,,krakatau ,,en ,,de ,,/raat ,,so5da4   
,de h]9n]+ aan de ontzett5de ramp1 die 9
 ,augu/us #ahhc het eil& ,krakatau en de
 naa/bij geleg5 ku/5 van ,java en       
,sumatra getr(f5 heeft1 is--zoo als het 
altijd gaat--door d5 /room van lat]e    
gebeurt5iss5 en indrukk5 uitgewis*t4    
,to* mog5 wij wel aannem5 dat zij nog   
niet zoo geheel v]dw55 zal zijn1 ( de   
lez]s van ons tijds*rift zull5 met      
belang/ell+ k5nis nem5 van het volg5de  
v]haal van d5 he] ,edmond ,cotteau1 die 
+evolge opdra*t van de frans*e rege]+1  
e5ige ma&5 na de ramp1 de door de       
uitb>/+ getei/]de /rek5 heeft bezo*t en 
van zijne bev9d+5 m$$eel+ g$aan4 ,van de
 uitb>/+ zelve is niem& d] nog lev5d5   
getuige gewee/2 ma> uit de v]woe/+51    
door ha> aang]i*t1 kunn5 wij e5ig]mate  
afleid51 welk s*\wspel het noodlottige  
eil& en de omligg5de /reek op die       
vreeselijke ,augu/usdag5 moet5 hebb5    
opgelev]d4 ,wij lat5 ?ans het woord aan 
d5 he] ,cotteau4    ,d5 #aa ,mei #ahhd  
bevond ik mij1 na e5 ze] int]essant     

uit/apje na> ,s]awak 7,borneo71 te      
,s+apore4 ,de ,oxus1 van de ,compagnie  
des ,messag]ies m>itimes1 0 jui/        
aangekom52 aan boord bevond5 zi* mijne  
twee vri5d51 de he]5 ,bron en ,kor?als1 
aan wie met mij1 van wege het m9i/]ie   
van ond]wijs1 e5e wet5s*appelijke z5d+ 0
 opg$rag5 na> de /raat ,so5da en het    
vulkanis*e eil& ,krakatau4 ,ik 0 e5 ma& 
vroeg] van ,p>ijs v]trokk53 wij         
ontmoett5 nu elk&] w$] op de afgesprok5 
plaats4  ,9 d5 avond van di5zelfd5 dag  
g+5 wij aan boord van de /oomboot       
,emyrne1 die tweemaal 9 de ma&1 na      
aankom/ van de frans*e mail1 de         
passagi]s en briev5 na> ,batavia        
ov]neemt1 wa> wij d5 #ad ,mei aankwam51 
na e5e gelukkige va>t van               
twee-en-vijftig ur54  ,zoodra wij       
gen/alle]d w>51 d$5 wij de noodige /app5
 om het welslag5 van de ons opg$rag5    
z5d+ te v]zek]51 hetge5 zond] hulp en   
m$ew]k+ van hoog] h& niet mogelijk z\   
zijn4 ,gelukkig g+ alles na> w5s*4 ,de  
consul van ,frankrijk1 de graaf de      

,p\rtals1 beijv]de zi* ons van di5/ te  
zijn2 hij /elde ons aan d5              
g\v]neur-g5]aal te ,buit5zorg voor4     
,zijne ,excell5tie _h de beleefdheid1 e5
 kle9e rijks/oomboot tot onze bes*ikk+  
te /ell52 en dank zij de b]eidwilligheid
 en d5 ijv] van hoog]e en lag]e ambt5>51
 kond5 wij re$s e5e week na onze aankom/
 de reis na> de /raat ,so5da aanva>d54  
,ma> het zal niet ov]tollig zijn1 vooraf
 9 het kort de feit5 9 h]9n]+ te br5g51 
die de a&a*t van de geheele w]eld       
e5sklaps hadd5 geve/igd op het eil&je   
,krakatau1 wa>van de tot dusv] zoo go$  
als onbek5de naam plotsel+ e5e          
vreeselijke v]ma>dheid _h v]kreg54  ,9  
de laat/e dag5 van ,augu/us #ahhc1      
nauwelijks e5e ma& na de ramp van       
,is*ia1 bra*t de telegraaf na> ,europa  
de tijd+ ov] van e5 nog veel            
s*rikkelijk] onheil4 ,e5e uitb>/+1      
hevig] dan alle wa>van de ges*i$5is     
meld+ maakt1 _h1 zoo luidde het b]i*t1  
de /raat ,so5da als t5 ond]/e bov5      
geke]d1 de groote eil&5 ,java en        

,sumatra v]woe/ en aan me] dan          
hond]dduiz5d m5s*5 het lev5 geko/4      
,zooals doorgaans1 blek5 ook hi] de e]/e
 b]i*t5 ov]drev54 ,to* 0 de onopgesmukte
 w]kelijkheid v]s*rikkelijk g5oeg4 ,het 
mag to* ?ans als uitgemaakt word5       
bes*\wd1 dat het aantal sla*t(f]s niet  
veel m9d] heeft b$rag5 dan om/reeks     
ve]tigduiz5d1 wa>van de mee/5 9 de golv5
 zijn omgekom51 t]wijl de &]5 ond] e5   
slijkreg5 zijn v]/ikt ( door de gloei5de
 as* v]br&4  ,krakatau ligt op #fg'     
zuid]bre$te en #ajcf' oo/]l5gte1 9 het  
we/elijk g$eelte van de /raat ,so5da1   
ongeve] halv]wege tuss*5 ,java en       
,sumatra4 ,de eig5a>dige vorm van het   
eil& v]ri$ aan/onds zijn vulkanis*5     
oorsprong2 ma> de e5ige uitb>/+1 wa>van 
de ges*i$5is meld+ maakte1 dagteek5de   
re$s van #afhj4 ,9 het beg9 van #ahhc 0 
het onbewoonde eil& geheel met di*t bos*
 b$ekt en w]d het algeme5 g]ek5d tot de 
uitgebr&e vulkan5 te behoor54 ,ma> de   
s9ds twee eeuw5 sluim]5de kra*t gaf     
e5sklaps1 op d5 #aj ,mei1 teek55 van    

lev54 ,9 het noord5 van het eil& begon  
de ,p]boewatan1 e5 heuvel van niet me]  
dan hond]d-tw9tig ell5 hoogte bov5 de   
zee1 /room5 van vuur en wolk5 rook uit  
te brak51 v]gezeld van e5 geweldig      
ond]a>ds* g]ommel en van slag5 als      
kanons*ot54 ,te ,batavia en te          
,buit5zorg1 die 9 re*te lijn            
hond]d-vijftig kilomet]s v]wijd]d zijn1 
kon m5 duidelijk het g]u*t hoor54       
,g$ur5de de drie volg5de ma&5 h]haald5  
de uitb>/+5 zi* telk5s met me] ( m9d]   
hevigheid4 ,9 ,juni w]d er e5 nieuwe    
krat]1 de ,danan1 gevormd4 ,9 het beg9  
van ,augu/us telde m5 drie voorname     
br&punt5 van uitb>/+51 ong]ek5d de      
rookwolk5 en damp51 die op e5 aantal &]e
 plaats5 op/eg54 ,ma> de hoog/e top van 
het eil&1 de ,rakata1 die e5e hoogte van
 a*?ond]d-twee-en-d]tig met] b]eikt1 gaf
 nog vol/rekt ge5 teek5 van w]kzaamheid4
  ,de uitb>/+ van ,krakatau volgde ha>  
gewoon v]loop en m5 bekomm]de er zi*    
niet veel om1 to5 m51 op d5 #bf         
,augu/us1 te ,batavia op nieuw e5       

aanh\d5d g]ommel hoorde als van e5      
v]wijd]d5 dond]4 ,dit g]ommel g+ gepa>d 
met slag51 e]/ zwak en kort van duur1   
ma> die all5gs zoo 9 hevigheid to5am51  
dat 9 d5 na*t van #bf op #bg ,augu/us   
niem& 9 het we/5 van ,java e5 oog kon   
to$o54 ,d5 #bg1 des morg5s t5 zev5 uur1 
we]klonk e5 zoo geweldige slag1 dat vele
 m5s*5 te ,batavia 9 de me5+ v]ke]d5 dat
 e5 &]e vulkaan 0 begonn5 te w]k54      
,om/reeks ti5 ur5 w]d de hemel met e5   
geelbleeke t9t ov]tog5 en nam de        
dui/]nis h& ov] h& toe4 ,t]zelfd] tijd  
begon e5 di*te as*reg5 te vall51 die tot
 e5 uur aanhield1 to5 v]m9d]de en om    
drie uur e9digde2 da>na ke]de ook all5gs
 het dagli*t t]ug4 ,de uitb>/+ 9 d5     
morg5 van d5 #bg ov]tr( te ,batavia alle
 &]e 9 hevigheid3 9 v]s*eid5e w9kels    
w]d5 de glasruit5 v]brijzeld4 ,da>na    
hoorde m5 niets me] tot zev5 uur 9 d5   
avond1 to5 het geluid we] duidelijk     
v]neemba> w]d4 ,tuss*5 ti5 en elf ur5   
we]klonk5 we] slag51 die niet veel m9d] 
hevig w>5 dan die van 's morg5s4 ,e5ige 

