ,v v4d4 ,d471 kunn5 wij ons deze a&o5+ 9 one9dig vele grad5 en soort5 van hevigheid d5k5 7vlg4 ,/4 ,,iii v4d4 ,d474 ,wij kunn5 ons dus ook e5 pijn d5k51 welke 9 /aat is de prikkel+ te temp]5 en te v]h9d]5 dat zij bov5matig v]prikkel+ wordt1 welke dus 7vlg4 het e]/e g$eelte van dit bewijs7 helpt belett5 dat het ,li*aam m9d] ges*ikt wordt voor het ontvang5 van indrukk5 en welke d]halve ook 9 zoov] go$ zal zijn4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xliv4 ,liefde en ,bege]te kunn5 bov5matig zijn4 ,bewijs4 ,liefde is 7vlg4 ,def9itie ,,vi d] ,a&47 ,blijheid1 v]gezeld door de voor/ell+ e5] uitw5dige oorzaak4 ,prikkel+1 v]gezeld door de voor/ell+ e5] uitw5dige oorzaak1 is dus ,liefde 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xi ,d4 ,,iii71 zoodat 7vlg4 voorga&e ,/47 ook ,liefde bov5matig kan zijn4 ,v]d] is ,bege]te des te /]k]1 na>mate de a&o5+ wa>uit zij voortspruit hevig] is 7vlg4 ,/4 ,,xxxvii ,d4 ,,iii74 ,zoodat1 ev5als e5 a&o5+ 7vlg4 ,/4 ,,vi v4d4 ,d47 de ov]ige lev5suit+5 des m5s*5 ov]he]s*5 kan1 ev5zoo de ,bege]te1 welke uit zulk e5 a&o5+ ontspr+t1 alle ov]ige bege]t5 kan ov]he]s*5 en dus ev5 bov5matig kan zijn als ov]prikkel+ 7gelijk wij 9 de voorga&e ,/ell+ aantoon574 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,die opgewek!id welke ik go$ g5oemd heb1 valt gemakkelijk] te begrijp5 dan 9 w]kelijkheid wa> te nem54 ,de a&o5+5 to*1 door welke wij dagelijks getr(f5 word51 betreff5 mee/al e5 ( &] deel des ,li*aams1 dat mr inw]k+ ond]v9dt dan de ov]ige deel54 ,v&a> dat a&o5+5 ze] dikwijls bov5matig zijn en d5 ,gee/ zooze] 9 de bes*\w+ van e5 enkele zaak bevang5 h\d51 dat hij ov] niets &]s d5k5 kan4 ,(s*oon nu de m5s*5 aan tal van a&o5+5 ond]hevig zijn en m5 zeld5 li$5 aantreft die voortdur5d door nzelfd5 h>t/o*t gekweld word51 ontbreekt het to* ge5sz9s aan zulk5 di5 nzelfde h>t/o*t h>dnekkig aankleeft4 ,somwijl5 imm]s zi5 wij1 dat m5s*5 zooze] van n enkel d+ v]vuld zijn1 dat zij1 ook al is het afwezig1 /e$s wan5 het bij zi* te hebb54 ,wanne] dit het geval is bij iem& die niet slaapt1 dan zegg5 wij dat hij mal5de ( krankz9nig is4 ,als ev5 gek bes*\wt m5 dieg551 die van liefde br&5 en na*t en dag alle5 van hun geliefde ( hun boel droom5 en da>door onz5 la*lu/ pleg5 op te wekk54 ,d5 vrek da>5teg51 die aan niets &]s dan aan w9/ en geld1 en d5 e]zu*tige1 die aan niets &]s dan roem d5kt1 bes*\wt m5 niet als krankz9nig1 omdat zij mee/al h9d]lijk zijn en da>door onz5 haat opwekk54 ,9 w]kelijkheid e*t] zijn ,gi]igheid1 ,e]zu*t1 ,wellu/igheid enz4 wel degelijk vorm5 van waanz9 (s*oon zij niet tot de ziekt5 g]ek5d word54 ,/ell+ ,,xlv4 ,haat kan nooit go$ zijn4 ,bewijs4 ,e5 m5s* di5 wij hat5 tra*t5 wij te v]nietig5 7volg5s ,/ell+ ,,xxxix ,deel ,,iii7 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xxxvii v4d4 ,d47 wij /rev5 dan na> iets dat sle*t is4 ,d]halve enz4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,ik doe opm]k5 dat ik hi] en 9 het v]volg ond] ,haat alle5 v]/a haat jeg5s m5s*54 ,gevolg ,i3 ,nijd1 ,spotzu*t1 ,m9a*t+1 ,toorn1 ,wraakzu*t en de ov]ige a&o5+51 welke als soort5 van ,haat te bes*\w5 zijn ( uit ,haat ontspr+51 zijn sle*t2 hetge5 ev5e5s blijkt uit ,/ell+ ,,xxxix van ,deel ,,iii en uit ,/ell+ ,,xxxvii van dit ,deel4 ,gevolg ,,ii3 ,al wat wij bege]5 omdat wij ,haat koe/]51 is s*&elijk en geldt 9 d5 ,/aat voor onre*tmatig4 ,hetge5 ev5e5s blijkt uit ,/ell+ ,,xxxix van ,deel ,,iii en uit de ,def9ities van wat s*&elijk en onre*tmatig is 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,xxxvii v4d4 ,d474 ,opm]k+3 ,tuss*5 ,spotzu*t 7welke ik 9 ,gevolg ,i sle*t g5oemd heb7 en ,la*lu/ maak ik groot ond]s*eid4 ,imm]s la*51 ev5als s*]ts51 is zuiv] ,blijheid en is dus 7vlg4 ,/4 ,,xli v4d4 ,d471 indi5 het sle*ts niet ov]drev5 wordt1 uit]a>d go$4 ,wa>lijk1 alle5 e5 nors* en trie/ig bijgelo( v]zet zi* teg5 ,blijheid4 ,wa>om to* z\ het gepa/] zijn hong] en dor/ te /ill5 dan ne]sla*tigheid te v]drijv58 ,dit is mjn opvatt+ hi]omtr5t en di5ov]e5kom/ig heb ik mij ook voorg5om5 te lev5,a#gj4 ,ge5 godheid1 ( wat &] wez5 ook1 kan zoo grimmig zijn zi* 9 mijn ma*teloo%eid en ongemak te v]heug51 ( ons tran51 snikk51 ang/ en d]gelijke teek55 van zielszwakheid als e5 deugd aan te rek554 ,integ5deel1 hoe diep] ,blijheid wij gevoel51 tot hoe groot] volmaak!id gaan wij ov]1 d4w4z4 hoeme] zull5 wij deel krijg5 aan d5 goddelijk5 a>d4 ,het voegt dus e5 wijs man de d+5 te gebruik5 en er zooveel mogelijk van te g5iet51 7niet tot ov]zadig+ toe1 want dat is ge5 g5iet5 me]74 ,het voegt1 zeg ik1 e5 wijs man1 zi* matiglijk met aang5ame spijs en drank te v]kwikk5 en te lav51 ev5als met geur5 en lieflijkheid van gro55d kruid1 met fraaie kle$ij1 muziek1 kampspel51 tooneelvoor/ell+5 en d]gelijke zak51 wa>van e5 i$] gebruik kan mak5 zond] e5 &] te s*ad54 ,het m5s*elijk ,li*aam to* is uit tal van deel5 van v]s*ill5d5 a>d sam5ge/eld1 welke voortdur5d nieuw en v]s*ill5d vo$sel behoev51 zoo het ,li*aam 9 zijn geheel tot al wat uit zijn a>d kan voortvloei5 ev5 ges*ikt wil blijv51 en bijgevolg zoo de ,gee/ ev5 ges*ikt wil blijv5 om vele zak5 tegelijk te begrijp54 ,deze lev5sregel komt zo[el met onze eig5 beg9sel5 als met de algeme5e gewoonte uitnem5d ov]e54 ,zoo ne1 dan is dus deze lev5swijze de be/e en bov5 alle &]e aan te bevel54 ,het is e*t] niet noodig dit nog duidelijk] en bre$vo]ig] te beh&el54 ,/ell+ ,,xlvi4 ,wie leeft volg5s leid+ d] ,r$e1 /reeft er zooveel mogelijk na> ,haat1 ,toorn1 ,m9a*t+ enz4 welke &]5 jeg5s hem koe/]51 met ,liefde1 (wel met ,edelmo$igheid te v]geld54 ,bewijs4 ,alle a&o5+5 van ,haat zijn sle*t 7vlg4 ,gevolg ,i d] voorga&e ,/47 en dus zal elk1 die volg5s leid+ d] ,r$e leeft 7vlg4 ,/4 ,,xix v4d4 ,d471 zooveel mogelijk tra*t5 te bew]k51 dat hij niet door a&o5+5 van ,haat wordt ov]m&1 en bijgevolg 7vlg4 ,/4 ,,xxxvii v4d4 ,d47 ook pog5 te voorkom51 dat &]5 d]gelijke a&o5+5 ond]v9d54 ,haat wordt e*t] door w$]ke]ig5 ,haat v]/]kt1 t]wijl 7vlg4 ,/4 ,,xliii ,d4 ,,iii7 hij door ,liefde g$o(d kan word51 zoo zelfs dat ,haat 9 ,liefde kan ov]gaan 7vlg4 ,/4 ,,xliv ,d4 ,,iii74 ,d]halve zal1 wie volg5s leid+ d] ,r$e leeft1 er na> /rev5 d5 ,haat enz4 van &]5 door ,liefde w$] go$ te mak51 d4w4z4 door ,edelmo$igheid 7zie de ,def9itie hi]van 9 ,opm]k+ ,/4 ,,lix ,d4 ,,iii74 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,wie onre*t met w$]ke]ig5 ,haat wil v]geld51 leeft ind]daad ell5dig4 ,wie da>5teg5 zi* beijv]t ,haat door ,liefde te ov]w9n51 wa>lijk1 die /rijdt blijde en vol v]tr\w51 we]/aat ev5 gemakkelijk n m5s* als vel5 en heeft de hulp d] =tu9 all]m9/ van noode4 ,dieg55 die hij ov]w9t1 v]blijd5 zi* ov] hun n$]laag1 en wel ge5sz9s uit zwakheid1 ma> 9 v]hoogde kra*t4 ,hetge5 alles uit de ,def9ities van ,liefde en ,v]/& alle5 re$s z held] volgt1 dat het niet noodig is het nog e5s 9 afzond]lijke voorbeeld5 aan te toon54 ,/ell+ ,,xlvii4 ,a&o5+5 van ,hoop en ,vrees kunn5 op zi*zelf bes*\wd niet go$ zijn4 ,bewijs4 ,a&o5+5 van ,hoop en ,vrees be/aan niet zond] ,droefheid4 ,imm]s ,vrees is 7vlg4 ,def9itie ,,xiii d] ,a&47 ,droefheid1 en ,hoop 7zie ,toeli*t+5 bij de ,def9ities ,,xii en ,,xiii d] ,a&o5+57 is niet be/aanba> zond] ,vrees4 ,v&a> dat 7vlg4 ,/4 ,,xli v4d4 ,d47 deze a&o5+5 op zi*zelf bes*\wd niet go$ kunn5 zijn1 do* alle5 voorzoov] zij e5 bov5matige ,blijheid kunn5 temp]54 7,vlg4 ,/4 ,,xliii v4d4 ,d474 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,hi]bij komt dat deze a&o5+5 gebrek aan k5nis en e5 gee/elijke ma*teloo%eid a&uid51 en om deze r$5 zijn ook ,g]u/heid1 ,wanhoop1 ,v]heug+ en ,spijt ,h>tze] teek55 van zielszwakheid4 ,want (s*oon ,g]u/heid en ,v]heug+,a#ga a&o5+5 van ,blijheid zijn1 ond]/ell5 zij to* /e$s voorafgegane ,droefheid1 nl4 ,hoop en ,vrees4 ,hoeme] wij er da>om na> /rev51 volg5s leid+ d] ,r$e te lev51 hoe m9d] wij op v]wa*t+5 zull5 b\w5 en hoe me] wij ook zull5 tra*t5 ons van ,vrees te bevrijd51 het geluk zooveel mogelijk te behe]s*5 en onze h&el+5 te ri*t5 na> d5 veilig5 raad d] ,r$e4 ,/ell+ ,,xlviii4 ,de a&o5+5 van ,ov]s*att+ en ,g]+s*att+ zijn /e$s sle*t4 ,bewijs4 ,deze a&o5+5 to* zijn 7vlg4 ,def9ities ,,xxi en ,,xxii d] ,a&47 9 /rijd met de ,r$e4 ,zij zijn da>om 7vlg4 ,/4 ,,xxvi en ,,xxvii v4d4 ,d47 sle*t4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xlix4 ,ov]s*att+ maakt d5 m5s*1 die ov]s*at wordt1 li*t trots*4 ,bewijs4 ,indi5 wij zi5 dat iem& uit ,liefde bet] van ons d5kt dan g]e*tva>digd is1 zull5 wij ons li*t da>op v]heff5 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xli ,d4 ,,iii7 (wel 7vlg4 ,def9itie ,,xxx d] ,a&47 ,blijheid da>ov] gevoel54 ,ook geloov5 wijzelf li*t al het go$e dat wij van ons hoor5 v]tell5 7vlg4 ,/4 ,,xxv ,d4 ,,iii74 ,wij zull5 dus uit eig5liefde bet] van onszelf d5k5 dan g]e*tva>digd is1 d4w4z4 7vlg4 ,def9itie ,,xxviii d] ,a&47 li*t trots* word54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,l4 ,m$elijd5 is 9 d5 m5s*1 die volg5s leid+ d] ,r$e leeft1 op zi*zelf bes*\wd sle*t en nutteloos4 ,bewijs4 ,imm]s ,m$elijd5 is ,droefheid 7vlg4 ,def9itie ,,xviii d] ,a&47 en dus 7vlg4 ,/4 ,,xli v4d4 ,d47 op zi*zelf sle*t4 ,het go$e ev5wel dat er uit voortvloeit1 namelijk dat wij d5 p]soon1 met wi5 wij m$elijd5 hebb51 uit zijn ell5de tra*t5 te v]loss5 7vlg4 ,gevolg ,,iii ,/4 ,,xxvii ,d4 ,,iii71 bege]5 wij ook re$s op gezag d] ,r$e te volbr5g5 7vlg4 ,/4 ,,xxxvii v4d4 ,d471 gelijk wij niets1 wa>van wij met zek]heid wet5 dat het go$ is1 kunn5 do5 dan alle5 op voors*rift d] ,r$e 7vlg4 ,/4 ,,xxvii v4d4 ,d474 ,d]halve is ,m$elijd5 9 d5 m5s*1 die volg5s leid+ d] ,r$e leeft1 op zi*zelf bes*\wd sle*t en nutteloos4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,hi]uit volgt1 dat wie volg5s voors*rift d] ,r$e leeft1 zooveel mogelijk er na> zal /rev5 niet door ,m$elijd5 te word5 aangegrep54 ,opm]k+3 ,wie t]deeg beseft1 dat alles uit de noodw5digheid van d5 goddelijk5 a>d voortvloeit en plaats grijpt volg5s de eeuwige wett5 en regel5 d] ,natuur1 zal zek] niets v9d5 wat ,haat1 ,spijt ( ,m9a*t+ v]di5t1 no* met wi5 dan ook ,m$elijd5 hebb51 ma>1 zoov] zijn m5s*elijke kra*t reikt1 tra*t51 zooals m5 zegt3 wel te do5 en blij te zijn,a#gb4 ,da>bij komt1 dat wie li*t door ,m$elijd5 aangegrep5 en door e5s &]s ell5de tot tran5 bewog5 wordt1 dikwijls iets zal do5 wat hem lat] zelf b]\wt2 zo[el wijl wij ond] invlo$ e5] a&o5+ niets kunn5 do5 met de zek]heid dat het go$ is1 als ook wijl wij gemakkelijk door vals*e tran5 b$rog5 word54 ,ik spreek hi] ev5wel uitdrukkelijk van m5s*51 die volg5s leid+ d] ,r$e lev54 ,want wie no* door de ,r$e1 no* door ,m$elijd5 er toe bewog5 wordt om &]5 te help51 wordt t]e*t onm5s*elijk g5oemd1 aangezi5 hij 7vlg4 ,/4 ,,xxvii ,d4 ,,iii7 niet op e5 m5s* blijkt te gelijk54 ,/ell+ ,,li4 ,+5om5heid is niet 9 /rijd met de ,r$e2 kan da>m$e zelfs 9 ov]e5/emm+ zijn en er uit voortkom54 ,bewijs4 ,+5om5heid to* is ,liefde jeg5s iem& die e5 &] e5 weldaad bewees 7vlg4 ,def9itie ,,xix d] ,a&47 en kan dus betrekk+ hebb5 op d5 ,gee/1 voorzoov] deze bes*\wd wordt als h&el5d 7vlg4 ,/4 ,,lix ,d4 ,,iii7 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,iii ,d4 ,,iii7 voorzoov] hij begrijpt4 ,d]halve is zij 9 ov]e5/emm+ met de ,r$e enz4 ,h4t4b4w4 ,&]s4 ,wie volg5s leid+ d] ,r$e leeft1 w5s*t het go$e1 wa>na> hij /reeft1 ook &]5 toe 7vlg4 ,/4 ,,xxxvii v4d4 ,d471 zoodat zijn eig5 v]lang5 om wel te do51 v]/]kt wordt doordat hij e5 &] ziet weldo54 ,hij zal zi* dus 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xi ,d4 ,,iii7 v]blijd51 en dat wel 7vlg4 het ond]/elde7 da>bij d5k5d aan d5g5e1 die di5 &] welde$2 d]halve zal hij 7vlg4 ,def9itie ,,xix d] ,a&47 met hem zijn +5om54 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,v]ontwa>dig+1 gelijk wij ha> oms*rev5 hebb5 7zie ,def9itie ,,xx d] ,a&47 is noodzakelijk sle*t 7vlg4 ,/4 ,,xlv v4d4 ,d474 ,hi]bij zij e*t] opgem]kt1 dat wanne] de hoog/e ov]heid e5 burg]1 die e5 &] onre*t a&e$1 /raft met de b$oel+ om de orde te h&hav51 zij volg5s mij ge5sz9s ov] di5 burg] v]ontwa>digd is1 aangezi5 zij niet1 door ,haat g$rev51 di5 burg] /raft om hem 9 het v]d]f te /ort51 ma> uit pli*tsbesef4 ,/ell+ ,,lii4 ,tevr$5heid met zi*zelf zelfvoldo5+ kan ha> oorsprong v9d5 9 de ,r$e en de hoog/ be/aanb>e zelfvoldo5+ is alle5 zulk e5e1 welke uit de ,r$e voortvloeit4 ,bewijs4 ,zelfvoldo5+ is ,blijheid1 ont/aan doordat m5 zi*zelf en zijn eig5 ma*t tot h&el5 bes*\wt 7vlg4 ,def9itie ,,xxv d] ,a&47 's ,m5s*5 v]mog5 tot h&el5 (wel deugd e*t] is de ,r$e zelf 7vlg4 ,/4 ,,iii ,d4 ,,iii71 wa>van hij zi* held] en duidelijk bewu/ is 7vlg4 ,/4 ,,xl en ,,xliii ,d4 ,,ii74 ,d]halve v9dt zelfvoldo5+ ha> oorsprong 9 de ,r$e4 ,v]d] begrijpt de m5s*1 wanne] hij zi*zelf bes*\wt1 alle5 datg5e held] en duidelijk1 (wel adaequaat1 wat uit zijn ma*t tot h&el5 voortspruit 7vlg4 ,def9itie ,,ii ,d4 ,,iii7 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,iii ,d4 ,,iii7 wat uit zijn v]mog5 om te begrijp5 volgt4 ,d]halve ontspr+t de hoog/ be/aanb>e zelfvoldo5+ alle5 uit deze bes*\w+4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,ind]daad is zelfvoldo5+ het hoog/e wa>op wij kunn5 hop54 ,imm]s1 7gelijk wij 9 ,/4 ,,xxv v4d4 ,d4 aantoond57 niem& tra*t zijn wez5 te h&hav5 t]wille van e5ig &] buit5 hemzelf ligg5d doel4 ,aangezi5 nu deze zelfvoldo5+ door l( /e$s me] bevord]d en v]/]kt wordt 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,liii ,d4 ,,iii7 en da>5teg5 door blaam /e$s me] v]zwakt 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,lv ,d4 ,,iii7 oef5t roem zulk e5 aantrekk+ op ons uit1 t]wijl wij e5 lev5 9 s*&e haa/ niet kunn5 v]drag54 ,/ell+ ,,liii4 ,ne]sla*tigheid ,kle9mo$igheid1 ,n$]igheid is ge5 deugd1 (wel1 zij ontspr+t niet uit de ,r$e4 ,bewijs4 ,ne]sla*tigheid is ,droefheid1 welke da>uit voortkomt dat m5 zijn eig5 ma*teloo%eid bes*\wt 7vlg4 ,def9itie ,,xxvi d] ,a&474 ,voorzoov] m5 e*t] zi*zelf 9 wa>a*tige r$elijkheid k5t1 begrijpt m51 na> v]ond]/eld wordt1 zijn eig5 wez51 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,vii ,d4 ,,iii7 zijn eig5 ma*t4 ,zoodat indi5 iem&1 wanne] hij zi*zelf bes*\wt1 zi* 9 e5 ( &] opzi*t ma*teloos gevoelt1 dit niet e5 gevolg da>van is1 dat hij zi*zelf begrijpt1 ma> 7gelijk wij 9 ,/4 ,,lv ,d4 ,,iii aantoond57 da>van1 dat zijn v]mog5 tot h&el5 belemm]d wordt4 ,nem5 wij da>5teg5 aan dat iem& tot het inzi*t zijn] ma*teloo%eid komt doordat hij zi* iets ma*tig]s voor/elt en dat hij door middel van deze k5nis de gr5z5 van zijn eig5 v]mog5 tot h&el5 bepaalt1 dan ond]/ell5 wij hi]m$e niets &]s1 dan dat die p]soon zi*zelf duidelijk begrijpt 7vlg4 ,/4 ,,xxvi v4d4 ,d47 hetge5 zijn v]mog5 tot h&el5 jui/ zal bevord]54 ,zoodat ,ne]sla*tigheid1 (wel die ,droefheid welke da>uit voortkomt dat iem& zijn eig5 ma*teloo%eid bes*\wt1 ge5 uitvloeisel is van wa>a*tig nad5k5 ( van de ,r$e en dus ge5 deugd1 ma> e5 lijd+4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,liv4 ,b]\w is ge5 deugd1 (wel het komt niet voort uit de ,r$e4 ,integ5deel1 wie e5 daad b]\wt is dubbel ongelukkig ( ma*teloos4 ,bewijs4 ,het e]/e g$eelte dez] /ell+ wordt ev5als de voorga&e /ell+ bewez54 ,het twe$e g$eelte e*t] blijkt alle5 re$s uit de ,def9itie dez] a&o5+ 7zie ,def9itie ,,xxvii d] ,a&474 ,e]/ imm]s laat m5 zi* door zijn lage bege]te1 en da>na bov5di5 nog door ,droefheid ov]mee/]54 ,opm]k+3 ,aangezi5 de m5s*5 zeld5 na> de voors*rift5 d] ,r$e lev51 /i*t5 ev5wel deze beide a&o5+51 ,n$]igheid en ,b]\w1 en da>naa/ ook ,hoop en ,vrees1 me] nut dan s*ade2 zoodat het1 wanne] er dan to* gezondigd moet word51 ma> het be/ is 9 dt opzi*t te zondig54 ,imm]s indi5 de m5s*51 re$s zwak van ziel1 ook nog all5 ev5 trots* w>51 zi* n]g5s voor s*aamd5 en niets vreesd51 hoe z\ m5 h5 dan nog 9 d5 b& kunn5 h\d5 en beteugel58,a#gc ,de m5igte is vreeselijk wanne] zij niet zelf vree/1 zoodat het niet valt te v]wond]5 dat de ,pr(et51 die niet het heil van enkel51 ma> van het algeme5 beoogd51 zoo /]k ,n$]igheid1 ,b]\w en ,ond]danigheid hebb5 aangeprez54 ,ind]daad1 wie aan deze a&o5+5 ond]worp5 zijn1 kunn5 er t5slotte veel gemakkelijk] dan &]5 toe gebra*t word5 volg5s leid+ d] ,r$e te lev51 d4w4z4 vrij te zijn en e5 gelukkig lev5 te g5iet54 ,/ell+ ,,lv4 ,ze] groote hoogmo$ ( diepe zelfv]a*t+ duid5 op groot gemis aan zelfk5nis4 ,bewijs4 ,dit blijkt uit de ,def9ities ,,xxviii en ,,xxix d] ,a&o5+54 ,/ell+ ,,lvi4 ,ze] groote hoogmo$ ( diepe zelfv]a*t+ duid5 op ze] groote zwakheid van ziel4 ,bewijs4 ,het e]/e beg9sel d] deugd is het eig5 wez5 9 /& te h\d5 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xxii v4d4 ,d47 en datwel ond] leid+ d] ,r$e 7vlg4 ,/4 ,,xxiv v4d4 ,d474 ,wie dus zi*zelf niet k5t1 k5t d5 grondslag all] deugd5 en bijgevolg die deugd5 zelf ev5m94 ,v]d] is h&el5 uit deugd niets &]s dan h&el5 volg5s leid+ d] ,r$e 7vlg4 ,/4 ,,xxiv v4d4 ,d474 ,wie e*t] volg5s leid+ d] ,r$e h&elt1 moet 7vlg4 ,/4 ,,xliii ,d4 ,,ii7 noodzakelijk wet5 dt hij volg5s leid+ d] ,r$e h&elt4 ,wie dus zi*zelf1 en bijgevolg 7gelijk wij re$s aantoond57 alle deugd51 groot5deels niet k5t1 h&elt all]m9/ uit deugd1 d4w4z4 7gelijk uit ,def9itie ,,viii v4d4 ,d4 blijkt7 is uit]/ zwak van ziel4 ,d]halve duid5 7vlg4 voorga&e ,/47 ze] groote hoogmo$ ( zelfv]a*t+ op ze] groote zwakheid van ziel4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,hi]uit volgt t5 duidelijk/e1 dat zo[el hoogmo$ige als kle9mo$ige m5s*5 het mee/ aan hun a&o5+5 ond]worp5 zijn4 ,opm]k+3 ,no*tans is zelfv]a*t+ gemakkelijk] te v]bet]5,a#gd dan hoogmo$1 aangezi5 deze e5 a&o5+ van ,blijheid1 g5e e*t] van ,droefheid is en deze dus 7vlg4 ,/4 ,,xviii v4d4 ,d47 /]k] is4 ,/ell+ ,,lvii4 ,de hoogmo$ige h\dt van het gezels*ap van p>asiet5 en vlei]s1 dat van edele m5s*5 da>5teg5 haat hij4 ,bewijs4 ,hoogmo$ is ,blijheid1 welke ont/aat doordat m5 bet] van zi*zelf d5kt dan g]e*tva>digd is 7vlg4 ,def9ities ,,xxviii en ,,vi d] ,a&471 welk5 dunk de hoogmo$ige zooveel mogelijk zal tra*t5 te v]/]k51 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,xiii ,d4 ,,iii74 ,d]halve zal hij dan ook h\d5 van het gezels*ap van p>asiet5 en vlei]s 7wi] def9ities ik heb weg gelat51 wijl zij ma> al te bek5d zijn7 en dat van edele li$51 die van hem d5k5 na> hij v]di5t1 ontvlu*t54 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,het z\ mij te v] vo]5 hi] alle kwade gevolg5 van d5 ,hoogmo$ op te somm51 aangezi5 hoogmo$ig5 aan alle a&o5+5 ond]hevig zijn1 s*oon aan ge5e m9d] dan die van ,liefde en ,b>mh>tigheid4 ,no*tans mag hi] niet v]zweg5 word51 dat m5 ook di5g5e hoogmo$ig noemt1 die van &]5 sle*t] d5kt dan billijk is1 zoodat 9 dez5 z9 ,hoogmo$ kan word5 oms*rev5 als ,blijheid1 ontsprot5 uit d5 waan dat m5 bov5 &]e m5s*5 v]hev5 is4 ,zelfv]a*t+ is dan1 als teg5/ell+ van dez5 ,hoogmo$1 te oms*rijv5 als ,droefheid1 ontsprot5 uit d5 waan dat m5 lag] /aat dan &]54 ,bij deze opvatt+ is het gemakkelijk 9 te zi5 dat de hoogmo$ige noodzakelijkheid afgun/ig moet zijn 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,lv ,d4 ,,iii71 h5 die het mee/ om hun deugd5 geprez5 word5 het mee/ moet hat51 t]wijl die ,haat niet li*t door hun ,liefde ( weldad5 kan word5 ov]wonn5 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,xli ,d4 ,,iii72 dat hij zi* da>5teg5 alle5 v]heugt 9 het gezels*ap van h51 die zijn ma*telooze ziel 9 het gevlei kom5 en die hem van dwaas waanz9nig mak54 ,(s*oon zelfv]a*t+ het teg5deel is van ,hoogmo$1 is niettem9 wie zi*zelf v]a*t t5 nauw/e v]want