,het ,vatikaan4 ,i4 ,re$s me]mal5 noodigde ik u uit1 mij te v]gezell5 op mijne w&el+5 door ,rome1 de onv]getelijke1 de onv]gelijkelijke /ad4 ,wij doold5 te zam5 langs h>e /rat5 en ple951 door h>e run5 en monum5t52 wij bezo*t5 h>e k]k51 kloo/]s en paleiz52 wij tra*tt5 ons uit d5 ov]/elp5d5 rijkdom van beeld5 en h]9n]+51 die zi* hi] bij elk5 voet/ap v]dr+51 al?ans de belangrijk/e en treff5d/e voor d5 gee/ te roep54 ,e5e ges*i$5is van vijf-en-tw9tig eeuw51 e5e ges*i$5is als ge5e &]e /ad t] w]eld kan aanwijz51 ontrolt zi* hi]1 9 nog leesba> s*rift1 voor uw5 blik3 de oude w]eld1 9 ha> hoog/5 glans en v]bl9d5de he]lijkheid1 9 ha> v]val en ond]gang ook2 en da>nev5s volgt ge1 met e]bi$ige a&o5+1 met k9d]lijke ontro]+1 9 ha> wasdom1 ha> ontwikkel+1 ha> /rijd1 ha> zegepraal1 die *ri/elijke k]k1 wa>van ,rome1 bijkans s9ds d5 aanvang1 de ho(d/ad1 de metropolis1 het a>ds*e middelpunt 01 en die1 als w]eldma*t1 zond] en buit5 ,rome kwalijk d5kba> is4 ,9 het ons ge/elde be/ek 0 het niet mogelijk1 u alles te lat5 zi51 deze geheel e5ige w]eld1 welke ,rome heet1 u 9 al h>e volheid1 9 ha> veelv\dig5 rijkdom te op5b>54 ,ge5 voll$ige s*ild]ij gav5 ( belo(d5 wij u3 sle*ts enkele s*ets54 ,mog5 ze ma> niet te ze] b5$5 de maje/eit van het ond]w]p zijn geblev52 mog5 ze u sle*ts1 nu en dan1 als uit de v]te hebb5 do5 voorgevoel51 do5 giss51 wat d5 pelgrim wa*t1 die na> deze mo$]/ad van het *ri/elijk ,europa1 na> deze vo$/] van kun/ en wet5s*ap1 zijne s*r$5 ri*t4 ,to* z\ het ons niet van het h>t kunn51 voorgo$ van ,rome te s*eid51 zond] u te hebb5 he5geleid na> die w]eldb]oemde plek1 het h>t van het lat]e ,rome1 na> dat pauselijk paleis1 wa>van de naam1 s9ds eeuw51 op all] lipp5 zweeft1 en ook nu w$] door duiz5d5 bij duiz5d51 met zoo v]s*ill5de a&o5+5 en op zoo v]s*ill5de toon1 wordt uitgesprok53 na> het vatikaan4 ,ge s*rikt to* niet op het hoor5 van di5 naam8 ,/el u g]u/3 wij zull5 van ons bezoek aan de pauselijke resid5tie ge5 voorw5dsel mak5 om af te dal5 9 het /rijdp]k d] /aatkundige en godsdi5/ige ma*t51 van wi] g$u*te1 w]eldhi/oris*e1 en to* pas aangevang5 wor/el+1 wij de v]re van onv]s*illige toes*\w]s zijn4 ,ma> dit dan ook vrag5 wij van u1 dat gij met e]bi$ dez5 drempel ov]s*rijdt1 met di5 e]bi$1 di5 ge behoort te gevoel5 voor al wat wa>lijk groot is1 wat gewijd is door de onv]gankelijke h]9n]+5 d] eeuw51 gewijd door de maje/eit d] godsdi5/1 d] kun/1 d] traditie4 ,zie1 wi5 niet 9 zijn h>t di5 e]bi$ voor het v]l$51 voor de traditie gevoelt1 di5 vrom5 e]bi$1 di5 ik zoo ga>ne piteit z\ noem51 hij blijve v]re van het vatikaan1 v]re van ,rome--al?ans van het ,rome1 zooals wij het gek5d hebb54 ,zoo ge u niet1 wie ge ov]ig5s zijn moogt1 met br&5de v]ontwa>dig+1 met walg+1 afke]t van de ondragelijke1 laagh>tige1 e*t geme5e la/]+5 en spott]nij5 en armzalige gee/igh$51 wa>9 e5 zek] deel onz] dagbladp]s niet kan nalat5 zi* te v]mei51 zoodra er sprake is van het pauselijk h( ( van de ka?olieke k]k2--sla dan deze bladzijd5 ov]3 wij w5s*5 voor u niet te s*rijv54 ,ma> kunt ge sympa?ie gevoel5 voor h5--al deelt ge hunne godsdi5/ige ( /aatkundige ov]tuig+ niet--wi] h>te treurt en r\w draagt ov] de v]n$]+ d] /ad1 van ha> hoog5 rang als metropolis d] *ri/elijke w]eld gevall51 om af te dal5 tot di5 e5] vulgaire ho(d/ad van e5 mod]n kon9krijk1 wa> de gee/dood5de1 v]/omp5de arbeid d] h$5daags*e indu/rie de klassieke h]9n]+5 en heilige ov]lev]+5 zull5 v]dr+5 en uitwiss*51 wa> het geur- en kleurlooze mod]ne lev5 alles met zijn e5tonig grauwe t9t zal ov]dekk52 sympa?ie voor h51 wi] lipp5 niet dan met e]bi$ d5 naam uitsprek5 van di5 grijsa>d1 die1 door ge5 ramp5 gebog51 /&va/ig blijft getuig5 voor wat na> zijne ov]tuig+ wa>heid is en re*t1 die met onwankelb>e tr\w het hem ov]gelev]de p& bewaakt1 en met kon9klijke fi]heid weig]t de knie te buig5 voor de afgod5 van d5 dag2 d5 naam van di5 veelbeproefd5 paus ,pius ,,ix1 wi5 ook zij1 die1 gelijk wij1 niet tot zijne k9d]5 behoor51 wel ga>ne de hulde hunn] hooga*t+ br5g51--wel dan1 wees welkom1 volg mij na> het vatikaan zelf1 e5e /ad 9 de /ad1 e5e eig5e w]eld 9 de w]eld van ,rome4 ,,ii4 ,op e5 mijl af/&s van het oude ,rome 9 e5e smalle vallei1 aan de e5e zijde begr5sd door de we/elijke hell+5 van d5 ,janiculus1 aan de &]e door e5e lage heuvelreeks1 ontsprong wele] e5e kri/alheld]e bron1 wa> de h]d]s hunne kudd5 he5leidd5 om te dr9k51 en wi] wat]5 zi* welhaa/ v]lor5 9 de ruis*5de rietboss*5 langs ha> zoom4 ,ond] de rege]+ van keiz] ,val5t9ianus ,,ii1 liet paus ,damasus het wat] di] bron1 langs ond]a>ds*e buiz51 na> e5e plek 9 de nabijheid d] basiliek van ,s9t-,piet] vo]53 e5e plek1 die 9 d5 loop d] eeuw5 h]haaldelijk van voorkom5 is v]&]d1 ma> die to* nog altijd1 door ha> naam en ha> fonte91 de h]9n]+ bewa>t aan ,s9t-,damasus1 d5 opvolg] van ,lib]ius op d5 rooms*5 /oel1 d5 vri5d van d5 heilig5 ,hi]onymus4 ,het groote voorple91 dat uit de kolonnade van ,s9t-,piet] na> die v]zamel+ van paleiz5 en museums vo]t1 welke te zam5 d5 naam van het vatikaan drag51 heet nog altijd het ple9 van ,s9t-,damasus4 ,die fonte9 en die wat]leid+--zi$a> de oud/e spor5 van e5e pauselijke won+ 9 de onmiddellijke nabijheid d] basiliek1 die het gebe5te d] apo/el5 ,petrus en ,paulus bevat4 ,het wat] van deze fonte9 heeft ,k>el de ,groote g$ronk51 to5 hij als ga/ van ,leo ,,iii1 9 deze won+ zijn intrek nam1 e] hij het v]lat5 paleis d] ,caes>s op d5 ,pal5tijn g+ betrekk54 ,dat ple9 van ,s9t-,damasus1 door hoevele ma*tig5 d] a>de is het s$]t betr$56 ,na> m5 zegt1 heeft het vatikaan elfduiz5d kam]s3 niem& zal ze wel hebb5 geteld1 en zek] zal ge5 enkele paus ze ooit hebb5 bezo*t4 ,to* zult ge u van de uitge/rek!id van dit paleis1 dat heug5is heeft van zoovele eeuw51 wa>aan ,b>mante1 ,raphal1 ,ligorio1 ,fontana1 ,mad]na1 ,b]n9i en zoovele &]5 ge>beid hebb51 e5 d5kbeeld kunn5 vorm51 wanne] ik u zeg1 dat deze groep geb\w5 niet m9d] dan tw9tig ple95 ( b9n5plaats5 omvat1 en dat er voor e5e behoorlijke geme5s*ap tweehond]d-a*t v]s*ill5de trapp5 noodig w>54 ,de re*t]vleugel van het ple9 van ,s9t-,damasus wordt +5om5 door e5e dubbele reeks geb\w51 wa>van de bov5v]diep+51 teg5ov] het ple9 ,ru/icucci1 bewoond word5 door de hoog/e dignit>iss5 van d5 /aat4 ,om bij monseigneur ,de ,mrode1 d5 m9i/] van oorlog1 te kom51 moe/ m5 tweehond]d trapp5 opklimm52 de alv]mog5de /aatssecret>is1 k>d9aal ,antonelli1 woont niet veel lag]4 ,de v]diep+ ond] deze bevat de v]trekk5 van d5 heilig5 vad] zelf1 die uit zijne hooge won+ ov] de gekanteelde mur5 van d5 ,borgo he5 ziet4 ,9 de e]/e j>5 d] rege]+ van d5 teg5woordig5 paus1 pla*t1 op d5 fee/dag van ,s9t-,piet]1 het l&volk uit d5 omtrek van ,rome zi* bij de ,porta-,angelica te v]zamel51 om da>1 van zoo nabij mogelijk1 d5 to5 zoo gevi]d5 ,opp]prie/] toe te jui*51 als hij zi* voor de v5/]s van zijn paleis v]toonde4 ,ze zijn s$]t v]/omd1 die jui*kret54444 ,de geb\w51 die het b9n5ple9 omr+51 zijn ontworp5 na> teek5+5 van ,raphal4 ,hij s*et/e het plan di] ronde booggewelv51 di] doris*e pil>5 op de e]/e1 di] ionis*e op de twe$e v]diep+1 di] saamge/elde kolomm51 die d5 ar*itraaf drag54 ,van de drie vleugels voltooide hij e*t] sle*ts d5 groot/e2 ,gregorius ,,xiii en zijne opvolg]s zett5 het w]k voort en volgd5 da>bij het oorspronkelijke plan4 ,slankheid en bevallige e5v\d k5m]k5 deze gal]ij52 ma> me] dan door het geb\w zelf w]d vroeg] de a&a*t van d5 bezoek] getrokk5 door de w]eldb]oemde s*ild]ij5 van d5 mee/]1 die van b5$5 tuss*5 de bog5 zi*tba> w>54 ,s$]t e5ige j>5 is dat ev5wel niet me] het geval4 ,iem&--m5 bewe]t k>d9aal ,antonelli--is op de ongelukkige g$a*te gekom5 om de op5 bog5 d] ,loggie met groote v5/]ram5 te sluit51 wa>door deze gal]ij5 iets hebb5 gekreg5 van e5 s]re ( mod]n5 w9t]tu91 en de edele e5v\digheid van het geb\w totaal v]lor5 is gegaan4 ,des zom]s is het 9 de dus geslot5 bov5gal]ij51 wa> de ko/ba>/e kun/w]k5 zijn1 s*i] ondragelijk heet3 m5 zegt dat deze v]hitte broeika/5-temp]atuur voor de s*ild]ij5 nog veel nadeelig] is dan de invlo$ van w9d en we]4 ,t] l9k]h& vo]t e5 trap na> deze ,loggie 7,loges71 e5 gal]ij van d]ti5 bog51 vanwa> ge u na> de v]trekk5 kunt begev5 d] voormalige paus5 ,nicolaas ,v1 ,sixtus ,,iv1 ,alex&] ,,vi1 ,julius ,,ii1 ,leo ,x1 ,clem5s ,,vii1 enz4 ,deze v]trekk51 teg5woordig ontmeubeld1 getuig5 nog van de he]lijkheid d] paus5 uit de huiz5 van ,la ,rovre en ,m$icis2 zij word5 ?ans alle5 door kun/5a>s en enkele &]e vreemdel+5 bezo*t1 die ook wel iets &]s will5 zi51 dan wa> het groote publiek prijs op /elt4 ,voor ditmaal zull5 wij niet v]d] gaan dan de e]/e v]diep+ dez] geb\w51 die voortdur5d v]groot en uitgebreid zijn1 s9ds paus ,cele/9us ,,iii ze 9 #aaib h]b\wde1 en s9ds da>1 na de t]ugkom/ uit de babylonis*e ball+s*ap van ,avignon1 voor de e]/e maal1 t5 j>e #achg1 e5 conclave geh\d5 w]d1 wa>9 de ,napolitaan ,pignani w]d v]koz51 die ond] d5 naam van ,urbanus ,,vi d5 pauselijk5 /oel beklom4 ,deze loges1 wa>van het bevallige1 si]lijke s*ild]w]k1 van de h& van ,jan van ,ud9e--bloem51 vru*t51 vogels1 arabesk51 enz4--ond] de rege]+ van ,pius ,,ix ze] /]k is g]e/aure]d1 vo]5 na> twee ruime1 ko/ba> v]si]de zal51 de ,sala ,ducale 7,h]togszaal7 en de ,sala ,regia 7,kon+szaal74 ,beid5 munt5 veelme] uit door pra*t dan door smaak2 zo[el de /ijl als de decoratie van beeld- en s*ild]w]k is zwa>1 drukk5d1 onbevallig4 ,ons wa*t zooveel uitnem5d s*oons1 dat wij ons 9 deze zal51 wa>van ge de w$]gade ov]al z\dt kunn5 v9d51 niet behoev5 op te h\d54 ,op zek]5 dag dwaalde ik door de ,sala ,regia1 zoek5de na> e5e deur en e5 cu/ode1 om mij te begev5 na> e5 we9ig bezo*t heiligdom d] oude kun/1 vr het s*itt]5d tijdp]k d] r5aissance1 door de twee groote m$$+]s1 ,mi*el ,angelo en ,raphal1 behe]s*t4 ,toevallig kwam5 jui/ e5ige frans*5 voorbij1 begeleid door e5 prelaat1 die mij de poort van dit heiligdom ontsluit5 kon4 ,ik voegde mij bij h51 en volgde h5 na> de ,app>tem5t5 ,borgia1 op la/ van ,alex&] ,,vi1 voor het groot/e g$eelte door ,p9turic*io bes*ild]d4 ,b]n>d9o ,betti1 bijg5aamd il ,p9turic*io1 is wel de m]kwa>dig/e van e5 groep kun/5a>s1 die1 met en nev5s ,raphal1 de nieuwe ri*t+ d] ,r5aissance volg5de1 to* me] hebb5 ov]geh\d5 van dat naeve1 romantis*e1 en me] te$]e dan edele1 dat diep gemo$elijke1 dat de kun/ d] middeleeuw5 9 zoo hooge mate eig5 04 ,9 de /ille geb]gt5 van ,umbria1 9 het afgeleg5 ,p]ugia1 zuiv]d] dan eld]s bewa>d1 vond deze oude traditie1 wa>aan ook ,raphal zelf e5 niet g]+ deel van zijne ongev5a>de bekoorlijkheid dankt1 vooral ook h>e uitdrukk+ 9 de w]k5 van ,p9turic*io1 d5 m$e>beid] van d5 groot5 mee/] van ,urb9o1 door wi5s ma*tig g5ie hij zelf w]d bezield4 ,ma> ,p9turic*io /aat veel di*t] bij d5 oud5 tijd3 to5 ,raphal gebor5 w]d1 0 hij b]eids neg5-en-tw9tig ja> oud2 zijn e]/e mee/]s behoor5 nog tot de voorgang]s van ,p]ug9o1 tot wi5s le]l+ m5 hem t5 onre*te g]ek5d heeft1 en die ma> a*t j>5 oud] 0 dan zijn gewa&e le]l+4 ,beid5 hebb5 hunne vorm+ te dank5 aan ,b5$etto ,buonfigli2 beid5 hebb51 hoeze] op v]s*ill5de wijze1 d5zelfd5 weg gevolgd2 ma> t]wijl ,p]ug9o1 als door e5e soort van v]bij/]+ aangegrep51 d5 mo$ v]lie/ en ond]gaat1 blijft zijn m$$+]1 welli*t tot m9d] s*itt]5de hoogte opgeklomm51 to* voortdur5d vooruitgaan1 en /aat da> e9delijk als de laat/e en e5ige v]teg5woordig] d] zuiv]e traditie van de umbris*e s*ool4 ,b]n>d9o ,betti heeft1 op la/ van ,alex&] ,,vi1 9 het vatikaan vi] zal5 met de w]k5 zijn] h& v]si]d3 w]k51 wa>van de e5igsz9s s*roomvallige liefelijkheid en de te$]e fris*heid van koloriet1 nog h$5 uwe a&a*t trekk54 ,alvor5s deze zal5 te b]eik51 gaat ge door e5ige v]trekk51 die tot biblio!ek zijn +]i*t1 en komt dan 9 e5e zaal1 die ond] ,leo ,x w]d h]b\wd en door ,jan van ,ud9e en ,p]9o del ,vaga op nieuw g$ecore]d4 ,9 de volg5de zaal e*t] v9dt ge het w]k van ,p9turic*io3 tooneel5 uit het lev5 van d5 ,zaligmak] en van de heilige maagd4 ,de s*ild]ij51 wa>van vooral de aanbidd+ van het ,k9d door de heilige maagd en ,s9t-,jozef uitmunt1 kom5 voortreffelijk uit te midd5 d] rijke en e5igsz9s donk]e1 somb]e decoratie d] zaal4 ,de volg5de zaal is nog pra*tig] v]si]d3 bas-reliefs wissel5 hi] het s*ild]w]k af4 ,de groote /ukk5 drag5 e5 eig5a>dig k5m]k3 blijkba> heeft de s*ild] er zi* op toegelegd1 om aan de gewijde tafreel5 e5 zooveel mogelijk behaaglijk k>akt] te gev53--het is godsdi5/ige kun/ voor het paleis van e5 groot gee/elijk he]4 ,op d5 a*t]w&1 teg5ov] het v5/]1 heeft de s*ild] de leg5de van ,s9te-,ca!r9a van ,alex&ri voorge/eld1 die voor keiz] ,maximianus v]s*ijnt1 en door h>e gele]dheid e5e gans*e v]gad]+ van wijsge]5 bes*aamt1 opzettelijk bije5g]oep5 om met ha> te r$etwi/54 ,aan deze zegepraal dankt zij de e]1 patrones d] s*ol5 te zijn2 ma> t]wijl de uit het veld geslag5 wijsge]5 na> d5 br&/apel w]d5 gevo]d1 ond]g+ ook ,s9te-,ca!r9a zelve d5 m>teldood op het rad4 ,9 deze zelfde zaal ziet ge nog d5 m>teldood van ,s9te-,juliana2 ,s9te-,b>b>a het huis ha>s vad]s ontvlu*t5de1 e5e all]lief/ geteek5de figuur1 vol jeugd en naeve ons*uld2 e5e ,visitatie 7het bezoek van ,elisabe? bij ,m>ia71 wa>9 de madonna1 na> het s*ijnt1 e5 portret is3 e5e pr(anatie1 die to5 nog e5e nieuwigheid 04 ,voorts e5e afbeeld+ van de kluiz5a>s ,s9t-,antonius en ,s9t-,paulus1 het brood v]deel5de1 dat e5 raaf hun aanbr5gt1 t]wijl drie engel5 en twee &]e monnik5 h5 gadeslaan2 e9delijk nog e5 ,s9t-,seba/iaan4 ,p9turic*io is e5 d] e]/51 die zijne figur5 op e5 wez5lijk5 a*t]grond1 9 de ruimte1 heeft wet5 te plaats52 zijne liefelijke l&s*app51 de za*te1 te$]e1 smelt5de ton5 zijn] p]spectiev5 gev5 aan zijne s*ild]ij5 niet alle5 e5 groote bekoorlijkheid1 ma> ook e5e hooge mate van wa>heid4 ,de decoratie d] zaal1 die nu volgt1 is ontle5d aan de oude wijsbege]te d] s*ola/iek4 ,zev5 groote s*ild]ij5 /ell5 de attribut5 d] goddelijke en m5s*elijke wet5s*app5 voor3 zev5 allegoris*e figur51 op tron5 gezet51 en om/uwd door de mann51 die zi* 9 al deze vakk5 bijzond] b]oemd hebb5 gemaakt4 ,wat aan deze1 &]s zoo dorre en op zi* zelf zoo we9ig aantrekkelijke voor/ell+5 e5e bijzond]e bekoorlijkheid geeft1 is de uitnem5de kun/ en treff5de wa>heid1 wa>m$e al deze p]son5 lev5d en h&el5d1 i$] na> d5 a>d van zijne bekwaamheid en b]oep w]kzaam1 zijn we]gegev54 ,de figur5 zijn uit het lev5 gegrep51 en hebb5 niets van die onnatuurlijke /ijfheid en gemaak!id1 dat g$wong5e en gekun/elde1 dat ma> al te te vaak aan lat]e symbolis*e ( allegoris*e voor/ell+5 eig5 is4 ,de volg5de zal5 zijn veel m9d] beteek55d1 omdat ,p9turic*io1 aan wi5 de v]si]+ d] ka!draal van ,orvieto 0 opg$rag51 zi* bij de bes*ild]+ dez] v]trekk5 door zijn oud5 le]mee/] ,buonfigli liet v]vang54 ,to* v9dt ge miss*i5 n]g5s zoo uitnem5de geleg5heid om de eig5a>dige traditie d] umbris*e s*ool1 e5e do*t] d] oud-flor5tijns*e1 en vooral ook het tal5t van e5 h>] voortreffelijk/e v]teg5woordig]s1 ,b]n>d9o ,betti g5aamd il ,p9turic*io1 te be/ude]51 dan jui/ 9 de s*ild]ij51 die hij voor de won+ d] ,borgia's v]va>digde4 ,jui/ da>om heb ik e5igsz9s uitvo]ig ov] deze bijkans onbek5de en onopgem]kte kun/w]k5 gesprok54 ,het 0 mij1 te midd5 dez] gewijde1 ern/ig-liefelijke voor/ell+51 all5 aan de gewijde hi/orie ( leg5de ontle5d1 en zoo vrom51 naev5 z9 adem5de1 wond]lijk te mo$e1 als ik mij h]9n]de1 wie hi] e5maal hadd5 geleefd en b$a*t wat deze rijk v]si]de w&5 kond5 hebb5 aans*\wd1 en belui/]d2 van welke tooneel5 deze /emmige v]trekk5 welli*t getuig5 w>5 gewee/4 ,deze ,borgia's hebb5 to* e5 we9ig e]voll5 naam a*t]gelat52 paus ,alex&] ,,vi1 ,lucretia1 ,francesco1 ,ces> ,borgia3 e5e dui/]e s*aduw hangt ov] all] beeld1 e5 onuitwis*b>e vlek kleeft op all] nag$a*t5is4 ,wel tra*tte de jonge1 blonde1 uit]/ beleefde ,monsignore1 die ons v]gezelde1 ons e5 bet]5 dunk te gev5 van paus ,alex&]1 door telk5s te wijz5 op de /i*telijke s*ild]ij5 wa>m$e hij zijne v]trekk5 v]si]de3 ma> deze rehabilitatie van e5 zoo befaamd p]sonage vond ze] we9ig +ang2 en onze monsignore1 wel opgevo$ en fijn bes*aafd als al zijne collega's1 0 te wellev5d om te blijv5 a&r+51 wa> hij zag dat m5 niet dan onwillig lui/]de4 ,en to*--heeft de mod]ne kritiek niet uitgemaakt1 dat al?ans de grove bes*uldig+5 van ,guicci>d9i teg5 paus ,alex&] ,,vi niet zoo voet/oots mog5 word5 aang5om58 ,miss*i5 zal m5 er 9 slag5 om ook dit mon/] d] leg5de 9 e5 m5s* te h]s*epp51 di5 wij al?ans begrijp5 kunn52 zek] zal het nooit gelukk5 9 dez5 man e5 wa>dig di5a> van ,*ri/us1 laat /aan het ho(d zijn] k]k te do5 h]k5n54 ,ik heb hi] zijn portret gezi53 die ronde1 zwa>lijvige1 plompe figuur3 die v]wrong5 mond1 die valk5blik1 die krom gebog5 neus1 die gele gelaatskleur3 dit alles geeft u d5 indruk van e5e z9nelijke1 wispelturige1 onru/ige1 eig5z9nige1 sluwe natuur2 e5 indruk1 nog v]/]kt door e5 blik op die korte1 vette h&5 met dikke v+]s1 die zoo re*t pass5 bij de geme5heid d] geheele v]s*ijn+4 ,,iii4 ,de vatikaans*e museums zijn zoo groot en zoo uitge/rekt1 dat1 zoo ge niet 9 di5 reusa*tig5 doolh( wilt v]dwal51 het allesz9s w5s*elijk is1 bij uw bezoek met me?ode te w]k te gaan1 en niet 9 het b9n5/e heiligdom d5 voet te zett51 voor ge u als het w>e met de voorhov5 hebt v]tr\wd gemaakt4 ,wij zull5 e5 beg9 mak5 met de ,,libr]ia ,,vaticane4--,e5e bre$e1 ruime zaal1 haa/ aan het s*ip e5] k]k gelijk1 en midd5 9 e5e lange dw>sgal]ij uitkom5de1 w]d op la/ van ,sixtus ,v1 door ,dom9ico ,pontana +]i*t voor de plaats+ van manuscript52 s$]t #ahdj is 9 de aangr5z5de v]trekk5 ,borgia e5 groot g$eelte d] g$rukte boek5 geplaat/1 wi] aantal teg5woordig ruim hond]d duiz5d-vijfhond]d b$raagt4 ,de vatikaans*e biblio!ek munt bov5 alle &]5 uit door het groote aantal en de ko/ba>heid h>] h&s*rift53 zij bezit er niet m9d] dan vijf-en-tw9tig-duiz5d vijfhond]d-zev5-en-zev5tig1 wa>van sommig5 tot de vijfde eeuw opklimm54 ,alle eeuw51 alle bes*aafde en half-bes*aafde volk5 van ,europa en ,azi hebb5 hunne bijdrag5 gelev]d tot v]rijk+ van dez5 s*at4 ,het is jamm]1 dat ,pl9ius ons ge5 inv5t>is heeft nagelat5 van de e]/e biblio!ek van het oude ,rome1 die door ,as9ius ,pollio w]d ge/i*t3 wij z\d5 &]s 9 de geleg5heid zijn1 ze] le]rijke v]gelijk+5 te mak54 ,de inri*t+ is niet alle5 groots* en indrukwekk5d1 ma> de aanblik dez] zal5 is betoov]5d3 hi] he]s*t e5e ideale pra*t1 wa>van ge u moeilijk e5 d5kbeeld mak5 kunt4 ,op het e]/e gezi*t z\dt ge niet me55 9 e5e biblio!ek te zijn4 ,t]wijl eld]s de boek51 rij aan rij ges*a>d1 u van alle zijd5 aan/>51 als wild5 zij u re*t do5 gevoel5 hoe hopeloos e5 pog5 het is1 dez5 oceaan van lett]s te doorwad51 en hoe dwaas1 nog ma> /e$s nieuwe boek5 te s*rijv51 als( er nog niet g5oeg w>53--bespeurt ge 9 de vatikaans*e ,libr]ia ge5 enkel boek1 ge5 enkel manuscript4 ,al deze s*att5 zijn zorgvuldig weggeborg5 9 geslot5 ka/51 rijk v]guld en met fanta/is*e kleur5pra*t bes*ild]d3 e5 fee/ voor de oog54 ,da> word5 de neg5duiz5d h&s*rift5 van ,nicolaas ,v bewa>d1 en de rijke s*att51 s$]t da>aan toegevoegd1 als3 de collectie van d5 gele]d5 ,fulvio ,ors9i1 die 9 zijn jeugd liep te b$el51 en bij zijn dood e5 pra*tig kab9et naliet2 de v]zamel+5 d] ,b5$ictijn5 van ,bobbio1 zoo rijk aan palimpse/52 die van het slot te ,heidelh]g1 wele] door d5 keurvor/ ,maximiliaan van ,beij]51 het ho(d d] ka?olieke ligue tijd5s d5 d]tigj>ig5 oorlog1 g]o(d en s$]t na> ,rome gezond52 de collectin uit de boek]ij d] h]tog5 van ,urb9o1 door ,guid' ,ubaldo de ,montefeltro bije5gebra*t2 de ko/b>e boekv]zamel+ van kon+9 ,*ri/9a van ,zw$52 de ,libr]ia d] ,ottoboni1 aangelegd door d5 oud5 paus ,alex&] ,,viii1 die zijn on/uimig5 ijv] om zijne blo$v]want5 te v]rijk51 v]onts*uldigde met e5 b]oep op zijn hoog5 leeftijd1 zegg5de3 ,son' gi le v5ti-tre e mezzo2 de collectie ,capponi1 9 #agdf aan de vatikaans*e biblio!ek v]maakt door d5 m>kies ,alex&]1 die1 9 zijne ho$anigheid van ,=i]e maggiore1 door ,clem5s ,,xii w]d bela/ met de inri*t+ van het kapitolijns*e museum2 het rijke kab9et van d5 k>d9aal ,zelada2 e9delijk de grieks*e manuscript5 van het kloo/] ,grotta-,f]rata1 en die van d5 k>d9aal ,ma1 door ,pius ,,ix aangeko*t4--,er zijn hi] a*tti5 h&s*rift5 9 het slavis*2 ti51 die uit ,*9a afkom/ig zijn1 twee-en-tw9tig uit ,indi1 d]ti5 uit ,arm5i1 twee uit het l& d] oude ,ib]irs2 ta*tig 9 het koptis*1 en e5 9 het sam>itaans*2 voorts e5-en-zev5tig uit ,e?iopi1 vijfhond]d-neg5tig van hebreeuws*5 oorsprong1 en vi]hond]d-neg5-en-vijftig van syris*5 oorsprong2 vi]-en-ze/ig uit ,turkije1 zev5hond]d-zev5-en-ta*tig uit ,arabi1 en vijf-en-ze/ig uit ,p]zi1 v]si]d met keurig uitgevo]de m9iatur51 wa>9 ge de fanta/is*e figur5 d] oo/]s*e toov]sprookjes1 op hunne zw>te arabis*e pa>d5 gezet51 omfladd]d door hun met g\d ge/ikt zwi]5d gewaad1 als 9 e5 droom1 voorbij ziet zwev54 ,indi5 ge zoo gelukkig zijt v]mog5de voorspraak te hebb51 dan zull5 nog &]e s*att5 voor u aan het li*t word5 gebra*t3 de ,bijbel van d5 heilig5 ,gregorius d5 ,groote1 het rome9s*e h&s*rift van ,t]5tius1 en de oude palimpse/1 wa>op de k>d9aal ,angelo ,ma onuitgegev5 fragm5t5 heeft ontcijf]d van ,cic]o's r$evo]+5 ,pro ,scauro1 ,9 ,clodium1 ,pro ,flacco1 en van zijne v]h&el+ ,de ,republica1 welke fragm5t5 hij 9 #ahad en #ahbb heeft uitgegev54 ,d5 b]oemd5 ,codex ,vaticanus1 dat ov]\de h&s*rift d] ,evangelin1 krijgt ge niet te zi52 ge weet1 dat zelfs de gele]de prefect d] ,libr]ia niet dan met groote moeite de v]gunn+ kon v]w]v51 dez5 ko/b>5 ,codex te comm5t>ier52--ma>1 ond] de m9d] oude codici zult ge er to* nog g5oeg v9d51 die uwe a&a*t trekk51 en die m5 u zond] bezwa> 9 h&5 geeft4 ,ziehi] bij voorbeeld3 ,,de ,,h&hav+ ,,d] ,,zev5 ,,sacram5t5 teg5 ,ma>t5 ,lu!r1 door d5 onov]w9nelijk5 ,kon+ van ,engel& en ,frankrijk en ,he] van ,i]l&1 ,h5drik1 de a*t/e van di5 naam4 ,dit 9 het latijn ges*rev5 boek1 dat 9 #aeba bij ,pynson te ,lond5 g$rukt w]d1 heeft op de laat/e bladzijde de volg5de opdra*t aan d5 paus1 door ,h5drik ,,viii eig5h&ig ges*rev53 ,anglorum rex ,h5ricus ,leoni ,xo1 mittit hoc opus ad fide te/em et amicitae4 ,de teg5 ,lu!r g]i*te ,ass]tio vewi]f dez5 /rijd] voor de ka?olieke e5heid d5 titel van ,def5sor fidei1 ,v]d$ig] des gelo(s3 e5 titel1 hem door d5 paus ges*onk51 en s$]t door de s*ismatieke s\v]e95 van ,groot-,brittanje1 door ,h5drik ,,viii zelf 9 de e]/e plaats1 als wap5 teg5 d5 paus gebruikt4 ,alle volg5de kon+5 van ,engel& hebb5--dwaas g5oeg--tot h$5 di5 titel1 die to* ge5 z9 me] heeft1 gevo]d4 ,zal ik meld+ mak5 van de h&s*rift5 met m9iatur53 van de ,homelin van ,s9t-,gregorius1 de ,dogmatica panoplia1 d5 ,monoloog van ,basilius ,,ii 7elfde eeuw72 van het ,boek van ,josua 7zev5de eeuw72 van d5 ,dante1 het ,missaal van ,mat?ias ,corv9us1 kon+ van ,bohem5 en ,hong>ije1 mee/]/ukk5 uit de vijfti5de eeuw2 van de ov]he]lijke pauselijke ,antiphon>in1 door de uitnem5d/e g5in d] onv]gelijkelijke1 diepz9nig-my/is*e s*ool van ,umbri gellu/re]d2 van het ,ja*tboek van keiz] ,fr$]ik ,,ii2 van d5 ,virgilius uit de twaalfde eeuw1 d5 ,t]5tius uit de neg5de2 van nog e5 &]5 ,virgilius1 na> m5 zegt uit d5 tijd van paus ,pelagius4444 ,ma> e5 boekdeel w>e te vull5 met de enkele opnoem+ dez] ongev5a>de kun/s*att51 dez] hi/oris*e s*att51 hi] 9 zoo kwi/ig5 ov]vlo$ bije5v]zameld4 ,nog veel m9d] waag ik mij aan ook ma> e5e bloote v]meld+ van het vatikaans*e ar*ief1 9 afzond]lijke zal5 bewa>d4 ,als m5 zi* ook sle*ts e5 enkel oog5blik voor d5 gee/ roept1 welke rol het pauselijk h( 9 ,europa heeft gespeeld1 en hoe1 eeuw5 en eeuw5 a*t]e51 alle drad5 van de ges*i$5is d] halve w]eld hi] sam5liep53--dan zal m5 zi* e5ig]mate kunn5 voor/ell51 welke beteek5is deze ar*iv5 voor de ges*i$5is1 niet ma> van e5 ( &] l& ( bijzond] tijdp]k1 ma> voor de algeme5e ges*i$5is d] m5s*heid1 hebb54 ,do* al deze s*att51 wi] bewak+ aan e5 gepurp]d5 ,cu/ode is opg$rag51 zijn uit]/ moeilijk te g5ak54 ,9 de biblio!ek is wel e5e kle9e leeskam]1 wa> ge kopi/5 v9dt voor zes v]s*ill5de tal52 ma> deze zaal sluit om twaalf ur5 op d5 middag1 en ui?o(de van de m5igvuldige fee/51 wordt zij /ellig op hond]d o*t5d5 van het ja> niet ontslot54 ,na> m5 zegt1 be/aan er wel ges*rev5 cataloguss51 ma> ge krijgt die niet 9 h&51 met uitzond]+ van d5 inv5t>is d] oo/]s*e ,codices1 de e5ige die tot dusv] g$rukt is4 ,e9delijk moet ge voor elk nieuw boek dat ge w5s*t te gebruik51 e5e nieuwe v]gunn+ hebb51 en is die niet te v]krijg5 zond] tuss*5kom/ van e5 gezant4 ,zi$a>1 voorwa>1 h9d]pal5 g5oeg6 ,en to*1 da> blijft het nog niet bij4 ,e5e met e9deloos veel moeite v]kreg5 v]gunn+ wordt somwijl51 ond] het nietig/e voorw5dsel1 e5sklaps w$] +etrokk54 ,bov5di5 kunt ge1 zelfs met e5 v]gunn+ gewap5d1 ge5 enkel manuscript 9 h&5 krijg51 t5zij ge het met zijn nomm] aanwij/3 nu zijn1 van sommige afdeel+51 die nomm]s niet te v9d5 dan t5 ko/e van e9delooze en v]vel5de naspor+5 9 sommige oude en dikwijls nog onvoll$ige compilator54 ,alles is er op aangelegd1 om het gebruik dez] bibliografis*e s*att5 zoogo$ als onmogelijk te mak54 ,dit is ze] kle+ee/ig en bekromp52 bov5di5 heeft deze onr$elijke ge/r5gheid dit nadeelig gevolg1 dat da>door e5e gans*e s*a> van gele]d5 en oudheidm9na>s1 die dit nutteloos begrav5 van vijf-en-tw9tigduiz5d h&s*rift5 ma> niet v]gev5 kunn51 word5 aangezet om m$e hunne /em te voeg5 bij de vele /emm5 d] aanklag]s van de pauselijke rege]+4 ,ma> zoo deze s*att5 hi] als begrav5 zijn3 het moet word5 toegegev51 dat m5 zi* bezwa>lijk e5 pra*tig] tombe d5k5 kan4 ,uit het bureau d] afs*rijv]s tre$t ge door e5e kle9e ijz]5 deur 9 de groote1 ond] ,sixtus ,v geb\wde zaal3 en onwillekeurig v]ra/1 /aat ge e5 oog5blik als v]bij/]d /il4 ,da> ligt zij voor u1 de reusa*tige zaal1 vijftig voet5 bre$1 en tweehond]d-tw9tig voet lang1 9 al h>e wond]volle1 fanta/is*e pra*t3 /ral5de van g\d en kleur51 met s*ild]w]k ov]dekt1 s*itt]5d v]si]d1 pra*tig gemeubeld4 ,zev5 zw>e pil>51 met ka/5 betimm]d1 wa>van de paneel5 met m9iatur5 zijn bes*ild]d1 deel5 ha> 9 twee s*ep52 op de lag]e ka/5 langs de pil>5 prijkt e5e collectie etruris*e vaz54 ,viviani1 ,salviati van ,flor5ce1 ,ces>e di ,nebbia1 ,salimb5i van ,sina1 ,guidotti1 hebb5 de w&51 de friez51 het gewelf d] zal5 met fraaie1 lev5dig gekleurde1 deels z9rijke fresko's b$ekt4 ,ge ziet hi]1 ond] me]1 e5e gans*e reeks voor/ell+5 uit het lev5 van ,sixtus ,v1 d5 b\:e] dez] zaal2 teg5 de pil>5 zijn de afbeeld+5 van de my?is*e uitv9d]s van de v]s*ill5de alphabett52 op de kroonlij/ bov5 i$] beeld zijn de lett]teek55 van het door hem uitgevond5 alphabet aangebra*t4 ,aan het e9de d] zaal1 wa> zij zi* aan de groote gal]ij aansluit1 /aan twee kolossale1 fraai bew]kte porsele95 k&elabres4 ,op dit punt vooral is de aanblik van het geheel1 van de rijke weeld]ig v]si]de zaal a*t] u1 en van de niet m9d] pra*tige1 9 bonte kleur5pra*t /ral5de1 geheel bes*ild]de gal]ij1 die zi* aan uwe re*t]- en l9k]h& uit/rekt1 ind]daad toov]a*tig s*oon4 ,ge hebt moeite te geloov51 dat ge u 9 e5e biblio!ek1 en niet 9 e5 ( &] paleis uit de ,duiz5d-en-e5e-na*t bev9dt4 ,ev5als op vele &]e plaats51 is ook hi] de biblio!ek v]e5igd met e5 museum van zeldzaamh$5 en e5 kab9et van gesn$5 /e551 cameen en d]gelijke ko/ba>h$52 ma> t]wijl eld]s1 zooals ook te ,lond5 en te ,p>ijs1 deze v]s*ill5de zak5 van elk&] ges*eid5 zijn1 is hi] alles 9 hetzelfde lokaal bije54 ,om e*t] de orde te bew>5 en v]w>r+ te voorkom51 heeft m5 e5 e5v\dig middel b$a*t2 9 plaats van de zaal door h\t5 bes*ott5 te v]deel5 en het p]spectief te b$]v51 heeft m5 de v]s*ill5de afdeel+5 door lage hekjes1 zond] e5ig v]si]sel1 om de a&a*t niet af te leid51 afges*eid52 vrij en onbelemm]d dwaalt nu de blik1 langs de biblio!ek1 aan de e5e zijde tot 9 het kab9et1 wa> de ov]blijfsel5 van de trireme van ,tib]ius word5 bewa>d1 en aan de &]e tot 9 het museum van gewijde kun/4 ,9 d5 re*t]vleugel d] groote gal]ij1 w$]om van bov5 tot b5$5 met s*ild]w]k b$ekt1 v9dt ge ond] &]51 antieke gebeeldh\wde zuil5 van porfi]2 e5 antieke s>kophaag1 9 #aggg bij de ,cape5s*e poort opg$olv51 en wa>9 m5 het geheele kapsel e5] rome9s*e dame gevond5 heeft2 e5ige fraaie nillo's 9 zilv]3 de ,dood van ,m$usa1 de ,v]slag5 ,titans1 welli*t van de h& van ,b5v5uto ,cell9i2 voorts e5ige fijne mozaek5 uit de villa ,adriana1 en vi] b]oemde bor/beeld53 ,n]o1 ,balb9us1 ,septimius-,sev]us en ,octavius-,augu/us1 b5ev5s e5 pra*tige bronz5 bu/e van e5 jong meisje4 ,de l9k]vleugel br5gt ons na> het museum van gewijde kun/1 dat zijn oorsprong dankt aan ,b5$iktus ,,xiv4 ,deze paus1 de ko/b>e v]zamel+ gezi5 hebb5de1 met veel moeite en inspann+ en na j>5lang5 arbeid1 door ,francesco ,vettori bije5gebra*t1 kwam op d5 gelukkig5 inval om di5 gele]de tot cons]vator van het vatikaans*e museum te b5oem54 ,to5 de pr(essor 9 #aggj /i]f1 liet hij zijne v]zamel+ natuurlijk aan het door hem behe]de museum na4 ,hij _h dus wel de e] v]di5d1 om1 ev5als de k>d9al5-biblio!k>iss51 9 bu/e te prijk5 op e5 d] a*t ka/51 wa>9 zijne collectie wordt bewa>d3 e5e collectie1 laat/elijk v]rijkt door e5e m5igte kle9e voorw]p51 die 9 betrekk+ /aan tot de *ri/elijke e]$i5/ d] e]/e eeuw51 en 9 zes groote platte glaz5 ka/51 op ev5 zooveel tafels geplaat/1 zijn t5 toon ge/eld4 ,m5 v9dt hi] biss*opsr+51 ivor5 diptyk5 uit de a*t/e en neg5de eeuw2 lijkbuss52 zoog5oemde ,lacrymae1 glaz5 fless*51 wa>91 na> m5 zegt1 het blo$ d] m>tel>5 w]d bewa>d2 antieke lamp5 van gebakk5 a>de1 wa>op de symbol5 van het *ri/elijk gelo( zijn afgebeeld2 en e5 aantal kle9e paneeltjes1 ev5 m]kwa>dig als zeldzaam1 van de my/ieke mee/]s uit d5 byzantijns*5 tijd4 ,deze uitnem5de v]zamel+ sluit zi* geleidelijk aan bij e5e collectie oude s*ild]/ukk51 door ,gregorius ,,xvi 9 e5e d] volg5de afdeel+5 van de gal]ij bije5gebra*t1 en wa> ge ko/b>e en zeldzame w]k5 v9dt van ,m>g>iton d',arezzo1 van ,cimabue1 van ,guido1 van ,duccio van ,sina1 van ,giotto1 van ,massaccio1 van ,lor5zo ,monaco en van d5 e5ig5 ,giovanni da ,fiesole4 ,bij de keus dez] /ukk5 is m5 met groote zorgvuldigheid te w]k gegaan3 alle5 wat zi* door w]kelijke v]di5/e aanbeval1 ( uit e5 ar*aeologis* oogpunt m]kwa>dig 01 mo*t hi] e5e plaats v9d54 ,niet v]re van da> is e5 kab9et1 wa> ,pius ,,vii de /empels van gebakk5 a>de heeft do5 rangs*ikk51 die tijd5s het rome9s*e rijk w]d5 gebezigd om de pann51 de /e55 en &]e b\wmat]ial5 te m]k54 ,de grondslag tot deze collectie w]d gelegd door di5 abt ,gatano ,m>9i1 die zoo ijv]ig de vatikaans*e s*att5 teg5 de frans*e ro(zu*t v]d$igde1 en die door ,napoleon g$wong5 w]d zijn v]blijf 9 ,frankrijk te ve/ig51 en da> de h& te le55 tot het rangs*ikk5 van hetge5 uit het vatikaan 0 g]o(d4 ,hij /i]f te ,p>ijs1 kort vr d5 slag van ,wat]loo4 ,de g$a*te om e5e v]zamel+ van zulke fabriekm]k5 aan te legg51 moe/ zek] 9 de e]/e plaats bij d5 oudheidk5n] opkom51 die aan de bes*rijv+ van deze voorw]p5 e5 gans* boekdeel heeft gewijd4 ,to* moet ge niet1 met e5 voornam5 glimla*1 de s*\d]s ophal51 no* d5 ijv] g]+s*att51 di5 de ,paus tot uitbreid+ en volmak+ dez] v]zamel+ be/e$de3 deze /empels to* wijz5 de jui/e tijdp]k5 aan1 wa>op de ?ans 9 pu9 ge/ortte geb\w5 zijn ge/i*t3 e5e aanwijz+ die te me] van belang is1 da> de mee/e antieke geb\w5 bij h]hal+ g$eeltelijk zijn g]e/aure]d ( h]b\wd4 ,9 ditzelfde kab9et bev9d5 zi* ook enkele s*ild]ij51 en da>ond] e5 oud portret van ,k>el d5 ,groote1 met e5 lang5 ba>d en de kroon op het ho(d2 m5 geeft u dit portret als e*t3 to* is dit ziellooze gelaat met die />5de oog5 zek] niet oud] dan de twaalfde eeuw4 ,het kab9et d] papyruss5 is e5 d] rijk/53 door d5 s*itt]5d5 ov]vlo$ van porfi] en v]guldsel en ko/b>e /e552 door de pra*tige fresko van ,raphal ,m5gs1 de ,muze d] hi/orie voor/ell5de1 die h>e roll5 bes*rijft1 op de s*\d]s van d5 voor ha> gebog5 ,tijd uitgespreid4 ,da> bewond]de ik de b]oemde ,*>t]s van ,rav5na1 orig9eele /ukk5 uit de neg5de tot de twaalfde eeuw afkom/ig en op papyrus ges*rev54 ,gatano ,m>9i heeft ze 9 #ahje uitgegev51 9 zijne ,,papyri ,,diplomatici1 descritti ed illu/rati3 e5e v]zamel+ van hond]d-zev5-en-vijftig /ukk5 7bull51 diplom5 d] vor/51 v]s*ill5de ov]e5kom/5 en contract571 wa>van het oud/e tot het ja> #ddd opklimt4 ,dit is het oud/ bek5de *>t]4 ,9 het kab9et d] antieke fresko's bev9dt zi* e5 d] m]kwa>dig/e ov]blijfsel5 van oude s*ild]kun/1 wa>van zoo we9ig tot ons gekom5 is4 ,t5 j>e #afjf w]d1 op d5 ,esquilijn1 di*t bij d5 ,arco di ,galliano1 e5e oude fresko-s*ild]ij ontdekt1 die s$]t algeme5 bek5d en b]oemd w]d ond] d5 naam van de ,aldobr&9is*e ,bruil(t4 ,de k>d9aal ,aldobr&9i1 aan wi5s familie dat ko/ba> g$5k/uk d] antieke kun/ behoorde en ook zijn naam ontle5de1 v]ko*t het aan ,pius ,,vii voor #cj4jjj francs4 ,voor de opgrav+5 te ,h]culanum en ,pompe bezat m5 ge5 enkel onges*ond5 ov]blijfsel d] antieke s*ild]kun/1 dan deze ,bruil(t2 en s*oon 9 de won+5 d] aanzi5lijk51 9 de beide uit ha> graf v]rez5 /$51 voortreffelijk] w]k5 d] oude s*ild]s zijn gevond51 behoort to* de ,aldobr&9is*e ,bruil(t buit5 kijf nog altijd tot het opm]kelijk/e en belangrijk/e wat op dit gebi$ be/aat4 ,de gele]d5 hebb5 er lang en bre$ ov] getwi/1 ( deze s*ild]ij het huwelijk van ,!tis met ,peleus1 ( wel van ,bac*us met ,cora1 ( van de ,julia van ,catullus met ,manlius1 voor/elde4 ,hoog/wa>s*ijnlijk heeft de s*ild] niets &]s b$oeld1 dan e5 familietaf]eel3 e5e voor/ell+ van de bruil(t van d5 he] des huizes1 9 wi5s won+ dit ko/ba> monum5t gevond5 w]d4 ,ook nog &]e fragm5t5 van antieke s*ild]kun/ zijn hi] op de mee/ smaakvolle wijze g]angs*ikt3 vooral m]kwa>dig zijn da>ond] enkele groote1 ze] li*t ges*ild]de l&s*app51 met kle9e figur5 ge/(fe]d1 e5ige tooneel5 uit de ,odyssee voor/ell5de2 zij w]d5 opgegrav5 9 e5 krypt 9 de wijk d] ,monti4 ,het ko/ ind]daad moeite en zelfv]loo*5+1 van e5 museum te s*eid51 zoo rijk aan zeldzame kun/w]k51 zoo bevallig en boei5d door s*ikk+ en v]si]+3 ma> de ,cu/ode zorgt er wel voor1 dat gij uw tijd niet v]beuzelt4 ,to* kon ik1 to5 wij op onze s*r$5 t]ugke]d51 niet nalat5 nogmaals /il te blijv5 /aan voor de glaz5 ka/5 van het gewijde museum1 door ,b5$iktus ,,xiv ge/i*t1 en wa> zoovele1 groot5deels nog onbek5de en onwa>de]b>e s*att5 v]borg5 ligg54 ,da> ontdekte ik1 te midd5 van &]e m]kwa>digh$5 uit de *ri/elijke oudheid1 ook e5 langw]pig m$aillon1 met de portrett5 van de ,apo/el5 ,petrus en ,paulus4 ,wanne] ik zeg de portrett51 dan me5 ik da>toe re*t te hebb54 ,imm]s1 na> het oordeel d] mee/ bevoegde re*t]s1 is dit m$aillon uit het laat/ d] e]/e ( het beg9 d] twe$e eeuw afkom/ig2 en bov5di5 drag5 deze beide kopp5 onmisk5ba> d5 /empel van na> het lev5 te zijn geteek5d4 ,petrus heeft zwa> kroezig ha>1 e5 gekruld5 ba>d1 en e5igsz9s grove trekk51 die e*t] ze]go$ sam5gaan met de bewegelijkheid van e5 zielvol gelaat2 ge h]k5t 9 hem de type van d5 semiet1 van d5 man uit het volk1 van d5 man ook d] kloeke1 snelle daad4 ,paulus v]toont me] d5 d5k]1 d5 gele]de1 d5 r$5a>3 het gewelfde voorho(d1 de diepligg5de oog51 de gebog5 neus1 het pe9z5de gelaat1 met e5e zek]e uitdrukk+ van v]moeidheid3 dit alles teek5t d5 wijsge]1 voor wi5 de w]eld d] hooge g$a*t5 zijn wa> vad]l& is4 ,dit ko/ba> m$aillon is ook da>om zoo hoog/ m]kwa>dig1 omdat wij hi] d5 oorsprong v9d5 d] typ51 die de beide apo/el5 s$]t 9 de *ri/elijke kun/ voortdur5d hebb5 g$rag54 ,er be/aat dus alle r$5 om aan te nem5 dat deze typ51 al?ans wat de ho(dtrekk5 betreft1 ind]daad aan de natuur zelf zijn ontle5d4 ,me] zal ik van de vatikaans*e biblio!ek niet zegg53 het 0 mij natuurlijk sle*ts te do5 om u e5ig d5kbeeld van de uit]lijke v]s*ijn+1 van de inri*t+ en v]si]+ d] lokal5 te gev51 niet om de bibliografis*e en &]e s*att5 zelf aan te wijz51 die hi] opgehoopt ligg54 ,uitgezond]d e5ige papyruss51 en hi] en da> e5 ops*rift bij de s*ild]ij51 _h ik 9 die biblio!ek ge5 regel s*rift1 ge5 enkel boek gezi56 ,het w>e wel te w5s*51 dat de diplomatie e5e wijzig+ tra*tte te v]krijg5 van de /r5ge en bijkans onz9nige bepal+51 die het gebruik dez] boek]ij zoo uit]/ moeilijk mak54 ,ma> heel gemakkelijk zal dat niet gaan4 ,m5 h]9n]t zi* te ,rome nog ze]go$ de plund]+51 die de frans*51 tijd5s de revolutie-oorlog52 hi] op groote s*aal hebb5 b$rev52 en de gebeurt5iss5 van d5 all]jong/5 tijd zijn ook niet bij uitnem5dheid ges*ikt1 om het pauselijk h( t5 deze tot toegev5dheid te /emm54 ,,iv4 ,nu ik g]e$ /a1 v]d] te gaan1 gevoel ik /e$s me] de zwa>te van de taak1 die ik op mij g5om5 heb1 to5 ik u uitnoodigde mij te volg5 na> het vatikaan4 ,0 het niet al te v]metel1 mij zelf de rol van gids toe te b$eel58 ,do* nu ik e5maal die taak op mij g5om5 heb1 mag ik niet t]uggaan3 wat mij aan kra*t5 ontbreekt1 moge de liefde voor mijn ond]w]p zooveel mogelijk v]go$56--,hoe me] ik het vatikaan bezo*t1 des te bet] kon ik begrijp51 dat bijna alle mijne voorgang]s er voor w>5 t]ugg$e9sd1 om hunne lez]s door dez5 onmetelijk5 doolh( rond te leid51 en h5 bek5d te mak5 met al de s*att51 hi] 9 d5 loop d] eeuw5 bije5gebra*t4 ,e] wij d5 toov]kr+ d] oude w]eld b9n5tr$51 wa>van wij niet zoo spo$ig kunn5 s*eid51 noodig ik u uit1 nog e5 uit/apje te mak5 na> e5e kle9e v]zamel+ van s*ild]/ukk51 we9ig 9 aantal1 ma> bijna all5 mee/]/ukk54 ,deze gal]ij1 9 het ja> #aheg uit de app>tem5t5 ,borgia na> de bov5v]diep+ d] loges ov]gebra*t1 be/aat uit niet veelme] dan om/reeks ve]tig /ukk51 ma> all5 van de groot/e mee/]s afkom/ig4 ,pius ,,vii1 die ha> aanlegde1 liet da> 9 #ahaf de s*ild]ij5 plaats51 die door de frans*5 w>5 g]o(d en na d5 val van het keiz]rijk w$] w]d5 t]ugg5om52 de opvolg5de paus5 hebb5 deze v]zamel+ e5ig]mate uitgebreid2 me] dan e5e p>el dankt zij aan de milddadigheid van ,pius ,,ix4 ,wij mog5 deze gal]ij niet met /ilzwijg5 voorbijgaan1 zij v]di5t allesz9s de a&a*t1 niet enkel om de wa>de d] s*ild]/ukk5 die zij bevat1 ma> ook om h>e beteek5is uit e5 hi/oris* en ar*aeologis* oogpunt1 wat de /udie van het ko/uum en d]gelijke aangaat4 ,9 de e]/e d] vi] zal5 hang5 sle*ts /ukk5 van kle9] afmet+2 ,raphal1 ,beato ,angelico1 ,leon>d da ,v9ci1 ,g>(alo2 ,crivelli1 ,mantegna1 ,p]ug9o1 s*itt]5 9 deze zaal1 wa>1 nev5s hunne fijne en zorgvuldig uitgew]kte paneeltjes1 drie he]lijke doek5 van ,murillo e5 ze] eig5a>dig5 indruk mak54 ,deze twee kle9e s*ild]ijtjes1 tooneel5 uit het lev5 van ,s9t-,nicolaas van ,b>i1 biss*op van ,myrra1 zijn van de h& van fra ,angelico1 d5 engel van ,fiesole2 ook zij w]d5 m$e na> ,frankrijk gevo]d1 en 9 d5 ,l\vre opgehang51 wa> ze wa>s*ijnlijk l\t] als curiositeit5 uit e5 half-b>ba>s*5 tijd w]d5 bes*\wd4--,de fraaie pr$ella d] ,wond]5 van ,s9t-,hyac9?us1 vol van rijke ko/umes1 van si]lijke geb\w51 van lev5 en beweg+1 wordt gezegd afkom/ig te zijn van ,b5ozzo ,gozzoli1 d5 le]l+ van fra ,angelico2 het komt mij wa>s*ijnlijk] voor1 dat het /uk v]va>digd is door ,francesco di ,giorgio1 e5 bij ons onbek5d s*ild] uit de s*ool van ,sina1 die 9 #aebd /i]f1 en van wi5 m5 te ,sina nog enkele /ukk5 ziet4--,zie hi] e5 dood5 ,*ri/us van ,crivelli1 d5 ,v5etiaan uit de middeleeuw52 ook hij re$s uitmunt5de door zijn koloriet1 ma> te ze] op beweg+ ge/eld 9 e5 tijd1 to5 m5 te ,v5eti nog niet go$ kon teek554--,welk e5 ond]s*eid tuss*5 deze naeve voor/ell+51 wa> de diep gevoelde uitdrukk+ dikw]f zondigt door ov]drijv+1 en deze grisailles1 zoo zuiv] van /ijl1 zoo vol bevalligheid1 wa>9 ,raphal de *ri/elijke deugd5 symbolis* heeft afgebeeld2 deze mee/]/ukjes zijn door de gravure tamelijk algeme5 bek5d4 ,v]get5 wij ook niet1 9 deze zaal e5 oog5blik te toev5 voor e5 ,s9t-,hi]onymus1 niet me] dan e5e vlu*tige s*ets1 ma> van de h& van ,leon>d da ,v9ci1 wi5s w]k ge zoo zeld5 het geluk hebt te zi54 ,omtr5t deze s*ild]ij v]haalt m5 e5e zond]l+e anecdote4 ,de k>d9aal ,fes*1 de oom van ,napoleon ,i1 z\ de ond]/e helft van dit paneel1 dat blijkba> 9 twee /ukk5 is gebrok51 ond] e5 hoop oude vodd5 hebb5 gevond54 ,e5ige j>5 lat] ontdekte hij toevallig de w$]helft van het paneel1 wa>op het ho(d en het bov5lijf w>5 geteek5d3 de s*o5mak] van d5 k>d9aal _h die plank ond] aan e5 zitbankje gespijk]d2 de beide /ukk5 pa/5 jui/ op elk&]4 ,wij gaan e5 pa> doek5 voorbij1 wa>op wij nad] t]ugkom5 en spo$5 ons na> de d]de zaal1 wa> onze a&a*t wel 9 de e]/e plaats getrokk5 wordt door e5 pra*tig portret van ,titiaan1 e5 doge voor/ell5de4 ,vlak da>bij hangt e5 &] voortreffelijk /uk1 dat 9 d] tijd m$e na> ,p>ijs w]d gevo]d en 9 #ahaf t]uggegev53 de ,op/&+1 van ,p]ug9o4 ,9 d5 jong/5 d] wa*?