ur5 da>na hield het geluid geheel op4   
,het geluid d] geweldige uitb>/+5 van d5
 #bg ,augu/us heeft zi* veel v]d]       
v]spreid dan bij e5ige vorige           
geleg5heid1 wa>van de hi/orie de heug5is
 heeft bewa>d4 ,9 onze kolonie ,co*9*9a1
 me] dan zev5ti5 grad5 7neg5ti5hond]d   
kilomet]s7 t5 noord5 van ,krakatau1     
hoorde m5 de slag5 zoo duidelijk1 dat m5
 van alle po/5 langs de ku/ na> ,sagon  
telegrafe]de3 ,geve*t op zee1 buit5 het 
gezi*t4 ,nog me]3 ditzelfde geluid w]d  
gehoord op af/&5 van ruim dri$uiz5d     
kilomet]s3 op ,ceylon1 9 ,birmah1 op    
,nieuw-,gu9ea1 enz3--9 n woord1 ov] e5e 
opp]vlakte1 die gelijk /aat met het     
vijfti5de g$eelte van de opp]vlakte d]  
a>de4  ,ov] hetge5 er 9 die vreeselijke 
dag5 op ,krakatau zelf en op de eil&5 en
 ku/5 van de /raat ,so5da is ges*i$1    
hebb5 wij ma> ze] s*rale b]i*t5 van ze] 
we9ige ooggetuig54 ,het e5ige bewoonde  
eil& 0 ,sebesi1 op d]tig mijl5 af/&s van
 ,krakatau2 de dri$uiz5d bewon]s van dat
 eil& zijn tot d5 laat/5 man omgekom54  

,op de ku/ van ,java w]d5 ,m]ak1 ,anj]  
en ,tj>+91 de e5ige plaats5 wa>         
,european5 woond51 totaal v]woe/2 de    
mee/5 di] ,european5 hadd5 de vlu*t     
g5om51 en van deg55 die a*t]blev51      
bra*t5 ma> ze] we9ig5 er het lev5 af4   
,e9delijk he]s*te ov]al e5e volslag5    
dui/]nis1 die er niet we9ig toe bijdroeg
 om d5 s*rik en de v]w>r+ te v]groot54  
,g$ur5de de kata/r(e bevond5 zi* ti5    
s*ep5 9 de wat]5 van de /raat ,so5da4   
,de gezagvo]d]s hebb5 van hunne bev9d+  
treff5de v]slag5 gegev52 ma> die v]slag5
 zijn uit d5 a>d d] zaak ze] onvoll$ig1 
want e5e ondoordr+b>e dui/]nis omgaf de 
s*ep5 aan alle kant54 ,to* heeft e5 di] 
gezagvo]d]s de rookkolom kunn5 met51 die
 zi* bij de e]/e uitb>/+ v]hief1 en     
wa>van hij de hoogte op                 
zev5-en-tw9tig-duiz5d el s*at4 ,het     
kl9kt bijna ongelo(elijk dat ge5 dez]   
s*ep5 ern/ig letsel heeft bekom52 ja1   
nog /]k]1 de golv51 die langs de ku/    
zulk e5e geweldige hoogte b]eikt51 zijn 
als het w>e onopgem]kt langs die s*ep5  

he5 gegl$53 hetge5 wel hi]9 zijne v]kl>+
 zal v9d51 dat zij1 t5 gevolge van h>e  
buit5gewone l5gte1 de va>tuig5 niet     
e5sklaps ma> geleidelijk optild54  ,het 
is me] dan wa>s*ijnlijk dat de          
vreeselijke slag1 die 9 d5 morg5 van d5 
#bg te ,batavia en te ,buit5zorg w]d    
gehoord1 sam5viel met de in/ort+ van het
 noordelijk g$eelte van ,krakatau4 ,e5e 
opp]vlakte van tw9tig vi]kante mijl51   
ongeve] twee d]de g$eelt5 van het eil&1 
met inbegrip van de helft van d5 b]g    
,rakata en de twee vulkan5 ,danan en    
,p]boewatan1 zonk weg 9 de zee4 ,de     
ontzaglijke wat]v]plaats+ v]oorzaakte   
die reusa*tige golv51 die bij h]hal+ op 
de ku/5 van ,java en ,sumatra aanrold51 
mijl5 v] 9 het l& doordrong51 de huiz5  
wegvaagd51 de groot/e boom5 ontworteld5 
en duiz5d5 m5s*5 v]zwolg54  ,deze golv51
 die op de ku/ van ,bantam1 ongeve]     
d]tig kilomet]s van ha> uitgangspunt    
v]wijd]d1 nog de geweldige hoogte       
b]eikt5 van d]tig en zelfs zes-en-d]tig 
met]s1 hebb5 zi* v]d] voortgeplant dan  

bij m5s*5heug5is imm] is voorgekom54 ,de
 /]k/e van deze golv51 die om half elf  
's morg5s ,tj>+9 op ,java en            
,telok-,betong op ,sumatra v]woe/te1 en 
twee ur5 lat] de b5$5/ad van ,batavia   
ond] wat] zette1 de$ h>e w]k+ niet alle5
 gevoel5 langs de ku/5 van ,*9a en      
,japan1 op ,madagask> en 9 d5 geheel5   
,/ill5-oceaan1 ma> zij drong zelfs door 
9 d5 ,atlantis*5 ,oceaan en w]d aan d5  
getijmet] te la ,ro*elle wa>g5om54 ,deze
 golf heeft dus lett]lijk de reis om de 
a>de gemaakt4  ,de massa uitw]psel5 van 
,krakatau ov]treft ze] v]re die van de  
geweldig/e tot dusv] bek5de uitb>/+53 m5
 heeft het volume op elf kubieke        
kilomet]s begroot4 ,rondom ,krakatau    
hebb5 zi* as*1 s9tels en puim/e5 9 zoo  
ontzaglijke hoeveelh$5 opgehoopt1 dat   
nabij geleg5 eil&5 geheel ov]spreid w>5 
met e5 vaal bleek lijkkle$ t] dikte van 
d]tig tot ve]tig el4 ,nieuwe eil&5 zijn 
opg]ez5 uit de ondiepe wat]5 van de     
/raat2 ma>1 zooals te v]wa*t5 01 zijn   
zij weldra w$] v]dw55 ond] de aanh\d5de 

w]k+ d] golv51 die ru/eloos op deze     
onzam5hang5de ophoop+5 van all]lei      
mat]ial5 aanrold54 ,g$ur5de zes ma&5 0  
de baai van ,lampong 7,sumatra7 v]/opt  
door e5e bank van puim/e51 die alle     
s*eepva>t onmogelijk maakte4 ,die       
drijv5de bank 0 e5 kilomet] bre$ en niet
 m9d] dan d]tig kilomet]s lang1 bij e5e 
gemiddelde dikte van ti5  twaalf el4    
,langzam]h& hebb5 de losse puim/e551    
door de w]k+ van w9d en golv51 zi*      
v]spreid en word5 nu vaak door /room+5  
tot op onmetelijke af/&5 van hun        
oorsprong m$egevo]d4 ,de as* heeft zi*  
ev5ze] ov] e5e ontzaglijke uitge/rek!id 
v]spreid3 m5 heeft niet alle5 te        
,s+apore1 ma> ook 9 ,japan van die as*  
gevond54  ,ik ga nu ov] tot het v]haal  
van onz5 to*t4      ,d5 #ba ,mei1 des   
morg5s t5 zes ur51 nam5 wij te ,batavia1
 aan het /ation ,noordwijk1 plaats 9 d5 
tre9 na> ,t&jong-,priok1 e5e nieuwe     
hav51 die de n$]l&s*e rege]+ te midd5 d]
 afs*uwelijk/e mo]ass5 heeft do5        
aanlegg54 ,de w]k51 die re$s ontzaglijke

 somm5 v]slond5 hebb51 zijn nog v]re van
 voltooid3 m5 heeft da> ind]daad e5e    
kolossale ond]nem+ op t\w gezet4        
,t&jong-,priok /aat bek5d als ze]       
ongezond2 en wanne] ik zie1 door welke  
lage mo]assige /reek de spoorweg loopt1 
komt mij die kwade reputatie v]re van   
onwa>s*ijnlijk voor4 ,ongetwijfeld      
he]s*t hi] de koorts1 ma> des na*ts is  
het geva> het groot/4 ,sommig5 zegg51   
dat m5 de ongezondheid van de nieuwe    
hav5 ze] ov]drev5 heeft4 ,wat hi]van    
zij1 de vreemde gezagvo]d]s ank]5 nog   
altijd1 als vroeg]1 op de ro$e1 op e5   
aanm]kelijk5 af/& van de ku/1 en de     
nieuwe bass9s zijn zoo go$ als l$ig4    
,de ho(d+5ieur1 de he] ,van ,b]ckel1 van
 onze kom/ v]wittigd1 wa*tte ons aan het
 /ation en /elde ons voor aan d5        
gezagvo]d] en d5 /uurman van de ,k$iri1 
die b]eids ond] /oom lag4 ,beid5 w>5    
,holl&]s1 ma> sprak5 met het groot/e    
gemak frans*4 ,wij v]trekk5 zond] v]d]  
opon?\d4  ,de kle9e /oomboot1 die de    
indis*e rege]+ voor e5 ti5tal dag5 tot  