aan d5 ,hoogmo$ige4 ,imm]s1 aangezi5 zijn ,droefheid da>uit voortkomt1 dat hij zijn eig5 ma*teloo%eid erk5t door v]gelijk+ met de ma*t ( de deugd van &]51 zal zijn ,droefheid v]li*t word51 d4w4z4 zal hij zi* v]blijd51 wanne] zijn v]beeld+ zi* bezig h\dt met de bes*\w+ van &]] f\t54 ,v&a> het gezegde3 het is e5 troo/ voor ongelukkig5 dat zij lotg5oot5 hebb5 gehad4 ,da>5teg5 zal hij zi* te me] b$roev51 na>mate hij me5t diep] ond] &]5 te /aan2 en v&a> dat niem& mr tot afgun/ neigt1 dan wie zi*zelf v]a*t2 dat hij s*]p op de dad5 van &]5 let1 me] om ze te bevitt5 dan om ze te v]bet]51 en dat hij bov5al de n$]igheid prij/ en zi* op ha> v]heft1 dit laat/e op zulk e5 wijze ev5wel1 dat hij to* na> d5 s*ijn n$]ig blijft4 ,dit alles volgt uit deze a&o5+ ev5 noodzakelijk als uit d5 a>d e5s driehoeks volgt1 dat de som zijn] drie hoek5 gelijk is aan twee re*t52 en ik heb dan ook vroeg] re$s gezegd dat ik deze en d]gelijke a&o5+5 alle5 ma> sle*t noem voorzoov] ik op 's m5s*5 belang let4 ,de wett5 d] ,natuur e*t] geld5 voor de geheele orde d] ,natuur1 wa>van de m5s* e5 deel is1 hetge5 ik 9 het voorbijgaan nog ev5 wilde opm]k51 opdat niem& me5e dat ik hi] sle*ts de m5s*elijke gebrek5 en dwaa%$5 heb will5 beh&el51 inplaats van a>d en eig5s*app5 d] d+5 uite5 te zett54 ,want1 gelijk ik 9 de ,voorr$e van het ,d]de ,deel gezegd heb3 ik bes*\w de m5s*elijke a&o5+5 en hun eig5s*app5 geheel en al als de ov]ige d+5 9 de ,natuur4 ,en ind]daad wijz5 de m5s*elijke a&o5+5 niet m9d] dan tal van &]e d+51 welke wij bewond]5 en 9 welk] bes*\w+ wij ons v]heug51 op de ma*t en kun/va>digheid1 zoo niet van d5 m5s* zelf1 dan to* van de ,natuur4 ,ik ga ?ans e*t] voort met op te teek55 wat er 9 de a&o5+5 voor d5 m5s* nuttig is1 ( wat hem s*ade kan b]okk554 ,/ell+ ,,lviii4 ,zelfv]he]lijk+ glorie is niet 9 /rijd met de ,r$e1 ma> kan uit ha> ontspruit54 ,bewijs4 ,dit blijkt uit ,def9itie ,,xxx d] ,a&o5+5 en uit de ,def9itie van ,e]ba>heid1 zie ,opm]k+ ,i bij ,/ell+ ,,xxxvii van dit ,deel4 ,opm]k+3 ,wat m5 ijdel5 roem noemt is e5 soort van zelfvoldo5+1 welke alle5 gevo$ wordt door de me5+ d] groote massa4 ,h\dt deze ge5 /&1 zoo ontvalt ons deze zelfvoldo5+1 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,lii v4d4 ,d471 datg5e wat i$] als het hoog/e go$ liefheeft2 en v&a>1 dat wie zi* v]heft op de publieke me5+1 dagelijks 9 ang/ en zorg wor/elt en zoekt en 9 de we] is om zijn roem op te h\d54 ,imm]s het publiek is v]&]lijk en on/&va/ig1 zoodat roem1 welke niet wordt lev5dig geh\d51 spo$ig v]get5 raakt4 ,ja1 wa> all5 ev5ze] d5 bijval d] m5igte zoek5 te v]w]v51 v]dui/]t de e5 li*t d5 roem van d5 &]1 zoodat1 aangezi5 m5 /rijdt om wat m5 voor het hoog/e go$ h\dt1 er e5 geweldige bege]te ont/aat om elka> w$]zijds op alle mani]5 te kle9e]51 en dege51 die t5slotte als ov]w9na> te voors*ijn komt1 zi* er me] op v]heft1 dat hij e5 &] ges*aad1 dan dat hij zi*zelf gebaat heeft4 ,deze zelfv]he]lijk+ ( bevr$ig+ 9 zi*zelf is dus wel ind]daad ijdel1 wijl zij feitelijk gn bevr$ig+ is4 ,wat omtr5t de ,s*aamte te zegg5 valt1 is gemakkelijk op te mak5 uit hetge5 wij ov] ,m$elijd5 en ,b]\w hebb5 opgem]kt4 ,ik voeg er hi] sle*ts aan toe1 dat ev5als ,m$elijd51 zoo ook ,s*aamte1 al is zij ge5 deugd1 to* go$ kan zijn1 voorzoov] zij er op wij/1 dat 9 d5ge5 die zi* s*aamt1 de bege]te aanwezig is om e]ba> te lev51 gelijk ook pijn 9 zoov] go$ g5oemd w]d als zij e5 teek5 is1 dat het gekwet/e li*aamsdeel nog niet v]rot is4 ,da>om is iem&1 die zi* ov] e5 ( &]e daad s*aamt1 nietteg5/a&e hij w]kelijk b$roefd is1 to* volmaakt] dan de onbes*aamde1 die niet het v]lang5 koe/]t om e]zaam te lev54 ,dit nu is wat ik mij _h voorg5om5 ov] de a&o5+5 van ,blijheid en ,droefheid te zegg54 ,wat de ,bege]t5 betreft1 deze zijn natuurlijk go$ ( sle*t voorzoov] zij uit go$e ( sle*te a&o5+5 ontspr+54 ,ma> zek] zijn zij all5 bl9d1 voorzoov] zij 9 ons ont/aan uit a&o5+51 welke lijd+5 zijn 7gelijk gemakkelijk valt op te mak5 uit wat wij 9 de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,xliv van dit ,deel gezegd hebb57 en zij z\d5 n]g5s toe di55 indi5 de m5s*5 er sle*ts wat gemakkelijk] toe gebra*t kond5 word5 na> de voors*rift5 d] ,r$e te lev51 zooals ik ?ans 9 het kort zal aantoon54 ,/ell+ ,,lix4 ,tot alle dad51 wa>toe wij door e5 a&o5+1 welke lijd+ is1 g$rev5 word51 kunn5 wij ook zond] deze door de ,r$e g5oopt word54 ,bewijs4 ,kra*t5s de ,r$e h&el5 is niets &]s 7vlg4 ,/4 ,,iii en ,def9itie ,,ii ,d4 ,,iii71 dan do5 wat uit de noodw5digheid van onz5 a>d1 op zi*zelf alle5 bes*\wd1 voortvloeit4 ,droefheid nu is 9 zoov] sle*t1 als zij dit v]mog5 tot h&el5 v]m9d]t ( belemm]t 7vlg4 ,/4 ,,xli v4d4 ,d47 en wij kunn5 da>om door deze a&o5+ tot ge5 enkele h&el+ g$rev5 word51 welke wij niet ook z\d5 kunn5 volbr5g5 als wij door de ,r$e geleid w]d54 ,bov5di5 is ,blijheid sle*ts 9 zoov] sle*t1 als zij ons m9d] ges*ikt maakt om te h&el5 7vlg4 ,/4 ,,xli en ,,xliii v4d4 ,d471 zoodat wij inzoov] ook door ha> tot ge5 enkele h&el+ g$rev5 kunn5 word51 welke wij niet ook z\d5 kunn5 volbr5g5 als wij door de ,r$e geleid w]d54 ,en t5slotte3 voorzoov] ,blijheid go$ is1 is zij met de ,r$e 9 ov]e5/emm+ 7zij be/aat imm]s jui/ da>91 dat 's m5s*5 v]mog5 tot h&el5 wordt v]me]d]d ( bevord]d7 en is zij ook ge5 lijd+1 dan alle5 voorzoov] 's m5s*5 v]mog5 tot h&el5 niet zze] to5eemt1 dat hij zi*zelf en zijn h&el+5 adaequaat kan begrijp5 7vlg4 ,/4 ,,iii en ,opm]k+ ,d4 ,,iii74 ,zoodat de m5s*1 wanne] hij door ,blijheid tot zulk e5 volmaak!id gevo]d w]d1 dat hij zi*zelf en zijn h&el+5 adaequaat begreep1 zek] ges*ikt z\ zijn1 ja nog ges*ikt]1 tot diezelfde h&el+5 wa>toe hij ook re$s door a&o5+51 welke lijd+5 zijn1 wordt g$rev54 ,ma> alle a&o5+5 zijn t]ug te br5g5 tot ,blijheid1 ,droefheid en ,bege]te 7zie de ,toeli*t+ bij ,def9itie ,,iv d] ,a&47 en ,bege]te is 7vlg4 ,def9itie ,i d] ,a&47 niets &]s dan /rev5 na> h&el5 zelf4 ,d]halve kunn5 wij tot alle h&el+5 wa>toe wij door e5 a&o5+1 welke lijd+ is1 g$rev5 word51 ook zond] deze alln door de ,r$e g5oopt word54 ,h4t4b4w4 ,&]s4 ,e5 h&el+ wordt 9 zoov] sle*t g5oemd1 als zij druit voortkomt dat wij ,haat koe/]51 ( e5ige &]e sle*te a&o5+ ond]gaan 7zie ,gevolg ,i ,/4 ,,xlv v4d4 ,d474 ,do* op zi*zelf bes*\wd is ge5 enkele h&el+ go$ ( sle*t 7gelijk wij 9 de ,voorr$e tot dit ,deel hebb5 aangetoond71 ma> nzelfde h&el+ is n e5s go$1 dn we] sle*t4 ,d]halve kunn5 wij tot e5 h&el+1 welke op het oog5blik sle*t is1 (wel1 welke uit e5 ( &]e sle*te a&o5+ voortkomt1 k door de ,r$e g5oopt word54 7,vlg4 ,/4 ,,xix v4d4 ,d474 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,duidelijk] nog zal dit blijk5 uit e5 voorbeeld4 ,de h&el+ van slaan is1 physiek bes*\wd en wanne] wij alle5 drop lett5 dat iem& zijn arm opheft1 de vui/ balt en d5 geheel5 arm met kra*t omlaag doet kom51 e5 deugd uit+ van kra*t welke uit de inri*t+ van het m5s*elijk ,li*aam v]kla>d kan word54 ,indi5 dus iem&1 door ,toorn ( ,haat bewog51 g$rong5 wordt de vui/ te ball5 en d5 arm te beweg51 dan ges*i$t dit1 7gelijk wij 9 het ,twe$e ,deel aantoond571 wijl n en dezelfde h&el+ v]bond5 kan word5 met v]s*ill5de voor/ell+51 zoodat wij zo[el door voor/ell+5 van d+51 welke wij v]w>d1 als door voor/ell+5 van d+5 welke wij held] en duidelijk begrijp51 tot nzelfde h&el+ g$rev5 kunn5 word54 ,het blijkt dus dat elke ,bege]te1 ontspr+5d uit e5 a&o5+2 welke lijd+ is1 van ge5]lei nut z\ zijn als de m5s*5 door de ,r$e geleid w]d54 ,laat ons ?ans ond]zoek5 wa>om de ,bege]te1 voortkom5d uit e5 a&o5+1 welke lijd+ is1 door ons bl9d g5oemd wordt4 ,/ell+ ,,lx4 ,de ,bege]te1 ontspr+5d uit ,blijheid ( ,droefheid1 welke betrekk+ hebb5 op e5 ( &] deel en niet op alle deel5 des ,li*aams1 h\dt ge5 rek5+ met het belang van d5 m5s* 9 zijn geheel4 ,bewijs4 ,ge/eld bijvoorbeeld1 dat e5 deel ,a des ,li*aams door to$o5 van e5 ( &]e uitw5dige oorzaak d]mate v]/]kt wordt1 dat het kra*tig] is dan de &]e deel5 7vlg4 ,/4 ,,vi v4d4 ,d474 ,dit deel zal dan all]m9/ er na> /rev5 zijn eig5 kra*t te v]liez5 om de ov]ige deel5 des ,li*aams hun funktie bet] te lat5 v]ri*t52 imm]s da>toe z\ het de kra*t ( het v]mog5 moet5 bezitt5 om zijn eig5 kra*t te v]liez51 hetge5 7vlg4 ,/4 ,,vi ,d4 ,,iii7 ong]ijmd is4 ,dit deel en 7vlg4 ,/4 ,,vii en ,,xii ,d4 ,,iii7 bijgevolg ook de ,gee/1 zal er dus na> /rev5 di5 toe/& te h&hav51 en d]halve zal de ,bege]te1 welke uit e5 zoodanige a&o5+ van ,blijheid ontspruit1 ge5 rek5+ h\d5 met het geheel4 ,wordt da>5teg5 aang5om5 dat dit deel ,a belemm]d wordt1 zoodat de &]e deel5 kra*tig] zijn1 dan kan op dezelfde wijze word5 bewez5 dat de ,bege]te1 welke uit deze ,droefheid voortkomt1 ev5m9 rek5+ h\dt met het geheel4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,wa> nu ,blijheid mee/al 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xliv v4d4 ,d47 sle*ts betrekk+ heeft op n deel des ,li*aams1 bege]5 wij dus mee/al ons wez5 9 /& te h\d5 zond] da>bij rek5+ te h\d5 met onze gezondheid 9 het algeme54 ,wa> nog bijkomt dat de ,bege]t51 welke ons het mee/ v]vull5 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,ix v4d4 ,d47 sle*ts rek5+ h\d5 met het oog5blik1 do* niet met de toekom/4 ,/ell+ ,,lxi4 ,bege]te1 welke uit de ,r$e voortvloeit1 kan niet bov5matig zijn4 ,bewijs4 ,bege]te is 7vlg4 ,def9itie ,i d] ,a&471 op zi*zelf bes*\wd1 's m5s*5 wez5 zelf1 voorzoov] dit wordt opgevat als op e5ig]lei wijze g5oodzaakt om iets te do54 ,d]halve is e5 ,bege]te1 welke uit de ,r$e voortkomt1 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,iii ,d4 ,,iii7 welke 9 ons ont/aat voorzoov] wij h&el51 's m5s*5 wez5 ( a>d zelf1 opgevat als zijnde g5oodzaakt datg5e te do51 wat uit 's m5s*5 wez5 alln re$s adaequaat kan word5 v]kla>d 7vlg4 ,def9itie ,,ii ,d4 ,,iii74 ,indi5 dus deze ,bege]te bov5matig kon zijn1 z\ dus de m5s*elijke a>d1 op zi*zelf bes*\wd1 zi*zelf te buit5 kunn5 gaan1 (wel mr v]mog5 dan hij ind]daad v]mag1 hetge5 kla>blijkelijk met elka> 9 teg5spraak is4 ,d]halve kan zulk e5 ,bege]te ook niet bov5matig zijn4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,lxii4 ,voorzoov] de ,gee/ de d+5 opvat volg5s het voors*rift d] ,r$e1 wordt hij gelijkelijk er door aang$aan1 onv]s*illig ( zijn voor/ell+ e5 toekom/ige1 e5 v]l$5 ( e5 teg5woordige zaak betreft4 ,bewijs4 ,wat ook de ,gee/ ond] leid+ d] ,r$e bes*\wt1 bes*\wt hij ond] nzelfde gezi*tspunt van eeuwigheid ( noodw5digheid 7vlg4 ,gevolg ,,ii ,/4 ,,xliv ,d4 ,,ii71 t]wijl hij da>bij dezelfde zek]heid gevoelt 7vlg4 ,/4 ,,xliii en ,opm]k+ ,d4 ,,ii74 ,zoodat de ,gee/1 onv]s*illig ( zijn voor/ell+ e5 toekom/ige1 v]l$5 ( teg5woordige zaak betreft1 ha> to* met dezelfde noodw5digheid begrijpt en da>bij dezelfde zek]heid gevoelt4 ,en deze voor/ell+ zal1 onv]s*illig ( zij e5 toekom/ige1 v]l$5 ( teg5woordige zaak betreft1 niettem9 altijd ev5 wa> zijn 7vlg4 ,/4 ,,xli ,d4 ,,ii71 d4w4z4 7vlg4 ,def9itie ,,iv ,d4 ,,ii7 altijd dezelfde k5m]k5 van e5 adaequate voor/ell+ hebb54 ,d]halve zal de ,gee/1 voorzoov] hij de d+5 opvat volg5s voors*rift d] ,r$e1 gelijkelijk er door word5 aang$aan1 onv]s*illig ( zijn voor/ell+ e5 toekom/ige1 e5 v]l$51 ( e5 teg5woordige zaak betreft4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,indi5 wij van d5 duur d] d+5 e5 adaequate k5nis kond5 hebb5 en door de ,r$e d5 tijd van hun be/aan kond5 bepal51 z\d5 wij toekom/ en h$5 met dezelfde a&o5+ bes*\w5 en z\ de ,gee/ het go$e1 dat hij als toekom/ig opvat1 ev5als iets teg5woordigs bege]54 ,bijgevolg z\ hij ook noodzakelijk e5 g]+] teg5woordig go$ t]wille van e5 groot] toekom/ig op(f]5 en iets wat op het oog5blik go$ is1 do* oorzaak van e5 ( &] toekom/ig kwaad all]m9/ bege]52 gelijk wij dadelijk zull5 aantoon54 ,wij kunn5 ev5wel omtr5t d5 duur d] d+5 7vlg4 ,/4 ,,xxxi ,d4 ,,ii7 sle*ts e5 uit]mate inadaequate k5nis hebb5 en bepal5 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,xliv ,d4 ,,ii7 d5 tijd van hun be/aan uitsluit5d door de v]beeld+1 welke ge5sz9s gelijkelijk door de voor/ell+ van e5 teg5woordige en van e5 toekom/ige zaak wordt aang$aan4 ,v&a> dat de w>e k5nis van go$ en kwaad1 welke wij hebb51 sle*ts afgetrokk51 ( algeme5 is en dat het oordeel1 dat wij ons vorm51 omtr5t orde en oorzakelijk v]b& d] d+51 t5 e9de te kunn5 uitmak5 wat op e5 gegev5 oog5blik go$ ( kwaad voor ons is1 me] op v]beeld+ dan op w]kelijkheid b]u/4 ,het is da>om dan ook ge5 wond] dat de ,bege]te1 welke uit de k5nis van go$ en kwaad voortspruit voorzoov] deze op de toekom/ slaat1 ze] li*t door de ,bege]te na> d+51 welke op het oog5blik aang5aam zijn1 kan word5 ov]wonn54 7,m5 zie hi]ov] ,/4 ,,xvi v4d4 ,d47 ,/ell+ ,,lxiii4 ,wie door ,vrees geleid wordt en het go$e doet om kwaad te v]mijd51 wordt net geleid door de ,r$e4 ,bewijs4 ,alle a&o5+51 welke betrekk+ hebb5 op d5 ,gee/ voorzoov] hij h&elt1 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,iii ,d4 ,,iii7 op de ,r$e1 zijn nooit &]s dan a&o5+5 van ,blijheid ( ,bege]te 7vlg4 ,/4 ,,lix ,d4 ,,iii7 en dus kan 7vlg4 ,def9itie ,,xiii d] ,a&47 wie door ,vrees geleid wordt en het go$e doet uit ang/ voor het kwade1 niet door de ,r$e geleid word54 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,de bijgeloovig51 die bet] de kun/ v]/aan ondeugd5 te lak5 dan tot deugd op te wekk5 en die zi* beijv]51 niet d5 m5s* door de ,r$e te leid51 ma> hem door vrees zooze] 9 b$wang te h\d51 dat zij liev] het kwaad ontvlu*t51 inplaats van de deugd lief te hebb51 beoog5 niets &]s dan &]5 ev5 rampzalig te mak5 als zijzelf zijn4 ,ge5 wond] da>om dat zij d5 m5s*5 mee/al tot la/ zijn en door h5 gehaat word54 ,gevolg3 ,kra*t5s de ,bege]te1 welke uit de ,r$e voortkomt1 volg5 wij het go$e re*t/reeks1 t]wijl wij het kwade da>door vanzelf indirekt v]mijd54 ,bewijs4 ,imm]s de ,bege]te1 welke uit de ,r$e voortspruit1 kan het gevolg zijn van e5 zuiv]e a&o5+ van ,blijheid1 welke ge5 lijd+ is 7vlg4 ,/4 ,,lix ,d4 ,,iii71 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,lxi v4d4 ,d47 van die ,blijheid1 welke nooit bov5matig zijn kan2 niet e*t] van ,droefheid4 ,v&a> dat deze ,bege]te 7vlg4 ,/4 ,,viii v4d4 ,d47 uit de k5nis van het go$e1 niet e*t] uit die van het kwade ontspr+t4 ,d]halve /rev5 wij1 wanne] wij geleid word5 door de ,r$e1 re*t/reeks na> het go$e en ontvlu*t5 wij sle*ts inzoov] het kwade4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,dit ,gevolg kan door het voorbeeld van d5 ziek5 en d5 gezond5 m5s* word5 v]duidelijkt4 ,de zieke to* eet1 uit vrees voor d5 dood1 d+5 wa>van hij e5 afs*uw heeft2 de gezonde da>5teg5 v]heugt zi* ov] zijn spijz5 en g5iet zoodo5de me] van het lev51 dan wanne] hij d5 dood vreesde en di5 re*t/reeks zo*t te ontkom54 ,zoo wordt ook de re*t]1 die niet uit ,haat1 ,toorn enz41 do* alle5 uit ,liefde voor het algeme5 welzijn e5 s*uldige t] dood v]oordeelt1 uitsluit5d door de ,r$e geleid4 ,/ell+ ,,lxiv4 ,de k5nis van het kwade is inadaequate k5nis4 ,bewijs4 ,k5nis van het kwade is 7vlg4 ,/4 ,,viii v4d4 ,d47 ,droefheid zelf1 voorzoov] wij ons da>van bewu/ zijn4 ,droefheid e*t] is ov]gang tot g]+]e volmaak!id 7vlg4 ,def9itie ,,iii d] ,a&471 welke d]halve niet uit het eig5lijke wez5 des m5s*5 kan word5 v]kla>d 7vlg4 ,/4 ,,vi en ,,vii ,d4 ,,iii74 ,zij is dus e5 lijd+ 7vlg4 ,def9itie ,,ii ,d4 ,,iii71 welke 7vlg4 ,/4 ,,iii ,d4 ,,iii7 afhankelijk is van inadaequate voor/ell+51 en bijgevolg is ook 7vlg4 ,/4 ,,xxix ,d4 ,,ii7 de k5nis da>van1 namelijk van dit kwade1 inadaequaat4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,hi]uit volgt dat de ,gee/1 wanne] hij sle*ts adaequate voor/ell+5 _h1 ge5 begrip z\ hebb5 van het kwade4 ,/ell+ ,,lxv4 ,wanne] wij geleid word5 door de ,r$e1 zull5 wij van twee go$e zak5 de be/e en van twee sle*te de m9/ sle*te kiez54 ,bewijs4 ,het go$1 dat ons belet van e5 groot] go$ te g5iet51 is eig5lijk e5 kwaad2 go$ en kwaad imm]s noem5 wij de d+5 7gelijk wij 9 de ,voorr$e van dit ,deel hebb5 betoogd71 voorzoov] wij ze met elka> v]gelijk54 ,e5 g]+] kwaad da>5teg5 is 7om dezelfde r$57 eig5lijk go$1 zoodat wij 7vlg4 ,gevolg voorga&e ,/471 wanne] wij geleid word5 door de ,r$e1 alle5 e5 groot] go$ en e5 kle9] kwaad zull5 bege]5 ( kiez54 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,wanne] wij geleid word5 door de ,r$e zull5 wij t]wille van e5 groot] go$ e5 g]+] kwaad v]kiez5 en e5 g]+] go$1 dat oorzaak is van e5 groot] kwaad1 v]wa>looz54 ,imm]s het kwaad dat hi] g]+] g5oemd wordt1 is eig5lijk e5 go$1 het go$ da>5teg5 e5 kwaad4 ,zoodat 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,lxiii v4d4 ,d47 wij het e]/e zull5 bege]5 en het twe$e op(f]54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,lxvi4 ,wanne] wij geleid word5 door de ,r$e1 zull5 wij e51 groot] toekom/ig go$ bov5 e5 kle9] teg5woordig1 en e5 kle9] teg5woordig kwaad bov5 e5 groot] toekom/ig v]kiez54 ,bewijs4 ,indi5 de ,gee/ e5 adaequate k5nis van het toekom/ige kon hebb51 z\ hij 7vlg4 ,/4 ,,lxii v4d4 ,d47 na> aanleid+ van iets toekom/igs dezelfde a&o5+ ond]v9d5 als na> aanleid+ van iets teg5woordigs4 ,zoodat1 wanne] wij sle*ts op de ,r$e lett51 gelijk wij 9 deze /ell+1 na> w]d aang5om51 do51 de zaak hetzelfde blijft ( wij e5 groot] go$ ( kwaad als toekom/ig1 danwel als teg5woordig ond]/ell54 ,d]halve zull5 wij 7vlg4 ,/4 ,,lxv v4d4 ,d47 e5 groot] toekom/ig go$ bov5 e5 kle9] teg5woordig v]kiez5 enz4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,e5 kle9] teg5woordig kwaad1 hetwelk oorzaak is van e5 groot] toekom/ig go$1 zull5 wij1 wanne] wij geleid word5 door de ,r$e1 aanva>d51 en e5 kle9] teg5woordig go$1 hetwelk oorzaak is van e5 groot] toekom/ig kwaad1 op(f]54 ,dit gevolg /aat met de voorga&e /ell+ 9 hetzelfde v]b& als ,gevolg ,/4 ,,lxv met g5oemde /ell+ zelf4 ,opm]k+3 ,indi5 wij dit alles nu v]gelijk5 met wat wij 9 dit ,deel tot aan ,/ell+ ,,xviii betoogd hebb5 aanga&e de ma*t d] a&o5+51 zull5 wij gemakkelijk inzi5 welk ond]s*eid er is tuss*5 d5 m5s*1 die alle5 door zijn a&o5+5 ( me5+51 en hem die door de ,r$e geleid wordt4 ,g5e imm]s doet will5s ( onwill5s d+51 wa>van hij t5 e55 male niets begrijpt1 deze da>5teg5 gehoorzaamt niem& dan zi*zelf en doet sle*ts datg5e wa>van hij weet dat het 9 het lev5 van het groot/e belang is en wat hij da>om ook het mee/ bege]t4 ,da>om noem ik g5e e5 slaaf1 deze ev5wel e5 vrij m5s*1 ov] wi5s k>akt] en lev5swijze ik ?ans nog kortelijks e5 en &] wil opm]k54 ,/ell+ ,,lxvii4 ,de vrije m5s* d5kt aan niets m9d] dan aan d5 dood2 zijn wij%eid be/aat niet 9 bepe9z+ van d5 dood1 ma> van het lev54 ,bewijs4 ,de vrije m5s*1 d4w4z4 de m5s*1 die leeft alle5 volg5s voors*rift d] ,r$e1 wordt niet geleid door ,vrees voor d5 dood 7vlg4 ,/4 ,,lxiii v4d4 ,d47 do* bege]t het go$e re*t/reeks 7vlg4 ,gevolg d]zelfde ,/47 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xxiv v4d4 ,d47 hij bege]t te h&el51 te lev51 zijn wez5 te h&hav51 met de b$oel+ zijn eig5 belang te di554 ,d]halve d5kt hij aan niets m9d] dan aan d5 dood1 ma> be/aat zijn wij%eid 9 bepe9z+ des lev5s4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,lxviii4 ,indi5 de m5s*5 vrij gebor5 w]d51 z\d5 zij zi* ge5]lei voor/ell+5 van go$ ( kwaad mak5 zoolang ze vrij blev54 ,bewijs4 ,hem heb ik vrij g5oemd1 die alle5 door de ,r$e geleid wordt4 ,wie dus vrij gebor5 wordt en vrij blijft1 heeft niets dan adaequate voor/ell+51 heeft dus ook ge5]lei begrip van het kwade 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,lxiv v4d4 ,d47 en bijgevolg 7want go$ en