,het ,vatikaan4    ,i4   ,reeds         
meermalen noodigde ik u uit1 mij te     
vergezellen op mijne wandelingen door   
,rome1 de onvergetelijke1 de            
onvergelijkelijke stad4 ,wij doolden te 
zamen langs hare straten en pleinen1    
door hare runen en monumenten2 wij      
bezochten hare kerken1 kloosters en     
paleizen2 wij trachtten ons uit den     
overstelpenden rijkdom van beelden en   
herinneringen1 die zich hier bij elken  
voetstap verdringen1 althans de         
belangrijkste en treffendste voor den   
geest te roepen4 ,eene geschiedenis van 
vijf-en-twintig eeuwen1 eene            
geschiedenis als geene andere stad ter  
wereld kan aanwijzen1 ontrolt zich hier1
 in nog leesbaar schrift1 voor uwen     
blik3 de oude wereld1 in haar hoogsten  
glans en verblindende heerlijkheid1 in  
haar verval en ondergang ook2 en        
daarnevens volgt ge1 met eerbiedige     
aandoening1 met kinderlijke ontroering1 
in haar wasdom1 haar ontwikkeling1 haar 
strijd1 haar zegepraal1 die christelijke

 kerk1 waarvan ,rome1 bijkans sinds den 
aanvang1 de hoofdstad1 de metropolis1   
het aardsche middelpunt was1 en die1 als
 wereldmacht1 zonder en buiten ,rome    
kwalijk denkbaar is4  ,in het ons       
gestelde bestek was het niet mogelijk1 u
 alles te laten zien1 deze geheel eenige
 wereld1 welke ,rome heet1 u in al hare 
volheid1 in haar veelvoudigen rijkdom te
 openbaren4 ,geen volledige schilderij  
gaven of beloofden wij u3 slechts enkele
 schetsen4 ,mogen ze maar niet te zeer  
beneden de majesteit van het onderwerp  
zijn gebleven2 mogen ze u slechts1 nu en
 dan1 als uit de verte hebben doen      
voorgevoelen1 doen gissen1 wat den      
pelgrim wacht1 die naar deze moederstad 
van het christelijk ,europa1 naar deze  
voedster van kunst en wetenschap1 zijne 
schreden richt4 ,toch zou het ons niet  
van het hart kunnen1 voorgoed van ,rome 
te scheiden1 zonder u te hebben         
heengeleid naar die wereldberoemde plek1
 het hart van het latere ,rome1 naar dat
 pauselijk paleis1 waarvan de naam1     

sinds eeuwen1 op aller lippen zweeft1 en
 ook nu weder door duizenden bij        
duizenden1 met zoo verschillende        
aandoeningen en op zoo verschillende    
toon1 wordt uitgesproken3 naar het      
vatikaan4  ,ge schrikt toch niet op het 
hooren van dien naam8 ,stel u gerust3   
wij zullen van ons bezoek aan de        
pauselijke residentie geen voorwendsel  
maken om af te dalen in het strijdperk  
der staatkundige en godsdienstige       
machten1 van wier geduchte1             
wereldhistorische1 en toch pas          
aangevangen worsteling1 wij de verre van
 onverschillige toeschouwers zijn4 ,maar
 dit dan ook vragen wij van u1 dat gij  
met eerbied dezen drempel overschrijdt1 
met dien eerbied1 dien ge behoort te    
gevoelen voor al wat waarlijk groot is1 
wat gewijd is door de onvergankelijke   
herinneringen der eeuwen1 gewijd door de
 majesteit der godsdienst1 der kunst1   
der traditie4 ,zie1 wien niet in zijn   
hart dien eerbied voor het verleden1    
voor de traditie gevoelt1 dien vromen   

eerbied1 dien ik zoo gaarne piteit zou  
noemen1 hij blijve verre van het        
vatikaan1 verre van ,rome--althans van  
het ,rome1 zooals wij het gekend hebben4
 ,zoo ge u niet1 wie ge overigens zijn  
moogt1 met brandende verontwaardiging1  
met walging1 afkeert van de             
ondragelijke1 laaghartige1 echt gemeene 
lasteringen en spotternijen en armzalige
 geestigheden1 waarin een zeker deel    
onzer dagbladpers niet kan nalaten zich 
te vermeien1 zoodra er sprake is van het
 pauselijk hof of van de katholieke     
kerk2--sla dan deze bladzijden over3 wij
 wenschen voor u niet te schrijven4     
,maar kunt ge sympathie gevoelen voor   
hen--al deelt ge hunne godsdienstige of 
staatkundige overtuiging niet--wier     
harte treurt en rouw draagt over de     
vernedering der stad1 van haar hoogen   
rang als metropolis der christelijke    
wereld gevallen1 om af te dalen tot dien
 eener vulgaire hoofdstad van een modern
 koninkrijk1 waar de geestdoodende1     
verstompende arbeid der hedendaagsche   

industrie de klassieke herinneringen en 
heilige overleveringen zullen verdringen
 en uitwisschen1 waar het geur- en      
kleurlooze moderne leven alles met zijn 
eentonig grauwe tint zal overdekken2    
sympathie voor hen1 wier lippen niet dan
 met eerbied den naam uitspreken van    
dien grijsaard1 die1 door geen rampen   
gebogen1 standvastig blijft getuigen    
voor wat naar zijne overtuiging waarheid
 is en recht1 die met onwankelbare trouw
 het hem overgeleverde pand bewaakt1 en 
met koninklijke fierheid weigert de knie
 te buigen voor de afgoden van den dag2 
den naam van dien veelbeproefden paus   
,pius ,,ix1 wien ook zij1 die1 gelijk   
wij1 niet tot zijne kinderen behooren1  
wel gaarne de hulde hunner hoogachting  
brengen1--wel dan1 wees welkom1 volg mij
 naar het vatikaan zelf1 eene stad in de
 stad1 eene eigene wereld in de wereld  
van ,rome4    ,,ii4   ,op een mijl      
afstands van het oude ,rome in eene     
smalle vallei1 aan de eene zijde        
begrensd door de westelijke hellingen   

van den ,janiculus1 aan de andere door  
eene lage heuvelreeks1 ontsprong weleer 
eene kristalheldere bron1 waar de       
herders hunne kudden heenleidden om te  
drinken1 en wier wateren zich welhaast  
verloren in de ruischende rietbosschen  
langs haar zoom4 ,onder de regeering van
 keizer ,valentinianus ,,ii1 liet paus  
,damasus het water dier bron1 langs     
onderaardsche buizen1 naar eene plek in 
de nabijheid der basiliek van           
,sint-,pieter voeren3 eene plek1 die in 
den loop der eeuwen herhaaldelijk van   
voorkomen is veranderd1 maar die toch   
nog altijd1 door haar naam en haar      
fontein1 de herinnering bewaart aan     
,sint-,damasus1 den opvolger van        
,liberius op den roomschen stoel1 den   
vriend van den heiligen ,hieronymus4    
,het groote voorplein1 dat uit de       
kolonnade van ,sint-,pieter naar die    
verzameling van paleizen en museums     
voert1 welke te zamen den naam van het  
vatikaan dragen1 heet nog altijd het    
plein van ,sint-,damasus4  ,die fontein 

en die waterleiding--ziedaar de oudste  
sporen van eene pauselijke woning in de 
onmiddellijke nabijheid der basiliek1   
die het gebeente der apostelen ,petrus  
en ,paulus bevat4 ,het water van deze   
fontein heeft ,karel de ,groote         
gedronken1 toen hij als gast van ,leo   
,,iii1 in deze woning zijn intrek nam1  
eer hij het verlaten paleis der ,caesars
 op den ,palentijn ging betrekken4 ,dat 
plein van ,sint-,damasus1 door hoevele  
machtigen der aarde is het sedert       
betreden6  ,naar men zegt1 heeft het    
vatikaan elfduizend kamers3 niemand zal 
ze wel hebben geteld1 en zeker zal geen 
enkele paus ze ooit hebben bezocht4     
,toch zult ge u van de uitgestrektheid  
van dit paleis1 dat heugenis heeft van  
zoovele eeuwen1 waaraan ,barmante1      
,raphal1 ,ligorio1 ,fontana1 ,maderna1  
,bernini en zoovele anderen gearbeid    
hebben1 een denkbeeld kunnen vormen1    
wanneer ik u zeg1 dat deze groep        
gebouwen niet minder dan twintig pleinen
 of binnenplaatsen omvat1 en dat er voor

 eene behoorlijke gemeenschap           
tweehonderd-acht verschillende trappen  
noodig waren4 ,de rechtervleugel van het
 plein van ,sint-,damasus wordt         
ingenomen door eene dubbele reeks       
gebouwen1 waarvan de bovenverdiepingen1 
tegenover het plein ,rusticucci1 bewoond
 worden door de hoogste dignitarissen   
van den staat4 ,om bij monseigneur ,de  
,mrode1 den minister van oorlog1 te     
komen1 moest men tweehonderd trappen    
opklimmen2 de alvermogende              
staatssecretaris1 kardinaal ,antonelli1 
woont niet veel lager4 ,de verdieping   
onder deze bevat de vertrekken van den  
heiligen vader zelf1 die uit zijne hooge
 woning over de gekanteelde muren van   
den ,borgo heen ziet4 ,in de eerste     
jaren der regeering van den             
tegenwoordigen paus1 placht1 op den     
feestdag van ,sint-,pieter1 het landvolk
 uit den omtrek van ,rome zich bij de   
,porta-,angelica te verzamelen1 om daar1
 van zoo nabij mogelijk1 den toen zoo   
gevierden ,opperpriester toe te juichen1

 als hij zich voor de vensters van zijn 
paleis vertoonde4 ,ze zijn sedert       
verstomd1 die juichkreten4444  ,de      
gebouwen1 die het binnenplein omringen1 
zijn ontworpen naar teekeningen van     
,raphal4 ,hij schetste het plan dier    
ronde booggewelven1 dier dorische       
pilaren op de eerste1 dier ionische op  
de tweede verdieping1 dier saamgestelde 
kolommen1 die den architraaf dragen4    
,van de drie vleugels voltooide hij     
echter slechts den grootste2 ,gregorius 
,,xiii en zijne opvolgers zetten het    
werk voort en volgden daarbij het       
oorspronkelijke plan4 ,slankheid en     
bevallige eenvoud kenmerken deze        
galerijen2 maar meer dan door het gebouw
 zelf werd vroeger de aandacht van den  
bezoeker getrokken door de              
wereldberoemde schilderijen van den     
meester1 die van beneden tusschen de    
bogen zichtbaar waren4 ,sedert eenige   
jaren is dat evenwel niet meer het      
geval4 ,iemand--men beweert kardinaal   
,antonelli--is op de ongelukkige        

gedachte gekomen om de open bogen der   
,loggie met groote vensterramen te      
sluiten1 waardoor deze galerijen iets   
hebben gekregen van een serre of        
modernen wintertuin1 en de edele        
eenvoudigheid van het gebouw totaal     
verloren is gegaan4 ,des zomers is het  
in de dus gesloten bovengalerijen1 waar 
de kostbaarste kunstwerken zijn1 schier 
ondragelijk heet3 men zegt dat deze     
verhitte broeikasten-temperatuur voor de
 schilderijen nog veel nadeeliger is dan
 de invloed van wind en weer4  ,ter     
linkerhand voert een trap naar deze     
,loggie 7,loges71 een galerij van       
dertien bogen1 vanwaar ge u naar de     
vertrekken kunt begeven der voormalige  
pausen ,nicolaas ,v1 ,sixtus ,,iv1      
,alexander ,,vi1 ,julius ,,ii1 ,leo ,x1 
,clemens ,,vii1 enz4 ,deze vertrekken1  
tegenwoordig ontmeubeld1 getuigen nog   
van de heerlijkheid der pausen uit de   
huizen van ,la ,rovre en ,medicis2 zij  
worden thans alleen door kunstenaars en 
enkele andere vreemdelingen bezocht1 die

 ook wel iets anders willen zien1 dan   
waar het groote publiek prijs op stelt4 
,voor ditmaal zullen wij niet verder    
gaan dan de eerste verdieping dezer     
gebouwen1 die voortdurend vergroot en   
uitgebreid zijn1 sinds paus ,celestinus 
,,iii ze in #aaib herbouwde1 en sinds   
daar1 na de terugkomst uit de           
babylonische ballingschap van ,avignon1 
voor de eerste maal1 ten jare #achg1 een
 conclave gehouden werd1 waarin de      
,napolitaan ,pignani werd verkozen1 die 
onder den naam van ,urbanus ,,vi den    
pauselijken stoel beklom4 ,deze loges1  
waarvan het bevallige1 sierlijke        
schilderwerk1 van de hand van ,jan van  
,udine--bloemen1 vruchten1 vogels1      
arabesken1 enz4--onder de regeering van 
,pius ,,ix zeer sterk is gerestaureerd1 
voeren naar twee ruime1 kostbaar        
versierde zalen1 de ,sala ,ducale       
7,hertogszaal7 en de ,sala ,regia       
7,koningszaal74 ,beiden munten veelmeer 
uit door pracht dan door smaak2 zoowel  
de stijl als de decoratie van beeld- en 

schilderwerk is zwaar1 drukkend1        
onbevallig4 ,ons wacht zooveel uitnemend
 schoons1 dat wij ons in deze zalen1    
waarvan ge de wedergade overal zoudt    
kunnen vinden1 niet behoeven op te      
houden4  ,op zekeren dag dwaalde ik door
 de ,sala ,regia1 zoekende naar eene    
deur en een custode1 om mij te begeven  
naar een weinig bezocht heiligdom der   
oude kunst1 vr het schitterend tijdperk 
der renaissance1 door de twee groote    
mededingers1 ,michel ,angelo en ,raphal1
 beheerscht4 ,toevallig kwamen juist    
eenige franschen voorbij1 begeleid door 
een prelaat1 die mij de poort van dit   
heiligdom ontsluiten kon4 ,ik voegde mij
 bij hen1 en volgde hen naar de         
,appartementen ,borgia1 op last van     
,alexander ,,vi1 voor het grootste      
gedeelte door ,pinturicchio beschilderd4
  ,bernardino ,betti1 bijgenaamd il     
,pinturicchio1 is wel de merkwaardigste 
van een groep kunstenaars1 die1 met en  
nevens ,raphal1 de nieuwe richting der  
,renaissance volgende1 toch meer hebben 

overgehouden van dat naeve1 romantische1
 en meer teedere dan edele1 dat diep    
gemoedelijke1 dat de kunst der          
middeleeuwen in zoo hooge mate eigen    
was4 ,in de stille gebergten van        
,umbria1 in het afgelegen ,perugia1     
zuiverder dan elders bewaard1 vond deze 
oude traditie1 waaraan ook ,raphal zelf 
een niet gering deel van zijne          
ongevenaarde bekoorlijkheid dankt1      
vooral ook hare uitdrukking in de werken
 van ,pinturicchio1 den medearbeider van
 den grooten meester van ,urbino1 door  
wiens machtig genie hij zelf werd       
bezield4 ,maar ,pinturicchio staat veel 
dichter bij den ouden tijd3 toen ,raphal
 geboren werd1 was hij bereids          
negen-en-twintig jaar oud2 zijn eerste  
meesters behooren nog tot de voorgangers
 van ,perugino1 tot wiens leerling men  
hem ten onrechte gerekend heeft1 en die 
maar acht jaren ouder was dan zijn      
gewaande leerling4 ,beiden hebben hunne 
vorming te danken aan ,benedetto        
,buonfigli2 beiden hebben1 hoezeer op   

verschillende wijze1 denzelfden weg     
gevolgd2 maar terwijl ,perugino1 als    
door eene soort van verbijstering       
aangegrepen1 den moed verliest en       
ondergaat1 blijft zijn mededinger1      
wellicht tot minder schitterende hoogte 
opgeklommen1 toch voortdurend           
vooruitgaan1 en staat daar eindelijk als
 de laatste en eenige vertegenwoordiger 
der zuivere traditie van de umbrische   
school4  ,bernardino ,betti heeft1 op   
last van ,alexander ,,vi1 in het        
vatikaan vier zalen met de werken zijner
 hand versierd3 werken1 waarvan de      
eenigszins schroomvallige liefelijkheid 
en de teedere frischheid van koloriet1  
nog heden uwe aandacht trekken4         
,alvorens deze zalen te bereiken1 gaat  
ge door eenige vertrekken1 die tot      
bibliotheek zijn ingericht1 en komt dan 
in eene zaal1 die onder ,leo ,x werd    
herbouwd en door ,jan van ,udine en     
,perino del ,vaga op nieuw gedecoreerd4 
,in de volgende zaal echter vindt ge het
 werk van ,pinturicchio3 tooneelen uit  

het leven van den ,zaligmaker en van de 
heilige maagd4 ,de schilderijen1 waarvan
 vooral de aanbidding van het ,kind door
 de heilige maagd en ,sint-,jozef       
uitmunt1 komen voortreffelijk uit te    
midden der rijke en eenigszins donkere1 
sombere decoratie der zaal4 ,de volgende
 zaal is nog prachtiger versierd3       
bas-reliefs wisselen hier het           
schilderwerk af4 ,de groote stukken     
dragen een eigenaardig kenmerk3         
blijkbaar heeft de schilder er zich op  
toegelegd1 om aan de gewijde tafreelen  
een zooveel mogelijk behaaglijk karakter
 te geven3--het is godsdienstige kunst  
voor het paleis van een groot geestelijk
 heer4 ,op den achterwand1 tegenover het
 venster1 heeft de schilder de legende  
van ,sinte-,catherina van ,alexandri    
voorgesteld1 die voor keizer ,maximianus
 verschijnt1 en door hare geleerdheid   
eene gansche vergadering van wijsgeeren 
beschaamt1 opzettelijk bijeengeroepen om
 met haar te redetwisten4 ,aan deze     
zegepraal dankt zij de eer1 patrones der

 scholen te zijn2 maar terwijl de uit   
het veld geslagen wijsgeeren naar den   
brandstapel werden gevoerd1 onderging   
ook ,sinte-,catherina zelve den         
marteldood op het rad4 ,in deze zelfde  
zaal ziet ge nog den marteldood van     
,sinte-,juliana2 ,sinte-,barbara het    
huis haars vaders ontvluchtende1 eene   
allerliefst geteekende figuur1 vol jeugd
 en naeve onschuld2 eene ,visitatie 7het
 bezoek van ,elisabeth bij ,maria71     
waarin de madonna1 naar het schijnt1 een
 portret is3 eene profanatie1 die toen  
nog eene nieuwigheid was4 ,voorts eene  
afbeelding van de kluizenaars           
,sint-,antonius en ,sint-,paulus1 het   
brood verdeelende1 dat een raaf hun     
aanbrengt1 terwijl drie engelen en twee 
andere monniken hen gadeslaan2 eindelijk
 nog een ,sint-,sebastiaan4             
,pinturicchio is een der eersten1 die   
zijne figuren op een wezenlijken        
achtergrond1 in de ruimte1 heeft weten  
te plaatsen2 zijne liefelijke           
landschappen1 de zachte1 teedere1       

smeltende tonen zijner perspectieven    
geven aan zijne schilderijen niet alleen
 een groote bekoorlijkheid1 maar ook    
eene hooge mate van waarheid4  ,de      
decoratie der zaal1 die nu volgt1 is    
ontleend aan de oude wijsbegeerte der   
scholastiek4 ,zeven groote schilderijen 
stellen de attributen der goddelijke en 
menschelijke wetenschappen voor3 zeven  
allegorische figuren1 op tronen gezeten1
 en omstuwd door de mannen1 die zich in 
al deze vakken bijzonder beroemd hebben 
gemaakt4 ,wat aan deze1 anders zoo dorre
 en op zich zelf zoo weinig             
aantrekkelijke voorstellingen eene      
bijzondere bekoorlijkheid geeft1 is de  
uitnemende kunst en treffende waarheid1 
waarmede al deze personen levend en     
handelend1 ieder naar den aard van zijne
 bekwaamheid en beroep werkzaam1 zijn   
weergegeven4 ,de figuren zijn uit het   
leven gegrepen1 en hebben niets van die 
onnatuurlijke stijfheid en gemaaktheid1 
dat gedwongene en gekunstelde1 dat maar 
al te te vaak aan latere symbolische of 

allegorische voorstellingen eigen is4   
,de volgende zalen zijn veel minder     
beteekenend1 omdat ,pinturicchio1 aan   
wien de versiering der kathedraal van   
,orvieto was opgedragen1 zich bij de    
beschildering dezer vertrekken door zijn
 ouden leermeester ,buonfigli liet      
vervangen4 ,toch vindt ge misschien     
nergens zoo uitnemende gelegenheid om de
 eigenaardige traditie der umbrische    
school1 eene dochter der                
oud-florentijnsche1 en vooral ook het   
talent van een harer voortreffelijkste  
vertegenwoordigers1 ,bernardino ,betti  
genaamd il ,pinturicchio1 te            
bestudeeren1 dan juist in de            
schilderijen1 die hij voor de woning der
 ,borgia's vervaardigde4 ,juist daarom  
heb ik eenigszins uitvoerig over deze   
bijkans onbekende en onopgemerkte       
kunstwerken gesproken4  ,het was mij1 te
 midden dezer gewijde1                  
ernstig-liefelijke voorstellingen1 allen
 aan de gewijde historie of legende     
ontleend1 en zoo vromen1 naeven zin     

ademende1 wonderlijk te moede1 als ik   
mij herinnerde1 wie hier eenmaal hadden 
geleefd en bedacht wat deze rijk        
versierde wanden konden hebben          
aanschouwd1 en beluisterd2 van welke    
tooneelen deze stemmige vertrekken      
wellicht getuigen waren geweest4 ,deze  
,borgia's hebben toch een weinig        
eervollen naam achtergelaten2 paus      
,alexander ,,vi1 ,lucretia1 ,francesco1 
,cesar ,borgia3 eene duistere schaduw   
hangt over aller beeld1 een             
onuitwischbare vlek kleeft op aller     
nagedachtenis4 ,wel trachtte de jonge1  
blonde1 uiterst beleefde ,monsignore1   
die ons vergezelde1 ons een beteren dunk
 te geven van paus ,alexander1 door     
telkens te wijzen op de stichtelijke    
schilderijen waarmede hij zijne         
vertrekken versierde3 maar deze         
rehabilitatie van een zoo befaamd       
personage vond zeer weinig ingang2 en   
onze monsignore1 wel opgevoed en fijn   
beschaafd als al zijne collega's1 was te
 wellevend om te blijven aandringen1    

waar hij zag dat men niet dan onwillig  
luisterde4 ,en toch--heeft de moderne   
kritiek niet uitgemaakt1 dat althans de 
grove beschuldigingen van ,guicciardini 
tegen paus ,alexander ,,vi niet zoo     
voetstoots mogen worden aangenomen8     
,misschien zal men er in slagen om ook  
dit monster der legende in een mensch te
 herscheppen1 dien wij althans begrijpen
 kunnen2 zeker zal het nooit gelukken in
 dezen man een waardig dienaar van      
,christus1 laat staan het hoofd zijner  
kerk te doen herkennen4 ,ik heb hier    
zijn portret gezien3 die ronde1         
zwaarlijvige1 plompe figuur3 die        
verwrongen mond1 die valkenblik1 die    
krom gebogen neus1 die gele             
gelaatskleur3 dit alles geeft u den     
indruk van eene zinnelijke1             
wispelturige1 onrustige1 eigenzinnige1  
sluwe natuur2 een indruk1 nog versterkt 
door een blik op die korte1 vette handen
 met dikke vingers1 die zoo recht passen
 bij de gemeenheid der geheele          
verschijning4    ,,iii4   ,de           

vatikaansche museums zijn zoo groot en  
zoo uitgestrekt1 dat1 zoo ge niet in    
dien reusachtigen doolhof wilt          
verdwalen1 het alleszins wenschelijk is1
 bij uw bezoek met methode te werk te   
gaan1 en niet in het binnenste heiligdom
 den voet te zetten1 voor ge u als het  
ware met de voorhoven hebt vertrouwd    
gemaakt4 ,wij zullen een begin maken met
 de ,,libreria ,,vaticane4--,eene       
breede1 ruime zaal1 haast aan het schip 
eener kerk gelijk1 en midden in eene    
lange dwarsgalerij uitkomende1 werd op  
last van ,sixtus ,v1 door ,dominico     
,pontana ingericht voor de plaatsing van
 manuscripten2 sedert #ahdj is in de    
aangrenzende vertrekken ,borgia een     
groot gedeelte der gedrukte boeken      
geplaatst1 wier aantal tegenwoordig ruim
 honderd duizend-vijfhonderd bedraagt4  
,de vatikaansche bibliotheek munt boven 
alle anderen uit door het groote aantal 
en de kostbaarheid harer handschriften3 
zij bezit er niet minder dan            
vijf-en-twintig-duizend                 

vijfhonderd-zeven-en-zeventig1 waarvan  
sommigen tot de vijfde eeuw opklimmen4  
,alle eeuwen1 alle beschaafde en        
half-beschaafde volken van ,europa en   
,azi hebben hunne bijdragen geleverd tot
 verrijking van dezen schat4 ,het is    
jammer1 dat ,plinius ons geen inventaris
 heeft nagelaten van de eerste          
bibliotheek van het oude ,rome1 die door
 ,asinius ,pollio werd gesticht3 wij    
zouden anders in de gelegenheid zijn1   
zeer leerrijke vergelijkingen te maken4 
,de inrichting is niet alleen grootsch  
en indrukwekkend1 maar de aanblik dezer 
zalen is betooverend3 hier heerscht eene
 ideale pracht1 waarvan ge u moeilijk   
een denkbeeld maken kunt4 ,op het eerste
 gezicht zoudt ge niet meenen in eene   
bibliotheek te zijn4 ,terwijl elders de 
boeken1 rij aan rij geschaard1 u van    
alle zijden aanstaren1 als wilden zij u 
recht doen gevoelen hoe hopeloos een    
pogen het is1 dezen oceaan van letters  
te doorwaden1 en hoe dwaas1 nog maar    
steeds nieuwe boeken te schrijven1 alsof

 er nog niet genoeg waren3--bespeurt ge 
in de vatikaansche ,libreria geen enkel 
boek1 geen enkel manuscript4 ,al deze   
schatten zijn zorgvuldig weggeborgen in 
gesloten kasten1 rijk verguld en met    
fantastische kleurenpracht beschilderd3 
een feest voor de oogen4 ,daar worden de
 negenduizend handschriften van         
,nicolaas ,v bewaard1 en de rijke       
schatten1 sedert daaraan toegevoegd1    
als3 de collectie van den geleerden     
,fulvio ,orsini1 die in zijn jeugd liep 
te bedelen1 en bij zijn dood een        
prachtig kabinet naliet2 de             
verzamelingen der ,benedictijnen van    
,bobbio1 zoo rijk aan palimpsesten2 die 
van het slot te ,heidelherg1 weleer door
 den keurvorst ,maximiliaan van         
,beijeren1 het hoofd der katholieke     
ligue tijdens den dertigjarigen oorlog1 
geroofd en sedert naar ,rome gezonden2  
de collectin uit de boekerij der        
hertogen van ,urbino1 door ,guid'       
,ubaldo de ,montefeltro bijeengebracht2 
de kostbare boekverzameling van koningin

 ,christina van ,zweden2 de ,libreria   
der ,ottoboni1 aangelegd door den ouden 
paus ,alexander ,,viii1 die zijn        
onstuimigen ijver om zijne              
bloedverwanten te verrijken1            
verontschuldigde met een beroep op zijn 
hoogen leeftijd1 zeggende3 ,son' gi le  
venti-tre e mezzo2 de collectie         
,capponi1 in #agdf aan de vatikaansche  
bibliotheek vermaakt door den markies   
,alexander1 die1 in zijne hoedanigheid  
van ,foriere maggiore1 door ,clemens    
,,xii werd belast met de inrichting van 
het kapitolijnsche museum2 het rijke    
kabinet van den kardinaal ,zelada2      
eindelijk de grieksche manuscripten van 
het klooster ,grotta-,ferrata1 en die   
van den kardinaal ,ma1 door ,pius ,,ix  
aangekocht4--,er zijn hier achttien     
handschriften in het slavisch2 tien1 die
 uit ,china afkomstig zijn1             
twee-en-twintig uit ,indi1 dertien uit  
,armeni1 twee uit het land der oude     
,iberirs2 tachtig in het koptisch1 en   
een in het samaritaansch2 voorts        

een-en-zeventig uit ,ethiopi1           
vijfhonderd-negentig van hebreeuwschen  
oorsprong1 en                           
vierhonderd-negen-en-vijftig van        
syrischen oorsprong2 vier-en-zestig uit 
,turkije1 zevenhonderd-zeven-en-tachtig 
uit ,arabi1 en  vijf-en-zestig uit      
,perzi1 versierd met keurig uitgevoerde 
miniaturen1 waarin ge de fantastische   
figuren der oostersche tooversprookjes1 
op hunne zwarte arabische paarden       
gezeten1 omfladderd door hun met goud   
gestikt zwierend gewaad1 als in een     
droom1 voorbij ziet zweven4  ,indien ge 
zoo gelukkig zijt vermogende voorspraak 
te hebben1 dan zullen nog andere        
schatten voor u aan het licht worden    
gebracht3 de ,bijbel van den heiligen   
,gregorius den ,groote1 het romeinsche  
handschrift van ,terentius1 en de oude  
palimpsest1 waarop de kardinaal ,angelo 
,ma onuitgegeven fragmenten heeft       
ontcijferd van ,cicero's redevoeringen  
,pro ,scauro1 ,in ,clodium1 ,pro        
,flacco1 en van zijne verhandeling ,de  