\d5de soldat51 die bij het graf 9 slaap zijn gevall51 h]k5t ge het portret van d5 jeugdig5 ,raphal1 's mee/]s le]l+3 e5e bijzond]heid1 die1 t5 onre*te tr\w5s1 tot het v]mo$5 aanleid+ heeft gegev51 dat ,raphal zelf aan deze s*ild]ij _h m$ege>beid4 ,het /uk is1 9 me] dan e5 opzi*t1 ze] belangwekk5d4 ,e5 d] soldat5 die getuig5 zijn van de ,v]rijz5is des ,he]51 /elt d5 s*ild] zelf voor3 m]kwa>dig is de uitdrukk+ van dat /rakke1 onheilspell5de gelaat1 van d5 dui/]51 wantr\w5d5 blik1 onafgew5d op d5 zegepral5d5 ,*ri/us g]i*t3 uit die trekk51 uit di5 blik spreekt twijfel1 bijkans e5 v]wijt4444 ,m5 weet1 dat de groote kun/5a>1 na d5 droevig5 dood van zijn vri5d ,savon>ola1 tot e5e somb]e twijfelmo$igheid1 welhaa/ tot e5 soort van /omme wanhoop v]viel4 ,de nauwe v]wants*ap van ,raphal1 bepaaldelijk 9 het beg9 zijn] loopbaan1 met zijn le]mee/]1 blijkt treff5d 9 de ,kron+ d] ,madonna1 die ,raphal1 9 #aeib1 voor de ,b5$iktijn5 van ,p]ugia s*ild]de4 ,het is e5 ,p]ug9o1 ma> zond] dorheid2 het is dezelfde naeveteit1 ma> hi] v]$eld door e5 in/9ktmatig gevoel voor /ijl2 re$s 9 dit jongel+sw]k h]k5t gij e5 /rev51 dat hoog] reikt dan wa>van ,p]ug9o zi* bewu/ 04 ,dit neemt niet weg1 dat de s*ild]ij van dez5 laat/e1 de heilige maagd op d5 troon omr+d door vi] bidd5de heilig51 met me] re*t aanspraak mag mak5 op d5 naam van mee/]/uk3 hi] ziet ge voor u het w]k van d5 tot rijpheid gekom5 man1 die ov] alle hem t5 di5/e /a&e middel5 bes*ikt1 om zijne g$a*te voll$ig we] te gev54 ,dit /uk1 e5 d] be/e w]k5 van ,p]ug9o1 is miss*i5 het s*oon/e en volkom5/e gewro*t d] kun/1 vr het s*itt]5d tijdvak van de twee groote mee/]s d] ,r5aissance4 ,hoe triviaal s*ijnt1 nev5s deze naeve my/ieke s*epp+51 die ,pita van ,c>avaggio2 hoe k\d en dood en onh>monis* van kleur1 die m>teldood van ,s9t ,erasmus1 e5 van de kolossale v]giss+5 van ,p\ss91 wi5s tal5t wel het m9/ voor de beh&el+ van d]gelijke ond]w]p5 ges*ikt 04--,m]kwa>dig1 vooral uit e5 hi/oris* oogpunt1 is de fresko van ,melozzo van ,=li1 die door ,leo ,,xii uit de biblio!ek na> de loges en v]volg5s van d5 muur op doek w]d ov]gebra*t4 ,het /uk /elt ,sixtus ,,iv voor1 zijn biblio!k>is plat9a ontvang5de2 het geeft ons de orig9eele portrett5 van ,girolamo ,ri>io1 he] van ,porli van ,jan ,de la ,rovre1 van ,b>tolommeo ,sac*i1 bijg5aamd ,plat9a1 d5 s*rijv] van de ,ges*i$5is d] ,paus52 van paus ,sixtus ,,iv1 en van di5s beide nev51 de k>d9al5 ,piet] ,ri>io en ,juliaan ,de la ,rovre3 de e]/e bek5d weg5s zijne v]kwi/5de lev5swijze en jong ge/orv52 de twe$e1 b]oemd als paus ,julius ,,ii4 ,deze figur5 zijn met mee/]h& geteek5d2 ge h]k5t da>9 het tal5t van e5 kun/5a>1 di5 ,raphal ,maffei e5 e]/e plaats ond] de portrets*ild]s van zijn tijd toek5de4 ,wij mog5 dus op de gelijk5is v]tr\w53 en dan is het ind]daad treff5d1 dit portret van ,julius ,,ii te v]gelijk5 met lat]e4 ,hi] zi5 wij e5 slank jonkman voor ons1 bru9a*tig van kleur1 e5igsz9s s*uw en z$ig van voorkom52 de uitdrukk+ van zijn gans* niet onbevallig gelaat teek5t v]/& en v]nuft2 ,juliaan ,de la ,rovre is hi] voorge/eld zond] knevel ( ba>d4 ,als m5 deze beelt5is v]gelijkt met het portret van paus ,julius ,,ii door ,raphal1 wa>van het oorspronkelijke zi* te ,lond5 bev9dt en e5e kopie 9 het paleis ,pitti hangt1 wordt m5 onwillekeurig getr(f5 door de zeldzame v]&]+1 die de oud]dom en de zorg5 d] rege]+ 9 het gelaat van dez5 krijg%aftig5 opp]prie/] hebb5 gewro*t4 ,met opzet heb ik tot dusv] gezweg5 van twee s*ild]ij51 die1 na> het zegg5 van alle cic]ones en ook na> het oordeel van zoovele kun/re*t]s1 de kroon spann5 bov5 alle &]51 en d5 hoog/5 roem van dit uitnem5d museum uitmak53 de ,transfiguratie van ,raphal1 en de ,communie van ,s9t-,hi]onymus van ,dom5i*9o4 ,deze beide s*ild]ij5 zijn teg5ov] elk&] 9 dezelfde zaal geplaat/1 wa> zi*1 op d5 a*t]grond1 ook nog e5 d]de /uk bev9dt1 de ,madonna van ,foligno1 m$e van ,raphal1 dat e*t] door de mee/e to]i/5 t]nauw]nood w]d opgem]kt4 ,en to* /aat deze ,madonna1 9 h>e aanbiddelijke re9heid1 h>e ideale naeviteit1 ha> onbes*rijfelijk te$]-h>monis* koloriet1 na> mijne s*att+ ze]veel hoog] dan de zoo wijd b]oemde ,v]he]lijk+ op d5 b]g4 ,buit5 twijfel is de ,transfiguratie e5e voortreffelijke s*ild]ij1 rijk aan ov]s*oone dtails1 die de mee/]h& v]rad52--de opm]k+ heeft eig5lijk ge5 pas1 wa> het e5 w]k van ,raphal geldt4 ,ma> hoe m5igmal5 ik dit /uk ook heb gezi5 en be/ude]d1 /e$s heeft het mij onbevr$igd gelat54 ,dit is wel 9 de e]/e plaats het gevolg van de sam5koppel+ 9 e5e zelfde s*ild]ij van twee episod51 die met elk&] 9 ge5 v]b& /aan4 ,het bov5/e g$eelte is geheel g$a*t en uitgevo]d 9 di5 my/iek51 ideal5 z91 di5 ,raphal van de oude flor5tijns*e s*ool _h ov]gerfd1 en die 9 hem zelf zijn hoog/e en volkom5/e uitdrukk+ vond4 ,die1 te midd5 d] hemels*e he]lijkheid1 9 e5 li*tglo$ zwev5de figuur van ,*ri/us1 t] w$]zijde omgev5 door de bov5a>ds*e beeld5 van ,mozes en ,elia2 de apo/el51 v]zonk5 9 de aans*\w+ van huns ,he]5 he]lijkheid2 die kniel5de figur5 van ,s9t-,laur5s1 en ,s9t-,juliaan1 de bes*]mheilig5 van d5 k>d9aal ,giulio de ,m$icis 7lat] paus ,clem5s ,,vii72 voor wi5 ,raphal deze s*ild]ij v]va>digde3 deze geheele voor/ell+ v]plaat/ u zoo volkom5 9 e5e hoog]e ideale w]eld1 dat het u bijkans te mo$e is als zaagt ge plotsel+ e5 d] v]hev5 visio55 van ,dante 9 li*amelijke w]kelijkheid voor u4--,ma> nu1 da> vlak ond]1 aan d5 voet des b]gs wa>op de hemel is n$]g$aald1 aans*\wt ge e5 gans* &] tooneel3 e5 groep mann5 en vr\w5 rondom e5 knaap1 aan heftige /uiptrekk+5 t5 prooi4 ,het is het bek5de v]haal van d5 bezet5 knaap1 di5 de apo/el5 niet kond5 g5ez54 ,nu is re$s1 na> mijne bes*eid5 me5+1 de sam5voeg+1 de nev5s ( liev] bov5 elk&] plaats+ van twee zoo gans* v]s*ill5de voor/ell+5 e5 kwalijk te v]d$ig5 waag/uk1 wa>door de e5heid van het kun/w]k noodzakelijk moet v]lor5 gaan4 ,do* het contra/ wordt hi] nog s*]p]1 omdat dit g$eelte d] s*ild]ij--na ,raphals dood door ,giulio ,romano afgew]kt--9 e5 geheel &]5 gee/1 ond] d5 invlo$ van geheel &]e d5kbeeld51 is ges*ild]d4 ,niet enkel v]raadt zi* 9 de teek5+ d] figur5 en 9 het koloriet e5 realisme1 dat hemelsbre$ v]s*ilt van de ideale opvatt+ d] eig5lijke ,transfiguratie3 ma> er is iets erg]s4 ,9 dit a>ds*e g$eelte d] s*ild]ij ge5 spoor van dat v]hev51 naeve gevoel1 dat zi* alle5 om de voor/ell+ zelf1 om de uitdrukk+ bekomm]t1 en niet d5kt aan de toes*\w]s1 aan het publiek4 ,integ5deel1 dit geheele tooneel is blijkba> aangelegd voor de toes*\w]s2 het is ge>range]d en 9 de e]/e plaats op effect b]ek5d4 ,ge bewond]t zond] twijfel het tal5t van ,raphal1 zijn volkom5 mee/]s*ap ov] de te*niek d] kun/3 ma> zijn ideaal di*t]lijk gemo$1 zijne hooge ziel spreekt hi] niet me] tot u4 ,de /]ksprek5de1 welhaa/ melodramatis*e h\d+5 en /&5 en groepe]+5 van al deze figur5 zijn opzettelijk aldus gekom5 om indruk op u te mak52 al deze p]son5 v]vull5 e5e bijzond]e rol1 als de beeld5 9 e5 kun/ig g]angs*ikt tableau vivant4 ,deze me?ode zal /e$s me] en me] de he]s*5de word51 en de &]e1 de naeve1 geheel v]dr+52 de s*ild]s d] lat]e eeuw5 zull5 altijd 9 de e]/e plaats vrag51 welk effect hun s*ild]ij zal mak53 en de kun/ zal da>bij die ro]5d te$]e maagdelijkheid1 die argelooze onbevang5heid 7v]geef het e5igsz9s vreemde woord2 s*reef ik voor ,duits*]s1 ik z\ zegg51 ,unmittelb>keit7 inboet51 die ha> 9 vroeg] eeuw5 eig5 04 ,ma> bij ,raphal is m5 dit niet gewoon2 en de bov5/e helft d] s*ild]ij is ook da>van geheel vrij4 ,jui/ dit is het /uit5de 9 dit kun/w]k1 dat e5e my/iek-middeleeuws*e en e5e mod]n-reali/is*e s*ild]ij 9 hetzelfde kad] zijn sam5gevoegd3 twee elem5t51 die elk&] uitsluit54 ,t] v]kl>+ van deze anomalie heeft m5 gewez5 op de om/&igheid1 dat de k>d9aal ,giulio de ,m$icis1 tegelijk met de ,transfiguratie aan ,raphal1 aan ,seba/iaan del ,piombo e5 &] w]k _h opg$rag51 de ,opwekk+ van ,laz>us4 ,seba/iaan del ,piombo nu 0 de bes*]mel+ van ,mi*el ,angelo1 ond] wi5s leid+ en 9 wi5s gee/ hij arbeidde4 ,raphal1 wel wet5de wie zijn eig5lijke m$$+] z\ zijn1 heeft nu na> m5 me5t1 de e5e helft zijn] s*ild]ij opzettelijk 9 di5 z9 opgevat en uitgew]kt1 om da>door te toon5 dat hij1 ook op di5s eig5 t]re91 met ,mi*el ,angelo kon w$ijv]54 ,de giss+ is miss*i5 gegrond1 ma> is to* eig5lijk ge5e v]onts*uldig+4 ,dezelfde kun/re*t]s1 die de ,transfiguratie als het be/e w]k van ,raphal en de volmaakt/e s*ild]ij t] w]eld hebb5 geprez51 zijn ook onuitputtelijk gewee/ 9 d5 l( d] ,communie van ,s9t-,hi]onymus1 het e5ige /uk1 dat1 huns era*t5s1 met de ,v]he]lijk+ v]gelijkba> 04 ,to* is deze reputatie1 uit het oogpunt d] hoog/e kun/1 en voor wie vrij van vooroordeel5 en gemaakte traditin oordeelt1 niet g]e*tva>digd4 ,deze s*ild]ij mi/ lev51 en laat u koel4 ,h>e voornaam/e bekoorlijkheid ontle5t zij aan ha> s*itt]5d koloriet1 aan het pra*tig s*oone l&s*ap1 dat d5 a*t]grond uitmaakt4 ,ma> hoe jamm]lijk is de ho(dp]soon mislukt6 ,dat blauwa*tig vale li*aam van d5 /]v5de1 niet zuiv] geteek5d1 met die k5teek55 van e5 conv5tioneel5 oud]dom2 dat gelaat zond] uitdrukk+ en zond] aureool1 wa>op zelfs ge5 s*ijn van bewu/heid is te v9d5 van de heilige h&el+ die voltrokk5 wordt1 en ev5m9 9 d5 adel d] lijn51 e5 spoor van hetge5 ,s9t-,hi]onymus e5maal 02 de go$h>tige1 welme55d vrome uitdrukk+ op het gelaat van ,s9t-,ephrem1 die met het sakram5t komt a&rag51 als e5 ziek5oppass] met e5 drankje2 die ,arabi]1 zoo k\d en onv]s*illig1 die1 na> m5 zegt1 het ,oo/5 moet voor/ell53--met n woord en om alles te zegg51 dit vol/rekte gemis van a&o5+1 van ov]tuig+1 van wa>a*tig gelo( 9 de gewijde my/]in1 aan wi] voor/ell+ m5 zi* waagt3--dit alles laat u1 zoodra ge e5maal d5 !atral5 indruk d] s*itt]5de v]s*ijn+ ov]wonn5 hebt1 onv]s*illig en koel4 ,welk e5 onmetelijk v]s*il tuss*5 /ukk5 als dit1 zoo blijkba> v]va>digd zond] dat het ond]w]p zelf voor d5 kun/5a> e5ige &]e beteek5is dan e5e zuiv] ae/he?is*e _h2--en de zielvolle1 ro]5de1 my/ieke s*epp+5 van e5 fra ,angelico1 geb$5 9 lijn5 en kleur51 l(zang5 op doek ( paneel6 ,9 wa>heid1 w>e mij uit de drie /ukk5 dez] zaal de keuze gegev53 zond] a>zel5 koos ik die he]lijke ,madonna van ,foligno1 de aanbiddelijke ,mo$]-maagd1 spel5de met ha> goddelijk ,k9d4 ,v4 ,gord5 wij ons ?ans aan tot e5 bezoek 9 de talrijke gal]ij51 wa> de mee/]/ukk5 d] antieke kun/ word5 bewa>d1 en beg9n5 wij die lange reis1 na> *ronologis*e volgorde1 met de oud/e tijd54 ,gregorius ,,xvi heeft het vatikaan v]rijkt met twee v]zamel+51 die ons lange reeks5 van eeuw5 t]ugvo]51 v]d] zelfs dan d5 tijd1 wa>van de hi/orie heug5is heeft tot d5 oorsprong d] kun/ 9 het v]re ,oo/5 en 9 het alaude ,latium4 ,ik b$oel het egyptis*e museum en het etruris*e museum1 beid5 door dez5 gele]d5 en kun/liev5d5 paus ge/i*t4 ,wij begev5 ons e]/ na> de egyptis*e v]zamel+4 ,ik weet niet1 ( het vatikaans*e museum1 ev5als dat van d5 ond]kon+ van ,egypte te ,b\lak1 afbeeld+5 bezit uit d5 tijd van ,*ephr51 d5 ,ph>ao van de vi]de dyna/ie1 die de twe$e pyramide heeft geb\wd1 en wi5s pe9z5d gelaat heug5is heeft van miss*i5 vijftig eeuw54 ,ma> het museum bezit to* enkele monum5t5 van het zoog5aamde nieuwe rijk1 te beg9n5 met ,amasis1 d5 /i*t] van de a*tti5de dyna/ie2 dat wil zegg5 om/reeks #agjj j>5 vr ,*ri/us4 ,tot dit tijdvak behoort de voortreffelijk bewa>de mummie--al te go$ bewa>d1 want ha> aanblik is afs*uwelijk--van e5 prie/] van ,ammon1 op wi5s bor/ de naam ,amosis ges*rev5 /aat4 ,9 de groote zaal v9dt m5 e5 /&beeld van graniet1 dat1 na> m5 zegt1 de mo$] voor/elt van di5 b]oemd5 held en v]ov]a> d] neg5ti5de dyna/ie1 van di5 ,ramses ,,ii1 di5 de ,griek5 ,seso/ris noemd51 en wi5s zoon ,m5eph?a getuige 0 van d5 uitto*t d] ,israliet54 ,dit beeld is opgegrav5 9 de tu95 van ,sallu/ius2 het m]kwa>dige kapsel1 met d5 sp]w] v]si]d1 en de fijne be>beid+ pr5t5 de h]9n]+ aan dit kun/w]k 9 uw geheug54 ,de kolossale s>kophag5 9 d5 ve/ibule zijn miss*i5 niet oud] dan het beg9 d] a*t-en-tw9tig/e dyna/ie1 to5 ,egypte1 voor e5e korte poos van het p]zis*e juk ontslag51 ond] d5 e]/5 ,nectanebos zijne onafhankelijkheid h]won3 uit dez5 tijd zijn e5 aantal fraaie s>kophag5 bek5d4 ,e5 da>van is e*t] /ellig oud]1 die namelijk van e5 prie/]1 ,nei?-,mah g5oemd1 die t5 tijde van ,psammeti*us leefde1 to51 volg5s ,h]odotus1 de /ad ,sas het middelpunt w]d e5] nieuwe bes*av+1 die zi* niet lang] /elselmatig van alle aanrak+ met vreemd5 afsloot4 ,de ,egypt5>5 knoopt5 betrekk+5 aan met de ,griek52 ook is de helle5s*e invlo$1 re$s lang vr het mac$onis*e tijdp]k1 9 hunne kun/ ze] m]kba>4 ,uit de laat/e tijd5 van het dusg5aamde nieuwe rijk1 dus nog altijd vr de p]zis*e v]ov]+1 dagteek55 wa>s*ijnlijk de twee fraaie leeuw5 die lang5 tijd de fonte9 van ,acqua-,felice hebb5 v]si]d1 en 9 #addc nabij het ,pan!on w]d5 opgegrav54 ,tot di5zelfd5 tijd behoor5 wa>s*ijnlijk twee vr\w5beeld51 9 halve grootte2 de e5e is gehuld 9 e5 fijn en nauwsluit5d gaz5 gewaad1 h>e trekk5 hebb5 e5e zond]l+e1 geheimz9nige uitdrukk+3 het is ( h>e lipp5 zi* zull5 op551 om u e5 ( &] geheim toe te flui/]54 ,de &]e1 met e5 slui] om het ho(d1 en 9 e5 soort van peplum g$rape]d1 draagt e5 hoorn des ov]vlo$s 9 h>e h&2 ook 9 dit beeld is het egyptis*e k>akt] niet te misk5n51 ma> to* veel m9d] /]k uitkom5de4 ,van de ,papyruss5 heb ik alle5 te sprek5 om de voortreffelijke s*ikk+ van deze collectie te roem51 en om uwe a&a*t te ve/ig5 op e5 m5igte kle9]e voorw]p51 9 de zal51 die na> de ,papyruss5 vo]54 ,da> v9dt ge1 emailw]k1 bronz5 v]si]sel51 beeldjes van h\t en gebakk5 a>de1 afgodsbeeld51 di]51 vaz51 huisraad1 enkele mummies van katt51 en d]gelijke me]4 ,ik h]9n] mij vooral e5 groot5 kev] van jaspis1 g$agteek5d uit het twaalfde ja> d] rege]+ van ,am5ophis ,,iii1 uit de a*tti5de dyna/ie2 uit het ops*rift op dez5 kev] blijkt1 dat te di] tijde 7om/reeks #afjj ja> vr ,*ri/us7 het rijk zi* uit/rekte van ,mesopotami tot aan het l& van ,k>o1 bij het teg5woordige ,abess9i4 ,het egyptis*e museum van het ,vatikaan kan1 bij voorbeeld1 met dat 9 d5 ,l\vre niet op e5e lijn word5 ge/eld1 vooral wat betreft de monum5t5 van ze] oud5 tijd2 ma> het munt uit door groot] v]s*eid5heid en v]gunt u bet]1 e5 blik te w]p5 op het intieme lev5 van dit m]kwa>dige en geheimz9nige volk4 ,ook is de s*ikk+ d] voorw]p5 m9d] /r5g wet5s*appelijk miss*i51 ma> zek] veel bevallig] en uitlokk5d]4 ,zelfs hij1 die uit bloote nieuwsgi]igheid deze zal5 doorw&elt1 zal zi* to* telk5s door het e5 ( &] aangetrokk5 gevoel54 ,gregorius ,,xvi heeft de ze] gelukkige g$a*te gehad1 de egyptis*e pa/i*es1 dat wil zegg5 de navolg+5 van egyptis*e kun/1 die tijd5s het keiz]rijk en vooral ond] ,hadrianus1 ze] 9 de mode w>51 9 e5e afzond]lijke afdeel+ bije5 te br5g54 ,e5e v]gelijk+ tuss*5 deze gewro*t5 en de monum5t5 van e*te oud-egyptis*e kun/ is uit]/ le]zaam4 ,al deze beeld5 hebb5 e5e zaak geme53 zij miss5 dat onb$riegelijke ca*et1 dat alle5 w>e1 oorspronkelijke kun/ eig5 is1 ev5als de geur d] natuurlijke bloem niet kan word5 nageboot/4 ,deze beeld5 zijn /om en dood1 en wekk5 ge5e enkele g$a*te bij u op2 hun gelaat1 hunne h\d+1 alles v]raadt toeleg en b]ek5+4 ,deze beeld5 zijn niet wa>4 ,gezweg5 nog van de v]s*ill5de wijz5 van bew]k+1 wa>aan m5 mee/al niet d5kt en die to* van zoo ov]weg5d5 invlo$ zijn op het geheele k>akt] van het kun/w]k1 moet5 wij niet v]get5 dat deze ,osiris- ,ptah- en ,horusbeeld5 van ,hadrianus niet me] de type t]uggev5 van e5 bepaald ras2 hetge5 de oude ,egypt5a>s1 zelfs onbewu/1 wel d$54 ,het zijn dus niet veelme] dan popp51 fraai bew]kt somwijl51 zond] twijfel1 ma> wi] wa>de to* eig5lijk afhankelijk is van de ko/ba>heid d] /( en de moeilijkh$5 van uitvo]+1 die de kun/5a> te ov]w9n5 _h4 ,eig5lijk behoor5 zij tot de rubriek d] voorw]p5 van de indu/riele kun/1 de di5>es van mode en smaak1 wi] w]k5 met deze voorbijgaan4 ,ma> hebb5 wij1 bij e5 blik op onze eig5e kun/w]k51 wel het re*t zoo laag op deze pa/i*es ne] te zi58 ,na e5 vlu*tig bezoek aan het egyptis*e museum1 wa> wij de ov]blijfsel5 voor ons hebb5 e5] kun/1 t5 deele oud] dan de ges*rev5 ov]lev]+5 en hi/oris*e b]i*t51 will5 wij e5 blik w]p5 op de monum5t5 d] etruris*e kun/1 we9ig m9d] m]kwa>dig4 ,ook dit volk d] ,etrurirs ( ,etrusk5 is voor ons--eig5lijk nog veelme] dan de ,egypt5a>s--9 ondoordr+ba> dui/] gehuld4 ,wij wet5 we9ig van zijne h]kom/1 v]mo$elijk uit aziatis* ,griek5l&2 bijna niets van zijne ges*i$5is1 dan alle5 wa> zij 9 aanrak+ komt met die d] ,rome951 die de ,etrusk5 ond]wi]p52 niets van hunne taal1 wa>van ons ge5 &]e g$5k/ukk5 zijn ov]geblev51 dan enkele kle9e1 nog niet ontcijf]de ops*rift54 ,alle5 wet5 wij dat de ,etrusk51 voor de hi/oris*e tijd51 9 het teg5woordige ,toskane en e5 deel van het oude ,latium w>5 geve/igd2 dat zij e5 betrekkelijk hoog5 trap van bes*av+1 blijkba> door grieks*e invlo$5 behe]s*t1 moet5 hebb5 b]eikt2 en dat hunne kun/ ook bij de ,rome95 9 e]e is geblev51 tot zij door de hoog]e grieks*e v]drong5 w]d4 ,op onz5 weg van het egyptis*e na> het etruris*e museum kunn5 wij re$s e5 blik w]p5 op de grieks*e w]eld1 hi] zoo s*itt]5d v]teg5woordigd4 ,hoe gehaa/ ge ook zijn moogt1 het zal u wel onmogelijk wez5 niet e5ige oog5blikk5 te toev5 9 e5e zaal1 die als het w>e e5 ve/ibule vormt1 aan bijna alle kant5 op5 is2 en met e5 pra*tige dri$ubbele trap prijkt1 die na> de bov5gal]ij5 vo]t4 ,na> welke zijde ge hi] uwe blikk5 ri*t1 ov]al s*em]5 u wond]5 teg54 ,ma> ik di5 u wel e5e me] voll$ige bes*rijv+ van deze zaal--bij uitnem5dheid s*oon ond] de vele v]wond]lijk s*oone zal5 van het vatikaan--te gev54 ,de zaal heeft d5 vorm van e5 grieks* kruis1 wa>aan zij ook ha> naam ontle5d3 het is e5 di] mee/]/ukk5 van b\wkun/1 zooals de a*tti5de eeuw ze bijwijl5 wi/ te s*epp51 en die volkom5 beantwoord5 aan de voor/ell+1 die wij ons van de antieke paleiz5 vorm54 ,de veelkleurige mozaek 9 het midd52 de kolomm5 van koralijn en gro5 porfi]1 die het gewelf en de zijw&5 d] m>m]5 trapp5 drag52 de bas-reliefs t] w$]zijde van d5 middel/5 boog2 de gro5 graniet5 vaas op d5 ar*itraaf1 die de hoog]e gewelv5 zoo go$ doet uitkom52 de e5v\dig smaakvolle v]si]+ van de fries2 de sph9x5 aan d5 voet d] trapp52 die gelukkige v]deel+ en inri*t+1 die u v]gunt1 ond] v]s*ill5d li*t1 drie v]diep+5 w$ijv]5de 9 pra*t met e5 enkel5 blik te omvatt52 die veelkleurige1 met zoo jui/5 takt aangebra*te m>m]s2 de wond]volle h>monie en ru/ige beweg+ van het geheel1 wa> alle deel5 sam5/emm53 dit alles maakt e5 onbes*rijfelijk5 indruk4 ,ge kunt u hi] ind]daad 9 e5e klassieke god5won+1 e5 voorh( van d5 ,olympus1 d5k53 en het z\ u bijna niet v]wond]51 indi5 e5e ( &]e grieks*e ge/alte1 e5 ,alcibiades ( e5e ,phryne1 u teg5trad4 ,dit uitnem5d kun//uk w]d ond] ,pius ,,vi1 door ,camporese en ,simonetti geb\wd4 ,na hi] onze oog5 v]kwikt te hebb51 be/ijg5 wij de trapp51 die na> het etruris* museum1 m$e e5e s*epp+ van paus ,gregorius ,,xvi1 vo]54 ,deze v]zamel+ is miss*i5 nog wel zoo m]kwa>dig als de egyptis*e4 ,de etruris*e kun/1 wi] oorsprong en ontwikkel+ zi* 9 d5 na*t d] tijd5 v]lie/1 heeft sle*ts e5e v]wijd]de v]wants*ap met de kun/ van het oude ,egypte4 ,voor deze etruskis*e s*epp+5 /aat ge niet 9 /omme v]baz+ als voor e5 onbegrep5 raadsel1 /il1 zooals voor de beeld5 van ,!be en ,memphis2 m5 heeft hi] niet me] te do5 met god5 en m5s*5 van e5 &] gesla*t1 die ons altijd vreemd blijv51 en 9 hunne /r5ge afgeslot5heid1 als met zek] m$elijd51 op ons s*ijn5 ne] te zi54 ,de ,etrusk51 uit ,azi afkom/ig en op italiaans*5 bodem ov]geplant1 /aan ons nad]2 de beweg+1 de uitdrukk+ wa>na> hunne kun/5a>s /rev51 zijn aan onz5 eig5 smaak1 aan ons eig5 begrip van kun/1 v]want2 de ond]s*eid5e gelaat/rekk5 zijn voor ons begrijpelijk3 wij h]k5n5 da>9 onze eig5e gemo$sbeweg+5 en a&o5+54 ,de opgrav+5 hebb5 e5e m5igte voorw]p5 aan het li*t gebra*t1 die 9 het gewone dagelijks*e lev5 w]d5 gebruikt3 da>door is dit museum voor onze k5nis d] ,etrusk5 ongeve] van dezelfde beteek5is1 als het pompes*e museum te ,napels voor die d] rome95 uit de e]/e eeuw4 ,9 de kle9]e beeldh\ww]k51 zooals bas-reliefs1 bronz51 voorw]p5 van t]racotta1 lijkbuss5 en d]gelijke1 s*ijnt mij de eis* d] ideale s*oonheid ond]ges*ikt te zijn gemaakt aan de uitdrukk+ van het gelaat1 aan de uit+ van zek]e g$a*te1 ev5als wij dit 9 de middeleeuws*e kun/ opm]k52 bij de v]si]+ d] vaz5 s*ijnt m5 zi* da>5teg5 me] te hebb5 toegelegd op het h]os*e 9 d5 /ijl1 altijd met beh\d van e5e zuiv] opgevatte en we]gegev5 h&el+4 ,dit eig5a>dig k>akt] valt vooral 9 het oog1 wanne] zooals hi] is ges*i$1 etruris*e vaz5 naa/ grieks*e t5 toon word5 ge/eld4 ,de inscripties ond] de beeld5 zijn1 zooals ik zeide1 tot dusv] nog niet ontcijf]d4 ,da> ook de catalogus van dit museum nog niet v]s*55 is1 zull5 wij ons bepal5 tot e5e vlu*tige aanteek5+ omtr5t sommige voorw]p51 die me] bijzond] mijne belang/ell+ hebb5 opgewekt4 ,re$s dadelijk bij het b9n5tr$5 9 de gal]ij wordt uwe opm]kzaamheid getrokk5 door vi] groote s>kophag51 wa>van twee uit /e5 zijn geh\w54 ,op het deksel van de e5e tombe ligt het beeld van d5 doode1 door zijne vr\w en k9d]5 omgev52 het bas-relief langs d5 w& v]beeld e5 m5s*5(f]4 ,op d5 twe$5 s>kophaag ru/ e5 prie/]1 door de teek55 zijn] wa>digheid omr+d4 ,de beide &]51 van gebakk5 a>de 7t]racotta7 v]va>digd1 prijk5 insgelijks met ligg5de figur54 ,door d5 /ijl1 door de s*ikk+1 ma> vooral door d5 omtrek d] beeld51 h]9n]5 deze monum5t5 aan de kun/w]k5 d] middeleeuw52 m5 z\ bijna d5k51 dat1 9 het midd5 d] twaalfde eeuw1 de bewon]s van ,*iusi1 ,arezzo1 ,cornetto en de zuidelijk geleg5 /rek51 plotsel+ de traditie d] ,griek5 en ,rome95 t] zijde zett5de1 als bij in/9kt1 de oud-vad]l&s*e etruskis*e kun/ tot hun model hebb5 gekoz54 ,de bor/beeld5 boei5 u vooral door de uitdrukk+ van het gelaat1 ik h]9n] mij er met "n twee van t]racotta1 die m5 bijna voor de portrett5 van blond engels*e misses z\ aanzi54 ,zie g9ds dat bronz5 /&beeld te ,todi opgegrav52 doet die krijgsman1 met zijn gevleugeld5 helmkam en zijn bor/h>nas1 met zijne fi]e h\d+ en gebi$5d5 blik u niet d5k5 aan e5 ( &]5 b>on ( kruisridd]8 ,de beeld5 van god5 en g5ien drag5 da>5teg5 e5 zoo e*t oo/]s* k>akt]1 dat ge 9 uwe v]beeld+ plotsel+ na> het h>t van ,indi wordt t]uggevo]d4 ,v]geet vooral g9ds*e ,biga niet1 e5 op twee wiel5 ru/5d5 wag51 van h\t met kop] ov]trokk52 de z d] wiel5 is met baviaankopp5 v]si]d4 ,zulk e5 antiquiteit is niet alle5 ze] m]kwa>dig1 ma> ook uit]/ zeldzaam4 ,deze wag51 wa>aan zelfs de dissel niet ontbreekt1 is onges*ond5 opg$olv54--,voortdur5d treft ons1 bij het bes*\w5 d] monum5t5 van etruskis*e kun/1 dat eig5a>dig k>akt] van oorspronkelijkheid gepa>d aan e5e groote mate van ontvankelijkheid voor vreemde invlo$54 ,/aat 9 de oud/e p]iod5 deze kun/ me] ond] d5 invlo$ van de oo/]s*e1 met "n van de egyptis*e1 9 lat] tijdvakk5 is de he]s*appij van het grieks*e kun/ideaal1 9 zijne v]s*ill5de ontwikkel+51 onmisk5ba>3 9 die mate zelfs1 dat vele e*t etruskis*e w]k5 h]haaldelijk voor grieks* zijn aangezi54 ,en to* blijft er1 ondanks die ze] zi*tb>e navolg+1 9 deze kun/s*epp+5 iets eig5a>digs1 iets oorspronkelijks1 dat1 uit e5 zuiv] e/hetis* oogpunt1 h>e wa>de dikw]f niet v]hoogt1 ma> ha> da>5teg5 dubbel m]kwa>dig maakt als op5b>+5 van d5 eig5lijk5 gee/ van dit volk1 welks ges*i$5is en lev5 nog1 9 zoo m5ig opzi*t1 voor ons 9 dui/] is gehuld4 ,dit museum is rijk aan all]lei huisraad en voorw]p5 van dagelijks* gebruik3 zetels1 b$d51 spiegels1 vaz51 wap551 pott51 komfoor5 en g]e$s*ap van all]lei a>d4 ,de opgrav+5 van ,c]ae1 van ,t>qu9is1 van ,volsci1 van ,bols5a1 hebb5 bov5 v]wa*t+ e5 rijk5 oog/ opgelev]d3 te beg9n5 met de wel leesb>e1 ma> 9 e5e onbek5de taal v]vatte ops*rift51 tot de s*oon/e vaz5 uit het oud/e tijdp]k d] etruskis*e kun/4 ,te ,c]ea heeft m5 9 e5e enkele grafkam] behalve a>dew]k en e5 voll$ig /el keuk5g]e$s*ap1 ook al de si]ad5 van e5e wa>s*ijnlijk aanzi5lijke familie gevond53 e5e vond/1 wa>aan 9 d5 jong/5 tijd1 het ont/aan d] mode van etruris*e si]ad5 is te dank54 ,om d5 bezoek] e5 zoo voll$ig mogelijk d5kbeeld van deze grafkam]s te gev51 heeft m5 hi]1 9 het museum1 de grafkam] van ,c]ae nageboot/4 ,de juweel5 en si]ad5 zijn 9 groote glaz5 ka/5 geplaat/1 die beweegba> zijn1 en die ge zoo kunt draai51 dat ge alles ond] e5 behoorlijk li*t zi5 kunt4 ,e5e zoo doelmatige inri*t+ zoekt m5 tot dusv]1 buit5 de vatikaans*e museums1 v]geefs3 hi] is alles 9 de e]/e