kwaad zijn bij elka> behoor5de begripp57 ook niet van het go$e4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,dat het ond]/elde dez] /ell+ vals* is en alle5 d5kba> voorzoov] wij alle5 op d5 m5s*elijk5 a>d lett51 ( liev] op ,god1 niet voorzoov] hij one9dig1 ma> sle*ts voorzoov] hij oorzaak van het be/aan des m5s*5 is1 blijkt uit ,/ell+ ,,iv van dit ,deel4 ,dit1 en nog &]e zak51 welke wij betoogd hebb51 s*ijnt ook door ,moses te zijn aang$uid 9 het bek5de v]haal van d5 e]/5 m5s*4 ,hi]9 to* is van ge5 &]e ma*t ,gods sprake1 dan van die1 welke d5 m5s* s*iep1 d4w4z4 van e5 ma*t1 welke alle5 met het belang van d5 m5s* rek5+ h\dt4 ,da>om wordt dan ook v]haald1 dat ,god d5 vrij5 m5s* v]bood van d5 boom d] k5nisse van go$ en kwaad te et5 en dat de m5s*1 zoodra hij er to* van geget5 _h1 mr d5 dood vreesde dan bege]de te lev54 ,voordat de man1 nadat hij de vr\w gevond5 _h1 die geheel en al met zijn a>d ov]e5 kwam1 begreep dat er niets 9 de ,natuur be/ond1 dat hem van groot] nut kon zijn dan deze1 ma> dat hij1 wan5de dat hij gelijksoortig 0 met de di]51 aan/onds hun a&o5+5 begon na te boots5 7zie ,/4 ,,xxvii ,d4 ,,iii7 en da>m$e zijn vrijheid v]loor1 welke de ,a>tsvad]s lat] h]wonn51 geleid door d5 ,gee/ van ,*ri/us1 d4w4z4 door de voor/ell+ ,gods1 wa>van alle5 het afhangt dat de m5s* vrij zij en dat hij het go$e1 hetwelk hij voor zi*zelf bege]t1 ook aan de ov]ige m5s*5 toew5s*t1 gelijk wij hi]bov5 7vlg4 ,/4 ,,xxxvii v4d4 ,d47 hebb5 aangetoond4 ,/ell+ ,,lxix4 ,de deugd van d5 vrij5 m5s* blijkt ev5ze] uit het v]mijd5 als 9 het ov]w9n5 van gev>54 ,bewijs4 ,e5 a&o5+ kan alle5 word5 getemp]d ( opgehev5 door e5 teg5ge/elde a&o5+1 welke /]k] is 7vlg4 ,/4 ,,vii v4d4 ,d474 ,bl9de ,doldrie/heid en ,vrees e*t] zijn a&o5+5 welke m5 zi* ev5 /]k kan d5k5 7vlg4 ,/4 ,v en ,,iii v4d4 ,d474 ,d]halve zal er e5 ev5 groote zielskra*t ( kloekheid 7welk] ,def9itie m5 nasla 9 ,opm]k+ ,/4 ,,lix ,d4 ,,iii7 v]eis*t word5 om ,v]metelheid als om ,vrees te temp]51 d4w4z4 7vlg4 ,def9ities ,,xl en ,,xli d] ,a&47 de vrije m5s* zal kra*t5s dezelfde zielskra*t gev>5 ontwijk5 als wa>m$e hij ze tra*t te ov]w9n54 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,vlu*t5 te jui/] tijd moet d5 vrij5 m5s* als e5 ev5 groot bewijs van mo$ word5 aang]ek5d als /rijd51 (wel de vrije m5s* kie/ met ev5 groot5 mo$ ( teg5woordigheid van gee/ d5 /rijd als de vlu*t4 ,opm]k+3 ,wat mo$ is1 ( wat ik da>ond] v]/a1 heb ik 9 de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,,lix van ,deel ,,iii uite5 gezet4 ,ond] geva> e*t] v]/a ik al wat oorzaak van e5ig kwaad kan zijn1 zooals ,droefheid1 ,haat1 ,twe$ra*t enz4 ,/ell+ ,,lxx4 ,de vrije m5s*1 die temidd5 van onwet5d5,a#ge leeft1 zal zooveel mogelijk hun weldad5 tra*t5 af te wijz54 ,bewijs4 ,i$] beoordeelt kra*t5s zijn eig5 a>d wat go$ is 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,xxxix ,d4 ,,iii74 ,de onwet5de dus1 die e5 &] e5 weldaad bewez5 heeft1 zal deze na> zijn eig5 inzi*t beoordeel5 en zi* b$roev5 als hij ziet dat dege51 wi5 hij die weldaad bewees1 ha> m9d] wa>de]t 7vlg4 ,/4 ,,xlii ,d4 ,,iii74 ,de vrije m5s* ev5wel tra*t de &]e m5s*5 door vri5ds*ap aan zi* te v]b9d5 7vlg4 ,/4 ,,xxxvii v4d4 ,d472 hij w5s*t ge5sz9s door ev5 groote weldad5 d5 m5s*5 hun g5eg5heid te v]geld51 ma> zi* en &]5 door het vrije oordeel d] ,r$e te lat5 leid51 en bege]t sle*ts dat te do5 wat hijzelf als het belangrijk/e erk5t4 ,d]halve zal de vrije m5s*1 opdat hij zi* niet bij de onwet5d5 gehaat make en niet hn bege]te1 do* uitsluit5d de ,r$e gehoorzame1 hun weldad5 zooveel mogelijk tra*t5 af te wijz54 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,ik zeg zooveel mogelijk4 ,want al zijn de m5s*5 onwet5d1 zij zijn no*tans m5s*51 die 9 gevall5 van nood m5s*elijke hulp1 wa> ge5 &]e bov5gaat1 kunn5 bi$54 ,en zoodo5de komt het dikwijls voor1 dat het noodzakelijk is weldad5 van h5 aan te nem51 en bijgevolg dat wij h5 da>teg5ov] de dankba>heid1 welke bij hun gez9dheid pa/1 hebb5 te betoon54 ,da>bij komt nog dat m5 ook bij het afwijz5 van weldad5 voorzi*tig moet zijn1 opdat m5 niet d5 s*ijn op zi* lade zijn weldo5]s te m9a*t51 ( uit gi]igheid bang te zijn om e5 v]go$+ te moet5 gev5 en h5 zoodo5de bele$igt1 t]wijl m5 jui/ hun ,haat wil voorkom54 ,da>om moet m5 bij het afwijz5 van weldad5 te rade gaan met wat nuttig en e]zaam is4 ,/ell+ ,,lxxi4 ,alle5 vrije m5s*5 kunn5 elka> wa>a*tig dankba> zijn4 ,bewijs4 ,alle5 vrije m5s*5 zijn voor elk&] van wa>a*tig nut2 zijn door de nauw/e vri5ds*ap met elka> v]bond5 7vlg4 ,/4 ,,xxxv en ,gevolg ,i v4d4 ,d47 en tra*t51 door gelijke ,liefde g$rev51 elka> wel te do5 7vlg4 ,/4 ,,xxxvii v4d4 ,d474 ,d]halve kunn5 7vlg4 ,def9itie ,,xxxiv d] ,a&47 ook alle5 vrije m5s*5 elka> wa>a*tig dankba> zijn4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,de dankba>heid welke li$51 die door bl9de ,bege]te geleid word51 voor elka> gevoel51 is mee/al e] e5 soort van h&el ( lokaas1 dan eig5lijke dankba>heid4 ,voorts is ondankba>heid ge5 a&o5+4 ,niettem9 is ondankba>heid iets s*&elijks1 wijl zij mee/al e5 aanwijz+ is dat iem& met e5 groote mate van ,haat1 ,toorn1 ,trots ( ,gi]igheid behept is4 ,want wie te dom is om te wet5 hoe hij ges*5k5 moet beantwoord51 is niet ondankba>4 ,nog m9d] wie door de ges*5k5 e5] boele]/] niet er toe gebra*t wordt om ha> lu/5 te di551 ( door die van e5 dief om zijn dief/al geheim te h\d5 en d]gelijke4 ,imm]s hij1 die zi* door ge5]lei ges*5k5 laat v]leid5 zi*zelf ( het algeme5 9 het v]d]f te /ort51 toont da>door jui/ e5 /&va/ige ziel te bezitt54 ,/ell+ ,,lxxii4 ,de vrije m5s* h&elt nooit te kwad]1 do* /e$s te go$] tr\w4 ,bewijs4 ,indi5 de vrije m5s*1 voorzoov] hij vrij is1 iets te kwad] tr\w de$1 z\ hij dit do5 op voors*rift d] ,r$e 7imm]s alle5 inzoov] noem5 wij hem vrij74 ,d]halve z\ te kwad] tr\w h&el5 e5 deugd zijn 7vlg4 ,/4 ,,xxiv v4d4 ,d47 en z\ het bijgevolg 7vlg4 dezelfde ,/47 e5 i$]1 t5e9de zijn wez5 te h&hav51 ze] g]ad5 zijn te kwad] tr\w te h&el51 d4w4z4 7gelijk vanzelf spreekt71 het z\ d5 m5s*5 g]ad5 zijn sle*ts 9 woord5 het met elka> e5s te zijn1 9 dad5 e*t] teg5ov] elka> te /aan2 hetge5 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xxxi v4d4 ,d47 ong]ijmd is4 ,d]halve h&elt de vrije m5s* enz4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,indi5 m5 mij nu vraagt ( niet1 wanne] iem& zi* door tr\weloo%eid uit e5 dreig5d doodsgeva> kon r$d51 het beg9sel van het /rev5 na> zelfbeh\d van hem z\ eis*5 ind]daad tr\weloos te zijn1 zoo antwoord ik op dezelfde wijze als hi]bov5 dat indi5 de ,r$e dit eis*te zij het dus van alle m5s*5 z\ eis*52 dat dus de ,r$e van alle m5s*5 z\ eis*5 alle5 te kwad] tr\w af te sprek5 om sam5 te w]k5 en algeme5 geldige re*t5 te erk5n51 d4w4z4 9 w]kelijkheid gn algeme5 geldige re*t5 te erk5n52 hetge5 ong]ijmd is4 ,/ell+ ,,lxxiii4 ,de m5s*1 die door de ,r$e geleid wordt1 is 9 d5 ,/aat1 wa> hij volg5s algeme5 besluit leeft1 vrij] dan 9 de e5zaamheid1 wa> hij alle5 zi*zelf gehoorzaamt4 ,bewijs4 ,de m5s* die door de ,r$e geleid wordt1 wordt niet door ,vrees tot gehoorzaamheid g$wong5 7vlg4 ,/4 ,,lxiii v4d4 ,d472 do* hij v]langt 7vlg4 ,/4 ,,xxxvii v4d4 ,d47 rek5+ te h\d5 met het algeme5e lev5 en belang en bijgevolg 7gelijk wij 9 ,opm]k+ ,,ii ,/4 ,,xxxvii v4d4 ,d4 aantoond57 volg5s besluit van d5 geme5s*appelijk5 ,/aat te lev51 alle5 voorzoov] hij volg5s voors*rift d] ,r$e zijn wez5 tra*t te h&hav51 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,lxvi v4d4 ,d47 voorzoov] hij vrij w5s*t te lev54 ,d]halve bege]t de m5s* die door de ,r$e geleid wordt1 jui/ om vrij] te lev51 zi* te h\d5 aan het geme5s*appelijke re*t van d5 ,/aat4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,deze en d]gelijke d+51 welke wij ov] 's m5s*5 wa>a*tige vrijheid hebb5 betoogd1 hebb5 betrekk+ op de ,kloekheid1 d4w4z4 7vlg4 ,opm]k+ ,/4 ,,lix ,d4 ,,iii7 op ,gee/kra*t en ,edelmo$igheid4 ,ik a*t het ev5wel niet d] moeite wa>d alle k5m]k5 d] ,kloekheid afzond]lijk te beh&el5 en nog m9d] er op te wijz5 dat e5 kloek m5s* niem& haat1 niem& toornt1 b5ijdt ( g]+s*at1 zi* ov] niem& v]ontwa>digt en all]m9/ zi*zelf v]heft4 ,imm]s dit1 en al wat het wa>a*tig lev5 en d5 godsdi5/ betreft1 kan gemakkelijk uit de ,/ell+5 ,,xxxvii en ,,xlvi van dit ,deel word5 afgeleid1 wa> imm]s betoogd w]d dat ,haat door ,teg5liefde moet word5 ov]wonn5 en dat i$]1 die door de ,r$e geleid wordt1 e5 go$ dat hij voor zi*zelf bege]t ook &]5 toew5s*t4 ,hi]bij komt nog wat wij 9 de ,opm]k+ bij ,/ell+ ,l van dit ,deel en op &]e plaats5 hebb5 opgem]kt3 dat namelijk e5 kloek m5s* 9 de all]e]/e plaats b$5kt dat alles voortvloeit uit de noodw5digheid van d5 goddelijk5 a>d en dat dus al wat hij voor h9d]lijk en sle*t h\dt en wat hem goddeloos1 afs*uwelijk1 onre*tva>dig en s*&elijk dunkt1 dit alles sle*ts is wijl hijzelf de d+5 wanordelijk1 gebrekkig en v]w>d wa>neemt4 ,om deze r$5 zal hij dan ook 9 de e]/e plaats er na> /rev5 de d+5 wa> te nem5 zooals zij op zi*zelf zijn en alle belemm]+5 tot e5 wa>a*tige k5nis1 zooals ,haat1 ,toorn1 ,nijd1 ,spot1 ,hoogmo$ en al d]gelijke a&o5+51 welke wij 9 het voorga&e hebb5 opg5oemd1 uit d5 weg te ruim54 ,hij zal er da>om zooveel mogelijk na> /rev5 om1 gelijk wij zeid53 wel te do5 en blij te zijn4 ,tot hoev] nu de geme5s*appelijke kra*t bij dit /rev5 reikt en wat zij v]mag1 zal ik 9 het volg5d ,deel aantoon54 ,,aanhangsel ,wat ik 9 dit ,deel ov] de jui/e lev5swijze heb gezegd1 is niet z g]angs*ikt dat m5 het met n blik kan ov]zi51 do* w]d door mij op v]s*ill5de plaats5 betoogd al na> gelang ik e5 en &] het gemakkelijk/ uit iets &]s kon afleid54 ,ik /el mij da>om voor dit alles ?ans sam5 te vatt5 en het belangrijk/e 9 korte ,ho(d/ukk5 te h]hal54 ,ho(d/uk ,i4 ,heel ons /rev5 ( al onze ,bege]t5 volg5 uit de noodw5digheid van onz5 a>d en wel z1 dat zij f uit dez5 a>d zelf als naa/e oorzaak v]kla>d kunn5 word51 f voorzoov] wij e5 deel d] ,natuur zijn1 dat op zi*zelf en zond] behulp van &]e enkeld+5 niet adaequaat begrep5 kan word54 ,ho(d/uk ,,ii4 ,de ,bege]t51 welke zoodanig uit onz5 a>d voortvloei51 dat zij alle5 re$s uit dez5 zelf v]kla>d kunn5 word51 zijn die1 welke betrekk+ hebb5 op d5 ,gee/ voorzoov] deze wordt opgevat als be/a&e uit adaequate voor/ell+54 ,de ov]ige ,bege]t5 da>5teg5 hebb5 sle*ts betrekk+ op d5 ,gee/ voorzoov] deze de d+5 inadaequaat begrijpt1 en hun kra*t en groei word5 niet bepaald door de m5s*elijke ma*t alle51 ma> ook door de ma*t van d+5 buit5 ons4 ,da>om word5 de e]/5 t]e*t h&el+51 de laat/5 lijd+5 g5oemd2 g5e to* wijz5 op onze eig5 kra*t1 deze da>5teg5 op onze ma*teloo%eid en gebrekkige k5nis4 ,ho(d/uk ,,iii4 ,onze h&el+51 d4w4z4 die ,bege]t51 welke door 's m5s*5 ma*t ( ,r$e bepaald word51 zijn altijd go$2 de ov]ige ,bege]t5 kunn5 zo[el go$ als kwaad zijn4 ,ho(d/uk ,,iv4 ,9 het lev5 is het dus 9 de e]/e plaats van belang het v]/& ( de ,r$e zooveel mogelijk te volmak5 en 9 dit ne be/aat 's m5s*5 hoog/e geluk ( zaligheid4 ,imm]s zaligheid is niets &]s dan die zielsru/ zelve1 welke uit de intutieve k5nis van ,god voortspruit1 t]wijl het v]/& volmak5 niets &]s zegg5 wil dan ,god1 ,gods attribut5 en de h&el+5 welke met noodw5digheid uit zijn wez5 volg51 begrijp54 ,zoodat het e9ddoel van d5 m5s*1 die door de ,r$e geleid wordt1 d4w4z4 zijn hoog/e ,bege]te1 na> welke hij alle ov]ige tra*t te ri*t51 dt is3 zi*zelf en alle d+51 welke ond] zijn bevatt+sv]mog5 kunn5 vall51 adaequaat te begrijp54 ,ho(d/uk ,v4 ,ge5 lev5 dus is r$elijk zond] begrip1 en de d+5 zijn alle5 go$ voorzoov] zij d5 m5s* help5 e5 gee/eslev5 te leid51 dat op begrijp5 b]u/4 ,da>5teg5 noem5 wij al datg5e kwaad wat d5 m5s* belet zijn ,r$e te volmak5 en e5 r$elijk lev5 te kunn5 leid54 ,ho(d/uk ,,vi4 ,wijl ev5wel alles1 wa>van de m5s* op zi*zelf bew]k5de oorzaak is1 noodzakelijk go$ is1 kan d5 m5s* alle5 door uitw5dige oorzak5 iets kwaads ov]kom51 d4w4z4 voorzoov] hij e5 deel is d] geheele ,natuur1 wi] wett5 de m5s*elijke a>d g$wong5 is te gehoorzam5 en bij welke hij zi* op bijkans one9dig vele wijze moet aanpass54 ,ho(d/uk ,,vii4 ,het is niet d5kba> dat de m5s* gn deel d] ,natuur z\ zijn en ha> algeme5e orde net z\ volg54 ,indi5 hij ev5wel v]ke]t ond] individu51 die met zijn eig5 m5s*elijk5 a>d ov]e5/emm51 zal zijn v]mog5 tot h&el5 da>door vanzelf word5 ge/eund en v]/]kt4 ,bev9dt hij zi* da>5teg5 ond] wez5s1 die met zijn eig5 a>d ze] we9ig ov]e5/emm51 dan zal hij zi*1 niet zond] zelf groote v]&]+5 te ond]gaan1 bij h5 kunn5 aanpass54 ,ho(d/uk ,,viii4 ,het /aat ons vrij alles wat wij 9 de w]eld d] d+5 voor sle*t h\d5 ( wa>van wij me55 dat het ons z\ kunn5 belemm]5 9 ons be/aan en e5 r$elijk lev5 te leid51 uit d5 weg te ruim5 langs d5 weg die ons het veilig/ lijkt2 alles da>5teg5 wat wij go$ ( nuttig a*t5 voor ons zelfbeh\d en het leid5 van e5 r$elijk lev51 mog5 wij voor onszelf en op alle mogelijke wijz5 gebruik51 en onvoorwa>delijk mag i$] kra*t5s vol/e natuurlijk re*t alles do5 wat hij 9 zijn eig5 belang a*t4 ,ho(d/uk ,,ix4 ,niets kan bet] met d5 a>d van e5ig d+ ov]e5kom5 dan de ov]ige enkeld+5 d]zelfde soort en d]halve be/aat er 7vlg4 ,ho(d/uk ,,vii7 voor d5 m5s* niets di5/ig]s voor zijn zelfbeh\d en het leid5 van e5 r$elijk lev51 dan de m5s* die door de ,r$e geleid wordt4 ,wijl wij voorts ond] de bijzond]e d+5 niets voortreffelijk]s k5n5 dan e5 m5s*1 die door de ,r$e geleid wordt kan niem& door ets bet] toon5 wa>toe zijn kunde en v]nuft 9 /aat zijn1 dan door de m5s*5 z op te vo$51 dat zij t5slotte lev5 volg5s gezag van hun eig5 ,r$e4 ,ho(d/uk ,x4 ,voorzoov] de m5s*5 ,afgun/ ( e5ige &]e a&o5+ van ,haat jeg5s elka> koe/]51 zijn zij elka>s teg5/&]s en als zoodanig des te me] te vreez5 wijl hun ma*t groot] is dan die van &]e enkeld+5 9 de ,natuur4 ,ho(d/uk ,,xi4 ,to* word5 h>t5 niet door wap551 ma> door ,liefde en ,edelmo$igheid v]wonn54 ,ho(d/uk ,,xii4 ,het is voor de m5s*5 van het hoog/e belang met elka> om te gaan1 zi* zoodanig bij elka> aan te sluit51 dat zij me] en me] tezam5 n e5heid vorm5 en 9 het algeme5 alles te do5 wat /rekt tot v]/]k+ van vri5ds*ap4 ,ho(d/uk ,,xiii4 ,hi]toe zijn ev5wel kunde en waakzaamheid noodig4 ,de m5s*5 imm]s zijn1 hoewel ze] v]s*ill5d 7zeldzaam to* zijn dieg551 die volg5s de voors*rift5 d] ,r$e lev571 to* mee/al naijv]ig en me] tot wraak dan tot b>mh>tigheid g5eigd4 ,het v]eis*t da>om e5 bijzond]e zielskra*t om i$] te nem5 zooals hij is en zi*zelf ervan te on?\d5 &]] a&o5+5 na te boots54 ,da>5teg5 zijn zij1 die bet] v]/aan de m5s*5 te hekel51 liev] hun ondeugd5 te lak5 dan h5 deugd5 te le]51 en de gemo$]5 te v]slapp5 inplaats van ze te v]/]k51 zi*zelf en &]5 tot la/4 ,v&a> dat vel5 uit al te groote onv]draagzaamheid en uit vals*e godsdi5/ijv] liev] v]koz5 te lev5 ond] di]5 dan ond] m5s*51 ev5als knap5 ( jongel+51 die de b]isp+5 hunn] oud]s niet met gelijkmo$igheid v]drag5 kunn51 hun toevlu*t zoek5 9 d5 krijgsdi5/ en de ongemakk5 van d5 oorlog en e5 tyranniek gezag v]kiez5 bov5 huiselijke gemakk5 en vad]lijke v]man+5 en zi* alle mogelijke la/5 oplegg51 alle5 om zi* op hun oud]s te wrek54 ,ho(d/uk ,,xiv4 ,(s*oon dus de m5s*5 mee/al alles na> hun eig5 z9 tra*t5 9 te ri*t51 spruit5 niettem9 uit hun geme5s*appelijk v]b& veel me] voordeel5 dan nadeel5 voort4 ,da>om is het 't be/ hun ong]e*tigh$5 met gelijkmo$igheid te v]dur5 en zi* met ijv] toe te legg5 op al wat e5dra*t en het sluit5 van vri5ds*ap bevord]t4 ,ho(d/uk ,,xv4 ,e5dra*t is e5 uitvloeisel van al wat re*t1 billijk en e]zaam is4 ,want behalve onre*t en onbillijkheid1 kunn5 de m5s*5 ook niet go$ vel5 wat voor s*&elijk geh\d5 wordt1 zooals bijvoorbeeld het m9a*t5 van de e5maal aang5om5 z$5 van d5 /aat4 ,om tot ,liefde te /emm5 ev5wel wordt 9 de e]/e plaats v]eis*t al wat tot godsdi5/ en vroomheid behoort4 7,m5 zie hi]ov] de ,opm]k+5 ,i en ,,ii bij ,/ell+ ,,xxxvii en de ,opm]k+5 bij de ,/ell+5 ,,xlvi en ,,lxxiii van dit ,deel74 ,ho(d/uk ,,xvi4 ,bov5di5 pleegt e5dra*t ook dikwijls uit ,vrees voort te kom52 dan e*t] is zij onbetr\wba>4 ,m5 b$5ke da>bij dat ,vrees uit ,kle9mo$igheid ontspr+t en da>om met het gebruik d] ,r$e niets te mak5 heeft1 ev5m9 als ,m$elijd51 (s*oon dit d5 s*ijn heeft van ,vroomheid4 ,ho(d/uk ,,xvii4 ,bov5di5 kan m5 de m5s*5 ook door ,mildheid voor zi* w9n51 vooral h51 die niets bezitt5 wa>m$e zij zi* datg5e1 wat voor hun lev5sond]h\d b5oodigd is1 z\d5 kunn5 v]s*aff54 ,het gaat ev5wel de draagkra*t en het belang van e5 p>tikuli] v]re te bov5 om i$]5 behoeftige te help51 de rijkdom van e5 p>tikuli] is da>toe op v]re na niet to]eik5d4 ,ook is de gee/esaanleg van n enkel m5s* te bep]kt1 dan dat hij met i$]e5 vri5ds*ap z\ kunn5 sluit54 ,v&a> dat de arm5zorg ru/ op de geheele maats*appij en uitsluit5d e5 zaak is van algeme5 belang4 ,ho(d/uk ,,xviii4 ,bij het aanva>d5 van weldad5 en het betoon5 van onze dankba>heid moet onze zorg e5 geheel &]e zijn4 7,m5 zie hi]omtr5t de ,opm]k+5 bij de ,/ell+5 ,,lxx en ,,lxxi van dit ,deel74 ,ho(d/uk ,,xix4 ,de z9nelijke ,liefde v]d]1 d4w4z4 de teeldrift1 welke op li*amelijke s*oonheid b]u/ en 9 het algeme5 elke ,liefde1 welke e5 &]e oorzaak heeft dan vrijheid van ziel1 slaat li*t om 9 haat2 t5zij ze1 wat nog erg] is1 e5 soort van waanz9 is1 9 welk geval zij e] twe$ra*t dan e5dra*t te weeg br5gt,a#gf4 7,zie ,gevolg ,/4 ,,xxxi ,d4 ,,iii74 ,ho(d/uk ,,xx4 ,wat het huwelijk betreft3 dit is zond] twijfel 9 ov]e5/emm+ met de ,r$e1 wanne] de ,bege]te tot li*amelijke v]m5g+ niet sle*ts door s*oone vorm51 ma> ook door het liefdevol v]lang5 om k9d]5 voort te br5g5 en v]/&ig op te vo$51 wordt opgewekt1 en wanne] bov5di5 beid] ,liefde1 van man en vr\w1 niet alle5 li*amelijke s*oonheid1 ma> bov5al vrijheid van ziel tot oorzaak heeft4 ,ho(d/uk ,,xxi4 ,ook ,vlei]ij s*ept e5dra*t2 do* sle*ts door v]foeielijke di5/ba>heid ( tr\weloo%eid4 ,niem& to* wordt e]d] door vlei]ij +5om5 dan de hoogmo$ige1 die de e]/e wil zijn1 ma> het no*tans niet is4 ,ho(d/uk ,,xxii4 ,9 ,zelfv]a*t+ /eekt e5 soort van vals*e vroomheid en godsdi5/igheid4 ,en nietteg5/a&e ,zelfv]a*t+ het teg5deel is van ,hoogmo$1 is wie zi*zelf v]a*t to* ze] nauw v]want aan d5 hoogmo$ige4 7,zie ,opm]k+ ,/4 ,,lvii v4d4 ,d474 ,ho(d/uk ,,xxiii4 ,s*aamte bevord]t e5dra*t sle*ts 9 zulke gevall5 welke niet v]borg5 kunn5 word54 ,wijl voorts ,s*aamte e5 soort van ,droefheid is1 heeft zij met de ,r$e niets te mak54 ,ho(d/uk ,,xxiv4 ,de ov]ige a&o5+5 van ,droefheid1 welke wij jeg5s m5s*5 gevoel51 zijn re*t/reeks 9 /rijd met ,re*tva>digheid1 ,billijkheid1 ,e]zaamheid1 ,vroomheid en ,godsdi5/igheid1 en (s*oon ,v]ontwa>dig+ het mask] van ,billijkheid s*ijnt te drag51 z\ m5 to* zond] wet lev5 wa> het e5 i$] vrij /ond ov] de dad5 van &]5 te oordeel5 en zijn eig5 ( e5s &]s re*t te h&hav54 ,ho(d/uk ,,xxv4 ,gematigdheid ,m9zaamheid1 d4w4z4 die ,bege]te om d5 m5s*5 te behag51 welke op de ,r$e b]u/1 behoort tot de ,re*ts*ap5heid ,vroomheid 7gelijk wij 9 ,opm]k+ ,i ,/4 ,,xxxvii v4d4 ,d4 hebb5 gezegd74 ,ontspr+t zij e*t] uit e5 a&o5+ dan is zij ,e]zu*t1 (wel die ,bege]te wa>door ond] het mom van ,vroomheid mee/al twe$ra*t en op/& v]wekt word54 ,imm]s wie &]5 met raad en daad wil help51 opdat zij met hem het hoog/e go$ deela*tig word51 zal zi* 9 de e]/e plaats beijv]5 hun ,liefde te w9n51 niet e*t] h5 9 bewond]+ te br5g51 opdat zijn le] na> hem g5oemd worde1 en ev5m9 zal hij ook ma> de m9/e aanleid+ tot afgun/ gev54 ,voorts zal hij 9 het dagelijks* gesprek zi* er voor ho$5 op