,republica1 welke fragmenten hij in     
#ahad en #ahbb heeft uitgegeven4 ,den   
beroemden ,codex ,vaticanus1 dat        
overoude handschrift der ,evangelin1    
krijgt ge niet te zien2 ge weet1 dat    
zelfs de geleerde prefect der ,libreria 
niet dan met groote moeite de vergunning
 kon verwerven1 dezen kostbaren ,codex  
te commentarieren2--maar1 onder de      
minder oude codici zult ge er toch nog  
genoeg vinden1 die uwe aandacht trekken1
 en die men u zonder bezwaar in handen  
geeft4 ,ziehier bij voorbeeld3 ,,de     
,,handhaving ,,der ,,zeven ,,sacramenten
 tegen ,maarten ,luther1 door den       
onoverwinnelijken ,koning van ,engeland 
en ,frankrijk en ,heer van ,ierland1    
,hendrik1 de achtste van dien naam4 ,dit
 in het latijn geschreven boek1 dat in  
#aeba bij ,pynson te ,londen gedrukt    
werd1 heeft op de laatste bladzijde de  
volgende opdracht aan den paus1 door    
,hendrik ,,viii eigenhandig geschreven3 
,anglorum rex ,henricus ,leoni ,xo1     
mittit hoc opus ad fide testem et       

amicitae4 ,de tegen ,luther gerichte    
,assertio vewierf dezen strijder voor de
 katholieke eenheid den titel van       
,defensor fidei1 ,verdediger des        
geloofs3 een titel1 hem door den paus   
geschonken1 en sedert door de           
schismatieke souvereinen van            
,groot-,brittanje1 door ,hendrik ,,viii 
zelf in de eerste plaats1 als wapen     
tegen den paus gebruikt4 ,alle volgende 
koningen van ,engeland hebben--dwaas    
genoeg--tot heden dien titel1 die toch  
geen zin meer heeft1 gevoerd4  ,zal ik  
melding maken van de handschriften met  
miniaturen3 van de ,homelin van         
,sint-,gregorius1 de ,dogmatica         
panoplia1 den ,monoloog van ,basilius   
,,ii 7elfde eeuw72 van het ,boek van    
,josua 7zevende eeuw72 van den ,dante1  
het ,missaal van ,matthias ,corvinus1   
koning van ,bohemen en ,hongarije1      
meesterstukken uit de vijftiende eeuw2  
van de overheerlijke pauselijke         
,antiphonarin1 door de uitnemendste     
genin der onvergelijkelijke1            

diepzinnig-mystische school van ,umbri  
gellustreerd2 van het ,jachtboek van    
keizer ,frederik ,,ii2 van den          
,virgilius uit de twaalfde eeuw1 den    
,terentius uit de negende2 van nog een  
anderen ,virgilius1 naar men zegt uit   
den tijd van paus ,pelagius4444 ,maar   
een boekdeel ware te vullen met de      
enkele opnoeming dezer ongevenaarde     
kunstschatten1 dezer historische        
schatten1 hier in zoo kwistigen         
overvloed bijeenverzameld4  ,nog veel   
minder waag ik mij aan ook maar eene    
bloote vermelding van het vatikaansche  
archief1 in afzonderlijke zalen bewaard4
 ,als men zich ook slechts een enkel    
oogenblik voor den geest roept1 welke   
rol het pauselijk hof in ,europa heeft  
gespeeld1 en hoe1 eeuwen en eeuwen      
achtereen1 alle draden van de           
geschiedenis der halve wereld hier      
samenliepen3--dan zal men zich          
eenigermate kunnen voorstellen1 welke   
beteekenis deze archiven voor de        
geschiedenis1 niet maar van een of ander

 land of bijzonder tijdperk1 maar voor  
de algemeene geschiedenis der           
menschheid1 hebben4  ,doch al deze      
schatten1 wier bewaking aan een         
gepurperden ,custode is opgedragen1 zijn
 uiterst moeilijk te genaken4 ,in de    
bibliotheek is wel eene kleine          
leeskamer1 waar ge kopisten vindt voor  
zes verschillende talen2 maar deze zaal 
sluit om twaalf uren op den middag1 en  
uithoofde van de menigvuldige feesten1  
wordt zij stellig op honderd ochtenden  
van het jaar niet ontsloten4 ,naar men  
zegt1 bestaan er wel geschreven         
catalogussen1 maar ge krijgt die niet in
 handen1 met uitzondering van den       
inventaris der oostersche ,codices1 de  
eenige die tot dusver gedrukt is4       
,eindelijk moet ge voor elk nieuw boek  
dat ge wenscht te gebruiken1 eene nieuwe
 vergunning hebben1 en is die niet te   
verkrijgen zonder tusschenkomst van een 
gezant4 ,ziedaar1 voorwaar1 hinderpalen 
genoeg6 ,en toch1 daar blijft het nog   
niet bij4 ,eene met eindeloos veel      

moeite verkregen vergunning wordt       
somwijlen1 onder het nietigste          
voorwendsel1 eensklaps weder            
ingetrokken4 ,bovendien kunt ge1 zelfs  
met een vergunning gewapend1 geen enkel 
manuscript in handen krijgen1 tenzij ge 
het met zijn nommer aanwijst3 nu zijn1  
van sommige afdeelingen1 die nommers    
niet te vinden dan ten koste van        
eindelooze en vervelende nasporingen in 
sommige oude en dikwijls nog onvolledige
 compilatoren4 ,alles is er op          
aangelegd1 om het gebruik dezer         
bibliografische schatten zoogoed als    
onmogelijk te maken4 ,dit is zeer       
kleingeestig en bekrompen2 bovendien    
heeft deze onredelijke gestrengheid dit 
nadeelig gevolg1 dat daardoor eene      
gansche schaar van geleerden en         
oudheidminnaars1 die dit nutteloos      
begraven van vijf-en-twintigduizend     
handschriften maar niet vergeven kunnen1
 worden aangezet om mede hunne stem te  
voegen bij de vele stemmen der          
aanklagers van de pauselijke regeering4 

,maar zoo deze schatten hier als        
begraven zijn3 het moet worden          
toegegeven1 dat men zich bezwaarlijk een
 prachtiger tombe denken kan4 ,uit het  
bureau der afschrijvers treedt ge door  
eene kleine ijzeren deur in de groote1  
onder ,sixtus ,v gebouwde zaal3 en      
onwillekeurig verrast1 staat ge een     
oogenblik als verbijsterd stil4 ,daar   
ligt zij voor u1 de reusachtige zaal1   
vijftig voeten breed1 en                
tweehonderd-twintig voet lang1 in al    
hare wondervolle1 fantastische pracht3  
stralende van goud en kleuren1 met      
schilderwerk overdekt1 schitterend      
versierd1 prachtig gemeubeld4 ,zeven    
zware pilaren1 met kasten betimmerd1    
waarvan de paneelen met miniaturen zijn 
beschilderd1 deelen haar in twee        
schepen2 op de lagere kasten langs de   
pilaren prijkt eene collectie etrurische
 vazen4 ,viviani1 ,salviati van         
,florence1 ,cesare di ,nebbia1          
,salimbeni van ,sina1 ,guidotti1 hebben 
de wanden1 de friezen1 het gewelf der   

zalen met fraaie1 levendig gekleurde1   
deels zinrijke fresko's bedekt4 ,ge ziet
 hier1 onder meer1 eene gansche reeks   
voorstellingen uit het leven van ,sixtus
 ,v1 den bouwheer dezer zaal2 tegen de  
pilaren zijn de afbeeldingen van de     
mythische uitvinders van de             
verschillende alphabetten2 op de        
kroonlijst boven ieder beeld zijn de    
letterteekenen van het door hem         
uitgevonden alphabet aangebracht4  ,aan 
het einde der zaal1 waar zij zich aan de
 groote galerij aansluit1 staan twee    
kolossale1 fraai bewerkte porseleinen   
kandelabres4 ,op dit punt vooral is de  
aanblik van het geheel1 van de rijke    
weelderig versierde zaal achter u1 en   
van de niet minder prachtige1 in bonte  
kleurenpracht stralende1 geheel         
beschilderde galerij1 die zich aan uwe  
rechter- en linkerhand uitstrekt1       
inderdaad tooverachtig schoon4 ,ge hebt 
moeite te gelooven1 dat ge u in eene    
bibliotheek1 en niet in een of ander    
paleis uit de ,duizend-en-eene-nacht    

bevindt4  ,evenals op vele andere       
plaatsen1 is ook hier de bibliotheek    
vereenigd met een museum van            
zeldzaamheden en een kabinet van        
gesneden steenen1 cameen en dergelijke  
kostbaarheden2 maar terwijl elders1     
zooals ook te ,londen en te ,parijs1    
deze verschillende zaken van elkander   
gescheiden zijn1 is hier alles in       
hetzelfde lokaal bijeen4 ,om echter de  
orde te bewaren en verwarring te        
voorkomen1 heeft men een eenvoudig      
middel bedacht2 in plaats van de zaal   
door houten beschotten te verdeelen en  
het perspectief te bederven1 heeft men  
de verschillende afdeelingen door lage  
hekjes1 zonder eenig versiersel1 om de  
aandacht niet af te leiden1             
afgescheiden2 vrij en onbelemmerd dwaalt
 nu de blik1 langs de bibliotheek1 aan  
de eene zijde tot in het kabinet1 waar  
de overblijfselen van de trireme van    
,tiberius worden bewaard1 en aan de     
andere tot in het museum van gewijde    
kunst4  ,in den rechtervleugel der      

groote galerij1 wederom van boven tot   
beneden met schilderwerk bedekt1 vindt  
ge onder anderen1 antieke gebeeldhouwde 
zuilen van porfier2 een antieke         
sarkophaag1 in #aggg bij de ,capeensche 
poort opgedolven1 en waarin men het     
geheele kapsel eener romeinsche dame    
gevonden heeft2 eenige fraaie nillo's in
 zilver3 de ,dood van ,medusa1 de       
,verslagen ,titans1 wellicht van de hand
 van ,benvenuto ,cellini2 voorts eenige 
fijne mozaeken uit de villa ,adriana1 en
 vier beroemde borstbeelden3 ,nero1     
,balbinus1 ,septimius-,severus en       
,octavius-,augustus1 benevens een       
prachtige bronzen buste van een jong    
meisje4  ,de linkervleugel brengt ons   
naar het museum van gewijde kunst1 dat  
zijn oorsprong dankt aan ,benediktus    
,,xiv4 ,deze paus1 de kostbare          
verzameling gezien hebbende1 met veel   
moeite en inspanning en na jarenlangen  
arbeid1 door ,francesco ,vettori        
bijeengebracht1 kwam op den gelukkigen  
inval om dien geleerde tot conservator  

van het vatikaansche museum te benoemen4
 ,toen de professor in #aggj stierf1    
liet hij zijne verzameling natuurlijk   
aan het door hem beheerde museum na4    
,hij had dus wel de eer verdiend1 om1   
evenals de kardinalen-bibliothekarissen1
 in buste te prijken op een der acht    
kasten1 waarin zijne collectie wordt    
bewaard3 eene collectie1 laatstelijk    
verrijkt door eene menigte kleine       
voorwerpen1 die in betrekking staan tot 
de christelijke eeredienst der eerste   
eeuwen1 en in zes groote platte glazen  
kasten1 op even zooveel tafels          
geplaatst1 zijn ten toon gesteld4 ,men  
vindt hier bisschopsringen1 ivoren      
diptyken uit de achtste en negende eeuw2
 lijkbussen2 zoogenoemde ,lacrymae1     
glazen flesschen1 waarin1 naar men zegt1
 het bloed der martelaren werd bewaard2 
antieke lampen van gebakken aarde1      
waarop de symbolen van het christelijk  
geloof zijn afgebeeld2 en een aantal    
kleine paneeltjes1 even merkwaardig als 
zeldzaam1 van de mystieke meesters uit  

den byzantijnschen tijd4 ,deze          
uitnemende verzameling sluit zich       
geleidelijk aan bij eene collectie oude 
schilderstukken1 door ,gregorius ,,xvi  
in eene der volgende afdeelingen van de 
galerij bijeengebracht1 en waar ge      
kostbare en zeldzame werken vindt van   
,margariton d',arezzo1 van ,cimabue1 van
 ,guido1 van ,duccio van ,sina1 van     
,giotto1 van ,massaccio1 van ,lorenzo   
,monaco en van den eenigen ,giovanni da 
,fiesole4 ,bij de keus dezer stukken is 
men met groote zorgvuldigheid te werk   
gegaan3 alleen wat zich door werkelijke 
verdienste aanbeval1 of uit een         
archaeologisch oogpunt merkwaardig was1 
mocht hier eene plaats vinden4  ,niet   
verre van daar is een kabinet1 waar     
,pius ,,vii de stempels van gebakken    
aarde heeft doen rangschikken1 die      
tijdens het romeinsche rijk werden      
gebezigd om de pannen1 de steenen en    
andere bouwmaterialen te merken4 ,de    
grondslag tot deze collectie werd gelegd
 door dien abt ,gatano ,marini1 die zoo 

ijverig de vatikaansche schatten tegen  
de fransche roofzucht verdedigde1 en die
 door ,napoleon gedwongen werd zijn     
verblijf in ,frankrijk te vestigen1 en  
daar de hand te leenen tot het          
rangschikken van hetgeen uit het        
vatikaan was geroofd4 ,hij stierf te    
,parijs1 kort vr den slag van ,waterloo4
 ,de gedachte om eene verzameling van   
zulke fabriekmerken aan te leggen1 moest
 zeker in de eerste plaats bij den      
oudheidkenner opkomen1 die aan de       
beschrijving van deze voorwerpen een    
gansch boekdeel heeft gewijd4 ,toch moet
 ge niet1 met een voornamen glimlach1 de
 schouders ophalen1 noch den ijver      
geringschatten1 dien de ,paus tot       
uitbreiding en volmaking dezer          
verzameling besteedde3 deze stempels    
toch wijzen de juiste tijdperken aan1   
waarop de thans in puin gestortte       
gebouwen zijn gesticht3 eene aanwijzing 
die te meer van belang is1 daar de      
meeste antieke gebouwen bij herhaling   
gedeeltelijk zijn gerestaureerd of      

herbouwd4 ,in ditzelfde kabinet bevinden
 zich ook enkele schilderijen1 en       
daaronder een oud portret van ,karel den
 ,groote1 met een langen baard en de    
kroon op het hoofd2 men geeft u dit     
portret als echt3 toch is dit ziellooze 
gelaat met die starende oogen zeker niet
 ouder dan de twaalfde eeuw4  ,het      
kabinet der papyrussen is een der       
rijksten3 door den schitterenden        
overvloed van porfier en verguldsel en  
kostbare steenen2 door de prachtige     
fresko van ,raphal ,mengs1 de ,muze der 
historie voorstellende1 die hare rollen 
beschrijft1 op de schouders van den voor
 haar gebogen ,tijd uitgespreid4 ,daar  
bewonderde ik de beroemde ,charters van 
,ravenna1 origineele stukken uit de     
negende tot de twaalfde eeuw afkomstig  
en op papyrus geschreven4 ,gatano       
,marini heeft ze in #ahje uitgegeven1 in
 zijne ,,papyri ,,diplomatici1 descritti
 ed illustrati3 eene verzameling van    
honderd-zeven-en-vijftig stukken        
7bullen1 diplomen der vorsten1          

verschillende overeenkomsten en         
contracten71 waarvan het oudste tot het 
jaar #ddd opklimt4 ,dit is het oudst    
bekende charter4  ,in het kabinet der   
antieke fresko's bevindt zich een der   
merkwaardigste overblijfselen van oude  
schilderkunst1 waarvan zoo weinig tot   
ons gekomen is4 ,ten jare #afjf werd1 op
 den ,esquilijn1 dicht bij den ,arco di 
,galliano1 eene oude fresko-schilderij  
ontdekt1 die sedert algemeen bekend en  
beroemd werd onder den naam van de      
,aldobrandinische ,bruiloft4 ,de        
kardinaal ,aldobrandini1 aan wiens      
familie dat kostbaar gedenkstuk der     
antieke kunst behoorde en ook zijn naam 
ontleende1 verkocht het aan ,pius ,,vii 
voor #cj4jjj francs4 ,voor de           
opgravingen te ,herculanum en ,pompe    
bezat men geen enkel ongeschonden       
overblijfsel der antieke schilderkunst1 
dan deze ,bruiloft2 en schoon in de     
woningen der aanzienlijken1 in de beide 
uit haar graf verrezen steden1          
voortreffelijker werken der oude        

schilders zijn gevonden1 behoort toch de
 ,aldobrandinische ,bruiloft buiten kijf
 nog altijd tot het opmerkelijkste en   
belangrijkste wat op dit gebied bestaat4
 ,de geleerden hebben er lang en breed  
over getwist1 of deze schilderij het    
huwelijk van ,thetis met ,peleus1 of wel
 van ,bacchus met ,cora1 of van de      
,julia van ,catullus met ,manlius1      
voorstelde4 ,hoogstwaarschijnlijk heeft 
de schilder niets anders bedoeld1 dan   
een familietafereel3 eene voorstelling  
van de bruiloft van den heer des huizes1
 in wiens woning dit kostbaar monument  
gevonden werd4 ,ook nog andere          
fragmenten van antieke schilderkunst    
zijn hier op de meest smaakvolle wijze  
gerangschikt3 vooral merkwaardig zijn   
daaronder enkele groote1 zeer licht     
geschilderde landschappen1 met kleine   
figuren gestoffeerd1 eenige tooneelen   
uit de ,odyssee voorstellende2 zij      
werden opgegraven in een krypt in de    
wijk der ,monti4 ,het kost inderdaad    
moeite en zelfverloochening1 van een    

museum te scheiden1 zoo rijk aan        
zeldzame kunstwerken1 zoo bevallig en   
boeiend door schikking en versiering3   
maar de ,custode zorgt er wel voor1 dat 
gij uw tijd niet verbeuzelt4 ,toch kon  
ik1 toen wij op onze schreden           
terugkeerden1 niet nalaten nogmaals stil
 te blijven staan voor de glazen kasten 
van het gewijde museum1 door ,benediktus
 ,,xiv gesticht1 en waar zoovele1       
grootendeels nog onbekende en           
onwaardeerbare schatten verborgen       
liggen4 ,daar ontdekte ik1 te midden van
 andere merkwaardigheden uit de         
christelijke oudheid1 ook een langwerpig
 medaillon1 met de portretten van de    
,apostelen ,petrus en ,paulus4 ,wanneer 
ik zeg de portretten1 dan meen ik       
daartoe recht te hebben4 ,immers1 naar  
het oordeel der meest bevoegde rechters1
 is dit medaillon uit het laatst der    
eerste of het begin der tweede eeuw     
afkomstig2 en bovendien dragen deze     
beide koppen onmiskenbaar den stempel   
van naar het leven te zijn geteekend4   

,petrus heeft zwaar kroezig haar1 een   
gekrulden baard1 en eenigszins grove    
trekken1 die echter zeergoed samengaan  
met de bewegelijkheid van een zielvol   
gelaat2 ge herkent in hem de type van   
den semiet1 van den man uit het volk1   
van den man ook der kloeke1 snelle daad4
 ,paulus vertoont meer den denker1 den  
geleerde1 den redenaar3 het gewelfde    
voorhoofd1 de diepliggende oogen1 de    
gebogen neus1 het peinzende gelaat1 met 
eene zekere uitdrukking van             
vermoeidheid3 dit alles teekent den     
wijsgeer1 voor wien de wereld der hooge 
gedachten zijn waar vaderland is4 ,dit  
kostbaar medaillon is ook daarom zoo    
hoogst merkwaardig1 omdat wij hier den  
oorsprong vinden der typen1 die de beide
 apostelen sedert in de christelijke    
kunst voortdurend hebben gedragen4 ,er  
bestaat dus alle reden om aan te nemen  
dat deze typen1 althans wat de          
hoofdtrekken betreft1 inderdaad aan de  
natuur zelf zijn ontleend4  ,meer zal ik
 van de vatikaansche bibliotheek niet   

zeggen3 het was mij natuurlijk slechts  
te doen om u eenig denkbeeld van de     
uiterlijke verschijning1 van de         
inrichting en versiering der lokalen te 
geven1 niet om de bibliografische en    
andere schatten zelf aan te wijzen1 die 
hier opgehoopt liggen4 ,uitgezonderd    
eenige papyrussen1 en hier en daar een  
opschrift bij de schilderijen1 had ik in
 die bibliotheek geen regel schrift1    
geen enkel boek gezien6 ,het ware wel te
 wenschen1 dat de diplomatie eene       
wijziging trachtte te verkrijgen van de 
strenge en bijkans onzinnige bepalingen1
 die het gebruik dezer boekerij zoo     
uiterst moeilijk maken4 ,maar heel      
gemakkelijk zal dat niet gaan4 ,men     
herinnert zich te ,rome nog zeergoed de 
plunderingen1 die de franschen1 tijdens 
de revolutie-oorlogen2 hier op groote   
schaal hebben bedreven2 en de           
gebeurtenissen van den allerjongsten    
tijd zijn ook niet bij uitnemendheid    
geschikt1 om het pauselijk hof ten deze 
tot toegevendheid te stemmen4    ,,iv4  

,nu ik gereed sta1 verder te gaan1      
gevoel ik steeds meer de zwaarte van de 
taak1 die ik op mij genomen heb1 toen ik
 u uitnoodigde mij te volgen naar het   
vatikaan4 ,was het niet al te vermetel1 
mij zelf de rol van gids toe te         
bedeelen8 ,doch nu ik eenmaal die taak  
op mij genomen heb1 mag ik niet         
teruggaan3 wat mij aan krachten         
ontbreekt1 moge de liefde voor mijn     
onderwerp zooveel mogelijk              
vergoeden6--,hoe meer ik het vatikaan   
bezocht1 des te beter kon ik begrijpen1 
dat bijna alle mijne voorgangers er voor
 waren teruggedeinsd1 om hunne lezers   
door dezen onmetelijken doolhof rond te 
leiden1 en hen bekend te maken met al de
 schatten1 hier in den loop der eeuwen  
bijeengebracht4 ,eer wij den tooverkring
 der oude wereld binnentreden1 waarvan  
wij niet zoo spoedig kunnen scheiden1   
noodig ik u uit1 nog een uitstapje te   
maken naar eene kleine verzameling van  
schilderstukken1 weinig in aantal1 maar 
bijna allen meesterstukken4  ,deze      

galerij1 in het jaar #aheg uit de       
appartementen ,borgia naar de           
bovenverdieping der loges overgebracht1 
bestaat uit niet veelmeer dan omstreeks 
veertig stukken1 maar allen van de      
grootste meesters afkomstig4  ,pius     
,,vii1 die haar aanlegde1 liet daar in  
#ahaf de schilderijen plaatsen1 die door
 de franschen waren geroofd en na den   
val van het keizerrijk weder werden     
teruggenomen2 de opvolgende pausen      
hebben deze verzameling eenigermate     
uitgebreid2 meer dan eene parel dankt   
zij aan de milddadigheid van ,pius ,,ix4
 ,wij mogen deze galerij niet met       
stilzwijgen voorbijgaan1 zij verdient   
alleszins de aandacht1 niet enkel om de 
waarde der schilderstukken die zij      
bevat1 maar ook om hare beteekenis uit  
een historisch en archaeologisch        
oogpunt1 wat de studie van het kostuum  
en dergelijke aangaat4 ,in de eerste der
 vier zalen hangen slechts stukken van  
kleiner afmeting2 ,raphal1 ,beato       
,angelico1 ,leonard da ,vinci1          

,garofalo2 ,crivelli1 ,mantegna1        
,perugino1 schitteren in deze zaal1     
waar1 nevens hunne fijne en zorgvuldig  
uitgewerkte paneeltjes1 drie heerlijke  
doeken van ,murillo een zeer            
eigenaardigen indruk maken4 ,deze twee  
kleine schilderijtjes1 tooneelen uit het
 leven van ,sint-,nicolaas van ,bari1   
bisschop van ,myrra1 zijn van de hand   
van fra ,angelico1 den engel van        
,fiesole2 ook zij werden  mede naar     
,frankrijk gevoerd1 en in den ,louvre   
opgehangen1 waar ze waarschijnlijk      
louter als curiositeiten uit een        
half-barbaarschen tijd werden           
beschouwd4--,de  fraaie predella der    
,wonderen van ,sint-,hyacinthus1 vol van
 rijke kostumes1 van sierlijke gebouwen1
 van leven en beweging1 wordt gezegd    
afkomstig te zijn van ,benozzo ,gozzoli1
 den leerling van fra ,angelico2 het    
komt mij waarschijnlijker voor1 dat het 
stuk vervaardigd is door ,francesco di  
,giorgio1 een bij ons onbekend schilder 
uit de school van ,sina1 die in #aebd   

stierf1 en van wien men te ,sina nog    
enkele stukken ziet4--,zie hier een     
dooden ,christus van ,crivelli1 den     
,venetiaan uit de middeleeuwen2 ook hij 
reeds uitmuntende door zijn koloriet1   
maar te zeer op beweging gesteld in een 
tijd1 toen men te ,veneti nog niet goed 
kon teekenen4--,welk een onderscheid    
tusschen deze naeve voorstellingen1 waar
 de diep gevoelde uitdrukking dikwerf   
zondigt door overdrijving1 en deze      
grisailles1 zoo zuiver van stijl1  zoo  
vol bevalligheid1 waarin ,raphal de     
christelijke deugden symbolisch heeft   
afgebeeld2 deze meesterstukjes zijn door
 de gravure tamelijk algemeen bekend4   
,vergeten wij ook niet1 in deze zaal een
 oogenblik te toeven voor een           
,sint-,hieronymus1 niet meer dan eene   
vluchtige schets1 maar van de hand van  
,leonard da ,vinci1 wiens werk ge zoo   
zelden het geluk hebt te zien4 ,omtrent 
deze schilderij verhaalt men eene       
zonderlinge anecdote4 ,de kardinaal     
,fesch1 de oom van ,napoleon ,i1 zou de 

onderste helft van dit paneel1 dat      
blijkbaar in twee stukken is gebroken1  
onder een hoop oude vodden hebben       
gevonden4 ,eenige jaren later ontdekte  
hij toevallig de wederhelft van het     
paneel1 waarop het hoofd en het         
bovenlijf waren geteekend3 de           
schoenmaker van den kardinaal had die   
plank onder aan een zitbankje           
gespijkerd2 de beide stukken pasten     
juist op elkander4  ,wij gaan een paar  
doeken voorbij1 waarop wij nader        
terugkomen en spoeden ons naar de derde 
zaal1 waar onze aandacht wel in de      
eerste plaats getrokken wordt door een  
prachtig portret van ,titiaan1 een doge 
voorstellende4 ,vlak daarbij hangt een  
ander voortreffelijk stuk1 dat in der   
tijd mede naar ,parijs werd gevoerd en  
in #ahaf teruggegeven3 de ,opstanding1  
van ,perugino4 ,in den jongsten der     
wachthoudende soldaten1 die bij het graf
 in slaap zijn gevallen1 herkent ge het 
portret van den jeugdigen ,raphal1 's   
meesters leerling3 eene bijzonderheid1  

die1 ten onrechte trouwens1 tot het     
vermoeden aanleiding heeft gegeven1 dat 
,raphal zelf aan deze schilderij had    
medegearbeid4 ,het stuk is1 in meer dan 
een opzicht1 zeer belangwekkend4 ,een   
der soldaten die getuigen zijn van de   
,verrijzenis des ,heeren1 stelt den     
schilder zelf voor3 merkwaardig is de   
uitdrukking van dat strakke1            
onheilspellende gelaat1 van den         
duisteren1 wantrouwenden blik1          
onafgewend op den zegepralenden         
,christus gericht3 uit die trekken1 uit 
dien blik spreekt twijfel1 bijkans een  
verwijt4444 ,men weet1 dat de groote    
kunstenaar1 na den droevigen dood van   
zijn vriend ,savonarola1 tot eene       
sombere twijfelmoedigheid1 welhaast tot 
een soort van stomme wanhoop verviel4   
,de nauwe verwantschap van ,raphal1     
bepaaldelijk in het begin zijner        
loopbaan1 met zijn leermeester1 blijkt  
treffend in de ,kroning der ,madonna1   
die ,raphal1 in #aeib1 voor de          
,benediktijnen van ,perugia schilderde4 