onze bes*ikk+ heeft ge/eld1 is wat de   
,holl&]s hi] e5 hopp]b>ge noem54 ,zij   
wordt mee/al gebruikt voor het v]vo] van
 /e5 en &]e b\wmat]ial51 die van        
v]s*ill5de punt5 langs de ku/ moet5     
word5 afgehaald en na> ,t&jong-,priok   
gebra*t4 ,de boot is natuurlijk niet    
+]i*t om passagi]s op te nem51 ma> to*  
zijn wij ze] blijde dat wij er ov]      
bes*ikk5 mog54  ,wij /oom5 langzaam de  
hav5 uit en zett5 ko]s na> de re$e1 ons 
e5 weg ban5de midd5 door e5 aantal lage 
eil&jes1 b\quett5 van gro5 oprijz5de uit
 d5 s*oot d] wat]54 ,het panorama1 dat  
zi* voor onze blikk5 ontrolt1 v]di5t wel
 de a&a*t4 ,op d5 a*t]grond v]heff5 zi*1
 /atig en indrukwekk5d1 twee ma*tige    
vulkan51 de ,g$eh en de ,salak2 aan deze
 reuz5 sluit zi* e5e b]gket5 aan1 wi]   
s*em]5de lijn5 zi* aan d5 we/elijk5     
horizon v]liez54 ,me] 9 de nabijheid1   
aan d5 voet d] b]g51 dekt e5 nevel van  
rossige damp5 de ku/ en ontneemt ons het
 gezi*t op ,batavia3 dat zijn de        
noodlottige uitdamp+5 d] mo]ass51 die 9 

dit vroege morg5uur nog 9 de lu*t hang5 
en drijv51 tot de zeew9d ze v]/rooit en 
m$evo]t4  ,zi$a> de vuurtor5 van ,edam1 
voorts de dokk5 en de m>9ew]v5 op het   
eil& ,onru/4 ,v]d] ligg5 nog &]e groot]e
 en kle9]e eil&jes v]spreid1 die all5 de
 nam5 van holl&s*e /$5 dragon3 ,am/]dam1
 ,rott]dam1 ,middelburg enz4 ,de ku/1   
wa>langs wij nu v>51 behoort tot het    
di/rict ,pang]ang3 zij w]d tot op e5    
af/& van duiz5d tot vijfti5hond]d el    
l&wa>ts 9 ov]/roomd4 ,neg5 dorp5 w]d5   
geheel v]woe/1 vijf g$eeltelijk1 en     
twe$uiz5d-driehond]d-ve]tig inl&]s (    
,*9eez5 kwam5 da>bij om het lev54  ,om  
twaalf ur5 v>5 wij langs de baai van    
,bantam1 wa>aan het di/rict ,s]ang gr5/1
 dat bij de ramp                        
neg5ti5-hond]d-drie-en-d]tig sla*t(f]s  
v]loor4  ,weldra /oom5 wij langs kaap   
,s9t-,nikolaas1 en de ,k$iri1 van ri*t+ 
v]&]5de en na> het zuidwe/5 ko]s        
zett5de1 va>t de /raat ,so5da b9n54 ,t] 
re*t]h& zi5 wij de ku/ van ,sumatra1    
wa>bov5 de groote vulkaan ,radjah-,bassa

 oprij/2 t] l9k]h& hebb5 wij de ku/ van 
,java1 en v>5 di*t langs het            
s*ild]a*tige vlek ,m]ak1 met d5         
indrukwekk5d5 b]gtop van d5 ,k>ang op d5
 a*t]grond4 ,voor ons uit bespeur5 wij  
het zond]l+e eil& ,poelo-,r5jang1 door  
de ,holl&]s ,dw>s-9-d5-weg g5oemd4 ,op  
dez5 af/& gezi51 s*ijnt dit eil& 9 vi]  
op zi* zelf /a&e /ukk5 v]deeld3 het is  
dus niet zoo vreemd1 dat m5 aanvankelijk
 heeft geme5d dat ,poelo-,r5jang door de
 uitb>/+ 9 vi]5 0 ges*eurd4 ,ind]daad   
be/aat het eil& uit vi] vrij hooge b]g51
 die ond]l+ door drie lage l&tong5      
v]bond5 zijn4 ,vroeg] 0 het geheele eil&
 met di*t bos* b$ekt1 en da>door als    
sam5hang5d geheel k5ba>2 ma> nadat de   
inbrek5de golv5 lett]lijk alle boom5 op 
de lag]e g$eelt5 van het eil& hadd5     
v]nield1 s*e5 het e5sklaps als(         
,poelo-,r5jang zelf 9 /ukk5 0 ges*eurd4 
,wij v>5 op e5 af/& van twee mijl5 langs
 de jamm]lijk getei/]de ku/ van de      
resid5tie ,bantam4 ,de tallooze         
kokospalm5 die het /r& b$ekt5 zijn      

v]dw552 alle boom5 zijn v]nield en n]g5s
 is e5 spoor van m5s*elijke won+ te     
ontdekk54 ,wa> t] nauw]nood neg5 ma&5   
gel$5 e5e talrijke vre$zame bevolk+     
leefde1 ziet m5 nu niets me] dan e5e    
kale mo]assige vlakte4 ,langs de ku/    
/rekt zi* e5 bre$e geela*tige zoom uit3 
da> heeft de inbrek5de zee alle lev5    
v]nield2 akelig s*]p /eekt deze woe/ijn 
af teg5 het s*itt]5d gro5e kle$ van het 
aangr5z5de l&s*ap4  ,de gezagvo]d] wij/ 
ons de plek wa> ,anj] lag1 de mee/      
bezo*te javaans*e hav5 9 de /raat       
,so5da4 ,de geheele omligg5de vlakte1   
ov] e5e bre$te van ongeve] duiz5d el1 is
 v]woe/4 ,de zee heeft op de ku/        
reusa*tige koraalblokk5 geworp51 wa>van 
het groot/e e5 volume heeft van         
driehond]d kubieke el4 ,e5 we9ig v]d]   
lag het volkrijke vlek ,tj>+91 wa>van   
ook niets is ov]geblev54 ,de wijde      
vlakte rondom het dorp wordt begr5sd    
door heuvels van tw9tig tot d]tig el3 de
 we9ige m5s*51 die d5 tijd hadd5 het    
lev5 te b]g51 vond5 da> e5              

toevlu*tsoord4  ,het is (ficieel        
gecon/ate]d dat te ,m]ak1 ,anj] en      
,tj>+9                                  
neg5ti5duiz5d-ze%ond]d-twee-en-d]tig    
sla*t(f]s zijn gevall51 wa>ond]         
twee-en-d]tig ,european54 ,a*t-en-ve]tig
 dorp5 w]d5 geheel1 zev5-en-d]tig &]e   
voor e5 g$eelte v]nield4  ,kort voor    
zonsond]gang krijg5 wij voor de e]/e    
maal ,krakatau 9 het gezi*t1 dat van hi]
 gezi51 de g$aante heeft van e5 op zee  
ru/5d5 gelijkzijdig5 driehoek2 di*t]    
bij1 9 we/elijke ri*t+1 v]toont zi* de  
regelmatig gevormde kegel van           
,sebesi4--,e5ige oog5blikk5 da>na       
v]dwijnt de zon 9 de golv51 en ontv\wt  
zi* voor onze blikk5 e5 toov]a*tig      
s*\wspel4 ,de zee gelijkt e5 metal5     
spiegel2 de b]g5 en vulkan5 word5 van   
bru9 donk] violet2 de we/elijke horizon1
 e]/ oranjegeel met bleekgro5e /rep51   
kleurt zi* aanvankelijk met g\d5 t9t51  
die dan rooskleurig1 v]volg5s pa>s word5
 en e9delijk zi* oploss5 9 donk] blauw2 
op d5 voorgrond teek5t zi*1 teg5 dat    

li*t5d kleurrijk fond1 de donk]e omtrek 
van ,poelo-,r5jang met zijne groote     
boom51 die hoewel dood nog /a&e zijn    
geblev5 en nu uit zee s*ijn5 op te      
rijz54 ,zulk e5 pra*t en glo$ van       
kleur51 als hi] voor we9ige m9ut5 onze  
oog5 v]rukte1 is 9 onze k\de noords*e   
/rek5 ond5kba>4  #bb ,mei4--,wij hebb5  
d5 geheel5 na*t teg5 w9d en /room moet5 
kamp51 op vrij groot5 af/& van d5 wal4  
,dit zuidwe/elijk g$eelte van de ku/ van
 ,bantan w]d ev5 als de me] noordelijke 
ku//reek ov]/roomd1 ma> da> de bevolk+  
hi] dun gezaaid 01 viel5 er veel m9d]   
sla*t(f]s4 ,teg5 a*t ur5 9 d5 morg5 w]pt
 de ,k$]i het ank] uit voor d5 vuurtor5 
van ,java's e]/e ,punt4  ,er gaat e5    
vrij /]ke br&+2 niet dan met moeite kan 
de sloep de ku/ nad]51 en onze maleis*e 
matroz5 drag5 ons op hun rug na> het    
/r&4 ,v]wrong5 ijz]5 balk5 en reusa*tige
 pal51 9 wanorde door elk&] op het /r&  
v]spreid1 wijz5 de plaats aan van d5    
oud5 aanleg/eig]1 op d5 #bg ,augu/us    
#ahhc door de golv5 v]nield4 ,de grond  