de f\t5 d] m5s*5 te wijz5 en ov] de m5s*elijke ma*teloo%eid zal hij niet dan spa>zaam sprek54 ,da>5teg5 zal hij bre$vo]ig uitweid5 ov] de m5s*elijke deugd ( ma*t en hoe deze tot volmak+ gebra*t kan word51 opdat de m5s*5 er zoodo5de na> gaan /rev5 na> het voors*rift d] ,r$e te lev51 niet uit ,vrees ( ,afke] voor /raf ( van het kwaad ma> alle5 door ,blijheid bewog54 ,ho(d/uk ,,xxvi4 ,buit5 d5 m5s* k5n5 wij ge5 enkel wez5 9 de ,natuur1 9 welks ,gee/ wij ons kunn5 v]heug51 wa>m$e wij b&5 van vri5ds*ap kunn5 sluit5 ( &]5 omgang aanknoop54 ,d]halve eis*t ons belang ook niet om wt ook 9 de w]eld d] d+51 behalve d5 m5s*1 te ontzi52 integ5deel le]t dit belang ons om de d+51 al na> hun v]s*ill5d nut1 te bew>51 te v]nietig51 ( op welke wijze dan ook voor ons gebruik ges*ikt te mak54 ,ho(d/uk ,,xxvii4 ,het nut dat wij trekk5 van de d+5 buit5 ons1 ligt--behalve dat wij door ze wa> te nem5 en van vorm te do5 v]&]5 erv>+ en k5nis opdo5--voornamelijk 9 de in/&h\d+ van ons ,li*aam4 ,uit dit oogpunt zijn 9 de e]/e plaats die d+5 nuttig1 welke het ,li*aam zoodanig vo$5 en ond]h\d5 kunn5 dat al zijn deel5 hun taak na> behoor5 kunn5 v]vull54 ,imm]s hoe ges*ikt] het ,li*aam is om vel]lei indrukk5 te ontvang5 en op vel]lei wijz5 op uitw5dige voorw]p5 9 te w]p51 hoe ges*ikt] ook de ,gee/ is tot d5k5 7zie ,/4 ,,xxxviii en ,,xxxix v4d4 ,d474 ,van d]gelijke zak5 s*ijn5 e*t] sle*ts ze] we9ige 9 de ,natuur voor te kom51 zoodat het1 om ons ,li*aam na> behoor5 te vo$5 noodig is tal van vo$+smiddel5 van v]s*ill5d5 a>d te gebruik54 ,imm]s het m5s*elijk ,li*aam is sam5ge/eld uit ze] veel deel5 van v]s*ill5d5 a>d1 welke voortdur5d vo$sel behoev51 en dat wel v]s*ill5d1 opdat het geheele ,li*aam ev5 ges*ikt blijve tot al wat uit zijn a>d kan voortvloei5 en bijgevolg ook de ,gee/ ev5 vatba> om veel 9 zi* op te nem54 ,ho(d/uk ,,xxviii4 ,om zi* dit alles te v]s*aff5 z\d5 de kra*t5 van elk op zi*zelf bezwa>lijk to]eik5d zijn1 indi5 de m5s*5 zi* niet tot gezam5lijk5 arbeid v]bond54 ,nu is het geld het ruilmiddel,a#gg voor alle d+5 geword51 hetge5 t5gevolge _h dat de voor/ell+ ervan d5 ,gee/ d] m5igte 9 hooge mate pleegt bezig te h\d52 imm]s m5 kan zi* nauwelijks e5 ( &]e soort van g5ot voor/ell51 zond] da>bij te d5k5 aan het geld als zijn oorzaak4 ,ho(d/uk ,,xxix4 ,dit is ev5wel sle*ts e5 ondeugd bij dieg551 die niet uit behoefte ( voor hun noodzakelijk lev5sond]h\d geld tra*t5 te v]di551 do* die zi* op de kun/ van w9/mak5 toelegg5 en zi* da>op nog hoogelijk lat5 voor/aan4 ,weliswa> zorg5 zij uit gewoonte voor hun ,li*aam1 do* k>iglijk1 omdat zij ev5veel van hun bezit wan5 te v]liez5 als zij aan de in/&h\d+ des ,li*aams be/$54 ,wie da>5teg5 het jui/e gebruik van het geld k5n5 en de mate van hun bezit alle5 regel5 na> hun behoefte1 lev5 tevr$5 met we9ig4 ,ho(d/uk ,,xxx4 ,da> nu alle zak5 go$ zijn welke de deel5 van het ,li*aam help5 bij het v]vull5 van hun taak en de ,blijheid hi]9 be/aat dat 's m5s*5 ma*t1 zo[el na> d5 ,gee/ als na> het ,li*aam1 wordt bevord]d ( v]me]d]d1 is dus alles wat ,blijheid s*5kt go$4 ,aangezi5 e*t] aan d5 &]5 kant de d+5 niet op ons inw]k5 met de b$oel+ om ons blijde te mak5 en hun w]k+ zi* niet ri*t na> ons belang1 en aangezi5 t5slotte ,blijheid mee/al sle*ts op n deel van het ,li*aam 9 het bijzond] betrekk+ heeft1 kunn5 a&o5+5 van ,blijheid 7als ,r$e en ,waakzaamheid al?ans niet bij de h& zijn7 en bijgevolg ook de ,bege]t51 welke uit h5 voortspruit51 bov5matig word54 ,wa>bij nog komt dat wij ond] invlo$ e5] a&o5+ datg5e voor het belangrijk/ h\d51 wat voor het oog5blik aang5aam is1 en toekom/ige zak5 niet met dezelfde a&o5+ kunn5 wa>de]54 7,zie de ,opm]k+5 bij ,/4 ,,xliv en ,,lx v4d4 ,d47 ,ho(d/uk ,,xxxi4 ,het bijgelo( s*ijnt da>5teg5 te le]5 dat go$ is wat droevig en sle*t wat blijde maakt4 ,do*1 zooals wij re$s zeid5 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,xlv v4d4 ,d473 niem&1 t5zij e5 afgun/ig wez51 zal zi* 9 mijn ma*teloo%eid en ongemak v]heug54 ,want hoe groot] ,blijheid wij gevoel51 tot hoe groot] volmak+ gaan wij ov] en bijgevolg hoe me] wij aan d5 goddelijk5 a>d deelnem51 en nooit kan ,blijheid sle*t zijn wanne] zij rek5+ h\dt met ons wa>a*tig belang4 ,wie da>5teg5 door ,vrees geleid wordt en het go$e doet om kwaad te v]mijd51 wordt ge5sz9s door de ,r$e geleid4 ,ho(d/uk ,,xxxii4 ,do* de m5s*elijke ma*t is uit]mate bep]kt en wordt door de ma*t d] uitw5dige d+5 one9dig ov]tr(f54 ,d]halve bezitt5 wij ook niet e5 vol/rekte ma*t om de d+5 buit5 ons voor ons gebruik ges*ikt te mak54 ,niettem9 zull5 wij alles wat ons1 9 /rijd met wat ons belang eis*t1 te beurt valt1 met gelijkmo$igheid drag5 indi5 wij ons sle*ts ervan bewu/ zijn dat wij onz5 pli*t g$aan hebb52 dat de ma*t welke wij bezitt5 zi* niet zoov] uit/rekte dat wij di5 teg5slag hadd5 kunn5 v]mijd51 en dat wij e5 deel zijn d] geheele ,natuur1 wi] orde wij moet5 volg54 ,indi5 wij dit held] en duidelijk inzi51 zal dit deel van onszelf dat ons ,v]/& g5oemd wordt1 d4w4z4 ons be/e deel1 volkom5 hi]9 b]u/5 en 9 deze b]u/+ tra*t5 te v]blijv54 ,want voorzoov] wij begrijp51 kunn5 wij niets bege]5 dan wat noodw5dig is en 9 vol/rekt niets &]s b]u/5 dan 9 wat wa> is4 ,d]halve is1 voorzoov] wij dit go$ begrijp51 ons be/e deel 9 ov]e5/emm+ met de orde d] geheele ,natuur4 ,e9de van het ,vi]de ,deel4 99 99 99 99 99 ,v4 ,,ov] ,,de ,,ma*t ,,van ,,het ,,v]/& ,,( ,,de ,,m5s*elijke ,,vrijheid 99 99 99 99 99 ,,voorr$e ,ik ga dan e9delijk ov] tot e5 &] g$eelte d] z$ele]1 en wel dat h&elt ov] de wijze ( d5 weg welke tot vrijheid leidt4 ,9 dit ,deel zal ik dus sprek5 ov] de ma*t d] ,r$e1 aantoon5 wat de ,r$e teg5ov] de a&o5+5 v]mag en v]d] wa>9 de ,vrijheid ( ,gelukzaligheid des ,gee/es be/aat2 wa>uit wij dan zull5 zi5 hoeveel ma*tig] de wijze is dan de onwet5de4 ,op welke wijze e*t] ( langs welk5 weg het v]/& behoort te word5 volmaakt en ook welke zorg aan het ,li*aam moet word5 be/e$ opdat het zijn taak na> behoor5 kan v]vull51 is hi] niet op zijn plaats1 het laat/e imm]s behoort tot de g5eeskunde1 het e]/e tot de logica4 ,hi] zal ik dus1 zooals ik gezegd heb1 alle5 ov] de ma*t van d5 ,gee/ ( van de ,r$e h&el5 en vr alles do5 zi5 hoe groote en ho$anige he]s*appij deze heeft ov] de a&o5+5 wat betreft hun b$w++ ( matig+4 ,want dat wij ge5 vol/rekte he]s*appij ov] h5 hebb51 w]d re$s hi]bov5 door ons aangetoond4 ,weliswa> hebb5 de ,/ocijn5 geme5d dat zij geheel en al van onz5 eig5 wil afh+5 en dat wij er vol/rekte he]s*appij ov] kond5 vo]54 ,ma> to* zijn zij1 wel niet op grond hunn] beg9sel51 ma> door e5 onafwijsb>e erv>+1 g$wong5 geword5 toe te gev51 dat er ge5 g]+e oef5+ en inspann+ voor v]eis*t wordt om ze te b$w+5 ( te matig54 ,hetge5 m51 als ik mij wel h]9n]1 heeft tra*t5 te v]duidelijk5 door e5 proef met twee hond51 e5 hui%ond en e5 ja*?ond1 welke m5 z wi/ af te ri*t51 dat t5slotte de hui%ond kon jag51 t]wijl de ja*?ond _h afgele]d haz5 te v]volg54 ,ook ,c>tesius ,desc>tes huldigt deze opvatt+ 9 niet g]+e mate4 ,hij to* bewe]de dat de ,ziel ( de ,gee/ voornamelijk zetelt 9 e5 zek] g$eelte d] h]s551 de zoog5aamde gl&ula p9ealis pijnappelkli]1 door welk] to$o5 de ,gee/ alle beweg+5 welke 9 het ,li*aam word5 opgewekt1 alsm$e de uitw5dige voorw]p51 wa>neemt2 t]wijl de ,gee/ ha> alle5 re$s door te will51 op v]s*ill5de wijz5 9 beweg+ kan br5g54 ,hij bewe]t dat deze kli] zoodanig midd5 9 de h]s55 is opgehang5 dat zij door de m9/e beweg+ d] di]lijke gee/5,a#gh zelf 9 beweg+ komt4 ,v]d] zegt hij dat deze kli] op ev5 zooveel v]s*ill5de wijz5 9 de h]s55 sl+]t als de di]lijke gee/5 teg5 ha> aan kunn5 bots5 en dat zij bov5di5 ev5veel v]s*ill5de indrukk5 ontvangt als er uitw5dige voorw]p5 zijn welke die di]lijke gee/5 teg5 ha> aan drijv54 ,v&a> dat1 wanne] lat] de kli] door d5 wil d] ziel die ha> h] en d] beweegt1 op de e5 ( &]e wijze 9 sl+]+ wordt gebra*t op dezelfde wijze als e5s vroeg] door de gee/51 to5 deze op e5 ( &]e wijze w]d5 voortg$rev51 de kli] dan zelf de lev5sgee/5 we] op dezelfde wijze zal voortdrijv5 en ri*t5 als zij vroeg] bij diezelfde sl+]+ d] kli] w]d5 afge/oot54 ,voorts bewe]t hij nog dat elke will+ van d5 ,gee/ van nature gebond5 is aan e5 bepaalde beweg+ d] kli]4 ,wanne] bijvoorbeeld iem& e5 v]wijd]d voorw]p bekijk5 wil1 br5gt deze will+ teweeg dat zijn pupil zi* v]wijdt4 ,wanne] hij e*t] alle5 ma> z\ d5k5 aan het v]wijd5 van zijn pupil z\ het hem niets bat5 d5 wil da>toe te hebb51 aangezi5 de ,natuur de beweg+ d] kli]1 welke di5t om de gee/5 na> de gezi*tsz5uw te drijv5 op e5 wijze1 welke het v]wijd5 ( v]nauw5 d] pupil bew]kt1 niet heeft v]bond5 met d5 wil om deze te v]wijd5 ( te v]nauw51 ma> uitsluit5d met d5 wil om na> e5 v]wijd]d ( di*tbij zijnd voorw]p te kijk54 ,t5slotte zegt hij dat1 (s*oon elke beweg+ di] kli] door de ,natuur van het beg9 van ons lev5 af v]bond5 s*ijnt te zijn met n bepaalde g$a*te1 wij to* ook nog door het gebruik &]e g$a*t5 er aan kunn5 va/knoop51 hetge5 hij tra*t te bewijz5 9 ,art4 ,l ,deel ,i ,de ,pass4 ,animae ,ov] de ,gemo$sa&o5+54 ,hi]uit maakt hij dan de gevolgtrekk+ dat er gn ziel zoo zwak is ( zij kan1 mits go$ geleid1 e5 vol/rekte ma*t ov] de h>t/o*t5 v]krijg54 ,deze to* zijn volg5s zijn def9itie3 gewa>word+51 gevoel5s ( a&o5+5 d] ziel1 welke bijzond]lijk tot ha>zelf behoor5 en welke 7let wel67 ont/aan1 9 /& blijv5 en v]/]kt word5 door e5 ( &]e beweg+ d] gee/5 7zie art4 ,,xxvii ,d4 ,i ,pass4 ,an47 ,aangezi5 wij nu aan i$] will+ e5 ( &]e beweg+ d] kli] en bijgevolg van de gee/5 kunn5 v]b9d5 en de bepal+ van onz5 wil alle5 van onze eig5 ma*t afhangt1 z\d5 wij dus e5 vol/rekte he]s*appij ov] onze h>t/o*t5 kunn5 v]krijg51 indi5 wij sle*ts onz5 wil liet5 bepal5 door die bepaalde en va/e beg9sel5 na> welke wij onze lev5sdad5 w5s*t5 te ri*t5 en da>door beweg+5 van a&o5+51 welke wij hebb5 wild51 met deze beg9sel5 v]bond54 ,dit is de me5+ van dez5 ze] b]oemd5 man 7voorzoov] ik die uit zijn eig5 woord5 kan opmak571 en ik z\ nauwelijks kunn5 geloov5 dat e5 d]gelijk man ha> heeft uitgesprok51 w>e zij m9d] s*]pz9nig gewee/4 ,wa>lijk1 niet g5oeg kan ik mij er ov] v]baz5 dat e5 wijsge]1 die zi* zoo va/elijk _h voorg5om5 alle5 uit vanzelf sprek5de beg9sel5 iets af te leid5 en alle5 te beve/ig5 wat hij held] en duidelijk _h begrep52 die nog wel d5 s*ola/iek5 zoo h]haaldelijk v]weet dat zij dui/]e zak5 uit geheimz9nige eig5s*app5 wild5 v]kl>51 zelf e5 ond]/ell+ aanneemt1 dui/]d] dan de mee/ geheimz9nige eig5s*ap4 ,wat1 zoo vraag ik1 v]/aat hij ond] de e5heid van ,gee/ en ,li*aam8 ,welke held]e en duidelijke voor/ell+ heeft hij1 zoo vraag ik1 van e5 g$a*te1 welke t5 nauw/e v]bond5 z\ zijn met e5 kle9 deeltje van e5 ( &]e kwantitatieve massa /(4 ,wel ga>ne z\ ik will5 dat hij ons die e5heid e5s uit ha> naa/e oorzaak v]kla>de4 ,ma> integ5deel zijn de voor/ell+51 welke hij zi* vormde van ,gee/ en ,li*aam zooze] van elka> v]s*ill5d1 dat hij no* van die e5heid1 no* van d5 ,gee/ zelf ook ma> n enkele oorzaak heeft kunn5 aanwijz51 ma> het noodig vond zijn toevlu*t te nem5 tot de oorzaak van het gans*e heelal1 d4w4z4 tot ,god4 ,voorts z\ ik ga>ne will5 wet5 hoeveel grad5 van beweg+ de ,gee/ aan die pijnappelkli] kan me$eel5 en met hoe groote kra*t hij ha> sl+]5de h\dt4 ,want ik weet niet ( die kli] langzam] ( snell] door d5 ,gee/ wordt rondg$rev5 dan door de lev5sgee/51 en ( de beweg+5 d] a&o5+5 welke wij zoodo5de va/ aan bepaalde beg9sel5 v]bond51 niet miss*i5 door li*amelijke oorzak5 we] van h5 kunn5 losrak52 wa>uit dan bijvoorbeeld z\ volg5 dat1 (s*oon de ,gee/ zi* va/elijk _h voorg5om5 e5 zek] geva> tegemoet te gaan en met dit besluit de beweg+5 d] /\tmo$igheid _h v]bond51 de kli]1 op het gezi*t van het geva> niettem9 aldus kon gaan sl+]51 dat de ,gee/ aan niets &]s dan aan de vlu*t kon d5k54 ,w]kelijk1 er be/aat ge5 oorzakelijk v]b& tuss*5 wil en beweg+1 da>om is er ook ge5 v]gelijk+ mogelijk tuss*5 de ma*t ( de kra*t van ,gee/ en ,li*aam1 en bijgevolg kan de kra*t van het laat/e ook niet door de kra*t van d5 e]/e 9 bepaalde ri*t+ geleid word54 ,da>bij komt dat m5 deze kli] ge5sz9s z midd5 9 de h]s55 geleg5 v9dt1 dat zij zoo gemakkelijk op zoovele wijz5 rondg$rev5 z\ kunn5 word5 en dat ook niet alle z5uw5 zi* tot 9 de h]s5holte uit/rekk54 ,e9delijk ga ik alles wat hij ov] d5 wil en di5s vrijheid bewe]t voorbij1 aangezi5 ik al h]haaldelijk g5oeg heb aangetoond dat dit alles onjui/ is4 ,wijl dus de ma*t des ,gee/es1 gelijk ik hi]bov5 heb aangetoond1 alle5 door het v]/& bepaald wordt1 zull5 wij ook de g5eesmiddel5 teg5 onze a&o5+5--van welke ik gelo( dat alle m5s*5 ze weliswa> bij erv>+ k5n51 do* alle5 ma> niet s*]p wa>nem5 en duidelijk ond]s*eid5--uitsluit5d uit de k5nis van d5 ,gee/ moet5 afleid51 en uit deze k5nis ook tev5s al wat /rekt tot zijn gelukzaligheid4 ,,grondwa>h$5 7,axioma's7 ,i4 ,wanne] 9 nzelfde voorw]p twee teg5/rijdige beweg+5 word5 opgewekt1 moet noodzakelijk f 9 beide1 f 9 e5 da>van e5 v]&]+ plaats grijp51 totdat zij oph\d5 teg5/rijdig te zijn4 ,,ii4 ,de kra*t e5] uitw]k+ wordt bepaald door de kra*t h>] oorzaak1 voorzoov] ha> wez5 door het wez5 di] oorzaak v]kla>d ( bepaald wordt4 7,dit ,axioma blijkt uit ,/ell+ ,,vii ,deel ,,iii74 ,,/ell+5 ,/ell+ ,i4 ,op dezelfde wijze als 9 d5 ,gee/ de g$a*t5 en voor/ell+5 d] d+5 g]angs*ikt en aane5ges*akeld zijn1 volg5 op elka> en s*akel5 zi* aane5 de gewa>word+5 des ,li*aams1 ( de beeld5 indrukk5 d] d+5 op het ,li*aam4 ,bewijs4 ,de orde en het v]b& d] voor/ell+5 zijn 7vlg4 ,/4 ,,vii ,d4 ,,ii7 dezelfde als orde en v]b& d] d+5 en omgeke]d zijn de orde en het v]b& d] d+5 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,vi en ,/4 ,,vii ,d4 ,,ii7 dezelfde als orde en v]b& d] voor/ell+54 ,d]halve3 ev5als orde en v]b& d] voor/ell+5 9 d5 ,gee/ 7vlg4 ,/4 ,,xviii ,d4 ,,ii7 de orde en het v]b& d] d+5 volg51 ev5zoo is er ook omgeke]d 7vlg4 ,/4 ,,ii ,d4 ,,iii7 e5 orde en v]b& van li*aams9drukk51 geheel beantwoord5de aan de wijze wa>op de g$a*t5 en voor/ell+5 d] d+5 g]angs*ikt en aane5ges*akeld zijn 9 d5 ,gee/4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,ii4 ,indi5 wij e5 gemo$sbeweg+ ( a&o5+ s*eid5 van de g$a*te aan e5 uitw5dige oorzaak en met &]e g$a*t5 v]b9d51 gaan ,liefde ( ,haat jeg5s die uitw5dige oorzaak1 ev5als alle zielsb]o]+51 welke uit deze a&o5+5 ontsprong51 te niet4 ,bewijs4 ,datg5e imm]s wat het wez5 van ,liefde ( ,haat uitmaakte1 is ,blijheid ( ,droefheid1 v]gezeld door de voor/ell+ e5] uitw5dige oorzaak1 7vlg4 ,def9ities ,,vi en ,,vii d] ,a&474 ,wanne] dus deze is opgehev51 is tev5s het wez5 van de ,liefde ( van d5 ,haat opgehev54 ,d]halve gaan deze a&o5+5 en die welke er uit voortvloei51 te niet4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,iii4 ,e5 a&o5+1 welke lijd+ is1 h\dt op e5 lijd+ te zijn1 zoodra wij er ons e5 held]e en duidelijke voor/ell+ van vorm54 ,bewijs4 ,e5 a&o5+ welke lijd+ is1 is e5 v]w>de voor/ell+ 7vlg4 ,alg4 ,def9itie d] ,a&474 ,indi5 wij dus van dezelfde a&o5+ e5 held]e en duidelijke voor/ell+ vorm51 zal deze voor/ell+ zi* niet &]s dan 9 r$elijk opzi*t,a#gi van die a&o5+ zelf1 voorzoov] zij alle5 betrekk+ heeft op d5 ,gee/1 ond]s*eid5 7vlg4 ,/4 ,,xxi en ,opm]k+ ,d4 ,,ii74 ,d]halve zal 7vlg4 ,/4 ,,iii ,d4 ,,iii7 deze a&o5+ oph\d5 e5 lijd+ te zijn4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,wij hebb5 e5 a&o5+ dus des te me] 9 onze ma*t1 en de ,gee/ heeft des te m9d] door ha> te lijd51 na> mate wij ha> bet] k5n54 ,/ell+ ,,iv4 ,het ,li*aam ontvangt ge5 indruk van welke wij ons niet e5 ( &]e held]e en duidelijke voor/ell+ kunn5 mak54 ,bewijs4 ,wat aan all5 geme5 is1 kan niet &]s dan adaequaat word5 begrep5 7vlg4 ,/4 ,,xxxviii ,d4 ,,ii74 ,d]halve 7vlg4 ,/4 ,,xii en ,hulp/ell+ ,,ii1 te v9d5 a*t] ,opm]k+ ,/4 ,,xiii ,d4 ,,ii7 ontvangt het ,li*aam ge5 indruk van welke wij ons niet e5 ( &]e held]e en duidelijke voor/ell+ kunn5 mak54 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,hi]uit volgt dat er ook ge5 a&o5+ be/aat1 van welke wij ons niet e5 ( &]e held]e en duidelijke voor/ell+ kunn5 vorm54 ,imm]s e5 a&o5+ is de voor/ell+ van e5 li*aams9druk 7vlg4 ,alg4 ,def9itie d] ,a&471 welke voor/ell+ dus 7vlg4 voorga&e ,/47 e5 ( &] held] en duidelijk begrip moet insluit54 ,opm]k+3 ,aangezi5 er 7vlg4 ,/4 ,,xxxvi ,d4 ,i7 niets be/aat wa>uit niet e5 ( &]e uitw]k+ voortvloeit en wij al wat volgt uit e5 voor/ell+1 welke voor ons adaequaat is1 held] en duidelijk begrijp5 7vlg4 ,/4 ,,xl ,d4 ,,ii71 volgt hi]uit1 dat i$] de ma*t heeft zi*zelf en zijn a&o5+51 zoo niet geheel en al1 dan to* t5 deele1 held] en duidelijk te begrijp51 en bijgevolg er voor te zorg5 dat hij er m9d] van te lijd5 heeft4 ,wij behoor5 ons dus vooral drop toe te legg51 om elke a&o5+ zooveel mogelijk held] en duidelijk te le]5 k5n51 t5 e9de zoodo5de d5 ,gee/1 van die a&o5+ zelf uitga&e1 te do5 d5k5 aan d+51 welke hij held] en duidelijk begrijpt en wa>9 hij volkom5 b]u/2 da>door de a&o5+ te s*eid5 van ha> uitw5dige oorzaak en met w>e g$a*t5 te v]b9d54 ,het gevolg zal dan zijn dat niet alle5 ,liefde en ,haat te niet gaan 7vlg4 ,/4 ,,ii v4d4 ,d47 ma> ook dat de ,drang ( de ,bege]t51 welke uit zulk e5 a&o5+ pla*t5 voort te kom51 niet bov5matig kunn5 word54 7,vlg4 ,/4 ,,lxi ,d4 ,,iv74 ,m5 v]gete namelijk vooral niet dat het nzelfde ,drang is wa>door de m5s* nu e5s h&elt1 dan we] lijdt4 ,zoo hebb5 wij bijvoorbeeld do5 zi5 dat het met d5 m5s*elijk5 a>d aldus ge/eld is1 dat i$] v]langt dat de ov]ige m5s*5 na> zjn z9 zull5 lev5 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,xxxi ,d4 ,,iii74 ,deze ,drang nu is bij d5 m5s*1 die niet door de ,r$e geleid wordt1 e5 lijd+1 welke ,e]zu*t g5oemd wordt en welke niet veel van ,hoogmo$ v]s*ilt4 ,da>5teg5 is hij bij d5 m5s*1 die na> de voors*rift5 d] ,r$e leeft1 e5 h&el+ ( deugd1 welke ,re*ts*ap5heid ,vroomheid heet 7zie ,opm]k+ ,i ,/4 ,,xxxvii ,d4 ,,iv en het twe$e bewijs di]zelfde ,/474 ,ev5zoo zijn alle &]e v]lang5s ( ,bege]t5 sle*ts 9 zoov]re lijd+5 als zij door inadaequate voor/ell+5 word5 opgewekt ( da>uit voortkom54 ,alle ,bege]t5 to*1 wa>door wij tot e5 ( &]e h&el+ g$rev5 word51 kunn5 zo[el uit adaequate als uit inadaequate voor/ell+5 ontspr+54 7,zie ,/4 ,,lix ,d4 ,,iv74 ,er is dus 7om tot mijn uitgangspunt t]ug te ke]57 ge5 voortreffelijk] heelmiddel1 en dat tev5s 9 onze ma*t /aat1 teg5 de a&o5+5 te b$5k5 dan hun jui/e k5nis2 aangezi5 de ,gee/ ge5 enkel &] v]mog5 bezit dan om te d5k5 en adaequate voor/ell+5 te vorm51 gelijk wij hi]bov5 hebb5 aangetoond 7vlg4 ,/4 ,,iii ,d4 ,,iii74 ,/ell+ ,v4 ,e5 a&o5+1 opgewekt door iets dat wij ons zond] me],a#hj1 en no* als noodw5dig1 no* als mogelijk1 no* als toevallig voor/ell51 is ond] ov]ig5s gelijke om/&igh$51 /]k] dan alle &]e4 ,bewijs4 ,de a&o5+1 opgewekt door iets dat wij voor vrij h\d5 is /]k] dan die1 teweeg gebra*t door iets noodw5digs 7vlg4 ,/4 ,,lix ,d4 ,,iii7 en bijgevolg veel /]k] dan die1 v]oorzaakt door iets dat wij als mogelijk ( als toevallig bes*\w5 7vlg4 ,/4 ,,xi ,d4 ,,iv74 ,ma> zi* iets als vrij voor/ell5 kan niets &]s beteek55 dan dat wij het ons zond] me] voor/ell51 zond] al de oorzak51 wa>door het tot zijn w]k+ g$rev5 wordt1 te k5n5 7vlg4 hetge5 wij 9 ,opm]k+ ,/4 ,,xxxv ,d4 ,,ii hebb5 aangetoond74 ,d]halve zal de a&o5+1 opgewekt door iets dat wij ons zond] me] voor/ell51 ond] ov]ig5s gelijke om/&igh$51 /]k] zijn dan die1 teweeggebra*t door iets noodw5digs1 mogelijks ( toevalligs1 en bijgevolg /]k] dan alle &]e4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,vi4 ,na>mate de ,gee/ alle d+5 als noodw5dig begrijpt1 heeft hij me] ma*t ov] zijn a&o5+51 (wel heeft hij m9d] van h5 te lijd54 ,bewijs4 ,de ,gee/ begrijpt kan inzi5 dat alle d+5 noodw5dig zijn 7vlg4 ,/4 ,,xxix ,d4 ,i7 en dat zij door e5 one9dig v]b& van oorzak5 tot be/aan en w]k+ g5oopt word5 7vlg4 ,/4 ,,xxviii ,d4 ,i74 ,d]halve bew]kt hij 7vlg4 voorga&e ,/47 voorzoov] hij dit begrijpt1 dat hij van de a&o5+51 welke uit die d+5 voortspruit51 m9d] te lijd5 heeft en dat hij 7vlg4 ,/4 ,,xlviii ,d4 ,,iii7 9 g]+]e mate door h5 wordt aang$aan4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,hoe me] deze k5nis1 namelijk dat de d+5 noodw5dig zijn1 die bijzond]e d+5 betreft1 welke wij ons het duidelijk/ en lev5dig/ voor/ell51 hoe groot] ook de ma*t van d5 ,gee/ ov] de a&o5+5 zal zijn1 hetge5 ook de erv>+ zelve bewij/4 ,wij zi5 imm]s hoe ,droefheid ov] e5 go$ dat v]lor5 g+1 v]za*t wordt1 zoodra dege5 die het v]loor1 b$5kt dat hij het op ge5 enkele wijze _h kunn5 beh\d54 ,zoo zi5 wij ook dat niem& k9d]5 beklaagt omdat zij niet kunn5 sprek51 loop5 ( logis* r$5e]51 ( ook omdat zij zooveel j>5 als onbewu/ van zi*zelf lev54 ,indi5 e*t] de mee/e m5s*5 volwass5 t] w]eld kwam5 en sle*ts e5 enkele als k9d1 dan z\ i$] zulk e5 k9d beklag51 wijl m5 dan het k9d-zijn niet als e5 natuurlijk1 noodw5dig iets z\ bes*\w51 ma> als e5 f\t ( zonde van de ,natuur4 ,en zoo z\d5 wij nog tal van d]gelijke voorbeeld5 kunn5 gev54 ,/ell+ ,,vii4 ,a&o5+51 welke uit de ,r$e ontspruit5 ( door ha> word5 opgewekt1 zijn1 indi5 m5 ook rek5+ h\dt met d5 tijd op d5 duur ma*tig] dan a&o5+5 welke op bijzond]e d+5 betrekk+ hebb5 welke wij als afwezig bes*\w54 ,bewijs4 ,wij bes*\w5 iets niet als afwezig op grond van de a&o5+ wa>m$e wij het ons voor/ell51 ma> doordat ons ,li*aam e5 &]5 indruk ond]gaat1 welke het oog5blikkelijk be/aan ervan uitsluit 7vlg4 ,/4 ,,xvii ,d4 ,,ii74 ,da>om is e5 a&o5+1 welke betrekk+ heeft op e5 zaak welke wij als afwezig bes*\w51 ook niet van di5 a>d dat zij 's m5s*5 ov]ige h&el+5 en v]mog5s z\ kunn5 behe]s*5 7zie hi]ov] ,/4 ,,vi ,d4 ,,iv71 do* integ5deel van zulk e5 a>d dat zij door &]e a&o5+51 welke het be/aan van die uitw5dige oorzaak buit5sluit51 op e5 ( &]e wijze kan word5 belemm]d 7vlg4 ,/4 ,,ix ,d4 ,,iv74 ,e5 a&o5+ ev5wel welke uit de ,r$e voortspruit1 heeft noodzakelijk betrekk+ op algeme5e eig5s*app5 van d+5 7zie4 de ,def9itie d] ,r$e 9 ,opm]k+ ,,ii ,/4 ,,xl ,d4 ,,ii71 welke eig5s*app5 wij /e$s als aanwezig bes*\w5 7wijl er imm]s niets zijn kan dat hun oog5blikkelijk be/aan uitsluit7 en welke wij ons /e$s op dezelfde wijze voor/ell5 7,/4 ,,xxxviii ,d4 ,,ii74 ,v&a> dat zulk e5 a&o5+ ook /e$s dezelfde blijft1 en bijgevolg zull5 7vlg4 ,axioma ,i v4d4 ,d47 alle a&o5+51 welke met ha> 9 /rijd zijn en door hun uitw5dige oorzak5 niet word5 ond]/eund1 zi* me] en me] bij ha> moet5 aanpass51 totdat zij t5slotte niet me] met ha> 9 /rijd zijn4 ,9 zoov] is dus de a&o5+1 welke uit de ,r$e voortspruit ma*tig]4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,viii4 ,e5 a&o5+ is des te /]k] na>mate zij door mr gelijktijdig sam5w]k5de oorzak5 wordt opgewekt4 ,bewijs4 ,vele oorzak5 tegelijk v]mog5 me] dan indi5 het er m9d] w>5 7vlg4 ,/4 ,,vii ,d4 ,,iii74 ,d]halve zal 7vlg4 ,/4 ,v ,d4 ,,iv7 e5 a&o5+ des te /]k] zijn1 na>mate zij door mr gelijktijdige oorzak5 wordt opgewekt4 ,h4t4b4w4 ,deze /ell+ blijkt ook uit ,axioma ,,ii van dit ,deel4 ,/ell+ ,,ix4 ,e5 a&o5+ welke door vele en v]s*ill5de oorzak5 wordt teweeg gebra*t1 die de ,gee/ tegelijk met die a&o5+ bes*\wt1 is m9d] s*adelijk en doet ons m9d] lijd5 7en elk di] oorzak5 maakt m9d] indruk op ons71 dan e5 &]e ev5 /]ke a&o5+1 welke sle*ts n ( we9ige oorzak5 heeft4 ,bewijs4 ,e5 a&o5+ is alle5 9 zoov] sle*t ( geva>lijk als de ,gee/ er door belemm]d wordt te d5k5 7vlg4 ,/4 ,,xxvi en ,,xxvii ,d4 ,,iv74 ,d]halve is e5 a&o5+1 wa>door de ,gee/ g5oopt wordt aan vele d+5 te gelijk te d5k51 m9d] s*adelijk dan e5 ev5 /]ke &]e1 welke d5 ,gee/ zooze] 9 de bes*\w+ van n ( enkele voorw]p5 gevang5 h\dt1 dat hij aan &]e niet me] d5k5 kan4 ,dit wat het e]/e betreft4 ,wijl voorts het wez5 van d5 ,gee/1 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,vii ,d4 ,,iii7 zijn v]mog51 uitsluit5d 9 d5k5 be/aat 7vlg4 ,/4 ,,xi ,d4 ,,ii71 lijdt de ,gee/ m9d] door e5 a&o5+1 welke hem noopt aan vele d+5 te d5k51 dan door e5 ev5 groote1 welke zijn a&a*t voor n ( enkele voorw]p5 9 beslag neemt4 ,dit wat het twe$e punt aangaat4 ,t5slotte is zulk e5 a&o5+ 7vlg4 ,/4 ,,xlviii ,d4 ,,iii7 voorzoov] zij door vele uitw5dige oorzak5 wordt teweeg gebra*t1 t5 opzi*te van elk di] oorzak5 ook zwakk]4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,x4 ,zoolang wij niet door a&o5+51 welke /rijdig zijn met onz5 a>d1 word5 aangegrep51 hebb5 wij de ma*t om de indrukk5 van ons ,li*aam te rangs*ikk5 en aane5 te s*akel5 volg5s orde des begrips,a#ha4 ,bewijs4 ,a&o5+5 welke 9 /rijd zijn met onz5 a>d1 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xxx ,d4 ,,iv71 welke sle*t zijn1 zijn sle*t inzv] als zij d5 ,gee/ belemm]5 9 het begrijp5 7vlg4 ,/4 ,,xxvii ,d4 ,,iv74 ,zoolang wij dus niet word5 aangegrep5 door a&o5+5 welke met onz5 a>d 9 /rijd zijn1 wordt het v]mog5 van d5 ,gee/1 wa>m$e hij de d+5 tra*t te begrijp5 7vlg4 ,/4 ,,xxvi ,d4 ,,iv7 niet belemm]d en bezit de ,gee/ dus de ma*t om held]e en duidelijke voor/ell+5 te vorm5 en zak5 uit elka> af te leid51 7zie ,opm]k+ ,,ii ,/4 ,,xl en ,opm]k+ ,/4 ,,xlvii ,d4 ,,ii74 ,bijgevolg 7vlg4 ,/4 ,i v4d4 ,d47 hebb5 wij ook zoolang de ma*t om de indrukk5 des ,li*aams te rangs*ikk5 en aane5 te s*akel5 volg5s orde des begrips4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,door dit v]mog5 om de indrukk5 des ,li*aams jui/ te rangs*ikk5 en aane5 te s*akel51 kunn5 wij er voor zorg5 dat wij niet li*t door sle*te a&o5+5 word5 aangegrep54 ,imm]s 7vlg4 ,/4 ,,vii v4d4 ,d47 er is me] kra*t toe noodig om a&o5+51 welke volg5s orde des begrips g]angs*ikt en v]bond5 zijn1 dan om onzek]e en vage te b$w+54 ,het be/e dus wat wij kunn5 do51 zoolang wij nog ge5 volmaakte k5nis onz] a&o5+5 bezitt51 is e5 jui/e lev5swijze ( va/e lev5sbeg9sel5 aan te nem51 deze ons 9 het geheug5 te pr5t5 en voortdur5d toe te pass5 9 al die bijzond]e gevall5 welke 9 het lev5 veelvuldig voorkom51 opdat zoodo5de ons voor/ell+sv]mog5 diep van h5 doordrong5 worde en zij ons voortdur5d t5 di5/e /aan4 ,zoo hebb5 wij bijvoorbeeld als lev5sregel aang5om5 7zie ,/4 ,,xlvi en ,opm]k+ ,d4 ,,iv7 dat ,haat door ,liefde ( ,edelmo$igheid moet word5 ov]wonn51 niet e*t] met w$]ke]ig5 ,haat v]gold54 ,om ev5wel dit voors*rift d] ,r$e /e$s voor toepass+ g]e$ te hebb51 moet m5 de dagelijks voorkom5de kwade bejeg5+5 k5n5 en dikwijls ov]pe9z51 ook hoe m5 ze het be/ door ,edelmo$igheid afwe]t4 ,zoo imm]s br5g5 wij de voor/ell+ van zulk e5 kwade bejeg5+ met die van di5 lev5sregel 9 v]b& en zal deze laat/e 7vlg4 ,/4 ,,xviii ,d4 ,,ii7 /e$s bij de h& zijn wanne] die bejeg5+ ons e5s w]kelijk te beurt valt4 ,indi5 wij nu tev5s doordrong5 zijn van ons wa>a*tig belang en van het go$e dat uit w$]zijds*e vri5ds*ap en maats*appelijk5 omgang voortspruit1 en bov5di5 ov]weg5 dat van e5 jui/e lev5swijze de hoog/e zielsru/ het gevolg is 7vlg4 ,/4 ,,lii ,d4 ,,iv7 en dat de m5s*51 ev5als alle d+51 kra*t5s de noodw5digheid van hunn5 a>d h&el52 dan zull5 die ,boo%eid en die ,haat1 welke door kwade bejeg5+ pleg5 te word5 opgewekt1 sle*ts e5 g]+ g$eelte onz] a&a*t 9 beslag nem5 en gemakkelijk ov]wonn5 word54 ,en indi5 al de ,toorn1 welke het gevolg is van ze] groot onre*t1 niet zoo li*t ov]wonn5 wordt1 zoo zal m5 hem to*1 hoewel niet zond] twee/rijd1 9 veel kort] tijd te bov5 kom51 dan wanne] m5 dit alles niet van te vor5 aldus ov]wog5 _h1 gelijk blijkt uit de /ell+5 ,,vi1 ,,vii en ,,viii van dit ,deel4 ,ev5zoo behoort m5 na te d5k5 ov] de gee/kra*t welke noodig is om ,vrees van zi* af te zett54 ,m5 /elle zi* namelijk de gewone gev>51 wa>aan m5 9 het lev5 bloot /aat1 beurtel+s en h]haaldelijk voor oog5 en ov]wege hoe m5 ze door teg5woordigheid van gee/ en kloekmo$igheid het be/e kan v]mijd5 ( te bov5 kom54 ,m5 b$5ke ook dat wij bij het ord55 van onze g$a*t5 en voor/ell+5 /e$s moet5 lett5 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,lxiii ,d4 ,,iv en ,/4 ,,lix ,d4 ,,iii7 op wat er go$s 9 i$] d+ /eekt1 opdat wij /e$s door e5 a&o5+ van ,blijheid tot h&el5 word5 g$rev54 ,zoo moet iem&1 die bem]kt dat hij l te ze] /reeft na> roem1 ov] het jui/e gebruik da>van nad5k53 met welke b$oel+ hij er na> /reeft en met welke middel5 hij hem b]eik5 zal2 niet e*t] ov] het misbruik ervan en ov] de ijdelheid en on/&va/igheid des m5s*5 en d]gelijke zak51 wa>m$e alle5 li$5 die zielsziek zijn zi* bezigh\d54 ,imm]s jui/ e]zu*tig5 kwell5 zi* het mee/ met d]gelijke g$a*t51 wanne] zij er aan wanhop5 d5 roem di5 zij bege]51 te b]eik52 t]wijl zij1 (s*oon zij gal spuw51 no*tans voor wijz5 will5 doorgaan4 ,het is dan ook wel zek] dat zij die het h>d/ s*reeuw5 ov] het misbruik van d5 roem en ov] de ijdelheid d] w]eld1 jui/ het mee/ bege]ig erna> zijn4 ,en dit is niet sle*ts e5 k5m]k van e]zu*tig51 ma> van all5 wi5 de =tu9 niet gun/ig is en die zwak van ziel zijn4 ,want ook e5 arme vrek laat niet af te smal5 ov] het misbruik van geld en rijkdom1 t]wijl hij da>m$e alle5 ma> b]eikt dat hij zi*zelf kwelt en aan &]5 laat m]k51 dat niet alle5 zijn eig5 armo$e1 ma> ook &]] rijkdom hem met erg]nis v]vult4 ,ev5zoo d5k5 li$51 die door hun geliefde w]d5 afgewez51 ov] niets &]s dan ov] de on/&va/igheid en tr\weloo%eid d] vr\w5 en al hun ov]ige afgezaagde gebrek51 t]wijl zij dit alles dadelijk v]get5 zijn zoodra hun lief h5 we] go$ ontvangt4 ,wie zi* dus alle5 uit ,liefde tot ,vrijheid beijv]t zijn a&o5+5 en lu/5 te matig51 zal dus zooveel mogelijk er na> /rev5 de deugd5 en hun oorzak5 te le]5 k5n5 en zijn ziel te v]vull5 met die vreugde1 welke uit hun wa>a*tige k5nis voortspruit4 ,all]m9/ e*t] zal hij zi* bezig h\d5 met de gebrek5 d] m5s*51 h5 bes*imp5 en zi*zelf paai5 met e5 vals*5 s*ijn van vrijheid4 ,wie dit alles na>/ig 9 het oog h\dt 7en dit is imm]s zoo moeilijk niet7 en toepa/1 zal zond] twijfel b9n5 kort5 tijd 9 /aat zijn 9 de mee/e gevall5 zijn dad5 na> de bevel5 d] ,r$e te ri*t54 ,/ell+ ,,xi4 ,na>mate e5 beeld indruk op me] zak5 betrekk+ heeft1 zal het h]haaldelijk] vrkom5 ( zi* do5 geld5 en neemt het d5 ,gee/ me] 9 beslag4 ,bewijs4 ,imm]s na>mate e5 beeld ( a&o5+ op me] zak5 betrekk+ heeft1 zijn er ook me] oorzak5 wa>door het kan word5 opgewekt ( aangewakk]d1 al welke oorzak5 de ,gee/ 7vlg4 het ond]/elde7 jui/ t5gevolge van die a&o5+1 tegelijk bes*\wt4 ,d]halve zal die a&o5+ ev5 dikwijls als elk di] oorzak5 voorkom5 ( zi* do5 geld5 en d5 ,gee/ 7vlg4 ,/4 ,,viii v4d4 ,d47 me] 9 beslag nem54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xii4 ,de beeld5 d] d+5 word5 li*t] v]bond5 met beeld51 betrekk+ hebb5d op d+51 welke wij held] en duidelijk begrijp51 dan met &]e4 ,bewijs4 ,d+51 welke wij held] en duidelijk begrijp51 zijn f algeme5e eig5s*app51 f wat da>uit kan word5 afgeleid 7zie de ,def9itie d] ,r$e 9 ,opm]k+ ,,ii ,/4 ,,xl ,d4 ,,ii71 en hun voor/ell+ zal dus dikwijls 9 ons word5 opgewekt 7vlg4 voorga&e ,/474 ,het kan d]halve li*t] voorkom5 dat wij &]e zak5 gelijktijdig met h5 dan met we] &]e bes*\w51 en bijgevolg 7vlg4 ,/4 ,,xviii ,d4 ,,ii7 zull5 wij ze ook li*t] met h5 9 v]b& br5g54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xiii4 ,na>mate e5 beeld met me] &]e v]bond5 is1 zal het me] 9 ons opkom54 ,bewijs4 ,imm]s na>mate e5 beeld met me] &]e v]bond5 is1 zull5 er 7vlg4 ,/4 ,,xviii ,d4 ,,ii7 ook me] oorzak5 zijn wa>door het kan word5 opgewekt4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xiv4 ,de ,gee/ heeft het 9 zijn ma*t alle li*aams9drukk5 ( alle beeld5 d] d+51 tot de voor/ell+ ,gods t]ug te br5g54 ,bewijs4 ,er is ge5 li*aams9druk wa>van de ,gee/ niet e5 ( &]e held]e en duidelijke voor/ell+ kan vorm5 7vlg4 ,/4 ,,iv v4d4 ,d474 ,d]halve heeft hij het 9 zijn ma*t 7vlg4 ,/4 ,,xv ,d4 ,i7 om ze all5 tot de voor/ell+ ,gods t]ug te br5g54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xv4 ,wie zi*zelf en zijn a&o5+5 held] en duidelijk begrijpt1 heeft ,god lief en wel des te me] na>mate hij zi*zelf en zijn a&o5+5 bet] begrijpt4 ,bewijs4 ,wie zi*zelf en zijn a&o5+5 held] en duidelijk begrijpt1 v]heugt zi* 7vlg4 ,/4 ,,liii ,d4 ,,iii7 en dat wel met de begeleid5de g$a*te aan ,god 7vlg4 voorga&e ,/474 ,d]halve heeft hij 7vlg4 ,def9itie ,,vi d] ,a&47 ,god lief en dat wel 7om dezelfde r$57 des te me]1 na>mate hij zi*zelf en zijn a&o5+5 bet] begrijpt4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xvi4 ,deze ,liefde jeg5s ,god behoort d5 ,gee/ het all]mee/ te v]vull54 ,bewijs4 ,imm]s deze ,liefde /aat 9 v]b& met alle li*aams9drukk5 7vlg4 ,/4 ,,xiv v4d4 ,d47 door al welke zij wordt bevord]d 7vlg4 ,/4 ,,xv v4d4 ,d474 ,d]halve moet zij 7vlg4 ,/4 ,,xi v4d4 ,d47 d5 ,gee/ het all]mee/ v]vull54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xvii4 ,god k5t ge5 lijd+5 en ond]gaat ook ge5]lei a&o5+ van ,blijheid en ,droefheid4 ,bewijs4 ,alle voor/ell+5 zijn 7vlg4 ,/4 ,,xxxii ,d4 ,,ii7 wa>1 voorzoov] zij tot ,god word5 t]uggebra*t1 d4w4z4 7vlg4 ,def9itie ,,iv ,d4 ,,ii7 adaequaat4 ,d]halve 7vlg4 ,alg4 ,def9itie d] ,a&47 k5t ,god ge5 lijd+4 ,voorts kan ,god 7vlg4 ,gevolg ,,ii ,/4 ,,xx ,d4 ,i7 no* tot groot]1 no* tot g]+] volmaak!id ov]gaan en kan hij dus 7vlg4 ,def9ities ,,ii en ,,iii d] ,a&47 ge5]lei a&o5+ van ,blijheid ( ,droefheid ond]gaan4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,9 eig5lijk5 z9 kan ,god niem& liefhebb5 ( hat54 ,imm]s ,god ond]gaat 7vlg4 voorga&e ,/47 ge5]lei a&o5+ van ,blijheid ( ,droefheid en bijgevolg 7vlg4 ,def9ities ,,vi en ,,vii d] ,a&47 heeft hij ook niem& lief ( haat hij niem&4 ,/ell+ ,,xviii4 ,niem& kan ,god hat54 ,bewijs4 ,de voor/ell+ van ,god1 welke 9 ons is1 is adaequaat en volkom5 7vlg4 ,/4 ,,xlvi en ,,xlvii ,d4 ,,ii74 ,voorzoov] wij dus ,god bes*\w51 h&el5 wij 7vlg4 ,/4 ,,iii ,d4 ,,iii74 ,bijgevolg 7vlg4 ,/4 ,,lix ,d4 ,,iii7 kan er ge5 ,droefheid be/aan1 die v]gezeld gaat van de voor/ell+ ,gods1 d4w4z4 7vlg4 ,def9itie ,,vii d] ,a&47 niem& kan ,god hat54 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,de ,liefde jeg5s ,god kan niet 9 ,haat v]ke]54 ,opm]k+3 ,m5 z\ kunn5 teg5w]p51 dat wij1 aangezi5 wij ,god als all] d+5 oorzaak erk5n51 hem da>door tev5s als oorzaak d] ,droefheid bes*\w54 ,hi]op antwoord ik ev5wel dat ,droefheid1 voorzoov] wij ha> oorzak5 begrijp5 7vlg4 ,/4 ,,iii v4d4 ,d47 oph\dt lijd+ te zijn1 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,lix ,d4 ,,iii7 oph\dt ,droefheid te zijn1 en dat wij ons d]halve v]heug5 voorzoov] wij inzi5 dat ,god oorzaak van ,droefheid is4 ,/ell+ ,,xix4 ,wie ,god liefheeft kan er niet na> /rev5 dat ,god hem w$]m9t4 ,bewijs4 ,indi5 iem& hi]na> /reefde z\ hij dus w5s*5 7vlg4 ,/4 ,,xvii v4d4 ,d47 dat ,god1 di5 hij liefheeft1 niet ,god w>e4 ,bijgevolg z\ hij 7vlg4 ,/4 ,,xix ,d4 ,,iii7 v]lang5 zi* te b$roev51 hetge5 7vlg4 ,/4 ,,xxviii ,d4 ,,iii7 ong]ijmd is4 ,d]halve3 wie ,god liefheeft enz4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xx4 ,deze liefde jeg5s ,god kan no* door ,nijd1 no* door ,i,jverzucht word5 ontwijd1 ma> zij wordt jui/ des te /]k]1 hoe mr m5s*5 wij ons door nzelfd5 b& van ,liefde met ,god v]bond5 d5k54 ,bewijs4 ,deze ,liefde tot ,god is het hoog/e go$1 hetwelk wij1 lev5d na> de voors*rift5 d] ,r$e1 kunn5 erlang5 7vlg4 ,/4 ,,xxviii ,d4 ,,iv74 ,het is 7vlg4 ,/4 ,,xxxvi ,d4 ,,iv7 aan alle m5s*5 geme5 en wij w5s*5 7vlg4 ,/4 ,,xxxvii ,d4 ,,iv7 dat elke5 er zi* 9 v]heuge4 ,d]halve kan zij 7vlg4 ,def9itie ,,xxiii d] ,a&47 niet door ,nijd word5 bezo$eld1 no* door ,i,jverzucht 7vlg4 ,/4 ,,xviii v4d4 ,d4 en de ,def9itie d] ,i,jverzucht1 zie ,opm]k+ ,/4 ,,xxxv ,d4 ,,iii71 ma> zal zij integ5deel 7vlg4 ,/4 ,,xxxi ,d4 ,,iii7 des te me] moet5 to5em51 na>mate wij ons voor/ell5 dat mr m5s*5 zi* 9 ha> v]blijd54 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,op deze zelfde wijze kunn5 wij aantoon5 dat er ge5 a&o5+ be/aat1 welke 9 direct5 /rijd is met deze ,liefde en door welke die ,liefde kon word5 t5iet g$aan4 ,wij kunn5 dus de gevolgtrekk+ mak5 dat deze ,liefde tot ,god de mee/ /&va/ige van alle a&o5+5 is en voorzoov] zij betrekk+ heeft tot het ,li*aam1 niet &]s dan met dit ,li*aam zelf t5iet kan gaan4 ,ho$anig zij is voorzoov] zij betrekk+ heeft op d5 ,gee/1 zull5 wij lat] zi54 ,hi]m$e heb ik alle middel5 t] v]d$ig+ teg5 de a&o5+5 ( al wat de ,gee/ op zi*zelf bes*\wd voorzoov] van hemzelf afhangt teg5 de a&o5+5 v]mag1 sam5gevat4 ,het blijkt hi]uit dat de ma*t van d5 ,gee/ ov] de a&o5+5 be/aat3 ,i4 9 de k5nis zelf d] a&o5+5 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,iv v4d4 ,d472 ,,ii4 da>9 dat hij de a&o5+ s*eidt van de g$a*te aan e5 uitw5dige oorzaak1 welke wij ons sle*ts v]w>d voor/ell5 7zie ,/4 ,,ii en dezelfde ,opm]k+ ,/4 ,,iv v4d4 ,d472 ,,iii4 9 d5 tijdsduur1 t5gevolge wa>van a&o5+51 betrekk+ hebb5de op zak5 welke wij begrijp51 &]e1 welke betrekk+ hebb5 op zak5 wa>van wij sle*ts v]w>de en v]m9kte voor/ell+5 hebb51 ov]w9n54 7vlg4 ,/4 ,,vii v4d4 ,d472 ,,iv4 9 het groote aantal van oorzak51 wa>door a&o5+51 welke betrekk+ hebb5 op algeme5e eig5s*app5 ( op ,god1 /]k] word5 dan &]e 7zie ,/4 ,,ix en ,,xi v4d4 ,d472 ,v4 t5slotte 9 de orde wa>9 de ,gee/ zijn a&o5+5 kan s*ikk5 en ond]l+ 9 v]b& br5g5 7zie ,opm]k+ ,/4 ,x en bov5di5 ,/4 ,,xii1 ,,xiii en ,,xiv v4d4 ,d474 ,om nu ev5wel deze ma*t van d5 ,gee/ ov] de ,a&o5+5 te bet] te do5 begrijp51 moet 9 de e]/e plaats word5 opgem]kt1 dat a&o5+5 door ons /]k g5oemd word51 wanne] wij e5 a&o5+ bij d5 e55 m5s* v]gelijk5 met die bij &]e en da>bij zi5 dat de e5 da>door hevig] wordt aangegrep51 ( wanne] wij de a&o5+5 bij n en d5zelfd5 m5s* met elka> v]gelijk5 en da>bij bev9d5 dat hij door de e5e me] dan door &]e getr(f5 ( bewog5 wordt4 ,imm]s 7vlg4 ,/4 ,v ,d4 ,,iv7 de kra*t van elke a&o5+ wordt bepaald door de ma*t e5] uitw5dige oorzaak 9 v]h\d+ met de onze4 ,de ma*t des ,gee/es nu hangt alle5 af van k5nis1 t]wijl zijn ma*teloo%eid ( lijd+ alle5 beoordeeld wordt na> zijn gebrek aan k5nis1 d4w4z4 na> datg5e1 wa>om voor/ell+5 inadaequaat g5oemd word54 ,wa>uit volgt dat de ,gee/ 9 de hoog/e mate lijdt1 die groot5deels v]vuld is van inadaequate voor/ell+51 zoodat hij zi* me] laat k5n5 aan wat hij lijdt dan aan hoe hij h&elt2 t]wijl da>5teg5 die ,gee/ het /]k/ h&elt1 die groot5deels adaequate voor/ell+5 heeft1 zoodat m5 hem1 (s*oon hij miss*i5 ev5veel inadaequate voor/ell+5 bevat als de e]/e1 to* bet] k5t aan zulke1 welke tot de m5s*elijke deugd5 bijdrag51 dan aan zulke1 welke e5 aankla*t zijn teg5 de m5s*elijke ma*teloo%eid4 ,voorts valt op te m]k5 dat zielsziekt5 en ongelukkigheid voornamelijk voortspruit5 uit te groote ,liefde jeg5s e5 zaak welke aan vele wissel+5 ond]hevig is en welke wij nooit geheel 9 onze ma*t kunn5 krijg54 ,want niem& maakt zi* bezorgd ( ang/ig ov] e5ige zaak die hij niet liefheeft1 en ev5m9 ont/aan onre*t1 a*t]do*t1 vij&s*ap enz4 uit iets &]s dan uit ,liefde tot d+51 welke m5 niet volkom5 9 zijn ma*t kan krijg54 ,na dit alles kunn5 wij dus gemakkelijk inzi5 wat held]e en duidelijke k5nis1 en vooral die d]de soort van k5nis 7zie ,opm]k+ ,/4 ,,xlvii ,d4 ,,ii71 welk] grondslag de k5nis van ,god zelve is1 