,het is een ,perugino1 maar zonder      
dorheid2 het is dezelfde naeveteit1 maar
 hier veredeld door een instinktmatig   
gevoel voor stijl2 reeds in dit         
jongelingswerk herkent gij een streven1 
dat hooger reikt dan waarvan ,perugino  
zich bewust was4 ,dit neemt niet weg1   
dat de schilderij van dezen laatste1 de 
heilige maagd op den troon omringd door 
vier biddende heiligen1 met meer recht  
aanspraak mag maken op den naam van     
meesterstuk3 hier ziet ge voor u het    
werk van den tot rijpheid gekomen man1  
die over alle hem ten dienste staande   
middelen beschikt1 om zijne gedachte    
volledig weer te geven4 ,dit stuk1 een  
der beste werken van ,perugino1 is      
misschien het schoonste en volkomenste  
gewrocht der kunst1 vr het schitterend  
tijdvak van de twee groote meesters der 
,renaissance4  ,hoe triviaal schijnt1   
nevens deze naeve mystieke scheppingen1 
die ,pita van ,caravaggio2 hoe koud en  
dood en onharmonisch van kleur1 die     
marteldood van ,sint ,erasmus1 een van  

de kolossale vergissingen van ,poussin1 
wiens talent wel het minst voor de      
behandeling van dergelijke onderwerpen  
geschikt was4--,merkwaardig1 vooral uit 
een historisch oogpunt1 is de fresko van
 ,melozzo van ,forli1 die door ,leo     
,,xii uit de bibliotheek naar de loges  
en vervolgens van den muur op doek werd 
overgebracht4 ,het stuk stelt ,sixtus   
,,iv voor1 zijn bibliothekaris platina  
ontvangende2 het geeft ons de origineele
 portretten van ,girolamo ,riario1 heer 
van ,porli van ,jan ,de la ,rovre1 van  
,bartolommeo ,sacchi1 bijgenaamd        
,platina1 den schrijver van de          
,geschiedenis der ,pausen2 van paus     
,sixtus ,,iv1 en van diens beide neven1 
de kardinalen ,pieter ,riario en        
,juliaan ,de la ,rovre3 de eerste bekend
 wegens zijne verkwistende levenswijze  
en jong gestorven2 de tweede1 beroemd   
als paus ,julius ,,ii4 ,deze figuren    
zijn met meesterhand geteekend2 ge      
herkent daarin het talent van een       
kunstenaar1 dien ,raphal ,maffei een    

eerste plaats onder de portretschilders 
van zijn tijd toekende4 ,wij mogen dus  
op de gelijkenis vertrouwen3 en dan is  
het inderdaad treffend1 dit portret van 
,julius ,,ii te vergelijken met latere4 
,hier zien wij een slank jonkman voor   
ons1 bruinachtig van kleur1 eenigszins  
schuw en zedig van voorkomen2 de        
uitdrukking van zijn gansch niet        
onbevallig gelaat teekent verstand en   
vernuft2 ,juliaan ,de la ,rovre is hier 
voorgesteld zonder knevel of baard4 ,als
 men deze beeltenis vergelijkt met het  
portret van paus ,julius ,,ii door      
,raphal1 waarvan het oorspronkelijke    
zich te ,londen bevindt en eene kopie in
 het paleis ,pitti hangt1 wordt men     
onwillekeurig getroffen door de zeldzame
 verandering1 die de ouderdom en de     
zorgen der regeering in het gelaat van  
dezen krijgshaftigen opperpriester      
hebben gewrocht4  ,met opzet heb ik tot 
dusver gezwegen van twee schilderijen1  
die1 naar het zeggen van alle cicerones 
en ook naar het oordeel van zoovele     

kunstrechters1 de kroon spannen boven   
alle anderen1 en den hoogsten roem van  
dit uitnemend museum uitmaken3 de       
,transfiguratie van ,raphal1 en de      
,communie van ,sint-,hieronymus van     
,domenichino4 ,deze beide schilderijen  
zijn tegenover elkander in dezelfde zaal
 geplaatst1 waar zich1 op den           
achtergrond1 ook nog een derde stuk     
bevindt1 de ,madonna van ,foligno1 mede 
van ,raphal1 dat echter door de meeste  
toeristen ternauwernood werd opgemerkt4 
,en toch staat deze ,madonna1 in hare   
aanbiddelijke reinheid1 hare ideale     
naeviteit1 haar onbeschrijfelijk        
teeder-harmonisch koloriet1 naar mijne  
schatting zeerveel hooger dan de zoo    
wijd beroemde ,verheerlijking op den    
berg4  ,buiten twijfel is de            
,transfiguratie eene voortreffelijke    
schilderij1 rijk aan overschoone dtails1
 die de meesterhand verraden2--de       
opmerking heeft eigenlijk geen pas1 waar
 het een werk van ,raphal geldt4 ,maar  
hoe menigmalen ik dit stuk ook heb      

gezien en bestudeerd1 steeds heeft het  
mij onbevredigd gelaten4 ,dit is wel in 
de eerste plaats het gevolg van de      
samenkoppeling in eene zelfde schilderij
 van twee episoden1 die met elkander in 
geen verband staan4 ,het bovenste       
gedeelte is geheel gedacht en uitgevoerd
 in dien mystieken1 idealen zin1 dien   
,raphal van de oude florentijnsche      
school had overgerfd1 en die in hem zelf
 zijn hoogste en volkomenste uitdrukking
 vond4 ,die1 te midden der hemelsche    
heerlijkheid1 in een lichtgloed zwevende
 figuur van ,christus1 ter wederzijde   
omgeven door de bovenaardsche beelden   
van ,mozes en ,elia2 de apostelen1      
verzonken in de aanschouwing van huns   
,heeren heerlijkheid2 die knielende     
figuren van ,sint-,laurens1 en          
,sint-,juliaan1 de beschermheiligen van 
den kardinaal ,giulio de ,medicis 7later
 paus ,clemens ,,vii72 voor wien ,raphal
 deze schilderij vervaardigde3 deze     
geheele voorstelling verplaatst u zoo   
volkomen in eene hoogere ideale wereld1 

dat het u bijkans te moede is als zaagt 
ge plotseling een der verheven visioenen
 van ,dante in lichamelijke             
werkelijkheid voor u4--,maar nu1 daar   
vlak onder1 aan den voet des bergs      
waarop de hemel is nedergedaald1        
aanschouwt ge een gansch ander tooneel3 
een groep mannen en vrouwen rondom een  
knaap1 aan heftige stuiptrekkingen ten  
prooi4 ,het is het bekende verhaal van  
den bezeten knaap1 dien de apostelen    
niet konden genezen4 ,nu is reeds1 naar 
mijne bescheiden meening1 de            
samenvoeging1 de nevens of liever boven 
elkander plaatsing van twee zoo gansch  
verschillende voorstellingen een kwalijk
 te verdedigen waagstuk1 waardoor de    
eenheid van het kunstwerk noodzakelijk  
moet verloren gaan4 ,doch het contrast  
wordt hier nog scherper1 omdat dit      
gedeelte der schilderij--na ,raphals    
dood door ,giulio ,romano afgewerkt--in 
een geheel anderen geest1 onder den     
invloed van geheel andere denkbeelden1  
is geschilderd4 ,niet enkel verraadt    

zich in de teekening der figuren en in  
het koloriet een realisme1 dat          
hemelsbreed verschilt van de ideale     
opvatting der eigenlijke                
,transfiguratie3 maar er is iets ergers4
 ,in dit aardsche gedeelte der          
schilderij geen spoor van dat verheven1 
naeve gevoel1 dat zich alleen om de     
voorstelling zelf1 om de uitdrukking    
bekommert1 en niet denkt aan de         
toeschouwers1 aan het publiek4          
,integendeel1 dit geheele tooneel is    
blijkbaar aangelegd voor de             
toeschouwers2 het is gearrangeerd en in 
de eerste plaats op effect berekend4 ,ge
 bewondert zonder twijfel het talent van
 ,raphal1 zijn volkomen meesterschap    
over de techniek der kunst3 maar zijn   
ideaal dichterlijk gemoed1 zijne hooge  
ziel spreekt hier niet meer tot u4 ,de  
sterksprekende1 welhaast melodramatische
 houdingen en standen en groepeeringen  
van al deze figuren zijn opzettelijk    
aldus gekomen om indruk op u te maken2  
al deze personen vervullen eene         

bijzondere rol1 als de beelden in een   
kunstig gerangschikt tableau vivant4    
,deze methode zal steeds meer en meer de
 heerschende worden1 en de andere1 de   
naeve1 geheel verdringen2 de schilders  
der latere eeuwen zullen altijd in de   
eerste plaats vragen1 welk effect hun   
schilderij zal maken3 en de kunst zal   
daarbij die roerend teedere             
maagdelijkheid1 die argelooze           
onbevangenheid 7vergeef het eenigszins  
vreemde woord2 schreef ik voor          
,duitschers1 ik zou zeggen1             
,unmittelbarkeit7 inboeten1 die haar in 
vroeger eeuwen eigen was4 ,maar bij     
,raphal is men dit niet gewoon2 en de   
bovenste helft der schilderij is ook    
daarvan geheel vrij4 ,juist dit is het  
stuitende in dit kunstwerk1 dat eene    
mystiek-middeleeuwsche en eene          
modern-realistische schilderij in       
hetzelfde kader zijn samengevoegd3 twee 
elementen1 die elkander uitsluiten4 ,ter
 verklaring van deze anomalie heeft men 
gewezen op de omstandigheid1 dat de     

kardinaal ,giulio de ,medicis1 tegelijk 
met de ,transfiguratie aan ,raphal1 aan 
,sebastiaan del ,piombo een ander werk  
had opgedragen1 de ,opwekking van       
,lazarus4 ,sebastiaan del ,piombo nu was
 de beschermeling van ,michel ,angelo1  
onder wiens leiding en in wiens geest   
hij arbeidde4 ,raphal1 wel wetende wie  
zijn eigenlijke mededinger zou zijn1    
heeft nu naar men meent1 de eene helft  
zijner schilderij opzettelijk in dien   
zin opgevat en uitgewerkt1 om daardoor  
te toonen dat hij1 ook op diens eigen   
terrein1 met ,michel ,angelo kon        
wedijveren4 ,de gissing is misschien    
gegrond1 maar is toch eigenlijk geene   
verontschuldiging4  ,dezelfde           
kunstrechters1 die de ,transfiguratie   
als het beste werk van ,raphal en de    
volmaaktste schilderij ter wereld hebben
 geprezen1 zijn ook onuitputtelijk      
geweest in den lof der ,communie van    
,sint-,hieronymus1 het eenige stuk1 dat1
 huns erachtens1 met de ,verheerlijking 
vergelijkbaar was4 ,toch is deze        

reputatie1 uit het oogpunt der hoogste  
kunst1 en voor wie vrij van             
vooroordeelen en gemaakte traditin      
oordeelt1 niet gerechtvaardigd4 ,deze   
schilderij mist leven1 en laat u koel4  
,hare voornaamste bekoorlijkheid        
ontleent zij aan haar schitterend       
koloriet1 aan het prachtig schoone      
landschap1 dat den achtergrond uitmaakt4
 ,maar hoe jammerlijk is de hoofdpersoon
 mislukt6 ,dat blauwachtig vale lichaam 
van den stervende1 niet zuiver          
geteekend1 met die kenteekenen van een  
conventioneelen ouderdom2 dat gelaat    
zonder uitdrukking en zonder aureool1   
waarop zelfs geen schijn van bewustheid 
is te vinden van de heilige handeling   
die voltrokken wordt1 en evenmin in den 
adel der lijnen1 een spoor van hetgeen  
,sint-,hieronymus eenmaal was2 de       
goedhartige1 welmeenend vrome           
uitdrukking op het gelaat van           
,sint-,ephrem1 die met het sakrament    
komt aandragen1 als een ziekenoppasser  
met een drankje2 die ,arabier1 zoo koud 

en onverschillig1 die1 naar men zegt1   
het ,oosten moet voorstellen3--met n    
woord en om alles te zeggen1 dit        
volstrekte gemis van aandoening1 van    
overtuiging1 van waarachtig geloof in de
 gewijde mysterin1 aan wier voorstelling
 men zich waagt3--dit alles laat u1     
zoodra ge eenmaal den theatralen indruk 
der schitterende verschijning overwonnen
 hebt1 onverschillig en koel4 ,welk een 
onmetelijk verschil tusschen stukken als
 dit1 zoo blijkbaar vervaardigd zonder  
dat het onderwerp zelf voor den         
kunstenaar eenige andere beteekenis dan 
eene zuiver aesthethische had2--en de   
zielvolle1 roerende1 mystieke           
scheppingen van een fra ,angelico1      
gebeden in lijnen en kleuren1 lofzangen 
op doek of paneel6 ,in waarheid1 ware   
mij uit de drie stukken dezer zaal de   
keuze gegeven3 zonder aarzelen koos ik  
die heerlijke ,madonna van ,foligno1 de 
aanbiddelijke ,moeder-maagd1 spelende   
met haar goddelijk ,kind4    ,v4        
,gorden wij ons thans aan tot een bezoek

 in de talrijke galerijen1 waar de      
meesterstukken der antieke kunst worden 
bewaard1 en beginnen wij die lange reis1
 naar chronologische volgorde1 met de   
oudste tijden4 ,gregorius ,,xvi heeft   
het vatikaan verrijkt met twee          
verzamelingen1 die ons lange reeksen van
 eeuwen terugvoeren1 verder zelfs dan   
den tijd1 waarvan de historie heugenis  
heeft tot den oorsprong der kunst in het
 verre ,oosten en in het alaude ,latium4
 ,ik bedoel het egyptische museum en het
 etrurische museum1 beiden door dezen   
geleerden en kunstlievenden paus        
gesticht4  ,wij begeven ons eerst naar  
de egyptische verzameling4  ,ik weet    
niet1 of het vatikaansche museum1       
evenals dat van den onderkoning van     
,egypte te ,boulak1 afbeeldingen bezit  
uit den tijd van ,chephren1 den ,pharao 
van de vierde dynastie1 die de tweede   
pyramide heeft gebouwd1 en wiens        
peinzend gelaat heugenis heeft van      
misschien vijftig eeuwen4 ,maar het     
museum bezit toch enkele monumenten van 

het zoogenaamde nieuwe rijk1 te beginnen
 met ,amasis1 den stichter van de       
achttiende dynastie2 dat wil zeggen     
omstreeks #agjj jaren vr ,christus4 ,tot
 dit tijdvak behoort de voortreffelijk  
bewaarde mummie--al te goed bewaard1    
want haar aanblik is afschuwelijk--van  
een priester van ,ammon1 op wiens borst 
de naam ,amosis geschreven staat4 ,in de
 groote zaal vindt men een standbeeld   
van graniet1 dat1 naar men zegt1 de     
moeder voorstelt van dien beroemden held
 en veroveraar der negentiende dynastie1
 van dien ,ramses ,,ii1 dien de ,grieken
 ,sesostris noemden1 en wiens zoon      
,menephtha getuige was van den uittocht 
der ,isralieten4 ,dit beeld is          
opgegraven in de tuinen van ,sallustius2
 het merkwaardige kapsel1 met den       
sperwer versierd1 en de fijne           
bearbeiding prenten de herinnering aan  
dit kunstwerk in uw geheugen4 ,de       
kolossale sarkophagen in den vestibule  
zijn misschien niet ouder dan het begin 
der acht-en-twintigste dynastie1 toen   

,egypte1 voor eene korte poos van het   
perzische juk ontslagen1 onder den      
eersten ,nectanebos zijne               
onafhankelijkheid herwon3 uit dezen tijd
 zijn een aantal fraaie sarkophagen     
bekend4 ,een daarvan is echter stellig  
ouder1 die namelijk van een priester1   
,neith-,mah genoemd1 die ten tijde van  
,psammetichus leefde1 toen1 volgens     
,herodotus1 de stad ,sas het middelpunt 
werd eener nieuwe beschaving1 die zich  
niet langer stelselmatig van alle       
aanraking met vreemden afsloot4 ,de     
,egyptenaren knoopten betrekkingen aan  
met de ,grieken2 ook is de helleensche  
invloed1 reeds lang vr het macedonische 
tijdperk1 in hunne kunst zeer merkbaar4 
,uit de laatste tijden van het          
dusgenaamde nieuwe rijk1 dus nog altijd 
vr de perzische verovering1 dagteekenen 
waarschijnlijk de twee fraaie leeuwen   
die langen tijd de fontein van          
,acqua-,felice hebben versierd1 en in   
#addc nabij het ,pantheon werden        
opgegraven4 ,tot dienzelfden tijd       

behooren waarschijnlijk twee            
vrouwenbeelden1 in halve grootte2 de    
eene is gehuld in een fijn en           
nauwsluitend gazen gewaad1 hare trekken 
hebben eene zonderlinge1 geheimzinnige  
uitdrukking3 het is of hare lippen zich 
zullen openen1 om u een of ander geheim 
toe te fluisteren4 ,de andere1 met een  
sluier om het hoofd1 en in een soort van
 peplum gedrapeerd1 draagt een hoorn des
 overvloeds in hare hand2 ook in dit    
beeld is het egyptische karakter niet te
 miskennen1 maar toch veel minder sterk 
uitkomende4  ,van de ,papyrussen heb ik 
alleen te spreken om de voortreffelijke 
schikking van deze collectie te roemen1 
en om uwe aandacht te vestigen op een   
menigte kleinere voorwerpen1 in de      
zalen1 die naar de ,papyrussen voeren4  
,daar vindt ge1 emailwerk1 bronzen      
versierselen1 beeldjes van hout en      
gebakken aarde1 afgodsbeelden1 dieren1  
vazen1 huisraad1 enkele mummies van     
katten1 en dergelijke meer4 ,ik herinner
 mij vooral een grooten kever van       

jaspis1 gedagteekend uit het twaalfde   
jaar der regeering van ,amenophis ,,iii1
 uit de achttiende dynastie2 uit het    
opschrift op dezen kever blijkt1 dat te 
dier tijde 7omstreeks #afjj jaar vr     
,christus7 het rijk zich uitstrekte van 
,mesopotami tot aan het land van ,karo1 
bij het tegenwoordige ,abessini4 ,het   
egyptische museum van het ,vatikaan kan1
 bij voorbeeld1 met dat in den ,louvre  
niet op eene lijn worden gesteld1 vooral
 wat betreft de monumenten van zeer     
ouden tijd2 maar het munt uit door      
grooter verscheidenheid en vergunt u    
beter1 een blik te werpen op het intieme
 leven van dit merkwaardige en          
geheimzinnige volk4 ,ook is de schikking
 der voorwerpen minder streng           
wetenschappelijk misschien1 maar zeker  
veel bevalliger en uitlokkender4 ,zelfs 
hij1 die uit bloote nieuwsgierigheid    
deze zalen doorwandelt1 zal zich toch   
telkens door het een of ander           
aangetrokken gevoelen4  ,gregorius ,,xvi
 heeft de zeer gelukkige gedachte gehad1

 de egyptische pastiches1 dat wil zeggen
 de navolgingen van egyptische kunst1   
die tijdens het keizerrijk en vooral    
onder ,hadrianus1 zeer in de mode waren1
 in eene afzonderlijke afdeeling bijeen 
te brengen4 ,eene vergelijking tusschen 
deze gewrochten en de monumenten van    
echte oud-egyptische kunst is uiterst   
leerzaam4 ,al deze beelden hebben eene  
zaak gemeen3 zij missen dat             
onbedriegelijke cachet1 dat alleen ware1
 oorspronkelijke kunst eigen is1 evenals
 de geur der natuurlijke bloem niet kan 
worden nagebootst4 ,deze beelden zijn   
stom en dood1 en wekken geene enkele    
gedachte bij u op2 hun gelaat1 hunne    
houding1 alles verraadt toeleg en       
berekening4 ,deze beelden zijn niet     
waar4 ,gezwegen nog van de verschillende
 wijzen van bewerking1 waaraan men      
meestal niet denkt en die toch van zoo  
overwegenden invloed zijn op het geheele
 karakter van het kunstwerk1 moeten wij 
niet vergeten dat deze ,osiris- ,ptah-  
en ,horusbeelden van ,hadrianus niet    

meer de type teruggeven van een bepaald 
ras2 hetgeen de oude ,egyptenaars1 zelfs
 onbewust1 wel deden4 ,het zijn dus niet
 veelmeer dan poppen1 fraai bewerkt     
somwijlen1 zonder twijfel1 maar wier    
waarde toch eigenlijk afhankelijk is van
 de kostbaarheid der stof en de         
moeilijkheden van uitvoering1 die de    
kunstenaar te overwinnen had4 ,eigenlijk
 behooren zij tot de rubriek der        
voorwerpen van de industriele kunst1 de 
dienares van mode en smaak1 wier werken 
met deze voorbijgaan4 ,maar hebben wij1 
bij een blik op onze eigene kunstwerken1
 wel het recht zoo laag op deze         
pastiches neer te zien8    ,na een      
vluchtig bezoek aan het egyptische      
museum1 waar wij de overblijfselen voor 
ons hebben eener kunst1 ten deele ouder 
dan de geschreven overleveringen en     
historische berichten1 willen wij een   
blik werpen op de monumenten der        
etrurische kunst1 weinig minder         
merkwaardig4 ,ook dit volk der ,etrurirs
 of ,etrusken is voor ons--eigenlijk nog

 veelmeer dan de ,egyptenaars--in       
ondoordringbaar duister gehuld4 ,wij    
weten weinig van zijne herkomst1        
vermoedelijk uit aziatisch ,griekenland2
 bijna niets van zijne geschiedenis1 dan
 alleen waar zij in aanraking komt met  
die der ,romeinen1 die de ,etrusken     
onderwierpen2 niets van hunne taal1     
waarvan ons geen andere gedenkstukken   
zijn overgebleven1 dan enkele kleine1   
nog niet ontcijferde opschriften4       
,alleen weten wij dat de ,etrusken1 voor
 de historische tijden1 in het          
tegenwoordige ,toskane en een deel van  
het oude ,latium waren gevestigd2 dat   
zij een betrekkelijk hoogen trap van    
beschaving1 blijkbaar door grieksche    
invloeden beheerscht1 moeten hebben     
bereikt2 en dat hunne kunst ook bij de  
,romeinen in eere is gebleven1 tot zij  
door de hoogere grieksche verdrongen    
werd4  ,op onzen weg van het egyptische 
naar het etrurische museum kunnen wij   
reeds een blik werpen op de grieksche   
wereld1 hier zoo schitterend            

vertegenwoordigd4 ,hoe gehaast ge ook   
zijn moogt1 het zal u wel onmogelijk    
wezen niet eenige oogenblikken te toeven
 in eene zaal1 die als het ware een     
vestibule vormt1 aan bijna alle kanten  
open is2 en met een prachtige           
driedubbele trap prijkt1 die naar de    
bovengalerijen voert4 ,naar welke zijde 
ge hier uwe blikken richt1 overal       
schemeren u wonderen tegen4 ,maar ik    
dien u wel eene meer volledige          
beschrijving van deze zaal--bij         
uitnemendheid schoon onder de vele      
verwonderlijk schoone zalen van het     
vatikaan--te geven4  ,de zaal heeft den 
vorm van een grieksch kruis1 waaraan zij
 ook haar naam ontleend3 het is een dier
 meesterstukken van bouwkunst1 zooals de
 achttiende eeuw ze bijwijlen wist te   
scheppen1 en die volkomen beantwoorden  
aan de voorstelling1 die wij ons van de 
antieke paleizen vormen4 ,de            
veelkleurige mozaek in het midden2 de   
kolommen van koralijn en groen porfier1 
die het gewelf en de zijwanden der      

marmeren trappen dragen2 de bas-reliefs 
ter wederzijde van den middelsten boog2 
de groen granieten vaas op den          
architraaf1 die de hoogere gewelven zoo 
goed doet uitkomen2 de eenvoudig        
smaakvolle versiering van de fries2 de  
sphinxen aan den voet der trappen2 die  
gelukkige verdeeling en inrichting1 die 
u vergunt1 onder verschillend licht1    
drie verdiepingen wedijverende in pracht
 met een enkelen blik te omvatten2 die  
veelkleurige1 met zoo juisten takt      
aangebrachte marmers2 de wondervolle    
harmonie en rustige beweging van het    
geheel1 waar alle deelen samenstemmen3  
dit alles maakt een onbeschrijfelijken  
indruk4 ,ge kunt u hier inderdaad in    
eene klassieke godenwoning1 een voorhof 
van den ,olympus1 denken3 en het zou u  
bijna niet verwonderen1 indien eene of  
andere grieksche gestalte1 een          
,alcibiades of eene ,phryne1 u          
tegentrad4 ,dit uitnemend kunststuk werd
 onder ,pius ,,vi1 door ,camporese en   
,simonetti gebouwd4  ,na hier onze oogen

 verkwikt te hebben1 bestijgen wij de   
trappen1 die naar het etrurisch museum1 
mede eene schepping van paus ,gregorius 
,,xvi1 voeren4  ,deze verzameling is    
misschien nog wel zoo merkwaardig als de
 egyptische4 ,de etrurische kunst1 wier 
oorsprong en ontwikkeling zich in den   
nacht der tijden verliest1 heeft slechts
 eene verwijderde verwantschap met de   
kunst van het oude ,egypte4 ,voor deze  
etruskische scheppingen staat ge niet in
 stomme verbazing als voor een          
onbegrepen raadsel1 stil1 zooals voor de
 beelden van ,thebe en ,memphis2 men    
heeft hier niet meer te doen met goden  
en menschen van een ander geslacht1 die 
ons altijd vreemd blijven1 en in hunne  
strenge afgeslotenheid1 als met zeker   
medelijden1 op ons schijnen neer te     
zien4 ,de ,etrusken1 uit ,azi afkomstig 
en op italiaanschen bodem overgeplant1  
staan ons nader2 de beweging1 de        
uitdrukking waarnaar hunne kunstenaars  
streven1 zijn aan onzen eigen smaak1 aan
 ons eigen begrip van kunst1 verwant2 de

 onderscheidene gelaatstrekken zijn voor
 ons begrijpelijk3 wij herkennen daarin 
onze eigene gemoedsbewegingen en        
aandoeningen4  ,de opgravingen hebben   
eene menigte voorwerpen aan het licht   
gebracht1 die in het gewone dagelijksche
 leven werden gebruikt3 daardoor is dit 
museum voor onze kennis der ,etrusken   
ongeveer van dezelfde beteekenis1 als   
het pompesche museum te ,napels voor die
 der romeinen uit de eerste eeuw4 ,in de
 kleinere beeldhouwwerken1 zooals       
bas-reliefs1 bronzen1 voorwerpen van    
terracotta1 lijkbussen en dergelijke1   
schijnt mij de eisch der ideale         
schoonheid ondergeschikt te zijn gemaakt
 aan de uitdrukking van het gelaat1 aan 
de uiting van zekere gedachte1 evenals  
wij dit in de middeleeuwsche kunst      
opmerken2 bij de versiering der vazen   
schijnt men zich daarentegen meer te    
hebben toegelegd op het herosche in den 
stijl1 altijd met behoud van eene zuiver
 opgevatte en weergegeven handeling4    
,dit eigenaardig karakter valt vooral in

 het oog1 wanneer zooals hier is        
geschied1 etrurische vazen naast        
grieksche ten toon worden gesteld4  ,de 
inscripties onder de beelden zijn1      
zooals ik zeide1 tot dusver nog niet    
ontcijferd4 ,daar ook de catalogus van  
dit museum nog niet verschenen is1      
zullen wij ons bepalen tot eene         
vluchtige aanteekening omtrent sommige  
voorwerpen1 die meer bijzonder mijne    
belangstelling hebben opgewekt4  ,reeds 
dadelijk bij het binnentreden in de     
galerij wordt uwe opmerkzaamheid        
getrokken door vier groote sarkophagen1 
waarvan twee uit steen zijn gehouwen4   
,op het deksel van de eene tombe ligt   
het beeld van den doode1 door zijne     
vrouw en kinderen omgeven2 het          
bas-relief langs den wand verbeeld een  
menschenoffer4 ,op den tweeden          
sarkophaag rust een priester1 door de   
teekenen zijner waardigheid omringd4 ,de
 beide anderen1 van gebakken aarde      
7terracotta7 vervaardigd1 prijken       
insgelijks met liggende figuren4 ,door  

den stijl1 door de schikking1 maar      
vooral door den omtrek der beelden1     
herinneren deze monumenten aan de       
kunstwerken der middeleeuwen2 men zou   
bijna denken1 dat1 in het midden der    
twaalfde eeuw1 de bewoners van ,chiusi1 
,arezzo1 ,cornetto en de zuidelijk      
gelegen streken1 plotseling de traditie 
der ,grieken en ,romeinen ter zijde     
zettende1 als bij instinkt1 de          
oud-vaderlandsche etruskische kunst tot 
hun model hebben gekozen4 ,de           
borstbeelden boeien u vooral door de    
uitdrukking van het gelaat1 ik herinner 
mij er met name twee van terracotta1 die
 men bijna voor de portretten van blond 
engelsche misses zou aanzien4 ,zie ginds
 dat bronzen standbeeld te ,todi        
opgegraven2 doet die krijgsman1 met zijn
 gevleugelden helmkam en zijn           
borstharnas1 met zijne fiere houding en 
gebiedenden blik u niet denken aan een  
of anderen baron of kruisridder8 ,de    
beelden van goden en genien dragen      
daarentegen een zoo echt oostersch      

karakter1 dat ge in uwe verbeelding     
plotseling naar het hart van ,indi wordt
 teruggevoerd4 ,vergeet vooral gindsche 
,biga niet1 een op twee wielen rustenden
 wagen1 van hout met koper overtrokken2 
de as der wielen is met baviaankoppen   
versierd4 ,zulk een antiquiteit is niet 
alleen zeer merkwaardig1 maar ook       
uiterst zeldzaam4 ,deze wagen1 waaraan  
zelfs de dissel niet ontbreekt1 is      
ongeschonden opgedolven4--,voortdurend  
treft ons1 bij het beschouwen der       
monumenten van etruskische kunst1 dat   
eigenaardig karakter van                
oorspronkelijkheid gepaard aan eene     
groote mate van ontvankelijkheid voor   
vreemde invloeden4 ,staat in de oudste  
perioden deze kunst meer onder den      
invloed van de oostersche1 met name van 
de egyptische1 in later tijdvakken is de
 heerschappij van het grieksche         
kunstideaal1 in zijne verschillende     
ontwikkelingen1 onmiskenbaar3 in die    
mate zelfs1 dat vele echt etruskische   
werken herhaaldelijk voor grieksch zijn 

aangezien4 ,en toch blijft er1 ondanks  
die zeer zichtbare navolging1 in deze   
kunstscheppingen iets eigenaardigs1 iets
 oorspronkelijks1 dat1 uit een zuiver   
esthetisch oogpunt1 hare waarde dikwerf 
niet verhoogt1 maar haar daarentegen    
dubbel merkwaardig maakt als            
openbaringen van den eigenlijken geest  
van dit volk1 welks geschiedenis en     
leven nog1 in zoo menig opzicht1 voor   
ons in duister is gehuld4  ,dit museum  
is rijk aan allerlei huisraad en        
voorwerpen van dagelijksch gebruik3     
zetels1 bedden1 spiegels1 vazen1        
wapenen1 potten1 komfooren en           
gereedschap van allerlei aard4 ,de      
opgravingen van ,cerae1 van ,tarquinis1 
van ,volsci1 van ,bolsena1 hebben boven 
verwachting een rijken oogst opgeleverd3
 te beginnen met de wel leesbare1 maar  
in eene onbekende taal vervatte         
opschriften1 tot de schoonste vazen uit 
het oudste tijdperk der etruskische     
kunst4 ,te ,cerea heeft men in eene     
enkele grafkamer behalve aardewerk en   

een volledig stel keukengereedschap1 ook
 al de sieraden van eene waarschijnlijk 
aanzienlijke familie gevonden3 eene     
vondst1 waaraan in den jongsten tijd1   
het ontstaan der mode van etrurische    
sieraden is te danken4 ,om den bezoeker 
een zoo volledig mogelijk denkbeeld van 
deze grafkamers te geven1 heeft men     
hier1 in het museum1 de grafkamer van   
,cerae nagebootst4 ,de juweelen en      
sieraden zijn in groote glazen kasten   
geplaatst1 die beweegbaar zijn1 en die  
ge zoo kunt draaien1 dat ge alles onder 
een behoorlijk licht zien kunt4 ,eene   
zoo doelmatige inrichting zoekt men tot 
dusver1 buiten de vatikaansche museums1 
vergeefs3 hier is alles in de eerste    
plaats berekend voor het genoegen van   
den bezoeker1 om een aangenamen1        
bevredigenden indruk te weeg te brengen2
 elders moeten dergelijke overwegingen  
in den regel wijken voor de             
onverbiddelijke eischen van eene of     
andere wetenschappelijke classificatie1 
indien al de voorwerpen niet1 als in een

 winkel1 op elkander zijn getast en door
 de opeenhooping zelve onzichtbaar      
worden4    ,,vi4   ,de vatikaansche     
beeldengalerijen tellen eene bevolking1 
welke met die van eene onzer kleinere   
provinciesteden gelijk staat3 dit alleen
 zal voldoende zijn om u te doen        
beseffen1 dat1 in dit overzicht1        
allerminst van eene eenigszins volledige
 beschrijving dezer geheel eenige       
verzameling sprake kan zijn4 ,dit zult  
ge nog te meer gevoelen1 als ge bedenkt 
dat niet alleen de meesten dezer beelden
 en groepen eene afzonderlijke          
beschrijving ten volle verdienen1 maar  
dat er daaronder ook velen zijn1 die in 
den letterlijken zin eene eigen         
litteratuur van niet onbelangrijken     
omvang bezitten4 ,van eene eigenlijke   
beschrijving kan dus geene sprake zijn1 
veel minder van beschouwing en kritiek1 
die alleen zulk eene eenvoudige         
beschrijving tot iets meer dan eene     
dorre opsomming1 een vervelenden        
catalogus1 zou kunnen maken4 ,wij zullen

 er ons alzoo toe bepalen1 u door deze  
museums rond te leiden1 en slechts nu en
 dan op enkele zeer uitnemende of       
karakteristieke monumenten vluchtig uwe 
aandacht vestigen4  ,dit weergaloos     
museum is het werk van eeuwen4 ,alle    
vorstelijke geslachten1 wier zonen den  
heiligen stoel hebben bekleed1 hebben   
hunne schatting bijgedragen tot         
verrijking dezer verzameling2 ondanks de
 toenemende ongunst der tijden1 is de   
offervaardige ijver in de laatste eeuw  
veeleer verdubbeld4 ,bovenal mogen wij  
niet vergeten1 met dankbare hulde de    
namen te noemen van vier pausen uit den 
laatsten tijd1 die1 niettegenstaande    
tegenspoeden en hinderpalen van allerlei
 aard1 het groote werk hunner           
voorgangers waardiglijk hebben          
voortgezet1 en bekroond en zich reeds   
alleen daardoor aanspraak hebben        
verworven op den dank en de bewondering 
van allen1 die kunst en waarachtige     
beschaving liefhebben4 ,deze pausen zijn
 ,pius ,,vi1 ,pius ,,vii1 ,gregorius    