is b$ekt met puim/e52 de kortel+s       
aangelegde weg1 wa>langs wij ons na> d5 
vuurtor5 begev51 is geheel van die /e55 
gemaakt4 ,ond] weg v]nem5 wij e5e       
treurige tijd+3 de wa*t] van d5 vuurtor5
 is vijf dag5 gel$5 ge/orv5 aan e5      
aanval van kwaada>dige koorts4 ,hij     
leefde da> alle5 met zijn inl&s*e       
b$i5d51 die hem niet hadd5 will5        
begrav51 uit vrees dat m5 h5 lat]       
bes*uldig5 mo*t1 hun mee/] te hebb5     
v]moord4 ,wij hadd5 hi] dus 9 de e]/e   
plaats e5 heilig5 pli*t te v]vull54 ,de 
gezagvo]d] van de ,k$iri maakte e5e     
(ficieele v]kl>+ van het ov]lijd5 op1 en
 wij begeleidd5 het lijk na> het graf1  
dat wij ond] de s*aduw van e5 pra*tig5  
boom hadd5 lat5 delv54  ,de vuurtor51   
die drie ja> gel$5 door e5e a>dbev+ w]d 
v]nield1 is s$]t h]b\wd1 en v]rij/ va/  
en /evig op e5e ve]tig el hooge rots4   
,dank zij deze veilige hoogte1 _h hij   
niet te lijd5 van de ramp2 zelfs _h de  
tor5wa*t]1 t5 gevolge van de he]s*5de   
dui/]nis1 niets bespeurd van de         

geweldige golf van d5 #bg2 e]/ 9 d5     
morg5 van d5 #bh1 to5 het w$] dag begon 
te word51 ontdekte hij de langs de ku/  
aang]i*te v]woe/+4  ,van het groote     
geplaveide plat=m1 wa>op de vuurtor5    
v]rij/ en dat wij langs e5 trap van     
hond]d-e5-en-ze/ig tr$5 b]eik51 heeft m5
 e5 ze] s*oon gezi*t op de /raat ,so5da 
en d5 gr5z5looz5 ,indis*5-oceaan4 ,v]   
weg1 9 het noord51 bespeurt m5          
,krakatau1 en 9 dezelfde ri*t+1 ma> veel
 di*t] bij1 het groote ,pr9s5eil&1      
geheel met di*te boss*5 b$ekt4 ,voor    
onze voet5 teek5t zi* de grillige       
ku/lijn1 met ha> kap5 en inhamm51       
omzoomd met e5e gans*e reeks rotsige    
eil&jes3 wij /aan hi] op de uit]/e      
we/elijke l&punt van dat he]lijke eil&  
,java1 dat van het we/5 na> het oo/51   
van de /raat ,so5da tot de /raat van    
,bali1 e5e l5gte heeft van niet m9d] dan
 duiz5d-ze/ig kilomet]s4  ,op het       
plat=m1 om d5 vuurtor51 /aan v]s*ill5de 
bijgeb\w5 en de ze] com=tabele won+ van 
d5 wa*t]4 ,al deze geb\w5 zijn ruim en  

ze] go$ +]i*t1 en het geheel maakt e5   
ze] gun/ig5 indruk4 ,het aangr5z5de w\d1
 wele] ondoordr+ba>1 v]toont nu1 van het
 /r& tot aan d5 voet d] heuvel5--dat wil
 zegg5 ov] e5e /rook gronds van drie-   
tot vi]hond]d ell5 bre$--het beeld d]   
mee/ volkom5 v]woe/+4 ,hi] en da> /aan  
nog enkele reusa*tige /amm51 van hun ba/
 ontro(d1 ma> veel groot] is het aantal 
d] gevelde boom54 ,to* is de natuur re$s
 aan het w]k om de aang]i*te v]woe/+ w$]
 te h]/ell51 de geslag5 wonde te heel53 
ov]al brek5 de s*itt]5d gro5e blad]5 van
 wilde banan5 door de dikke laag van as*
 en puim/e51 die d5 bodem b$ekt1 he52   
gans*e s*>5 van lian5 en woek]plant5    
/rekk5 na> alle kant5 ha> arm5 uit1     
omwikkel5 met ha> ondoordr+ba> net de   
v]droogde wortel5 d] w\dreuz5 en klaut]5
 lu/ig en lev5svol teg5 de doode        
v]bleekte /amm5 omhoog4  #bc ,mei4--,da>
 het 9 de e5ige hut van de ,k$iri van de
 hitte niet 0 uit te h\d51 heb ik1      
gewikkeld 9 mijn reisdek51 d5 na*t op   
het dek doorgebra*t4 ,om/reeks drie ur5 

w]d ik door e5e hevige reg5bui gewekt4  
,kort da>op w]d het ank] geli*t en zett5
 wij ko]s na> het ,pr9s5eil&4 ,om zev5  
uur 9 d5 morg5 b]eikt5 wij zijne oo/ku/4
 ,dit eil&1 het groot/e van alle eil&5  
die 9 de /raat van ,so5da v]spreid      
ligg51 is onbewoond en w]d tot dusv] nog
 nooit wet5s*appelijk ond]zo*t4 ,het /r&
 is lett]lijk ov]dekt met puim/e554  ,de
 getei/]de zoom langs de ku/ heeft e5e  
bre$te van m9/5s vijfhond]d el4 ,wij    
zijn hi] di*t] bij ,krakatau2 de v]bolg5
 zee heeft hi] dan ook nog groot]       
v]woe/+5 aang]i*t dan bij ,java's e]/e  
,punt4 ,er is bijna ge5 enkele boom /a&e
 geblev52 ov]al zijn 9 d5 kal51 door    
diepe geul5 en splet5 doorploegd5 grond 
de reusa*tige wortels blootgewoeld1 die 
het gaan ze] bemoeilijk54 ,ook moet m5  
zi* 9 a*t nem5 voor de v]rad]lijke      
puim/e551 die ze] dikwijls diepe met    
wat] gevulde kuil5 voor het oog v]b]g53 
m5 me5t va/5 grond ond] de voet5 te     
hebb51 en z9kt e5sklaps tot aan de bor/ 
9 het wat]4  ,op het oog5blik d] uitb>/+

 bevond5 zi* toevallig zes- en- vijftig 
p]son5 op het ,pr9s5eil&1 bezig met     
h\?akk53 all5 hebb5 er het lev5 bij     
+es*ot54 ,op de noordku/ b]eikte de golf
 e5e hoogte van om/reeks vijfti5 el4    
,van het ,pr9s5eil& zett5 wij re*t/reeks
 ko]s na> het noord51 na> ,telok-,betong
 9 de baai van ,lampong op ,sumatra4    
,onze weg vo]t ons langs ,krakatau1 dat 
wij op kort5 af/&1 aan /uurboordzijde   
voorbijv>54 ,zoo kunn5 wij dan nu van   
nabij e5 blik w]p5 op dat eil&1 wa>van  
de naam zoo talloos vele mal5 w]d       
uitgesprok51 s$]t e5e vreeselijke ramp  
het be/aan van dit v]get5 plekje grond  
aan de w]eld op5ba>de4 ,v]geefs zoekt m5
 er ?ans na> het g]+/e spoor van di5    
weeld]ig5 plant5groei1 die voor ongeve] 
neg5 ma&5 nog het gans*e eil& als met e5
 gro55 mantel omplooide4 ,ond] de witte 
lijkwade van as* en puim/e5 ligt ?ans op
 ,krakatau alle lev5 v]nietigd4  ,e5    
we9ig v]d] /oom5 wij langs de vulkanis*e
 eil&5 ,sebesi en ,seboekoe1 en dan     
midd5 door de groep d] ,lago5di-eil&51  

aan d5 +ang d] ,lampong-baai geleg54    
,hi] is het niet enkel1 als op het      
,pr9s5eil&1 de lage ku//reek1 die       
getr(f5 w]d3 de gans*e opp]vlakte w]d   
v]woe/4 ,ov]al1 langs de hell+5 en tot  
op d5 top d] heuvel51 ziet m5 niets dan 
v]bleekte /amm51 sommig5 op d5 grond    
ligg5de1 &]5 nog ov]e9d /a&e1 ma> all5  
van takk5 en blad]5 b]o(d4 ,deze totale 
v]woe/+ is ongetwijfeld toe te s*rijv5  
aan d5 reg5 van heete as* en slijk1 die1
 door d5 w9d voortg$rev51 aan de        
we/zijde van ,krakatau veel hevig] is   
gewee/ dan aan de oo/zijde4  ,het groote
 eil& ,sumatra loopt t5 zuid51 aan de   
/raat ,so5da1 uit 9 drie lange l&punt51 
die twee wijde en diepe baai5 vorm51 de 
baai van ,semangka t5 we/5 en die van   
,lampong t5 oo/54 ,9 de e]/e baai heeft 
de ov]/room+ zi* het v]/ uitge/rekt3 de 
ho(dplaats ,b5iawang 7op hond]d-d]tig   
kilomet]s van ,krakatau7 w]d gans*elijk 
v]woe/2 twe$uiz5d-hond]d-ze/ig m5s*5    
kwam5 9 dit di/rict om het lev54 ,e5e   
golf spoelde het huis weg van d5        