plaats b]ek5d voor het g5oeg5 van d5 bezoek]1 om e5 aang5am51 bevr$ig5d5 indruk te weeg te br5g52 eld]s moet5 d]gelijke ov]weg+5 9 d5 regel wijk5 voor de onv]biddelijke eis*5 van e5e ( &]e wet5s*appelijke classificatie1 indi5 al de voorw]p5 niet1 als 9 e5 w9kel1 op elk&] zijn geta/ en door de ope5hoop+ zelve onzi*tba> word54 ,,vi4 ,de vatikaans*e beeld5gal]ij5 tell5 e5e bevolk+1 welke met die van e5e onz] kle9]e prov9cie/$5 gelijk /aat3 dit alle5 zal voldo5de zijn om u te do5 beseff51 dat1 9 dit ov]zi*t1 all]m9/ van e5e e5igsz9s voll$ige bes*rijv+ dez] geheel e5ige v]zamel+ sprake kan zijn4 ,dit zult ge nog te me] gevoel51 als ge b$5kt dat niet alle5 de mee/5 dez] beeld5 en groep5 e5e afzond]lijke bes*rijv+ t5 volle v]di551 ma> dat er da>ond] ook vel5 zijn1 die 9 d5 lett]lijk5 z9 e5e eig5 litt]atuur van niet onbelangrijk5 omvang bezitt54 ,van e5e eig5lijke bes*rijv+ kan dus ge5e sprake zijn1 veel m9d] van bes*\w+ en kritiek1 die alle5 zulk e5e e5v\dige bes*rijv+ tot iets me] dan e5e dorre opsomm+1 e5 v]vel5d5 catalogus1 z\ kunn5 mak54 ,wij zull5 er ons alzoo toe bepal51 u door deze museums rond te leid51 en sle*ts nu en dan op enkele ze] uitnem5de ( k>akt]i/ieke monum5t5 vlu*tig uwe a&a*t ve/ig54 ,dit we]galoos museum is het w]k van eeuw54 ,alle vor/elijke gesla*t51 wi] zon5 d5 heilig5 /oel hebb5 bekle$1 hebb5 hunne s*att+ bijg$rag5 tot v]rijk+ dez] v]zamel+2 ondanks de to5em5de ongun/ d] tijd51 is de (f]va>dige ijv] 9 de laat/e eeuw veele] v]dubbeld4 ,bov5al mog5 wij niet v]get51 met dankb>e hulde de nam5 te noem5 van vi] paus5 uit d5 laat/5 tijd1 die1 nietteg5/a&e teg5spo$5 en h9d]pal5 van all]lei a>d1 het groote w]k hunn] voorgang]s wa>diglijk hebb5 voortgezet1 en bekroond en zi* re$s alle5 da>door aanspraak hebb5 v]worv5 op d5 dank en de bewond]+ van all51 die kun/ en wa>a*tige bes*av+ liefhebb54 ,deze paus5 zijn ,pius ,,vi1 ,pius ,,vii1 ,gregorius ,,xvi en ,pius ,,ix4 ,nev5s h5 v]di5t ook ,clem5s ,,xiv g5oemd te word51 al heeft deze ook bij de /i*t+ d] m$e na> hem g5oemde gal]ij1 me] geh&eld op aanspor+ van zijn s*atmee/]1 d5 k>d9aal ,bras*i1 die weldra zelf1 als ,pius ,,vi1 d5 apo/olis*5 /oel z\ beklimm54 ,d5 toegang tot de beeld5gal]ij5 vormt e5 lange ov]welfde gang ( corridor1 door ,bramante geb\wd1 en door ,pius ,,vii tot museum voor de ops*rift5 +]i*t4 ,t] w$]zijde van deze gal]ij1 wa>van de w&5 geheel met inscripties zijn b$ekt1 prijkt e5e lange reeks van lijkbuss5 en s>kophag53 ev5als ge1 om ,rome zelve te b]eik51 d5 ,appis*5 weg volgt1 aan beide zijd5 door graftomb5 omzoomd1 zoo tre$t ge ook langs e5e reeks van grafmonum5t5 na> het b9n5/e heiligdom d] vatikaans*e /ad4 ,deze corridor is me] dan ze%ond]d voet lang2 de monum5t5 zijn g]angs*ikt na> tijdsorde1 na> de e]$i5/51 na> hunne bijzond]e be/emm+4 ,aan de e5e zijde ziet ge de grafs*rift5 d] familie bov5 elk&] geplaat/2 dan die van vri5d5 en bek5d51 van consuls1 l$5 d] consulaire gesla*t51 van de patricis*e huiz51 aan de keiz]lijke dyna/ien v]want2 e9delijk van de l$5 d] v]s*ill5de b$rijv5 en amba*tsv]e5ig+54 ,die all5 behoor5 tot het heid5dom4 ,da> teg5ov]1 aan uwe l9k]h&1 v9d5 de s>kophag5 en grafs*rift5 uit de e]/e eeuw5 d] *ri/elijke k]k e5e plaats2 zij zijn g5oegzaam all5 uit de katakomb5 afkom/ig2 de ops*rift5 zijn 9 het grieks* ( latijn1 somwijl5 9 e5e gem5gde taal1 en v]si]d met symbolis*e teek5+52 mee/al zijn zij kort ma> vol uitdrukk+ en door toon en inh\d ze] k5nelijk van de heid5s*e grafs*rift5 ond]s*eid54 ,als ge aan het e9d dez] gal]ij gekom5 zijt1 tre$t ge door e5 fraai ijz]5 hek1 9 e5e hond]dvijftig el lange1 bre$e zaal1 die door vijfti5 v5/]s 9 het hooge1 met fresko's v]si]de gewelf ha> li*t ontvangt en t] w$]zijde is bezet met e5e di*te reeks van groep51 bu/51 beeld51 bas-reliefs3 deze laat/5 deels op de voet/ukk5 aangebra*t1 deels 9 de mur5 gemetseld4 ,deze e]/e gal]ij van het museum ,*i>amonti1 aldus g5oemd na> d5 gesla*tsnaam van d5 /i*t] ,pius ,,vii1 bevat me] dan a*?ond]d kun/w]k53 beeld5 van god5 en held51 bu/5 van keiz]s1 veldhe]51 r$5a>s1 vor/9n51 graftomb51 urn53--e5e ideale ges*i$5is van ,rome1 ma> 9 het grieks* ges*rev54 ,ge5 dez] w]k5 is eig5lijk oorspronkelijk rome9s*3 wat de rome9s*e w]eld aan beeldh\wkun/ heeft opgelev]d1 is1 m5 mag welhaa/ zegg5 zond] uitzond]+1 van grieks*5 oorsprong4 ,de kun/5a>s1 die 9 d5 keiz]tijd de uitmunt5de gewro*t5 s*iep51 wa>van wij er hi] zoovel5 bije5 zi51 deels oorspronkelijk1 deels 9 navolg+ van oude e*tgrieks*e modell51 w>5 ,griek54 ,de ,rome95 hadd5 we9ig aanleg en z9 voor kun/1 uitg5om5 ar*itektuur2 hunne roep+ 0 e5e &]e3 zij moe/5 de w]eld v]ov]51 organise]51 bewoonba> mak51 d5 bodem b]eid5 wa>op e5e lat]e1 hoog]e ontwikkel+ ont/aan en bloei5 kon4 ,zij w>5 bij uitnem5dheid praktis*e li$53 het e*t ae/hetis*e lev5 d] ,griek5 bleef hun altijd vreemd ook al nam5 zij1 bij to5em5d5 rijkdom en bes*av+1 voor het uit]lijke d5 s*ijn aan van z9 en liefde voor de kun/4 ,t] h]9n]+ aan deze gal]ij wijz5 wij u op e5 pa> monum5t54 ,zie hi] e5 bor/beeld van ,julius ,caes>1 9 het ple*tgewaad van pontifex maximus 7opp]prie/]74 ,caes> is hi] voorge/eld 9 de laat/e j>5 zijns lev5s2 zijn mag]1 van diepe rimpels doorploegd gelaat teek5t v]moeidheid1 uitputt+1 lev5sza!id3 de k\de uitdrukk+ van e5 man na> de w]eld1 die alles heeft g5ot5 wat het lev5 bi$5 kan en de ijdelheid van alles geproefd4 ,het is onmogelijk1 d5 indruk te bes*rijv51 di5 de aans*\w+ van dit /r5ge1 v]hev51 en to* w$]om zoo v]vall5 gelaat op u maakt3 die v]plett5de maje/eit1 gepa>d aan z$elijk v]d]f1 die hooge adel nev5s zelfzu*t en e5 zweem van p$ant]ie4 ,bij e5 blik op dez5 pra*tig5 kop gaat ons e5 held]d] li*t op ov] het eig5lijke k>akt] van d5 zeldzaam groot5 man1 dan de lez+ van vele ges*i$w]k5 ons kan gev54--,wij gaan e5 gans*e reeks van beeld51 s>kophag51 bu/5 voorbij--hoe ga>ne wij ook bij de mee/5 afzond]lijk v]wijl5 z\d5--en /aan voor e5 beeld van ,tib]ius1 blijkba> uit het beg9 zijn] rege]+4 ,de keiz] is zitt5de voorge/eld1 9 grieks* ko/uum2 de *lamyde is op d5 re*t] s*\d] va/gehe*t1 zijn ho(d is met eik5lo( omkran/2 9 de re*t]h& h\dt hij e5 lang5 s*ept]4 ,ge h]9n]t u de huiv]+wekk5de k>akt]s*ets1 die ,tacitus van dez5 ,caes> geeft3 en met v]baz+ slaat ge e5 blik op dat s*oone1 e*t ari/okratis*e gelaat1 wa>ov] e5e uitdrukk+ van welwill5dheid en vroolijke gee/igheid zweeft2 en onwillekeurig vraagt ge u af1 ( welli*t de rome9s*e ges*i$s*rijv] aan de wa>heid ontr\w is geword54 ,heeft ,tacitus1 de v]teg5woordig] en uitnem5d/e woordvo]d] d] oude ari/okratis*-republike9s*e p>tij1 ons de dad5 d] keiz]s1 wi] zwa>d de republiek _h g$ood1 ind]daad na> wa>heid1 onp>tijdig m$eg$eeld8 ,aan de zeldzame kun/1 wa>m$e deze mee/] zijne portrett5 geteek5d heeft1 valt niet te twijfel53 ook niet aan de getr\:eid8 ,de vraag is geoorlo(d2 ja1 me] dan dat3 aan e5 onvoorwa>delijk beve/ig5d antwoord zull51 gelo( ik1 we9ig5 zi* wag54 ,do* het is hi] de plaats niet1 da>ov] uit te weid52 al dr+5 die g$a*t5 zi* telk5s bij ons op1 bij het aans*\w5 dez] portrett51 die to* ook e5e op5b>+ zijn4--,toev5 wij nu nog e5 oog5blik voor deze groep1 het si]aad dez] gal]ij3 ,ganym$es1 door d5 adela> weggevo]d4 ,dit voortreffelijk kun/w]k1 dat u onw$]/aanba> boeit1 is e5e kopie na> d5 grieks*5 beeldh\w] ,leo*>es1 e5 tijdg5oot van ,praxiteles4 ,de s*oone h]d]sknaap is voorge/eld op het oog5blik1 dat de ar5d van ,zeus hem van de a>de opheft om hem na> d5 ,olympus te drag52 de figuur zweeft re$s bov5 d5 grond1 g$rag5 door de klauw5 van d5 ma*tig5 vogel1 die hem 9 de zijde heeft gevat4 ,zulk e5e voor/ell+ nad]t de gr5z5 d] pla/iek1 ov]s*rijdt ze bijna3 ma> jui/ da>om bewond]t ge te me] de uitnem5de kun/1 wa>m$e deze groep bew]kt is1 zoodat niets d5 indruk /oort1 niets zelfs de ru/ v]breekt1 die aan elk beeldw]k behoort eig5 te zijn4 ,van de fijne1 mee/]lijke beh&el+ dez] liefelijke1 voortreffelijke groep kan e*t] ge5e bes*rijv+1 kan1 bij gebreke van eig5 aans*\w+ alle5 e5e getr\we afbeeld+ u e5 d5kbeeld gev54 ,na de gal]ij ,*i>amonti t5 e9de te hebb5 doorw&eld1 ke]5 wij op onze s*r$5 t]ug1 gaan op nieuw het hek door en tr$5 d5 ,brac*io ,nuovo 7nieuw5 vleugel7 b9n51 door ,pius ,,vii geb\wd4 ,wat aan deze gal]ij5 e5e eig5a>dige bekoorlijkheid s*5kt1 is dat zij opzettelijk geb\wd zijn om tot museum voor antieke beeldw]k5 te di551 en dat wel door mann51 die de oud5 niet alle5 uit de boek51 ma> ook uit de ov]blijfsel5 hunn] w]k5 k5d54 ,de conceptie van d5 ,brac*io ,nuovo is hoog/ e5v\dig3 e5 zaal van vi]-en-tw9tig voet bre$ en tweehond]d-a*t voet lang1 met e5 kle9 dw>ss*ip 9 het midd53 alzoo e5igsz9s de g$aante van e5 grieks* kruis4 ,ma> to5 hij met zijn b\w aanv+1 wi/ ,raphal ,/]n dat hij voor drie-en-ve]tig hoog/ belangrijke /&beeld5 e5e wa>dige plaats moe/ b]eid53 hij v]deelde dus zijne lange gal]ij 9 a*t-en-tw9tig niss51 en zijn dw>ss*ip 9 vijfti54 ,de /&beeld5 kond5 alzoo geplaat/ word5 9 e5 zuil5gang van si]lijke arcad52 voor de pil>51 die deze bog5 s*eid51 plaat/e hij bor/beeld51 op voet/ukk5 van rood graniet4 ,9 de vakk5 tuss*5 de bog5 zijn w$]om bu/51 op consoles geplaat/2 da>bov5 zijn bas-reliefs 9 de mur5 gevat4 ,e5 bre$e1 /]k vooruitspr+5de kroonlij/ di5t tot basis voor het rijk gebeeldh\wde gewelf1 dat voorts g$rag5 wordt door twaalf kor9?is*e zuil5 van het s*oon/e m>m]4 ,bov5 i$]e d] bre$e vleugeldeur5 prijkt e5 fronton1 door ko/b>e zuil5 g$rag52 het van bov5 /ral5de li*t spiegelt 9 d5 veelkleurig5 vlo] van mozaek2 9 het midd5 d] gal]ij prijkt1 op e5 voet/uk van rood graniet1 e5 grieks*e vaas van zw>t basalt4 ,9 zulk e5e gal]ij s*ijn5 de /&beeld5 sle*ts de natuurlijke decoratie d] zaal te zijn4 ,van hoeveel belang1 voor de jui/e beoordeel+ dez] kun/w]k5 zelf1 zulk e5e omgev+ is1 kan alle5 hij beseff51 die de he]lijke vatikaans*e museums heeft gezi5 en alzoo d5 af/& kan met5 tuss*5 deze betoov]5d s*oone gal]ij5--kun/gewro*t5 op zi* zelf--en de naakte1 holle ruimt51 de ontmeubelde kam]s ( zold]s1 wa>9 m5 t5 onz5t de monum5t5 van kun/ en hi/orie pleegt weg te /opp54 ,e5 van de m]kwa>dig/e /&beeld5 van deze gal]ij is dat van keiz] ,augu/us1 e]/ voor e5ige j>5 opg$olv5 en door d5 paus t5 ges*5ke gegev54 ,het li*aam is miss*i5 oorspronkelijk2 ma> het ho(d v]raadt e5e &]e h&1 en s*ijnt mij toe e]/ 9 lat] tijd1 ond] ,trajanus1 te zijn af- ( bijgew]kt4 ,pl9ius v]haalt ons dat bij ,augu/us de oogbol ze] groot en ze] li*t 01 hetge5 aan zijn gro5a*tige pupil e5e zoo vreemde uitdrukk+ gaf1 dat m5 niet kon nalat51 bij het aansprek51 hem /rak 9 het gelaat te zi51 hetge5 d5 keiz] onaang5aam a&e$4 ,deze bijzond]heid is 9 het m>m] zoo getr\w mogelijk we]gegev54 ,de mantel en de wap5rok zijn met mee/]h& bew]kt2 de symbolis*e v]si]+ van dez5 laat/5 is wa>s*ijnlijk aan het held5di*t van ,virgilius ontle5d4--,opm]kelijk vanwege hun kras realisme1 zijn de beeld5 van ,titus en zijne do*t] ,julia4 ,de keiz] is e5 dik1 kort man1 die er ze] welg$aan uitziet1 met e5 gelaat wa>op go$mo$igheid en z9nelijkheid om d5 voorrang /rijd52 zijn geheele voorkom51 dat bij uitnem5dheid d5 /empel d] individualiteit draagt1 teek5t iem& van ze] gewone natuur1 die zijn bijnaam van ,wellu/ des m5s*elijk5 gesla*ts miss*i5 alle5 ( ho(dzakelijk aan zijn vroeg5 dood te dank5 heeft1 wa>door zek]e zijd5 van zijn k>akt] niet tot ontwikkel+ zijn kunn5 kom54 ,zijne do*t] ,julia1 die sprek5d op h>5 vad] gelijkt1 is ze] leelijk2 beid5 drag5 d5 /empel van te behoor5 tot e5e di] familin van lag] afkom/1 die h>e =tu9 9 de e]/e plaats gebruik5 om zi* re*t te go$ te do54--,w$]om gaan wij e5 aantal beeld5 en bu/5 voorbij1 en w]p5 t5 slotte nog e5 blik op het /&beeld van ,demo/h5es1 e5e figuur vol k>akt] en uitdrukk+4 ,die diepligg5de oog51 dat hooge1 g]impelde voorho(d1 die fijnbesn$5 mond1 die lipp51 wa>op het woord s*ijnt te trill52 die e5v\dige1 natuurlijke h\d+3 dit alles teek5t u d5 d5k]1 d5 r$5a>4 ,ge gevoelt dat dit portret e*t moet zijn4 ,nogmaals doorw&el5 wij de lange gal]ij en be/ijg5 e5 trap1 die ons na> het groote museum1 na> zijn voornaam/5 /i*t] ,pius ,,vi1 het ,pio-,clem5tijns*e museum g5aamd1 vo]t1 wa> ge e*t] tot uwe v]rass+ aanvankelijk niet &]s v9dt dan e5e reeks kle9e v]trekk53 kapell51 die i$] ha> eig5 patroon hebb54 ,ge betre$t e5 vi]kant51 rijk met fresko's v]si]d5 voorh(1 wa> uwe a&a*t al dadelijk getrokk5 wordt door de graftombe van ,cornelius ,lucius ,scipio-,b>batus1 ov]grootvad] van d5 b]oemd5 ,scipio d5 ,afrikaan4 ,de vi]kante s>kophaag is van gewon5 albaans*5 /e5 en hoog/ e5v\dig van bew]k+3 ma> de /r5ge1 groots*e afmet+5 gev5 aan het w]k e5 eig5a>dig5 edel5 /ijl4 ,to5 deze s>kophaag t5 j>e #aghj1 9 e5 vigne nabij de poort ,s9t-,seba/iaan1 de oude ,cape5s*e poort1 w]d opgegrav51 vond m5 het g]aamte van ,scipio-,b>batus nog 9 zijn geheel2 aan e5 d] v+]s zat e5 r+1 di5 ,pius ,,vi aan "l ,alg]non ,p]cy t5 ges*5ke gaf4 ,9 het midd5 van dez5 voorh( /aat de zoo algeme5 bek5de en b]oemde ,torso1 het kolosaal fragm5t van e5 /&beeld van ,h]kules4 ,de held zit op e5 rots1 met het li*aam e5igsz9s voorov]gebog52 wa>s*ijnlijk leunde hij op zijn knots4 ,het ho(d1 de arm5 en de be55 zijn v]lor5 g]aakt4 ,to5 dit uitnem5d gewro*t van oud grieks*e beeldh\wkun/1 t5 tijde van ,alex&] ,,vi1 opg$olv5 w]d1 w>5 monum5t5 uit de eeuw van ,p]icles nog uit]/ s*a>s*3 de e*!id van dit /uk viel niet te betwijfel51 want het draagt nog de naamteek5+ van zijn v]va>dig]1 ,apollonius1 zoon van ,ne/or d5 ,a!n]4 ,ge5 wond] dat dit brok/uk van e5 /&beeld de algeme5e a&a*t trok1 en zelfs e5e omw5tel+ 9 de kun/ bew]kte2 ,mi*el ,angelo dweepte er zoo ze] m$e1 dat hij zi* zelf e5 le]l+ van d5 ,torso noemde1 en zi* ook w]kelijk na> dit voorbeeld vormde4 ,ma> hoe groot uwe bewond]+ voor dit kun/w]k ook wez5 moge1 to* spo$t ge u na> g9ds* balkon1 om van da> e5 blik te w]p5 op het onbes*rijfelijk s*oone panorama3 e5 g$eelte d] vlakte van ,rome1 met de omr+5de heuvel51 d5 kronkel5d5 loop van d5 ,tib]1 en de ,sabijns*e b]g5 9 het v]s*iet3 e5 panorama1 wa>aan dit g$eelte van het vatikaan d5 welv]di5d5 naam van het ,belv$]e dankt4 ,wij kom5 aan d5 zoog5aamd5 a*tkantig5 h(3 e5 salon 9 de op5 lu*t1 omr+d door si]lijke portiek51 ru/5d op ze/i5 kolomm5 van rood graniet en grijs oo/]s* m>m]4 ,9 het midd5 spr+t e5e fonte93 de frontons prijk5 met a*t groote ,mask]s1 uit d5 tijd van ,agrippa2 tuss*5 de zuil5 prijk5 a*t bas-reliefs2 langs de w&5 zijn /&beeld5 en s>kophag5 ges*a>d2 en ond] de bog5 d] gal]ij5 s*em]5 w$] &]e /&beeld54 ,da>1 9 e5e reeks afzond]lijke kab9ett51 zijn enkele mee/]/ukk5 geplaat/1 die i$] al?ans bij "n heeft hoor5 noem51 en mee/al ook uit afbeeld+5 k5t4 ,ik spreek niet van d5 grieks*5 s>kophaag met de dans5de ,bac*ant51 nabij de ,s9t-,piet] opg$olv52 no* van d5 b]oemd5 s>kophaag van ,v>ius-,m>celles1 d5 vad] van ,heliogabalus2 no* ook van d5 ,p]seus en de ,wor/ela>s van ,canova1 aan wi5 hi]--niet geheel onv]di5de e]e--e5 eig5 kab9et gewijd is4 ,zie1 da> /raalt 9 al zijn glans1 te s*itt]5d] uitkom5de teg5 d5 grijsa*tig gro55 a*t]grond van het kab9et1 wa>9 hij alle5 /aat1 de w]eldb]oemde ,apollo van ,belv$]e4 ,ge k5t dat beeld1 zoo one9dig vele mal5 nageboot/3--en to* ge k5t het niet1 zoo ge niet het oorspronkelijke--tr\w5s zelf w$]om e5e kopie na> e5 grieks* model--hebt aans*\wd4 ,s$]t ons de oorspronkelijke w]k5 uit het be/e tijdp]k d] grieks*e kun/ zijn bek5d geword51 moge dit beeld niet me] voor het ideaal d] pla/iek kunn5 geld51 to* blijft het e5 d] edel/e kun/gewro*t51 ons door de oudheid nagelat54 ,m5 weet nu1 wat de figuur eig5lijk voor/elt1 het is de god1 uit zijn tempel kom5de en de ontzaglijke ,aegis opheff5de1 wa>m$e hij de aan/orm5de ,gallirs1 die zijn heiligdom te ,delphi plund]5 wild51 op de vlu*t drijft4 ,met wat wond]ba> geluk1 ( liev] met wat onb$riegelijk5 kun/5a>/akt1 is die h\d+ we]gegev53 met vlugg51 snell5 tr$ s*rijdt de god voorwa>ts1 langs zijn vlu*t5de vij&5 he51 die hij zijn ontzaglijk wap5 teg5h\dt4 ,wat ligt er op dat wond]s*oone gelaat e5e uitdrukk+ van kalme maje/eit1 van vreugde ov] de zegepraal1 v]m5gd met e5 fi]e m9a*t+ voor de ruwe b>b>51 die het wag5 durfd5 zijn tempel te nad]56 ,alles is hi] 9 de volkom5/e h>monie2 het e5ige wat ons belet dit beeld ond] de hoog/e gewro*t5 d] zuiv]/e kun/ te rangs*ikk51 is e5 zek] /rev5 na> gemaak!id1 iets gezo*ts1 dat mani] v]raadt3 e5 gebrek ev5wel1 dat nu eig5lijk alle5 k5ba> wordt door v]gelijk+ met de ongev5a>de s*epp+5 van het ,p>!non4 ,9 e5 &] kab9et prijkt de niet m9d] bek5de en b]oemde groep van ,laokoon1 het w]k van drie rhodis*e beeldh\w]s1 ,ages&]1 ,polydorus en ,a!nodorus4 ,deze groep w]d 9 #aejf ond] de run5 van het paleis van ,titus gevond51 jui/ t] plaatse wa> zij1 volg5s de bes*rijv+ van ,pl9ius1 /ond4 ,wij zull5 ons hi] niet begev5 9 e5 ond]zoek na> d5 tijd d] v]va>dig+ van dit mee/]/uk1 al kunn5 wij1 op inn]lijke grond51 ons niet v]e5ig5 met de me5+ van h51 die1 zi* op e5e e5igsz9s dubbelz9nige uitspraak van ,pl9ius b]oep5de1 bew]5 dat deze groep ond] de rege]+ van ,titus z\ v]va>digd zijn4 ,ev5m9 kunn5 wij 9 e5e uitvo]ige bes*rijv+ ( bes*\w+ tr$51 wa>toe &]s de ,laokoon zoo ruims*oots geleg5heid geeft4 ,e5 enkel woord sle*ts ov] de voor/ell+4 ,de leg5de v]haalt hoe ,laokoon1 de prie/] van ,poseidon1 zijne /adg5oot5 de ,trojan5 _h gewa>s*uwd teg5 het inhal5 van het noodlottige h\t5 pa>d1 door de ,griek51 bij hun geve9sd5 afto*t1 9 het kamp a*t]gelat54 ,da>door haalde ,laokoon zi* d5 toorn van ,apollo op d5 hals1 die1 om hem te /raff51 jui/ to5 hij met zijne beide zon5 g]e$ /ond te (f]51 twee reusa*tige slang51 bod5 van d5 toorn5d5 god1 op hem afzond1 die d5 prie/] met zijne k9d]5 doodd54 ,de kun/5a>s hebb5 nu het oog5blik gekoz51 wa>op de vreeselijke slang5 d5 vad] en de beide jongel+5 9 h>e afs*uwelijke kronkels hebb5 gevat2 de jong/e zoon heeft d5 doodelijk5 beet re$s ontvang51 en z9kt /]v5d a*t]ov]2 de oud/e is e]/ ev5 gevat1 en heft de h& op na> d5 vad]1 die zi* v]geefs poogt te ontdo5 van de hem omkronkel5de slang en 9 d5 zielsang/ d] nijp5d/e sm>t het ho(d t5 hemel w5dt en e5e laat/e kla*t uit/oot4 ,dit is sle*ts e5e k\de s*ets3 ma> onmogelijk is het1 de aangrijp5de1 zielro]5de uitdrukk+ van deze1 ook uit e5 te*nis* oogpunt zoo wond]s*oone groep w$] te gev51 die niet t5 onre*te e5e trag$ie 9 m>m] is g5oemd4 ,e] wij de &]e gal]ij5 bezoek51 will5 wij ons ev5 gaan v]tr$5 9 d5 ,plant5tu91 en da> e5 blik w]p5 op de rijke m5ag]ie1 die de oudheid ons heeft a*t]gelat54 ,deze v]zamel+ heeft t] w]eld h>e w$]gade niet4 ,zij be/aat uit niet m9d] dan hond]d-vijftig beeld5 en groep5 van di]5 van all]lei soort4 ,ook deze zaal is rijk v]si]d met pra*tige ionis*e zuil5 van rood graniet1 t]wijl de vlo] met he]lijke mozaek5 is +elegd1 wa>op gevogelte en wild is afgebeeld4 ,de v]zamel+1 die ha> ont/aan dankt aan ,pius ,,vi1 en door zijn opvolg] w]d voortgezet1 is met groot tal5t g]angs*ikt en 9 orde gebra*t door d5 ze] bekwam5 beeldh\w] ,francisco ,franzoni1 die zi* vooral door zijne voortreffelijk geslaagde re/auraties e5 welv]di5d5 naam beeft v]worv54 ,de ze] eig5a>dige collectie trekt u onwillekeurig aan3 de mee/ all$aags*e di]5 krijg5 hi] e5 zek] ideaal voorkom52 t]wijl da>5teg5 de griffio551 de hippogryph51 de m9otaur51 de sph9x5 en &]e fabela*tige mon/]s zulk e5e uitdrukk+ van wa>heid drag51 dat ge bijna aan hun be/aan z\dt gaan geloov54 ,voor sommige di]soort51 met "n voor het pa>d en d5 hond1 is het ook m]kwa>dig1 na te gaan welke type de oud5 hebb5 gek5d ( bij voorkeur aangekweekt4 ,ziehi] e5e ze] fraaie groep3 e5 h]t door e5 bulhond aangevall54 ,de dog is ze] /]k geb\wd en bezit blijkba> groote spi]kra*t2 het is e5 pra*tig di]1 met e5 m9d] afgeknott5 snuit dan onze dog2 de oor5 zijn afgesn$51 ev5 als m5 nog teg5woordig doet4 ,vlak da>naa/ /aat e5 &]e1 niet m9d] fraaie groep2 e5 geve*t van e5 be] met e5 /i]4 ,voorts ziet ge hi] ja*t- en hazew9dhond51 9 v]s*ill5de /&52 wolv51 koei51 haz51 geit51 e5d51 kipp51 han51 ganz51 wat]vogels1 fazant51 pelikan53 e5e gans*e m5ag]ie4 ,s*5k e5ige oog5blikk5 uwe a&a*t aan deze groep3 de wegvo]+ van ,europa1 en bewond] de kun/1 wa>m$e de beeldh\w] aan di5 /i] als het w>e het m]k van zijn goddelijke natuur heeft wet5 9 te drukk54 ,zie dat pra*tige1 lev5sgroote1 loop5de h]t1 van half doors*ijn5d1 ge/reept en gevlakt alba/1 met sneeuwwitte hoorn53 e5 mee/]/uk1 aangrijp5d van lev5 en wa>heid4 ,ziehi] ,h]kules1 d5 g$ood5 leeuw van ,nemea a*t] zi* voortsleep5de2 met hoe voortreffelijke kun/ is de slappe in]tie en ma*teloo%eid di] van lev5 b]o(de l$emat5 we]gegev54444 ,eig5lijk z\ ik alles moet5 noem51 want deze gal]ij is zoo belangrijk en heeft e5e zoo bijzond]e aantrekkelijkheid4 ,9 d5 regel v]plaats5 de antieke beeld5 en groep5 ons 9 e5e ideale w]eld1 welke1 hoeze] zij door h>e uitnem5de s*oonheid ons boei5 moge1 ons to* altijd 9 d5 grond vreemd blijft1 om dat zij het gewro*t is e5] gans* van de onze v]s*ill5de w]eld- en lev5sbes*\w+4 ,ma> hi] omr+5 ons bek5de ge/alt5 en beeld51 ontle5d aan e5e w]eld1 wa>9 wij zelf ons beweg52 en bij uitnem5dheid le]zaam is het na te gaan2 hoe de di]5 zi* voor d5 blik d] antieke kun/5a>s v]toond51 en hoe die kun/5a>s het aanlegd5 om ook het di]1 met beh\d zijn] k>akt]i/ieke eig5a>digheid1 b9n5 d5 toov]kr+ d] ideale kun/w]eld op te nem54 ,ook hi]1 ev5als bij het m5s*5beeld1 beijv]de m5 zi* niet 9 de e]/e plaats om getr\w al de bijzond]h$51 al de toevallige trekk5 van het individu we] te gev51 ma> het w]kelijk k5m]k5de1 het va/e en blijv5de 9 de soort4 ,m5 gaf1 ov] het algeme5 en 9 d5 be/5 tijd1 niet zooze] portrett51 dan wel typ52 en ev5m9 als ge 9 de god5- en held5beeld5 van ,griek5l&s uitnem5d/e kun/5a>s1 m5s*5 9 d5 gewon5 z9 des woords hebt te zi51 ev5m9 moet ge u voor/ell51 dat1 bij voorbeeld1 de pa>d5 van het ,p>!non nu ind]daad getr\w gevolgd zijn na> die1 welke 9 de /rat5 van ,a!ne te zi5 w>54 ,e] wij deze zaal v]lat51 /aan wij nog ev5 /il voor e5 m]kwa>dig bas-relief1 e5e ,re9ig+ voor/ell5de3 e5e godsdi5/ige h&el+1 die de ,rome95 wa>s*ijnlijk van de ,etrusk5 hadd5 ov]g5om5 en die blijkba> v]want is aan soortgelijke gebruik5 bij de ,semitis*e volk51 met "n bij de ,jod54 ,deze re9ig+ ( zuiv]+ ges*i$de door middel van wat]1 vuur ( reukw]k2 niet alle5 de vr\w51 na h>e bevall+1 ma> ook de di]51 die jong5 geworp5 hadd51 w]d51 ev5als deze jong5 zelf1 op deze wijze g]e9igd4 ,m5 bespr5gde h5 met gewijd wat]1 t]wijl welriek5de kruid51 met zwavel gem5gd1 w]d5 gebr&2 de h]d]s g+5 driemaal 9 ple*tig5 omgang rondom de s*aapskooi en (f]d5 v]volg5s aan ,pales wijn1 zuiv]e melk en e5 koek van g]/4 ,ons bas-relief /elt nu de zuiv]+ voor van e5e jonge koe1 die ha> kalf zoogt3 e5 ev5 fraai als zeldzaam kun/w]k4 ,m5 ziet d5 tempel en zijne omwall+1 de gewijde fonte9 ond] d5 boom1 het wat]vat en d5 kwispel3 e5 olijftak2 aan d5 /af van d5 h]d] hang5 twee ganz51 zijne (f]gave4 ,t]wijl alles zi* voor de ple*tige h&el+ g]e$ maakt1 /eekt de koe ru/ig ha> kop 9 het wat]vat en les*t ha> dor/ met het gewijde vo*t4 ,het geheele1 e*t l&elijke taf]eel maakt e5 hoog/ weldadig51 v]kwikk5d5 indruk3 het is als e5e episode uit ,hom]us1 9 m>m] gebeiteld4 ,,vii4 ,kort5 tijd na d5 dood van ,sixtus ,,iv1 liet e5 paus van grieks*e afkom/ en geboortig van ,g5ua1 ,innoc5tius ,,viii1 zi* b9n5 d5 omtrek van het vatikaan e5 l&huis b\w51 dat door het p5seel van ,mantegna en ,p9turic*io1 beid5 geholp5 door hunne le]l+51 w]d getooid4 ,uit deze villa zond deze paus1 na> alle kon9krijk5 d] *ri/5heid1 zijne heftige bull5 en dreig5de briev5 teg5 de ,turk52 en da> ook ontv+ hij g]egeld het ja>geld van ve]tigduiz5d kroon51 hem door sultan ,bajazet toegelegd voor het bew>5 van zijn bro$] ,zizim1 di5 de sultan voor zijne ru/ en veiligheid geva>lijk a*tte4--,ma> de oudheid1 die me] en me] het gans*e vatikaan inneemt1 heeft1 re$s s$]t de rege]+ van ,clem5s ,,xiv1 de l&elijke won+ van d5 natuurm9n5d5 ,innoc5tius 9 beslag g5om54 ,de villa w]d 9 e5 museum h]s*ap51 dat re$s ond] ,pius ,,vi moe/ word5 v]groot1 en weldra bevolkt w]d door e5e gans*e s*a> van god5- en held5beeld54 ,deze pra*tig v]si]de gal]ij1 met ha> m>m]5 w&51 ha> met arabesk5 getooide gewelv51 h>e bas-reliefs1 ha> fresko's1 ha> mozaekvlo] en ha> dubbele reeks van mee/]/ukk51 is door geheel de bes*aafde w]eld bek5d als de gal]ij ,pio-,clem5t9a4 ,ook hi] is het onmogelijk1 aan al deze kun/gewro*t5 ook ma> de helft te s*5k5 d] a&a*t en belang/ell+1 die zij zooze] v]di554 ,er s*iet niets &]s ov]1 dan vlu*tig te midd5 di] monum5t5 rond te w&el51 en sle*ts nu en dan e5 oog5blik /il te /aan4 ,al bezoekt ge deze gal]ij voor de ti5de ( twaalfde ke]1 telk5s zult gij nieuwe ontdekk+5 do52 het aantal opm]kelijke gewro*t5 b$raagt /ellig twee- a driehond]d4 ,ziehi] e5 pa> navolg+5 na> ,praxiteles3 e5 torso van ,eros1 met die fijne1 gee/ige uitdrukk+ op het s*oone gelaat2 en de ,apollon-,sauroktonos 7hag$iss5dood]71 wa>van ge e5e &]e1 nog wel zoo fraai bew]kte kopie 9 de gal]ij ,borghse kunt v9d54--,ik ga vele &]e mee/]/ukk5 voorbij1 aangetrokk5 door die twee zitt5de figur5 aan het e9d d] gal]ij3 ,posidippus en ,m5&]1 twee di*t]s1 aan wi] roem de nijdige kritiek niet knag5 zal4 ,van d5 twe$5 bezitt5 wij niets dan e5ige korte fragm5t5 uit twee ( drie zijn] tweehond]d blijspel52 ,posidippus1 van wi5s geboorteplaats en leeftijd m5 niets weet1 z\ ons wel geheel onbek5d zijn geblev51 indi5 de ,an?ologie niet e5 vijfti5tal zijn] epigramm5 _h ov]g5om51 en indi5 hem niet da>bij het zond]l+e voorre*t w>e te beurt gevall5 d] on/]felijkheid1 door e5e afbeeld+1 die e5e e]volle plaats inneemt ond] de mee/]/ukk5 d] eeuw54 ,het hoog/ e5v\dig bew]kte beeld is bekle$ met de tunika2 het pallium is ov] d5 l9k]s*\d] geworp54 ,de di*t]--e5 e*t akademis*e kop1 met de zi*tb>e spor5 van oud]dom1 ma> met e5e fijne en gee/volle uitdrukk+ op het pe9z5de gelaat--h\dt e5 rol 9 de h&2 zijne v+]s zijn met r+5 v]si]d4 ,m5&] is jeugdig] van voorkom53 tr\w5s hij /i]f op om/reeks vijftigj>ig5 oud]dom4 ,aan de gelijk5is met het b]oemde portret 9 de ,f>nes9a1 h]k5de ,quir9io ,visconti dez5 grieks*5 blijspeldi*t]1 die wa>s*ijnlijk vr ,posidippus heeft geleefd4 ,de h\d+ is lev5dig]2 de di*t] ru/ met d5 l9k]>m op d5 rug van zijn zetel2 zijn ho(d is e5 we9ig voorov] gebog51 als om s*]p wa> te nem5 wat om hem voorvalt2 hij heeft geheel het voorkom5 van e5 man na> de w]eld1 die het lev5 heeft g5ot5 en da>van t5 volle v]zadigd is4 ,vroeg] zag m5 deze beide figur5 aan voor de portrett5 van ,m>ius en ,sylla4 ,wij ke]5 op onze s*r$5 t]ug1 na e5 blik te hebb5 geworp5 op dat e5igsz9s k\de beeld van ,jupit]1 zitt5de op zijn troon1 met d5 s*ept] 9 de h&2 en gaan e5ige &]e opm]kelijke gewro*t5 voorbij1 om die reusa*tige badkuip van oo/]s* alba/ te bezi51 die hi] zulk e5e gelukkige uitw]k+ doet2 zij w]d onlangs1 bij het h]/ell5 van e5 wat]buis1 op de piazza ,santi-,apo/oli opg$olv52--de grond van ,rome b]gt ov]al s*att5 9 zijn s*oot4 ,vlak teg5ov]1 nabij e5 ,esculaap1 e5 /&beeld van ,hygieia1 de god9 d] gezondheid2 e5e all]lief/e figuur1 ma> die als kun/w]k v] moet ond]do5 voor g9ds*5 pra*tig5 ,faun1 teg5 e5 boom/am geleund1 e5e kopie na> ,praxiteles4 ,da> g9ds1 tuss*5 twee zuil5 van geela*tig m>m]1 geflanke]d door twee pra*tige m>m]5 k&elabres1 lokt u re$s het b]oemde beeld van de v]lat5 ,ariadne1 vroeg] voor e5e ,cleopatra geh\d54 ,hoe v]wond]lijk s*oon ligt die figuur da>1 met d5 arm bov5 het ho(d gev\w51 op de rots van ,naxos ne]gezonk52 de half losgewoelde tunika1 de droevige1 v]moeide uitdrukk+ van het gelaat1 de van het ho(d afvall5de slui]1 de kun/ige en to* zoo geheel natuurlijke wanorde d] kle$+3 dit alles teek5t volkom5 de half wez5looze sm>t1 die op de heftige a&o5+5 volgt4 ,de s>kophaag1 die tot voet/uk van dit pra*tig beeld di5t1 en wa>op /rijd5de reuz5 zijn afgebeeld1 die 9 slang5 en drak5 word5 v]&]d1 is van lat] tijd en veel m9d] kun/wa>de4 ,ik moet1 hoeze] onwillig1 de gal]ij51 wa> de kun/s*att5 d] oude w]eld zijn bije5gebra*t1 v]lat53 nog zooveel s*oons en he]lijks van lat] tijd wa*t ons4 ,ik weet ze] go$1 dat ik veel1 ze] veel heb ov]geslag51 dat mijn ov]zi*t hoog/ onvoll$ig is1 en ik u niet dan e5 ze] gebrekkig d5kbeeld van d5 rijkdom dez] vatikaans*e museums gegev5 heb3 ma> het kan wel niet &]s4 ,het vatikaan is e5e w]eld op zi* zelve2 om deze w]eld e5ig]mate na> d5 eis* te bes*rijv51 z\ e5 gans* boekdeel noodig zijn3 en ik mag sle*ts ov] enkele bladzijd5 bes*ikk54 ,da>om--ge5 woord ov] de pra*tige gal]ij d] ka>t51 met h>e reusa*tige afbeeld+5 d] italiaans*e gewe/51 op de w&5 ges*ild]d2 ov] de gal]ij d] tapijt5 7,arezzi71 wa> de tapijt5 bewa>d word51 oorspronkelijk voor de ,sixtijns*e kapel1 na> k>tons van ,raphal1 te ,atre*t v]va>digd2 ov] de zoog5aamde gal]ij d] ,k&elabres1 met ha> vaz5 en beeld51 ha> bas-reliefs en s>kophag51 all5 antiek2 ge5 woord ook ov] de he]lijke tu95 van het vatikaan1 9 d5 oud-italiaans*5 smaak aangelegd1 met hun rijkdom van /&beeld51 urn51 vaz51 s>kophag51 m>m]5 paviljo551 t]rass51 ruis*5de fonte951 geurige hag51 ondoordr+b>e b]ceaux3 e5 wa> p>adijs1 wa> de kun/ zoo gelukkig d] natuur de h& bi$t4 ,ge5 woord ov] dit alles1 en ov] nog zooveel me]4 ,e] wij onze s*r$5 eld]s ri*t51 volg mij nog ev5 na> de ronde zaal1 zek]lijk e5e d] s*oon/e en m]kwa>dig/e van geheel het vatikaan1 zo[el om ha> b\w/ijl1 als om de kun/gewro*t51 die zij bevat4 ,de ,sala ,rotonda v]plaat/ u geheel 9 d5 tijd van het rome9s*e keiz]rijk3 zoo moet de kun/gal]ij van e5 ,maec5as1 e5 ,cic]o1 e5 ,agrippa1 e5 ,titus er hebb5 uitgezi54 ,en dit is ge5 wond]3 de s*epp] van dit he]lijk monum5t1 de e]wa>dige en kun/liev5de paus ,pius ,,vi1 heeft het voorbeeld gevolgd d] tijdg5oot5 van ,augu/us3 hij heeft de s*atkam] opzettelijk do5 opb\w5 voor en 9 ov]e5/emm+ met de s*att51 die hij bije5v]zameld _h4 ,bij ons--ik m]kte het re$s vroeg] op--doet m5 jui/ het teg5ov]ge/elde3 m5 /opt de kun/w]k5 9 de e]/e de be/e l$ige ruimte1 ( ri*t hoog/5s e5 ( &] k>akt]loos geb\w op1 dat ev5 zoogo$ voor v]koophuis ( leeszaal ( kolfbaan als voor museum di55 kan4--,de paus bezat a*t fraaie groote beeld51 ti5 bu/es1 e5 reusa*tig bekk5 van rood porfi]1 en d5 mozaek5 vlo] van e5e antieke rotonde4 ,gevolgelijk ri*tte hij e5 koepel op1 g$rag5 door ti5 gegroefde pila/]s van c>r>is* m>m]2 tuss*5 deze welfde hij groote niss51 wa>9 de /&beeld51 op voet/ukk5 van grieks* m>m]1 kond5 word5 geplaat/2 vr de pila/]s vond5 de bor/beeld51 op s*a*t5 van rood porfi]1 hunne eig5a>dige plaats2 de mozaekvlo] beantwoordde op nieuw aan zijne al\de be/emm+2 het kolossale bekk5 van e5-en-ve]tig voet 9 omtrek1 9 de bad5 van ,diocletianus opgegrav51 nam het midd5 9 d] zaal1 voor deze kun/w]k5 ge/i*t4 ,zoo vormt alles te zam5 e5 h>monis* geheel1 wa>9 niets uwe a&a*t /oort1 niets d5 indruk v]zwakt ( v]vals*t3 de zaal en de kun/w]k5 s*ijn5 natuurlijk bij elk&] te behoor51 en all5 uit d5zelfd5 tijd te zijn4 ,de illusie is zoo volkom51 ge gevoelt u zoo geheel 9 de oude w]eld v]plaat/1 dat ge niet zond] e5 gevoel van godsdi5/ig5 e]bi$ nad] tre$t om de bu/e te bezi5 van ,jupit]1 ,optimus1 ,maximus1 d5 ze] go$e en ze] groote--ze] groot bov5al1 want ge5e woord5 kunn5 de maje/eit w$]gev51 die ov] dit gelaat ligt uitgespreid1 die het als met e5 aureool om/raalt4 ,het is de b]oemde en bek5de ,zeus van ,otricoli--aldus g5oemd na> de plaats d] opgrav+--die bijna als type d] ,zeuskopp5 geld5 kan4 ,ongetwijfeld hebb5 wij hi] sle*ts e5e kopie voor ons1 wa>van het orig9eel wa>s*ijnlijk zelfs niet tot het s*itt]5d/e tijdp]k d] grieks*e pla/iek behoorde3 ma> to* mog5 wij veilig aannem51 dat 9 dez5 he]lijk5 kop nog iets al?ans is ov]geblev5 d] goddelijke inspiratie1 die ,phidias bezielde1 to5 hij zijn olympis*5 ,zeus s*iep1 wa>voor de gans*e oudheid als 9 aanbidd+ n$]knielde4 ,onv]getelijk ind]daad is de indruk1 di5 de aans*\w+ van dit gelaat op u maakt4 ,dat ma*tige voorho(d1 die /]k vooruitspr+5de w5kbrauw51 wa>ond] de groote oog5 als li*t5d te voors*ijn tr$51 de oog51 die met e5 enkel5 blik de gans*e w]eld omvatt52 de kalme1 mannelijke s*oonheid van dat eeuwig bloei5de gelaat2 die volle1 e5 we9ig geop5de lipp51 wa>om e5 glimla* s*ijnt te zwev5 en die niet &]s dan orakels kunn5 sprek52 die ontzaglijke ha>dos1 9 bre$e lokk5 t] w$]zijde het gelaat omlij/5d3 dat alles v]vult u met ontzag en wekt onw$]/aanba> de g$a*te aan e5 groot1 bov5m5s*elijk wez51 vreemd aan alle a&o5+5 en h>t/o*t51 en voor wi5 de m5s*5 niets me] zijn dan de worm5 des velds4 ,er is 9 deze bov5a>ds*e1 onbewog51 zi* zelf bewu/e1 ideale s*oonheid to* iets huiv]+wekk5ds2 uit die trekk5--hoe he]lijk ze wez5 mog5--spreekt ge5 h>t2 wij voel5 het1 tuss*5 di5 ,zeus ,olympios en ons1 arme1 zwoeg5de1 wor/el5de /]vel+51 is we9ig ( niets geme5s2 wij kunn5 bewond]5d1 aanbidd5d1 huiv]5d van e]bi$ tot hem opzi53 ma> hij1 zal hij zi* 9 zijn olympis*e ru/ ooit lat5 /or51 om zi* tot ons n$] te buig58 ,plaats naa/ dez5 ,zeus e5 crucifix ( e5 ,ecce-,homo3--er ligt e5 afgrond tuss*5 beid51 niet wa>8 ,de afgrond1 die de oude w]eld van de mod]ne1 de antieke w]eldbes*\w+ van de *ri/elijke s*eidt4 ,nog ond] d5 indruk van deze wond]s*oone bu/e1 hebt ge nauwelijks a&a*t voor g9ds*5 kolossal5 ,bac*us1 voor di5 ,h]mes1 voor die beeld5 en bu/5 van keiz]s en keiz]9n51 ook hi]1 als 9 de &]e vatikaans*e museums1 bro$]lijk met de god5 en god9n5 v]e5igd2--en wa>om ook niet3 0 niet de ,caes> 9 het e9d de e5ige god1 9 wi5 de oude w]eld nog gelo(de1 omdat zij zijn ijz]5 voet op ha> nek gevoelde8 ,ma> ge moogt van hi] niet s*eid5 zond] e5 laat/5 blik te hebb5 geworp5 op dat pra*tige ,juno-beeld1 ond] d5 naam van ,juno-,b>b]9i b]oemd1 dat zek] tot de uitnem5d/e kun/gewro*t5 van de vatikaans*e gal]ij5 behoort2 en vooral ook op het beeld van ,muemosyn1 de god9 d] h]9n]+1 half-lev5sgroot1 e5 mee/]/uk van e*te kun/1 t5 volle deze e]eplaats wa>dig4 ,en nu gaan wij de pra*tige zal5 en gal]ij5 v]lat51 wa> de kun/ d] oude w]eld zi* 9 h>e rijk/e weeld]igheid1 9 h>e hoog/e he]lijkheid bijna1 voor ons v]toonde2 wa> zi*1 9 deze we]galooze s*epp+51 e5e w]eld voor ons op5ba>de1 ons zoo nabij en to* w$]om zoo v]2 ons zoo ma*tig aantrekk5d1 met wond]e toov]ma*t ons behe]s*5d1 en to* w$]om ons af/oot5d en ha> diep/ geheim noode en niet dan langzaam voor ons ontslui]5d4 ,zoo m5igmaal als ik door deze gal]ij5 dwaalde1 en deze m>m]5 god5 en god9n51 deze h]on en caes>s 9 het aangezi*t /a>de1 kwam de g$a*te bij mij op3 wet5 zij wel wat zij do51 zij1 die 9 onz5 tijd deze ond]gegane w]eld w$] 9 het lev5 tra*t5 te roep52 zij1 die te midd5 d] ontzaglijke beweg+ dez] neg5ti5de eeuw1 de ges*okte en gesl+]de1 de doodkranke maats*appij onz] dag5 tra*t5 te r$d5 door ha> het ideaal d] klassieke s*oonheid1 als het hoog/e doel van ha> /rev51 voor te h\d584444 ,a*1 dit middel is beproefd1 me] dan e5s beproefd2 en met welke uitkom/8 ,en de oude w]eld zelf--heeft deze er$i5/ van het s*oone1 dit /rev5 na> het ae/hetis* ideaal1 ha> kunn5 beho$5 voor de v]z9k+ 9 d5 poel d] afzi*telijk/e v]dorv5heid8 ,nu dan1 wat deze oude w]eld zelf1 ondanks e5 zoo bijzond] gun/ig5 sam5loop van om/&igh$51 als niet me] te v]wa*t5 is1 ondanks al de fris*heid en kra*t d] jeugd1 d] naeve oorspronkelijkheid2--wat ha> to* niet baatte1 hoe z\ het ons kunn5 bat51 ons1 voor wie deze d+5 imm]s nooit me] de beteek5is kunn5 hebb51 die zij voor ha> hadd58 ,want1 v]geet het niet--en al poogt ge het voorbij te zi51 loo*55 kunt ge het niet1 en wegnem5 nog m9d]3--tuss*5 ha> en ons /aat nu e5maal1 op di5 somb]5 heuvel1 dat kruis geplant1 dat voor imm] s*eid+ maakt tuss*5 oud en nieuw2 dat--ge moogt het erk5n5 ( niet1 roem5 ( betreur5--e5e &]e w]eld 9 het lev5 heeft g]oep51 &]s 9 d5k5 en gevoel51 &]s 9 z9 en lev5 en /rev54 ,ge k5t de z9rijke en s*oone woord5 van ,l5au1 die mij hi] zoo dikw]f 9 de g$a*te kwam53 ,die ,kn/e d] ,hell55 kannt5 ,ni*t d5 ,erls] und se9 ,li*t2 ,d'rum s*]zt5 sie s g]n und nannt5 ,des ,leb5s tief/5 ,abgrund ni*t4 ,dasz sie am ,s*m]z1 d5 sie zu tr/5 ,ni*t wus/e1 lei*t vorb]fhrt1 ,erk5n' i* als d] ,zaub] grs/51 ,womit uns die ,antike rhrt4 ,zij wi/5 niet bet]1 al zag5 ze sma*t5d na> iets bet]s en hoog]s uit2 ma> wij1 die bet] wet51 al?ans behoord5 te wet51 wat b$oel5 wij met onz5 t]ugke] na> dit ma*teloos geblek5 ideaal4444 ,,viii4 ,op all]heilig5 van het ja> onzes ,he]5 #aeji w]d51 op la/ van paus ,julius ,,ii1 de drie e]/e fresko's van ,raphal1 9 de kam] della ,segnatura1 en de nog onvoltooide s*ild]ij5 aan het plafond d] ,sixtijns*e kapel--wa>aan ,mi*el-,angelo1 s$]t #h ,mei #aejh1 met geslot5 deur5 arbeidde--voor de bewond]5de blikk5 d] hovel+5 en d] s*>e t5toonge/eld4 ,de tijdg5oot5 van d5 paus hadd5 nog nimm] iets gezi51 dat e5igsz9s kon gelijk ge/eld word5 met deze kun/w]k51 die ook 9 lat] eeuw niet zijn ov]tr(f54 ,deze e]/e ,novemb] mag dus met volle re*t e5 gewi*tige dag 9 de ges*i$5is d] kun/ word5 g5oemd4 ,het 0 e5 s*oone1 e5 g$5kwa>dige morg51 niet alle5 voor de beide roemrijke m$$+]s1 die d5 palm d] ov]w9n+ deeld51 ma> ook voor ,julius ,,ii zelf1 die deze beide groote1 s*oon zoo ongelijke g5in _h wet5 te wa>de]5 en aan zi* te v]b9d52 voor di5 hoogh>tig5 k]kvor/1 wi5 het gegev5 0 9 voll5 bloei te aans*\w51 wat de ontwikkel+ van me] dan drie eeuw5 _h voorb]eid4 ,to5 ,julius ,,ii d5 pauselijk5 /oel beklom1 wilde hij de v]trekk51 wa>aan de h]9n]+ d] ,borgia's als e5 smet kleefde1 niet bewon52 hij liet dus voor zi*1 op e5e hoog]e v]diep+1 &]e app>tem5t5 9 orde mak54 ,ook vatte hij het voornem5 op1 om t] e]e van zijn oom ,sixtus ,,iv1 het gewelf d] door dez5 paus ge/i*te kapel1 met s*ild]w]k te v]si]54 ,met d5 jui/5 takt van e5 man van smaak1 droeg bij de v]si]+ d] v]trekk5 op aan ,raphal van ,urb9o1 di5 ,bramante hem _h voorge/eld1 en beval hij tev5s dat het ruime en groots*e gewelf d] ,sixt9a1 e5 wa> slagveld1 z\ word5 toegewez5 aan ,buon>otti1 die zi* aanvankelijk da>teg5 v]zette1 die nooit e5 fresko ges*ild]d _h1 en die zi* als e5 s*ooljong5 moe/ lat5 ond]wijz51 e] hij1 bij wijze van proef/uk1 welli*t het uitnem5d/e kun/gewro*t lev]de1 dat ooit uit de h&5 e5s mee/]s te voors*ijn kwam4 ,voor dit reuz5w]k _h ,bramante1 na> m5 zegt1 door m9 edele b$oel+5 g$rev51 ,mi*el-,angelo aanbevol52 ,mi*el-,angelo1 miss*i5 dit v]mo$5de1 weig]de en wilde ,raphal 9 zijne plaats do5 optr$54 ,julius ,,ii hield e*t] voet bij /uk2 de kun/liev5de1 krijg%aftige opp]prie/] toornde zoo g$u*t1 dat zelfs de kloeke ,buon>otti e9delijk toegaf4 ,als s*ild] nog onbek5d1 _h de re$s met roem gekroonde beeldh\w] to5 d5 oud]dom van vi]-en-d]tig j>5 b]eikt2 ,raphal 0 e]/ vijf-en-tw9tig j>5 oud4 ,beid5 hadd5 zi* re$s vroegtijdig gelaafd aan de onuitputtelijke bron d] pozie van ,dante1 zi* doordrong5 van d5 gee/ di5s kon9klijk5 zang]s2 beid5 hadd5 t5 volle d5 invlo$ ond]vond5 van di5 e*t godsdi5/ig5 en vrij5 gee/1 die1 ook door ,savon>ola1 de oude1 my/iek-potis*e traditin d] ombris*e s*ool als met e5 nieuw lev5 _h bezield4 ,de e]/e maal dat ik de ,sixtijns*e kapel bezo*t1 0 zij vol m5s*53 de paus z\ bij de mis teg5woordig zijn4 ,de bank5 van het heilig college1 door e5e hooge balu/rade van de ov]ige ruimte afges*eid51 w>5 geheel met k>d9al51 9 hunne purp]5 ( grijze mantels1 met h]melijn ( m>t] gevo]d1 bezet4 ,wat mij bov5al tr(1 0 de e5v\digheid van het geb\w3 e5e hooge1 langw]pige zaal2 vi] mur51 zond] e5ige ar*itectonis*e v]si]+2 e5v\dige re*?oekige v5/]s1 en bov5 aan de fries e5e gal]ij4 ,re*ts1 e5e half getrali$e tribune voor de zang]s2 op d5 a*t]grond1 op e5e v]hev5heid van vi] met e5 tapijt b$ekte trapp51 e5 hoog/ e5v\dig alta>1 wa>op sle*ts zes ka>s5 br&d52 l9ks van dit alta>1 e5 troonzetel voor d5 paus4 ,zi$a> de ,sixtijns*e kapel4 ,zij heeft ge5e &]e decoratie dan het s*ild]w]k1 wa>m$e zij1 te beg9n5 van om/reeks vijfti5 voet bov5 d5 grond1 geheel ov]dekt is4 ,voor dit ond]/e g$eelte w>5 de tapijt5 be/emd1 die1 op la/ van ,leo ,x1 na> k>tons van ,raphal w]d5 v]va>digd4 ,g$ur5de de di5/ _h ik natuurlijk ge5e geleg5heid om de wond]51 die mij omr+d51 behoorlijk wa> te nem54 ,bov5di5 0 mijne a&a*t to5 geheel +5om5 door hetge5 voor mijne oog5 ges*i$de4 ,het 0 voor de e]/e maal1 dat ik hi] de di5/ bijwoonde2 ik wa*tte op de kom/ van d5 paus1 di5 ik nog niet gezi5 _h4 ,de h]aldieke liv]ei5 d] zwits]s*e g>d51 met hunne gepluimde helm51 hunne /ijve krag51 hunne geel en zw>t ge/reepte wambuiz52 de v]s*ill5de1 s*ild]a*tige ko/umes van de ho(d5 d] ond]s*eid5e ord52 de pra*tige kle$+ van d5 di5/do5d5 k>d9aal3 dit alles maakte op mij e5 diep5 indruk4 ,to5 de paus1 om/uwd door zijn half gee/elijk1 half kon9klijk gevolg1 de kapel b9n5trad1 begroet door het onbes*rijfelijk welluid5d gezang2 to5 da> de s*itt]5de processie zi* voortbewoog langs het ,laat/e ,oordeel van ,mi*el-,angelo2 to5 ik mijn blik liet dwal5 langs de fresko's d] w&51 langs dat ontzaglijk plafond1 langs die aangrijp5de voor/ell+ van het alles besliss5de w]elddrama da> op d5 a*t]grond2--om dan 9 het e9d w$] op di5 paus te zi51 met de dri$ubbele kroon op het ho(d1 he]lijk g$rape]d 9 zijne indrukwekk5de kle$+1 op di5 kon+ zond] leg] ( a>ds*e ma*t1 op di5 e]wa>dig5 grijsa>d1 die da> zetelt als opvolg] van ,petrus1 van ,gregorius d5 ,groote1 van ,s9t-,sylve/]1 van ,julius ,,ii2 to5 de s*itt]5d/e1 de h>tv]heff5d/e h]9n]+5 van e5 onuitsprekelijk groots* v]l$5 hi] als lev5d voor mij optrad51 hi]1 wa> ik1 k9d van d5 dag1 /ond teg5ov] d5 drag] van het eeuw5- en eeuw5\de pausdom en teg5ov] de v]hev5/e s*epp+5 van d5 groot/5 mee/] d] ,r5aissance2--ja1 to5 gevoelde ik1 dat ik mij 9 het edel/e heiligdom d] gans*e w]eld bevond4 ,de geheele a*t]grond d] kapel wordt +5om5 door de groote s*ild]ij van ,mi*el-,angelo1 het ,laat/e ,oordeel4 ,de kun/5a> begon di5 arbeid 9 #aecc en 0 da>m$e a*t j>5 bezig3 op ,k]/dag #aeda w]d de s*ild]ij voor het publiek t5toonge/eld4 ,paus ,clem5s ,,vii wilde aanvankelijk de v]si]+ d] ,sixtijns*e kapel voltooi5 door twee groote taf]eel51 die als het w>e de inleid+ en de e9delijke ontknoop+ z\d5 voor/ell5 van het groote drama d] m5s*elijke ges*i$5is1 re$s aan het gewelf afgebeeld3 de ,val d] ,engel5 en het ,jong/e ,g]i*t4 ,na d5 dood des paus51 9 #aecd1 w]d e*t] van de volvo]+ van dat groote plan afgezi51 en w]d alle5 het laat/e g$eelte van het programma uitgevo]d4 ,9 de ,ecole des ,beaux-,arts te ,p>ijs bev9dt zi* e5e kopie van deze reusa*tige s*ild]ij1 door ,sigalon v]va>digd1 e5e kopie1 die tamelijk getr\w d5 toon van het orig9eel we]geeft4 ,zoo ge no* het oorspronkelijke /uk1 no* de kopie mo*t k5n51 is het mij niet wel mogelijk u e5e voldo5de bes*rijv+ van deze aangrijp5de s*epp+ des groot5 mee/]s te gev51 al?ans zulk e5e bes*rijv+1 die u e5e e5igsz9s held]e voor/ell+ kan gev5 van d5 indruk1 di5 deze compositie maakt4 ,als ge ha> aanziet1 behoeft ge niet te vrag51 ( deze s*ild] ,dante heeft be/ude]d3 de ,inf]no en de ,apocalypsis van ,johannes hebb5 hem de /(fe gelev]d voor zijne voor/ell+ van het laat/e oordeel4--,9 de b5$5/e helft d] s*ild]ij ziet ge dood5 uit hunne grav5 op/aan1 en de ziel5 d] v]doemd51 door de duivel5 