,veneti4     ,waar is paer van vernuft  
en van kraften zoo kloek1   ,als de     
,leeuw met het swaert1 en de ,leeuw met 
het boek8   ,aldus ,hooft1 in een       
puntig1 geestig rijm zijne hulde        
brengende aan de beide saamverbonden    
republieken3 de oude aristokratische    
republiek van ,veneti1 wier heugenis een
 meer dan duizendjarig verleden omvatte1
 en de jonge burgerlijke republiek der  
,vereenigde ,nederlanden1 eerst sedert  
pas in de rij der europeesche           
mogendheden opgetreden1 en met eene wel 
korte maar schitterende toekomst voor   
zich4 ,eenheid van belang bracht ze een 
oogenblik samen1 de ,leeuw van          
,sint-,marcus met het boek1 de ,leeuw   
der ,unie met het het zwaard2 en schoon 
beider samenwerking noch van uitnemend  
gewicht1 noch van bijzonder langen duur 
was1 toch hebben zij een poos nevens    
elkander gestaan1 toch is er tusschen   
die beiden1 van zoo ongelijken stam en  
aard1 eene betrekking geweest1 die ook  
voor ons aan den naam van ,veneti nog   

eene bijzondere beteekenis geeft4 ,wel  
was1 toen ,hooft der beide republieken  
zijn fijn compliment maakte1 de kloeke  
kracht van den ,leeuw met het boek      
aanmerkelijk gebroken1 en was de tijd   
niet meer verre1 waarop hij zijn langen 
doodslaap zou gaan slapen3 maar toch1 in
 die dagen speelde nog om het hoofd der 
venetiaansche republiek de naglans van  
een grootsch1 een schitterend verleden2 
en de roem van weergaloos vernuft mocht 
haar ook toen nog niet worden betwist4  
,het verbond tusschen ,nederland en     
,veneti werd in #afbj gesloten3 de      
oudste der twee zusterrepublieken1 rijk 
aan roem1 aan schatten1 aan eere1 neigde
 langzaam1 maar zeker ten val2 de       
jongste1 vol moed1 geestdrift1          
ondernemingszucht1 greep met stoute hand
 naar de kroon van eerste zeemogendheid1
 der oudste ontvallen1 en omklemde die  
werkelijk voor een poos2--toen1 ruim    
anderhalve eeuw later1 gingen beiden1   
sinds lang weer gescheiden1 onder in    
denzelfden storm1 door de hand van      

denzelfden vijand4  ,veneti6 welke      
gedachten1 droomen1 herinneringen1 wekt 
die enkele naam niet in ons op6 ,die    
naam smelt voor ons saam met schoonheid 
en gratie1 glans en pracht1 met al wat  
fraai en liefelijk is en welluidt4 ,hij 
doet ons denken aan weemoedig snarenspel
 en wegsleepend gezang1 aan gondels en  
maskers1 aan zachten maneschijn en      
heerlijk golfgewiegel1 aan              
,madonnabeelden en gothische            
vensterbogen1 aan heerlijke             
schilderijen1 tintelend van koloriet en 
kunstig snij- en beitelwerk1 aan zwarte 
sluiers en nog zwarter oogen1 aan de    
paarden van ,st4 ,marcus en aan den     
,bucentaurus1 aan bravo's en sbirren1   
aan looden daken en inquisitiedolken1   
aan jaloersche ,othello's1 aan sluwe    
,yago's1 en aan ,desdemona's1 niet      
altijd even rein en argeloos als        
,shakespeare's beklagenswaardige heldin4
  ,bij allen die ,veneti bezochten1 liet
 de aanschouwing der wondervolle stad1  
eenmaal zoo beroemd als de koninginne en

 bruid der ,adriatische zee1 een        
onuitwischbaren indruk achter4 ,en niet 
vreemd voorwaar6 ,is het toch geen      
betooverend en verbazingwekkend         
schouwspel1 die groote stad1 met hare   
torens en koepeldaken1 reusachtiger dan 
menige op berg en rots gebouwde veste ze
 bezit1 die stad met hare duizenden     
marmeren en arduinen paleizen1 als op   
het water te zien drijven6  ,niet alleen
 toch dat ,veneti rondom in het water   
ligt1 zoodat het slechts met een brug   
van #bbb bogen of van een half uur      
gaans--een brug waarvan de bouw1 naar   
men wil1 bijna drie millioen gulden     
kostte--met den vasten wal verbonden kon
 worden2 niet alleen dat het door een   
kanaal1 van dertig tot vier-en-vijftig  
ellen breed1 geheel doorsneden wordt1   
zoo als de ,theems ,londen doorkronkelt2
 maar ook al zijne straten zijn kanalen 
7#aej in getal71 die de zeventig of     
tachtig eilandjes bespoelen1 welke1 door
 ruim driehonderd meestal marmeren      
bruggen aan elkander verbonden1 de      