,,xvi en ,pius ,,ix4 ,nevens hen        
verdient ook ,clemens ,,xiv genoemd te  
worden1 al heeft deze ook bij de        
stichting der mede naar hem genoemde    
galerij1 meer gehandeld op aansporing   
van zijn schatmeester1 den kardinaal    
,braschi1 die weldra zelf1 als ,pius    
,,vi1 den apostolischen stoel zou       
beklimmen4  ,den toegang tot de         
beeldengalerijen vormt een lange        
overwelfde gang of corridor1 door       
,bramante gebouwd1 en door ,pius ,,vii  
tot museum voor de opschriften          
ingericht4 ,ter wederzijde van deze     
galerij1 waarvan de wanden geheel met   
inscripties zijn bedekt1 prijkt eene    
lange reeks van lijkbussen en           
sarkophagen3 evenals ge1 om ,rome zelve 
te bereiken1 den ,appischen weg volgt1  
aan beide zijden door graftomben        
omzoomd1 zoo treedt ge ook langs eene   
reeks van grafmonumenten naar het       
binnenste heiligdom der vatikaansche    
stad4 ,deze corridor is meer dan        
zeshonderd voet lang2 de monumenten zijn

 gerangschikt naar tijdsorde1 naar de   
eerediensten1 naar hunne bijzondere     
bestemming4 ,aan de eene zijde ziet ge  
de grafschriften der familie boven      
elkander geplaatst2 dan die van vrienden
 en bekenden1 van consuls1 leden der    
consulaire geslachten1 van de           
patricische huizen1 aan de keizerlijke  
dynastien verwant2 eindelijk van de     
leden der verschillende bedrijven en    
ambachtsvereenigingen4 ,die allen       
behooren tot het heidendom4 ,daar       
tegenover1 aan uwe linkerhand1 vinden de
 sarkophagen en grafschriften uit de    
eerste eeuwen der christelijke kerk eene
 plaats2 zij zijn genoegzaam allen uit  
de katakomben afkomstig2 de opschriften 
zijn in het grieksch of latijn1         
somwijlen in eene gemengde taal1 en     
versierd met symbolische teekeningen2   
meestal zijn zij kort maar vol          
uitdrukking en door toon en inhoud zeer 
kennelijk van de heidensche             
grafschriften onderscheiden4  ,als ge   
aan het eind dezer galerij gekomen zijt1

 treedt ge door een fraai ijzeren hek1  
in eene honderdvijftig el lange1 breede 
zaal1 die door vijftien vensters in het 
hooge1 met fresko's versierde gewelf    
haar licht ontvangt en ter wederzijde is
 bezet met eene dichte reeks van        
groepen1 busten1 beelden1 bas-reliefs3  
deze laatsten deels op de voetstukken   
aangebracht1 deels in de muren          
gemetseld4 ,deze eerste galerij van het 
museum ,chiaramonti1 aldus genoemd naar 
den geslachtsnaam van den stichter ,pius
 ,,vii1 bevat meer dan achthonderd      
kunstwerken3 beelden van goden en       
helden1 busten van keizers1 veldheeren1 
redenaars1 vorstinnen1 graftomben1      
urnen3--eene ideale geschiedenis van    
,rome1 maar in het grieksch geschreven4 
,geen dezer werken is eigenlijk         
oorspronkelijk romeinsch3 wat de        
romeinsche wereld aan beeldhouwkunst    
heeft opgeleverd1 is1 men mag welhaast  
zeggen zonder uitzondering1 van         
griekschen oorsprong4 ,de kunstenaars1  
die in den keizertijd de uitmuntende    

gewrochten schiepen1 waarvan wij er hier
 zoovelen bijeen zien1 deels            
oorspronkelijk1 deels in navolging van  
oude echtgrieksche modellen1 waren      
,grieken4 ,de ,romeinen hadden weinig   
aanleg en zin voor kunst1 uitgenomen    
architektuur2 hunne roeping was eene    
andere3 zij moesten de wereld veroveren1
 organiseeren1 bewoonbaar maken1 den    
bodem bereiden waarop eene latere1      
hoogere ontwikkeling ontstaan en bloeien
 kon4 ,zij waren bij uitnemendheid      
praktische lieden3 het echt aesthetische
 leven der ,grieken bleef hun altijd    
vreemd ook al namen zij1 bij toenemenden
 rijkdom en beschaving1 voor het        
uiterlijke den schijn aan van zin en    
liefde voor de kunst4  ,ter herinnering 
aan deze galerij wijzen wij u op een    
paar monumenten4 ,zie hier een          
borstbeeld van ,julius ,caesar1 in het  
plechtgewaad van pontifex maximus       
7opperpriester74 ,caesar is hier        
voorgesteld in de laatste jaren zijns   
levens2 zijn mager1 van diepe rimpels   

doorploegd gelaat teekent vermoeidheid1 
uitputting1 levenszatheid3 de koude     
uitdrukking van een man naar de wereld1 
die alles heeft genoten wat het leven   
bieden kan en de ijdelheid van alles    
geproefd4 ,het is onmogelijk1 den indruk
 te beschrijven1 dien de aanschouwing   
van dit strenge1 verheven1 en toch      
wederom zoo vervallen gelaat op u maakt3
 die verplettende majesteit1 gepaard aan
 zedelijk verderf1 die hooge adel nevens
 zelfzucht en een zweem van pedanterie4 
,bij een blik op dezen prachtigen kop   
gaat ons een helderder licht op over het
 eigenlijke karakter van den zeldzaam   
grooten man1 dan de lezing van vele     
geschiedwerken ons kan geven4--,wij gaan
 een gansche reeks van beelden1         
sarkophagen1 busten voorbij--hoe gaarne 
wij ook bij de meesten afzonderlijk     
verwijlen zouden--en staan voor een     
beeld van ,tiberius1 blijkbaar uit het  
begin zijner regeering4 ,de keizer is   
zittende voorgesteld1 in grieksch       
kostuum2 de chlamyde is op den rechter  

schouder vastgehecht1 zijn hoofd is met 
eikenloof omkranst2 in de rechterhand   
houdt hij een langen schepter4 ,ge      
herinnert u de huiveringwekkende        
karakterschets1 die ,tacitus van dezen  
,caesar geeft3 en met verbazing slaat ge
 een blik op dat schoone1 echt          
aristokratische gelaat1 waarover eene   
uitdrukking van welwillendheid en       
vroolijke geestigheid zweeft2 en        
onwillekeurig vraagt ge u af1 of        
wellicht de romeinsche geschiedschrijver
 aan de waarheid ontrouw is geworden4   
,heeft ,tacitus1 de vertegenwoordiger en
 uitnemendste woordvoerder der oude     
aristokratisch-republikeinsche partij1  
ons de daden der keizers1 wier zwaard de
 republiek had gedood1 inderdaad naar   
waarheid1 onpartijdig medegedeeld8 ,aan 
de zeldzame kunst1 waarmede deze meester
 zijne portretten geteekend heeft1 valt 
niet te twijfelen3 ook niet aan de      
getrouwheid8 ,de vraag is geoorloofd2   
ja1 meer dan dat3 aan een               
onvoorwaardelijk bevestigend antwoord   

zullen1 geloof ik1 weinigen zich wagen4 
,doch het is hier de plaats niet1       
daarover uit te weiden2 al dringen die  
gedachten zich telkens bij ons op1 bij  
het aanschouwen dezer portretten1 die   
toch ook eene openbaring zijn4--,toeven 
wij nu nog een oogenblik voor deze      
groep1 het sieraad dezer galerij3       
,ganymedes1 door den adelaar weggevoerd4
 ,dit voortreffelijk kunstwerk1 dat u   
onwederstaanbaar boeit1 is eene kopie   
naar den griekschen beeldhouwer         
,leochares1 een tijdgenoot van          
,praxiteles4 ,de schoone herdersknaap is
 voorgesteld op het oogenblik1 dat de   
arend van ,zeus hem van de aarde opheft 
om hem naar den ,olympus te dragen2 de  
figuur zweeft reeds boven den grond1    
gedragen door de klauwen van den        
machtigen vogel1 die hem in de zijde    
heeft gevat4 ,zulk eene voorstelling    
nadert de grenzen der plastiek1         
overschrijdt ze bijna3 maar juist daarom
  bewondert ge te meer de uitnemende    
kunst1 waarmede deze groep bewerkt is1  

zoodat niets den indruk stoort1 niets   
zelfs de rust verbreekt1 die aan elk    
beeldwerk behoort eigen te zijn4 ,van de
 fijne1 meesterlijke behandeling dezer  
liefelijke1 voortreffelijke groep kan   
echter geene beschrijving1 kan1 bij     
gebreke van eigen aanschouwing alleen   
eene getrouwe afbeelding u een denkbeeld
 geven4  ,na de galerij ,chiaramonti ten
 einde te hebben doorwandeld1 keeren wij
 op onze schreden terug1 gaan op nieuw  
het hek door en treden den ,bracchio    
,nuovo 7nieuwen vleugel7 binnen1 door   
,pius ,,vii gebouwd4 ,wat aan deze      
galerijen eene eigenaardige             
bekoorlijkheid schenkt1 is dat zij      
opzettelijk gebouwd zijn om tot museum  
voor antieke beeldwerken te dienen1 en  
dat wel door mannen1 die de ouden niet  
alleen uit de boeken1 maar ook uit de   
overblijfselen hunner werken kenden4 ,de
 conceptie van den ,bracchio ,nuovo is  
hoogst eenvoudig3 een zaal van          
vier-en-twintig voet breed en           
tweehonderd-acht voet lang1 met een     

klein dwarsschip in het midden3 alzoo   
eenigszins de gedaante van een grieksch 
kruis4 ,maar toen hij met zijn bouw     
aanving1 wist ,raphal ,stern dat hij    
voor drie-en-veertig hoogst belangrijke 
standbeelden eene waardige plaats moest 
bereiden3 hij verdeelde dus zijne lange 
galerij in acht-en-twintig nissen1 en   
zijn dwarsschip in vijftien4 ,de        
standbeelden konden alzoo geplaatst     
worden in een zuilengang van sierlijke  
arcaden2 voor de pilaren1 die deze bogen
 scheiden1 plaatste hij borstbeelden1 op
 voetstukken van rood graniet4 ,in de   
vakken tusschen de bogen zijn wederom   
busten1 op consoles geplaatst2 daarboven
 zijn bas-reliefs in de muren gevat4    
,een breede1 sterk vooruitspringende    
kroonlijst dient tot basis voor het rijk
 gebeeldhouwde gewelf1 dat voorts       
gedragen wordt door twaalf korinthische 
zuilen van het schoonste marmer4 ,boven 
iedere der breede vleugeldeuren prijkt  
een fronton1 door kostbare zuilen       
gedragen2 het van boven stralende licht 

spiegelt in den veelkleurigen vloer van 
mozaek2 in het midden der galerij       
prijkt1 op een voetstuk van rood        
graniet1 een grieksche vaas van zwart   
basalt4 ,in zulk eene galerij schijnen  
de standbeelden slechts de natuurlijke  
decoratie der zaal te zijn4 ,van hoeveel
 belang1 voor de juiste beoordeeling    
dezer kunstwerken zelf1 zulk eene       
omgeving is1 kan alleen hij beseffen1   
die de heerlijke vatikaansche museums   
heeft gezien en alzoo den afstand kan   
meten tusschen deze betooverend schoone 
galerijen--kunstgewrochten op zich      
zelf--en de naakte1 holle ruimten1 de   
ontmeubelde kamers of zolders1 waarin   
men ten onzent de monumenten van kunst  
en historie pleegt weg te stoppen4  ,een
 van de merkwaardigste standbeelden van 
deze galerij is dat van keizer          
,augustus1 eerst voor eenige jaren      
opgedolven en door den paus ten         
geschenke gegeven4 ,het lichaam is      
misschien oorspronkelijk2 maar het hoofd
 verraadt eene andere hand1 en schijnt  

mij toe eerst in later tijd1 onder      
,trajanus1 te zijn af- of bijgewerkt4   
,plinius verhaalt ons dat bij ,augustus 
de oogbol zeer groot en zeer licht was1 
hetgeen aan zijn groenachtige pupil eene
 zoo vreemde uitdrukking gaf1 dat men   
niet kon nalaten1 bij het aanspreken1   
hem strak in het gelaat te zien1 hetgeen
 den keizer onaangenaam aandeed4 ,deze  
bijzonderheid is in het marmer zoo      
getrouw mogelijk weergegeven4 ,de mantel
 en de wapenrok zijn met meesterhand    
bewerkt2 de symbolische versiering van  
dezen laatsten is waarschijnlijk aan het
 heldendicht van ,virgilius             
ontleend4--,opmerkelijk vanwege hun kras
 realisme1 zijn de beelden van ,titus en
 zijne dochter ,julia4 ,de keizer is een
 dik1 kort man1 die er zeer welgedaan   
uitziet1 met een gelaat waarop          
goedmoedigheid en zinnelijkheid om den  
voorrang strijden2 zijn geheele         
voorkomen1 dat bij uitnemendheid den    
stempel der individualiteit draagt1     
teekent iemand van zeer gewone natuur1  

die zijn bijnaam van ,wellust des       
menschelijken geslachts misschien alleen
 of hoofdzakelijk aan zijn vroegen dood 
te danken heeft1 waardoor zekere zijden 
van zijn karakter niet tot ontwikkeling 
zijn kunnen komen4 ,zijne dochter       
,julia1 die sprekend op haren vader     
gelijkt1 is zeer leelijk2 beiden dragen 
den stempel van te behooren tot eene    
dier familin van lager afkomst1 die hare
 fortuin in de eerste plaats gebruiken  
om zich recht te goed te doen4--,wederom
 gaan wij een aantal beelden en busten  
voorbij1 en werpen ten slotte nog een   
blik op het standbeeld van ,demosthenes1
 eene figuur vol karakter en            
uitdrukking4 ,die diepliggende oogen1   
dat hooge1 gerimpelde voorhoofd1 die    
fijnbesneden mond1 die lippen1 waarop   
het woord schijnt te trillen2 die       
eenvoudige1 natuurlijke houding3 dit    
alles teekent u den denker1 den         
redenaar4 ,ge gevoelt dat dit portret   
echt moet zijn4    ,nogmaals            
doorwandelen wij de lange galerij en    

bestijgen een trap1 die ons naar het    
groote museum1 naar zijn voornaamsten   
stichter ,pius ,,vi1 het                
,pio-,clementijnsche museum genaamd1    
voert1 waar ge echter tot uwe verrassing
 aanvankelijk niet anders vindt dan eene
 reeks kleine vertrekken3 kapellen1 die 
ieder haar eigen patroon hebben4 ,ge    
betreedt een vierkanten1 rijk met       
fresko's versierden voorhof1 waar uwe   
aandacht al dadelijk getrokken wordt    
door de graftombe van ,cornelius ,lucius
 ,scipio-,barbatus1 overgrootvader van  
den beroemden ,scipio den ,afrikaan4 ,de
 vierkante sarkophaag is van gewonen    
albaanschen steen en hoogst eenvoudig   
van bewerking3 maar de strenge1         
grootsche afmetingen geven aan het werk 
een eigenaardigen edelen stijl4 ,toen   
deze sarkophaag ten jare #aghj1 in een  
vigne nabij de poort ,sint-,sebastiaan1 
de oude ,capeensche poort1 werd         
opgegraven1 vond men het geraamte van   
,scipio-,barbatus nog in zijn geheel2   
aan een der vingers zat een ring1 dien  

,pius ,,vi aan lord ,algernon ,percy ten
 geschenke gaf4  ,in het midden van     
dezen voorhof staat de zoo algemeen     
bekende en beroemde ,torso1 het kolosaal
 fragment van een standbeeld van        
,herkules4 ,de held zit op een rots1 met
 het lichaam eenigszins voorovergebogen2
 waarschijnlijk leunde hij op zijn      
knots4 ,het hoofd1 de armen en de beenen
 zijn verloren geraakt4 ,toen dit       
uitnemend gewrocht van oud grieksche    
beeldhouwkunst1 ten tijde van ,alexander
 ,,vi1 opgedolven werd1 waren monumenten
 uit de eeuw van ,pericles nog uiterst  
schaarsch3 de echtheid van dit stuk viel
 niet te betwijfelen1 want het draagt   
nog de naamteekening van zijn           
vervaardiger1 ,apollonius1 zoon van     
,nestor den ,athener4 ,geen wonder dat  
dit brokstuk van een standbeeld de      
algemeene aandacht trok1 en zelfs eene  
omwenteling in de kunst bewerkte2       
,michel ,angelo dweepte er zoo zeer     
mede1 dat hij zich zelf een leerling van
 den ,torso noemde1 en zich ook         

werkelijk naar dit voorbeeld vormde4    
,maar hoe groot uwe bewondering voor dit
 kunstwerk ook wezen moge1 toch spoedt  
ge u naar gindsch balkon1 om van daar   
een blik te werpen op het               
onbeschrijfelijk schoone panorama3 een  
gedeelte der vlakte van ,rome1 met de   
omringende heuvelen1 den kronkelenden   
loop van den ,tiber1 en de ,sabijnsche  
bergen in het verschiet3 een panorama1  
waaraan dit gedeelte van het vatikaan   
den welverdienden naam van het          
,belvedere dankt4  ,wij komen aan den   
zoogenaamden achtkantigen hof3 een salon
 in de open lucht1 omringd door         
sierlijke portieken1 rustend op zestien 
kolommen van rood graniet en grijs      
oostersch marmer4 ,in het midden springt
 eene fontein3 de frontons prijken met  
acht groote ,maskers1 uit den tijd van  
,agrippa2 tusschen de zuilen prijken    
acht bas-reliefs2 langs de wanden zijn  
standbeelden en sarkophagen geschaard2  
en onder de bogen der galerijen         
schemeren weder andere standbeelden4    

,daar1 in eene reeks afzonderlijke      
kabinetten1 zijn enkele meesterstukken  
geplaatst1 die ieder althans bij name   
heeft hooren noemen1 en meestal ook uit 
afbeeldingen kent4 ,ik spreek niet van  
den griekschen sarkophaag met de        
dansende ,bacchanten1 nabij de          
,sint-,pieter opgedolven2 noch van den  
beroemden sarkophaag van                
,varius-,marcelles1 den vader van       
,heliogabalus2 noch ook van den ,perseus
 en de ,worstelaars van ,canova1 aan    
wien hier--niet geheel onverdiende      
eere--een eigen kabinet gewijd is4 ,zie1
 daar straalt in al zijn glans1 te      
schitterender uitkomende tegen den      
grijsachtig groenen achtergrond van het 
kabinet1 waarin hij alleen staat1 de    
wereldberoemde ,apollo van ,belvedere4  
,ge kent dat beeld1 zoo oneindig vele   
malen nagebootst3--en toch ge kent het  
niet1 zoo ge niet het                   
oorspronkelijke--trouwens zelf wederom  
eene kopie naar een grieksch model--hebt
 aanschouwd4 ,sedert ons de             

oorspronkelijke werken uit het beste    
tijdperk der grieksche kunst zijn bekend
 geworden1 moge dit beeld niet meer voor
 het ideaal der plastiek kunnen gelden1 
toch blijft het een der edelste         
kunstgewrochten1 ons door de oudheid    
nagelaten4 ,men weet nu1 wat de figuur  
eigenlijk voorstelt1 het is de god1 uit 
zijn tempel komende en de ontzaglijke   
,aegis opheffende1 waarmede hij de      
aanstormende ,gallirs1 die zijn         
heiligdom te ,delphi plunderen wilden1  
op de vlucht drijft4 ,met wat wonderbaar
 geluk1 of liever met wat               
onbedriegelijken kunstenaarstakt1 is die
 houding weergegeven3 met vluggen1      
snellen tred schrijdt de god voorwaarts1
 langs zijn vluchtende vijanden heen1   
die hij zijn ontzaglijk wapen           
tegenhoudt4 ,wat ligt er op dat         
wonderschoone gelaat eene uitdrukking   
van kalme majesteit1 van vreugde over de
 zegepraal1 vermengd met een fiere      
minachting voor de ruwe barbaren1 die   
het wagen durfden zijn tempel te        

naderen6 ,alles is hier in de           
volkomenste harmonie2 het eenige wat ons
 belet dit beeld onder de hoogste       
gewrochten der zuiverste kunst te       
rangschikken1 is een zeker streven naar 
gemaaktheid1 iets gezochts1 dat manier  
verraadt3 een gebrek evenwel1 dat nu    
eigenlijk alleen kenbaar wordt door     
vergelijking met de ongevenaarde        
scheppingen van het ,parthenon4  ,in een
 ander kabinet prijkt de niet minder    
bekende en beroemde groep van ,laokoon1 
het werk van drie rhodische             
beeldhouwers1 ,agesander1 ,polydorus en 
,athenodorus4 ,deze groep werd in #aejf 
onder de runen van het paleis van ,titus
 gevonden1 juist ter plaatse waar zij1  
volgens de beschrijving van ,plinius1   
stond4 ,wij zullen ons hier niet begeven
 in een onderzoek naar den tijd der     
vervaardiging van dit meesterstuk1 al   
kunnen wij1 op innerlijke gronden1 ons  
niet vereenigen met de meening van hen1 
die1 zich op eene eenigszins            
dubbelzinnige uitspraak van ,plinius    

beroepende1 beweren dat deze groep onder
 de regeering van ,titus zou vervaardigd
 zijn4 ,evenmin kunnen wij in eene      
uitvoerige beschrijving of beschouwing  
treden1 waartoe anders de ,laokoon zoo  
ruimschoots gelegenheid geeft4 ,een     
enkel woord slechts over de             
voorstelling4 ,de legende verhaalt hoe  
,laokoon1 de priester van ,poseidon1    
zijne stadgenooten de ,trojanen had     
gewaarschuwd tegen het inhalen van het  
noodlottige houten paard1 door de       
,grieken1 bij hun geveinsden aftocht1 in
 het kamp achtergelaten4 ,daardoor      
haalde ,laokoon zich den toorn van      
,apollo op den hals1 die1 om hem te     
straffen1 juist toen hij met zijne beide
 zonen gereed stond te offeren1 twee    
reusachtige slangen1 boden van den      
toornenden god1 op hem afzond1 die den  
priester met zijne kinderen doodden4 ,de
 kunstenaars hebben nu het oogenblik    
gekozen1 waarop de vreeselijke slangen  
den vader en de beide jongelingen in    
hare afschuwelijke kronkels hebben      

gevat2 de jongste zoon heeft den        
doodelijken beet reeds ontvangen1 en    
zinkt stervend achterover2 de oudste is 
eerst even gevat1 en heft de hand op    
naar den vader1 die zich vergeefs poogt 
te ontdoen van de hem omkronkelende     
slang en in den zielsangst der          
nijpendste smart het hoofd ten hemel    
wendt en eene laatste klacht uitstoot4  
,dit is slechts eene koude schets3 maar 
onmogelijk is het1 de aangrijpende1     
zielroerende uitdrukking van deze1 ook  
uit een technisch oogpunt zoo           
wonderschoone groep weder te geven1 die 
niet ten onrechte eene tragedie in      
marmer is genoemd4    ,eer wij de andere
 galerijen bezoeken1 willen wij ons even
 gaan vertreden in den ,plantentuin1 en 
daar een blik werpen op de rijke        
menagerie1 die de oudheid ons heeft     
achtergelaten4 ,deze verzameling heeft  
ter wereld hare wedergade niet4 ,zij    
bestaat uit niet minder dan             
honderd-vijftig beelden en groepen van  
dieren van allerlei soort4 ,ook deze    

zaal is rijk versierd met prachtige     
ionische zuilen van rood graniet1       
terwijl de vloer met heerlijke mozaeken 
is ingelegd1 waarop gevogelte en wild is
 afgebeeld4  ,de verzameling1 die haar  
ontstaan dankt aan ,pius ,,vi1 en door  
zijn opvolger werd voortgezet1 is met   
groot talent gerangschikt en in orde    
gebracht door den zeer bekwamen         
beeldhouwer ,francisco ,franzoni1 die   
zich vooral door zijne voortreffelijk   
geslaagde restauraties een welverdienden
 naam beeft verworven4 ,de zeer         
eigenaardige collectie trekt u          
onwillekeurig aan3 de meest alledaagsche
 dieren krijgen hier een zeker ideaal   
voorkomen2 terwijl daarentegen de       
griffioenen1 de hippogryphen1 de        
minotauren1 de sphinxen en andere       
fabelachtige monsters zulk eene         
uitdrukking van waarheid dragen1 dat ge 
bijna aan hun bestaan zoudt gaan        
gelooven4 ,voor sommige diersoorten1 met
 name voor het paard en den hond1 is het
 ook merkwaardig1 na te gaan welke type 

de ouden hebben gekend of bij voorkeur  
aangekweekt4 ,ziehier eene zeer fraaie  
groep3 een hert door een bulhond        
aangevallen4 ,de dog is zeer sterk      
gebouwd en bezit blijkbaar groote       
spierkracht2 het is een prachtig dier1  
met een minder afgeknotten snuit dan    
onze dog2 de ooren zijn afgesneden1 even
 als men nog tegenwoordig doet4 ,vlak   
daarnaast staat een andere1 niet minder 
fraaie groep2 een gevecht van een beer  
met een stier4 ,voorts ziet ge hier     
jacht- en hazewindhonden1 in            
verschillende standen2 wolven1 koeien1  
hazen1 geiten1 eenden1 kippen1 hanen1   
ganzen1 watervogels1 fazanten1          
pelikanen3 eene gansche menagerie4      
,schenk eenige oogenblikken uwe aandacht
 aan deze groep3 de wegvoering van      
,europa1 en bewonder de kunst1 waarmede 
de beeldhouwer aan dien stier als het   
ware het merk van zijn goddelijke natuur
 heeft weten in te drukken4 ,zie dat    
prachtige1 levensgroote1 loopende hert1 
van half doorschijnend1 gestreept en    

gevlakt albast1 met sneeuwwitte hoornen3
 een meesterstuk1 aangrijpend van leven 
en waarheid4 ,ziehier ,herkules1 den    
gedooden leeuw van ,nemea achter zich   
voortsleepende2 met hoe voortreffelijke 
kunst is de slappe inertie en           
machteloosheid dier van leven beroofde  
ledematen weergegeven4444 ,eigenlijk zou
 ik alles moeten noemen1 want deze      
galerij is zoo belangrijk en heeft eene 
zoo bijzondere aantrekkelijkheid4 ,in   
den regel verplaatsen de antieke beelden
 en groepen ons in eene ideale wereld1  
welke1 hoezeer zij door hare uitnemende 
schoonheid ons boeien moge1 ons toch    
altijd in den grond vreemd blijft1 om   
dat zij het gewrocht is eener gansch van
 de onze verschillende wereld- en       
levensbeschouwing4 ,maar hier omringen  
ons bekende gestalten en beelden1       
ontleend aan eene wereld1 waarin wij    
zelf ons bewegen2 en bij uitnemendheid  
leerzaam is het na te gaan2 hoe de      
dieren zich voor den blik der antieke   
kunstenaars vertoonden1 en hoe die      