m$egevo]d na> de hel1 die het ond]/e g$eelte inneemt1 en wa> de sm>t5 en folt]+5 d] rampzalig5 zijn afgebeeld met trekk51 die u dadelijk aan d5 ,inf]no van ,dante h]9n]52 ook ,*>on met zijn boot ontbreekt niet4 ,hi] is alles vol lev5 en dramatis*e beweg+4 ,de bov5/e helft maakt e5 m9d] gelukkig effect4 ,voore]/ is de ov]gang tuss*5 de beide deel5 van het /uk niet geleidelijk2 ma> bov5di5 maakt het opzettelijk gemis van alle p]spectief e5 zond]l+5 indruk4 ,deze 9 de lu*t zwev5de figur5 v]s*ijn5 all5 op d5 voorgrond1 hetge51 gevoegd bij de kolossale afmet+51 ha> iets fanta/is*1 bijna iets v]s*rikkelijks geeft4 ,het ,laat/e ,oordeel wordt doorgaans als het mee/]/uk van ,mi*el-,angelo g]oemd1 en kan to* vol/rekt niet op gelijke lijn word5 ge/eld met zijne fresko's aan het gewelf dez] zelfde ,sixtijns*e kapel4 ,9 deze laat/e w]k5 toont de betrekkelijk nog jeugdige kun/5a> zi* nog 9 al zijne liefelijkheid1 9 al de re9e1 friss*e1 heilige pozie van zijn v]hev5 gee/3 hi] ziet ge nog d5 le]l+ van ,ghirl&ajo1 d5 kweekel+ d] innig-religieuse ombris*e s*ool met h>e hemels*e visio551 d5 hoog begaafd5 kun/5a>1 die de heilige traditin en diepz9nige leg5d5 van ,g5esis v]tolkt 9 vorm51 wi] s*oonheid aan de antieke h]9n]t4 ,9 het ,laat/e ,oordeel e*t] ziet ge bov5al d5 onov]tr(f5 mee/] 9 de lijn5 en proportin1 d5 teek5a>1 die het 9 de wet5s*ap d] anatomie1 9 de te*niek1 9 de jui/e k5nis d] /&5 van het m5s*elijk li*aam1 tot e5e hoogte gebra*t heeft als welli*t ge5 &]1 die de zwa>/e moeielijkh$5 zegevi]5d1 als spel5d1 ov]w9t2 ma> die nu ook jui/ da>door1 zi* t5 volle zijn] titanis*e kra*t bewu/1 9 het s*epp5 en ov]w9n5 van die moeielijkd51 9 het t5toonspreid5 zijn] doorwro*te wet5s*ap en zijn] bewond]5swa>dige bekwaamheid1 het ho(ddoel zijn] kun/ zoekt4 ,n]g5s welli*t kom5 de f\t5 en gebrek5 van ,mi*el-,angelo's mani] /]k] uit1 dan jui/ 9 deze s*ild]ij1 die m51 niet zond] re*t1 e5e synoptis*e voor/ell+ van alle d5kb>e t\rs de =ce heeft g5oemd4 ,wat bijkans onmogelijke /&51 wat gewaagde h\d+51 wat v]wr++5 en buig+5 van het li*aam1 wat geweldige w]k+ van z5uw5 en spi]51 onv]hol5 9 het oog vall5d1 da> bijna al deze kolossale figur5 geheel ( zoogo$ als geheel naakt zijn4 ,het is welhaa/ e5 anatomis* museum4 ,voorzek] is dat alles met de groot/e k5nis en met onv]gelijkelijke mee/]s*ap geteek5d1 en laat de s*ild]ij1 uit dit oogpunt1 niets te w5s*5 ov]3 ma> wat sle*ts middel behoorde te zijn1 is hi] doel geword54 ,mi*el-,angelo heeft zi* zelf voorbijgeloop52 en het door hem gegev5 voorbeeld heeft all]noodlottig/ gew]kt1 niet alle5 op zijne le]l+51 ma> ook op de geheele ontwikkel+ d] kun/1 die1 door het misbruik van 's mee/]s le]+51 e5 weg is opgegaan1 welke ha> t5 v]d]ve vo]5 moet4 ,do* er is nog e5e &]e grieve teg5 dit /uk3 dit is niet het w]eldg]i*t1 zooals de *ri/elijke k]k zi* dat d5kt3 dit is e5e s*rikkelijke wraakoef5+2 van g5ade en v]gev+1 ja zelfs van g]e*tigheid is hi] ge5 spraak3 alle5 van h>t/o*t en geweld4 ,dit is1 9 wa>heid1 e5 dag des toorns en d] wrake3 het ,dies irae1 dies illa6 dreunt u 9 de oor54 ,deze ,*ri/us1 met opgehev5 h&1 dreig5d1 ontzaglijk1 da> op de wolk51 onbewog5 door de jamm]kret5 d] v]doemd51 onbewog5 ook door de smeekb$5 zijn] nev5s hem /a&e mo$]3--dat is niet de b>mh>tige ,m5s*5zoon1 ma> e5 wrek5de god1 die bliksems sl+]t2 dat is niet de ,*ri/us des ,evangelies1 ma> e5 toorn5de ,zeus1 die de titan5 9 d5 afgrond n$]w]pt4--,wat mag er wel zijn omgegaan 9 di5 ma*tig51 hoogbegaafd51 /r5g51 ascetis*5 gee/1 g$ur5de de a*t j>5 dat de somb]e kun/5a>1 9 bijna volslag5 afzond]+1 met dez5 arbeid1 wa>9 hij zijne gans*e ziel heeft gelegd1 bezig 08 ,wa>om heeft deze e9delijke ontknoop+ van het w]elddrama hem bij voorkeur1 bij uitsluit+ bijna1 aangetrokk5 door hetge5 zij vreeselijks en ontzett5ds heeft1 en hem bewog5 jui/ die zijde met alle kra*t 9 het volle li*t te /ell58 ,wie zal da>op antwoord56 ,dit eig5a>dig1 onk]kelijk en onevangelis* k>akt] d] compositie tr( sommig5 zijn] tijdg5oot5 zoodanig1 dat zelfs zijn vri5d ,aret9o aan ,enea ,vico s*reef1 dat deze s*ild]ij ha> v]va>dig] wel tot de ,lu!ran5 kon do5 rek552 wat 9 d5 mond van ,aret9o natuurlijk beteek5de dat het kun/w]k niet de h& van e5 geloovig5 zoon d] k]k1 ma> veelme] die van e5 kett] v]ri$4 ,dit oordeel moge nu1 wat ,mi*el-,angelo p]soonlijk aangaat1 onjui/ zijn3 de grondg$a*te1 die aan deze k5s*ets+ d] s*ild]ij t5 grondslag ligt1 is dit zek] niet4 ,mo*t nu iem&1 na al het gezegde1 me55 dat dit ,laat/e ,oordeel als kun/w]k mislukt is1 dan z\ hij zi* to* t5 e55male v]giss54 ,mi*el-,angelo is zoo ontzaglijk groot1 dat ook zijne gebrek5 en dwal+5 die van e5 zeldzaam g5ie zijn1 en dat i$]e s*epp+1 wa>op hij het m]k van zijn ma*tig5 gee/ heeft g$rukt1 da>door alle5 re$s tot iets buit5gewoons1 iets geheel en al hors ligne1 wordt ge/empeld4 ,ook hi] gaat zo[el de conceptie als de uitvo]+ zooze] de gewone p]k5 van m5s*elijke kun/va>digheid te bov51 getuigt alles van zoo gans* en al buit5gewone kra*t en oorspronkelijkheid1 dat ook deze s*ild]ij1 ondanks al h>e ze] ern/ige gebrek51 buit5 e5ig5 twijfel tot de v]hev5/e s*epp+5 d] kun/ behoort1 en op i$]5 aans*\w] e5 indruk maakt1 di5 hij zijn gans*e lev5 niet w$] v]get5 zal4 ,wanne] er 9 de kapel ge5 di5/ is1 v]h9d]t u niets 9 de bes*\w+ d] kun/w]k52 de ruime1 langw]pige zaal1 wa> doorgaans e5ige s*ild]s aan d5 arbeid zijn1 heeft dan veele] het voorkom5 van e5 ateli]4 ,de trapp5 voor het alta>1 en die welke na> de /alles van het presbyt]ium vo]51 zijn met e5 gro5 tapijt b$ekt1 wa>teg5 des zondags de lange sleep5 d] purp]5 mantels zoo go$ uitkom51 en dat op de &]e dag5 uw oog5 e5 zoo welkom ru/punt bi$t1 wa>aan zij wel behoefte hebb5 te midd5 van deze ope5/apel+ van s*ild]ij54 ,want v]geet dit niet3 behalve het s*ild]w]k aan de zold]+1 de fries5 en teg5 d5 a*t]w&1 zijn de zijw&5 geheel +5om5 door twaalf groote fresko's1 door ges*ild]de pila/]s en arabesk5 van elk&] ges*eid54 ,de nabuurs*ap van ,mi*el-,angelo is niet gun/ig voor deze w]k51 die to* t5 volle de a&a*t v]di553 want zij zijn van de h& d] uitnem5d/e mee/]s uit het tijdvak1 onmiddellijk aan d5 bloeitijd d] r5aissance voorafga&e1 en tuss*5 #adge en #aejj1 ond] de rege]+ van de paus5 ,sixtus ,,iv1 ,innoc5tius ,,viii en ,alex&] ,,vi v]va>digd4 ,het is niet me] dan billijk dat wij met deze kun/w]k5 beg9n54 ,de beide reeks5 van zes fresko's aan i$]e zijde1 /aan met elk&] 9 nauw v]b&2 er is tuss*5 h5 e5 zek] p>allellisme3 zij di55 om elk&] aan te vull5 en te v]kl>54 ,de zes voor/ell+51 aan uwe l9k]h&1 aan de boek5 van ,mozes ontle5d1 v9d5 h>e toeli*t+ en hoog]e duid+ 9 de s*ild]ij5 da> teg5ov]1 wa>voor het ,evangelie de /( lev]de3 het is de pr(etie en de v]vull+4 ,ziehi]1 nabij het alta>1 e5 /uk van ,p]ug9o1 de ,doop van ,*ri/us1 en da>teg5ov] ,mozes en zijne vr\w ,sippora1 op weg na> ,egypte4 ,de s*ild]1 ,luca ,signorelli1 heeft het oog5blik gekoz51 wa>op de engel v]s*ijnt1 die ,mozes dood5 wil1 ma> wi5s toorn door ,zippora wordt afgew5d4 ,zippora is hi] de type d] madonna4 ,de uitnem5d/e ond] de le]l+5 van ,filippo ,lippi1 ,s&ro ,botticelli1 heeft 9 e5 zelfde kad] vi] episod5 uit ,mozes lev5 saamgevat3 gij ziet hem1 e5 ,egypt5a> dood5de3--de s*ap5 van ,jelhro ho$5de2--de midianitis*e h]d]s v]jag5de2--en voor het br&5de braambos* /a&e4 ,als teg5hang] heeft dezelfde s*ild] de ,v]zoek+ van ,jezus afgebeeld4--,v]d]op ziet ge de ,roep+ d] apo/el5 ,petrus en ,&reas1 e5 pra*tig /uk van ,cosimo ,rosselli2 en da>teg5ov] ,mozes1 zijn bro$] ,aron en de ho(d5 d] /amm5 om zi* v]e5ig5de3 e5 niet m9d] voortreffelijk w]k van ,dom5ico ,ghirl&ajo1 d5 e]/5 le]mee/] van ,mi*el-,angelo4 ,aan de ,aanbidd+ van het g\d5 kalf van ,rosselli1 beantwoordt de ,b]gr$e van d5zelfd5 mee/]1 met dat he]lijk s*oone l&s*ap1 na> m5 zegt van de h& van ,pi]o die ,cosimo4 ,hi] bewond]t ge de /\te s*ild]ij van ,botticelli3 de ,ond]gang van ,kora*1 ,da?an1 en ,abiram1 om dan 9 heilig5 e]bi$ te />5 op dat edele mee/]/uk van d5 laat/5 v]teg5woordig] d] my/ieke ombris*e s*ool ,p]ug9o1 ,*ri/us de sleutels aan ,petrus ov]reik5de4--,de indrukwekk5de reeks wordt geslot51 aan de e5e zijde door de ,afkondig+ d] wet en de ,dood van ,mozes1 van de h& van ,signorelli2 aan de &]e zijde door de ,in/ell+ van het ,avondmaal en de ,kruisig+1 door ,cosimo ,rosselli4 ,deze fresko's word5 doorgaans we9ig opgem]kt1 en zijn to* zoo m]kwa>dig3 niet alle5 om de uitvo]+ en wijze van beh&el+1 hoe voortreffelijk die ook veelsz9s mog5 zijn1 ma> vooral omdat ge hi] als de laat/e s*epp+5 voor u ziet e5] s*ool1 nog geheel doordrong5 van de my/iek-potis*e inspiratie d] middeleeuw51 do* die /raks zal word5 ov]vleugeld en 9 de s*aduw ge/eld door de ,h]on d] r5aissance1 wi] le]l+5 zoo spo$ig zull5 afdwal5 op noodlottige weg54 ,dat zulke uitnem5de kun/w]k5 hi] ge5 &]e be/emm+ s*ijn5 te hebb5 dan om als omlij/+1 bijna _h ik gezegd als rep\ssoir1 te di55 voor de s*epp+5 van di5 titan ,mi*el-,angelo3 zi$a> e5e ind]daad weemo$ige g$a*te4 ,en nu--/rekk5 wij ons uit op het gro5e tapijt d] k>d9al51 mak5 wij ons e5 ho(dkuss5 van hunne voetbank1 en laat ons1 als ,jacob1 9 d5 geop5d5 hemel />54 ,om orde en regelmaat te br5g5 9 de v]s*ill5de taf]eel5 en figur5 die hij ontworp5 _h1 om ruimte en p]spectief te v]krijg51 heeft ,mi*el-,angelo zijn toevlu*t g5om5 tot e5 kun/greep1 di5 ik met ge5 &]5 naam dan van b\wkundig trompe-l'oeil kan noem54 ,hij heeft namelijk het plafond d] kapel bes*ild]d met pila/]s1 kroonlij/51 bog5 en &]e ar*itectonis*e ornam5t51 die zoo uitnem5d zijn uitgevo]d1 en met zoo treff5de wa>heid1 met zoo kun/ige v]deel+ van li*t en s*aduw1 dat de platte zold]+ op d5 aans*\w] d5 indruk maakt van e5 rijk gewelf1 ( liev] van e5 tempel4 ,geheel 9 ov]e5/emm+ da>m$e1 is1 met niet m9d] mee/]s*ap ov] d5 vorm1 de grootte d] v]s*ill5de figur5 b]ek5d1 wa>van sommig51 die als op d5 a*t]grond v]s*ijn51 niet m9d] dan zev5 tot a*t voet5 hoog zijn2 door deze kolossale afmet+5 en de uitnem5de s*ikk+ van beeld5 en groep5 ontsnapt u ge5 enkel detail van deze wond]s*oone beeld5gal]ij1 aan ,g5esis ontle5d4 ,langs d5 w&1 bov5 en tuss*5 de v5/]bog51 zijn de ,pr(et5 en de ,sibyll5 afgebeeld3 zond]l+e1 ma*tige figur51 9 welke antieke vorm5s*oonheid en kra*t zi* pa>t aan de uitdrukk+ van e5 nieuw5 gee/1 van diep] g$a*t51 dan de oudheid k5de4 ,zie h5 aan1 9 hunne maje/eit1 9 hun e5v\d1 9 hunne s*i] bov5m5s*elijke s*oonheid1--want hi] is ,mi*el-,angelo nog getr\w aan de traditie d] s*oonheid 9 d5 me] gewon5 z9 des woords2--bov5al m]k op de uitdrukk+ van hun gelaat4 ,is het niet ( de gee/ ,gods ov] al deze zi5]s va>dig is geword51 ( e5e inn]lijke kra*t h5 v]te]t en drijft1 en hun woord5 op de lipp5 legt1 wa>van zij zelv5 de beteek5is nauwelijks t5 halve begrijp58 ,aans*\w deze he]lijk s*oone ,sibylle van ,ery?rea2 bov5al de ,sibylle van ,delphi1 ov] wi] aanvallig gelaat e5e onbe/emde half droom5de uitdrukk+ zweeft1 wi] />5de blik zi* als 9 de one9dige ruimte v]lie/1 om de v]kl>+ te v9d5 van het groote raadsel1 dat ha> gee/ v]vult4 ,nog aangrijp5d] zijn de figur5 d] ,pr(et51 wi5 ge het aan kunt zi5 dat het goddelijk my/]ie voor h5 wel niet geheel on?ult1 ma> to* ook niet 9 zulke ondoorzi*tbre nevel5 is gehuld als voor de ,sibyll54 ,wat kra*tige1 s*i] bov5a>ds*e ge/alt52 wat v]hev5e maje/eit spreekt uit die trekk51 die zoo onmisk5ba> d5 /empel drag5 van pe9z5d wor/el5 met de g$a*te1 van indr+5d vors*5 d] geheim5iss5 des lev5s en d] w]eld1 d5 onuitwis*b>5 /empel des gee/es4 ,hi] ziet ge mann5 voor u van e5 &] gelo(1 van e5 &]5 /am dan die van ,griek5l&2 ev5 kra*tig1 ma> doorademd en doordrong5 van e5 hoog]5 gee/2 s*oon1 ma> met e5e geheel bijzond]e1 intellectueele s*oonheid1 die nog me] 9 de afwissel5de sprek5de uitdrukk+ dan 9 de onb]ispelijke zuiv]heid d] trekk5 ligt4 ,wel h]k5t ge 9 dez5 arbeid d5 geloovig5 kun/5a>1 die 9 zijne jeugd aan de voet5 van ,savon>ola gezet5 _h1 d5 vurig5 bewond]a> en v]e]d] van ,dante1 wi5s wa>dige m$$+] hij zi* hi] toont4 ,de allesz9s bevoegde s*rijv] van ,l',art ,*rti51 de he] ,rio1 zegt van de ,pr(et53 ,van alle bijbels*e p]son5 w>5 zij het mee/ v]want aan het eig5a>dig g5ie van ,mi*el-,angelo1 /ond hunne gemo$s/emm+ hem het naa/4 ,zijne ziel begreep de hunne4 ,da>om teek5de zijne ma*tige h& ge5e /\te en ongevoelige tolk5 van de goddelijke raadsbesluit51 ma> h]aut51 wi] h>t bezwijkt ond] het gewi*t hunn] z5d+1 die sprek5 omdat de nood hun is opgelegd en met v]s*eurde ziel de nad]5de g]i*t5 v]kondig54 ,jezaia1 wi5s gebog5 gelaat de uitdrukk+ draagt van mo$elooze b]u/+1 s*ijnt aan d5 engel1 die hem het g]i*t v]kondigt1 weemo$ig te vrag51 ( zijn la/ nog v]d] reikt4444 ,j]emia1 die met zoo heete tran5 de ramp5 bes*reide welke hij voorzegde1 is geheel door zijne droefheid ov]weldigd1 en s*ijnt al zijn mo$1 al zijne zelfv]loo*5+ op te roep5 om zond] duizel5 9 d5 dui/]5 afgrond d] toekom/ n$] te zi54--,danil da>5teg5 toont1 9 zijn /&1 9 de kra*tvolle uitdrukk+ van zijn blik en zijn geba>1 het dubbele k>akt]1 dat hem ond]s*eidt3 hij is de onv]s*rokk5 belijd] van het gelo( zijn] vad]51 on de begun/igde pr(eet1 die v]wa>digd w]d met e5e duidelijk5 aans*\w+ d] aan/a&e v]loss+4 ,er is 9 deze figuur e5e jeugdige kra*t1 e5e v]ve1 e5 fi]heid en zelfbewu/zijn1 die wel s*ijn5 aan te duid5 dat de kun/5a> zelf zi* om p]soonlijke r$55 me] bijzond] tot dez5 pr(eet getrokk5 gevoelde4 ,g5in1 z9nebeeldige figur51 vol bevalligheid omlij/5 en v]gezell5 deze kolossale figur52 t]wijl tuss*5 de reeks d] ,pr(et5 en ,sibyll51 die u als 9 e5 hoog]e w]eld v]plaats51 e5 &]e reeks is +evlo*t5 van huiselijke idyllis*e tooneel51 aan het familielev5 ontle5d1 wa> ge altijd e5 man1 e5e vr\w en e5 k9d1 9 v]s*ill5de /&51 groepe]+ en b$rijf aans*\wt3 volg5s sommig51 z\d5 deze tafreel5 de ,voor\d]s van ,*ri/us voor/ell54 ,op de ges*ild]de kroonlij/5 zijn] nageboot/e pila/]s en 9 de vakk5 zijn] bog5 heeft ,mi*el-,angelo1 9 de mee/ v]s*ill5d h\d+5 en /&51 zitt5de1 gebog51 half-ligg5de1 die modell5--ik weet ze niet bet] te noem5--ges*ild]d1 die ond] d5 naam van de ,ignudi 7,naakt57 bek5d zijn1 en vooral door ,vas>i zoo buit5sporig geprez5 word54 ,ond] de groot/5 telt m5 er neg5ti51 die wat uitvo]+ aangaat1 als /udin1 mee/]/ukk5 zijn3 ma> to* lag da> de klip1 die zelfs de groote kun/5a> niet altijd wi/ te ontwijk5 en wa>op zijne navolg]s r$deloos zijn ge/r&4 ,tot dusv]re _h de s*ild]kun/ niets opgelev]d1 dat met de beeldh\wkun/ d] antiek5 w$ijv]5 kon4 ,mi*el-,angelo 0 de e]/e1 die het m5s*elijk li*aam 9 al zijne s*oonheid1 9 al de v]s*eid5heid en volle ontplooi+ zijn] rijke vorm51 tot voorw]p zijn] /udie maakte1 al?ans die het aldus wi/ w$] te gev53 hem 0 de eig5 z9 voor1 het welgevall5 aan d5 pla/is*5 vorm1 aan de z9nelijke v]s*ijn+ +ebor51 die d5 grieks*5 kun/5a> eig5 02 en 9 zijne lat]e p]iode moe/ ma> al te dikwijls de hoog]e gee/elijke opvatt+1 de ideale my/ieke zijde d] kun/ voor dez5 pla/is*5 z9 op d5 a*t]grond tr$54 ,9 zijn ,laat/e ,oordeel is dit 9 /]ke mate het geval3 hi] bespeurt ge nog sle*ts de kiem51 de e]/e aanvang5 dez] ri*t+1 die 9 h>e v]d]e ontwikkel+1 de groote monum5tale kun/ t5 v]d]ve heeft gevo]d4 ,uit dit oogpunt bes*\wd1 maakt deze groots*e s*epp+ van ,mi*el-,angelo1 s*i] het v]hev5/e kun/w]k1 ooit door m5s*5h&5 v]va>digd1 e5 bijna tragis*5 indruk4 ,de ruimte van het eig5lijke plafond heeft de kun/5a> v]deeld 9 neg5 vakk51 ongelijk 9 grootte--groote en vijf kle9]e--die ev5 zoovele voor/ell+5 bevatt51 aan de e]/e ho(d/ukk5 van het boek ,g5esis ontle5d4 ,deze compositin zijn bijna met niets te v]gelijk52 door h>e wond]volle groo!id hebb5 zij ind]daad iets bov5m5s*elijks3 de volle wet5s*ap en kun/va>digheid van e5 ,phidias1 gepa>d aan de hooge bijbels*e inspiratie en d5 onnavolgb>5 e5v\d d] oorspronkelijke conceptin4 ,al _h de gewijde s*rijv] van deze we]galooze e]/e ho(d/ukk5 van ,g5esis zelf zijn s*epp+sv]haal gellu/re]d1 hij z\ het niet &]s hebb5 kunn5 do52 ja1 bij het aans*\w5 dez] w]k5 gevoelt ge1 me] dan ooit1 dat de wa>a*tige kun/5a> e5 s*epp] is ond] ,god1 de v]tolk] d] v]borg5 ,godsg$a*te 9 aans*\welijk5 vorm4 ,de mod]ne kun/ heeft miss*i5 niets opgelev]d1 wat met deze fresko's op e5e lijn kan word5 ge/eld1 zek] niets wat da>bov5 /aat4--,dit held5di*t 9 neg5 zang5 beg9t aan het e9de d] kapel1 bov5 het ,laat/e ,oordeel1 met de ,s*epp+ van het li*t1 gevolgd door de ,s*epp+ van zon en maan en van het veldgewas en het geboomte1 en door e5e voor/ell+ van d5 ,gee/ ,gods zwev5de ov] de wat]54 ,e5e eig5lijke bes*rijv+ van deze wond]b>e compositin is onmogelijk3 ,mi*el-,angelo heeft zi* hi] gewaagd aan hetge51 na> alle b]ek5+1 bov5 het b]eik d] m5s*elijke kra*t s*e5 te ligg5 en wat dan ind]daad ook alle5 door e5 g5ie van zijne gehalte kon word5 beproefd4 ,laat de ov]weldig5de indruk dez] /\te s*epp+5 getuig5 hoe hij slaagde4 ,voor zoov] het mogelijk is1 de eeuwige ,godheid 9 m5s*elijke g$aante af te beeld51 m5s*elijk voor te /ell51 heeft ,mi*el-,angelo dit g$aan3 hij heeft e5 beeld ges*ap51 dat al?ans door zijne onuitsprekelijke v]hev5heid en maje/eit1 to* zoo v] v]wijd]d van olympis*e onv]s*illigheid en zelfg5oegzaamheid1 niet al te ze] b5$5 de voor/ell+ blijft1 die de gee/ zi* van d5 ,vad] 9 de hemel5 vormt4--,dan volgt1 als vi]de zang van dez5 hemels*5 epos1 de ,s*epp+ van ,adam1 d5 e]/5 m5s*4 ,da> ligt hij1 uitge/rekt teg5 de hell+ e5s heuvels1 als aan d5 zoom d] jonge planeet1 naakt op d5 naakt5 bodem1 wa>uit hij zooev5 geboetse]d w]d2 da> ligt hij1 9 zijne onv]gelijkelijke1 onv]gankelijke s*oonheid de type d] hoog/e m5s*elijke volkom5heid3 e5 beeld1 zoo he]lijk dat1 volg5s de uitspraak van ,cornelius1 na ,phidias ge5 twe$e da>aan gelijk is v]va>digd geword54 ,wat treff5de uitdrukk+ op dat gelaat1 wa>op ge de kiem5de g$a*te lee/1 wa> de dankb>e bewond]+ zi* aanvankelijk oplo/ 9 e5 geb$2 dat gelaat1 met zoo k9d]lijk5 e5v\d1 zoo ro]5d naeve te$]heid geke]d na> d5 ,god1 die d5 gee/ des lev5s 9 dez5 volhe]lijk5 vorm uit/ortte4 ,door e5e donk]e1 wuiv5de drap]ie omgev51 g$rag5 door e5 groep engel51 zweeft ,god de ,vad] door de one9dige ruimte2 de a>de nad]5de zond] ha> aan te rak51 /rekt ,hij zijne h& uit na> d5 m5s*1 die van zijne zijde ev5ze] de h& na> zijn ,s*epp] uit/rekt1 zoodat de beide v+]s elk&] g5oegzaam rak53 symbool van de m$$eel+ des gee/elijk5 lev5s4 ,de liefelijke1 bem9nelijke figur5 d] engel51 he]lijke1 la*5de1 naeve k9d]kopjes1 met ro]5de te$]heid rondom d5 ,alma*tige gegroept en door dezelfde drap]ie omgev5--het is als s*ol5 zij v]tr\welijk 9 e5 ne/--v]hoog5 niet alle5 de he]lijke maje/eit van d5 ,s*epp]1 ma> meld5 tev5s en op de ro]5d/e wijze de groote liefde des ,vad]s4 ,deze lev5svolle1 dramatis*e groep 9 de lu*t doet nog te treff5d] de vol/rekte e5zaamheid uitkom5 van ,adam1 d5 e]/5 bewon] d] a>de1 da> n$]ligg5de op die kale naakte hell+1 die door niets de a&a*t afleidt van de e]/e h>monis*e beweg+1 d5 e]/5 zielvoll5 blik1 de e]/e kiem5de g$a*te van d5 e]/5 m5s*1 alle5 teg5ov] zijn ,god4444 ,de oude s*ild]s en de mee/]s onz] holl&s*e s*ool z\d5 hi] ongetwijfeld e5e gans*e m5ag]ie en e5 voll$ig5 plant5tu9 hebb5 aangebra*t3 ,mi*el-,angelo1 niets dan d5 ,s*epp] en zijn beelddrag]4444 ,niet zond] grond hebb5 de mee/ bevoegde kun/re*t]s deze fresko als het uitnem5d/e gewro*t d] s*ild]kun/ g]oemd1 onv]gelijkelijk door d5 adel d] g$a*te1 d5 v]hev5 /ijl1 de ma*tige1 aangrijp5de pozie d] voor/ell+4--,ma> niet m9d] s*oon1 niet m9d] diepz9nig is de volg5de zang3 de ,s*epp+ d] vr\w1 die1 uit d5 slap5d5 ,adam g5om51 zi* met e5e onbes*rijfelijke bevallige beweg+1 tot d5 ,s*epp] neigt en ha> saamgev\w5 h&5 bidd5d tot ,hem opheft4 ,god de ,vad]1 9 e5 wijd5 mantel g$rape]d1 /aat voor ha>1 ern/ig1 pe9z5d3 op dat v]hev5 gelaat zweeft e5e uitdrukk+ van weemo$1 van sm>t bijna3 de gans*e toekom/1 aan de daad di] vr\w va/geknoopt1 ontrolt zi* voor d5 goddelijk5 blik1 de gans*e lange reeks d] eeuw5 met al ha> jamm]5 en ell5d51 die va/ nad]51 t]wijl de e]/e m5s* 9 argelooz5 slaap v]zonk5 ligt4 ,de volg5de fresko v]beeldt de e]/e zonde en h>e onmiddellijke gevolg53 zij /elt d5 ,val en de ,v]drijv+ uit het ,p>adijs voor4 ,9 het midd5 d] s*ild]ij /aat de noodlottige boom d] k5nisse des go$s en des kwaads2 aan d5 voet des booms zit ,eva ne]gehurkt1 en w5dt het s*oone gelaat om na> de slang1 die ha> d5 appel to]eikt4 ,adam /aat voor ha>1 en plukt met eig5 h& de doodelijke vru*t4 ,ma> deze slang--zie1 de kun/5a> gaf ha> e5e dubbele ge/alte3 het ho(d en het bov5lijf e5] vr\w1 uitloop5de 9 het li*aam e5] slang4 ,begrijpt ge de diepz9nige g$a*te1 die deze beide vr\w5ge/alt5--beid51 ma> op v]s*ill5de wijze uitnem5d s*oon--dus naa/ elk&] plaat/e1 en de onuitsprekelijk v]hev51 beteek5isvolle my! van ,g5esis aldus 9 ha> w>5 z9 v]tolkte8 ,wa>toe deze raadsela*tige ge/alte8 ,is niet de vr\w1 zelf e5maal voor de v]zoek+ bezwek51 zelf d] zonde t5 prooi geword51 e5e sir5e1 die met onw$]/aanb>e ma*t w]kzaam is tot v]leid58 ,en heeft ,mi*el-,angelo hi] niet met onb$riegelijke wa>heid voor alle tijd5 de dubbele type d] vr\w geteek5d3 de re9e ,eva1 die innig aan d5 man v]bond51 h>e ziele 9 aanbidd+ opheft tot d5 ,s*epp] en 9 h>e aanbidd+ d5 man zelf met zi* opvo]t2 en de om d5 v]leidelijk5 boom gesl+]de sir5e1 wi] vlei5d1 leug5a*tig woord1 wi] v]vo]5de blik en v]lokk5de s*oonheid d5 man 9 het v]d]f /ort58--,onmiddellijk nev5s de ov]tr$+ de /raf3 aan de &]e zijde van d5 boom ziet ge ,adam en ,eva1 door d5 engel met het wrek5de zwa>d uit het p>adijs