holl&s*5 controleur1 en me] dan         
driehond]d inl&]s1 die da> e5e toevlu*t 
hadd5 gezo*t1 vond5 er d5 dood4 ,bijna  
alle dessaho(d51 te ,b5iawang v]gad]d om
 d5 resid5t te ontvang51 die d5 #bg     
v]wa*t w]d1 kwam5 ev5ze] om het lev54   
,ook da> heeft de slijkreg5 groote s*ade
 aang]i*t3 9 de boss*5 brak5 de takk5   
ond] de vra*t van modd] en doodd5 9 hun 
val de ongelukkige vlu*tel+54  ,9 de    
,lampongbaai1 zooveel di*t] bij         
,krakatau geleg51 0 het aantal sla*t(f]s
 natuurlijk veel aanzi5lijk]3 het       
b$raagt niet m9d] dan                   
zev5duiz5d-e5-hond]d-vijf-en-ze/ig4     
,ketibang1 ,tj&i en ,kali&a1 belangrijke
 dessas aan d5 voet van d5 vulkaan      
,radjah-,bassa1 w]d5 geheel v]woe/2 e]/ 
viel da> e5 reg5 van geweldige /ukk5    
/e51 to5 van gloei5de as* en e9delijk   
van k\de modd]4 ,9 deze diepe baai1 die 
de g$aante van e5 tre*t] heeft1 drong5  
de golv5 met buit5gewone hevigheid b9n54
 ,de gans*e ku/zoom w]d v]woe/ door e5e 
golf1 die e5e gemiddelde hoogte _h van  

vi]-en-tw9tig el4 ,ha> spoor is ov]al   
duidelijk zi*tba>2 gelukkig w]d sle*ts  
e5e ze] smalle /rook getr(f51 want ov]al
 beg9t de grond di*t bij zee snel te    
rijz54  #bd ,mei4--,wij hebb5 h$5 na*t  
geank]d op e5ige mijl5 af/& van         
,telok-,betong1 wa> wij h$5 morg5 aan l&
 gaan4 ,de boot1 wa>m$e wij na> d5 wal  
roei51 baant zi* e5 weg te midd5 van    
drijv5de massa's puim/e51 die hi] en da>
 nog ze] la/ige bank5 vorm54 ,op het    
/r&1 langs d5 nieuw5 van puim/e5        
gemaakt5 weg hebb5 *9ees*e koopli$5     
armo$ige kram5 en s*ur5 opgeslag51 die  
zij lat] door welvoorzi5e w9kels zull5  
v]vang54 ,onv]moeid w]kzaam1 als zij    
voor eig5 rek5+ arbeid51 matig1 tuk op  
gew91 zu9ig en met e5e zeldzame volh>d+ 
begaafd1 zull5 zij zi* spo$ig van de    
gel$5 v]liez5 wet5 te h]/ell54  ,9      
plaats van de welv>5de /ad1 wa>van de   
regelmatig aangelegde /rat5 zi* als     
v]lor5 9 het weeld]ig lomm] van pra*tig 
geboomte1 ziet m5 nu niets dan e5e wijde
 naakte vlakte1 hi] en da> met komm5    

brak wat] bezaaid1 e5 kweekplaats van   
kwaada>dige koorts54 ,ond] e5e br&5de   
zon /ek5 wij deze akelige wild]nis ov]1 
wa> de helft van de bevolk+ d] /ad1 ruim
 vijfti5hond]d m5s*51 d5 dood vond4 ,de 
van bamboes geb\wde lu*tige hutt5 d]    
inl&]s zijn spoorloos v]dw552 zij w]d5  
lett]lijk door de zee weggevaagd2 t]wijl
 hi] en da> v]spreide pu9hoop5 de plaats
 aanwijz5 wa> de /evig] geb\wde         
europees*e huiz5 hebb5 ge/aan4  ,de     
resid5t is afwezig4 ,zijne fraaie won+1 
die wij bezoek51 bleef gespa>d1 dank zij
 ha> ligg+ op e5 heuvel1 d]tig el bov5  
het peil d] zee2 ma> to* s*eelde het    
niet veel1 ( ook dit huis _h het lot van
 alle &]e getr(f54  ,de kata/r(e greep  
plaats op d5 #bg ,augu/us1 des morg5s t5
 half elf4 ,volg5s d5 he] ,v]beek heeft 
niem& eig5lijk kunn5 wa>nem5 wat er     
gebeurde1 omdat alles 9 e5e dui/]nis    
g$ompeld 01 die1 volg5s de v]kl>+ van   
getuig51 donk]d] 0 dan de donk]/e na*t4 
,de vlu*tel+51 die zi* 9 het huis van d5
 resid5t v]zameld hadd51 hoord5 sle*ts  

e5 vreeselijk geknett] en gekraak1      
v]oorzaakt door e5 hevig5 w9d1 die de   
takk5 v]brijzelde1 de boom5 velde en de 
slijkreg5 met geweld teg5 de deur5 en   
v5/]s joeg4 ,zelv5 kunn5 wij ons        
ov]tuig5 dat de zee tot de e]/e tr$e    
ge/eg5 is van de trap1 die na> het t]ras
 vo]t1 wa>op de won+ van d5 resid5t is  
geb\wd4 ,vlak b5$5 die trap zijn de     
teek55 van de door het wat] aang]i*te   
v]woe/+5 duidelijk zi*tba>4  ,van dit   
fraai geleg5 punt omvat de blik e5 s*i] 
gr5z5looz5 horizon3 aan de e5e zijde de 
wijde golf van ,lampong1 aan de &]e het 
heuvela*tige l&2 m5 ziet ook d5 ,ap5b]g1
 e5 regelmatig gevormd51 vrij hoog5     
kegel1 langs welks voet de getei/]de    
/rook gronds door ha> vaal bleeke kleur 
s*]p af/eekt teg5 het gro5 d] boss*51   
die de b]ghell+5 bekle$54  ,wij word5   
met de groot/e vri5delijkheid ontvang5  
door d5 he] ,j4 ,dronk]s1 ambt5a> 9 di5/
 d] holl&s*e rege]+1 die met zijne      
jeugdige vr\w e5 kle9 huisje bewoont1   
dat geheel van bamboes is opgetrokk51   

ma> dat to* ze] com=tabel is +]i*t4 ,wij
 v]nem5 da>1 dat de /reek1 vroeg] vrij  
gezond1 ?ans ze] ongezond is geword54   
,uit het noodlottige mo]as1 dat ?ans de 
plaats van ,telok-,betong inneemt1      
ontwikkel5 zi* voortdur5d v]pe/e damp5  
en kwaada>dige miasm51 en de koorts is  
hi] spo$ig inheems* geword54 ,wij hebb5 
ook het g5oeg51 bij d5 he] ,dronk]s     
k5nis te mak5 met d5 he] ,van           
,heuckelum1 mijn+5ieur te ,batavia1 en  
?ans op e5e ambtelijke inspecti]eis4  ,9
 d5 namiddag1 to5 de all5gs dal5de zon  
e5 deel van ha> ondragelijk5 glo$ _h    
v]lor51 /eld5 die he]5 ons e5 uit/apje  
voor na> de plek1 wa> de /oomboot de    
,b>\w midd5 op het l& ligt4 ,ond] weg   
zi5 wij v]s*ill5de groote               
viss*]sva>tuig51 die op groot5 af/& van 
het /r&1 midd5 tuss*5 gras en /ruik51 op
 hun zijde ligg54 ,wij doorwad5 de rivi]
 ,ko]ipan en v]volg5 dan onz5 weg       
/roomopwa>ts1 langs d5 re*t]oev]4 ,ma>  
weldra word5 wij ov]vall5 door e5       
/ortbui1 wa>van nog het m9/ onaang5ame  

gevolg is dat de h>d geword5 as*1 wa>ov]
 wij loop51 ze] glibb]ig wordt4 ,dat is 
nog het erg/e niet3 het pad /uit        
e5sklaps teg5 e5 kreupelbos*1 dat ons   
ondoordr+ba> s*ijnt4 ,to* dr+5 wij er 9 
door1 voorafgegaan door onze maleis*e   
gids51 die ons e5 weg ban5 9 de jungle4 
,e9delijk1 na e5 ze] v]moei5d5 to*t van 
e5 uur1 zi5 wij e5sklaps1 bij e5e kromm+
 d] rivi]1 e5 all]zond]l+/ s*\wspel voor
 ons3 e5e groote rad]/oomboot1 geheel   
onges*ond51 ligt da>1 midd5 9 het w\d1  
ev5 als e5e brug ov] de rivi]1 die ru/ig
 ond] de kiel doorvloeit ov] e5e b$d+   
van bre$e zw>te kiezel/e554 ,de pra*tige
 tropis*e flora vormt e5e eig5a>dige    
lij/ om deze wond]lijke s*ild]ij1 die   
wij1 helaas6 niet lang op ons gemak     
kond5 bes*\w51 want de reg5 begon op    
nieuw en wel 9 hevig] mate4 ,bov5di5    
spo$t de dag t5 e9de en wordt het hoog  
tijd om aan boord t]ug te ke]54 ,onze   
t]ugto*t geleek wel e5e vlu*t4 ,rill5de 
van k\de1 na de gloei5de hitte van d5   
dag1 doornat1 w>5 wij wat blij1 dat wij 