kunstenaars het aanlegden om ook het    
dier1 met behoud zijner karakteristieke 
eigenaardigheid1 binnen den tooverkring 
der ideale kunstwereld op te nemen4 ,ook
 hier1 evenals bij het menschenbeeld1   
beijverde men zich niet in de eerste    
plaats om getrouw al de bijzonderheden1 
al de toevallige trekken van het        
individu weer te geven1 maar het        
werkelijk kenmerkende1 het vaste en     
blijvende in de soort4 ,men gaf1 over   
het algemeen en in den besten tijd1 niet
 zoozeer portretten1 dan wel typen2 en  
evenmin als ge in de goden- en          
heldenbeelden van ,griekenlands         
uitnemendste kunstenaars1 menschen in   
den gewonen zin des woords hebt te zien1
 evenmin moet ge u voorstellen1 dat1 bij
 voorbeeld1 de paarden van het          
,parthenon nu inderdaad getrouw gevolgd 
zijn naar die1 welke in de straten van  
,athene te zien waren4  ,eer wij deze   
zaal verlaten1 staan wij nog even stil  
voor een merkwaardig bas-relief1 eene   
,reiniging voorstellende3 eene          

godsdienstige handeling1 die de         
,romeinen waarschijnlijk van de         
,etrusken hadden overgenomen en die     
blijkbaar verwant is aan soortgelijke   
gebruiken bij de ,semitische volken1 met
 name bij de ,joden4 ,deze reiniging of 
zuivering geschiedde door middel van    
water1 vuur of reukwerk2 niet alleen de 
vrouwen1 na hare bevalling1 maar ook de 
dieren1 die jongen geworpen hadden1     
werden1 evenals deze jongen zelf1 op    
deze wijze gereinigd4 ,men besprengde   
hen met gewijd water1 terwijl           
welriekende kruiden1 met zwavel gemengd1
 werden gebrand2 de herders gingen      
driemaal in plechtigen omgang rondom de 
schaapskooi en offerden vervolgens aan  
,pales wijn1 zuivere melk en een koek   
van gerst4 ,ons bas-relief stelt nu de  
zuivering voor van eene jonge koe1 die  
haar kalf zoogt3 een even fraai als     
zeldzaam kunstwerk4 ,men ziet den tempel
 en zijne omwalling1 de gewijde fontein 
onder den boom1 het watervat en den     
kwispel3 een olijftak2 aan den staf van 

den herder hangen twee ganzen1 zijne    
offergave4 ,terwijl alles zich voor de  
plechtige handeling gereed maakt1 steekt
 de koe rustig haar kop in het watervat 
en lescht haar dorst met het gewijde    
vocht4 ,het geheele1 echt landelijke    
tafereel maakt een hoogst weldadigen1   
verkwikkenden indruk3 het is als eene   
episode uit ,homerus1 in marmer         
gebeiteld4    ,,vii4   ,korten tijd na  
den dood van ,sixtus ,,iv1 liet een paus
 van grieksche afkomst en geboortig van 
,genua1 ,innocentius ,,viii1 zich binnen
 den omtrek van het vatikaan een        
landhuis bouwen1 dat door het penseel   
van ,mantegna en ,pinturicchio1 beiden  
geholpen door hunne leerlingen1 werd    
getooid4 ,uit deze villa zond deze paus1
 naar alle koninkrijken der             
christenheid1 zijne heftige bullen en   
dreigende brieven tegen de ,turken2 en  
daar ook ontving hij geregeld het       
jaargeld van veertigduizend kroonen1 hem
 door sultan ,bajazet toegelegd voor het
 bewaren van zijn broeder ,zizim1 dien  

de sultan voor zijne rust en veiligheid 
gevaarlijk achtte4--,maar de oudheid1   
die meer en meer het gansche vatikaan   
inneemt1 heeft1 reeds sedert de         
regeering van ,clemens ,,xiv1 de        
landelijke woning van den               
natuurminnenden ,innocentius in beslag  
genomen4 ,de villa werd in een museum   
herschapen1 dat reeds onder ,pius ,,vi  
moest worden vergroot1 en weldra bevolkt
 werd door eene gansche schaar van      
goden- en heldenbeelden4 ,deze prachtig 
versierde galerij1 met haar marmeren    
wanden1 haar met arabesken getooide     
gewelven1 hare bas-reliefs1 haar        
fresko's1 haar mozaekvloer en haar      
dubbele reeks van meesterstukken1 is    
door geheel de beschaafde wereld bekend 
als de galerij ,pio-,clementina4  ,ook  
hier is het onmogelijk1 aan al deze     
kunstgewrochten ook maar de helft te    
schenken der aandacht en belangstelling1
 die zij zoozeer verdienen4 ,er schiet  
niets anders over1 dan vluchtig te      
midden dier monumenten rond te wandelen1

 en slechts nu en dan een oogenblik stil
 te staan4 ,al bezoekt ge deze galerij  
voor de tiende of twaalfde keer1 telkens
 zult gij nieuwe ontdekkingen doen2 het 
aantal opmerkelijke gewrochten bedraagt 
stellig twee- a driehonderd4 ,ziehier   
een paar navolgingen naar ,praxiteles3  
een torso van ,eros1 met die fijne1     
geestige uitdrukking op het schoone     
gelaat2 en de ,apollon-,sauroktonos     
7hagedissendooder71 waarvan ge eene     
andere1 nog wel zoo fraai bewerkte kopie
 in de galerij ,borghse kunt            
vinden4--,ik ga vele andere             
meesterstukken voorbij1 aangetrokken    
door die twee zittende figuren aan het  
eind der galerij3 ,posidippus en        
,menander1 twee dichters1 aan wier roem 
de nijdige kritiek niet knagen zal4 ,van
 den tweeden bezitten wij niets dan     
eenige korte fragmenten uit twee of drie
 zijner tweehonderd blijspelen2         
,posidippus1 van wiens geboorteplaats en
 leeftijd men niets weet1 zou ons wel   
geheel onbekend zijn gebleven1 indien de

 ,anthologie niet een vijftiental zijner
 epigrammen had overgenomen1 en indien  
hem niet daarbij het zonderlinge        
voorrecht ware te beurt gevallen der    
onsterfelijkheid1 door eene afbeelding1 
die eene eervolle plaats inneemt onder  
de meesterstukken der eeuwen4 ,het      
hoogst eenvoudig bewerkte beeld is      
bekleed met de tunika2 het pallium is   
over den linkerschouder geworpen4 ,de   
dichter--een echt akademische kop1 met  
de zichtbare sporen van ouderdom1 maar  
met eene fijne en geestvolle uitdrukking
 op het peinzende gelaat--houdt een rol 
in de hand2 zijne vingers zijn met      
ringen versierd4 ,menander is jeugdiger 
van voorkomen3 trouwens hij stierf op   
omstreeks vijftigjarigen ouderdom4 ,aan 
de gelijkenis met het beroemde portret  
in de ,farnesina1 herkende ,quirinio    
,visconti dezen griekschen              
blijspeldichter1 die waarschijnlijk vr  
,posidippus heeft geleefd4 ,de houding  
is levendiger2 de dichter rust met den  
linkerarm op den rug van zijn zetel2    

zijn hoofd is een weinig voorover       
gebogen1 als om scherp waar te nemen wat
 om hem voorvalt2 hij heeft geheel het  
voorkomen van een man naar de wereld1   
die het leven heeft genoten en daarvan  
ten volle verzadigd is4 ,vroeger zag men
 deze beide figuren aan voor de         
portretten van ,marius en ,sylla4  ,wij 
keeren op onze schreden terug1 na een   
blik te hebben geworpen op dat          
eenigszins koude beeld van ,jupiter1    
zittende op zijn troon1 met den schepter
 in de hand2 en gaan eenige andere      
opmerkelijke gewrochten voorbij1 om die 
reusachtige badkuip van oostersch albast
 te bezien1 die hier zulk eene gelukkige
 uitwerking doet2 zij werd onlangs1 bij 
het herstellen van een waterbuis1 op de 
piazza ,santi-,apostoli opgedolven2--de 
grond van ,rome bergt overal schatten in
 zijn schoot4 ,vlak tegenover1 nabij een
 ,esculaap1 een standbeeld van ,hygieia1
 de godin der gezondheid2 eene          
allerliefste figuur1 maar die als       
kunstwerk ver moet onderdoen voor       

gindschen prachtigen ,faun1 tegen een   
boomstam geleund1 eene kopie naar       
,praxiteles4 ,daar ginds1 tusschen twee 
zuilen van geelachtig marmer1           
geflankeerd door twee prachtige marmeren
 kandelabres1 lokt u reeds het beroemde 
beeld van de verlaten ,ariadne1 vroeger 
voor eene ,cleopatra gehouden4 ,hoe     
verwonderlijk schoon ligt die figuur    
daar1 met den arm boven het hoofd       
gevouwen1 op de rots van ,naxos         
neergezonken2 de half losgewoelde       
tunika1 de droevige1 vermoeide          
uitdrukking van het gelaat1 de van het  
hoofd afvallende sluier1 de kunstige en 
toch zoo geheel natuurlijke wanorde der 
kleeding3 dit alles teekent volkomen de 
half wezenlooze smart1 die op de heftige
 aandoeningen volgt4 ,de sarkophaag1 die
 tot voetstuk van dit prachtig beeld    
dient1 en waarop strijdende reuzen zijn 
afgebeeld1 die in slangen en draken     
worden veranderd1 is van later tijd en  
veel minder kunstwaarde4    ,ik moet1   
hoezeer onwillig1 de galerijen1 waar de 

kunstschatten der oude wereld zijn      
bijeengebracht1 verlaten3 nog zooveel   
schoons en heerlijks van later tijd     
wacht ons4 ,ik weet zeer goed1 dat ik   
veel1 zeer veel heb overgeslagen1 dat   
mijn overzicht hoogst onvolledig is1 en 
ik u niet dan een zeer gebrekkig        
denkbeeld van den rijkdom dezer         
vatikaansche museums gegeven heb3 maar  
het kan wel niet anders4 ,het vatikaan  
is eene wereld op zich zelve2 om deze   
wereld eenigermate naar den eisch te    
beschrijven1 zou een gansch boekdeel    
noodig zijn3 en ik mag slechts over     
enkele bladzijden beschikken4           
,daarom--geen woord over de prachtige   
galerij der kaarten1 met hare           
reusachtige afbeeldingen der            
italiaansche gewesten1 op de wanden     
geschilderd2 over de galerij der        
tapijten 7,arezzi71 waar de tapijten    
bewaard worden1 oorspronkelijk voor de  
,sixtijnsche kapel1 naar kartons van    
,raphal1 te ,atrecht vervaardigd2 over  
de zoogenaamde galerij der ,kandelabres1

 met haar vazen en beelden1 haar        
bas-reliefs en sarkophagen1 allen       
antiek2 geen woord ook over de heerlijke
 tuinen van het vatikaan1 in den        
oud-italiaanschen smaak aangelegd1 met  
hun rijkdom van standbeelden1 urnen1    
vazen1 sarkophagen1 marmeren            
paviljoenen1 terrassen1 ruischende      
fonteinen1 geurige hagen1               
ondoordringbare berceaux3 een waar      
paradijs1 waar de kunst zoo gelukkig der
 natuur de hand biedt4 ,geen woord over 
dit alles1 en over nog zooveel meer4    
,eer wij onze schreden elders richten1  
volg mij nog even naar de ronde zaal1   
zekerlijk eene der schoonste en         
merkwaardigste van geheel het vatikaan1 
zoowel om haar bouwstijl1 als om de     
kunstgewrochten1 die zij bevat4 ,de     
,sala ,rotonda verplaatst u geheel in   
den tijd van het romeinsche keizerrijk3 
zoo moet de kunstgalerij van een        
,maecenas1 een ,cicero1 een ,agrippa1   
een ,titus er hebben uitgezien4 ,en dit 
is geen wonder3 de schepper van dit     

heerlijk monument1 de eerwaardige en    
kunstlievende paus ,pius ,,vi1 heeft het
 voorbeeld gevolgd der tijdgenooten van 
,augustus3 hij heeft de schatkamer      
opzettelijk doen opbouwen voor en in    
overeenstemming met de schatten1 die hij
 bijeenverzameld had4 ,bij ons--ik      
merkte het reeds vroeger op--doet men   
juist het tegenovergestelde3 men stopt  
de kunstwerken in de eerste de beste    
ledige ruimte1 of richt hoogstens een of
 ander karakterloos gebouw op1 dat even 
zoogoed voor verkoophuis of leeszaal of 
kolfbaan als voor museum dienen         
kan4--,de paus bezat acht fraaie groote 
beelden1 tien bustes1 een reusachtig    
bekken van rood porfier1 en den mozaeken
 vloer van eene antieke rotonde4        
,gevolgelijk richtte hij een koepel op1 
gedragen door tien gegroefde pilasters  
van carrarisch marmer2 tusschen deze    
welfde hij groote nissen1 waarin de     
standbeelden1 op voetstukken van        
grieksch marmer1 konden worden          
geplaatst2 vr de pilasters vonden de    

borstbeelden1 op schachten van rood     
porfier1 hunne eigenaardige plaats2 de  
mozaekvloer beantwoordde op nieuw aan   
zijne aloude bestemming2 het kolossale  
bekken van een-en-veertig voet in       
omtrek1 in de baden van ,diocletianus   
opgegraven1 nam het midden in der zaal1 
voor deze kunstwerken gesticht4 ,zoo    
vormt alles te zamen een harmonisch     
geheel1 waarin niets uwe aandacht       
stoort1 niets den indruk verzwakt of    
vervalscht3 de zaal en de kunstwerken   
schijnen natuurlijk bij elkander te     
behooren1 en allen uit denzelfden tijd  
te zijn4  ,de illusie is zoo volkomen1  
ge gevoelt u zoo geheel in de oude      
wereld verplaatst1 dat ge niet zonder   
een gevoel van godsdienstigen eerbied   
nader treedt om de buste te bezien van  
,jupiter1 ,optimus1 ,maximus1 den zeer  
goede en zeer groote--zeer groot        
bovenal1 want geene woorden kunnen de   
majesteit wedergeven1 die over dit      
gelaat ligt uitgespreid1 die het als met
 een aureool omstraalt4 ,het is de      

beroemde en bekende ,zeus van           
,otricoli--aldus genoemd naar de plaats 
der opgraving--die bijna als type der   
,zeuskoppen gelden kan4 ,ongetwijfeld   
hebben wij hier slechts eene kopie voor 
ons1 waarvan het origineel              
waarschijnlijk zelfs niet tot het       
schitterendste tijdperk der grieksche   
plastiek behoorde3 maar toch mogen wij  
veilig aannemen1 dat in dezen heerlijken
 kop nog iets althans is overgebleven   
der goddelijke inspiratie1 die ,phidias 
bezielde1 toen hij zijn olympischen     
,zeus schiep1 waarvoor de gansche       
oudheid als in aanbidding nederknielde4 
,onvergetelijk inderdaad is de indruk1  
dien de aanschouwing van dit gelaat op u
 maakt4 ,dat machtige voorhoofd1 die    
sterk vooruitspringende wenkbrauwen1    
waaronder de groote oogen als lichtend  
te voorschijn treden1 de oogen1 die met 
een enkelen blik de gansche wereld      
omvatten2 de kalme1 mannelijke          
schoonheid van dat eeuwig bloeiende     
gelaat2 die volle1 een weinig geopende  

lippen1 waarom een glimlach schijnt te  
zweven en die niet anders dan orakels   
kunnen spreken2 die ontzaglijke haardos1
 in breede lokken ter wederzijde het    
gelaat omlijstend3 dat alles vervult u  
met ontzag en wekt onwederstaanbaar de  
gedachte aan een groot1 bovenmenschelijk
 wezen1 vreemd aan alle aandoeningen en 
hartstochten1 en voor wien de menschen  
niets meer zijn dan de wormen des velds4
 ,er is in deze bovenaardsche1          
onbewogen1 zich zelf bewuste1 ideale    
schoonheid toch iets huiveringwekkends2 
uit die trekken--hoe heerlijk ze wezen  
mogen--spreekt geen hart2 wij voelen    
het1 tusschen dien ,zeus ,olympios en   
ons1 arme1 zwoegende1 worstelende       
stervelingen1 is weinig of niets        
gemeens2 wij kunnen bewonderend1        
aanbiddend1 huiverend van eerbied tot   
hem opzien3 maar hij1 zal hij zich in   
zijn olympische rust ooit laten storen1 
om zich tot ons neder te buigen8 ,plaats
 naast dezen ,zeus een crucifix of een  
,ecce-,homo3--er ligt een afgrond       

tusschen beiden1 niet waar8 ,de afgrond1
 die de oude wereld van de moderne1 de  
antieke wereldbeschouwing van de        
christelijke scheidt4  ,nog onder den   
indruk van deze wonderschoone buste1    
hebt ge nauwelijks aandacht voor        
gindschen kolossalen ,bacchus1 voor dien
 ,hermes1 voor die beelden en busten van
 keizers en keizerinnen1 ook hier1 als  
in de andere vatikaansche museums1      
broederlijk met de goden en godinnen    
vereenigd2--en waarom ook niet3 was niet
 de ,caesar in het eind de eenige god1  
in wien de oude wereld nog geloofde1    
omdat zij zijn ijzeren voet op haar nek 
gevoelde8 ,maar ge moogt van hier niet  
scheiden zonder een laatsten blik te    
hebben geworpen op dat prachtige        
,juno-beeld1 onder den naam van         
,juno-,barberini beroemd1 dat zeker tot 
de uitnemendste kunstgewrochten van de  
vatikaansche galerijen behoort2 en      
vooral ook op het beeld van ,muemosyn1  
de godin der herinnering1               
half-levensgroot1 een meesterstuk van   

echte kunst1 ten volle deze eereplaats  
waardig4    ,en nu gaan wij de prachtige
 zalen en galerijen verlaten1 waar de   
kunst der oude wereld zich in hare      
rijkste weelderigheid1 in hare hoogste  
heerlijkheid bijna1 voor ons vertoonde2 
waar zich1 in deze weergalooze          
scheppingen1 eene wereld voor ons       
openbaarde1 ons zoo nabij en toch       
wederom zoo ver2 ons zoo machtig        
aantrekkend1 met wondere toovermacht ons
 beheerschend1 en toch wederom ons      
afstootend en haar diepst geheim noode  
en niet dan langzaam voor ons           
ontsluierend4 ,zoo menigmaal als ik door
 deze galerijen dwaalde1 en deze        
marmeren goden en godinnen1 deze heron  
en caesars in het aangezicht staarde1   
kwam de gedachte bij mij op3 weten zij  
wel wat zij doen1 zij1 die in onzen tijd
 deze ondergegane wereld weder in het   
leven trachten te roepen2 zij1 die te   
midden der ontzaglijke beweging dezer   
negentiende eeuw1 de geschokte en       
geslingerde1 de doodkranke maatschappij 

onzer dagen trachten te redden door haar
 het ideaal der klassieke schoonheid1   
als het hoogste doel van haar streven1  
voor te houden84444 ,ach1 dit middel is 
beproefd1 meer dan eens beproefd2 en met
 welke uitkomst8 ,en de oude wereld     
zelf--heeft deze eredienst van het      
schoone1 dit streven naar het           
aesthetisch ideaal1 haar kunnen behoeden
 voor de verzinking in den poel der     
afzichtelijkste verdorvenheid8 ,nu dan1 
wat deze oude wereld zelf1 ondanks een  
zoo bijzonder gunstigen samenloop van   
omstandigheden1 als niet meer te        
verwachten is1 ondanks al de frischheid 
en kracht der jeugd1 der naeve          
oorspronkelijkheid2--wat haar toch niet 
baatte1 hoe zou het ons kunnen baten1   
ons1 voor wie deze dingen immers nooit  
meer de beteekenis kunnen hebben1 die   
zij voor haar hadden8 ,want1 vergeet het
 niet--en al poogt ge het voorbij te    
zien1 loochenen kunt ge het niet1 en    
wegnemen nog minder3--tusschen haar en  
ons staat nu eenmaal1 op dien somberen  

heuvel1 dat kruis geplant1 dat voor     
immer scheiding maakt tusschen oud en   
nieuw2 dat--ge moogt het erkennen of    
niet1 roemen of betreuren--eene andere  
wereld in het leven heeft geroepen1     
anders in denken en gevoelen1 anders in 
zin en leven en streven4 ,ge kent de    
zinrijke en schoone woorden van ,lenau1 
die mij hier zoo dikwerf in de gedachte 
kwamen3    ,die ,knste der ,hellenen    
kannten  ,nicht den ,erlser und sein    
,licht2  ,d'rum scherzten sie so gern   
und nannten  ,des ,lebens tiefsten      
,abgrund nicht4   ,dasz sie am ,schmerz1
 den sie zu trsten  ,nicht wusste1      
leicht vorberfhrt1  ,erkenn' ich als der
 ,zauber grssten1  ,womit uns die       
,antike rhrt4   ,zij wisten niet beter1 
al zagen ze smachtend naar iets beters  
en hoogers uit2 maar wij1 die beter     
weten1 althans  behoorden  te weten1 wat
  bedoelen  wij met onzen terugkeer naar
 dit machteloos gebleken ideaal4444     
,,viii4   ,op allerheiligen van het jaar
 onzes ,heeren #aeji werden1 op last van

 paus ,julius ,,ii1 de drie eerste      
fresko's van ,raphal1 in de kamer della 
,segnatura1 en de nog onvoltooide       
schilderijen aan het plafond der        
,sixtijnsche kapel--waaraan             
,michel-,angelo1 sedert #h ,mei #aejh1  
met gesloten deuren arbeidde--voor de   
bewonderende blikken der hovelingen en  
der schare tentoongesteld4 ,de          
tijdgenooten van den paus hadden nog    
nimmer iets gezien1 dat eenigszins kon  
gelijk gesteld worden met deze          
kunstwerken1 die ook in later eeuw niet 
zijn overtroffen4 ,deze eerste ,november
 mag dus met volle recht een gewichtige 
dag in de geschiedenis der kunst worden 
genoemd4 ,het was een schoone1 een      
gedenkwaardige morgen1 niet alleen voor 
de beide roemrijke mededingers1 die den 
palm der overwinning deelden1 maar ook  
voor ,julius ,,ii zelf1 die deze beide  
groote1 schoon zoo ongelijke genin had  
weten te waardeeren en aan zich te      
verbinden2 voor dien hooghartigen       
kerkvorst1 wien het gegeven was in      

vollen bloei te aanschouwen1 wat de     
ontwikkeling van meer dan drie eeuwen   
had voorbereid4  ,toen ,julius ,,ii den 
pauselijken stoel beklom1 wilde hij de  
vertrekken1 waaraan de herinnering der  
,borgia's als een smet kleefde1 niet    
bewonen2 hij liet dus voor zich1 op eene
 hoogere verdieping1 andere             
appartementen in orde maken4 ,ook vatte 
hij het voornemen op1 om ter eere van   
zijn oom ,sixtus ,,iv1 het gewelf der   
door dezen paus gestichte kapel1 met    
schilderwerk te versieren4 ,met den     
juisten takt van een man van smaak1     
droeg bij de versiering der vertrekken  
op aan ,raphal van ,urbino1 dien        
,bramante hem had voorgesteld1 en beval 
hij tevens dat het ruime en grootsche   
gewelf der ,sixtina1 een waar slagveld1 
zou worden toegewezen aan ,buonarotti1  
die zich aanvankelijk daartegen         
verzette1 die nooit een fresko          
geschilderd had1 en die zich als een    
schooljongen moest laten onderwijzen1   
eer hij1 bij wijze van proefstuk1       

wellicht het uitnemendste kunstgewrocht 
leverde1 dat ooit uit de handen eens    
meesters te voorschijn kwam4 ,voor dit  
reuzenwerk had ,bramante1 naar men zegt1
 door min edele bedoelingen gedreven1   
,michel-,angelo aanbevolen2             
,michel-,angelo1 misschien dit          
vermoedende1 weigerde en wilde ,raphal  
in zijne plaats doen optreden4 ,julius  
,,ii hield echter voet bij stuk2 de     
kunstlievende1 krijgshaftige            
opperpriester toornde zoo geducht1 dat  
zelfs de kloeke ,buonarotti eindelijk   
toegaf4 ,als schilder nog onbekend1 had 
de reeds met roem gekroonde beeldhouwer 
toen den ouderdom van vier-en-dertig    
jaren bereikt2 ,raphal was eerst        
vijf-en-twintig jaren oud4 ,beiden      
hadden zich reeds vroegtijdig gelaafd   
aan de onuitputtelijke bron der pozie   
van ,dante1 zich doordrongen van den    
geest diens koninklijken zangers2 beiden
 hadden ten volle den invloed           
ondervonden van dien echt godsdienstigen
 en vrijen geest1 die1 ook door         

,savonarola1 de oude1 mystiek-potische  
traditin der ombrische school als met   
een nieuw leven had bezield4  ,de eerste
 maal dat ik de ,sixtijnsche kapel      
bezocht1 was zij vol menschen3 de paus  
zou bij de mis tegenwoordig zijn4 ,de   
banken van het heilig college1 door eene
 hooge balustrade van de overige ruimte 
afgescheiden1 waren geheel met          
kardinalen1 in hunne purperen of grijze 
mantels1 met hermelijn of marter        
gevoerd1 bezet4 ,wat mij bovenal trof1  
was de eenvoudigheid van het gebouw3    
eene hooge1 langwerpige zaal2 vier      
muren1 zonder eenige architectonische   
versiering2 eenvoudige rechthoekige     
vensters1 en boven aan de fries eene    
galerij4 ,rechts1 eene half getraliede  
tribune voor de zangers2 op den         
achtergrond1 op eene verhevenheid van   
vier met een tapijt bedekte trappen1 een
 hoogst eenvoudig altaar1 waarop slechts
 zes kaarsen brandden2 links van dit    
altaar1 een troonzetel voor den paus4   
,ziedaar de ,sixtijnsche kapel4 ,zij    

heeft geene andere decoratie dan het    
schilderwerk1 waarmede zij1 te beginnen 
van omstreeks vijftien voet boven den   
grond1 geheel overdekt is4 ,voor dit    
onderste gedeelte waren de tapijten     
bestemd1 die1 op last van ,leo ,x1 naar 
kartons van ,raphal werden vervaardigd4 
,gedurende de dienst had ik natuurlijk  
geene gelegenheid om de wonderen1 die   
mij omringden1 behoorlijk waar te nemen4
 ,bovendien was mijne aandacht toen     
geheel ingenomen door hetgeen voor mijne
 oogen geschiedde4 ,het was voor de     
eerste maal1 dat ik hier de dienst      
bijwoonde2 ik wachtte op de komst van   
den paus1 dien ik nog niet gezien had4  
,de heraldieke livereien der zwitsersche
 garden1 met hunne gepluimde helmen1    
hunne stijve kragen1 hunne geel en zwart
 gestreepte wambuizen2 de verschillende1
 schilderachtige kostumes van de hoofden
 der onderscheidene orden2 de prachtige 
kleeding van den dienstdoenden          
kardinaal3 dit alles maakte op mij een  
diepen indruk4 ,toen de paus1 omstuwd   

door zijn half geestelijk1 half         
koninklijk gevolg1 de kapel binnentrad1 
begroet door het onbeschrijfelijk       
welluidend gezang2 toen daar de         
schitterende processie zich voortbewoog 
langs het ,laatste ,oordeel van         
,michel-,angelo2 toen ik mijn blik liet 
dwalen langs de fresko's der wanden1    
langs dat ontzaglijk plafond1 langs die 
aangrijpende voorstelling van het alles 
beslissende werelddrama daar op den     
achtergrond2--om dan in het eind weder  
op dien paus te zien1 met de driedubbele
 kroon op het hoofd1 heerlijk gedrapeerd
 in zijne indrukwekkende kleeding1 op   
dien koning zonder leger of aardsche    
macht1 op dien eerwaardigen grijsaard1  
die daar zetelt als opvolger van        
,petrus1 van ,gregorius den ,groote1 van
 ,sint-,sylvester1 van ,julius ,,ii2    
toen de schitterendste1 de              
hartverheffendste herinneringen van een 
onuitsprekelijk grootsch verleden hier  
als levend voor mij optraden1 hier1 waar
 ik1 kind van den dag1 stond tegenover  

den drager van het eeuwen- en eeuwenoude
 pausdom en tegenover de verhevenste    
scheppingen van den grootsten meester   
der ,renaissance2--ja1 toen gevoelde ik1
 dat ik mij in het edelste heiligdom der
 gansche wereld bevond4  ,de geheele    
achtergrond der kapel wordt ingenomen   
door de groote schilderij van           
,michel-,angelo1 het ,laatste ,oordeel4 
,de kunstenaar begon dien arbeid in     
#aecc en was daarmede acht jaren bezig3 
op ,kerstdag #aeda werd de schilderij   
voor het publiek tentoongesteld4 ,paus  
,clemens ,,vii wilde aanvankelijk de    
versiering der ,sixtijnsche kapel       
voltooien door twee groote tafereelen1  
die als het ware de inleiding en de     
eindelijke ontknooping zouden           
voorstellen van het groote drama der    
menschelijke geschiedenis1 reeds aan het
 gewelf afgebeeld3 de ,val der ,engelen 
en het ,jongste ,gericht4 ,na den dood  
des pausen1 in #aecd1 werd echter van de
 volvoering van dat groote plan         
afgezien1 en werd alleen het laatste    

gedeelte van het programma uitgevoerd4  
,in de ,ecole des ,beaux-,arts te       
,parijs bevindt zich eene kopie van deze
 reusachtige schilderij1 door ,sigalon  
vervaardigd1 eene kopie1 die tamelijk   
getrouw den toon van het origineel      
weergeeft4 ,zoo ge noch het             
oorspronkelijke stuk1 noch de kopie     
mocht kennen1 is het mij niet wel       
mogelijk u eene voldoende beschrijving  
van deze aangrijpende schepping des     
grooten meesters te geven1 althans zulk 
eene beschrijving1 die u eene eenigszins
 heldere voorstelling kan geven van den 
indruk1 dien deze compositie maakt4 ,als
 ge haar aanziet1 behoeft ge niet te    
vragen1 of deze schilder ,dante heeft   
bestudeerd3 de ,inferno en de           
,apocalypsis van ,johannes hebben hem de
 stoffe geleverd voor zijne voorstelling
 van het laatste oordeel4--,in de       
benedenste helft der schilderij ziet ge 
dooden uit hunne graven opstaan1 en de  
zielen der verdoemden1 door de duivelen 
medegevoerd naar de hel1 die het        