g$rev53 de m5s*heid gaat ha> lang51 moeilijk5 pelgrim/o*t beg9n51 d5 bitt]5 to*t t] h]v9d+ van het v]lor5 p>adijs4 ,de drie nu volg5de tafreel51 de laat/e van de reeks1 v]hal5 van de e]/e s*r$5 op dez5 weg d] ball+s*ap2 het zijn3 ,noa*s ,(f]1 de ,zondvlo$ en ,noa*s ,dronk5s*ap1 alle drie niet m9d] voortreffelijk van g$a*te en uitvo]+1 al miss5 ze de diepz9nige v]hev5heid d] vorige fresko's1 wa>voor ook ditmaal het ond]w]p zi* m9d] le5de4 ,deze fresko's hebb5 natuurlijk e5e symbolis*e beteek5is1 ev5ze] als de vi] voor/ell+5 9 de vi] hoek51 de uitr$d+5 van het volk ,gods afbeeld5de4 ,hi] ziet ge3 de ,kop]5 slang 9 de ,woe/ijn1 de ,v]hoog+ van ,e/h] 7type van ,m>ia7 en ,hamans val3 ,judi? met het af geh\w5 ho(d van ,holoph]nes2 en ,david ,golia? v]sla&e4 ,ik heb gepoogd u e5igsz9s e5 d5kbeeld te gev5 van d5 rijkdom en de s*oonheid van dit wond]b>e gewelf d] ,sixtijns*e kapel1 ma> gevoel zelf dat mijne woord5 niet 9 /aat zijn1 ook ma> van v]re de he]lijkheid dez] kun/s*epp+ nabij te kom54 ,do* welke woord5 z\d5 dat v]mog58 ,het is onmogelijk1 door enkele bes*rijv+ d5 indruk te do5 gevoel51 di5 dit gewelf1 e5 he]lijk5 m>m]5 tempel gelijk1 op d5 aans*\w] maakt4 ,als langs de w&5 van di5 tempel ges*a>d1 zitt5 da> de kolossale ge/alt5 d] zev5 pr(et5 en vijf sibyll51 de tolk5 en v]kondig]s1 9 de joods*e en de heid5s*e w]eld1 van het heil dat zij1 9 half begrep5 droom5 en visio551 aans*\wd54 ,en 9 d5 tempel zelf1 tuss*5 zijn met de he]lijk/e ge/alt5 gesi]de bog51 ontroll5 zi* da>1 9 bov5a>ds*e s*oonheid en maje/eit1 de v]s*ill5de episod5 van het groote w]elddrama1 wa>9 deze drie groote g$a*t5 op d5 voorgrond tr$53 de s*epp+ van d5 m5s* na> gods beeld1 de val1 de aan/a&e v]loss+4 ,dit !ma wordt dan v]d] opgevat en voortgezet 9 de fresko's langs d5 w&1 om e9delijk zijne volkom5e oploss+ te v9d5 9 het ontzaglijke w]eldg]i*t1 dat voor eeuwig s*eid+ maakt tuss*5 de k9d]5 des li*ts en de k9d]5 d] dui/]nis4 ,en da>1 b5$5 9 de kapel1 /aat dat e5v\dige alta>1 wa>op dagelijks het groote my/]ie d] liefde wordt h]da*t en symbolis* h]haald3 ,god zi* m$$eel5de aan de m5s*heid1 zi* zelf gev5de om ha> te beh\d54444 ,wa> eld]s is e5e twe$e plek te v9d51 dus e]wa>dig en gewijd8 ,wa> eld]s heeft de arme1 hop5de1 wor/el5de m5s*heid h>e hoog/e ideal51 h>e heilig/e aspiratin1 ha> innig/ lev51 9 s*oon] vorm51 9 he]lijk] symbol51 uitgesprok5 en v]aans*\welijkt8 ,voorwa>1 ze is 9 dubbel5 z9 heilige grond1 deze ,sixtijns*e kapel6 ,voor de maje/eit van het w]k1 voor de diepe g$a*t5 en a&o5+5 die het opwekt1 tre$t de w]kman t]ug3 to* v]get5 wij ook hem niet4 ,de groote mee/]1 de titan d] ,r5aissance1 bra*t niet m9d] dan twaalf j>5 van zijn lev5 9 deze kapel door3 vi] j>5 lang arbeidde de jonge man 9 de volle friss*e kra*t des lev5s aan het gewelf2 a*t j>5 lang arbeidde1 ruim tw9tig j>5 lat]1 de nog onv]zwakte grijsa>d aan zijn w]eldg]i*t4 ,en hoe hij arbeidde1 hoe hij zijne gans*e ziel da>9 uit/ortte1 9 welke mate zijn arbeid hem ern/1 heilige ern/ 03 e5 enkele blik bijna is re$s voldo5de om u da>van te ov]tuig51 en diep] /udie zal het u /e$s me] do5 gevoel54 ,voorwa>1 voor dez5 man en voor zijne tijdg5oot5 en gee/v]want51 0 de kun/ iets me] dan e5 spel1 me] dan e5e g$a*telooze /reel+ d] z9n56 ,,ix4 ,de bov5v]diep+ van d5 zuidelijk5 vleugel van het vatikaan behoort aan ,raphal en zijne le]l+54 ,de kam]s ( ,/anze zijn de sle*t +]i*te en onbewoonb>e v]trekk51 die ,julius ,,ii1 bov5 de app>tem5t5 ,borgia1 voor zi* 9 orde liet br5g52 de loges ( ,loggie1 door ,bramante begonn51 zijn e5e lange1 9 d]ti5 vakk5 v]deelde gal]ij1 s$]t #aeae ond] toezi*t van ,raphal voltooid en door hem en zijne le]l+5 bes*ild]d4 ,alvor5s wij de loges b9n5tr$51 w5d5 wij ons e*t] na> e5e soort van voorzaal1 de ,/anza de' ,*i>oscuri g5oemd1 en da> na> e5e smalle deur1 bijna altijd geslot51 ma> die e5 cu/ode ontsluit5 zal3 zij geeft d5 toegang tot e5e kle9e kapel1 die de mee/e reizig]s ongem]kt voorbijgaan1 en die to* de oud/e fresko's d] flor5tijns*e s*ool bevat1 welke nog 9 het vatikaan zijn ov]geblev54 ,aan welk gelukkig toeval heeft deze aan ,san-,lor5zo gewijde kapel het te dank51 dat ,julius ,,ii1 die 9 de aangr5z5de app>tem5t5 de s*ild]ij5 van ,luca ,signorelli en ,p]ug9o1 op e5e enkele na1 liet v]nietig51 ha> spa>de8 ,wa>om hebb5 ,leo ,x1 ,clem5s ,,vii en hunne opvolg]s het w]k van d5 ,beato ,angelico1 dat to* met d5 to5 he]s*5d5 smaak zooze] /re$1 ontzi58 ,ik weet het niet1 ma> b5 dankba> dat het aldus ges*i$ is4 ,fra ,angelico da ,fiesole begon zijn arbeid 9 die kapel ond] de rege]+ van ,eug5ius ,,iv4 ,het 0 dus wel wa>s*ijnlijk 9 deze kapel1 dat de paus1 die als a>tsbiss*op van ,sina met fra ,giovanni 9 ,toskane k5nis _h gemaakt en zijn vri5d 01 zi* 9 de aans*\w+ van d5 arbeid des vrom5 kun/5a>s kwam v]pooz5 van de zorg5 en beslomm]+5 zijn] moeitevolle1 onru/ige rege]+4 ,zoo gebeurde het ook e5s op zek]5 dag1 nadat de a>tsbiss*op van ,flor5ce ov]l$5 01 dat de heilige vad] d5 monnik-s*ild] kwam opzoek51 en hem p]soonlijk de v]rass5de tijd+ m$$eelde1 dat hij hem tot a>tsbiss*op van ,flor5ce _h b5oemd4 ,ge ziet 9 uwe v]beeld+ d5 n$]ig5 kun/5a>1 zijne eig5e kra*t5 wantr\w5de en aan zijne kun/ gehe*t1 zijne p5seel5 van s*rik uit de h&5 lat5de vall51 en haa/ig van zijne /ellage afdal5de1 om zi* aan de voet5 van d5 paus te w]p51 en hem met tran5 9 de oog5 te smeek51 e5 zoo zw>5 la/ niet zijn zwakk5 s*\d]5 op te lad54444 ,de heilige vad] hield vol1 en gaf niet toe1 dan nadat de monnik hem e5 &] _h aangewez51 zoo hooge e]e bet] wa>dig1 e5 man1 uitmunt5de 9 vroomheid en liefde tot de arm51 e5 oud5 m$ebro$] uit het kloo/] van ,san-,m>co te ,flor5ce1 fra ,antonio ,p]ozzi1 de roem van het kloo/]4444 ,en ,eug5ius volgde di5 raad op1 en plaat/e op d5 biss*oppelijk5 zetel van ,flor5ze d5 vri5d van fra ,angelico1 di5 ,adriaan ,,vi lat] ond] de heilig5 d] k]k opnam4 ,nog e5 &]e opp]prie/]1 ,nicolaas ,v1 de w>e grondlegg] d] he]lijkh$5 van het vatikaan1 heeft m5ig uur 9 dit bidv]trek geslet51 m$e 9 gezels*ap van fra ,angelico1 zijn voormalig5 m$ebro$] bij de dom9ikan5 van ,flor5ce4 ,t]wijl de monnik zijne p5seel5 hante]de1 w]d5 da> de veelomvatt5de plann5 besprok5 voor d5 h]b\w van ,s9t-,piet]1 voor de /i*t+ d] vatikaans*e biblio!ek1 voor de v]e5ig+ van alle intellectueele kra*t5 van het we/5 9 de eeuwige /ad4 ,da> is zek] m5ige zu*t uit d5 beklemd5 boezem opg]ez51 welli*t m5ige traan ges*reid bij de g$a*te aan de jamm]lijke v]deeldheid d] k]k1 aan de dreig5de teek55 des tijds1 aan het geweldig voortdr+5 van d5 islam1 door het *ri/elijk ,europa1 9 w]kelooze en ma*telooze v]baz+1 aangezi54 ,a*1 de he]lijke dag5 d] krui/o*t51 de dag5 van gelo( en heilige gee/drift1 w>5 voor imm] voorbij6 ,de paus5 w>5 bijna de e5ig51 die d5 ontzett5d5 ern/ van het oog5blik begrep52 to5 hij1 9 #adej1 de$ wat hij kon om de ond]l+ v]deelde vor/5 tot e5e ka?olieke ligue te v]e5ig51 voorspelde ,nikolaas aan de ,griek51 dat1 zoo b9n5 drie zom]s de vijgeboom ge5 vru*t5 droeg1 hij bij d5 wortel z\ word5 afgeh\w54444 ,drie j>5 lat] hield ,mahom$ ,,ii zijn into*t 9 ,con/ant9opel3 de paus alle5 _h e5e kle9e vloot d]wa>ts gezond51 die d5 val d] /ad niet belett5 kon4444 ,ziehi] e5e treff5de anecdote1 die dez5 paus1--zoo groot e5 m9na> en k5n] d] oude lett]51 dat hij nog op zijn /]fb$ ,god dankte1 die hem deze liefde 9 het h>t _h ge/ort--teek5t 9 al zijne bem9nelijke e5v\digheid4 ,op zek]5 dag v]liet5 de beide vri5d51 de paus en de s*ild]1 te zam5 dit ateli] om het middagmaal te gaan gebruik53 e5 gemprovise]d fee/1 want er /ond5 vlees*spijz5 op de tafel1 en die mo*t de dom9ikan] monnik niet gebruik5 zond] v]gunn+ van zijn prior4 ,groote v]leg5heid bij de aanzitt5d56 ,e9delijk maakte e5 d] kam]l+5 de opm]k+1 dat de heilige vad]1 uit de volheid zijn] ma*t1 deze v]gunn+ zelf gev5 kon4444 ,het is niet kwaad zi* deze v]hal5 en h]9n]+5 voor d5 gee/ te roep51 als ge voor de fresko's van d5 voortreffelijk5 bro$] /aat3 ge zult ze er te bet] om begrijp54 ,zo zijn hi] t5 getale van elf3 zes da>van zijn gewijd aan het lev5 van ,s9t-,/ephanus2 de vijf &]5 aan dat van ,s9t-,laur5s4 ,de zes e]/5 /ell5 voor2 de wijd+ van ,/ephanus tot diak51 door ,petrus1 9 teg5woordigheid d] apo/el52 de uitdeel+ d] aalmoez52 ,/ephanus' pr$ik+ voor het volk2 zijn v]hoor voor d5 joods*5 raad2 zijn gang na> de /rafplaats en de /e5ig+4 ,de vijf fresko's1 wa>op episod5 uit het lev5 van ,s9t-,laur5s zijn voorge/eld1 zijn de teg5hang]s d] vorig54 ,zij /ell5 voor3 de wijd+ van ,laur5tius tot diak5 door paus ,sixtus ,,ii2 de ov]gave van d5 s*at d] k]k1 door d5 9 de gevang5is geworp5 paus aan d5 diak52 ,s9t-,laur5tius1 dez5 s*at ond] de arm5 v]deel5de2 het v]hoor van ,s9t-,laur5s voor keiz] ,decius2 en zijn m>teldood4 ,deze fresko's zijn wa>s*ijnlijk lat] dan de &]5 v]va>digd2 de bijkans ze/igj>ige kun/5a> toont zi* hi] nog 9 zijne volle1 onv]zwakte kra*t2 zij zijn met va/e h& uitgevo]d2 de mise-en-scne is uitvo]ig] en de invlo$ d] /udie van de antiek5 is onmisk5ba>4 ,de me]d]e zorg aan de uitvo]+1 aan de te*niek1 aan de1 om het zoo e5s te noem51 uitw5dige zijde d] kun/ be/e$1 s*aadt bij dez5 mee/] e*t] niet aan de v]hev51 weldadige uitdrukk+1 aan de za*te1 te$]e1 innig-my/ieke pozie1 aan de friss*e naeveteit1 die ov] al zijne s*epp+5 als e5 geurige morg5dauw ligt v]spreid4 ,mi*el-,angelo v]teg5woordigt de kra*t van het g5ie2 ,raphal de h>monie d] volkom5 s*oone vorm52 fra ,angelico het godsdi5/ig ideaal4 ,het bezoek dez] kle9e1 /ille kapel1 wa> alles vr$e en kalmte des gemo$s ademt1 is e5e voortreffelijke voorb]eid+ voor het bezoek 9 de loges en /anz5 wa> ge ,raphal zult zi5 9 bijna al zijne he]lijkheid4 ,de ,loggia is1 zooals de naam a&uidt1 e5e groote1 oorspronkelijk op5e gal]ij1 die op het b9n5ple9 van ,s9t-,damasus uitziet2 zij is door arkad5 9 d]ti5 vakk5 ( afdeel+5 v]deeld1 die met ev5 zoovele koepels zijn g$ekt4 ,teg5woordig zijn de vroeg] op5 niss5 tuss*5 de bog5 van v5/]s voorzi51 hetge5 e5ig]mate aan het k>akt] d] gal]ij s*aadt4 ,door deze groote v5/]s /roomt e5 zee van li*t b9n51 die de onbes*rijfelijke kleur5pra*t d] ,loggie 9 bijkans oogv]bl9d5de he]lijkheid s*itt]5 doet4 ,want de gans*e lange1 hooge gal]ij is van ond] tot bov5 b$ekt met s*ild]w]k1 ornam5t51 bas-reliefs1 /ucco's1 die e5e ind]daad toov]a*tige uitw]k+ do54 ,het is e5 ov]/elp5de ov]vlo$ van lijn5 en kleur51 9 d5 weeld]ig/5 rijkdom1 9 de veelzijdig/e v]s*eid5heid3 m$aillons1 arabesk51 bloem51 vru*t51 vogel51 /ucco's1 bas-reliefs2 e5e bonte m5gel+1 en to* te zam5 e5e h>monis*e e5heid vorm5de4 ,de wond]s*oone decoratie dez] ,loggie is het w]k1 deels van ,raphal zelf1 ma> voor v]reweg het groot/e g$eelte van zijne le]l+51 die ev5wel ond] zijne onmiddelijke leid+ w]kt54 ,deze le]l+51 wa>ond] kun/5a>s als ,giulio ,romano1 ,giovanni da ,ud9e1 ,pi]9o del ,vaga1 ,francesco ,p5ni1 die zelf uitnem5de mee/]s en ho(d5 van s*ol5 zijn geword51 w>5 ze] talrijk3 ,vas>i v]zek]t ons1 dat ,raphal door e5 /oet van vijftig le]l+5 omr+d 04 ,het is dus niet te v]wond]51 dat de uitvo]+ d] rijke kun/w]k5 9 deze ,loggie niet altijd ev5 voortreffelijk is3 ma> voorzek] pleit het voor de ma*t van ,raphals g5ie en de beziel+1 die hij op zijne le]l+5 wi/ uit te oef551 dat de gans*e pra*tige decoratie zoo 9 n5 gee/ is opgevat1 van ne g$a*te doordrong54 ,m5 _h niet lang te vor5 de bad5 van ,titus opgegrav51 en da> tot dusv] onbek5de proev5 gevond5 van de decoratieve kun/ d] oud52 de motiev51 hem hi] aan de h& g$aan1 heeft ,raphal met het groot/e geluk en met fijn5 takt wet5 te gebruik51 en da>bij e5e gee/volle oorspronkelijkheid1 e5e uitdrukk+ en te$]heid des gevoels aan d5 dag gelegd1 wa>van m5 9 de oudheid miss*i5 v]geefs het voorbeeld z\ zoek54 ,9 elk d] d]ti5 koepels zijn vi] fresko's aangebra*t1 die all5 aan de bijbels*e ges*i$5is zijn ontle5d2 van deze twee-en-vijftig fresko-s*ild]ij5 bevatt5 a*t-en-ve]tig voor/ell+5 uit het ,oude ,te/am5t2 alle5 voor de vi] laat/5 is het ond]w]p aan de ,evangelin ontle5d4 ,de plaats+ dez] fresko's teg5ov] elk&]1 aan de vi] zijd5 des koepels1 wa>van het middel/e l$ig blijft1 is ze] ondoelmatig en maakt de bezi*tig+ uit]/ moeilijk4 ,wilt ge iets zi51 dan zijt ge v]pli*t1 met het ho(d zoov] mogelijk 9 d5 nek1 u twee-en-vijftig maal om te draai56 ,da> komt bij dat de s*ild]ij5 9 de loges1 ev5als die 9 de kam]s1 veel gel$5 hebb51 to51 zev5 j>5 na ,raphals dood1 ,rome door d5 ,conntable de ,b\rbon w]d be/ormd en +5om54 ,de soldat5 van ,b\rbon1 voor het groot/e deel ,duits*]s en ,lu!rs*51 g$roeg5 zi* als e*te b>b>52 zond] e5ig5 e]bi$ voor de he]lijke kun/w]k51 bes*adigd5 zij de pra*tige gal]ij met hunne piek5 en helleba>d51 en legd5 vuur aan 9 de loges1 9 de ,/anze6 ,de re/auratie d] s*ild]ij5 9 de loges w]d aan ,seba/iaan del ,piombo toev]tr\wd1 en viel zoo sle*t uit1 dat ,titiaan1 to5 hij 9 #aede de ,loggie bezo*t1 ond] geleide van zijn l&g5oot ,seba/iaan del ,piombo1 v]ontwa>digd vroeg1 welke b>ba> zoo he]lijke w]k5 _h onte]d8 ,seba/iaan bleef het antwoord s*uldig1 en1 zegt ,b5v5uto ,cell9i 9 zijne g$5ks*rift53 rimase v]am5te ,,del ,,piombo4 ,het 0 e5e geva>lijke taak om1 na ,mi*el-,angelo1 d5 ,bijbel te will5 illu/re]51 en met "n de s*epp+sges*i$5is3 to* heeft ,raphal die taak ond]nom51 en mag zijn w]k naa/ dat van d5 groot5 mee/] word5 g5oemd4 ,hij _h da>bij te wor/el5 met de kle9e afmet+5 zijn] s*ild]ij51 ma> v]mo*t nog?ans ind]daad groot te zijn en v]hev5 composities te s*epp54 ,de twee-en-vijftig fresko's zijn ev5wel ma> voor e5 g]+ deel van zijne h&1 al mog5 wij aannem5 dat hij voor bijkans all5 de oorspronkelijke s*ets5 ontwi]p1 die dan v]d] door zijne le]l+5 w]d5 uitgew]kt4 ,het is hoog/ moeilijk met jui/heid te bepal51 wie de v]va>dig]s d] v]s*ill5de fresko's zijn3 ,giulio ,romano1 ,p5ni1 ,pellegr9o da ,mod5a en ,pi]9o del ,vaga zijn wel de voornaam/e m$e>beid]s van d5 mee/] gewee/2 vooral de e]/e1 van wi5 e5ige d] be/e /ukk5 afkom/ig zijn4 ,er kan natuurlijk ge5e sprake van zijn1 deze twee-en-vijftig s*ild]ij51 de zoog5aamde ,bijbel van ,raphal1 /uk voor /uk1 te gaan bes*rijv52 ook e5e bes*rijv+ van sommig5 z\1 zond] afbeeld+1 niet veel bat54 ,de ond]w]p5 zijn to* mee/ all5 algeme5 bek5d2 de voortreffelijkheid ligt 9 de wijze van uitvo]+1 me] nog dan 9 de diepe g$a*te2 en om aan deze re*t te lat5 w$]v>5 is aans*\w+1 zoo niet van het orig9eel1 dan to* van e5e go$e kopie1 noodig4 ,bov5di5 mog5 wij ons te e] ontslag5 rek55 van de uitvo]ige bes*rijv+ dez] loges1 da> wij lang] d5k5 te v]toev5 9 de ,/anze ( kam]s1 het eig5lijke heiligdom van ,raphals kun/1 voor hem1 wat de ,sixtijns*e kapel voor ,mi*el-,angelo is4 ,laat ons d]wa>ts gaan4 ,beg9n5 wij met de zaal1 aan welke1 zo[el uit e5 *ronologis* als uit e5 arti/iek oogpunt1 de e]/e plaats toekomt3 de dusg5aamde ,/anza della ,segnatura4 ,to5 ,raphal 9 #aejh te ,rome kwam1 droeg paus ,julius ,,ii d5 to5maals vijf-en-tw9tigj>ig5 kun/5a> 9 de e]/e plaats de v]si]+ dez] zaal op1 aldus geheet5 omdat e5 d] hoog]e gee/elijke g]e*t%ov5 da> zijne zitt+5 hield1 en de paus da> de /ukk51 die hem w]d5 voorgelegd1 door zijne ond]teek5+ bekra*tigde4 ,het 0 om niets m9d] te do5 dan om e5e symbolis*e voor/ell+ van geheel het gee/elijk lev5 d] m5s*heid1 zi* ontwikkel5de ond] de ho$e en leid+ d] mo$]k]k en m$ew]k5de tot h>e he]lijkheid3 e5e taak1 wa>bij de jeugdige mee/] zijn eig5 weg moe/ gaan en ge5 voorbeeld5 _h1 die hij volg5 kon4 ,zi5 wij1 hoe hij zi* van die taak gekwet5 heeft4 ,vi] groote taf]eel5 b$ekk5 de vi] w&54 ,het e]/e en voornaam/e1 het h>t en het beziel5d middelpunt van al de &]51 van geheel de he]lijke decoratie1 is de v]ke]delijk dusg5aamde ,disputa del ,sacram5to3 het geldt hi] imm]s ge5 twi/1 ma> veelme] e5e volkom5e h>monie4 ,hoe zal ik u e5 getr\w d5kbeeld van deze wond]s*oone conceptie gev58 ,de grondg$a*te d] s*ild]ij is de op v]s*ill5de wijze zi* op5b>5de geloovige geme5s*ap met het heilig sacram5t1 als de gee/elijke v]e5ig+ van het goddelijk ,wez5 met de geme5te3 het beeld van de lev5de teg5woordigheid ,gods 9 de /rijd5de en de triomfe]5de k]k4 ,dunkt u deze g$a*te te ab/ract1 te metaphysis*1 onges*ikt voor de pla/is*e kun/8 ,het w>e niet te v]wond]51 gewoon als wij zijn dat de kun/1 9 onze dag5 en vooral 9 ons l&1 zi* ma> we9ig v]heft bov5 de mee/ gewone sfe] des all$aags*5 lev5s en zi* vooral zorgvuldig v]re h\dt van hetge51 hetzij van d5 kun/5a>1 hetzij van d5 aans*\w]1 e5ige inspann+ d] g$a*te vord]5 z\4 ,ma> 9 de ze/i5de eeuw1 to5 de d+5 d] gee/elijke w]eld nog niet door de zoog5aamde w]kelijkh$5 des praktis*5 lev5s w>5 v]drong5 en na> het s*em]5d gebi$ d] mogelijkh$5 en hypo!s5 v]wez52 to5 de m5s*5 nog voor dusg5aamd metaphysis*e vrag5 z9 en h>t hadd51 die v]/ond5 en ze gewi*tig g5oeg a*tt5 om da>aan e5 voornaam deel hunn] belang/ell+ te s*5k52--9 de ze/i5de eeuw be/ond no* deze s*room1 no* deze onvatba>heid4 ,de tijdg5oot5 van ,mi*el-,angelo en ,raphal1 al mo*t hun ook de beteek5is van enkele bijzond]h$51 de symboliek van sommige details ontsnapp51 begrep5 ze] go$ de ho(dg$a*te1 die 9 de diepz9nige s*epp+5 dez] groote mee/]s 0 n$]gelegd4 ,en zoo voor ons deze taal veel van h>e duidelijkheid v]lor5 heeft1--welnu1 lat5 wij ons voor e5 enkele maal losmak5 van de bes*\w+ van rook5de bo]5 en viss*]s1 van keuk5meid5 en kam5i]s1 van h(jesjuffr\w5 en aangekle$e popp51 van koei5 en katt5 en kipp52 en tra*t5 wij e5s te begrijp51 wat e5 g5ie als ,raphal ons t5 aanzi5 van de hoog/e lev5svrag5 te zegg5 heeft4 ,9 het midd51 bov5 aan d5 r& d] s*ild]ij1 ziet ge ,god d5 ,vad]1 wi5s woord s*epp5d en h]s*epp5d de gans*e /(felijke en gee/elijke w]eld draagt1 v]vult1 bezielt2 engel5 omzwev5 hem4 ,iets lag]1 ,*ri/us1 ,god de ,zoon1 met de teek55 van zijn v]zo55d lijd5 en /]v51 t] w$]zijde1 9 aanbidd5de h\d+1 omgev5 door de twee e]/e getuig5 van zijn lev5 op a>de3 de heilige-maagd en ,johannes de ,doop]4 ,w$]om iets lag]1 ,god de ,heilige ,gee/1 9 de g$aante e5] ,duive1 n$]zwev5de na> de a>de1 en omgev5 door vi] bevallige engel5figur51 die de vi] geop5de ,evangelin drag54 ,deze goddelijke groep 9 de wolk5 blijft da> niet afgezond]d3 e5 /raal van het li*t des ,heilig5 ,gee/es daalt n$] op het sacram5t1 op het alta> geplaat/1 dat van ond]5 het midd5 d] s*ild]ij inneemt4 ,het is onmogelijk het s*ijnba> zoo ab/racte en--ook voor wi5 er niet aan gelo(t--zoo v]hev5 diepz9nige le]/uk d] ,eu*>i/ie1 op e5v\dig] en aangrijp5d] wijze voor te /ell54 ,de ,jacobsladd]1 die d5 hemel met de a>de v]b9dt1 /aat opg]i*t3 ,god woont ond] de m5s*54 ,en zie1 vel5 re$s zijn langs di5 ladd] opge/eg52 vel5 hebb5 re$s 9 die geme5s*ap met ,god de kiem des nieuw5 lev5s ontvang51 die zi* e]/ da>bov51 9 de hoog]e w]eld1 t5 volle ontplooit4 ,nev5s de he]lijke groep d] goddelijke ,drieenheid1 s*>5 zi*1 door li*t5de wolk5 g$rag51 de patri>*5 en pr(et51 de apo/el5 en m>tela>s des oud5 en nieuw5 v]bonds4 ,t] l9k]zijde3 ,petrus met de sleutel5 des ,hemelrijks2 nev5s hem ,adam1 de e]/e zonda>2 dan ,johannes1 de ,apo/el d] liefde1 de blijde boods*ap opteek55d3 dan ,david1 de /amvad] van ,*ri/us2 dan ,/ephanus1 de e]/e blo$getuige2 en e9delijk nog e5 heilige1 half door de wolk omhuld4 ,t] re*t]zijde3 ,paulus met het zwa>d2 nev5s hem ,abraham1 de vad] d] geloovig52 ,jacobus1 de ,apo/el d] hoop2 ,mozes met de tafel5 d] wet2 ,s9t-,laur5s1 de diak52 en e9delijk ,s9t-,george1 de s*utspatroon d] ridd]s*ap1 wi] e]/e pli*t de v]d$ig+ d] k]k 04 ,zij all51 re$s d] hemels*e he]lijkheid deela*tig1 v]teg5woordig5 de zegepral5de k]k3--dit gans*e indrukwekk5de g$eelte d] s*ild]ij is als het w>e e5e v]tolk+ van de e]/e /r(5 van di5 pra*tig5 al\d5 hymnus ,te ,deum laudamus4444 ,en nu1 da> b5$5 h]haalt zi* hetzelfde tooneel4 ,gelijk da>bov5 om de ,godheid zelf1 de v]he]lijkte getuig5 d] wa>heid1 zoo zijn hi] op a>de1 rondom het heilig sacram5t1 als het zi*tba> teek5 van ,gods teg5woordigheid1 de le]a>s en prie/]s ges*a>d d] /rijd5de k]k1 de held5 des woords en d] g$a*te2 de kun/5a>s en wijz51 de e5v\dig5 uit het volk4 ,nev5s het alta> /aan1 op de e]/e plaats1 vi] k]kvad]s3 ,s9t-,hi]onymus en ,s9t-,gregorius de ,groote2 aan de e5e2 ,s9t-,ambrosius en ,s9t-,augu/9us aan de &]e zijde1 v]zonk5 9 de aanbidd+ van het heilig sacram5t ( 9 de ov]pe9z+ van het goddelijk my/]ie4 ,a*t] en nev5s dez5 s*>5 zi* de groote le]a>s d] k]k en d] s*ool3 ,s9t-,b]n>d1 ,petrus ,lomb>dus1 ,duns ,scotes1 ,?omas van ,aqu9o1 ,s9t-,bonav5tura1 ,innoc5tius ,,iii4 ,ond] de di*t]s en d5k]s komt de e]/e plaats toe aan ,dante1 d5 kon9klijk5 zang]1 d5 groot/5 di*t] d] *ri/5heid2 v]d] ziet ge hi] ,savon>ola1 fra ,angelico1 en voorts e5e gans*e s*a> van gele]d51 gee/elijk51 jongel+51 mann51 half 9 de s*em]5de v]te v]lor51 ma> to* all5 met e5e bepaalde b$oel+ da> geplaat/4 ,want1 zoo ge de v]s*ill5de figur5 en groep5 me] van nabij beziet1 zult ge bespeur5 dat zij elk1 door h\d+1 plaats+ ( bezigheid1 e5e bijzond]e s*ake]+ d] ne algeme5e g$a*te moet5 voor/ell53 e5 rijkdom van fantazie en v9d+skra*t1 die welhaa/ ons begrip te bov5 gaat4 ,zi$a> e5e ze] flauwe s*ets van deze wond]volle s*ild]ij1 na> het oordeel van bevoegde re*t]s het voortreffelijk/e wat ,raphal ooit heeft voortgebra*t1 en ze] zek] t5 volle wa>dig naa/ de mee/ v]hev5 s*epp+5 van ,mi*el-,angelo te word5 ge/eld4 ,welk e5 nig oog5blik 9 de ges*i$5is d] kun/1 to5 deze beide g5in 9 dit vatikaan te zam5 arbeidd53 de e5e aan het gewelf d] ,sixtijns*e kapel1 de &] aan de ,/anza del la ,segnatura6 ,de &]e s*ild]ij5 dez] zaal zull5 welli*t1 