ons 9 de ma*9ekam] van de ,k$iri kond5  
v]w>m54  ,dit int]essante uit/apje      
h]9n]de mij e5 soortgelijk to*tje1 dat  
ik zev5 j>5 vroeg]1 9 e5 geheel &] deel 
d] w]eld1 v] g5oeg van ,sumatra1 _h     
gemaakt1 ,dat 0 te ,arica1 op de ku/ van
 ,p]u4 ,d5 #ah ,augu/us #ahfh1 t5       
gevolge van e5e a>dbev+1 w]d de /ad door
 geweldige golv5 ov]/roomd en v]lor5 e5 
aantal h>] inwon]s het lev54 ,door de   
golv5 opgetild1 w]d5 drie s*ep5 op het  
/r& geworp51 wa> zij1 na het t]ugvloei5 
van de zee1 op e5 mijl af/&s van de ku/ 
op het droge blev5 ligg54 ,zij blev5 da>
 neg5 j>51 to5 de zee w$]om buit5 ha>   
oev]s trad en 9 het l& doordrong4 ,de   
am]ikaans*e korvet ,wat]ie1 vlot        
geword51 /r&de op nieuw e5 mijl diep]   
l&wa>ts 91 midd5 9 e5 woe/ijn1 nabij d5 
spoorweg van ,tacna4 ,da> zag ik de     
boot1 9 de ma& ,septemb] #ahgg2 ha>     
/evige ijz]5 kiel1 door de twee rad]5   
ge/eund1 /ond re*t op d5 grond1 als     
wa*tte zij dat de zee1 bij e5e d]de     
inbraak1 ha> m$e z\ nem5 voor e5 nieuw5 

to*t4  ,met de ,b>\w heeft de zaak zi*  
aldus toeg$rag54 ,de boot lag geank]d   
voor ,telok-,betong1 to5 9 d5 morg5 van 
d5 #bg ,augu/us1 e5e golf ha> optilde1  
zond] s*ade ov] d5 dijk beurde en midd5 
9 het *9ees*e kw>ti] n$]zette4 ,d5 #bh1 
to5 het w$] dag w]d1 0 het va>tuig      
v]dw554 ,m5 vond het t]ug op de eig5    
plek1 wa> wij nu het gezi5 hebb51 9 e5e 
kromm+ van de rivi] ,ko]ipan1 op e5 af/&
 van dri$uiz5d-driehond]d el van zijne  
ank]plaats op de re$e1 en van           
twe$uiz5d-tweehond]d el van het punt 9  
de *9ees*e wijk1 wa> het des morg5s 0 te
 l& gekom54 ,al de maleis*e prauw5 w>5 9
 de vallei ge/r&2 alle5 de ,m>ia1 e5    
transports*ip voor het v]vo] van z\t1 0 
gespa>d geblev5 en wiegelde zi*1 tot    
all] v]baz+1 ru/ig en kalm1 midd5 op de 
re$e4  ,op het oog5blik van de kata/r(e 
me5d5 de twee e5ige ,european51 die zi* 
aan boord van de ,b>\w bevond51 de      
kapite9 en de ma*9i/1 zi* te kunn5 r$d51
 door zi* aan de takk5 van e5 boom va/  
te klemm52 ma> e5e twe$e golf1 nog      

geweldig] dan de e]/e1 sleepte d5 boom 9
 ha> va>t m$e1 zoodat de beide          
ongelukkig5 v]dronk54 ,de bemann+       
da>5teg51 die aan boord 0 geblev51 kwam 
met d5 s*rik vrij4  #be ,mei4--,de he]  
,van ,heuckelum1 die op e5e geleg5heid  
wa*tte om na> ,batavia t]ug te ke]51 is 
met ons aan boord van de ,k$iri gegaan1 
die 's na*ts het ank] heeft geli*t4     
,dez5 morg5 t5 a*t ur5 h\d5 wij /il     
teg5ov] de oo/ku/ van ,seboekoe1 op     
twee-en-d]tig mijl5 af/&s van           
,telok-,betong1 9 de ri*t+ van          
,krakatau4 ,de boot br5gt ons aan l&2   
dank zij het mooie we] gaat de onts*ep+ 
gemakkelijk] dan op de vorige dag54 ,wij
 bezoek5 ook het kle9e                  
,protectie-eil&je1 dat bewoond 01 zoo   
als blijkt uit de ov]blijfsel5 van de 9 
regelmatige vakk5 geplante kokospalm52  
ma> er is ge5 spoor me] te ontdekk5 van 
de inl&s*e hutt51 wa>van de bewon]s1 t5 
getale van hond]d-vijftig1 all5 zijn    
omgekom54  ,het groote eil& ,seboekoe1  
dat wij v]volg5s a&o51 0 onbewoond4 ,dit

 eil& is betrekkelijk vlak1 en hoewel   
m$e van vulkanis*5 oorsprong1 heeft het 
ge5 c5tral5 b]gkegel1 zoo als het       
naburige ,sebesi4 ,hi] zijn wij nog     
sle*ts a*t mijl5 v]wijd]d van het       
br&punt d] v]woe/+1 van ,krakatau2 de   
uitw]ksel5 zijn dan ook hi] nog         
v]s*rikkelijk] dan wij tot dusv] gezi5  
hebb54 ,het e5maal gro55de bos* is      
v]vang5 door e5 wild5 baai]t van        
getei/]de en v]bleekte /amm51 langs de  
heuvelhell+5 v]/rooid en g$eeltelijk    
ond] de as* b$olv54  ,onze va>t         
v]volg5de1 kwam5 wij 9 d5 namiddag te   
,sebesi1 op sle*ts tw9tig kilomet] af/& 
van ,krakatau4 ,niem& weet wat da>      
eig5lijk is ges*i$1 want van de         
dri$uiz5d inwon]s van het eil&1 ,malei]s
 ( ,*9eez51 ontkwam ge5 enkele aan d5   
dood4 ,de groote golf van d5 #bg moet   
hi] e5e hoogte hebb5 b]eikt van m9/5s   
d]tig el4 ,het geheele eil& ligt nu     
b$olv5 ond] e5e m9/5s ti5 met] dikke    
laag van grijze as*1 v]m5gd met puim/e5 
en /ukk5 obsidiaan4 ,de algeme5e omtrek1

 die de g$aante v]toont van e5 bijna    
zuiv] regelmatig5 vulkanis*5 kegel1 is  
onv]&]d geblev52 ma> het /r& is niet    
onbelangrijk v]groot door de massa /(f51
 door ,krakatau uitgebraakt en hi]      
opgehoopt4  ,wij gaan e]/ ov] e5e wijde 
vlakte1 wa> bre$e diepe geul5 de nog    
/e$s wissel5de b$d+5 aanwijz5 d] bek51  
die na i$]5 h>d5 reg5 ont/aan4 ,?ans    
v9dt m5 er ge5 droppel wat]2 to* is het 
niet g]ad51 zi* op dit v]rad]lijke t]re9
 te wag51 wa>van alle5 de opp]vlakte    
droog is4 ,9 d5 beg9ne s*ijnt het gaan  
gemakkelijk1 ma> weldra beg9t de grond  
ond] uwe voet5 weg te z9k5 en langzam]h&
 zakt ge al diep] en diep] 9 e5e laag   
modd]ige as*1 wa>9 ge groot geva> z\dt  
loop5 geheel te v]z9k54 ,ik spreek uit  
eig5 erv>+3 zond] de hulp van d5 he]    
,bron1 die 9 mijne nabijheid 0 en haa/ig
 toes*oot1 z\ ik v]mo$elijk v]lor5 zijn 
gewee/4  ,de onbetr\wb>e vlakte         
v]lat5de1 beklimm5 wij de e]/e hell+54  
,ook da> moet m5 nog ze] voorzi*tig     
zijn1 want hoewel de as* aan de         