onderste gedeelte inneemt1 en waar de   
smarten en folteringen der rampzaligen  
zijn afgebeeld met trekken1 die u       
dadelijk aan den ,inferno van ,dante    
herinneren2 ook ,charon met zijn boot   
ontbreekt niet4 ,hier is alles vol leven
 en dramatische beweging4 ,de bovenste  
helft maakt een minder gelukkig effect4 
,vooreerst is de overgang tusschen de   
beide deelen van het stuk niet          
geleidelijk2 maar bovendien maakt het   
opzettelijk gemis van alle perspectief  
een zonderlingen indruk4 ,deze in de    
lucht zwevende figuren verschijnen allen
 op den voorgrond1 hetgeen1 gevoegd bij 
de kolossale afmetingen1 haar iets      
fantastisch1 bijna iets verschrikkelijks
 geeft4  ,het ,laatste ,oordeel wordt   
doorgaans als het meesterstuk van       
,michel-,angelo geroemd1 en kan toch    
volstrekt niet op gelijke lijn worden   
gesteld met zijne fresko's aan het      
gewelf dezer zelfde ,sixtijnsche kapel4 
,in deze laatste werken toont de        
betrekkelijk nog jeugdige kunstenaar    

zich nog in al zijne liefelijkheid1 in  
al de reine1 frissche1 heilige pozie van
 zijn verheven geest3 hier ziet ge nog  
den leerling van ,ghirlandajo1 den      
kweekeling der innig-religieuse         
ombrische school met hare hemelsche     
visioenen1 den hoog begaafden           
kunstenaar1 die de heilige traditin en  
diepzinnige legenden van ,genesis       
vertolkt in vormen1 wier schoonheid aan 
de antieke herinnert4 ,in het ,laatste  
,oordeel echter ziet ge bovenal den     
onovertroffen meester in de lijnen en   
proportin1 den teekenaar1 die het in de 
wetenschap der anatomie1 in de techniek1
 in de juiste kennis der standen van het
 menschelijk lichaam1 tot eene hoogte   
gebracht heeft als wellicht geen ander1 
die de zwaarste moeielijkheden          
zegevierend1 als spelend1 overwint2 maar
 die nu ook juist daardoor1 zich ten    
volle zijner titanische kracht bewust1  
in het scheppen en overwinnen van die   
moeielijkden1 in het tentoonspreiden    
zijner doorwrochte wetenschap en zijner 

bewonderenswaardige bekwaamheid1 het    
hoofddoel zijner kunst zoekt4 ,nergens  
wellicht komen de fouten en gebreken van
 ,michel-,angelo's manier sterker uit1  
dan juist in deze schilderij1 die men1  
niet zonder recht1 eene synoptische     
voorstelling van alle denkbare tours de 
force heeft genoemd4 ,wat bijkans       
onmogelijke standen1 wat gewaagde       
houdingen1 wat verwringingen en         
buigingen van het lichaam1 wat geweldige
 werking van zenuwen en spieren1        
onverholen in het oog vallend1 daar     
bijna al deze kolossale figuren geheel  
of zoogoed als geheel naakt zijn4 ,het  
is welhaast een anatomisch museum4      
,voorzeker is dat alles met de grootste 
kennis en met onvergelijkelijke         
meesterschap geteekend1 en laat de      
schilderij1 uit dit oogpunt1 niets te   
wenschen over3 maar wat slechts middel  
behoorde te zijn1 is hier doel geworden4
 ,michel-,angelo heeft zich zelf        
voorbijgeloopen2 en het door hem gegeven
 voorbeeld heeft allernoodlottigst      

gewerkt1 niet alleen op zijne           
leerlingen1 maar ook op de geheele      
ontwikkeling der kunst1 die1 door het   
misbruik van 's meesters leeringen1 een 
weg is opgegaan1 welke haar ten verderve
 voeren moet4  ,doch er is nog eene     
andere grieve tegen dit stuk3 dit is    
niet het wereldgericht1 zooals de       
christelijke kerk zich dat denkt3 dit is
 eene schrikkelijke wraakoefening2 van  
genade en vergeving1 ja zelfs van       
gerechtigheid is hier geen spraak3      
alleen van hartstocht en geweld4 ,dit   
is1 in waarheid1 een dag des toorns en  
der wrake3 het ,dies irae1 dies illa6   
dreunt u in de ooren4 ,deze ,christus1  
met opgeheven hand1 dreigend1           
ontzaglijk1 daar op de wolken1 onbewogen
 door de jammerkreten der verdoemden1   
onbewogen ook door de smeekbeden zijner 
nevens hem staande moeder3--dat is niet 
de barmhartige ,menschenzoon1 maar een  
wrekende god1 die bliksems slingert2 dat
 is niet de ,christus des ,evangelies1  
maar een toornende ,zeus1 die de titanen

 in den afgrond nederwerpt4--,wat mag er
 wel zijn omgegaan in dien machtigen1   
hoogbegaafden1 strengen1 ascetischen    
geest1 gedurende de acht jaren dat de   
sombere kunstenaar1 in bijna volslagen  
afzondering1 met dezen arbeid1 waarin   
hij zijne gansche ziel heeft gelegd1    
bezig was8 ,waarom heeft deze eindelijke
 ontknooping van het werelddrama hem bij
 voorkeur1 bij uitsluiting bijna1       
aangetrokken door hetgeen zij           
vreeselijks en ontzettends heeft1 en hem
 bewogen juist die zijde met alle kracht
 in het volle licht te stellen8 ,wie zal
 daarop antwoorden6 ,dit eigenaardig1   
onkerkelijk en onevangelisch karakter   
der compositie trof sommigen zijner     
tijdgenooten zoodanig1 dat zelfs zijn   
vriend ,aretino aan ,enea ,vico schreef1
 dat deze schilderij haar vervaardiger  
wel tot de ,lutheranen kon doen rekenen2
 wat in den mond van ,aretino natuurlijk
 beteekende dat het kunstwerk niet de   
hand van een geloovigen zoon der kerk1  
maar veelmeer die van een ketter        

verried4 ,dit oordeel moge nu1 wat      
,michel-,angelo persoonlijk aangaat1    
onjuist zijn3 de grondgedachte1 die aan 
deze kenschetsing der schilderij ten    
grondslag ligt1 is dit zeker niet4      
,mocht nu iemand1 na al het gezegde1    
meenen dat dit ,laatste ,oordeel als    
kunstwerk mislukt is1 dan zou hij zich  
toch ten eenenmale vergissen4           
,michel-,angelo is zoo ontzaglijk groot1
 dat ook zijne gebreken en dwalingen die
 van een zeldzaam genie zijn1 en dat    
iedere schepping1 waarop hij het merk   
van zijn machtigen geest heeft gedrukt1 
daardoor alleen reeds tot iets          
buitengewoons1 iets geheel en al hors   
ligne1 wordt gestempeld4 ,ook hier gaat 
zoowel de conceptie als de uitvoering   
zoozeer de gewone perken van            
menschelijke kunstvaardigheid te boven1 
getuigt alles van zoo gansch en al      
buitengewone kracht en                  
oorspronkelijkheid1 dat ook deze        
schilderij1 ondanks al hare zeer        
ernstige gebreken1 buiten eenigen       

twijfel tot de verhevenste scheppingen  
der kunst behoort1 en op iederen        
aanschouwer een indruk maakt1 dien hij  
zijn gansche leven niet weder vergeten  
zal4    ,wanneer er in de kapel geen    
dienst is1 verhindert u niets in de     
beschouwing der kunstwerken2 de ruime1  
langwerpige zaal1 waar doorgaans eenige 
schilders aan den arbeid zijn1 heeft dan
 veeleer het voorkomen van een atelier4 
,de trappen voor het altaar1 en die     
welke naar de stalles van het           
presbyterium voeren1 zijn met een groen 
tapijt bedekt1 waartegen des zondags de 
lange sleepen der purperen mantels zoo  
goed uitkomen1 en dat op de andere dagen
 uw oogen een zoo welkom rustpunt biedt1
 waaraan zij wel behoefte hebben te     
midden van deze opeenstapeling van      
schilderijen4 ,want vergeet dit niet3   
behalve het schilderwerk aan de         
zoldering1 de friesen en tegen den      
achterwand1 zijn de zijwanden geheel    
ingenomen door twaalf groote fresko's1  
door geschilderde pilasters en arabesken

 van elkander gescheiden4 ,de           
nabuurschap van ,michel-,angelo is niet 
gunstig voor deze werken1 die toch ten  
volle de aandacht verdienen3 want zij   
zijn van de hand der uitnemendste       
meesters uit het tijdvak1 onmiddellijk  
aan den bloeitijd der renaissance       
voorafgaande1 en tusschen #adge en      
#aejj1 onder de regeering van de pausen 
,sixtus ,,iv1 ,innocentius ,,viii en    
,alexander ,,vi vervaardigd4  ,het is   
niet meer dan billijk dat wij met deze  
kunstwerken beginnen4 ,de beide reeksen 
van zes fresko's aan iedere zijde1 staan
 met elkander in nauw verband2 er is    
tusschen hen een zeker parallellisme3   
zij dienen om elkander aan te vullen en 
te verklaren4 ,de zes voorstellingen1   
aan uwe linkerhand1 aan de boeken van   
,mozes ontleend1 vinden hare toelichting
 en hoogere duiding in de schilderijen  
daar tegenover1 waarvoor het ,evangelie 
de stof leverde3 het is de profetie en  
de vervulling4  ,ziehier1 nabij het     
altaar1 een stuk van ,perugino1 de ,doop

 van ,christus1 en daartegenover ,mozes 
en zijne vrouw ,sippora1 op weg naar    
,egypte4 ,de schilder1 ,luca            
,signorelli1 heeft het oogenblik        
gekozen1 waarop de engel verschijnt1 die
 ,mozes dooden wil1 maar wiens toorn    
door ,zippora wordt afgewend4 ,zippora  
is hier de type der madonna4 ,de        
uitnemendste onder de leerlingen van    
,filippo ,lippi1 ,sandro ,botticelli1   
heeft in een zelfde kader vier episoden 
uit ,mozes leven saamgevat3 gij ziet    
hem1 een ,egyptenaar doodende3--de      
schapen van ,jelhro hoedende2--de       
midianitische herders verjagende2--en   
voor het brandende braambosch staande4  
,als tegenhanger heeft dezelfde schilder
 de ,verzoeking van ,jezus              
afgebeeld4--,verderop ziet ge de        
,roeping der apostelen ,petrus en       
,andreas1 een prachtig stuk van ,cosimo 
,rosselli2 en daartegenover ,mozes1 zijn
 broeder ,aron en de hoofden der stammen
 om zich vereenigende3 een niet minder  
voortreffelijk werk van ,domenico       

,ghirlandajo1 den eersten leermeester   
van ,michel-,angelo4 ,aan de ,aanbidding
 van het gouden kalf van ,rosselli1     
beantwoordt de ,bergrede van denzelfden 
meester1 met dat heerlijk schoone       
landschap1 naar men zegt van de hand van
 ,piero die ,cosimo4 ,hier bewondert ge 
de stoute schilderij van ,botticelli3 de
 ,ondergang van ,korach1 ,dathan1 en    
,abiram1 om dan in heiligen eerbied te  
staren op dat edele meesterstuk van den 
laatsten vertegenwoordiger der mystieke 
ombrische school ,perugino1 ,christus de
 sleutels aan ,petrus overreikende4--,de
 indrukwekkende reeks wordt gesloten1   
aan de eene zijde door de ,afkondiging  
der wet en de ,dood van ,mozes1 van de  
hand van ,signorelli2 aan de andere     
zijde door de ,instelling van het       
,avondmaal en de ,kruisiging1 door      
,cosimo ,rosselli4  ,deze fresko's      
worden doorgaans weinig opgemerkt1 en   
zijn toch zoo merkwaardig3 niet alleen  
om de uitvoering en wijze van           
behandeling1 hoe voortreffelijk die ook 

veelszins mogen zijn1 maar vooral omdat 
ge hier als de laatste scheppingen voor 
u ziet eener school1 nog geheel         
doordrongen van de mystiek-potische     
inspiratie der middeleeuwen1 doch die   
straks zal worden overvleugeld en in de 
schaduw gesteld door de ,heron der      
renaissance1 wier leerlingen zoo spoedig
 zullen afdwalen op noodlottige wegen4  
,dat zulke uitnemende kunstwerken hier  
geen andere bestemming schijnen te      
hebben dan om als omlijsting1 bijna had 
ik gezegd als repoussoir1 te dienen voor
 de scheppingen van dien titan          
,michel-,angelo3 ziedaar eene inderdaad 
weemoedige gedachte4  ,en nu--strekken  
wij ons uit op het groene tapijt der    
kardinalen1 maken wij ons een           
hoofdkussen van hunne voetbank1 en laat 
ons1 als ,jacob1 in den geopenden hemel 
staren4    ,om orde en regelmaat te     
brengen in de verschillende tafereelen  
en figuren die hij ontworpen had1 om    
ruimte en perspectief te verkrijgen1    
heeft ,michel-,angelo zijn toevlucht    

genomen tot een kunstgreep1 dien ik met 
geen anderen naam dan van bouwkundig    
trompe-l'oeil kan noemen4 ,hij heeft    
namelijk het plafond der kapel          
beschilderd met pilasters1 kroonlijsten1
 bogen en andere architectonische       
ornamenten1 die zoo uitnemend zijn      
uitgevoerd1 en met zoo treffende        
waarheid1 met zoo kunstige verdeeling   
van licht en schaduw1 dat de platte     
zoldering op den aanschouwer den indruk 
maakt van een rijk gewelf1 of liever van
 een tempel4 ,geheel in overeenstemming 
daarmede1 is1 met niet minder           
meesterschap over den vorm1 de grootte  
der verschillende figuren berekend1     
waarvan sommigen1 die als op den        
achtergrond verschijnen1 niet minder dan
 zeven tot acht voeten hoog zijn2 door  
deze kolossale afmetingen en de         
uitnemende schikking van beelden en     
groepen ontsnapt u geen enkel detail van
 deze wonderschoone beeldengalerij1 aan 
,genesis ontleend4  ,langs den wand1    
boven en tusschen de vensterbogen1 zijn 

de ,profeten en de ,sibyllen afgebeeld3 
zonderlinge1 machtige figuren1 in welke 
antieke vormenschoonheid en kracht zich 
paart aan de uitdrukking van een nieuwen
 geest1 van dieper gedachten1 dan de    
oudheid kende4 ,zie hen aan1 in hunne   
majesteit1 in hun eenvoud1 in hunne     
schier bovenmenschelijke                
schoonheid1--want hier is               
,michel-,angelo nog getrouw aan de      
traditie der schoonheid in den meer     
gewonen zin des woords2--bovenal merk op
 de uitdrukking van hun gelaat4 ,is het 
niet of de geest ,gods over al deze     
zieners vaardig is geworden1 of eene    
innerlijke kracht hen verteert en       
drijft1 en hun woorden op de lippen     
legt1 waarvan zij zelven de beteekenis  
nauwelijks ten halve begrijpen8         
,aanschouw deze heerlijk schoone        
,sibylle van ,erythrea2 bovenal de      
,sibylle van ,delphi1 over wier         
aanvallig gelaat eene onbestemde half   
droomende uitdrukking zweeft1 wier      
starende blik zich als in de oneindige  

ruimte verliest1 om de verklaring te    
vinden van het groote raadsel1 dat haar 
geest vervult4  ,nog aangrijpender zijn 
de figuren der ,profeten1 wien ge het   
aan kunt zien dat het goddelijk mysterie
 voor hen wel niet geheel onthult1 maar 
toch ook niet in zulke ondoorzichtbre   
nevelen is gehuld als voor de ,sibyllen4
 ,wat krachtige1 schier bovenaardsche   
gestalten2 wat verhevene majesteit      
spreekt uit die trekken1 die zoo        
onmiskenbaar den stempel dragen van     
peinzend worstelen met de gedachte1 van 
indringend vorschen der geheimenissen   
des levens en der wereld1 den           
onuitwischbaren stempel des geestes4    
,hier ziet ge mannen voor u van een     
ander geloof1 van een anderen stam dan  
die van ,griekenland2 even krachtig1    
maar doorademd en doordrongen van een   
hoogeren geest2 schoon1 maar met eene   
geheel bijzondere1 intellectueele       
schoonheid1 die nog meer in de          
afwisselende sprekende uitdrukking dan  
in de onberispelijke zuiverheid der     

trekken ligt4 ,wel herkent ge in dezen  
arbeid den geloovigen kunstenaar1 die in
 zijne jeugd aan de voeten van          
,savonarola gezeten had1 den vurigen    
bewonderaar en vereerder van ,dante1    
wiens waardige mededinger hij zich hier 
toont4 ,de alleszins bevoegde schrijver 
van ,l',art ,chrtien1 de heer ,rio1 zegt
 van de ,profeten3 ,van alle bijbelsche 
personen waren zij het meest verwant aan
 het eigenaardig genie van              
,michel-,angelo1 stond hunne            
gemoedsstemming hem het naast4 ,zijne   
ziel begreep de hunne4 ,daarom teekende 
zijne machtige hand geene stoute en     
ongevoelige tolken van de goddelijke    
raadsbesluiten1 maar herauten1 wier hart
 bezwijkt onder het gewicht hunner      
zending1 die spreken omdat de nood hun  
is opgelegd en met verscheurde ziel de  
naderende gerichten verkondigen4        
,jezaia1 wiens gebogen gelaat de        
uitdrukking draagt van moedelooze       
berusting1 schijnt aan den engel1 die   
hem het gericht verkondigt1 weemoedig te

 vragen1 of zijn last nog verder        
reikt4444 ,jeremia1 die met zoo heete   
tranen de rampen beschreide welke hij   
voorzegde1 is geheel door zijne         
droefheid overweldigd1 en schijnt al    
zijn moed1 al zijne zelfverloochening op
 te roepen om zonder duizelen in den    
duisteren afgrond der toekomst neder te 
zien4--,danil daarentegen toont1 in zijn
 stand1 in de krachtvolle uitdrukking   
van zijn blik en zijn gebaar1 het       
dubbele karakter1 dat hem onderscheidt3 
hij is de onverschrokken belijder van   
het geloof zijner vaderen1 on de        
begunstigde profeet1 die verwaardigd    
werd met eene duidelijken aanschouwing  
der aanstaande verlossing4 ,er is in    
deze figuur eene jeugdige kracht1 eene  
verve1 een fierheid en zelfbewustzijn1  
die wel schijnen aan te duiden dat de   
kunstenaar zelf zich om persoonlijke    
redenen meer bijzonder tot dezen profeet
 getrokken gevoelde4  ,genin1           
zinnebeeldige figuren1 vol bevalligheid 
omlijsten en vergezellen deze kolossale 

figuren2 terwijl tusschen de reeks der  
,profeten en ,sibyllen1 die u als in een
 hoogere wereld verplaatsen1 een andere 
reeks is ingevlochten van huiselijke    
idyllische tooneelen1 aan het           
familieleven ontleend1 waar ge altijd   
een man1 eene vrouw en een kind1 in     
verschillende standen1 groepeering en   
bedrijf aanschouwt3 volgens sommigen1   
zouden deze tafreelen de ,voorouders van
 ,christus voorstellen4 ,op de          
geschilderde kroonlijsten zijner        
nagebootste pilasters en in de vakken   
zijner bogen heeft ,michel-,angelo1 in  
de meest verschillend houdingen en      
standen1 zittende1 gebogen1             
half-liggende1 die modellen--ik weet ze 
niet beter te noemen--geschilderd1 die  
onder den naam van de ,ignudi 7,naakten7
 bekend zijn1 en vooral door ,vasari zoo
 buitensporig geprezen worden4 ,onder de
 grootsten telt men er negentien1 die   
wat uitvoering aangaat1 als studin1     
meesterstukken zijn3 maar toch lag daar 
de klip1 die zelfs de groote kunstenaar 

niet altijd wist te ontwijken en waarop 
zijne navolgers reddeloos zijn gestrand4
 ,tot dusverre had de schilderkunst     
niets opgeleverd1 dat met de            
beeldhouwkunst der antieken wedijveren  
kon4 ,michel-,angelo was de eerste1 die 
het menschelijk lichaam in al zijne     
schoonheid1 in al de verscheidenheid en 
volle ontplooiing zijner rijke vormen1  
tot voorwerp zijner studie maakte1      
althans die het aldus wist weder te     
geven3 hem was de eigen zin voor1 het   
welgevallen aan den plastischen vorm1   
aan de zinnelijke verschijning          
ingeboren1 die den griekschen kunstenaar
 eigen was2 en in zijne latere periode  
moest maar al te dikwijls de hoogere    
geestelijke opvatting1 de ideale        
mystieke zijde der kunst voor dezen     
plastischen zin op den achtergrond      
treden4 ,in zijn ,laatste ,oordeel is   
dit in sterke mate het geval3 hier      
bespeurt ge nog slechts de kiemen1 de   
eerste aanvangen dezer richting1 die in 
hare verdere ontwikkeling1 de groote    

monumentale kunst ten verderve heeft    
gevoerd4 ,uit dit oogpunt beschouwd1    
maakt deze grootsche schepping van      
,michel-,angelo1 schier het verhevenste 
kunstwerk1 ooit door menschenhanden     
vervaardigd1 een bijna tragischen       
indruk4  ,de ruimte van het eigenlijke  
plafond heeft de kunstenaar verdeeld in 
negen vakken1 ongelijk in               
grootte--groote en vijf kleinere--die   
even zoovele voorstellingen bevatten1   
aan de eerste hoofdstukken van het boek 
,genesis ontleend4 ,deze compositin zijn
 bijna met niets te vergelijken2 door   
hare wondervolle grootheid hebben zij   
inderdaad iets bovenmenschelijks3 de    
volle wetenschap en kunstvaardigheid van
 een ,phidias1 gepaard aan de hooge     
bijbelsche inspiratie en den            
onnavolgbaren eenvoud der               
oorspronkelijke conceptin4 ,al had de   
gewijde schrijver van deze weergalooze  
eerste hoofdstukken van ,genesis zelf   
zijn scheppingsverhaal gellustreerd1 hij
 zou het niet anders hebben kunnen doen2

 ja1 bij het aanschouwen dezer werken   
gevoelt ge1 meer dan ooit1 dat de       
waarachtige kunstenaar een schepper is  
onder ,god1 de vertolker der verborgen  
,godsgedachte in aanschouwelijken vorm4 
,de moderne kunst heeft misschien niets 
opgeleverd1 wat met deze fresko's op    
eene lijn kan worden gesteld1 zeker     
niets wat daarboven staat4--,dit        
heldendicht in negen zangen begint aan  
het einde der kapel1 boven het ,laatste 
,oordeel1 met de ,schepping van het     
licht1 gevolgd door de ,schepping van   
zon en maan en van het veldgewas en het 
geboomte1 en door eene voorstelling van 
den ,geest ,gods zwevende over de       
wateren4 ,eene eigenlijke beschrijving  
van deze wonderbare compositin is       
onmogelijk3 ,michel-,angelo heeft zich  
hier gewaagd aan hetgeen1 naar alle     
berekening1 boven het bereik der        
menschelijke kracht scheen te liggen en 
wat dan inderdaad ook alleen door een   
genie van zijne gehalte kon worden      
beproefd4 ,laat de overweldigende indruk

 dezer stoute scheppingen getuigen hoe  
hij slaagde4 ,voor zoover het mogelijk  
is1 de eeuwige ,godheid in menschelijke 
gedaante af te beelden1 menschelijk voor
 te stellen1 heeft ,michel-,angelo dit  
gedaan3 hij heeft een beeld geschapen1  
dat althans door zijne onuitsprekelijke 
verhevenheid en majesteit1 toch zoo ver 
verwijderd van olympische               
onverschilligheid en zelfgenoegzaamheid1
 niet al te zeer beneden de voorstelling
 blijft1 die de geest zich van den      
,vader in de hemelen vormt4--,dan volgt1
 als vierde zang van  dezen hemelschen  
epos1 de ,schepping van ,adam1 den      
eersten mensch4 ,daar ligt hij1         
uitgestrekt tegen de helling eens       
heuvels1 als aan den zoom der jonge     
planeet1 naakt op den naakten bodem1    
waaruit hij zooeven geboetseerd werd2   
daar ligt hij1 in zijne                 
onvergelijkelijke1 onvergankelijke      
schoonheid de type der hoogste          
menschelijke volkomenheid3 een beeld1   
zoo heerlijk dat1 volgens de uitspraak  

van ,cornelius1 na ,phidias geen tweede 
daaraan gelijk is vervaardigd geworden4 
,wat treffende uitdrukking op dat       
gelaat1 waarop ge de kiemende gedachte  
leest1 waar de dankbare bewondering zich
 aanvankelijk oplost in een gebed2 dat  
gelaat1 met zoo kinderlijken eenvoud1   
zoo roerend naeve teederheid gekeerd    
naar den ,god1 die den geest des levens 
in dezen volheerlijken vorm uitstortte4 
,door eene donkere1 wuivende draperie   
omgeven1 gedragen door een groep        
engelen1 zweeft ,god de ,vader door de  
oneindige ruimte2 de aarde naderende    
zonder haar aan te raken1 strekt ,hij   
zijne hand uit naar den mensch1 die van 
zijne zijde evenzeer de hand naar zijn  
,schepper uitstrekt1 zoodat de beide    
vingers elkander genoegzaam raken3      
symbool van de mededeeling des          
geestelijken levens4 ,de liefelijke1    
beminnelijke figuren der engelen1       
heerlijke1 lachende1 naeve kinderkopjes1
 met roerende teederheid rondom den     
,almachtige gegroept en door dezelfde   

draperie omgeven--het is als scholen    
zij vertrouwelijk in een nest--verhoogen
 niet alleen de heerlijke majesteit van 
den ,schepper1 maar melden tevens en op 
de roerendste wijze de groote liefde des
 ,vaders4 ,deze levensvolle1 dramatische
 groep in de lucht doet nog te          
treffender de volstrekte eenzaamheid    
uitkomen van ,adam1 den eersten bewoner 
der aarde1 daar nederliggende op die    
kale naakte helling1 die door niets de  
aandacht afleidt van de eerste          
harmonische beweging1 den eersten       
zielvollen blik1 de eerste kiemende     
gedachte van den eersten mensch1 alleen 
tegenover zijn ,god4444 ,de oude        
schilders en de meesters onzer          
hollandsche school zouden hier          
ongetwijfeld eene gansche menagerie en  
een volledigen plantentuin hebben       
aangebracht3 ,michel-,angelo1 niets dan 
den ,schepper en zijn beelddrager4444   
,niet zonder grond hebben de meest      
bevoegde kunstrechters deze fresko als  
het uitnemendste gewrocht der           

schilderkunst geroemd1 onvergelijkelijk 
door den adel der gedachte1 den verheven
 stijl1 de machtige1 aangrijpende pozie 
der voorstelling4--,maar niet minder    
schoon1 niet minder diepzinnig is de    
volgende zang3 de ,schepping der vrouw1 
die1 uit den slapenden ,adam genomen1   
zich met eene onbeschrijfelijke         
bevallige beweging1 tot den ,schepper   
neigt en haar saamgevouwen handen       
biddend tot ,hem opheft4 ,god de ,vader1
 in een wijden mantel gedrapeerd1 staat 
voor haar1 ernstig1 peinzend3 op dat    
verheven gelaat zweeft eene uitdrukking 
van weemoed1 van smart bijna3 de gansche
 toekomst1 aan de daad dier vrouw       
vastgeknoopt1 ontrolt zich voor den     
goddelijken blik1 de gansche lange reeks
 der eeuwen met al haar jammeren en     
ellenden1 die vast naderen1 terwijl de  
eerste mensch in argeloozen slaap       
verzonken ligt4  ,de volgende fresko    
verbeeldt de eerste zonde en hare       
onmiddellijke gevolgen3 zij stelt den   
,val en de ,verdrijving uit het         