gemakkelijk] begrep5 word54 ,to* vorm5 zij met het zooev5 bes*rev5e e5e onv]brekelijke e5heid1 wa>9 niet e5 enkele s*akel kan word5 gemi/4 ,met elk&] illu/re]5 zij het lev5 d] m5s*elijke ziel1 9 h>e vi] hoog/e uit+53 de godsdi5/1 de wijsbege]te1 de pozie en het re*t4 ,teg5ov] de godsdi5/--de ,disputa--prijkt de apo!ose d] wijsbege]te--de ,s*ool van ,a!ne3 het humanisme d] klassieke w]eld teg5ov] het gelo( d] *ri/elijke2 hi] het zoek5 na> de wa>heid1 da> de aanbidd+ en toeig5+ d] gegev5 wa>heid4 ,9 e5 pra*tig5 tempel zijn1 9 held]e1 fijndoorda*te groepe]+51 de ho(dri*t+5 d] helle5s*e philosophie1 9 h>e voornaam/e typ51 afgebeeld3 op d5 voorgrond de korypheen d] natuurwet5s*ap1 op d5 a*t]grond1 op e5e v]hev5heid1 de uitnem5d/e v]teg5woordig]s van de hoog]e wet5s*ap des gee/es4 ,9 het midd51 ond] d5 koepel1 /aan de twee groote leid]s d] grieks*e wijsbege]te1 ,plato en ,ari/oteles3 de e]/e met de re*t]h& t5 hemel wijz5de1 wa> de eeuwige idee troont1 wa>van deze zi*tb>e1 voorbijga&e w]eld sle*ts e5e onvolkom5 afs*aduw+ is2 de &]1 na> de a>de wijz5de1 als d5 va/5 bodem d] w]kelijkheid4 ,om h5 he5 groepe]5 zi* de v]s*ill5de s*ol53 ja1 het gans*e gee/elijke en intellectuele lev5 d] oude w]eld is hi]1 9 z9rijke en bevallige groep51 met onnavolgb>e wa>heid voorge/eld4 ,de bes*ikb>e ruimte v]bi$t ons1 al deze groep5 te analyse]5 en de nam5 d] voorge/elde p]son51 wa>van sommig5 bov5di5 twijfela*tig zijn1 te noem52 ge z\dt er ook we9ig aan hebb51 zoo ge het /uk zelf niet voor u hadt4 ,e5 enkel woord tot toeli*t+ van de he]lijk s*oone groep d] ma!matici1 wa>van e5e afbeeld+ hi]nev5s gaat4 ,de mee/]1 die1 voorov] gebukt1 ma!matis*e figur5 teek5t1 is ,ar*im$es--het portret is dat van ,bramante--omgev5 door e5ige le]l+51 die deels de bewijsvo]+ begrijp51 deels zi* inspann5 om de beteek5is da>van te vatt54 ,de s*rijv5de1 teg5 de pila> geleunde figuur op het twe$e plan is e5 eclectius2 nev5s hem1 met e5e spott5de uitdrukk+ op het k\de gelaat1 /aat ,pyrrho1 de scepticus2 de half afgew5de figuur1 9 d5 philosoph5mantel g$rape]d1 is ,ar*esilaos1 de /i*t] d] nieuwe akademie1 met h>e wa>s*ijnlijkheid-!orie4--,e5e m5igte /udin1 nog voorh&51 bewijz51 hoe ern/ig ,raphal zijne taak opvatte1 en hoeveel moeite hij zi* gaf1 om zijn arbeid tot de hoog/ mogelijke volkom5heid te br5g54 ,de ,s*ool van ,a!ne behoort dan ook zek] tot zijne uitnem5d/e s*epp+51 m]kwa>dig vooral door de gee/volle1 wa>lijk g5iale wijze1 wa>op hij de /( beh&elde1 en de v]s*ill5de ri*t+5 9 het gee/elijk lev5 d] oude w]eld 9 sprek5de typ5 en beteek5isvolle groep5 wi/ aan te duid51 zond] s*ade te do5 aan de he]lijke e5heid d] geheele voor/ell+4 ,ziehi]1 9 e5e dubbele s*ild]ij1 door e5 v5/] ges*eid51 de b$eel+ van het w]eldlijk en het gee/elijk re*t3 keiz] ,ju/9ianus aan ,trebonianus de dige/5 ov]reik5de1 en paus ,gregorius ,,ix de decretal5 aan e5 konsi/oriaal-advokaat t] h& /ell5de4 ,paus ,gregorius is gekopie]d na> ,julius ,,ii2 de beide k>d9al5 a*t] zijn zetel zijn ,johannes de ,m$ici1 lat] ,leo ,x1 en ,alex&] ,f>nse1 die als ,paulus ,,iii d5 heilig5 /oel beklom4 ,bov5 het v5/]1 e5e symbolis*e voor/ell+ van de drie ho(ddeugd51 die d5 grondslag des re*ts behoor5 te vorm53 de ,wa>heid1 met twee aangezi*t51 na> het v]l$5 en de toekom/ geke]d2 e5 g5ius h\dt ha> d5 spiegel1 e5 &] d5 fakkel voor2--de ,kra*t1 met e5 eik5tak 9 de h& 7z9spel+ op d5 gesla*tsnaam van paus ,julius ,,ii1 della ,rov]e7 en op e5 leeuw gezet52 en de ,matigheid1 met e5 teugel 9 de h&4 ,hoog]1 aan de zold]+1 het beeld d] ,g]e*tigheid1 met de diadeem gekroond1 het zwa>d 9 de re*t]-1 de weegs*aal 9 de l9k]h&4 ,en wat te zegg5 van die v]he]lijk+ d] pozie1 d5 ,p>nassus1 wa> alle groote di*t]s d] oudheid en van het ,itali d] middeleeuw5 en d] r5aissance v]e5igd zijn om ,apollo en de ,muz56 ,aan de h]lev+ d] oude lett]5 gewijd1 ademt deze pra*tige1 door he]lijke li*tv]deel+ uitmunt5de s*ild]ij geheel de gee/drift van de e]/e j>5 d] onv]gelijkelijke ze/i5de eeuw4 ,ond] de ,muz51 die 9 twee bevallige groep5 ,apollo omgev51 heeft ,raphal ook aan ,sapho e5e plaats gegund1 en wel ond] de g$aante van ,imp]ia1 e5e vr\w1 die de/ijds te ,rome ongeve] dezelfde rol speelde als ,aspasia t5 tijde van ,p]icles te ,a!ne3 e5e e*te grieks*e hetaire 9 dez5 half-klassiek5 tijd4 ,aan de voet5 van ,apollo zit e5e &]e b]oemde vr\w uit die dag51 en e5e wi] naam ge5 smet draagt3 de s*oone ,vittoria ,colonna1 e*tg5oote van d5 ,m>kies van ,pesc>o1 en lat] de vri5d91 de troo/]esse1 de zegg5de engel van ,mi*el-,angelo 9 zijn oud]dom4 ,de betrekk+ tuss*5 deze beide groote en go$e m5s*51 d5 h]os op het gebi$ d] kun/ ,mi*el-,angelo en de vor/elijke edelvr\we ,vittoria ,colonna1 is op zi* zelf e5e d] treff5d/e episod5 uit dez5 zeldzaam rijk51 s*oon5 tijd4--,hom]us en ,p9d>us1 ,virgilius en ,dante1 ,alcaeus1 ,horatius1 ,ovidius1 ,prop]tius1 ,ennius1 ,plantus1 ,t]5tius1 ,boccacio1 ,petr>ca1 ,sannazz>o1 die li$]5 di*tte t] e]e d] ,madonna1 omr+5 op d5 heilig5 b]g de groep d] ,zanggod9n54 ,sommig5 hebb5 met v]wond]+ de afwezigheid opgem]kt van e5 d] groot/e di*t]s van ,itali1 die bov5di5 e5 p]soonlijk vri5d van ,raphal 01 van ,ario/o1 die op d5 ,p>nassus ontbreekt2 ma> deze zaal w]d 9 de j>5 #aejh tot #aeaa bes*ild]d1 en de ,orl&o ,furioso1 die d5 roem van ,ario/o ve/igde1 v]s*e5 e]/ 9 #aeai2 de di*t] _h voor di5 tijd sle*ts enkele dramatis*e g$i*t5 van twijfela*tige wa>de 9 het li*t gegev54 ,de afwezigheid van ,ario/o is dus ge5e v]giss+1 ma> veele] e5 bewijs voor de onp>tijdigheid van ,raphal4 ,mij re/ nog e5 enkel woord te zegg5 van de bek5de en b]oemde symbolis*e figur5 aan de zold]+1 die bov5 de vi] g5oemde s*ild]ij5 zijn aangebra*t1 en de ,!ologie1 de ,philosophie1 de ,pozie en het ,re*t voor/ell54 ,deze laat/e bes*reef ik re$s4 ,de ,!ologie v9dt ha> plaats bov5 de ,disputa2 zij is voorge/eld op de wolk5 troon5de1 met e5 lauw]krans om de slap5 7,dante's ,beatrice72 9 de l9k]h& h\dt zij e5 boek2 met de re*t]h& wij/ zij op het groote taf]eel aan d5 w& ond] ha>4 ,twee engeltjes nev5s ha> h\d5 twee tafels1 wa>op de woord53 ,k5nis d] goddelijke d+54--,ond] dat beeld1 e5e he]lijke s*ild]ij van d5 ,zondeval1 9 opvatt+ en wijze van beh&el+ aan ,mi*el-,angelo h]9n]5de4--,de ,philosophie1 bov5 de ,s*ool van ,a!ne1 is e5e pe9z5de vr\w5figuur1 op e5 m>m]5 zetel met het beeld d] ,diana van ,ephesus v]si]d2 zij h\dt het boek d] natuur- en d] z$ele] 7e?ica7 9 de h&1 het ops*rift op de tafels d] engelbeeldjes luidt3 ,k5nis d] oorzak54--,da>ond] de bes*\w+ van d5 /]r5hemel4--,he]lijk s*oon is vooral het beeld d] ,pozie1 e5e gevleugelde vr\w5ge/alte met e5 lauw]krans om hot ho(d1 e5 g\d5 li] 9 de e5e1 e5 boek 9 de &]e h&2 zij zit op e5 m>m]5 zetel1 met tragis*e mask]s v]si]d en door wolk5 g$rag52 de gans*e he]lijke figuur s*ijnt t5 hemel te zwev54 ,de beide engel5 nev5s ha> drag5 de s*ild5 met het ops*rift3 ,ademto*t d] ,godheid 7,num9e affiatus74--,da>ond] de my! van d5 w$/rijd van ,apollo met ,m>syas4 ,ik heb gepoogd u e5 d5kbeeld te gev5 van dit heiligdom d] kun/1 wa> de s*oon/e s*epp+5 van ,raphal word5 bewa>d3 s*epp+51 die vooral niet m9d] getuig5 van zijn rijk51 veelzijdig5 gee/1 zijne uitgebreide wet5s*ap en zijn di*t]lijk5 blik1 dan van zijne 9 sommige opzi*t5 ongev5a>de bekwaamh$5 als s*ild]4 ,ma> wat ge5 woord5 na> eis* kunn5 w$]gev51 dat is de indruk1 di5 deze geheele zaal op u maakt1 met ha> volhe]lijke decoratie1 zoo s*itt]5d rijk van kleur en to* 9 het m9/ niet v]w>d1 niet v]moei5d1 ma> volkom5 h>monis*4 ,n]g5s e5ige ov]lad+3 ge ziet sle*ts wat ge zoekt1 en dat volkom5 en 9 al zijn deel52 ma> als ge nauwkeurig] toeziet1 ontdekt ge e5 w]eld van nieuwe s*oonh$51 die1 9 h>e soort niet m9d] voortreffelijk1 zi* ev5wel niet opdr+5 en uwe a&a*t afleid51 ma> bes*eid5 wa*t5 tot ze opgem]kt word54 ,de decoratieve s*ild]kun/ heeft welli*t nooit volmaakt] w]k5 gewro*t dan 9 ,raphals ,loges en ,/anz54 ,de mee/] toont zi* hi] ook 9 al zijne groo!id als kolori/4 ,9 de &]e zal5 behoev5 wij ons niet zoo lang op te h\d52 zij zijn lat] v]va>digd1 en ,raphal heeft zi* hi]1 veelme] dan 9 de ,/anza della ,segnatura1 door zijne le]l+5 lat5 bij/aan4--,aan de kam] della ,segnatura gr5/ die van ,heliodorus1 aldus g5oemd na> e5e d] vi] fresko's4 ,de s*ild]ij5 9 deze zaal moet5 9 beeld5 de wa>heid teek551 dat ,god t5 all5 tijde zijne k]k nabij en ha> bes*]m] is2 da>m$e v]b9dt zi* ev5wel e5 &] d5kbeeld1 door de politieke toe/&5 di] dag5 aan de h& g$aan3 namelijk de h&hav+ d] italiaans*e nationaliteit teg5ov] de vreemdel+51 hi] de ,frans*53 de doorga&e politiek d] paus51 met "n van ,julius ,,ii en ,leo ,x--,de /( voor de groote fresko van ,heliodorus lev]de het boek d] ,makkaben4 ,da>9 wordt v]haald hoe ,heliodorus1 de s*atmee/] van kon+ ,seleucus1 door dez5 na> ,j]uzalem w]d gezond5 om d5 tempels*at weg te vo]54 ,de hoogeprie/] ,onias weig]de d5 s*at ov] te gev51 zegg5de dat die het eig5dom 0 d] w$uw5 en weez52 ,heliodorus drong nu met geweld 9 d5 tempel door om d5 s*at te roov51 ma> w]d 9 zijn boos opzet ge/uit door de v]s*ijn+ van engel51 die hem en de zijn5 v]drev54 ,de z9spel+ op de v]drijv+ d] ,frans*5 uit ,itali wordt nog duidelijk] gemaakt door e5 opzettelijk ana*ronisme3 de v]s*ijn+ van paus ,julius ,,ii 9 vol ornaat1 g$rag5 op de ,s$ia ge/atoria1 door vi] drag]s1 die all5 p]son5 uit ,raphals omgev+ v]beeld54 ,dezelfde dubbele beteek5is heeft e5 twe$e fresko3 de ,ontmoet+ van ,attila met paus ,leo d5 ,groote4 ,de geweldige ,hunn5kon+1 t5 j>e #deb 9 ,itali gevall51 is tot ,rome g5ad]d1 dat hem ge5 we]/& bi$5 kan4 ,paus ,leo ,i1 met re*t de ,groote bijg5aamd1 trekt1 met e5 kle9 gevolg van gee/elijk51 ,attila te gemoet1 en b$reigt hem met de wraak des hemels1 indi5 hij de heilige /ad1 die ond] de bijzond]e bes*]m+ d] apo/el5 ,petrus en ,paulus /aat1 durft aanr&52 hij wij/ hem op het voorbeeld van ,al>ik1 die de plund]+ van ,rome ma> kort5 tijd ov]leefde4 ,en ,attila1 hetzij dan getr(f5 door het wa>dige voorkom5 en de ern/ige taal van d5 opp]prie/]1 hetzij om e5ige &]e r$51 trekt zi* t]ug en laat ,rome ongemoeid4--,op de fresko ziet ge ,attila1 op e5 zw>t pa>d gezet51 te midd5 zijn] leg]b5d52 de paus1 op e5 witt5 muilezel1 trekt hem te gemoet1 v]gezeld door twee k>d9al5 en v]d] gevolg4 ,bov5 d5 paus zwev51 9 /ral5d5 li*tglans1 de ge/alt5 d] apo/el5 ,petrus en ,paulus1 voor welke ,attila v]s*rikt t]ugde9/4--,de s*ild]ij is tev5s e5e v]he]lijk+ van de v]drijv+ d] ,frans*51 na hunne n$]laag bij ,nov>a 9 #aeac3 paus ,leo de ,groote is het portret van ,leo ,x1 die 9 datzelfde ja> aan de rege]+ 0 gekom54 ,m]kwa>dig is vooral de d]de fresko3 de ,bevrijd+ van ,petrus uit d5 k]k]1 na> het v]haal d] h&el+54 ,e5 v5/] v]deelt de s*ild]ij 9 drie groep51 wa>van de kun/5a> met groot5 takt gebruik heeft gemaakt voor de voor/ell+ van drie v]s*ill5de episod54 ,bov5 het v5/]1 wordt de slap5de apo/el door d5 engel gewekt2 t] re*t]zijde leidt de engel hem door de slap5de wa*t]s he52 t] l9k]zijde ziet ge het ontwak5 d] v]baasde soldat51 wi] gevang5e ontkom5 is4 ,met tot dusv] ongev5a>d tal5t zijn hi] de mee/ v]s*ill5de li*teffect5 aangebra*t3 het blauwa*tige s*ijnsel d] maan1 de rosse glo$ d] fakkels1 en de /ral5de krans van wit li*t1 die d5 engel omgeeft en zi* we]spiegelt 9 de h>nass5 d] soldat54 ,to* zijn deze zoo v]s*ill5de ton5 niet met elk&] 9 /rijd1 ma> v]e5igd 9 de s*oon/e h>monie4 ,dit mee/]/uk symbolise]t te gelijk]tijd de ontvlu*t+ van ,leo ,x1 to5 hij1 de/ijds pauselijk legaat1 na d5 slag van ,rav5na1 9 h&5 d] ,frans*5 gevall51 als monnik v]momd1 ontsnapte4 ,de vi]de groote fresko 9 deze zaal is de zoog5aamde ,mis van ,bols5a4 ,de ov]lev]+ v]haalt1 dat t5 j>e #abfc1 ond] de rege]+ van ,urbanus ,,iv1 e5 duits* pie/]1 die aan de wa>heid van het le]/uk d] transsub/antiatie twijfelde1 e5sklaps1 t]wijl hij 9 de k]k van ,santa-,cri/9a te ,bols5a de mis b$i5de1 blo$ uit de ho/ie zag vloei51 t5 bewijze van de w]kelijke teg5woordigheid des ,he]54 ,ook deze s*ild]ij is door e5 v5/] 9 drie deel5 gesplit/4 ,bov51 ziet m5 d5 prie/] met het alta> en d5 paus 7portret van ,julius ,,ii71 die kniel5de bij de consecratie teg5woordig is2 t] w$]zijde van het v5/]1 aan d5 e55 kant het gevolg van d5 paus1 aan d5 &]51 de geme5te4 ,niet alle5 door de dramatis*e lev5digheid en de aangrijp5de wa>heid d] voor/ell+1 ma> vooral door het pra*tige en s*itt]5de koloriet1 behoort deze fresko tot ,raphals be/e w]k54 ,aan de zaal1 na> ,heliodorus g5oemd1 gr5/ die van ,con/antijn1 de e]/e1 die de bezoek] uit de ,loges kom5de1 b9n5tre$t4 ,de fresko's van dit v]trek zijn ge5 van all5 van de h& van ,raphal2 hoog/5s heeft hij voor enkele beeld5 en groep5 de k>tons gelev]d4 ,de bes*ild]+ dez] zaal1 9 #aeai1 alzoo e5 ja> vr ,raphals dood1 aangevang51 w]d e]/ 9 #aebf door zijne le]l+5 voltooid2 ook uit het oogpunt d] kun/ is deze ,/anza gewis de m9/e van de vi]4 ,de vi] fresko's1 wa>van ge5e uitvo]ige bes*rijv+ noodig is1 /ell5 voor3 het ,visio5 van ,con/antijn--het bek5de v]haal van de v]s*ijn+ van het kruis 9 de wolk51 met het oms*rift3 ,9 hoc signo v9ces1 9 dit teek5 zult gij ov]w9n51--welke v]s*ijn+ d5 keiz] bewoog tot het *ri/5dom ov] te gaan2--voorts de ,slag van ,con/antijn teg5 ,max5tius1 bij de ,milvis*e brug 7,ponte ,molle71 zek] het be/e /uk van all5 9 deze zaal1 groot5deels na> e5 k>ton van ,raphal door ,giulio ,romano ges*ild]d2--de ,s*5k+ van ,rome aan d5 paus1 volg5s de bek5de ov]lev]+ dat ,con/antijn1 bij het ov]br5g5 van d5 rijkszetel na> byzantium1 de he]s*appij ov] ,rome aan paus ,sylve/] z\ hebb5 ov]g$rag52--en e9delijk de ,doop van ,con/antijn1 door paus ,sylve/]3 e5e symbolis*e voor/ell+1 da> paus ,sylve/] d5 keiz] niet heeft g$oopt4 ,en nu1 nogmaals de ,/anz5 dell' ,eliodoro en della ,segnatura doorga&e1 kom5 wij 9 de laat/e zaal1 na> de ov]bek5de s*ild]ij van d5 ,br& 9 d5 ,borgo1 de ,/anza dell' ,inc5dio g5oemd4 ,de fresko's 9 deze zaal w]d5 9 de j>5 #aead tot #aeag v]va>digd2 alle5 de ,br& is geheel van de h& van ,raphal2 de drie &]5 zijn1 zoo niet geheel1 dan to* /ellig voor v]reweg het groot/e g$eelte1 door zijne le]l+5 ges*ild]d2 all5 hebb5 veel gel$5 en zijn /]k en dikw]f ze] onh&ig bijges*ild]d en g]e/aure]d4--,m5 v]haalt dat 9 het ja> #hdg e5 geweldige br&1 die 9 d5 ,borgo 7voor/ad7 0 uitgeb>/5 en zelfs de ,piet]sk]k b$reigde1 door paus ,leo ,,iv1 met het teek5 des kruises1 w]d ge/uit en geblus*t4 ,dit v]haal lev]de de /(fe voor deze b]oemde s*ild]ij2 met jui/5 takt heeft ,raphal e*t] d5 bidd5d5 paus op d5 a*t]grond1 9 e5e s$]t weggebrok5 loggia1 geplaat/--het wond]-zelf 0 to* niet af te beeld52--en al zijn kra*t en tal5t gewijd aan het lev5dig dramatis* tooneel op d5 voorgrond1 wa> de br& nog 9 al zijne felheid wo$t1 en de v]s*ill5de groep5 van vlu*tel+5 en &]51 die t] hulp toesnell51 hem de rijk/e geleg5heid bod5 tot ontv\w+ van zijn uitnem5d tal5t als teek5a> en kolori/4 ,wat heeft ,raphal bewog51 jui/ deze /( te kiez58 ,zek] niet het feit van d5 br& zelf3 er w>e dan hoeg5aamd ge5 v]b& tuss*5 deze fresko en de drie &]5 9 dezelfde zaal2 en to* zi5 wij ov]al1 9 elk v]trek1 ne zelfde g$a*te de keuze d] v]s*ill5de ond]w]p5 bepal54 ,ook 9 de ,/anza dell' ,inc5dio ontbreekt deze e5heid niet2 de g$a*te1 die hi] moe/ v]z9nelijkt word51 is e5e zuiv] politieke1 me] nog dan 9 de ,/anza dell' ,eliodoro1 do* 9 omgeke]d5 z94 ,gold het da>1 de v]drijv+ d] ,frans*5 uit ,itali te vi]51 ?ans moe/ het v]bond van d5 pauselijk5 /oel met d5 frans*5 kon+ word5 v]he]lijkt2--het 0 na de sam5kom/ te ,bologna6 ,de ov]gang is /]k g5oeg4 ,is 9 de ,heliodorus-zaal de voor d5 paus wijk5de ,attila eig5lijk ,frans ,i1 hi] ontmoet5 wij hem w$]1 ma> 9 gans* &] k>akt]4 ,zie hi] de ,kron+ van ,k>el d5 ,groote1 door paus ,leo ,,iii4 ,k>el de ,groote is het sprek5d gelijk5d portret van ,frans ,i2 ev5als ,leo ,,iii1 dat van ,leo ,x2 de s*ept] des keiz]s is met de frans*e lelie gekroond2 de page1 die de kroon van ,lomb>dye draagt1 is ,ippolito de ,m$ici1 neef van d5 paus1 welli*t e5 vri5delijke w5k aan het adres van kon+ ,frans6--,dezelfde soort van vlei]ij heeft de h& be/uurd van d5 v]va>dig] van de fresko1 de ,re*tva>dig+ van ,leo ,,iii voor ,k>el d5 ,groote1 wa> w$]om de portrett5 d] beide ho(dp]son5 aan de tijdg5oot5 van ,raphal h]9n]54--,de vi]de fresko e9delijk /elt de ,ov]w9n+ op de ,s>rac55 bij ,o/ia ond] ,leo ,,iv voor2 e5e z9nebeeldige opro]+ t5 krui/o*t teg5 de ongeloovig54 ,na> m5 zegt1 z\ deze s*ild]ij ha> ont/aan te dank5 hebb5 aan e5 zond]l+e gebeurt5is4 ,na d5 dood van zijn bro$] ,julius1 9 #aeae1 _h ,leo ,x zi* te ,citta-,lav9ia1 nabij ,o/ia t]uggetrokk52 en zoo groot 0 de/ijds de onveiligheid d] italiaans*e ku/51 dat het we9ig _h ges*eeld1 ( de paus 0 op kla>li*t5 dag door de b>b>ijs*e zees*uim]s opgeli*t6 ,deze s*ild]ij5 hebb5 dus alle betrekk+ op de zegepraal d] k]k1 vooral ook door de hulp en ond]/eun+ van ha> g5eg5 vor/54 ,v&a> dat 9 deze zelfde zaal de beelt5iss5 voorkom5 van zes bes*]mhe]5 d] k]k2 ,con/antijn de ,groote1 ,k>el de ,groote1 ,godfri$ van ,b\illon1 ,a/olph1 ,f]d9& de ,ka?olieke en keiz] ,lo?>ius4 ,nu--de ,br& pa/ 9 hetzelfde kad]1 al moge de z9spel+ wat v] gezo*t zijn4 ,na d5 vr$e met ,frankrijk 9 #aeae1 vleide ,leo ,x zi*1 d5 re$s zoo lang wo$5d5 oorlog voor go$ b$wong51 en d5 vr$e van ,europa voor lang5 tijd v]zek]d te hebb54 ,hij _h1 door zijne p]soonlijke tuss*5kom/1 dit wond] gewro*t1 ev5als zijn voorgang] ,leo ,,iv e5maal op wond]dadige wijze d5 br& _h ge/uit1 die het heiligdom d] k]k b$reigde4444 ,de politiek is ge5 gezonde atmosfe]1 met "n niet voor de kun/4 ,wa> de groote mee/] zijn g5ie moe/ di5/ba> mak5 aan de toeli*t+ en v]he]lijk+ van politieke g$a*t5 en b$oel+51 da> 0 hij zi* zelf niet me]4 ,v&a> ook1 dat deze ,/anz51 hoeveel voortreffelijks zij ov]ig5s mog5 bevatt51 hoeze] ,raphals tal5t voor het dramatis*e1 voor het volle1 bewog51 hi/oris*e lev51 zi* hi] m5igmaal 9 al zijne kra*t toont1 to* op v]re na de v]gelijk+ niet kunn5 door/aan met die he]lijke ,/anza della ,segnatura1 wa> de di*t]1 de bezielde kun/5a>1 wi5s gee/ de v]hev5/e g$a*t51 de hoog/e ideal5 d] m5s*heid _h omvat1 zi* 9 al zijne we]galooze maje/eit1 9 al de diepte en d5 rijkdom van zijn ma*tig en liefelijk g5ie toonde4 ,na> deze ,/anza ke]t ge telk5s t]ug1 en bij elk nieuw bezoek klimt uwe bewond]+1 uw e]bi$1 uwe liefde voor d5 mee/]1 d5 wa>dig5 m$$+] van ,mi*el-,angelo1 9 liefelijkheid en h>monis* ev5wi*t w9n5de wat hij1 bij dez5 v]gelek51 mi/e 9 kra*t en oorspronkelijkheid4 ,9 het w]k1 9 het g5ie dez] beide mann5 vat zi* de geheele g$a*te1 het gans*e /rev5 d] w>e r5aissance sam53 de e/hetis*e w]eldbes*\w+ d] oudheid1 doordrong5 en geheiligd door de e?is*-religieuse d] *ri/elijke k]k4 ,beid5 hebb5 zij1 i$] op zijne eig5a>dige wijze1 na> de v]wez5lijk+ van dit he]lijk ideaal ge/reefd1 en bijna hun doel b]eikt4 ,a*1 wa>om mo*t deze vols*oone bloem1 wi] gelijke de w]eld welli*t nooit aans*\wde1 ma> zoo kort bloei58 ,0 dit ideaal1 to* met zoo aangrijp5d51 zoo tragis*5 ern/1 door zulke mann5 en vele &]51 9 kra*t en g5ie hun nabij kom5de1 gelo(d en nagejaagd1 niets dan e5 ijdel droombeeld8 ,en _h de purite9s*-ascetis*e reactie re*t1 die /raks1 ook te ,rome1 al zulk /rev5 v]oordeelde1 en d5 edel5 zang] d] ,g]usalemme lib]ata1 e5 d] laat/e zon5 van de e*te r5aissance1 het h>te brak8 ,en _h ook de lat]e kun/ re*t1 to5 zij zi* ga&eweg al me] losmaakte van de ideale w]eld d] g$a*te1 van de godsdi5/ige traditie1 om1 nu niet lang] prie/]esse1 n$] te zitt5 op de m>kt des all$aags*5 lev5s1 en aan hetge5 da> rondom ha> voorviel1 h>e /(fe te ontle558 ,do* wij mog5 ons 9 deze ov]weg+5 niet v]diep51 hoe uitlokk5d het ond]w]p ook zij4 ,wij gaan het vatikaan v]lat51 dat wij--te vlu*tig en te opp]vlakkig--hebb5 doorw&eld4 ,wat dit vatikaan is--het valt moeielijk dit 9 we9ige woord5 uit te drukk53 het is e5e w]eld op zi* zelf4 ,hi]1 b9n5 deze gewijde mur51 kunt ge u lav5 aan de zuiv]/e bronn5 van m5s*elijke wet5s*ap en litt]atuur1 op gewijd en ongewijd gebi$2 hi] kunt ge de kun/1 zoo d] oude als d] nieuwe w]eld1 be/ude]5 9 h>e hoog/e volkom5heid1 9 h>e rijk/e v]s*eid5heid2 hi] h]leeft voor u1 9 sprek5de1 lev5de beeld51 de ges*i$5is d] gans*e bes*aafde w]eld1 s$]t me] dan dri$uiz5d j>54 ,en deze woord51 hoe fabela*tig ze mog5 kl9k51 zijn to* niets dan de sob]e wa>heid3 het oude ,egypte reikt hi] imm]s1 ov] ,griek5l& en ,rome he51 de h& aan de ,r5aissance64444 ,en nu zwijg ik nog van de h]9n]+5 aan dit geheel e5ig paleis v]bond51 wa>van de oorsprong opklimt tot de rege]+ van paus ,symma*us 7#dih tot #ead71 wa> ,k>el de ,groote heeft v]toefd1 en wa>aan s*i] alle paus51 tot ,pius ,,ix toe1 hebb5 geb\wd4 ,dit vatikaan is 9 zek]5 z9 ,rome 9 het kle92 ev5als de /ad zelve1 e5 inbegrip van de ges*i$5is d] europees*e m5s*heid1 de kweekplaats van de mod]ne bes*av+1 de metropolis d] *ri/elijke w]eld4 ,voorwa>1 indi5 de rang en het k>akt] e5] /ad word5 bepaald1 niet zooze] door h>e geographis*e ligg+1 ma> veelme] door ha> v]l$51 door h>e traditin1 door h>e gee/elijke beteek5is3--wat dunkt u1 heeft dan de ka?olieke k]k ge5 re*t1 om ,rome h>e ho(d/ad te noem58 ,ge5 wond]1 dat zij dit re*t blijft h&hav5 teg5ov] e5 /aatkundige ma*t1 die ha> tra*t te te ov]weldig54 ,do* wij will5 de kalme1 v]hev5e1 heilige /emm+1 wa>9 het bezoek van het vatikaan ons heeft gebra*t1 niet v]/or5 door politieke afwijk+54--,nem5 wij veel me] de h]9n]+ aan dit heiligdom d] kun/1 d] godsdi5/1 d] ges*i$5is1 als e5 /ill5 zeg51 m$e 9 ons gemo$4