,lagunenstad vormen4 ,de bijkans twee   
duizend straten immers1 welke achter de 
met het front naar de kanalen gerichte  
paleizen en huizen loopen1 zijn1 op n   
na1 slechts smalle stegen1 over sommigen
 waarvan men zelfs heen heeft gebouwd4  
,te ,veneti ziet men dan ook niets van  
't geen wij vooral stadsgewoel noemen3  
geen paarden en koetsen2 geen wagens en 
karren2 daarvoor treedt hier de         
bevallige gondel met zijn snaakschen en 
soms geestigen roeier in de plaats2     
terwijl de koetspoort door de           
waterpoort1 de stoep door den watertrap 
vervangen wordt4  ,voor schetsen en     
beelden uit ,veneti behoeven wij geene  
aandacht en belangstelling te vragen4   
,slechts spanne men de verwachting niet 
te hoog3 eene eenigszins volledige      
beschrijving van ,venezia la bella geven
 wij niet1 slechts schetsen en beelden4 
,eerst zullen wij eenige algemeene      
bijzonderheden omtrent ,veneti en zijne 
bewoners vermelden2 vervolgens een      
overzicht geven van de lotgevallen der  

voormalige roemruchte republiek en van  
,veneti's tegenwoordigen toestand2 om   
daarna1 op een gondeltochtje langs het  
,canalazzo1 bij eenige voorname paleizen
 en grootsche gebouwen der ,lagunenstad 
een oogenblik te vertoeven4    ,i4      
,ligging4--,bevolking4--,luchtgestel en 
gezondheidstoestand4--,handel en        
fabriekwezen4--,voorkomen1 kleeding en  
karakter van den ,venetiaan4   ,veneti  
ligt1 aan het noordelijke uiteinde eener
 naar die stad genoemde golf1 in eene   
lagune3 eene soort van binnenmeer1 dat  
van de ,adriatische zee gescheiden is   
door strooken laag land1 lidi geheeten4 
,om deze lidi tegen den golfslag te     
beveiligen1 heeft men onder anderen een 
reusachtigen dam 7murazzi7 gebouwd1 die 
eene lengte van #aa1cej voet heeft en1  
evenals al de bouwwerken te ,veneti1 op 
eiken paalwerk rust2 dat zeventig voet  
breed is1 terwijl de wal1 die daarop    
omhoog rijst1 negen voet boven          
middelbaren waterstand uitsteekt4  ,de  
stad1 die ruim twee uren in omvang      

heeft1 telde in #aheg eene bevolking van
 #aah1agb zielen1 die echter sedert1 ten
 gevolge van een sterk uitwijken der    
ingezetenen1 waarschijnlijk eene niet   
onbelangrijke vermindering heeft        
ondergaan2 eene bevolking1 onder welke  
zich nauwelijks #adj ,protestanten en   
#gjjj ,joden bevinden1 en die overigens 
schier uitsluitend roomsch-katholiek is4
 ,daarentegen waren onder dit cijfer    
begrepen #ab1bej ,duitschers1           
vermoedelijk voor een groot deel        
manschappen der bezetting en beambten4  
,in den bloeitijd der republiek beliep  
de bevolking der hoofdstad ongeveer     
#bjj1jjj zielen4  ,de stand van den     
thermometer is er1 gemiddeld1 over het  
geheele jaar #ee1 des winters #ch en des
 zomers #gc ,f4 ,in en rondom de        
hoofdstad is de winter zeer zacht1 en   
reeds in 't laatst van ,februari kondigt
 de lente hare terugkomst aan4 ,dit     
neemt echter niet weg dat de lagunen    
dikwijls bevriezen4 ,meestal valt er in 
het wintergetijde veel regen4 ,in ,juni 