teg5 de a&o5+5 v]mag3 indi5 zij ze al niet1 voorzoov] zij lijd+ zijn1 geheel en al opheft 7zie ,/4 ,,iii en ,opm]k+ ,/4 ,,iv v4d4 ,d471 zoo bew]kt zij to* dat zij e5 zoo kle9 mogelijk deel van d5 ,gee/ innem5 7zie ,/4 ,,xiv v4d4 ,d474 ,v]d] ba>t zij ,liefde jeg5s het onv]&]lijke en eeuwige 7zie ,/4 ,,xv v4d4 ,d471 dat wij ind]daad deela*tig kunn5 word5 7zie ,/4 ,,xlv ,d4 ,,ii71 welke ,liefde dus ook nooit door de gebrek51 welke d] gewone ,liefde eig5 zijn1 bezo$eld kan word51 do* /e$s /]k] en /]k] word5 kan 7vlg4 ,/4 ,,xv v4d4 ,d471 het voornaam/e deel van d5 ,gee/ kan v]vull5 7vlg4 ,/4 ,,xvi v4d4 ,d47 en alzijdig op hem kan inw]k54 ,en hi]m$e heb ik alles wat op dit teg5woordig lev5 betrekk+ heeft afg$aan4 ,imm]s dat ik1 zooals ik 9 het beg9 dez] ,opm]k+ belo(de1 9 deze we9ige woord5 alle v]we]middel5 teg5 de a&o5+5 heb sam5gevat1 zal i$]1 die gelet heeft op wat ik zeide en tev5s op de ,def9ities welke ik gaf van d5 ,gee/ en zijn ,a&o5+51 als m$e t5 slotte op de ,/ell+5 ,i en ,,iii van ,deel ,,iii1 gemakkelijk kunn5 inzi54 ,het is dus ?ans tijd om ov] te gaan tot datg5e wat betrekk+ heeft op d5 duur des ,gee/es zond] v]b& met het ,li*aam4 ,/ell+ ,,xxi4 ,de ,gee/ kan zi* niets voor/ell51 no* zi* v]l$5 zak5 h]9n]51 dan alle5 zoolang het ,li*aam be/aat4 ,bewijs4 ,de ,gee/ is alle5 de uitdrukk+ van het w]kelijk be/aan zijns ,li*aams en vat de indrukk5 van het ,li*aam alle5 als w]kelijk op zoolang het ,li*aam be/aat 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,viii ,d4 ,,ii74 ,bijgevolg 7vlg4 ,/4 ,,xxvi ,d4 ,,ii7 vat hij ge5 enkel voorw]p als w]kelijk be/a&e op1 dan alle5 zoolang als zijn eig5 ,li*aam be/aat4 ,d]halve kan hij zi* ook niets v]beeld5 voor/ell5 7zie de ,def9itie van ,v]beeld+ 9 ,opm]k+ ,/4 ,,xvii ,d4 ,,ii7 no* zi* v]l$5 zak5 h]9n]51 dan alle5 zoolang als zijn ,li*aam be/aat 7zie de ,def9itie d] ,h]9n]+ 9 ,opm]k+ ,/4 ,,xviii ,d4 ,,ii74 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxii4 ,niettem9 be/aat er 9 ,god noodzakelijk e5 voor/ell+1 welke het wez5 d] v]s*ill5de m5s*elijke ,li*am5 ond] het gezi*tspunt d] eeuwigheid uitdrukt4 ,bewijs4 ,god is niet alle5 de oorzaak van het be/aan d] v]s*ill5de m5s*elijke li*am51 do* ook van hun wez5 7vlg4 ,/4 ,,xxv ,d4 ,i71 hetwelk da>om noodzakelijk uit ,gods wez5 v]kla>d moet kunn5 word5 7vlg4 ,axioma ,,iv ,d4 ,i7 en dat wel met e5 zek]e eeuwige noodw5digheid 7vlg4 ,/4 ,,xvi ,d4 ,i71 zoodat dit begrip noodzakelijk 9 ,god be/aan moet 7vlg4 ,/4 ,,iii ,d4 ,,ii74 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxiii4 ,de m5s*elijke ,gee/ kan niet tegelijk met het ,li*aam geheel en al t5iet gaan1 do* er blijft iets ov] dat eeuwig is4 ,bewijs4 ,9 ,god be/aat noodzakelijk e5 begrip ( voor/ell+ welke het wez5 van het m5s*elijk ,li*aam uitdrukt 7vlg4 voorga&e ,/47 en welke da>om noodzakelijk iets is dat ook tot het wez5 van d5 ,gee/ behoort 7vlg4 ,/4 ,,xiii ,d4 ,,ii74 ,wij hebb5 e*t] d5 m5s*elijk5 ,gee/ ge5]lei duur1 welke door tijd bepaald z\ kunn5 word51 toegek5d dan alle5 voorzoov] hij het w]kelijk be/aan des ,li*aams1 dat door duur v]kla>d en door tijd bepaald kan word51 uitdrukt2 d4w4z4 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,viii ,d4 ,,ii7 wij k5n5 hemzelf ge5 duur toe1 dan alle5 zoolang het ,li*aam be/aat4 ,da> ev5wel datg5e1 wat met die zek]e eeuwige noodzakelijkheid uit ,gods wez5 zelf v]kla>d wordt 7vlg4 voorga&e ,/47 desalniettem9 to* ets zijn moet1 zal ook noodzakelijk dit iets1 dat tot 's m5s*5 ,gee/ behoort1 eeuwig zijn4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,zooals wij zeid51 is deze voor/ell+1 welke het wez5 des ,li*aams uitdrukt ond] het gezi*tspunt d] eeuwigheid1 e5 zek]e d5kwijzig+1 welke tot het wez5 des ,gee/es behoort en noodzakelijk eeuwig is4 ,to* is het niet mogelijk dat wij ons h]9n]5 vr het ,li*aam te hebb5 be/aan1 aangezi5 er hi]van van dit vorig be/aan ge5]lei spor5 kunn5 be/aan en eeuwigheid no* door tijd kan word5 bepaald1 no* e5ig v]b& met d5 tijd hebb5 kan4 ,niettem9 beseff5 en erv>5 wij dat wij eeuwig zijn4 ,imm]s de d+5 welke de ,gee/ v]/&elijk begrijpt1 zijn ev5 go$ erv>+ als die welke hij zi* h]9n]t 9 beeld5 kan voor/ell54 ,bewijz5 de r$5e]+5 to* zijn de oog5 des ,gee/es1 wa>m$e hij zulke d+5 ziet en wa>neemt4 ,(s*oon wij ons dus niet h]9n]5 dat wij vr ons ,li*aam be/ond51 beseff5 wij to* dat onze ,gee/1 voorzoov] hij het wez5 des ,li*aams als iets eeuwigs 9 zi* sluit1 ook zelf eeuwig is en dat dt be/aan niet door tijd bepaald ( door duur v]kla>d kan word54 ,m5 kan dus sle*ts 9 zoov] zegg5 dat onze ,gee/ e5 duur heeft en dat zijn be/aan tot e5 bepaald5 tijd bep]kt is1 als hij het w]kelijk be/aan des ,li*aams 9 zi* sluit4 ,en ook 9 zoov] sle*ts heeft hij het v]mog5 om het be/aan d] d+5 door tijd te bepal5 en ond] het gezi*tspunt van duur op te vatt5,a#hb4 ,/ell+ ,,xxiv4 ,hoe bet] wij de bijzond]e d+5 begrijp51 hoe bet] begrijp5 wij ,god4 ,bewijs4 ,dit blijkt uit het ,gevolg van ,/ell+ ,,xxv ,deel ,i4 ,/ell+ ,,xxv4 ,het hoog/e /rev5 en de hoog/e deugd des ,gee/es is de d+5 te begrijp5 met de d]de soort van k5nis4 ,bewijs4 ,de d]de soort van k5nis gaat uit van de adaequate voor/ell+ van e5ig attribuut ,gods en komt zoo tot e5 adaequate k5nis van het wez5 d] d+5 7zie ha> ,def9itie 9 ,opm]k+ ,,ii ,/4 ,,xl ,d4 ,,ii74 ,hoe me] wij de d+5 op deze wijze begrijp51 hoe me] wij 7vlg4 voorga&e ,/47 ,god begrijp54 ,d]halve is het 7vlg4 ,/4 ,,xxviii ,d4 ,,iv7 de hoog/e deugd des ,gee/es1 d4w4z4 7vlg4 ,def9itie ,,viii ,d4 ,,iv7 zijn hoog/e v]mog5 ( a>d1 (wel 7vlg4 ,/4 ,,vii ,d4 ,,iii7 zijn hoog/e /rev51 de d+5 te begrijp5 met deze d]de soort van k5nis4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxvi4 ,hoe ges*ikt] de ,gee/ is om de d+5 met de d]de soort van k5nis te begrijp51 hoe me] hij bege]t dit ook te do54 ,bewijs4 ,dit is duidelijk4 ,imm]s als wij ons voor/ell5 dat de ,gee/ ges*ikt is om d+5 met deze d]de soort van k5nis te begrijp51 d5k5 wij hem ons ook van nature g5oodzaakt om dit te do51 en bijgevolg 7vlg4 ,def9itie ,i d] ,a&473 hoe me] de ,gee/ da>toe ges*ikt is1 hoeme] hij dit ook zal bege]54 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxvii4 ,uit deze d]de soort van k5nis ontspruit de hoog/ mogelijke zielsru/4 ,bewijs4 ,de hoog/e deugd des ,gee/es is ,god te k5n5 7vlg4 ,/4 ,,xxviii ,d4 ,,iv71 (wel de d+5 met de d]de soort van k5nis te begrijp5 7vlg4 ,/4 ,,xxv v4d4 ,d471 welke deugd groot] is1 na>mate de ,gee/ mr d+5 op deze wijze begrijpt 7vlg4 ,/4 ,,xxiv v4d4 ,d474 ,d]halve b]eikt hij1 die de d+5 met deze soort van k5nis k5t1 de hoog/e m5s*elijke volmaak!id4 ,bijgevolg zal hij 7vlg4 ,def9itie ,,ii d] ,a&47 de hoog/e ,blijheid gevoel5 en dat wel 7vlg4 ,/4 ,,xliii ,d4 ,,ii7 v]gezeld door de g$a*te aan zi*zelf en aan zijn deugd4 ,d]halve ontspruit uit deze d]de soort van k5nis 7vlg4 ,def9itie ,,xxv d] ,a&47 ook de groot/ mogelijke zielsru/4 ,/ell+ ,,xxviii4 ,het /rev5 ( de bege]te om de d+5 met de d]de soort van k5nis te k5n51 kan niet uit de e]/e1 ma> wel uit de twe$e soort van k5nis voortkom54 ,bewijs4 ,deze /ell+ spreekt vanzelf4 ,imm]s wat wij held] en duidelijk begrijp51 dat begrijp5 wij f uit zi*zelf1 f door iets &]s dat uit zi*zelf begrijpelijk is4 ,d4w4z43 voor/ell+5 welke 9 ons held] en duidelijk zijn1 ( welke tot de d]de soort van k5nis behoor5 7zie ,opm]k+ ,,ii ,/4 ,,xl ,d4 ,,ii71 kunn5 niet voortvloei5 uit gebrekkige en v]w>de voor/ell+51 welke 7vlg4 dezelfde ,opm]k+7 tot de e]/e soort van k5nis behoor51 do* alle5 uit adaequate1 ( 7vlg4 dezelfde ,opm]k+7 uit de twe$e ( d]de soort van k5nis4 ,d]halve kan 7vlg4 ,def9itie ,i d] ,a&47 de ,bege]te om de d+5 met de d]de soort van k5nis te k5n51 niet voortkom5 uit de e]/e1 do* wel uit de twe$e4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxix4 ,al wat de ,gee/ begrijpt ond] het gezi*tspunt d] eeuwigheid1 begrijpt hij niet wijl hij e5 voor/ell+ heeft van het teg5woordige1 w]kelijke be/aan des ,li*aams1 ma> wijl hij het wez5 des ,li*aams opvat ond] het gezi*tspunt d] eeuwigheid4 ,bewijs4 ,voorzoov] de ,gee/ zi* bewu/ is van het teg5woordige be/aan zijns ,li*aams1 heeft hij begrip van e5 duur1 welke door tijd bepaald kan word51 en sle*ts 9 zoov] ook heeft hij het v]mog5 om zi* de d+5 9 tijdsv]b& voor te /ell5 7vlg4 ,/4 ,,xxi v4d4 ,d4 en ,/4 ,,xxvi ,d4 ,,ii74 ,eeuwigheid ev5wel kan niet door duur word5 v]kla>d 7vlg4 ,def9itie ,,viii ,d4 ,i en de ,toeli*t+ da>van74 ,d]halve heeft de ,gee/ niet drom het v]mog5 d+5 ond] het gezi*tspunt van eeuwigheid te bes*\w51 do* wijl het tot d5 a>d d] ,r$e behoort de d+5 aldus op te vatt5 7vlg4 ,gevolg ,,ii ,/4 ,,xliv ,d4 ,,ii7 en wijl het tot d5 a>d des ,gee/es ev5e5s behoort het wez5 des ,li*aams ond] het gezi*tspunt d] eeuwigheid te bes*\w5 7vlg4 ,/4 ,,xxiii v4d4 ,d471 en wijl buit5 deze beide zak5 niets &]s tot het wez5 des gee/es behoort 7vlg4 ,/4 ,,xiii ,d4 ,,ii74 ,d]halve komt het v]mog5 om de d+5 ond] het gezi*tspunt d] eeuwigheid te bes*\w5 d5 ,gee/ sle*ts toe voorzoov] hij het wez5 des ,li*aams ond] het gezi*tspunt d] eeuwigheid bes*\wt4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,op tweerlei wijz5 word5 de d+5 door ons als w]kelijk be/a&e opgevat3 f voorzoov] wij ze ons d5k5 als be/a&e 9 v]b& met e5 bepaald5 tijd en plaats1 f voorzoov] wij ze d5k5 als 9 ,god begrep5 en voortvloei5de uit de noodw5digheid van d5 goddelijk5 a>d4 ,wat wij ons nu op deze twe$e wijze als wa> ( w]kelijk d5k51 bes*\w5 wij ond] het gezi*tspunt d] eeuwigheid1 en de voor/ell+5 van dze d+5 sluit5 het eeuwige en one9dige wez5 ,gods 9 zi*1 gelijk wij 9 ,/ell+ ,,xlv van ,deel ,,ii hebb5 aangetoond4 ,m5 zie ook de ,opm]k+ da>bij4 ,/ell+ ,,xxx4 ,voorzoov] onze ,gee/ zi*zelf en zijn ,li*aam ond] het gezi*tspunt d] eeuwigheid bes*\wt1 heeft hij noodzakelijk k5nis van ,god en weet hij dat hij 9 ,god is en uit ,god v]kla>d kan word54 ,bewijs4 ,eeuwigheid is het wez5 ,gods zelf1 voorzoov] dit e5 noodzakelijk be/aan insluit 7vlg4 ,def9itie ,,viii ,d4 ,i74 ,de d+5 ond] het gezi*tspunt d] eeuwigheid bes*\w5 wil dus zegg5 ze opvatt5 als w]kelijke wez5h$51 zooals ze uit ,gods wez5 zijn te v]kl>5 ( voorzoov] ze kra*t5s ,gods wez5 be/aan4 ,d]halve heeft onze ,gee/1 voorzoov] hij zi*zelf en zijn ,li*aam ond] het gezi*tspunt d] eeuwigheid bes*\wt1 noodzakelijk k5nis van ,god en weet hij enz4 ,h4t4b4w4 ,/ell+ ,,xxxi4 ,de d]de soort van k5nis hangt af van d5 ,gee/ als ha> w]kelijke oorzaak1 voorzoov] de ,gee/ zelf eeuwig is4 ,bewijs4 ,de ,gee/ bes*\wt niets ond] het gezi*tspunt d] eeuwigheid dan voorzoov] hij het wez5 van zijn eig5 ,li*aam ond] het gezi*tspunt d] eeuwigheid bes*\wt 7vlg4 ,/4 ,,xxix v4d4 ,d471 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xxi en ,,xxiii v4d4 ,d47 voorzoov] hij zelf eeuwig is4 ,d]halve heeft hij 7vlg4 voorga&e ,/47 voorzoov] hij eeuwig is1 k5nis van ,god1 welke k5nis 7vlg4 ,/4 ,,xlvi ,d4 ,,ii7 noodzakelijk adaequaat is4 ,dus is de ,gee/ voorzoov] hij eeuwig is1 9 /aat alles te k5n5 wat uit deze gegev5 k5nis van ,god kan voortvloei5 7vlg4 ,/4 ,,xl ,d4 ,,ii71 d4w4z4 om de d+5 te k5n5 met de d]de soort van k5nis 7zie de ,def9itie hi]van en ,opm]k+ ,,ii ,/4 ,,xl ,d4 ,,ii71 van welke k5nis da>om de ,gee/ 7vlg4 ,def9itie ,i ,d4 ,,iii7 voorzoov] hij eeuwig is1 de adaequate ( =meele oorzaak is4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,hoe me] m5 dus 9 deze soort van k5nis uitbl9kt1 hoe bet] m5 zi* van zi*zelf en van ,god bewu/ zal zijn1 d4w4z4 hoe volmaakt] en gelukkig] m5 zijn zal2 wat nog held]d] uit het volg5de blijk5 moge4 ,hi] moet ik e*t] do5 opm]k5 dat1 (s*oon wij er ?ans van ov]tuigd zijn dat de ,gee/ eeuwig is voorzoov] hij de d+5 ond] het gezi*tspunt d] eeuwigheid bes*\wt1 wij to* 7ev5als wij tot dusv] d$57--t5e9de wat wij will5 aantoon5 gemakkelijk] uite5 te zett5 en bet] te do5 begrijp5--zull5 do5 als( hij e]/ ?ans 9 zijn teg5woordig lev5 begonn5 0 te be/aan en e]/ ?ans begonn5 0 de d+5 ond] het gezi*tspunt d] eeuwigheid te bes*\w54 ,wat wij zond] e5ig geva> voor v]giss+ kunn5 do51 indi5 wij er sle*ts voor zorg5 alle5 gevolgtrekk+5 te mak5 uit volkom5 duidelijke gegev5s4 ,/ell+ ,,xxxii4 ,ov] al wat wij met de d]de soort van k5nis begrijp51 v]heug5 wij ons en wel met de v]gezell5de g$a*te aan ,god als oorzaak4 ,bewijs4 ,uit deze soort van k5nis ontspruit de groot/ mogelijke zielsru/ (wel 7vlg4 ,def9itie ,,xxv d] ,a&47 ,blijheid1 en dat wel v]gezeld door de g$a*te aan zi*zelf 7vlg4 ,/4 ,,xxvii v4d4 ,d471 en bijgevolg 7vlg4 ,/4 ,,xxx v4d4 ,d47 ook v]gezeld door de g$a*te aan ,god als oorzaak4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,uit de d]de soort van k5nis ontspr+t noodzakelijk e5 gee/elijke ,liefde tot ,god4 ,imm]s uit deze soort van k5nis ontspruit 7vlg4 voorga&e ,/47 ,blijheid1 v]gezeld door de g$a*te aan ,god als oorzaak1 d4w4z4 7vlg4 ,def4 ,,vi d] ,a&47 ,liefde tot ,god1 niet voorzoov] wij ons ,hem als aanwezig voor/ell5 7vlg4 ,/4 ,,xxix v4d4 ,d471 ma> voorzoov] wij begrijp5 dat hij eeuwig is en dat is het ook wat ik gee/elijke ,liefde tot ,god noem4 ,/ell+ ,,xxxiii4 ,de gee/elijke ,liefde tot ,god1 welke uit de d]de soort van k5nis voortspruit is eeuwig4 ,bewijs4 ,imm]s de d]de soort van k5nis is 7vlg4 ,/4 ,,xxxi v4d4 ,d4 en ,axioma ,,iii ,d4 ,i7 eeuwig en d]halve is 7vlg4 zelfde ,axioma ,d4 ,i7 de ,liefde welke uit ha> ontspruit1 noodzakelijk ev5e5s eeuwig4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,(s*oon deze ,liefde tot ,god ge5 beg9 gehad heeft 7vlg4 voorga&e ,/47 v]toont zij niettem9 alle volmaak!d5 d] ,liefde1 ev5go$ als wanne] zij wl e5 beg9 g5om5 _h1 zooals wij 9 het ,gevolg d] voorga&e ,/ell+ re$s aannam54 ,er is ge5 v]s*il dan sle*ts dit dat de ,gee/ die volmaak!d51 welke wij da>ev5 als v]worv5 voor/eld51 re$s van eeuwigheid af bezat en dat wel v]gezeld van de g$a*te aan ,god als hun eeuwige oorzaak4 ,wanne] nu ,blijheid be/aat 9 d5 ov]gang tot groot] volmaak!id1 dan moet to* zek] de ,gelukzaligheid wel da>9 be/aan dat de ,gee/ de volmaak!id zelve deela*tig is4 ,/ell+ ,,xxxiv4 ,de ,gee/ is sle*ts tijd5s het be/aan des ,li*aams ond]hevig aan a&o5+5 welke tot de lijd+5 behoor54 ,bewijs4 ,e5 v]beeld+ is e5 voor/ell+1 kra*t5s welke de ,gee/ iets als aanwezig bes*\wt 7zie ha> ,def9itie 9 ,opm]k+ ,/4 ,,xvii ,d4 ,,ii71 welke e*t] me] d5 oog5blikkelijk5 toe/& van het m5s*elijk ,li*aam1 als d5 a>d e5] uitw5dige zaak we]geeft 7vlg4 ,gevolg ,,ii ,/4 ,,xvi ,d4 ,,ii74 ,e5 a&o5+ is dus 7vlg4 ,alg4 ,def9itie d] ,a&47 e5 v]beeld+ voorzoov] zij ons d5 oog5blikkelijk5 toe/& des ,li*aams doet k5n54 ,d]halve is 7vlg4 ,/4 ,,xxi v4d4 ,d71 de ,gee/ sle*ts tijd5s het be/aan des ,li*aams ond]hevig aan a&o5+5 welke tot de lijd+5 behoor54 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,hi]uit volgt dat ge5 ,liefde eeuwig is dan alle5 de gee/elijke4 ,opm]k+3 ,lett5 wij op wat de algeme5e opvatt+ hi]omtr5t is1 dan zull5 wij bev9d5 dat de m5s*5 zi* weliswa> van de eeuwigheid des ,gee/es bewu/ zijn1 ma> dat zij deze niettem9 met e5 duur v]w>r51 t]wijl zij ha> tev5s toek5n5 aan de v]beeld+ ( het geheug51 wa>van zij geloov5 dat het na d5 dood blijft be/aan4 ,/ell+ ,,xxxv4 ,god heeft zi*zelf lief met e5 one9dige gee/elijke ,liefde4 ,bewijs4 ,god is vol/rekt one9dig 7vlg4 ,def9itie ,,vi ,d4 ,i7 d4w4z4 7vlg4 ,def9itie ,,vi ,d4 ,,ii71 ,gods a>d v]heugt zi* 9 one9dige volmaak!id1 en dat wel 7vlg4 ,/4 ,,iii ,d4 ,,ii7 met de g$a*te aan zi*zelf1 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xi en ,def9itie ,i ,d4 ,i7 met de g$a*te aan zijn eig5 oorzaak4 ,en dit is het wat wij 9 het ,gevolg van ,/ell+ ,,xxxii van dit ,deel gee/elijke ,liefde g5oemd hebb54 ,/ell+ ,,xxxvi4 ,de gee/elijke ,liefde van d5 ,gee/ tot ,god is de ,liefde ,gods zelve1 wa>m$e ,god zi*zelf liefheeft1 niet voorzoov] hij one9dig is1 ma> voorzoov] hij zi* 9 het wez5 van d5 m5s*elijk5 ,gee/1 bes*\wd ond] het gezi*tspunt d] eeuwigheid1 op5ba>t4 ,d4w4z4 de gee/elijke ,liefde van d5 ,gee/ tot ,god is e5 deel di] one9dige ,liefde wa>m$e ,god zi*zelf liefheeft4 ,bewijs4 ,deze ,liefde des ,gee/es moet g]angs*ikt word5 ond] zijn h&el+5 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xxxii v4d4 ,d4 en ,/4 ,,iii ,d4 ,,iii72 zij is dan e5 h&el+ wa>bij de ,gee/ zi*zelf bes*\wt met de g$a*te aan ,god als zijn oorzaak 7vlg4 ,/4 ,,xxxii en ,gevolg v4d4 ,d47 d4w4z4 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xxv ,d4 ,i en ,gevolg ,/4 ,,xi ,d4 ,,ii7 e5 h&el+ wa>bij ,god1 voorzoov] hij zi* 9 d5 m5s*elijk5 ,gee/ op5ba>t1 zi*zelf bes*\wt met de g$a*te aan zi*zelf4 ,d]halve is 7vlg4 voorga&e ,/47 deze ,liefde des ,gee/es e5 deel di] one9dige ,liefde wa>m$e ,god zi*zelf liefheeft4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,hi]uit volgt dat ,god1 voorzoov] hij zi*zelf liefheeft1 ook de m5s*5 liefheeft en bijgevolg1 dat de ,liefde van ,god tot de m5s*5 en de gee/elijke ,liefde van d5 ,gee/ tot ,god n en hetzelfde zijn4 ,opm]k+3 ,wij kunn5 nu held] inzi51 wa>9 ons heil1 onze gelukzaligheid (wel onze vrijheid be/aat2 te wet5 9 de /&va/ige en eeuwige ,liefde tot ,god1 ( 9 de ,liefde van ,god jeg5s de m5s*54 ,deze ,liefde ( ,gelukzaligheid wordt 9 de ,heilige ,s*rift ,roem g5oemd1 en niet t5 onre*te4 ,want onv]s*illig ( deze ,liefde aan ,god dan wel aan d5 ,gee/ wordt toeges*rev51 kan zij met re*t ,zielsru/1 welke to* ind]daad niet van ,roem ,zelfv]he]lijk+ ond]s*eid5 is 7vlg4 ,def9ities ,,xxv en ,,xxx d] ,a&47 g5oemd word54 ,imm]s voorzoov] zij tot ,god behoort is zij 7vlg4 ,/4 ,,xxv v4d4 ,d47 ,blijheid--indi5 ik dit woord hi] nog gebruik5 mag--met de g$a*te aan zi*zelf2 wat ev5ze] het geval is wanne] m5 ha> toes*rijft aan d5 ,gee/ 7vlg4 ,/4 ,,xxvii v4d4 ,d474 ,wa> voorts het wez5 van onz5 ,gee/ alle5 9 k5nis be/aat1 welk] beg9 en grondslag ,god is 7vlg4 ,/4 ,,xv ,d4 ,i en ,opm]k+ ,/4 ,,xlvii ,d4 ,,ii71 zal het ons ?ans duidelijk zijn op welke wijze en 9 welk opzi*t onze ,gee/ na> wez5 en be/aan uit d5 goddelijk5 a>d voortvloeit en voortdur5d van ,god afhangt4 ,ik heb het d] moeite wa>d gea*t dit hi] op te m]k51 om door dit voorbeeld te kunn5 do5 zi5 van hoeveel belang die k5nis d] bijzond]e d+5 is1 welke ik de intutieve ( k5nis van de d]de soort g5oemd heb 7zie ,opm]k+ ,,ii ,/4 ,,xl ,d4 ,,ii71 en hoeveel ma*tig] zij is dan de algeme5e k5nis welke ik die van de twe$e soort noemde4 ,want (s*oon ik 9 het ,e]/e ,deel 9 het algeme5 aantoonde dat alles 7en bijgevolg ook de m5s*elijke ,gee/7 9 wez5 en be/aan van ,god afhangt1 maakt to* dit bewijs1 hoe geldig en bov5 all5 twijfel v]hev5 het ook moge zijn1 niet zulk e5 indruk op onz5 ,gee/1 dan wanne] wij hetzelfde bewijz5 uit het wez5 van elk bijzond] d+ dat wij van ,god afhankelijk noemd54 ,/ell+ ,,xxxvii4 ,er be/aat niets 9 de ,natuur1 wat met deze gee/elijke ,liefde 9 /rijd is ( ha> z\ kunn5 opheff54 ,bewijs4 ,deze gee/elijke ,liefde volgt noodzakelijk uit d5 a>d van d5 ,gee/ voorzoov] hijzelf1 als eeuwige wa>heid1 bes*\wd wordt als deel van d5 a>d ,gods 7vlg4 ,/4 ,,xxxiii en ,,xxix v4d4 ,d47 ,indi5 er dus iets be/ond dat met deze ,liefde 9 /rijd 01 z\ het 9 /rijd zijn met de wa>heid en bijgevolg z\ datg5e1 wat die ,liefde kon opheff51 bew]k5 dat wat wa> is vals* w]d1 hetge5 7gelijk vanzelf spreekt7 ong]ijmd is4 ,d]halve be/aat er niets 9 de ,natuur enz4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,de ,grondwa>heid van het vi]de ,deel heeft betrekk+ op de bijzond]e