opp]vlakte tot e5e va/e massa is        
geword51 is de ond]grond nog los en     
bewegelijk1 en ziet m5 ov]al bre$e      
s*eur5 met loodre*te w&53 de m9/e /oot  
kan e5e in/ort+ t5 gevolge hebb54 ,9 e5 
d] ravijn51 e]/ onlangs gegrav5 door de 
geweldige reg5s die g$ur5de d5          
noordwe/elijk5 m\sson n$]vall51 treft   
ons e5 h>tv]s*eur5d s*\wspel4 ,9 hun    
onw$]/aanb>5 loop van de topp5 van d5   
vulkaan na> de zee1 hebb5 de wat]5 de   
as*laag weggespoeld1 zoodat de vroeg]e  
grond w$] bov5 is gekom54 ,op deze plek 
moet to5 e5e dessa hebb5 ge/aan1 want   
da> ligg51 te midd5 van de ov]blijfsel5 
d] v]nielde won+5 en /ukk5 huisraad1 e5 
vijftigtal g]aamt54 ,sommig5 zijn nog   
bekle$ met de veelkleurige s>ongs1 die  
betrekkelijk we9ig gel$5 hebb54 ,aan de 
s*$els ziet m5 nog lange zw>te ha>lokk52
 /ukk5 huisraad1 uitgebleekte be5d]51   
kle$+/ukk51 alles ligt 9 akelige wanorde
 door elk&]4 ,blijkba> zijn deze        
ongelukkig5 ge/ikt ond] e5 reg5 van     
betrekkelijk k\de slijk1 want n]g5s ziet

 m5 e5ig spoor van v]br&+4  ,ma> re$s   
heeft de natuur aangevang51 h>e h& tot  
g5ez+ d] geslag5 wonde uit te /rekk53   
kra*tige spruit5 van banan5 s*iet5 uit  
d5 grond omhoog2 kokosnot51 van de      
v]woe/e boom5 afgevall51 zijn ontkiemd1 
en b9n5 kort zull5 hunne wuiv5de waai]s 
dit dood5veld ov]s*aduw54  #bf          
,mei4--,e9delijk zett5 wij ko]s na>     
,krakatau1 het ho(ddoel van onz5 to*t4  
,de ,k$iri v]volgt ha> weg langzaam en  
voorzi*tig2 onoph\delijk wordt het      
dieplood uitgeworp51 want de vroeg]e    
peil+5 hebb5 hi] alle wa>de v]lor54     
,re$s aan/onds kunn5 wij e5 hoog/       
belangrijk feit con/ate]53 het v]dwijn5 
van de drie nieuwe eil&51 die m5        
onmiddellijk na de uitb>/+ _h wa>g5om54 
,op de plek wa> deze eil&jes w>5 geleg51
 /aat ?ans vi] met] wat]4  ,de g]+e     
diepte van het wat] dw+t ons1 het ruime 
sop te kiez52 en na e5 lang5 omweg      
gemaakt te hebb51 nad]5 wij &]maal zoo  
di*t mogelijk ,krakatau4 ,te v]geefs    
zoekt de gezagvo]d] e5e ges*ikte        

ank]plaats3 op de plek wa> zi*1 neg5    
ma&5 gel$51 de b]gkegel van d5 ,danan   
v]hief1 peil5 wij ?ans e5e diepte van   
tweehond]d-ve]tig tot driehond]d met]4  
,de ,k$iri moet ond] /oom blijv5 op     
vijfhond]d met]s van d5 wal2 wij zull5  
tra*t5 met de sloep zoo di*t mogelijk de
 ku/ te nad]54  ,wij bev9d5 ons nu vlak 
teg5ov] de groote s*eur3 de e5e helft   
van d5 voornaam/5 b]gkegel van          
,krakatau1 d5 ,rakata1 e5 s$]t lange j>5
 uitgebr&5 vulkaan1 is afges*eurd en 9  
de diepte v]zonk5 met het groot/e       
g$eelte van het eil&2 de &]e helft /aat 
nog1 gelijk aan e5 a*?ond]d el hoog51   
reusa*tig5 muur van driehoekige g$aante4
 ,de algeme5e kleur is rooda*tig bru94  
,m5 ond]s*eidt ze] duidelijk de ligg+ d]
 oude lavab$d+5 9 vrij regelmatige lag5 
geord5d1 ond]l+ ges*eid5 door z&b$d+5 en
 van bov5 tot ond] doorploegd door e5   
net van li*t] gekleurde ad]5 en /rep54  
,/raks1 na>mate wij nad] kwam51 s*e5    
,krakatau ons als gehuld 9 e5 wita*tig5 
rook4 ,wij hield5 dit voor damp51       

op/ijg5de uit de splet5 9 d5 loodre*t5  
w&1 die d5 vulkaan aan de noordzijde    
afsluit2 zij v]hiev5 zi* langzaam en    
zweefd51 als e5 doors*ijn5d wolkje1 om  
d5 top4 ,ma> nadat wij met de sloep     
di*t] bij d5 b]gw& w>5 gekom51 zag5 wij 
dat de ond]/elde splet5 niet &]s w>5 dan
 ravijn51 en wat wij voor damp5 hadd5   
aangezi51 niet &]s dan /(wolk51         
opgejaagd door de /e551 die s*i]        
onoph\delijk langs de g5oegzaam         
loodre*te hell+5 na> b5$5 roll54        
,t]zelfd] tijd hoord5 wij e5 aanh\d5d   
g]u*t1 niet ongelijk aan het geknett]   
van e5 v]wijd]d gewe]vuur1 t]wijl wij   
duidelijk /e55 van v]s*ill5de soort     
kond5 ond]s*eid51 die door de lu*t vlog5
 en na h]haaldelijk teg5 de rots5       
ge/oot5 te hebb51 e9delijk 9 zee viel54 
,wij m]k5 ook op1 dat wanne] deze       
projektiel5 e5 loss5 korrelig5 grond    
aanrak51 zij di5 9 beweg+ br5g52 dan    
/ort5 de va/]e be/&deel51 a>de1 z& en   
/e551 als donk]kleurige law95 na> b5$52 
zij roll5 door de ravijn5 en /room5 9   

bre$e massa langs de hell+51 en vorm5   
e9delijk kegels1 wa>van de voet op d5   
bodem d] zee ru/1 die hi] t] plaatse ze]
 diep is1 want op e5ige vadem5 af/&s van
 de ku/ peilt het dieplood nog tw9tig   
met]s4 ,de grijsa*tige as* da>5teg51 met
 /( v]m5gd1 /ijgt 9 wolk5 omhoog en     
wordt door d5 w9d m$egevo]d4  ,intuss*5 
w]d e5 onz] roei]s aan het be5 getr(f5  
door e5 /e5 t] grootte van e5 kle95     
oranjeappel1 t]wijl e5 twe$e veel groot]
 /e5blok op ettelijke met]s af/&s van de
 sloep 9 zee viel4 ,lang] v]toev5 0     
blijkba> geva>lijk2 wij v]wijd]d5 ons   
dus zoo spo$ig mogelijk1 nadat het ons  
gelukt 0 op v]s*ill5de punt5 fragm5t5   
van de rots5 ma*tig te word54  ,het     
wordt ind]daad tijd t]ug te trekk54 ,de 
,rakata s*ijnt het ze] /ellig op ons    
gemunt te hebb53 getuige het ru/eloos   
geknett] en g$ond]1 de /e$s di*t]       
word5de /(wolk51 en de ov]al opspuit5de 
wat]/ral51 als w>e de zee aan het kok51 
ma> die e5v\dig het gevolg zijn van de  
onoph\delijk ne]pl(f5de /e554  ,het 0   

to5 om/reeks twaalf uur op d5 middag3 de
 /e5/ort+5 zijn dan1 t5 gevolge van de  
br&5de hitte1 het /]k/4 ,wij hebb5      
opgem]kt dat1 met het dal5 d] zon1 het  
v]s*ijnsel 9 kra*t en omvang afneemt en 
dat het 's na*ts geheel oph\dt4  ,aan de
 we/elijke punt van de s*eur 9 de piek  
van ,rakata v9d5 wij e9delijk e5 plek1  
wa> wij aan l& kunn5 gaan4 ,wij zett5   
voet aan wal op e5 kle9 /r&1 aan het    
uite9de van e5 ravijn1 wa>van de /eile  
w&5 aan d5 e55 kant be/aan uit oude     
zw>ta*tige lavab$d+51 en aan d5 &]5 uit 
as* en puim/e51 die tot e5e va/e massa  
geword5 zijn4 ,da> kunn5 wij 9 alle     
veiligheid d5 a>d be/ude]5 d] rots5 en  
van de v]s*ill5de vulkanis*e /(f51 door 
de jong/e uitb>/+ uitgeworp5 en die hi] 
e5e laag vorm5 t] dikte van ta*tig en   
zelfs hond]d el4  ,ondanks al mijne     
naspor+51 heb ik aan wal ge5 enkel spoor
 van planta>dig ( di]lijk lev5 gevond51 
met uitzond]+ van e5e enkele1 ze] kle9e 
sp93 deze zond]l+e bod9ne d] w$]geboorte
 0 bezig ha> webbe te sp9n56 ,het z\ ze]