,paradijs voor4 ,in het midden der      
schilderij staat de noodlottige boom der
 kennisse des goeds en des kwaads2 aan  
den voet des booms zit ,eva neergehurkt1
 en wendt het schoone gelaat om naar de 
slang1 die haar den appel toereikt4     
,adam staat voor haar1 en plukt met     
eigen hand de doodelijke vrucht4 ,maar  
deze slang--zie1 de kunstenaar gaf haar 
eene dubbele gestalte3 het hoofd en het 
bovenlijf eener vrouw1 uitloopende in   
het lichaam eener slang4 ,begrijpt ge de
 diepzinnige gedachte1 die deze beide   
vrouwengestalten--beiden1 maar op       
verschillende wijze uitnemend           
schoon--dus naast elkander plaatste1 en 
de onuitsprekelijk verheven1            
beteekenisvolle mythe van ,genesis aldus
 in haar waren zin vertolkte8 ,waartoe  
deze raadselachtige gestalte8 ,is niet  
de vrouw1 zelf eenmaal voor de          
verzoeking bezweken1 zelf der zonde ten 
prooi geworden1 eene sirene1 die met    
onwederstaanbare macht werkzaam is tot  
verleiden8 ,en heeft ,michel-,angelo    

hier niet met onbedriegelijke waarheid  
voor alle tijden de dubbele type der    
vrouw geteekend3 de reine ,eva1 die     
innig aan den man verbonden1 hare ziele 
in aanbidding opheft tot den ,schepper  
en in hare aanbidding den man zelf met  
zich opvoert2 en de om den              
verleidelijken boom geslingerde sirene1 
wier vleiend1 leugenachtig woord1 wier  
vervoerende blik en verlokkende         
schoonheid den man in het verderf       
storten8--,onmiddellijk nevens de       
overtreding de straf3 aan de andere     
zijde van den boom ziet ge ,adam en     
,eva1 door den engel met het wrekende   
zwaard uit het paradijs gedreven3 de    
menschheid gaat haar langen1 moeilijken 
pelgrimstocht beginnen1 den bitteren    
tocht ter hervinding van het verloren   
paradijs4  ,de drie nu volgende         
tafreelen1 de laatste van de reeks1     
verhalen van de eerste schreden op dezen
 weg der ballingschap2 het zijn3 ,noachs
 ,offer1 de ,zondvloed en ,noachs       
,dronkenschap1 alle drie niet minder    

voortreffelijk van gedachte en          
uitvoering1 al missen ze de diepzinnige 
verhevenheid der vorige fresko's1       
waarvoor ook ditmaal het onderwerp zich 
minder leende4 ,deze fresko's hebben    
natuurlijk eene symbolische beteekenis1 
evenzeer als de vier voorstellingen in  
de vier hoeken1 de uitreddingen van het 
volk ,gods afbeeldende4 ,hier ziet ge3  
de ,koperen slang in de ,woestijn1 de   
,verhooging van ,esther 7type van       
,maria7 en ,hamans val3 ,judith met het 
af gehouwen hoofd van ,holophernes2 en  
,david ,goliath verslaande4  ,ik heb    
gepoogd u eenigszins een denkbeeld te   
geven van den rijkdom en de schoonheid  
van dit wonderbare gewelf der           
,sixtijnsche kapel1 maar gevoel zelf dat
 mijne woorden niet in staat zijn1 ook  
maar van verre de heerlijkheid dezer    
kunstschepping nabij te komen4 ,doch    
welke woorden zouden dat vermogen8 ,het 
is onmogelijk1 door enkele beschrijving 
den indruk te doen gevoelen1 dien dit   
gewelf1 een heerlijken marmeren tempel  

gelijk1 op den aanschouwer maakt4 ,als  
langs de wanden van dien tempel         
geschaard1 zitten daar de kolossale     
gestalten der zeven profeten en vijf    
sibyllen1 de tolken en verkondigers1 in 
de joodsche en de heidensche wereld1 van
 het heil dat zij1 in half begrepen     
droomen en visioenen1 aanschouwden4 ,en 
in den tempel zelf1 tusschen zijn met de
 heerlijkste gestalten gesierde bogen1  
ontrollen zich daar1 in bovenaardsche   
schoonheid en majesteit1 de             
verschillende episoden van het groote   
werelddrama1 waarin deze drie groote    
gedachten op den voorgrond treden3 de   
schepping van den mensch naar gods      
beeld1 de val1 de aanstaande verlossing4
 ,dit thema wordt dan verder opgevat en 
voortgezet in de fresko's langs den     
wand1 om eindelijk zijne volkomene      
oplossing te vinden in het ontzaglijke  
wereldgericht1 dat voor eeuwig scheiding
 maakt tusschen de kinderen des lichts  
en de kinderen der duisternis4 ,en daar1
 beneden in de kapel1 staat dat         

eenvoudige altaar1 waarop dagelijks het 
groote mysterie der liefde wordt        
herdacht en symbolisch herhaald3 ,god   
zich mededeelende aan de menschheid1    
zich zelf gevende om haar te            
behouden4444 ,waar elders is eene tweede
 plek te vinden1 dus eerwaardig en      
gewijd8 ,waar elders heeft de arme1     
hopende1 worstelende menschheid hare    
hoogste idealen1 hare heiligste         
aspiratin1 haar innigst leven1 in       
schooner vormen1 in heerlijker symbolen1
 uitgesproken en veraanschouwelijkt8    
,voorwaar1 ze is in dubbelen zin heilige
 grond1 deze ,sixtijnsche kapel6  ,voor 
de majesteit van het werk1 voor de diepe
 gedachten en aandoeningen die het      
opwekt1 treedt de werkman terug3 toch   
vergeten wij ook hem niet4 ,de groote   
meester1 de titan der ,renaissance1     
bracht niet minder dan twaalf jaren van 
zijn leven in deze kapel door3 vier     
jaren lang arbeidde de jonge man in de  
volle frissche kracht des levens aan het
 gewelf2 acht jaren lang arbeidde1 ruim 

twintig jaren later1 de nog onverzwakte 
grijsaard aan zijn wereldgericht4 ,en   
hoe hij arbeidde1 hoe hij zijne gansche 
ziel daarin uitstortte1 in welke mate   
zijn arbeid hem ernst1 heilige ernst    
was3 een enkele blik bijna is reeds     
voldoende om u daarvan te overtuigen1 en
 dieper studie zal het u steeds meer    
doen gevoelen4 ,voorwaar1 voor dezen man
 en voor zijne tijdgenooten en          
geestverwanten1 was de kunst iets meer  
dan een spel1 meer dan eene             
gedachtelooze streeling der zinnen6     
,,ix4   ,de bovenverdieping van den     
zuidelijken vleugel van het vatikaan    
behoort aan ,raphal en zijne leerlingen4
 ,de kamers of ,stanze zijn de slecht   
ingerichte en onbewoonbare vertrekken1  
die ,julius ,,ii1 boven de appartementen
 ,borgia1 voor zich in orde liet        
brengen2 de loges of ,loggie1 door      
,bramante begonnen1 zijn eene lange1 in 
dertien vakken verdeelde galerij1 sedert
 #aeae onder toezicht van ,raphal       
voltooid en door hem en zijne leerlingen

 beschilderd4 ,alvorens wij de loges    
binnentreden1 wenden wij ons echter naar
 eene soort van voorzaal1 de ,stanza de'
 ,chiaroscuri genoemd1 en daar naar eene
 smalle deur1 bijna altijd gesloten1    
maar die een custode ontsluiten zal3 zij
 geeft den toegang tot eene kleine      
kapel1 die de meeste reizigers ongemerkt
 voorbijgaan1 en die toch de oudste     
fresko's der florentijnsche school      
bevat1 welke nog in het vatikaan zijn   
overgebleven4 ,aan welk gelukkig toeval 
heeft deze aan ,san-,lorenzo gewijde    
kapel het te danken1 dat ,julius ,,ii1  
die in de aangrenzende appartementen de 
schilderijen van ,luca ,signorelli en   
,perugino1 op eene enkele na1 liet      
vernietigen1 haar spaarde8 ,waarom      
hebben ,leo ,x1 ,clemens ,,vii en hunne 
opvolgers het werk van den ,beato       
,angelico1 dat toch met den toen        
heerschenden smaak zoozeer streed1      
ontzien8 ,ik weet het niet1 maar ben    
dankbaar dat het aldus geschied is4     
,fra ,angelico da ,fiesole begon zijn   

arbeid in die kapel onder de regeering  
van ,eugenius ,,iv4 ,het was dus wel    
waarschijnlijk in deze kapel1 dat de    
paus1 die als aartsbisschop van ,sina   
met fra ,giovanni in ,toskane kennis had
 gemaakt en zijn vriend was1 zich in de 
aanschouwing van den arbeid des vromen  
kunstenaars kwam verpoozen van de zorgen
 en beslommeringen zijner moeitevolle1  
onrustige regeering4 ,zoo gebeurde het  
ook eens op zekeren dag1 nadat de       
aartsbisschop van ,florence overleden   
was1 dat de heilige vader den           
monnik-schilder kwam opzoeken1 en hem   
persoonlijk de verrassende tijding      
mededeelde1 dat hij hem tot             
aartsbisschop van ,florence had benoemd4
 ,ge ziet in uwe verbeelding den        
nederigen kunstenaar1 zijne eigene      
krachten wantrouwende en aan zijne kunst
 gehecht1 zijne penseelen van schrik uit
 de handen latende vallen1 en haastig   
van zijne stellage afdalende1 om zich   
aan de voeten van den paus te werpen1 en
 hem met tranen in de oogen te smeeken1 

een zoo zwaren last niet zijn zwakken   
schouderen op te laden4444 ,de heilige  
vader hield vol1 en gaf niet toe1 dan   
nadat de monnik hem een ander had       
aangewezen1 zoo hooge eere beter        
waardig1 een man1 uitmuntende in        
vroomheid en liefde tot de armen1 een   
ouden medebroeder uit het klooster van  
,san-,marco te ,florence1 fra ,antonio  
,perozzi1 de roem van het klooster4444  
,en ,eugenius volgde dien raad op1 en   
plaatste op den bisschoppelijken zetel  
van ,florenze den vriend van fra        
,angelico1 dien ,adriaan ,,vi later     
onder de heiligen der kerk opnam4  ,nog 
een andere opperpriester1 ,nicolaas ,v1 
de ware grondlegger der heerlijkheden   
van het vatikaan1 heeft menig uur in dit
 bidvertrek gesleten1 mede in gezelschap
 van fra ,angelico1 zijn voormaligen    
medebroeder bij de dominikanen van      
,florence4 ,terwijl de monnik zijne     
penseelen hanteerde1 werden daar de     
veelomvattende plannen besproken voor   
den herbouw van ,sint-,pieter1 voor de  

stichting der vatikaansche bibliotheek1 
voor de vereeniging van alle            
intellectueele krachten van het westen  
in de eeuwige stad4 ,daar is zeker      
menige zucht uit den beklemden boezem   
opgerezen1 wellicht menige traan        
geschreid bij de gedachte aan de        
jammerlijke verdeeldheid der kerk1 aan  
de dreigende teekenen des tijds1 aan het
 geweldig voortdringen van den islam1   
door het christelijk ,europa1 in        
werkelooze en machtelooze verbazing1    
aangezien4 ,ach1 de heerlijke dagen der 
kruistochten1 de dagen van geloof en    
heilige geestdrift1 waren voor immer    
voorbij6 ,de pausen waren bijna de      
eenigen1 die den ontzettenden ernst van 
het oogenblik begrepen2 toen hij1 in    
#adej1 deed wat hij kon om de onderling 
verdeelde vorsten tot eene katholieke   
ligue te vereenigen1 voorspelde         
,nikolaas aan de ,grieken1 dat1 zoo     
binnen drie zomers de vijgeboom geen    
vruchten droeg1 hij bij den wortel zou  
worden afgehouwen4444 ,drie jaren later 

hield ,mahomed ,,ii zijn intocht in     
,constantinopel3 de paus alleen had eene
 kleine vloot derwaarts gezonden1 die   
den val der stad niet beletten kon4444  
,ziehier eene treffende anecdote1 die   
dezen paus1--zoo groot een minnaar en   
kenner der oude letteren1 dat hij nog op
 zijn sterfbed ,god dankte1 die hem deze
 liefde in het hart had gestort--teekent
 in al zijne beminnelijke eenvoudigheid4
 ,op zekeren dag verlieten de beide     
vrienden1 de paus en de schilder1 te    
zamen dit atelier om het middagmaal te  
gaan gebruiken3 een gemproviseerd feest1
 want er stonden vleeschspijzen op de   
tafel1 en die mocht de dominikaner      
monnik niet gebruiken zonder vergunning 
van zijn prior4 ,groote verlegenheid bij
 de aanzittenden6 ,eindelijk maakte een 
der kamerlingen de opmerking1 dat de    
heilige vader1 uit de volheid zijner    
macht1 deze vergunning zelf geven       
kon4444 ,het is niet kwaad zich deze    
verhalen en herinneringen voor den geest
 te roepen1 als ge voor de fresko's van 

den voortreffelijken broeder staat3 ge  
zult ze er te beter om begrijpen4  ,zo  
zijn hier ten getale van elf3 zes       
daarvan zijn gewijd aan het leven van   
,sint-,stephanus2 de vijf anderen aan   
dat van ,sint-,laurens4 ,de zes eersten 
stellen voor2 de wijding van ,stephanus 
tot diaken1 door ,petrus1 in            
tegenwoordigheid der apostelen2 de      
uitdeeling der aalmoezen2 ,stephanus'   
prediking voor het volk2 zijn verhoor   
voor den joodschen raad2 zijn gang naar 
de strafplaats en de steeniging4 ,de    
vijf fresko's1 waarop episoden uit het  
leven van ,sint-,laurens zijn           
voorgesteld1 zijn de tegenhangers der   
vorigen4 ,zij stellen voor3 de wijding  
van ,laurentius tot diaken door paus    
,sixtus ,,ii2 de overgave van den schat 
der kerk1 door den in de gevangenis     
geworpen paus aan den diaken2           
,sint-,laurentius1 dezen schat onder de 
armen verdeelende2 het verhoor van      
,sint-,laurens voor keizer ,decius2 en  
zijn marteldood4 ,deze fresko's zijn    

waarschijnlijk later dan de anderen     
vervaardigd2 de bijkans zestigjarige    
kunstenaar toont zich hier nog in zijne 
volle1 onverzwakte kracht2 zij zijn met 
vaste hand uitgevoerd2 de mise-en-scne  
is uitvoeriger en de invloed der studie 
van de antieken is onmiskenbaar4 ,de    
meerdere zorg aan de uitvoering1 aan de 
techniek1 aan de1 om het zoo eens te    
noemen1 uitwendige zijde der kunst      
besteed1 schaadt bij dezen meester      
echter niet aan de verheven1 weldadige  
uitdrukking1 aan de zachte1 teedere1    
innig-mystieke pozie1 aan de frissche   
naeveteit1 die over al zijne scheppingen
 als een geurige morgendauw ligt        
verspreid4 ,michel-,angelo              
vertegenwoordigt de kracht van het      
genie2 ,raphal de harmonie der volkomen 
schoone vormen2 fra ,angelico het       
godsdienstig ideaal4    ,het bezoek     
dezer kleine1 stille kapel1 waar alles  
vrede en kalmte des gemoeds ademt1 is   
eene voortreffelijke voorbereiding voor 
het bezoek in de loges en stanzen waar  

ge ,raphal zult zien in bijna al zijne  
heerlijkheid4  ,de ,loggia is1 zooals de
 naam aanduidt1 eene groote1            
oorspronkelijk opene galerij1 die op het
 binnenplein van ,sint-,damasus uitziet2
 zij is door arkaden in dertien vakken  
of afdeelingen verdeeld1 die met even   
zoovele koepels zijn gedekt4            
,tegenwoordig zijn de vroeger open      
nissen tusschen de bogen van vensters   
voorzien1 hetgeen eenigermate aan het   
karakter der galerij schaadt4 ,door deze
 groote vensters stroomt een zee van    
licht binnen1 die de onbeschrijfelijke  
kleurenpracht der ,loggie in bijkans    
oogverblindende heerlijkheid schitteren 
doet4 ,want de gansche lange1 hooge     
galerij is van onder tot boven bedekt   
met schilderwerk1 ornamenten1           
bas-reliefs1 stucco's1 die eene         
inderdaad tooverachtige uitwerking doen4
 ,het is een overstelpende overvloed van
 lijnen en kleuren1 in den weelderigsten
 rijkdom1 in de veelzijdigste           
verscheidenheid3 medaillons1 arabesken1 

bloemen1 vruchten1 vogelen1 stucco's1   
bas-reliefs2 eene bonte mengeling1 en   
toch te zamen eene harmonische eenheid  
vormende4  ,de wonderschoone decoratie  
dezer ,loggie is het werk1 deels van    
,raphal zelf1 maar voor verreweg het    
grootste gedeelte van zijne leerlingen1 
die evenwel onder zijne onmiddelijke    
leiding werkten4 ,deze leerlingen1      
waaronder kunstenaars als ,giulio       
,romano1 ,giovanni da ,udine1 ,pierino  
del ,vaga1 ,francesco ,penni1 die zelf  
uitnemende meesters en hoofden van      
scholen zijn geworden1 waren zeer       
talrijk3 ,vasari verzekert ons1 dat     
,raphal door een stoet van vijftig      
leerlingen omringd was4 ,het is dus niet
 te verwonderen1 dat de uitvoering der  
rijke kunstwerken in deze ,loggie niet  
altijd even voortreffelijk is3 maar     
voorzeker pleit het voor de macht van   
,raphals genie en de bezieling1 die hij 
op zijne leerlingen wist uit te oefenen1
 dat de gansche prachtige decoratie zoo 
in nen geest is opgevat1 van ne gedachte

 doordrongen4 ,men had niet lang te     
voren de baden van ,titus opgegraven1 en
 daar tot dusver onbekende proeven      
gevonden van de decoratieve kunst der   
ouden2 de motieven1 hem hier aan de hand
 gedaan1 heeft ,raphal met het grootste 
geluk en met fijnen takt weten te       
gebruiken1 en daarbij eene geestvolle   
oorspronkelijkheid1 eene uitdrukking en 
teederheid des gevoels aan den dag      
gelegd1 waarvan men in de oudheid       
misschien vergeefs het voorbeeld zou    
zoeken4  ,in elk der dertien koepels    
zijn vier fresko's aangebracht1 die     
allen aan de bijbelsche geschiedenis    
zijn ontleend2 van deze twee-en-vijftig 
fresko-schilderijen bevatten            
acht-en-veertig voorstellingen uit het  
,oude ,testament2 alleen voor de vier   
laatsten is het onderwerp aan de        
,evangelin ontleend4 ,de plaatsing dezer
 fresko's tegenover elkander1 aan de    
vier zijden des koepels1 waarvan het    
middelste ledig blijft1 is zeer         
ondoelmatig en maakt de bezichtiging    

uiterst moeilijk4 ,wilt ge iets zien1   
dan zijt ge verplicht1 met het hoofd    
zoover mogelijk in den nek1 u           
twee-en-vijftig maal om te draaien6     
,daar komt bij dat de schilderijen in de
 loges1 evenals die in de kamers1 veel  
geleden hebben1 toen1 zeven jaren na    
,raphals dood1 ,rome door den ,conntable
 de ,bourbon werd bestormd en ingenomen4
 ,de soldaten van ,bourbon1 voor het    
grootste deel ,duitschers en            
,lutherschen1 gedroegen zich als echte  
barbaren2 zonder eenigen eerbied voor de
 heerlijke kunstwerken1 beschadigden zij
 de prachtige galerij met hunne pieken  
en hellebaarden1 en legden vuur aan in  
de loges1 in de ,stanze6 ,de restauratie
 der schilderijen in de loges werd aan  
,sebastiaan del ,piombo toevertrouwd1 en
 viel zoo slecht uit1 dat ,titiaan1 toen
 hij in #aede de ,loggie bezocht1 onder 
geleide van zijn landgenoot ,sebastiaan 
del ,piombo1 verontwaardigd vroeg1 welke
 barbaar zoo heerlijke werken had       
onteerd8 ,sebastiaan bleef het antwoord 

schuldig1 en1 zegt ,benvenuto ,cellini  
in zijne gedenkschriften3 rimase        
veramente ,,del ,,piombo4  ,het was eene
 gevaarlijke taak om1 na                
,michel-,angelo1 den ,bijbel te willen  
illustreeren1 en met name de            
scheppingsgeschiedenis3 toch heeft      
,raphal die taak ondernomen1 en mag zijn
 werk naast dat van den grooten meester 
worden genoemd4 ,hij had daarbij te     
worstelen met de kleine afmetingen      
zijner schilderijen1 maar vermocht      
nogthans inderdaad groot te zijn en     
verheven composities te scheppen4 ,de   
twee-en-vijftig fresko's zijn evenwel   
maar voor een gering deel van zijne     
hand1 al mogen wij aannemen dat hij voor
 bijkans allen de oorspronkelijke       
schetsen ontwierp1 die dan verder door  
zijne leerlingen werden uitgewerkt4 ,het
 is hoogst moeilijk met juistheid te    
bepalen1 wie de vervaardigers der       
verschillende fresko's zijn3 ,giulio    
,romano1 ,penni1 ,pellegrino da ,modena 
en ,pierino del ,vaga zijn wel de       

voornaamste medearbeiders van den       
meester geweest2 vooral de eerste1 van  
wien eenige der beste stukken afkomstig 
zijn4  ,er kan natuurlijk geene sprake  
van zijn1 deze twee-en-vijftig          
schilderijen1 de zoogenaamde ,bijbel van
 ,raphal1 stuk voor stuk1 te gaan       
beschrijven2 ook eene beschrijving van  
sommigen zou1 zonder afbeelding1 niet   
veel baten4 ,de onderwerpen zijn toch   
meest allen algemeen bekend2 de         
voortreffelijkheid ligt in de wijze van 
uitvoering1 meer nog dan in de diepe    
gedachte2 en om aan deze recht te laten 
wedervaren is aanschouwing1 zoo niet van
 het origineel1 dan toch van eene goede 
kopie1 noodig4 ,bovendien mogen wij ons 
te eer ontslagen rekenen van de         
uitvoerige beschrijving dezer loges1    
daar wij langer denken te vertoeven in  
de ,stanze of kamers1 het eigenlijke    
heiligdom van ,raphals kunst1 voor hem1 
wat de ,sixtijnsche kapel voor          
,michel-,angelo is4 ,laat ons derwaarts 
gaan4    ,beginnen wij met de zaal1 aan 

welke1 zoowel uit een chronologisch als 
uit een artistiek oogpunt1 de eerste    
plaats toekomt3 de dusgenaamde ,stanza  
della ,segnatura4 ,toen ,raphal in #aejh
 te ,rome kwam1 droeg paus ,julius ,,ii 
den toenmaals vijf-en-twintigjarigen    
kunstenaar in de eerste plaats de       
versiering dezer zaal op1 aldus geheeten
 omdat een der hoogere geestelijke      
gerechtshoven daar zijne zittingen      
hield1 en de paus daar de stukken1 die  
hem werden voorgelegd1 door zijne       
onderteekening bekrachtigde4 ,het was om
 niets minder te doen dan om eene       
symbolische voorstelling van geheel het 
geestelijk leven der menschheid1 zich   
ontwikkelende onder de hoede en leiding 
der moederkerk en medewerkende tot hare 
heerlijkheid3 eene taak1 waarbij de     
jeugdige meester zijn eigen weg moest   
gaan en geen voorbeelden had1 die hij   
volgen kon4 ,zien wij1 hoe hij zich van 
die taak gekweten heeft4  ,vier groote  
tafereelen bedekken de vier wanden4 ,het
 eerste en voornaamste1 het hart en het 

bezielend middelpunt van al de anderen1 
van geheel de heerlijke decoratie1 is de
 verkeerdelijk dusgenaamde ,disputa del 
,sacramento3 het geldt hier immers geen 
twist1 maar veelmeer eene volkomene     
harmonie4 ,hoe zal ik u een getrouw     
denkbeeld van deze wonderschoone        
conceptie geven8 ,de grondgedachte der  
schilderij is de op verschillende wijze 
zich openbarende geloovige gemeenschap  
met het heilig sacrament1 als de        
geestelijke vereeniging van het         
goddelijk ,wezen met de gemeente3 het   
beeld van de levende tegenwoordigheid   
,gods in de strijdende en de            
triomfeerende kerk4 ,dunkt u deze       
gedachte te abstract1 te metaphysisch1  
ongeschikt voor de plastische kunst8    
,het ware niet te verwonderen1 gewoon   
als wij zijn dat de kunst1 in onze dagen
 en vooral in ons land1 zich maar weinig
 verheft boven de meest gewone sfeer des
 alledaagschen levens en zich vooral    
zorgvuldig verre houdt van hetgeen1     
hetzij van den kunstenaar1 hetzij van   

den aanschouwer1 eenige inspanning der  
gedachte vorderen zou4 ,maar in de      
zestiende eeuw1 toen de dingen der      
geestelijke wereld nog niet door de     
zoogenaamde werkelijkheden des          
praktischen levens waren verdrongen en  
naar het schemerend gebied der          
mogelijkheden en hypothesen verwezen2   
toen de menschen nog voor dusgenaamd    
metaphysische vragen zin en hart hadden1
 die verstonden en ze gewichtig genoeg  
achtten om daaraan een voornaam deel    
hunner belangstelling te schenken2--in  
de zestiende eeuw bestond noch deze     
schroom1 noch deze onvatbaarheid4 ,de   
tijdgenooten van ,michel-,angelo en     
,raphal1 al mocht hun ook de beteekenis 
van enkele bijzonderheden1 de symboliek 
van sommige details ontsnappen1 begrepen
 zeer goed de hoofdgedachte1 die in de  
diepzinnige scheppingen dezer groote    
meesters was nedergelegd4 ,en zoo voor  
ons deze taal veel van hare             
duidelijkheid verloren heeft1--welnu1   
laten wij ons voor een enkele maal      

losmaken van de beschouwing van rookende
 boeren en visschers1 van keukenmeiden  
en kameniers1 van hofjesjuffrouwen en   
aangekleede poppen1 van koeien en katten
 en kippen2 en trachten wij eens te     
begrijpen1 wat een genie als ,raphal ons
 ten aanzien van de hoogste levensvragen
 te zeggen heeft4  ,in het midden1 boven
 aan den rand der schilderij1 ziet ge   
,god den ,vader1 wiens woord scheppend  
en herscheppend de gansche stoffelijke  
en geestelijke wereld draagt1 vervult1  
bezielt2 engelen omzweven hem4 ,iets    
lager1 ,christus1 ,god de ,zoon1 met de 
teekenen van zijn verzoenend lijden en  
sterven1 ter wederzijde1 in aanbiddende 
houding1 omgeven door de twee eerste    
getuigen van zijn leven op aarde3 de    
heilige-maagd en ,johannes de ,dooper4  
,wederom iets lager1 ,god de ,heilige   
,geest1 in de gedaante eener ,duive1    
nederzwevende naar de aarde1 en omgeven 
door vier bevallige engelenfiguren1 die 
de vier geopende ,evangelin dragen4     
,deze goddelijke groep in de wolken     

blijft daar niet afgezonderd3 een straal
 van het licht des ,heiligen ,geestes   
daalt neder op het sacrament1 op het    
altaar geplaatst1 dat van onderen het   
midden der schilderij inneemt4 ,het is  
onmogelijk het schijnbaar zoo abstracte 
en--ook voor wien er niet aan           
gelooft--zoo verheven diepzinnige       
leerstuk der ,eucharistie1 op           
eenvoudiger en aangrijpender wijze voor 
te stellen4 ,de ,jacobsladder1 die den  
hemel met de aarde verbindt1 staat      
opgericht3 ,god woont onder de menschen4
 ,en zie1 velen reeds zijn langs dien   
ladder opgestegen2 velen hebben reeds in
 die gemeenschap met ,god de kiem des   
nieuwen levens ontvangen1 die zich eerst
 daarboven1 in de hoogere wereld1 ten   
volle ontplooit4 ,nevens de heerlijke   
groep der goddelijke ,drieenheid1       
scharen zich1 door lichtende wolken     
gedragen1 de patriarchen en profeten1 de
 apostelen en martelaars des ouden en   
nieuwen verbonds4 ,ter linkerzijde3     
,petrus met de sleutelen des            

,hemelrijks2 nevens hem ,adam1 de eerste
 zondaar2 dan ,johannes1 de ,apostel der
 liefde1 de blijde boodschap            
opteekenend3 dan ,david1 de stamvader   
van ,christus2 dan ,stephanus1 de eerste
 bloedgetuige2 en eindelijk nog een     
heilige1 half door de wolk omhuld4 ,ter 
rechterzijde3 ,paulus met het zwaard2   
nevens hem ,abraham1 de vader der       
geloovigen2 ,jacobus1 de ,apostel der   
hoop2 ,mozes met de tafelen der wet2    
,sint-,laurens1 de diaken2 en eindelijk 
,sint-,george1 de schutspatroon der     
ridderschap1 wier eerste plicht de      
verdediging der kerk was4 ,zij allen1   
reeds der hemelsche heerlijkheid        
deelachtig1 vertegenwoordigen de        
zegepralende kerk3--dit gansche         
indrukwekkende gedeelte der schilderij  
is als het ware eene vertolking van de  
eerste strofen van dien prachtigen      
alouden hymnus ,te ,deum laudamus4444   
,en nu1 daar beneden herhaalt zich      
hetzelfde tooneel4 ,gelijk daarboven om 
de ,godheid zelf1 de verheerlijkte      

getuigen der waarheid1 zoo zijn hier op 
aarde1 rondom het heilig sacrament1 als 
het zichtbaar teeken van ,gods          
tegenwoordigheid1 de leeraars en        
priesters geschaard der strijdende kerk1
 de helden des woords en der gedachte2  
de kunstenaars en wijzen1 de eenvoudigen
 uit het volk4 ,nevens het altaar staan1
 op de eerste plaats1 vier kerkvaders3  
,sint-,hieronymus en ,sint-,gregorius de
 ,groote2 aan de eene2 ,sint-,ambrosius 
en ,sint-,augustinus aan de andere      
zijde1 verzonken in de aanbidding van   
het heilig sacrament of in de           
overpeinzing van het goddelijk mysterie4
 ,achter en nevens dezen scharen zich de
 groote leeraars der kerk en der school3
 ,sint-,bernard1 ,petrus ,lombardus1    
,duns ,scotes1 ,thomas van ,aquino1     
,sint-,bonaventura1 ,innocentius ,,iii4 
,onder de dichters en denkers komt de   
eerste plaats toe aan ,dante1 den       
koninklijken zanger1 den grootsten      
dichter der christenheid2 verder ziet ge
 hier ,savonarola1 fra ,angelico1 en    

voorts eene gansche schaar van          
geleerden1 geestelijken1 jongelingen1   
mannen1 half in de schemerende verte    
verloren1 maar toch allen met eene      
bepaalde bedoeling daar geplaatst4      
,want1 zoo ge de verschillende figuren  
en groepen meer van nabij beziet1 zult  
ge bespeuren dat zij elk1 door houding1 
plaatsing of bezigheid1 eene bijzondere 
schakeering der ne algemeene gedachte   
moeten voorstellen3 een rijkdom van     
fantazie en vindingskracht1 die welhaast
 ons begrip te boven gaat4  ,ziedaar    
eene zeer flauwe schets van deze        
wondervolle schilderij1 naar het oordeel
 van bevoegde rechters het              
voortreffelijkste wat ,raphal ooit heeft
 voortgebracht1 en zeer zeker ten volle 
waardig naast de meest verheven         
scheppingen van ,michel-,angelo te      
worden gesteld4 ,welk een nig oogenblik 
in de geschiedenis der kunst1 toen deze 
beide genin in dit vatikaan te zamen    
arbeidden3 de eene aan het gewelf der   
,sixtijnsche kapel1 de ander aan de     