d+51 voorzoov] zij bes*\wd word5 9 v]b& met e5 bepaald5 tijd en plaats2 wa>omtr5t wel niem& 9 twijfel zal v]ke]54 ,/ell+ ,,xxxviii4 ,hoeme] d+5 de ,gee/ met de twe$e ( d]de soort van k5nis begrijpt1 hoe m9d] hij zelf van sle*te a&o5+5 te lijd5 heeft en hoe m9d] hij d5 dood vree/4 ,bewijs4 ,het wez5 des ,gee/es be/aat 9 k5nis 7vlg4 ,/4 ,,xi ,d4 ,,ii74 ,hoeme] d+5 de ,gee/ dus k5t met de twe$e en d]de soort van k5nis1 hoe groot] deel er van hem ov]blijft 7vlg4 ,/4 ,,xxix en ,,xxiii v4d4 ,d47 en bijgevolg 7vlg4 voorga&e ,/47 hoe groot] deel van hem niet wordt getr(f5 door a&o5+51 welke met onz5 a>d 9 /rijd1 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xxx ,d4 ,,iv7 welke sle*t zijn4 ,hoeme] d+5 dus de ,gee/ begrijpt met de twe$e en d]de soort van k5nis1 hoe groot] deel van hem ong$e]d blijft en bijgevolg hoe m9d] hij van zijn a&o5+5 heeft te lijd5 enz4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,wij kunn5 ?ans begrijp5 wat ik 9 ,opm]k+ ,/4 ,,xxxix ,d4 ,,iv re$s aan/ipte en wat ik belo(de 9 dit ,deel nad] te zull5 uite5 zett53 dat namelijk de dood te m9d] s*adelijk is1 hoe held]d] en duidelijk] de k5nis is welke de ,gee/ bezit1 en bijgevolg hoeme] de ,gee/ ,god liefheeft4 ,wijl v]d] 7vlg4 ,/4 ,,xxvii v4d4 ,d47 uit de d]de soort van k5nis de hoog/ mogelijke zielsru/ voortspruit1 volgt hi]uit dat de m5s*elijke ,gee/ zoodanig kan word51 dat wat van hem1 gelijk wij aantoond5 7zie ,/4 ,,xxi v4d4 ,d47 tegelijk met het ,li*aam v]dwijnt1 van niet de m9/e beteek5is is v]gelek5 bij wat er van hem ov]blijft4 ,do* hi]ov] /raks me]4 ,/ell+ ,,xxxix4 ,wie e5 ,li*aam heeft dat tot vel]lei 9 /aat is1 heeft e5 ,gee/ welks groot/e deel eeuwig is4 ,bewijs4 ,wie e5 ,li*aam heeft dat 9 /aat is vel]lei d+5 te do51 zal het m9/ gekweld word5 door sle*te a&o5+5 7vlg4 ,/4 ,,xxxviii ,d4 ,,iv7 d4w4z4 7vlg4 ,/4 ,,xxx ,d4 ,,iv71 door a&o5+5 welke met onz5 a>d 9 /rijd zijn4 ,hij zal dus de ma*t hebb5 7vlg4 ,/4 ,x v4d4 ,d47 om zijn li*aams9drukk5 te rangs*ikk5 en te v]b9d5 na> orde des begrips en bijgevolg om te bew]k5 7vlg4 ,/4 ,,xiv v4d4 ,d47 dat al zijn li*aams9drukk5 9 v]b& kom5 met de g$a*te aan ,god4 ,di5t5gevolge zal hij 7vlg4 ,/4 ,,xv v4d4 ,d47 jeg5s ,god e5 ,liefde gevoel51 welke 7vlg4 ,/4 ,,xvi v4d4 ,d47 het groot/e deel van zijn ,gee/ moet innem5 ( uitmak51 zoodat hij dus 7vlg4 ,/4 ,,xxxiii v4d4 ,d47 e5 ,gee/ zal hebb51 welks groot/e deel eeuwig is4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,wijl de m5s*elijke li*am5 tot vel]lei 9 /aat zijn1 lijdt het ge5 twijfel ( het ligt 9 hun a>d1 dat zij behoor5 kunn5 bij ,gee/5 die groote k5nis van zi*zelf en van ,god hebb5 en wi] groot/e en belangrijk/e deel eeuwig is1 zoodat zij d5 dood nauwelijks vreez54 ,opdat dit ev5wel nog duidelijk] worde1 zij er hi] op gewez5 dat wij lev5 9 e5 voortdur5de wissel+ en nu e5s 9 bet]1 dan we] 9 sle*t] toe/& g]ak5 en di5t5gevolge gelukkig ( ongelukkig g5oemd word54 ,imm]s wie van k9d ( knaap 9 e5 lijk v]&]t1 wordt ongelukkig g5oemd2 da>5teg5 bes*\wt m5 het als e5 geluk wanne] m5 d5 geheel5 lev5s/rijd met e5 gezond5 ,gee/ en e5 gezond ,li*aam kan doorloop54 ,en ind]daad1 wie1 zooals e5 k9d ( knaap1 e5 li*aam heeft dat tot ze] we9ig 9 /aat is en 9 de hoog/e mate afhankelijk van uitw5dige invlo$51 heeft ook e5 gee/ die op zi*zelf bes*\wd1 zi* haa/ niet bewu/ is van zi*zelf1 van ,god ( van de d+54 ,omgeke]d1 wie e5 li*aam bezit1 tot veel bekwaam1 heeft ook e5 ,gee/1 die op zi*zelf bes*\wd zi* /]k bewu/ is van zi*zelf1 van ,god en van de d+54 ,wij /rev5 er dus 9 dit lev5 9 de e]/e plaats na> om het k9d]lijk li*aam1 voorzoov] zijn a>d dit g$oogt en voorzoov] het nuttig voor hem is1 te v]&]5 9 e5 dat tot vel]lei bekwaam is en bij e5 ,gee/ behoort die zi* zoo /]k mogelijk bewu/ is van zi*zelf1 van ,god en van de d+54 ,en dat wel zooze] dat t5 laat/e al wat betrekk+ heeft op zijn geheug5 ( v]beeld+1 9 v]gelijk+ met zijn v]/& van nauwelijks e5ige beteek5is wordt1 gelijk ik 9 de ,opm]k+ d] voorga&e ,/ell+ re$s heb gezegd4 ,/ell+ ,,xl4 ,hoe volmaakt] e5ig wez5 is1 hoe me] h&elt het en hoe m9d] lijdt het4 ,en omgeke]d3 hoe me] het h&elt1 hoe volmaakt] is het4 ,bewijs4 ,hoe volmaakt] e5 wez5 is1 hoe me] w]kelijkheid bezit het 7vlg4 ,def9itie ,,vi ,d4 ,,ii7 en bijgevolg 7vlg4 ,/4 ,,iii en ,opm]k+ ,d4 ,,iii7 hoe me] h&elt het en hoe m9d] lijdt het4 ,welk bewijs 9 omgeke]de volgorde op dezelfde wijze gelev]d kan word51 wa>uit volgt dat ook omgeke]d e5 wez5 des te volmaakt] is hoe me] het h&elt4 ,h4t4b4w4 ,gevolg3 ,hi]uit volgt1 dat het deel van d5 ,gee/ dat ov]blijft1 van welk5 omvang het ook zij1 volmaakt] is dan het ov]ige4 ,imm]s het eeuwig deel van d5 ,gee/ is 7vlg4 ,/4 ,,xxiii en ,,xxix v4d4 ,d47 het v]/&1 het e5ige wa>door wij h&el5 7vlg4 ,/4 ,,iii ,d4 ,,iii74 ,dat deel e*t] dat1 na> wij aantoond51 te gronde gaat1 is de v]beeld+ voor/ell+ zelf 7vlg4 ,/4 ,,xxi v4d4 ,d471 het e5ige wa>door wij lijd5 7vlg4 ,/4 ,,iii ,d4 ,,iii en de ,alg4 ,def9itie d] ,a&474 ,d]halve is het e]/e 7vlg4 voorga&e ,/471 van welk5 omvang het ook zij1 volmaakt] dan het twe$e4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,dit is wat ik mij _h voorg5om5 aan te toon5 omtr5t d5 ,gee/1 bes*\wd buit5 v]b& met het li*amelijk be/aan4 ,wa>uit blijkt1 ev5als uit ,/ell+ ,,xxi ,deel ,i en &]e /ell+51 dat onze ,gee/1 voorzoov] hij begrijpt1 e5 eeuwige op5b>+ des ,d5k5s is1 welke door e5 &]e eeuwige d5kwijze bepaald wordt1 en deze w$]om door e5 &]e en zoo tot 9 het one9dige1 zoodanig dat al deze op5b>+5 tezam5 ,gods eeuwig en one9dig v]/& uitmak54 ,/ell+ ,,xli4 ,zelfs al wi/5 wij niet dat onze ,gee/ eeuwig is1 zoo z\d5 wij to* vroomheid re*ts*ap5heid godsdi5/z9 en 9 het algeme5 alles wat wij 9 het vi]de ,deel als behoor5de tot ,kloekheid en ,edelmo$igheid hebb5 aang$uid1 van het groot/e belang a*t54 ,bewijs4 ,de e]/e en e5ige grondslag d] ,deugd ( d] jui/e lev5swijze is 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,xxii en ,/4 ,,xxiv ,d4 ,,iv7 het beh>tig5 van het eig5 belang4 ,om e*t] uit te mak5 wat de ,r$e als nuttig bes*\wt1 hebb5 wij 9 het geheel ge5 rek5+ geh\d5 met de eeuwigheid van d5 ,gee/ welke wij e]/ 9 dit ,vijfde ,deel hebb5 le]5 k5n54 ,(s*oon wij dus to5t]tijd nog niet wi/5 dat de ,gee/ eeuwig is1 hebb5 wij niettem9 al wat1 na> wij aantoond51 met ,zielegroo!id en ,edelmo$igheid 9 v]b& /aat1 als van het hoog/e belang bes*\wd4 ,d]halve3 al wi/5 wij dit nu nog niet1 zoo z\d5 wij no*tans die voors*rift5 d] ,r$e van het hoog/e belang a*t54 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,het gewone volk s*ijnt hi]omtr5t e5 &]e me5+ te hebb54 ,de mee/5 to* s*ijn5 te geloov5 dat zij vrij zijn voorzoov] zij hun lu/5 kunn5 botvi]5 en dat zij af/& do5 van hun re*t1 wanne] zij geh\d5 zijn volg5s het voors*rift d] goddelijke wet te lev54 ,vroomheid en ,godsdi5/z91 en 9 het algeme5 alles wat met zielskra*t v]b& h\dt1 v9d5 zij e5 la/1 welk5 zij na d5 dood hop5 af te w]p51 om het loon voor hun slaafs*heid--die ,vroomheid en ,godsdi5/igheid namelijk--te ontvang54 ,en niet alle5 door deze ,hoop1 do* ook1 en veel me] nog1 door de ,vrees dat zij na d5 dood zwa> zull5 word5 ge/raft1 word5 zij er toe g$rev5 om volg5s de voors*rift5 d] goddelijke wet te lev51 voorzoov] t5m9/e hun zwakheid en ma*teloo%eid van ziel dit v]mag4 ,indi5 deze ,hoop en ,vrees de m5s*5 niet v]vuld5 en zij integ5deel gelo(d5 dat de ,gee/ met het ,li*aam te gronde g+ en dat zij1 rampzalig51 nadat de la/ d] re*ts*ap5heid h5 _h uitgeput1 niet lang] hi]namaals behoefd5 te lev51 z\d5 zij t]ugvall5 9 hun oorspronkelijk5 a>d1 alles na> hun eig5 lu/5 will5 inri*t5 en liev] aan het lot dan aan zi*zelf gehoorzam54 ,wat mij niet m9d] ong]ijmd voorkomt dan dat iem&1 wijl hij niet gelo(t dat hij zijn ,li*aam 9 alle eeuwigheid met ko/elijke spijz5 zal kunn5 vo$51 zi* liev] ma> v]zadigt met v]gift5 en doodbr5g5de zak52 ( dat hij1 inzi5de dat de ,gee/ niet eeuwig ( on/]felijk is1 liev] krankz9nig z\ will5 zijn en zond] ,r$e lev54 ,hetge5 zoo ong]ijmd is dat het nauwelijks v]di5t t] sprake te word5 gebra*t4 ,/ell+ ,,xlii4 ,de ,gelukzaligheid is niet het loon d] ,deugd1 ma> de ,deugd ,zielskra*t zelf en wij v]heug5 ons niet 9 ha> omdat wij onze lu/5 b$w+51 ma> omgeke]d1 wijl wij ons 9 ha> v]heug51 zijn wij bij ma*te onze lu/5 te behe]s*54 ,bewijs4 ,de ,gelukzaligheid be/aat 9 de ,liefde tot ,god 7vlg4 ,/4 ,,xxxvi en ,opm]k+ v4d4 ,d471 welke ,liefde uit de d]de soort van k5nis voortspruit 7vlg4 ,gevolg ,,xxxii v4d4 ,d474 ,d]halve moet deze ,liefde 7vlg4 ,/4 ,,lix en ,,iii ,d4 ,,iii7 d5 ,gee/ eig5 zijn voorzoov] hij h&elt en is zij dus 7vlg4 ,def9itie ,,viii ,d4 ,,iv7 de ,deugd zelf4 ,dit wat het e]/e betreft4 ,hoe me] voorts de ,gee/ zi* 9 deze goddelijke ,liefde ( ,gelukzaligheid v]heugt1 hoe me] begrijpt hij 7vlg4 ,/4 ,,xxxii v4d4 ,d47 d4w4z4 7vlg4 ,gevolg ,/4 ,,iii v4d4 ,d47 hoe groot] ma*t heeft hij teg5ov] de a&o5+5 en 7vlg4 ,/4 ,,xxxviii v4d4 ,d47 hoe m9d] heeft hij te lijd5 ond] a&o5+5 welke sle*t zijn4 ,d]halve3 doordat de ,gee/ zi* 9 die goddelijke ,liefde ( ,gelukzaligheid v]heugt1 heeft hij de ma*t om zijn lu/5 te b$w+54 ,en wijl de m5s*elijke ma*t tot b$w+5 d] a&o5+5 alle5 be/aat 9 begrijp51 v]heugt zi* dus niem& 9 ,gelukzaligheid mdat hij zijn lu/5 b$w+t1 ma> komt integ5deel de ma*t om zijn lu/5 te b$w+5 voort uit de ,gelukzaligheid zelf4 ,h4t4b4w4 ,opm]k+3 ,hi]m$e heb ik alles afgeh&eld wat ik ov] de ma*t van d5 ,gee/ teg5ov] de a&o5+5 en ov] de ,vrijheid van d5 ,gee/ heb will5 betoog54 ,er blijkt hi]uit1 hoeveel de wijze v]mag en hoeveel /]k] hij is dan de onwet5de die alle5 door lu/ geleid wordt4 ,imm]s behalve dat de onwet5de door tal van uitw5dige oorzak5 h] en d] g$rev5 wordt en nooit wa>a*tige zielsru/ erlangt1 leeft hij bov5di5 als onbewu/ van zi*zelf1 van ,god en van de d+51 en zoodra hij oph\dt te lijd5 h\dt hij tev5s op te be/aan4 ,de wijze da>5teg51 voorzoov] m5 hem als zoodanig bes*\wt1 wordt nauwelijks van gemo$ bewog5 en h\dt--met eeuwige noodw5digheid zi* bewu/ van zi*zelf1 van ,god en van de d+5--nooit op te be/aan1 en is /e$s de wa>a*tige zielsru/ deela*tig4 ,indi5 al de weg1 welke1 na> ik aantoonde1 da>he5 leidt1 ze] bezwa>lijk lijkt te zijn1 hij kan no*tans word5 gevond54 ,en voorzek]1 wl moet het moeilijk zijn1 wat m5 z zeld5 aantreft4 ,want indi5 de r$d+ voor het grijp5 lag en zond] groote inspann+ te b]eik5 01 hoe w>e het dan wel mogelijk dat zij door bijkans i$]e5 wordt voorbij gezi58 ,do* l voortreffelijks is ev5 moeizaam als zeldzaam4 ,,e9de4 ,,aanteek5+5 99 99 99 99 99 ,,aanteek5+5 99 99 99 99 99 ,deze aanteek5+5 gev5 ge5 voll$ig comm5ta>1 nog m9d] kritiek4 ,zij b$oel5 sle*ts de a&a*t te ve/ig5 op woord5 die voor sommige lez]s v]kl>+ behoev51 ( op plaats5 die aanleid+ tot misv]/& z\d5 kunn5 gev54 ,wa> ik v]tal+5 van &]5 aanhaal 7dr4 ,h4 ,gort]1 ,dr4 ,w4 ,mey] en de ,duits*e van ,j4 ,/]n7 ges*i$t dit all]m9/ met kritis* opzet1 do* alle5 om d5 lez] te doordr+5 van het besef dat ,sp9oza's t]m9ologie somtijds voor v]s*ill5de uitlegg+ ( oms*rijv+ vatba> is en dat m5 bij hem1 zoo erg5s1 me] op d5 gee/ dan op de woord5 moet lett54 ,aanteek5+ #a3 ,ess5tia4 ,wez54 ,de eeuwige1 onv]&]lijke a>d ( natuur van iets4 ,9 de ,korte v]h&el+ van ,god1 de ,m5s* en deszelfs wel/& zegt ,sp9oza3 ,de wez5!d5 van de zaak5 zijn van alle ,ewigheid en zull5 9 alle ewigheid onv]&]lijk blijv54 ,zie ook ,def9itie ,,ii ,deel ,,ii4 ,ov] zijnszelfs oorzaak zie aanteek5+ #h4 ,aanteek5+ #b3 ,sub/antie4 ,ik gebruik niet het door ,sp9oza zelf gebezigde woord ,zelf/&igheid1 da> het 9 d5 teg5woordig5 tijd e5 te bep]kt51 /(felijk5 z9 heeft4 ,ook niet zelf/&ig-be/aan1 het zelf/&ige ( zelfbe/aan 7,mey]71 hoewel deze t]m5 m9d] tot v]w>r+ aanleid+ gev54 ,het lijkt mij e5 ov]drev5 taalzuiv]+1 woord5 als sub/antie en attribuut1 die met ,sp9oza's le] geme5go$ d] geheele w]eld zijn geword51 door ,n$]l&s*e te v]vang54 ,de vreemde t]m5 dw+5 tot nad5k51 e]/ na tal van h]hal+5 en oms*rijv+5 word5 zij volkom5 v]/aanba>1 ma> zijn dan t5slotte ook duidelijk] dan ,n$]l&s*e uitdrukk+51 wa>aan m5 gemakkelijk] nog e5 &]e beteek5is he*t4 ,aanteek5+ #c3 ,attribut54 ,mey] v]taalt wez5sk5m]k4 ,b$oeld is e*t] niet zooze] dat wa>aan m5 het wez5 van iets h]k5t1 ma> dat wa>9 zi* het wez5 aan ons op5ba>t1 de vorm wa>9 het v]/& het wez5 opvat4 ,wez5svorm w>e dus jui/]4 ,sp9oza zelf spreekt 9 de ,korte ,v]h&el+ ov] ,eyg5s*app5 en ,eyg5e ,eyg5s*app51 geeft e*t] toe dat dit onduidelijk en dubbelz9nig is1 da> m5 met dit woord mee/al a&uidt k5m]k5de eig5a>digh$5 van d+5 7,latijn3 propria7 die wel aan e5 zaak behoor51 edog nooit en v]kl>5 wat de zaak is4 ,m5 voelt het v]s*il wanne] m5 ov]weegt dat ,gods 7voor ons m5s*5 k5b>e7 attribut5 zijn3 ,d5k5 en ,uitgebreidheid 7mod]n]3 ,gee/ en ,mat]ie74 ,deze w]kelijkh$51 die ,godzelf zijn1 voorzoov] hij zi* aan ons m5s*elijk v]/& op5ba>t1 kan m5 wel ,gods wez5svorm5 noem51 ma> niet zijn k5m]k51 nog m9d] zijn eig5s*app54 ,wel z\ m5 deze laat/e woord5 kunn5 bezig5 voor ,gods onv]&]lijkheid1 eeuwigheid1 alma*t1 alwij%eid enz4 ,zij word51 zooals ,sp9oza het uitdrukt3 toegepa/ aan de eig5e eig5s*app5 7attribut571 zooals bijv4 v]/an+ 7begrip7 aan het ,d5k51 beweg+ aan de ,uitgebreidheid4 ,aanteek5+ #d3 ,be/aanswijz54 7modus1 modificatio1 affectio74 ,sp9oza spreekt 9 de ,korte ,v]h&el+ van bezond]e wijz+ ( toeval4 ,b$oeld zijn de d+5 als 7gee/elijke ( /(felijke7 v]s*ijn+54 ,aanteek5+ #e3 ,op5b>+5 7affectiones74 ,mey]3 wijzig+52 ,gort]3 a&o5+52 ,/]n3 ,erregung54 ,al deze woord5 kunn5 tot misv]/& aanleid+ gev51 zij drukk51 zooals tr\w5s ook het ,latijns*e woord affectio1 e5 lijd51 e5 ond]gaan uit1 wat geheel en al 9 /rijd is met ,sp9oza's ,godsbegrip4 ,alle5 wa> het de m5s*elijke gemo$sbeweg+5 betreft heb ik affectio en affectus met a&o5+ v]taald2 zie aanteek5+ #cc4 ,aanteek5+ #f3 ,e5e sub/antie4 ,sommig5 v]tal5 de sub/antie4 ,sp9oza bewij/ e*t] e]/ lat] dat er sle*ts ne sub/antie be/aan kan4 ,aanteek5+ #g3 ,lett]lijk3 uit one9dige attribut54 ,de b$oel+ is e*t] blijk5s de toeli*t+3 uit e5 one9dig aantal4 ,aanteek5+ #h3 ,de zelf/&igheid /aat weg5s zijn natuur voor alle zijne ,toevall5 7modificationes74 7,korte v]h&el+1 ,aanhangsel4 ,ax4 ,i74 ,dit vrgaan is niet 9 tijdelijk51 ma> 9 logis*5 z9 b$oeld4 ,sp9oza's causaliteitsbegrip is niet de gewone oorzaak en gevolg-voor/ell+1 ma> die van wiskundige afhankelijkheid1 van logis* 9 iets &]s begrep5 zijn4 ,v&a> ook dat hij oorzaak 7causa7 en r$5 7ratio7 als synoniem5 gebruikt4 ,causa sui1 zijns-zelfs oorzaak1 wordt da>om ook niet g$ef9ie]d als iets dat zi*zelf z\ hebb5 ges*ap51 ma> als datg5e wat kra*t5s 7om r$5 van7 zijn eig5 wez5 be/aat4 ,aanteek5+ #i3 ,r]um natura4 ,eig5lijk 9 de natuur d] d+54 ,het woord natura wordt e*t] afwissel5d gebruikt 9 de beteek5is van a>d1 wez51 k>akt] en van ,natuur1 ,heelal4 ,ik v]taalde sle*ts met natuur wa> dit woord geheel ondubbelz9nig is4 ,aanteek5+ #aj3 ,ond]1 als op5b>+ van4 ,aanteek5+ #aa3 a po/]iori1 van a*t]5 bes*\wd1 afgeleid uit de erv>+ omtr5t voorga&e d+54 ,aanteek5+ #ab3 a priori1 van vor5 aan1 voor ( zond] de erv>+1 alle5 door r$5e]+ afgeleid4 ,aanteek5+ #ac3 ,passio1 heeft hi] me] de beteek5is van h>t/o*t4 ,ov]ig5s gebruikt ,sp9oza het woord mee/al 9 d5 lett]lijk5 z9 van lijd51 het ond]gaan van e5 gemo$sbeweg+ 7door hemzelf 9 de ,korte ,v]h&el+1 en ook voortaan 9 deze v]tal+1 we]gegev5 door lijd+7 9 teg5/ell+ met het begrip actio1 7vrije7 h&el+4 ,zie de def9ities van ,lijd+ en ,h&el+ 7,def4 ,,ii ,deel ,,iii74 ,aanteek5+ #ad3 ,quantitas1 hoeveelheid1 hoegroo!id4 ,b$oeld is hi] e*t] e5 li*amelijke1 /(felijke uitgebreide massa 7de cont9ue /(7 en niet de one9dige ruimte4 ,aanteek5+ #ae3 ,ab/ract1 heeft hi] niet de beteek5is van zelfgewilde1 r$elijke1 logis*e afzond]+1 ma> van de onwillekeurige afzond]+ d] d+5 die door onze z9tuigelijke wa>nem+ op zi*zelf re$s plaats grijpt4 ,aanteek5+ #af3 ,het begrip imag9>i 7zi* v]beeld57 wordt door ,sp9oza niet /e$s 9 d5zelfd5 z91 ( liev] /e$s 9 e5 ze] ruim5 z91 gebruikt4 ,9 ,opm]k+ ,/4 ,,xvii ,d4 ,,ii def9ie]t hij het als3 zi* iets als aanwezig voor/ell5 en de b$oel+ s*ijnt da> blijk5s het z9sv]b& te zijn3 ,iets1 dat er 9 w]kelijkheid niet is4 ,dit is ons gewone zi* v]beeld5 ( zi* inbeeld54 ,sp9oza gebruikt e*t] mee/al het woord 9 d5 ruim5 z9 van3 zi* e5 beeld vorm51 dus zi* iets voor/ell51 onv]s*illig ( het voorw]p di] voor/ell+ feitelijk aanwezig is ( niet4 ,zoo bv4 9 ,bewijs ,/4 ,,xviii ,d4 ,,ii1 wa> de voor/ell+ van e5 voorw]p1 dat uitdrukkelijk als 9 aanrak+ zijnde met het m5s*elijk li*aam g5oemd wordt1 e5 v]beeld+ heet4 ,9 de ,opm]k+ bij ,/4 ,,xvii ,d4 ,,ii heet het dat wij ons de zon di*tbij v]beeld5 7zi51 wa>nem57 ook al wet5 wij dat zij ze] v] af /aat4 ,ook 9 het ,bewijs van ,gevolg ,/4 ,,xxvi ,d4 ,,ii wordt 7met e5 b]oep zelfs op de ,opm]k+ bij ,/4 ,,xvii7 i$]e z9tuigelijke wa>nem+ v]beeld+ g5oemd1 wa>bij dan tev5s betoogd wordt dat deze z9tuigelijke wa>nem+ ons de d+5 niet adaequaat doet k5n54 ,9 de ,opm]k+ bij ,/4 ,,xlix ,d4 ,,ii wordt gewa>s*uwd om v]beeld+51 woord5 en voor/ell+5 met elka> te v]w>r5 en onze voor/ell+5 te bes*\w5 als /omme s*ild]ij5 op e5 paneel4 ,hi] b$oelt ,sp9oza dan e*t] met voor/ell+ me] uitsluit5d e5 zuiv] r$elijk begrip1 zooals hij dit 9 de ,opm]k+ bij ,/4 ,,xlviii def9ie]t3 ge5 beeld zooals het op d5 a*t]grond van ons oog gevormd wordt1 ma> begripp5 van het ,d5k54 ,mee/al v]taalde ik imag9atio met v]beeld+ om d5 lez] met ,sp9oza's t]m9ologie v]tr\wd] te mak54 ,wa> v]w>r+ te vreez5 0 gebruikte ik het woord voor/ell+4 ,aanteek5+ #ag3 ,causa effici5s1 bew]k5de oorzaak2 naa/ causa f9alis1 oorzaak voorzoov] da>bij tev5s aan het resultaat g$a*t wordt1 doel-oorzaak1 doel-e9de1 beweegr$54 ,aanteek5+ #ah3 ,p] se1 door zi*zelf1 kra*t5s eig5 noodw5digheid1 en p] accid5s1 door e5 &]e1 bijkom/ige1 toevallige zaak ( om/&igheid v]oorzaakt4 ,aanteek5+ #ai3 ,=malis r]um ess5tia1 ,ens 7( ,esse7 =male ( reale1 door ,sp9oza zelf v]taald met =melijk1 dadelijk wez54 ,vorm-hebb5d1 w]kelijk-be/a&1 feitelijk1 9 teg5/ell+ met ens rationis 7wez5 van ,r$51 ,sp471 wez5 voor zoov] het sle*ts 9 de voor/ell+ be/aat4 ,=ma1 a>d1 wez51 natuur1 be/aansvorm4 ,aanteek5+ #bj3 ,objective1 als iets voorw]pelijks1 7d4w4z4 als e5 beeld7 be/a&e 9 de voor/ell+4 ,zie ook 9 ,gevolg ,/4 ,,viii ,deel ,,ii3 het objectief be/aan d] d+5 (wel hun voor/ell+4 ,aanteek5+ #ba3 ,pr9cipia philosophiae ,c>tesianae4 ,deel ,i ,/ell+ ,,xix4 ,/ell+ ,,xix ,god is eeuwig4 ,bewijs4 ,god is het mee/ volmaakte wez51 wa>uit volgt dat hij noodzakelijk moet be/aan4 ,indi5 wij hem e*t] e5 bep]kt be/aan toek5d51 z\d5 de gr5z5 van zijn be/aan noodzakelijk zoo niet door ons1 dan to* door ,god zelf begrep5 moet5 word51 aangezi5 hij het hoog/e v]/& is4 ,zoodat ,god zi* bewu/ z\ zijn dat hijzelf1 te wet5 het hoog/ volmaakte wez51 buit5 die zek]e gr5z5 niet be/ond2 hetge5 ong]ijmd is4 ,d]halve heeft ,god niet e5 bep]kt1 do* e5 one9dig be/aan1 hetwelk wij eeuwigheid noem54 ,god is dus eeuwig4 ,aanteek5+ #bb3 ,absoluut1 vrij1 onafhankelijk1 op zi*zelf /a&1 onvoorwa>delijk1 vol/rekt4 ,ex absoluta natura1 uit niets dan het wez51 uit het wez5 geheel op zi*zelf1 afges*eid5 van zijn v]s*ijn+svorm5 bes*\wd4 ,aanteek5+ #bc3 ,cogitatio1 9 de ,korte ,v]h&el+ v]taald met ,d5k+4 ,wa> ons begrip ,d5k5 alle gee/elijke v]s*ijnsel5 omvat1 a*tte ik het niet noodig het ongewone woord ,d5k+ te