 belangrijk zijn1 /ap voor /ap de       
ontwikkel+ gade te slaan van het nieuwe 
lev5 op dez5 grond1 die nu als 9 de     
boei5 des doods gebond5 ligt1 ma> die   
b9n5 we9ige j>51 dank zij de koe/]5de   
w>mte d] tropis*e zon en de ov]vlo$ige  
reg5s1 zijn voormalig5 dos van weeld]ig 
gro5 zal hebb5 h]kreg54  ,9 d5 namiddag 
bezoek5 wij het dus g5oemde             
,v]lat5-eil&1 vroeg] e5 prieel van gro51
 ?ans geheel ov]dekt met e5e grauwe     
as*laag1 d]tig met]s dik4 ,de diepe     
s*eur5 9 de opp]vlakte gev5 aan het     
eil&1 op zek]5 af/&1 het voorkom5 van e5
 glets*]4 ,hi]1 ev5als op ,krakatau1    
zijn de hoog/e boom5 geheel en al ond]  
het slijk b$olv54  ,dit eil&1 t5        
noordwe/5 van ,krakatau geleg51 01 voor 
de uitb>/+1 da>van sle*ts ges*eid5 door 
e5 nauw5 zee>m1 ettelijke hond]d ell5   
bre$2 teg5woordig b$raagt de af/& tuss*5
 de beide eil&5 zes kilomet]s4 ,volg5s  
d5 he] ,v]beek1 is de opp]vlakte van het
 eil& me] dan v]dri$ubbeld4  ,deze dag 0
 e5 d] belangrijk/e1 ma> ook 9 hooge    

mate v]moei5d t5 gevolge van de         
ondragelijke hitte1 nog v]me]d]d door de
 we]kaats+ d] zonne/ral54 ,op deze      
geheel v]woe/e naakte eil&5 is n]g5s e5 
plekje te v9d51 wa> m5 zi* teg5 de      
br&5de /ral5 d] equatoriaal-zon         
beveilig5 kan4  #bg ,mei4--,9 d5 vroeg5 
morg5 zett5 wij ko]s na> e5e zw>te rots1
 die op twee kilomet]s t5 noord5 van    
,krakatau1 ev5 bov5 de golv5 uit/eekt3  
dit is het e5ige ov]blijfsel van het    
g$eelte des eil&s1 dat tijd5s de uitb>/+
 9 de diepte v]zonk4 ,9 de onmiddellijke
 nabijheid1 op de plaats wa> wele] de   
vulkanis*e kegel van d5 ,danan v]rees1  
wordt ?ans op e5e diepte van tweehond]d 
met] nog ge5 grond gepeild4  ,het       
,lange-eil&1 wa>he5 wij ons v]volg5s    
begev51 komt bijna geheel ov]e5 met het 
naburige ,v]lat5-eil&2 het is ook 9     
omvang toeg5om51 ma> 9 m9d]e mate dan   
het laat/g5oemde4 ,ze] wa>s*ijnlijk zijn
 deze beide eil&jes niet &]s dan /ukk5  
grond1 die 9 vroeg]5 tijd van ,krakatau 
zijn losges*eurd1 bij e5e uitb>/+ wa>van

 de hi/orie de heug5is niet heeft       
bewa>d4  ,wij /ev55 nog e5s na>         
,krakatau en w]p5 het ank] uit op       
hetzelfde punt als gi/]51 ma> zond] ons 
v]d] op te h\d52 v]volg5s zet de ,k$iri 
ko]s na> ,m]ak1 wa> wij om/reeks vijf   
ur5 9 d5 namiddag aankom54  ,m]ak1 wa>  
de telegraafkabel die ,java met ,sumatra
 v]b9dt1 9 zee afdaalt1 ligt op de      
noordwe/ku/ van e]/g5oemd eil&4 ,het is 
e5 d] plaats51 die van de ramp het mee/ 
gel$5 hebb54 ,de /ad1 e5e d]            
belangrijk/e van de resid5tie ,bantam1  
w]d t5 e5emale v]woe/2 van de ve]ti5    
europees*e inwon]s1 die niet voor de    
uitb>/+ w>5 gevlu*t1 hebb5 er niet m9d] 
dan d]ti5 het lev5 v]lor54  ,s$]t heeft 
m5 het inl&s*e dorp hoog] op 9 de vallei
 v]plaat/1 wa> m5 voor inbraak van de   
zee beveiligd is2 de europees*e bevolk+ 
van ,m]ak be/aat ?ans sle*ts uit d5     
wa*t] van d5 vuurtor51 e5 engels*5 loods
 en e5 jong5 ,duits*]1 die de betrekk+  
bekle$t van directeur van het po/- en   
telegraafkantoor4 ,zijn onlangs nieuw   

geb\wd huis /aat op e5 /eil voorgeb]gte1
 ongeve] vijfti5 ell5 hoog4 ,van de     
naburige huiz5 is niets me] ov] dan het 
plaveisel 9 cem5t2 alles is weggevaagd  
door de zee1 die hi] e5e hoogte b]eikte 
van gemiddeld d]tig el4  #bh ,mei4--,wij
 hebb5 dez5 geheel5 dag te ,m]ak        
doorgebra*t4 ,t]wijl de maleis*e koelies
 e5e vra*t /e55 voor d5 b\w d] hav5 te  
,t&jong-,priok aan boord van de ,k$iri  
sj\w51 hebb5 wij e5e groote w&el+ langs 
de ku/ gemaakt1 wa> de spor5 d] kata/r(e
 nog bij i$]5 voet/ap zi*tba> zijn4 ,de 
kle9e spoorweg na> de /e5groev5 is      
v]nield3 de rails w]d5 gebrok5 en       
v]wrong52 de locomotiev5 en wag5s w]d5  
m$egesleept en 9 de zee v]zwolg54 ,bij  
laag wat] ziet m5 nog1 half 9 het z&    
b$olv51 e5e omgeworp5 locomotief4 ,de   
ku/ zelve w]d geheel v]woe/3 geheele    
/ukk5 van het /r& zijn weggezonk52 wa>  
vroeg] e5e hooge kaap 9 zee uit/ak1 ziet
 m5 nu e5 inham4  ,wij besluit5 ons     
bezoek te ,m]ak met e5 uit/apje na> d5  
vuurtor51 die1 dank zij zijne ligg+ op  

d5 vijftig el hoog5 top van e5 eil&je1  
aan de v]woe/+ ontkwam4 ,ond] het       
ga/vrije dak van d5 wa*t] br5g5 wij de  
heete ur5 van d5 dag door4 ,de won+ ligt
 9 de nabijheid van e5 di*t bos*2 m5    
heeft van hi] e5 s*oon uitzi*t en krijgt
 des avonds d5 koel5 zeew9d uit de e]/e 
h&4  ,d5 volg5d5 morg5 w>5 wij te       
,batavia t]ug4 ,&]e1 liefelijk] tooneel5
 wa*t5 mij4 ,na e5ige dag5 van ru/ 9 de 
p>adijsa*tige om/rek5 van ,buit5zorg1 z\
 ik mijne reis beg9n5 door de b9n5l&5   
van ,java1 van dat wond]s*oone1 rijk    
gezeg5de l&1 wa> het lev5 zi*1 op alle  
gebi$1 9 zijne rijk/e vorm5 op5ba>t4    
,onze to*t met de ,k$iri _h sle*ts a*t  
dag5 g$uurd1 ma> wat hadd5 wij 9 di5    
kort5 tijd niet gezi5 en wa>g5om56 ,wij 
zijn de e]/5 gewee/1 die het e9de van de
 uitb>/+sp]iode van ,krakatau hebb5     
kunn5 con/ate]5 en het w$] v]dwijn5 d]  
nieuw gevormde eil&54 ,van de zuiv]     
wet5s*appelijke resultat5 onz] reis zal 
ik niet sprek53 onze to*tg5oot51 de he]5
 ,bron en ,kor?als1 zull5 da>omtr5t     

eld]s v]slag do54  ,tot dusv] de he]    
,cotteau4 ,wat 9 zijn e5v\dig v]haal    
miss*i5 wel het mee/ treft1 is de groote
 sob]heid1 die ov]al d5 /empel d]       
onopgesmukte wa>heid draagt4 ,hij heeft 
zi*--en te re*t--niet gewaagd aan e5e   
bes*rijv+ van de kata/r(e zelve1 van de 
vreeselijke uitb>/+1 die hij niet heeft 
gezi5 en die to* ook eig5lijk niet te   
bes*rijv5 is4 ,hij is als de man1 die   
daags na d5 slag het slagveld bezoekt1 u
 de lijk5 d] gevall551 de spor5 d]      
v]woe/+ toont en u da>door ongetwijfeld 
e5 indruk geeft van hetge5 er ges*i$ is1
 ma*tig] en aangrijp5d] dan e5ige       
bes*rijv+ z\ kunn5 do51 ma*tig] en      
aangrijp5d] zelfs dan ge z\dt hebb5     
kunn5 ontvang51 wa>t ge zelf te midd5   
van het b$welm5d en v]bij/]5d           
/rijdgewoel gewee/4 ,ook wij hebb5 e5   
slagveld bezo*t3 e5 slagveld1 wa>op de  
ontboeide natuurkra*t51 de ontket5de    
elem5t5 d5 /rijd aanbond51 wa> ons bij  
i$]5 voet/ap de nietigheid van d5 m5s*  
teg5ov] de vij&ige ma*t5 d] natuur      

gepr$ikt wordt4 ,wat gold5 ze1 de       
duiz5d51 op die twee ( drie dag5 door   
vuur en wat] omgekom51 ond] slijk en as*
 en /e55 b$olv51 wat gold5 ze me] dan   
het kruip5d insekt1 onopgem]kt door d5  
voet des w&ela>s v]tr$58 ,wel mo*t de   
di*t] zegg53 de elem5t5 hat5 de s*epp+  
van d] m5s*5 h&4