,stanza del la ,segnatura6  ,de andere  
schilderijen dezer zaal zullen wellicht1
 gemakkelijker begrepen worden4 ,toch   
vormen zij met het zooeven beschrevene  
eene onverbrekelijke eenheid1 waarin    
niet een enkele schakel kan worden      
gemist4 ,met elkander illustreeren zij  
het leven der menschelijke ziel1 in hare
 vier hoogste uitingen3 de godsdienst1  
de wijsbegeerte1 de pozie en het recht4 
,tegenover de godsdienst--de            
,disputa--prijkt de apotheose der       
wijsbegeerte--de ,school van ,athene3   
het humanisme der klassieke wereld      
tegenover het geloof der christelijke2  
hier het zoeken naar de waarheid1 daar  
de aanbidding en toeigening der gegeven 
waarheid4 ,in een prachtigen tempel     
zijn1 in heldere1 fijndoordachte        
groepeeringen1 de hoofdrichtingen der   
helleensche philosophie1 in hare        
voornaamste typen1 afgebeeld3 op den    
voorgrond de korypheen der              
natuurwetenschap1 op den achtergrond1 op
 eene verhevenheid1 de uitnemendste     

vertegenwoordigers van de hoogere       
wetenschap des geestes4 ,in het midden1 
onder den koepel1 staan de twee groote  
leiders der grieksche wijsbegeerte1     
,plato en ,aristoteles3 de eerste met de
 rechterhand ten hemel wijzende1 waar de
 eeuwige idee troont1 waarvan deze      
zichtbare1 voorbijgaande wereld slechts 
eene onvolkomen afschaduwing is2 de     
ander1 naar de aarde wijzende1 als den  
vasten bodem der werkelijkheid4 ,om hen 
heen groepeeren zich de verschillende   
scholen3 ja1 het gansche geestelijke en 
intellectuele leven der oude wereld is  
hier1 in zinrijke en bevallige groepen1 
met onnavolgbare waarheid voorgesteld4  
,de beschikbare ruimte verbiedt ons1 al 
deze groepen te analyseeren en de namen 
der voorgestelde personen1 waarvan      
sommigen bovendien twijfelachtig zijn1  
te noemen2 ge zoudt er ook weinig aan   
hebben1 zoo ge het stuk zelf niet voor u
 hadt4 ,een enkel woord tot toelichting 
van de heerlijk schoone groep der       
mathematici1 waarvan eene afbeelding    

hiernevens gaat4 ,de meester1 die1      
voorover gebukt1 mathematische figuren  
teekent1 is ,archimedes--het portret is 
dat van ,bramante--omgeven door eenige  
leerlingen1 die deels de bewijsvoering  
begrijpen1 deels zich inspannen om de   
beteekenis daarvan te vatten4 ,de       
schrijvende1 tegen de pilaar geleunde   
figuur op het tweede plan is een        
eclectius2 nevens hem1 met eene         
spottende uitdrukking op het koude      
gelaat1 staat ,pyrrho1 de scepticus2 de 
half afgewende figuur1 in den           
philosophenmantel gedrapeerd1 is        
,archesilaos1 de stichter der nieuwe    
akademie1 met hare                      
waarschijnlijkheid-theorie4--,eene      
menigte studin1 nog voorhanden1         
bewijzen1 hoe ernstig ,raphal zijne taak
 opvatte1 en hoeveel moeite hij zich    
gaf1 om zijn arbeid tot de hoogst       
mogelijke volkomenheid te brengen4 ,de  
,school van ,athene behoort dan ook     
zeker tot zijne uitnemendste            
scheppingen1 merkwaardig vooral door de 

geestvolle1 waarlijk geniale wijze1     
waarop hij de stof behandelde1 en de    
verschillende richtingen in het         
geestelijk leven der oude wereld in     
sprekende typen en beteekenisvolle      
groepen wist aan te duiden1 zonder      
schade te doen aan de heerlijke eenheid 
der geheele voorstelling4  ,ziehier1 in 
eene dubbele schilderij1 door een       
venster gescheiden1 de bedeeling van het
 wereldlijk en het geestelijk recht3    
keizer ,justinianus aan ,trebonianus de 
digesten overreikende1 en paus          
,gregorius ,,ix de decretalen aan een   
konsistoriaal-advokaat ter hand         
stellende4 ,paus ,gregorius is          
gekopieerd naar ,julius ,,ii2 de beide  
kardinalen achter zijn zetel zijn       
,johannes de ,medici1 later ,leo ,x1 en 
,alexander ,farnse1 die als ,paulus     
,,iii den heiligen stoel beklom4 ,boven 
het venster1 eene symbolische           
voorstelling van de drie hoofddeugden1  
die den grondslag des rechts behooren te
 vormen3 de ,waarheid1 met twee         

aangezichten1 naar het verleden en de   
toekomst gekeerd2 een genius houdt haar 
den spiegel1 een ander den fakkel       
voor2--de ,kracht1 met een eikentak in  
de hand 7zinspeling op den geslachtsnaam
 van paus ,julius ,,ii1 della ,rovere7  
en op een leeuw gezeten2 en de          
,matigheid1 met een teugel in de hand4  
,hooger1 aan de zoldering1 het beeld der
 ,gerechtigheid1 met de diadeem         
gekroond1 het zwaard in de rechter-1 de 
weegschaal in de linkerhand4  ,en wat te
 zeggen van die verheerlijking der      
pozie1 den ,parnassus1 waar alle groote 
dichters der oudheid en van het ,itali  
der middeleeuwen en der renaissance     
vereenigd zijn om ,apollo en de ,muzen6 
,aan de herleving der oude letteren     
gewijd1 ademt deze prachtige1 door      
heerlijke lichtverdeeling uitmuntende   
schilderij geheel de geestdrift van de  
eerste jaren der onvergelijkelijke      
zestiende eeuw4 ,onder de ,muzen1 die in
 twee bevallige groepen ,apollo omgeven1
 heeft ,raphal ook aan ,sapho eene      

plaats gegund1 en wel onder de gedaante 
van ,imperia1 eene vrouw1 die destijds  
te ,rome ongeveer dezelfde rol speelde  
als ,aspasia ten tijde van ,pericles te 
,athene3 eene echte grieksche hetaire in
 dezen half-klassieken tijd4 ,aan de    
voeten van ,apollo zit eene andere      
beroemde vrouw uit die dagen1 en eene   
wier naam geen smet draagt3 de schoone  
,vittoria ,colonna1 echtgenoote van den 
,markies van ,pescaro1 en later de      
vriendin1 de troosteresse1 de zeggende  
engel van ,michel-,angelo in zijn       
ouderdom4 ,de betrekking tusschen deze  
beide groote en goede menschen1 den     
heros op het gebied der kunst           
,michel-,angelo en de vorstelijke       
edelvrouwe ,vittoria ,colonna1 is op    
zich zelf eene der treffendste episoden 
uit dezen zeldzaam rijken1 schoonen     
tijd4--,homerus en ,pindarus1 ,virgilius
 en ,dante1 ,alcaeus1 ,horatius1        
,ovidius1 ,propertius1 ,ennius1         
,plantus1 ,terentius1 ,boccacio1        
,petrarca1 ,sannazzaro1 die liederen    

dichtte ter eere der ,madonna1 omringen 
op den heiligen berg de groep der       
,zanggodinnen4 ,sommigen hebben met     
verwondering de afwezigheid opgemerkt   
van een der grootste dichters van       
,itali1 die bovendien een persoonlijk   
vriend van ,raphal was1 van ,ariosto1   
die op den ,parnassus ontbreekt2 maar   
deze zaal werd in de jaren #aejh tot    
#aeaa beschilderd1 en de ,orlando       
,furioso1 die den roem van ,ariosto     
vestigde1 verscheen eerst in #aeai2 de  
dichter had voor dien tijd slechts      
enkele dramatische gedichten van        
twijfelachtige waarde in het licht      
gegeven4 ,de afwezigheid van ,ariosto is
 dus geene vergissing1 maar veeleer een 
bewijs voor de onpartijdigheid van      
,raphal4  ,mij rest nog een enkel woord 
te zeggen van de bekende en beroemde    
symbolische figuren aan de zoldering1   
die boven de vier genoemde schilderijen 
zijn aangebracht1 en de ,theologie1 de  
,philosophie1 de ,pozie en het ,recht   
voorstellen4 ,deze laatste beschreef ik 

reeds4 ,de ,theologie vindt haar plaats 
boven de ,disputa2 zij is voorgesteld op
 de wolken troonende1 met een           
lauwerkrans om de slapen 7,dante's      
,beatrice72 in de linkerhand houdt zij  
een boek2 met de rechterhand wijst zij  
op het groote tafereel aan den wand     
onder haar4 ,twee engeltjes nevens haar 
houden twee tafels1 waarop de woorden3  
,kennis der goddelijke dingen4--,onder  
dat beeld1 eene heerlijke schilderij van
 den ,zondeval1 in opvatting en wijze   
van behandeling aan ,michel-,angelo     
herinnerende4--,de ,philosophie1 boven  
de ,school van ,athene1 is eene         
peinzende vrouwenfiguur1 op een marmeren
 zetel met het beeld der ,diana van     
,ephesus versierd2 zij houdt het boek   
der natuur- en der zedeleer 7ethica7 in 
de hand1 het opschrift op de tafels der 
engelbeeldjes luidt3 ,kennis der        
oorzaken4--,daaronder de beschouwing van
 den sterrenhemel4--,heerlijk schoon is 
vooral het beeld der ,pozie1 eene       
gevleugelde vrouwengestalte met een     

lauwerkrans om hot hoofd1 een gouden    
lier in de eene1 een boek in de andere  
hand2 zij zit op een marmeren zetel1 met
 tragische maskers versierd en door     
wolken gedragen2 de gansche heerlijke   
figuur schijnt ten hemel te zweven4 ,de 
beide engelen nevens haar dragen de     
schilden met het opschrift3 ,ademtocht  
der ,godheid 7,numine                   
affiatus74--,daaronder de mythe van den 
wedstrijd van ,apollo met ,marsyas4  ,ik
 heb gepoogd u een denkbeeld te geven   
van dit heiligdom der kunst1 waar de    
schoonste scheppingen van ,raphal worden
 bewaard3 scheppingen1 die vooral niet  
minder getuigen van zijn rijken1        
veelzijdigen geest1 zijne uitgebreide   
wetenschap en zijn dichterlijken blik1  
dan van zijne in sommige opzichten      
ongevenaarde bekwaamheden als schilder4 
,maar wat geen woorden naar eisch kunnen
 wedergeven1 dat is de indruk1 dien deze
 geheele zaal op u maakt1 met haar      
volheerlijke decoratie1 zoo schitterend 
rijk van kleur en toch in het minst niet

 verward1 niet vermoeiend1 maar volkomen
 harmonisch4 ,nergens eenige overlading3
 ge ziet slechts wat ge zoekt1 en dat   
volkomen en in al zijn deelen2 maar als 
ge nauwkeuriger toeziet1 ontdekt ge een 
wereld van nieuwe schoonheden1 die1 in  
hare soort niet minder voortreffelijk1  
zich evenwel niet opdringen en uwe      
aandacht afleiden1 maar bescheiden      
wachten tot ze opgemerkt worden4 ,de    
decoratieve schilderkunst heeft wellicht
 nooit volmaakter werken gewrocht dan in
 ,raphals ,loges en ,stanzen4 ,de       
meester toont zich hier ook in al zijne 
grootheid als kolorist4  ,in de andere  
zalen behoeven wij ons niet zoo lang op 
te houden2 zij zijn later vervaardigd1  
en ,raphal heeft zich hier1 veelmeer dan
 in de ,stanza della ,segnatura1 door   
zijne leerlingen laten bijstaan4--,aan  
de kamer della ,segnatura grenst die van
 ,heliodorus1 aldus genoemd naar eene   
der vier fresko's4 ,de schilderijen in  
deze zaal moeten in beelden de waarheid 
teekenen1 dat ,god ten allen tijde zijne

 kerk nabij en haar beschermer is2      
daarmede verbindt zich evenwel een ander
 denkbeeld1 door de politieke toestanden
 dier dagen aan de hand gedaan3 namelijk
 de handhaving der italiaansche         
nationaliteit tegenover de              
vreemdelingen1 hier de ,franschen3 de   
doorgaande politiek der pausen1 met name
 van ,julius ,,ii en ,leo ,x--,de stof  
voor de groote fresko van ,heliodorus   
leverde het boek der ,makkaben4 ,daarin 
wordt verhaald hoe ,heliodorus1 de      
schatmeester van koning ,seleucus1 door 
dezen naar ,jeruzalem werd gezonden om  
den tempelschat weg te voeren4 ,de      
hoogepriester ,onias weigerde den schat 
over te geven1 zeggende dat die het     
eigendom was der weduwen en weezen2     
,heliodorus drong nu met geweld in den  
tempel door om den schat te rooven1 maar
 werd in zijn boos opzet gestuit door de
 verschijning van engelen1 die hem en de
 zijnen verdreven4 ,de zinspeling op de 
verdrijving der ,franschen uit ,itali   
wordt nog duidelijker gemaakt door een  

opzettelijk anachronisme3 de            
verschijning van paus ,julius ,,ii in   
vol ornaat1 gedragen op de ,sedia       
gestatoria1 door vier dragers1 die allen
 personen uit ,raphals omgeving         
verbeelden4  ,dezelfde dubbele          
beteekenis heeft een tweede fresko3 de  
,ontmoeting van ,attila met paus ,leo   
den ,groote4 ,de geweldige              
,hunnenkoning1 ten jare #deb in ,itali  
gevallen1 is tot ,rome genaderd1 dat hem
 geen weerstand bieden kan4 ,paus ,leo  
,i1 met recht de ,groote bijgenaamd1    
trekt1 met een klein gevolg van         
geestelijken1 ,attila te gemoet1 en     
bedreigt hem met de wraak des hemels1   
indien hij de heilige stad1 die onder de
 bijzondere bescherming der apostelen   
,petrus en ,paulus staat1 durft         
aanranden2 hij wijst hem op het         
voorbeeld van ,alarik1 die de plundering
 van ,rome maar korten tijd overleefde4 
,en ,attila1 hetzij dan getroffen door  
het waardige voorkomen en de ernstige   
taal van den opperpriester1 hetzij om   

eenige andere reden1 trekt zich terug en
 laat ,rome ongemoeid4--,op de fresko   
ziet ge ,attila1 op een zwart paard     
gezeten1 te midden zijner legerbenden2  
de paus1 op een witten muilezel1 trekt  
hem te gemoet1 vergezeld door twee      
kardinalen en verder gevolg4 ,boven den 
paus zweven1 in stralenden lichtglans1  
de gestalten der apostelen ,petrus en   
,paulus1 voor welke ,attila verschrikt  
terugdeinst4--,de schilderij is tevens  
eene verheerlijking van de verdrijving  
der ,franschen1 na hunne nederlaag bij  
,novara in #aeac3 paus ,leo de ,groote  
is het portret van ,leo ,x1 die in      
datzelfde jaar aan de regeering was     
gekomen4  ,merkwaardig is vooral de     
derde fresko3 de ,bevrijding van ,petrus
 uit den kerker1 naar het verhaal der   
handelingen4 ,een venster verdeelt de   
schilderij in drie groepen1 waarvan de  
kunstenaar met grooten takt gebruik     
heeft gemaakt voor de voorstelling van  
drie verschillende episoden4 ,boven het 
venster1 wordt de slapende apostel door 

den engel gewekt2 ter rechterzijde leidt
 de engel hem door de slapende wachters 
heen2 ter linkerzijde ziet ge het       
ontwaken der verbaasde soldaten1 wier   
gevangene ontkomen is4 ,met tot dusver  
ongevenaard talent zijn hier de meest   
verschillende lichteffecten aangebracht3
 het blauwachtige schijnsel der maan1 de
 rosse gloed der fakkels1 en de         
stralende krans van wit licht1 die den  
engel omgeeft en zich weerspiegelt in de
 harnassen der soldaten4 ,toch zijn deze
 zoo verschillende tonen niet met       
elkander in strijd1 maar vereenigd in de
 schoonste harmonie4 ,dit meesterstuk   
symboliseert te gelijkertijd de         
ontvluchting van ,leo ,x1 toen hij1     
destijds pauselijk legaat1 na den slag  
van ,ravenna1 in handen der ,franschen  
gevallen1 als monnik vermomd1 ontsnapte4
  ,de vierde groote fresko in deze zaal 
is de zoogenaamde ,mis van ,bolsena4 ,de
 overlevering verhaalt1 dat ten jare    
#abfc1 onder de regeering van ,urbanus  
,,iv1 een duitsch piester1 die aan de   

waarheid van het leerstuk der           
transsubstantiatie twijfelde1 eensklaps1
 terwijl hij in de kerk van             
,santa-,cristina te ,bolsena de mis     
bediende1 bloed uit de hostie zag       
vloeien1 ten bewijze van de werkelijke  
tegenwoordigheid des ,heeren4 ,ook deze 
schilderij is door een venster in drie  
deelen gesplitst4 ,boven1 ziet men den  
priester met het altaar en den paus     
7portret van ,julius ,,ii71 die         
knielende bij de consecratie            
tegenwoordig is2 ter wederzijde van het 
venster1 aan den eenen kant het gevolg  
van den paus1 aan den anderen1 de       
gemeente4 ,niet alleen door de          
dramatische levendigheid en de          
aangrijpende waarheid der voorstelling1 
maar vooral door het prachtige en       
schitterende koloriet1 behoort deze     
fresko tot ,raphals beste werken4  ,aan 
de zaal1 naar ,heliodorus genoemd1      
grenst die van ,constantijn1 de eerste1 
die de bezoeker uit de ,loges komende1  
binnentreedt4 ,de fresko's van dit      

vertrek zijn geen van allen van de hand 
van ,raphal2 hoogstens heeft hij voor   
enkele beelden en groepen de kartons    
geleverd4 ,de beschildering dezer zaal1 
in #aeai1 alzoo een jaar vr ,raphals    
dood1 aangevangen1 werd eerst in #aebf  
door zijne leerlingen voltooid2 ook uit 
het oogpunt der kunst is deze ,stanza   
gewis de minste van de vier4 ,de vier   
fresko's1 waarvan geene uitvoerige      
beschrijving noodig is1 stellen voor3   
het ,visioen van ,constantijn--het      
bekende verhaal van de verschijning van 
het kruis in de wolken1 met het         
omschrift3 ,in hoc signo vinces1 in dit 
teeken zult gij overwinnen1--welke      
verschijning den keizer bewoog tot het  
christendom over te gaan2--voorts de    
,slag van ,constantijn tegen ,maxentius1
 bij de ,milvische brug 7,ponte ,molle71
 zeker het beste stuk van allen in deze 
zaal1 grootendeels naar een karton van  
,raphal door ,giulio ,romano            
geschilderd2--de ,schenking van ,rome   
aan den paus1 volgens de bekende        

overlevering dat ,constantijn1 bij het  
overbrengen van den rijkszetel naar     
byzantium1 de heerschappij over ,rome   
aan paus ,sylvester zou hebben          
overgedragen2--en eindelijk de ,doop van
 ,constantijn1 door paus ,sylvester3    
eene symbolische voorstelling1 daar paus
 ,sylvester den keizer niet heeft       
gedoopt4  ,en nu1 nogmaals de ,stanzen  
dell' ,eliodoro en della ,segnatura     
doorgaande1 komen wij in de laatste     
zaal1 naar de overbekende schilderij van
 den ,brand in den ,borgo1 de ,stanza   
dell' ,incendio genoemd4 ,de fresko's in
 deze zaal werden in de jaren #aead tot 
#aeag vervaardigd2 alleen de ,brand is  
geheel van de hand van ,raphal2 de drie 
anderen zijn1 zoo niet geheel1 dan toch 
stellig voor verreweg het grootste      
gedeelte1 door zijne leerlingen         
geschilderd2 allen hebben veel geleden  
en zijn sterk en dikwerf zeer onhandig  
bijgeschilderd en gerestaureerd4--,men  
verhaalt dat in het jaar #hdg een       
geweldige brand1 die in den ,borgo      

7voorstad7 was uitgebarsten en zelfs de 
,pieterskerk bedreigde1 door paus ,leo  
,,iv1 met het teeken des kruises1 werd  
gestuit en gebluscht4 ,dit verhaal      
leverde de stoffe voor deze beroemde    
schilderij2 met juisten takt heeft      
,raphal echter den biddenden paus op den
 achtergrond1 in eene sedert weggebroken
 loggia1 geplaatst--het wonder-zelf was 
toch niet af te beelden2--en al zijn    
kracht en talent gewijd aan het levendig
 dramatisch tooneel op den voorgrond1   
waar de brand nog in al zijne felheid   
woedt1 en de verschillende groepen van  
vluchtelingen en anderen1 die ter hulp  
toesnellen1 hem de rijkste gelegenheid  
boden tot ontvouwing van zijn uitnemend 
talent als teekenaar en kolorist4  ,wat 
heeft ,raphal bewogen1 juist deze stof  
te kiezen8 ,zeker niet het feit van den 
brand zelf3 er ware dan hoegenaamd geen 
verband tusschen deze fresko en de drie 
anderen in dezelfde zaal2 en toch zien  
wij overal1 in elk vertrek1 ne zelfde   
gedachte de keuze der verschillende     

onderwerpen bepalen4 ,ook in de ,stanza 
dell' ,incendio ontbreekt deze eenheid  
niet2 de gedachte1 die hier moest       
verzinnelijkt worden1 is eene zuiver    
politieke1 meer nog dan in de ,stanza   
dell' ,eliodoro1 doch in omgekeerden    
zin4 ,gold het daar1 de verdrijving der 
,franschen uit ,itali te vieren1 thans  
moest het verbond van den pauselijken   
stoel met den franschen koning worden   
verheerlijkt2--het was na de samenkomst 
te ,bologna6 ,de overgang is sterk      
genoeg4 ,is in de ,heliodorus-zaal de   
voor den paus wijkende ,attila eigenlijk
 ,frans ,i1 hier ontmoeten wij hem      
weder1 maar in gansch ander karakter4   
,zie hier de ,kroning van ,karel den    
,groote1 door paus ,leo ,,iii4 ,karel de
 ,groote is het sprekend gelijkend      
portret van ,frans ,i2 evenals ,leo     
,,iii1 dat van ,leo ,x2 de schepter des 
keizers is met de fransche lelie        
gekroond2 de page1 die de kroon van     
,lombardye draagt1 is ,ippolito de      
,medici1 neef van den paus1 wellicht een

 vriendelijke wenk aan het adres van    
koning ,frans6--,dezelfde soort van     
vleierij heeft de hand bestuurd van den 
vervaardiger van de fresko1 de          
,rechtvaardiging van ,leo ,,iii voor    
,karel den ,groote1 waar wederom de     
portretten der beide hoofdpersonen aan  
de tijdgenooten van ,raphal             
herinneren4--,de vierde fresko eindelijk
 stelt de ,overwinning op de ,sarracenen
 bij ,ostia onder ,leo ,,iv voor2 eene  
zinnebeeldige oproering ten kruistocht  
tegen de ongeloovigen4 ,naar men zegt1  
zou deze schilderij haar ontstaan te    
danken hebben aan een zonderlinge       
gebeurtenis4 ,na den dood van zijn      
broeder ,julius1 in #aeae1 had ,leo ,x  
zich te ,citta-,lavinia1 nabij ,ostia   
teruggetrokken2 en zoo groot was        
destijds de onveiligheid der            
italiaansche kusten1 dat het weinig had 
gescheeld1 of de paus was op            
klaarlichten dag door de barbarijsche   
zeeschuimers opgelicht6  ,deze          
schilderijen hebben dus alle betrekking 

op de zegepraal der kerk1 vooral ook    
door de hulp en ondersteuning van haar  
genegen vorsten4 ,vandaar dat in deze   
zelfde zaal de beeltenissen voorkomen   
van zes beschermheeren der kerk2        
,constantijn de ,groote1 ,karel de      
,groote1 ,godfried van ,bouillon1       
,astolph1 ,ferdinand de ,katholieke en  
keizer ,lotharius4 ,nu--de ,brand past  
in hetzelfde kader1 al moge de          
zinspeling wat ver gezocht zijn4 ,na den
 vrede met ,frankrijk in #aeae1 vleide  
,leo ,x zich1 den reeds zoo lang        
woedenden oorlog voor goed bedwongen1 en
 den vrede van ,europa voor langen tijd 
verzekerd te hebben4 ,hij had1 door     
zijne persoonlijke tusschenkomst1 dit   
wonder gewrocht1 evenals zijn voorganger
 ,leo ,,iv eenmaal op wonderdadige wijze
 den brand had gestuit1 die het         
heiligdom der kerk bedreigde4444  ,de   
politiek is geen gezonde atmosfeer1 met 
name niet voor de kunst4 ,waar de groote
 meester zijn genie moest dienstbaar    
maken aan de toelichting en             

verheerlijking van politieke gedachten  
en bedoelingen1 daar was hij zich zelf  
niet meer4 ,vandaar ook1 dat deze       
,stanzen1 hoeveel voortreffelijks zij   
overigens mogen bevatten1 hoezeer       
,raphals talent voor het dramatische1   
voor het volle1 bewogen1 historische    
leven1 zich hier menigmaal in al zijne  
kracht toont1 toch op verre na de       
vergelijking niet kunnen doorstaan met  
die heerlijke ,stanza della ,segnatura1 
waar de dichter1 de bezielde kunstenaar1
 wiens geest de verhevenste gedachten1  
de hoogste idealen der menschheid had   
omvat1 zich in al zijne weergalooze     
majesteit1 in al de diepte en den       
rijkdom van zijn machtig en liefelijk   
genie toonde4 ,naar deze ,stanza keert  
ge telkens terug1 en bij elk nieuw      
bezoek klimt uwe bewondering1 uw        
eerbied1 uwe liefde voor den meester1   
den waardigen mededinger van            
,michel-,angelo1 in liefelijkheid en    
harmonisch evenwicht winnende wat hij1  
bij dezen vergeleken1 miste in kracht en

 oorspronkelijkheid4  ,in het werk1 in  
het genie dezer beide mannen vat zich de
 geheele gedachte1 het gansche streven  
der ware renaissance samen3 de          
esthetische wereldbeschouwing der       
oudheid1 doordrongen en geheiligd door  
de ethisch-religieuse der christelijke  
kerk4 ,beiden hebben zij1 ieder op zijne
 eigenaardige wijze1 naar de            
verwezenlijking van dit heerlijk ideaal 
gestreefd1 en bijna hun doel bereikt4   
,ach1 waarom mocht deze volschoone      
bloem1 wier gelijke de wereld wellicht  
nooit aanschouwde1 maar zoo kort        
bloeien8 ,was dit ideaal1 toch met zoo  
aangrijpenden1 zoo tragischen ernst1    
door zulke mannen en vele anderen1 in   
kracht en genie hun nabij komende1      
geloofd en nagejaagd1 niets dan een     
ijdel droombeeld8 ,en had de            
puriteinsch-ascetische reactie recht1   
die straks1 ook te ,rome1 al zulk       
streven veroordeelde1 en den edelen     
zanger der ,gerusalemme liberata1 een   
der laatste zonen van de echte          

renaissance1 het harte brak8 ,en had ook
 de latere kunst recht1 toen zij zich   
gaandeweg al meer losmaakte van de      
ideale wereld der gedachte1 van de      
godsdienstige traditie1 om1 nu niet     
langer priesteresse1 neder te zitten op 
de markt des alledaagschen levens1 en   
aan hetgeen daar rondom haar voorviel1  
hare stoffe te ontleenen8  ,doch wij    
mogen ons in deze overwegingen niet     
verdiepen1 hoe uitlokkend het onderwerp 
ook zij4 ,wij gaan het vatikaan         
verlaten1 dat wij--te vluchtig en te    
oppervlakkig--hebben doorwandeld4 ,wat  
dit vatikaan is--het valt moeielijk dit 
in weinige woorden uit te drukken3 het  
is eene wereld op zich zelf4 ,hier1     
binnen deze gewijde muren1 kunt ge u    
laven aan de zuiverste bronnen van      
menschelijke wetenschap en litteratuur1 
op gewijd en ongewijd gebied2 hier kunt 
ge de kunst1 zoo der oude als der nieuwe
 wereld1 bestudeeren in hare hoogste    
volkomenheid1 in hare rijkste           
verscheidenheid2 hier herleeft voor u1  

in sprekende1 levende beelden1 de       
geschiedenis der gansche beschaafde     
wereld1 sedert meer dan drieduizend     
jaren4 ,en deze woorden1 hoe fabelachtig
 ze mogen klinken1 zijn toch niets dan  
de sobere waarheid3 het oude ,egypte    
reikt hier immers1 over ,griekenland en 
,rome heen1 de hand aan de              
,renaissance64444  ,en nu zwijg ik nog  
van de herinneringen aan dit geheel     
eenig paleis verbonden1 waarvan de      
oorsprong opklimt tot de regeering van  
paus ,symmachus 7#dih tot #ead71 waar   
,karel de ,groote heeft vertoefd1 en    
waaraan schier alle pausen1 tot ,pius   
,,ix toe1 hebben gebouwd4 ,dit vatikaan 
is in zekeren zin ,rome in het klein2   
evenals de stad zelve1 een inbegrip van 
de geschiedenis der europeesche         
menschheid1 de kweekplaats van de       
moderne beschaving1 de metropolis der   
christelijke wereld4 ,voorwaar1 indien  
de rang en het karakter eener stad      
worden bepaald1 niet zoozeer door hare  
geographische ligging1 maar veelmeer    

door haar verleden1 door hare traditin1 
door hare geestelijke beteekenis3--wat  
dunkt u1 heeft dan de katholieke kerk   
geen recht1 om ,rome hare hoofdstad te  
noemen8 ,geen wonder1 dat zij dit recht 
blijft handhaven tegenover een          
staatkundige macht1 die haar tracht te  
te overweldigen4  ,doch wij willen de   
kalme1 verhevene1 heilige stemming1     
waarin het bezoek van het vatikaan ons  
heeft gebracht1 niet verstoren door     
politieke afwijkingen4--,nemen wij veel 
meer de herinnering aan dit heiligdom   
der kunst1 der godsdienst1 der          
geschiedenis1 als een stillen zegen1    
mede in ons gemoed4