aanva>d54 ,aanteek5+ #bd3 ,het gebruik van het woord modus1 modificatio 7be/aanswijze1 wijzig+7 voor iets noodw5digs en one9digs1 lijkt 9 /rijd met ,sp9oza's eig5 opvatt+ en oms*rijv+ d] v]s*ijn+sw]eld als e5 sam5/el van tijdelijke1 begr5sde en dus e9dige d+54 ,wat ,sp9oza 9 deze /ell+5 ,,xxi1 ,,xxii en ,,xxiii b$oelt met deze one9dige be/aanswijz51 zijn niet d+51 9 de attribut5 voortgebra*t1 ma> de onmiddellijke op5b>+swijz5 d] attribut5 zelf1 datg5e wat1 zooals ,sp9oza eld]s zegt1 moet word5 toegepa/ aan de eig5e ,eig5s*app5 7zie aanteek5+ #c74 ,dit blijkt ook uit de opheld]+ die ,sp9oza zelf geeft 9 e5 brief 7,,lxiv7 aan ,c4,h4 ,s*ull]1 die hem v]zo*t _h voorbeeld5 te noem5 van zak5 die onmiddellijk door ,god1 en van zak5 welke e]/ door bemiddel+ van e5 one9dige wijzig+ zijn voortgebra*t4 ,sp9oza antwoordde hi]op3 ,de voorbeeld5 t5slotte1 welke gij v]langt van de e]/e soort1 zijn 9 het ,d5k5 het absoluut one9dig v]/& nl4 ,gods v]/& ( wil1 zie ,/4 ,,xxxii ,gevolg ,,ii1 9 de ,uitgebreidheid de ,beweg+ en de ,ru/2 voorbeeld van de twe$e soort e*t] is het aanzi5 van het gans*e ,heelal dat1 hoewel het op one9dig vele wijz5 wisselt1 to* /e$s hetzelfde blijft4 ,aanteek5+ #be3 ,concludi sive p]cipi4 ,ook het gebruik dat ,sp9oza maakt van de woord5 p]cip]e1 concip]e1 s5tire1 /aat niet va/4 ,hi] is p]cip]e gelijkge/eld met begrijp51 eld]s met 9 zi* opnem51 opvatt51 wa>nem51 gewa>word51 voor/ell51 ( wordt het als synoniem bes*\wd met s5tire1 dat we] mee/al voel51 gewa>word51 zi* bewu/zijn beteek5t 7,zie ,opm]k+ ,/4 ,,xlix ,deel ,,ii3 s5tire sive p]cip]e1 wa>nem5 ( 9 ons opnem574 ,da>5teg5 v9dt m5 9 ,axioma ,v ,deel ,,ii we]3 s5timus nec p]cipimus 7wa>nem5 no* gewa>word57 wa>door dus we] e5 ond]s*eid tuss*5 de beide begripp5 ge/eld wordt4 ,9 ,def4 ,,iii ,deel ,,ii tra*t ,sp9oza te ond]s*eid5 tuss*5 conceptio en p]ceptio 7wa>nem+ en gewa>word+1 zie ook aanteek5+ ,a#cj7 zond] ev5wel v]d] die ond]s*eid+ /r5g vol te h\d54 ,9 ,/4 ,v ,deel ,,ii bijvoorbeeld spreekt hij alwe] van3 ideata sive res p]ceptas 7het voorge/elde ( de wa>g5om5 d+574 ,ik heb deze begripp5 ov]al v]taald met die s*ake]+ welke mij voor i$]e bepaalde plaats het duidelijk/ leek4 ,aanteek5+ #bf3 ,natura naturans1 ,god als absolute1 uit zi*zelf w]k5de1 e]/e oorzaak1 als actief s*epp5d beg9sel4 ,natura naturata1 ,god als s*epp+1 ges*ap5heid1 als zijn eig5 op5b>+1 als v]s*ijn+ van zi*zelf1 als w]eld d] d+51 als ,natuur 9 d5 gewon5 z94 ,aanteek5+ #bg3 ,actu1 actief1 w]k5d1 en 9 pot5tia3 pot5tieel1 g$a*t als e5 v]mog5 om te d5k51 v]/&-9-aanleg4 ,aanteek5+ #bh3 ,b$oeld is3 z\d5 zij all51 ook al bra*t5 zij 9 i$] m5s*1 na> elks gevoel v]s*ill5de a&o5+5 teweeg1 to*1 ev5als wiskundige wa>h$51 door alle m5s*5 op dezelfde wijze word5 begrep54 ,aanteek5+ #bi3 ,corpus4 ,om alle v]w>r+ te v]mijd5 heb ik ov]al wa> corpus niet 9 wiskundig5 z9 gebruikt wordt1 ( wa> niet 9 het bijzond] het m5s*elijk li*aam b$oeld is1 het woord voorw]p gebezigd4 ,aanteek5+ #cj3 ,&]e v]tal]s 7,gort]1 ,mey]1 ,/]n7 hebb53 liev] begrip dan wa>nem+4 ,m4i4 is deze v]tal+ v]w>r5d4 ,imm]s begrip heeft voor ons jui/ e5 eng]e beteek5is dan voor/ell+ zond] me]4 ,bov5di5 ligt 9 het woord wa>nem+ niets passiefs1 zooals 9 gewa>word+4 7,zie ook aanteek5+ ,a#be7 ,aanteek5+ #ca3 ,adaequaat4 ,lett]lijk3 ev5>5d1 gelijk5d op1 gelijkkom5d aan4 ,de v]tal+ van dit begrip1 zooals het door ,sp9oza wordt gebruikt1 door n woord is onmogelijk4 ,dikwijls z\ jui/ ( wa> voldo5de zijn1 dan w$] w>e voll$ig ( held] en duidelijk1 ( ov]e5/emm5d met1 beantwoord5d aan het voorw]p d] voor/ell+ bet]4 ,inadaequaat1 g$eeltelijk 79 ,def4 ,i ,deel ,,iii7 (1 als teg5/ell+ met held] en duidelijk3 gebrekkig en v]w>d4 ,ov]ig5s blijkt de beteek5is dez] woord5 zoo duidelijk op tal van plaats51 dat ik het ,latijns*e woord1 dat tr\w5s ev5als sub/antie en attribuut ov]al burg]re*t v]kreeg1 onv]taald laat4 ,aanteek5+ #cb3 ,p]fectio4 ,hi] is het woord volmaakt 9 zuiv] lett]lijk5 z9 op te vatt5 als geheel-af gemaakt1 zoodat aan alle d5kb>e voorwa>d5 van het be/aan ervan ind]daad voldaan is4 ,aanteek5+ #cc3 ,affici4 ,sp9oza gebruikt affic]e1 a&o51 voor i$]e inw]k+1 zo[el gee/elijk als li*amelijk 7,def4 ,,iii ,deel ,,iii74 ,omdat het mod]ne spraakgebruik e*t] bij het woord a&o5+ 7k zelfs bij li*aams-a&o5+7 9 de e]/e plaats aan gemo$sbeweg+1 7d5 we]slag d] inw]k+ op onz5 gee/7 doet d5k51 heb ik 9 mijn v]tal+ ov]al wa> deze laat/e niet b$oeld is1 gesprok5 van inw]k+4 ,aanteek5+ #cd3 ,d4w4z4 de m5s* heeft niet d5 a>d 7=ma1 zie aanteek5+ ,a#ai7 van e5 zelf/&ig be/a& wez54 ,aanteek5+ #ce3 ,feitelijk be/aan1 aanzijn1 ,duits*3 ,dase94 ,aanteek5+ #cf3 ,b$oeld is3 en 9 dit geval1 voorzoov] wij namelijk d5 m5s*1 met voorbijzi5 d] &]e attribut51 sle*ts als ,gee/ bes*\w51 be/aat zijn wez5 uit be/aanswijz5 van het ,d5k54 ,aanteek5+ #cg3 ,wa>op zi* bijvoorbeeld ,a bev9dt1 zooals e5 ( &] voorw]p op de a>de4 ,aanteek5+ #ch3 ,=ma4 ,de eig5lijke vorm1 g$aante1 is 9 ,ax4 ,,iii re$s figura g5oemd1 het s*ijnt dus dat hi] iets &]s b$oeld is4 ,dit blijkt ook uit ,hulp/ell+ ,v wa>1 door v]groot+ ( v]kle9+ d] deel51 de g$aante van het geheel wel degelijk z\ v]&]54 ,het be/ lijkt mij de beteek5is we] te gev5 met3 eig5a>digheid1 k>akt]1 wat ook blijkt uit het ,bewijs3 de =ma hangt af van het v]b&2 het v]b& blijft be/aan1 dus beh\dt het individu zijn natura4 ,eig5lijk beteek55 dus w5d+5 als1 zal het individu zijn a>d 7natura7 beh\d5 en ge5]lei v]&]+ van k>akt] 7=ma7 ond]gaan hetzelfde en lijkt hun koppel+ ov]bodig2 t5zij m5 wez5 en k>akt] niet geheel als id5tiek bes*\wt1 ma> k>akt] opvat als wijze wa>op zi* het wez5 9 de w]kelijkheid v]toont 7zie ook de beteek5is van =malis als w]kelijk be/a& 9 aanteek5+ ,a#ai7 ,aanteek5+ #ci3 ,v]a1 w>e4 ,sp9oza b$oelt voll$ige4 ,deze bots+s- en t]ugkaats+/heorie lijkt vrij naef1 ma> v]s*ilt 9 wez5 niets van i$]e &]e me*anis*e ( physis*e v]kl>+ d] indrukk5 van het m5s*elijk li*aam4 ,ov]ig5s v]lieze m5 nooit uit het oog dat ,sp9oza nooit de gee/elijke v]s*ijnsel5 mod]n-mat]iali/is* op me*anis*e wijze v]kla>t1 d4w4z4 niet le]t dat /(felijk-me*anis*e v]s*ijnsel5 de gee/elijke v]s*ijnsel5 v]oorzak51 ma> dat zij die v]s*ijnsel5 zelf zijn ond] e5 &] gezi*tspunt 7als op5b>+ van e5 &] attribuut7 bes*\wd4 ,aanteek5+ #dj3 ,transc5d5tale begripp54 ,oorspronkelijk wordt hi]m$e b$oeld3 wat 7de z9tuigelijke wa>nem+7 te bov5 gaat2 bov5z9nelijk2 niet op erv>+ b]u/5d4 ,hi] heeft het e*t] de beteek5is van afgetrokk51 wa>bij van alle bijzond]heid is afgezi54 ,aanteek5+ #da3 ,intutief3 door onmiddellijke aans*\w+ 7doorzi57 van het wez5lijke 9 iets4 ,aanteek5+ #db3 ,volitio4 ,ik gebruik het woord will+ na> analogie met lijd+ om e5 bijzond]e be/aanswijze van d5 wil aan te duid54 ,het gewone wilsuit+ to* slaat eig5lijk me] op het resultaat van di5 bijzond]5 wil1 ( al?ans op de mani] wa>op hij zi* op5ba>t4 ,aanteek5+ #dc3 ,9 ev5wi*t1 d4w4z4 wanne] hij ge5 keus weet te do51 wijl vr en teg5 elka> opweg54 ,jean ,buridan1 #abig-aceh1 rationali/is* wijsge]4 ,de v]gelijk+ van d5 ezel1 die tuss*5 twee ev5v] v]wijd]de boss5 hooi /a&e1 van hong] omkomt1 is 9 zijn w]k5 niet te v9d51 ma> wa>s*ijnlijk v]zonn5 door zijn be/rijd]s om zijn det]m9isme bela*elijk te mak54 ,aanteek5+ #dd3 ,inculc>e non t5eor1 quid unusquisque somni>e pote/4 ,volg5s &]53 ma> omdat ik niet geh\d5 b5 9 te gaan op al wat m5 belieft te droom54 ,aanteek5+ #de3 ,ook 9 het zeldzam] geval dat wij wt5 dat wij droom51 bekijk5 wij weliswa> kritis* en oordeel-ops*ort5d onz5 eig5 droom1 ma> oef55 to* niet e5 willekeurig5 invlo$ uit op zijn beloop4 ,aanteek5+ #df3 ,pietas4 ,vroomheid 9 de ruim/e beteek5is3 re*ts*ap5heid1 fl9kheid1 pli*tsbetra*t+4 ,aanteek5+ #dg3 ,bij ,sp9oza /aat d]de4 ,het wordt e*t] feitelijk 9 het vi]de ,deel betoogd4 ,9 d5 oorspronkelijk5 opzet _h de ,e?ica ev5wel e5 &]e indeel+1 v&a> ,sp9oza's v]giss+4 ,aanteek5+ #dh3 ,de ond]/ell+ van ,sp9oza dat h&el+5 van r$elooze di]5 ( van slaapw&ela>s buit5 d5 gee/ om z\d5 plaats kunn5 grijp5 is natuurlijk geheel willekeurig en 9 /rijd met de h$5daags*e opvatt+5 omtr5t de ond]bewu/e w]k+5 van d5 gee/4 ,aanteek5+ #di3 ,toespel+ op het lat] ook aangehaalde ,video meliora proboque1 det]iora sequor4 7,wel zie ik het bet]e en prijs het2 to* jaag ik het sle*t]e na7 ,ovidius1 ,metam3 ,,vii4 #bj4 ,aanteek5+ #ej3 ,appetitus4 ,drang4 ,bij &]53 lu/1 v]lang54 ,het komt mij e*t] voor dat hi] het woord e5 nog algeme5] beteek5is heeft4 ,aanteek5+ #ea3 ,pot5tia ag5di4 ,dit v]mog5 tot h&el5 moet niet als geheel gelijkluid5d met w]kkra*t ( en]gie word5 opgevat4 ,imm]s li*aam ( gee/ kunn5 ze] w]kzaam zijn en da>bij to* lijd5 9 ,sp9ozi/is*5 z94 ,wel geeft lev5skra*t1 opgevat als kra*t om 9 zijn be/aan te volh>d51 de beteek5is we]4 ,aanteek5+ #eb3 ,de v]tal+ van ,sp9oza's t]m9ologie d] gemo$sa&o5+5 is bijzond] la/ig1 da> hij zi*--na> hijzelf erk5t 7,toeli*t+ ,def4 ,,xx d] ,a&o5+5 ,d4 ,,iii7--ge5sz9s h\dt aan de gewone gangb>e beteek5is d] woord54 ,da>door geeft hij soms def9ities die aan e5 e5maal be/a&5 t]m e5 bep]kt] ( wijd] /rekk+ gev54 ,onze taal is rijk] aan uitdrukk+5 voor all]lei gevoelss*ake]+5 dan het ,latijn1 zoodat m5 er ,sp9oza's b$oel+ dikwijls 9 kan b5ad]54 ,9 dze z9sn$e is m4i4 het v]tal5 van hil>itas door opg]uimdheid ( vroolijkheid en van melan*olia door zwa>mo$igheid m9d] jui/4 ,imm]s deze woord5 duid5 bij ons zuiv] gee/elijke toe/&5 aan1 t]wijl ,sp9oza hi] uitdrukkelijk doelt op a&o5+5 die met e5 li*aamsgevoel gepa>d gaan4 ,aanteek5+ #ec3 consci5tiae morsus4 ,eig5lijk gewet5s-knag+1 wroeg+4 ,blijk5s de def9itie b$oelt ,sp9oza e*t] niets &]s dan ,spijt4 ,h>tze] 7ind]daad e5 knag5de pijn74 ,voor ons is gewet5swroeg+ e*t] gelijkluid5d met ,b]\w1 d4i4 ,spijt met het bewu/zijn van eig5 s*uld4 ,aanteek5+ #ed3 ,sp9oza blijft /e$s van res1 d+1 sprek52 ik heb e*t] 9 't v]volg mee/al wez5 gebruikt4 ,aanteek5+ #ee3 ,causae ext]nae4 ,volg5s &]e uitgav5 int]nae1 inw5dige4 ,wat s*ijnba> bet] aan de b$oel+ beantwoordt4 ,m5 kan e*t] ook ze] go$ voor d5 gee/1 voorzoov] hij zi*zelf bes*\wt1 het eig5 ,zelf als iets uitw5digs1 als e5 voorw]p1 opvatt54 ,aanteek5+ #ef3 ,deze def9itie geeft aan het begrip ,wre$heid e5 veel bep]kt] beteek5is dan het woord 9 het spraakgebruik 7ook het ,latijns*e7 heeft4 ,er be/aat e*t] voor deze zu*t om e5 wez5 dat ons liefheeft te kwell51 ge5 afzond]lijk woord4 ,aanteek5+ #eg3 ,admiratio1 lett]lijk3 aan/>5 als e5 wond]4 ,het woord bewond]51 door sommige v]tal]s gebruikt1 heeft bij ons e5 te e5zijdige beteek5is2 ik v]taalde da>om wa> de z9 algeme5] 03 v]baz+4 ,aanteek5+ #eh3 ,plus curiositatis quam utilitatis hab]5t4 ,mey]3 z\d5 me] /rekk5 tot aanvull+ dan tot nut4 ,gort]3 z\d5 me] zeldzaamheid dan nuttigheid hebb54 ,aanteek5+ #ei3 ,impetus1 on/uimige1 plotsel+ opkom5de drang4 ,aanteek5+ #fj3 ,sive ea sit innata1 sive quod ipsa p] solum ,cogitationis1 sive p] solum ,ext5sionis attributum concipiatur4 ,het komt mij voor dat a*t] innata e5 teg5/ell+ is weggevall51 bv41 dan wel v]worv54 ,sp9oza b$oelt i$]e ge/eldheid1 hoe ook 9 ons teweeg gebra*t en ond] welk attribuut ook bes*\wd4 ,aanteek5+ #fa3 ,op ha> gewoonte3 op e5 da>aan beantwoord5de duurzame gemo$sge/eldheid4 ,aanteek5+ #fb3 ,mode/ia4 ,9 v]b& met &]e plaats5 leek mij gematigdheid1 m9zaamheid me] 9 ov]e5/emm+ met ,sp9oza's b$oel+ dan het gebruikelijke bes*eid5heid1 wa>9 veelal e5 ong]e*tva>digde g]+s*att+ van zi*zelf ligt opgeslot54 ,aanteek5+ #fc3 ,animi pa!ma3 gemo$s-lijd+1 hi] uitdrukkelijk zoo g5oemd om ha> te ond]s*eid5 van de a&o5+ van 7inw]k+ op7 het li*aam1 welke door ,sp9oza ev5e5s affectus g5oemd wordt4 ,aanteek5+ #fd3 ,deze ond]s*eid+ tuss*5 de begripp5 toevallig en mogelijk is miss*i5 het be/ we] te gev5 door !oretis* 7logis*7 mogelijk en praktis* 7feitelijk7 mogelijk4 ,aanteek5+ #fe3 ,hi] is met imag9atio 7zie aanteek5+ ,a#af7 niet b$oeld ed]e z9tuigelijke voor/ell+ 7v]beeld+71 ma> 9 het bijzond] de z onvoll$ige en v]w>de1 dat wij ha> dwal+ noem54 ,aanteek5+ #ff3 ,cum no/ra comp>ata4 ,niet v]gelek5 bij de onze1 want het betreft hi] de feitelijke v]h\d+ van d5 invlo$1 en niet ons oordeel da>omtr5t4 ,aanteek5+ #fg3 ,affectus erga3 de a&o5+ jeg5s1 d4w4z4 de a&o5+ door iets 9 ons te weeg gebra*t4 ,mey]3 /emm+ teg5ov] en op &]e plaats53 belang/ell+ 9 7,/4 ,,xi1 ,,xii en ,,xiii74 ,m4i4 heeft e*t] affectus hi] /e$s de beteek5is van a&o5+ 9 het algeme52 imm]s de /ell+5 geld5 ev5ze] voor tal van gevall5 wa>bij heel &]e a&o5+5 9 het spel zijn dan vage /emm+ ( zelfs belang/ell+1 bv4 ang/ voor e5 onafw5db>e ramp etc4 ,aanteek5+ #fh3 ,tem]>ia4 ,ook onbezonn5 w>e miss*i5 jui/1 als teg5/ell+ tot de w>e 7bezonn57 k5nis van go$ en kwaad4 ,aanteek5+ #fi3 ,pote/ prior hac concipi4 ,m4i4 moet ook deze prioriteit niet word5 opgevat als e5 tijdelijke1 ma> als e5 logis*e4 ,het /rev5 om zi*zelf te h&hav5 is de e]/e1 fundam5teele deugd1 wa>uit de &]e deugd5 moet5 word5 afgeleid2 sle*ts als zoodanig kan m5 zegg5 dat het aan alle deugd5 voorafgaat4 ,aanteek5+ #gj3 ,mea haec e/ ratio1 et sic animum induxi meum4 ,&]5 bes*\w5 et sic enz4 als e5 h]hal+ van het voorga&e4 ,mey]3 wat mij betreft1 ik d5k hi]ov] aldus4 ,/]n3 ,i* me9]seits d5ke s und habe folg5de ,ansi*t gewonn54 ,m4i4 e*t] is de v]tal+ van animum induc]e met zi* voornem5 hi] niet alle5 toelaatba>1 ma> zelfs de e5ige die het &]s slappe en ov]bodige z9sdeel kra*tig en z9rijk maakt4 ,aanteek5+ #ga3 ,mey]3 ov]mo$ en uitgelat5heid4 ,het is m4i4 e*t] niet noodig hi] g]u/heid en v]heug+ 9 hun ov]drijv+ te bes*\w54 ,ook de niet ov]drev5 g]u/heid en v]heug+ zijn reacties op vrees en als zoodanig voor ,sp9oza bewijz5 van gee/elijke ma*teloo%eid2 ev5als m$elijd51 ov]drev5 ( niet4 ,aanteek5+ #gb3 ,b5e ag]e en laet>i4 ,wl do5 moet hi] niet word5 opgevat als weldad5 bewijz5 9 de gewone beteek5is1 ma> als go$1 fl9k1 kra*tig1 r$elijk h&el5 9 d5 ,sp9ozi/is*5 z9 van het woord4 ,aanteek5+ #gc3 ,nullius rei ipsos pud]et1 nec ipsi quicquam metu]5t1 quo v9culis conjungi con/r+ique poss5t8 ,&]e lez+1 zond] vraagteek53 z\d5 zij zi* n]g5s voor s*am5 en niets vreez51 wa>door zij ?ans nog 9 d5 b& word5 geh\d5 en beteugeld4 ,deze laat/e lez+ sluit m4i4 m9d] logis* aan bij d5 volg5d5 z94 ,aanteek5+ #gd3 ,met v]bet]5 is hi] b$oeld3 temp]51 ov]w9n5 door e5 &]e a&o5+4 ,aanteek5+ #ge3 ,ign>os1 onwet5d1 onontwikkeld1 nog niet tot inzi*t gekom54 ,&]e lez+3 ignavos3 kra*teloos1 zwak4 ,deze laat/e opvatt+ z\ hi]1 9 teg5/ell+ tot d5 vrij51 kra*tig5 m5s*1 wel toelaatba> zijn4 ,ma> ook v]d]op wordt telk5s het e]/e woord gebruikt4 ,aanteek5+ #gf3 ,atque tum magis discordia quam concordia fovetur4 ,&]e lez+3 discordi quam concordi 7ablativus71 wa>door de z9 z\ word53 9 welk geval zij 7nl4 de abnormale1 tot waanz9 ge/eg5 z9nelijkheid7 door twe$ra*t mr nog dan door e5dra*t geprikkeld wordt4 ,dit is e*t] moeilijk] 9 v]b& te br5g5 met ,gevolg ,/4 ,,xxxi ,d4 ,,iii wa>na> jui/ v]wez5 wordt4 ,aanteek5+ #gg3 ,comp5dium4 ,sam5vatt+4 ,mey]3 kort begrip4 ,/]n3 ,inbegriff4 ,gort] lee/ comp5satio1 v]go$+4 ,als ,ruilmiddel weegt het geld teg5 alle d+5 op en v]teg5woordigt het ze tev5s4 ,aanteek5+ #gh3 ,spiritus animales1 di]lijke gee/54 ,b$oeld zijn de v]s*ill5de kra*t5 die door ,desc>tes e4a4 als oorzak5 d] v]s*ill5de lev5sv]s*ijnsel5 ond]/eld word54 ,aanteek5+ #gi3 ,non nisi ratione di/+uetur4 ,mey]3 ,ge5 &] dan e5 d5kbeeldig ond]s*eid4 ,/]n3 ,nur na* dem ,v]hltnis v]s*i$5 se94 ,m4i4 is de b$oel+ deze3 de nieuwe voor/ell+ is e5 7adaequate7 voor/ell+ omtr5t e5 7oorspronkelijk inadaequate7 voor/ell+1 dus niet feitelijk ma> alle5 9 r$elijk opzi*t 7voor ons begrip7 er van ond]s*eid54 ,9 w]kelijkheid zijn beide voor/ell+5 n 7zooals li*aam en gee/7 en dus kunn5 uit de nieuwe voor/ell+1 omdat zij adaequaat is1 sle*ts h&el+5 voortvloei51 m4a4w4 de oorspronkelijke a&o5+ h\dt op lijd+ te zijn4 ,aanteek5+ #hj3 ,simplicit]2 e5v\dig1 zooma>4 ,aanteek5+ #ha3 ,secundum ord9em ad intellectum4 ,volg5s e5 orde1 welke door het v]/& v]eis*t wordt1 ( welke h5 ges*ikt maakt om begrep5 te kunn5 word54 ,aanteek5+ #hb3 ,m5 v]w>re ,sp9oza's eeuwigheid van d5 ,gee/ niet met e5 p]soonlijk voortbe/aan4 ,onze p]soonlijkheid imm]s is na> ,sp9oza's opvatt+ sle*ts e5 tijdelijke1 v]gankelijke be/aanswijze 7modus7 die afhankelijk is van onze li*aams9drukk51 zi* met deze wijzigt en met het li*aam te gronde gaat4 ,zie de ,opm]k+ bij ,/4 ,,xxxix ,deel ,,iv1 wa> ,sp9oza zegt dat e5 individu zi* ond] bepaalde om/&igh$5 zooze] kan wijzig51 dat hij niet ga>ne z\ will5 volh\d5 dat hij dezelfde m5s* 0 als voorhe54 ,zelfs d5 volwass5e k5t ,sp9oza da> blijkba> e5 &]e individualiteit toe als het k9d4 ,dat de /ell+5 die ov] de eeuwigheid des ,gee/es h&el5 voor vel5 zoo dui/] zijn ligt m4i4 9 de e]/e plaats hi]aan dat m51 (s*oon ,sp9oza zelf er telk5s voor wa>s*uwt1 zijn on/]felijkheid ( eeuwigheid v]w>t met e5 voortbe/aan 9 d5 tijd4 ,ma> e5 twe$e aanleid+ tot v]w>r+ is dat ,sp9oza niet uitdrukkelijk g5oeg doet uitkom5 dat eig5lijk het ,li*aam ev5 eeuwig en on/]felijk is als de ,gee/4 ,imm]s ook het individueele li*aam gaat met d5 dood als zoodanig te gronde1 (s*oon het als /( 7,uitgebreidheid7 onv]nietigba>1 eeuwig is4 ,het ljkt wel als( ,sp9oza 9 de e5igsz9s slordige ,/ell+ ,,xxiii ,de m5s*elijke ,gee/ kan niet met het ,li*aam geheel en al te niet gaan1 le]t1 dat dus het ,li*aam wl absoluut v]nietigd wordt2 ma> het is duidelijk dat dit volkom5 9 /rijd z\ zijn niet alle5 met de erv>+1 ma> met ,sp9oza's eig5 le]4 ,het wordt bov5di5 9 het ,bewijs di] ,/ell+ zelf indirekt ontk5t1 wa> gesprok5 wordt ov] het teg5woordig be/aan des ,li*aams1 9 teg5/ell+ dus met zijn eeuwig be/aan4 ,e5 duali/is*e opvatt+ van ,gee/ en ,li*aam1 als van twee d+51 die ges*eid5 z\d5 kunn5 word51 is 9 ,sp9oza's sy/eem ond5kba>4 ,gee/ en /(1 ,d5k5 en ,uitgebreidheid1 zijn bij ,sp9oza imm]s niet 9 eig5lijk5 z9 v]bond51 ma> id5tiek1 n en hetzelfde4 ,wat wij dus van d5 m5s* bij zijn dood zi5 t5iet gaan1 ( liev] zi* oploss51 is zijn tijdelijke v]s*ijn+ 7be/aanswijze7 als ,gee/-,li*aam1 dus zijn li*amelijke n gee/elijke individualiteit4 ,voorzoov] hij e*t] /(-op-zi*zelf is1 d4w4z4 ,god1 g$a*t als ,uitgebreidheid1 is zijn ,li*aam eeuwig en 9 di5zelfd5 z9 is zijn ,gee/ eeuwig1 als ke]zijde van dit eeuwige li*aam1 als voor/ell+ ervan1 als ,god1 voorzoov] hij ,d5k5 is4 ,ons li*aam wordt /(1 d4i4 ,uitgebreidheid zond] bepaald5 vorm1 en zoo wordt onze gee/ ,d5k51 ,v]/&1 zond] v]beeld+ en h]9n]+1 welke jui/ aan di5 bepaald5 li*aamsvorm gebond5 w>54 ,hoe me] de m5s* nu n is met ,god1 dat wil 9 d5 ,sp9ozi/is*5 g$a*t5gang zegg53 hoe bet] hij ,god begrijpt en hoe me] hij hem lief heeft d4w4z4 hoe r$elijk] hij d5kt en leeft2 hoe me] hij ook doordrong5 zal zijn van het besef van noodw5digheid en eeuwigheid en hoe m9d] de illusie van zijn tijdelijk be/aan en de vrees voor zijn dood hem zull5 h9d]54 ,sp9oza drukt dit1 9 e5 m4i4 v]w>r5de beeldspraak1 uit 9 de woord53 hoe groot] deel van zijn ,gee/ zal ov]blijv54 ,nog iets duidelijk] wordt ,sp9oza's opvatt+ van eeuwigheid wanne] m5 ha> 9 v]b& br5gt met zijn 7ma!matis*7 causaliteitsbegrip 7zie ook aanteek5+ ,a#h74 ,begrijp5 is de d+5 zi5 9 hun logis*e afhankelijkheid 9 plaats van 9 hun tijdelijke ope5volg+1 zulk begrip is ev5 tijdloos1 ev5 eeuwig als e5 ( &]e ma!matis*e wa>heid1 die 9 ,god be/aat4 ,voorzoov] wij dus begrijp5 zijn wij eeuwig1 hebb5 wij deel aan het one9dige ,v]/&s ,gods4