en ,juli wordt de hitte reeds des       
morgens regelmatig door den noordewind  
getemperd2 terwijl des avonds een warme 
zuidoostewind 7sirocco7 waait1 die hier 
echter zelden drukkend of bedwelmend is4
 ,de streek is zeer gezond1 en de       
ziekten die er voorkomen1 hebben in den 
regel een goedaardig karakter4          
,ofschoon de venetiaansche handel niet  
meer dan een schaduw is van wat hij in  
vroeger eeuwen was1 zoo heeft er in de  
hoofdstad betrekkelijk nog een          
aanmerkelijk vertier plaats4 ,in #ahfc  
bedroeg de invoer ongeveer #ej en de    
uitvoer omtreeks #cj mill4 florijnen2   
terwijl de eerste te ,trist over        
hetzelfde tijdvak ruim #he beliep1 en de
 laatste ruim #hc mill4 florijnen4 ,er  
vielen in #ahfc te ,veneti #cbib schepen
 en stoombooten binnen1 te zamen        
#cab1bge ton metende4 ,de               
koopvaardijvloot bestond in het genoemde
 jaar uit #aedf vaartuigen1 nagenoeg    
#ch1jjj ton metende en met #eeae koppen 
bemand4  ,het fabriekswezen van ,veneti 

breidde zich in de laatste jaren uit4   
,in de middeleeuwen bezat de republiek  
den alleenhandel vooral in spiegels en  
glaswerk2 thans vindt men er vele       
fabrieken van goud- en zilverstof1      
fluweel1 zijde1 kousen1 kant1 vernis1   
kralen en kunstparelen1 spiegels1       
bijouterin1 waskaarsen en zeep4  ,wat   
lichaamsbouw betreft1 doet de ,venetiaan
 niet voor zijne italiaansche naburen   
onder4 ,vooral de vrouwen onderscheiden 
zich door eene rijzige1 welgevormde     
gestalte1 door schoone oogen en tanden1 
en meerendeels ook door fraaie1         
regelmatige gelaatstrekken4 ,de         
vrouwelijke bevolking der hoofdstad munt
 nog boven die van de overige deelen der
 voormalige republiek uit door fijnheid 
van trekken en blankheid van vel1 door  
een bevalligen tred en innemende        
manieren4  ,de vroegere karakteristieke 
volksdracht1 tot zelfs de mantel1 is ook
 hier geheel verdwenen en door de gewone
 europeesche modes vervangen4 ,de       
venetiaansche schoonen hebben evenwel   

den korten1 zwart kanten sluier als     
hoofddeksel nog niet laten varen1 en    
droegen dien in #ahfe nog bij wijze van 
nationale leus1 zelfs algemeener dan    
ooit4 ,de wijze waarop zij zich daarmede
 tooien is dikwijls zeer schilderachtig4
 ,mutsen zijn niet onder de vrouwen in  
zwang1 en ook de bedaagde matronen laten
 het vergrijsde hoofdhaar onbedekt1 't  
geen haar voorkomen1 over 't geheel     
genomen1 niet behaaglijker maakt4  ,de  
geaardheid van den ,venetiaan is        
vroolijk1 soms tot in het luidruchtige1 
niet vrij van moedwilligheid1 zorgeloos 
en zeer tot zinnelijke genietingen      
overhellende4 ,hij behelpt zich te huis1
 om buitenshuis te kunnen schitteren4   
,overigens is hij goedhartig1 voorkomend
 en minzaam in den omgang1 vooral       
omtrent vreemdelingen2 wel buigzaam en  
lijdzaam1 maar getergd of tot het       
uiterste gebracht1 ook onverzettelijk en
 tot alles in staat4 ,de aristokratische
 trots1 waardoor voorheen de hoogere    
standen zich kenmerkten1 is1 ten gevolge

 van den val der oude staatsregeling1   
grootendeels gebroken4    ,,ii4         
,geschiedkundig overzicht4--,ontstaan en
 opkomst der                            
republiek4--,kruistochten4--,enrico     
,dandolo4--,verovering van              
,byzantium4--,de aristokratische        
staatsregeling van het                  
gemeenebest4--,oordeelvellingen         
daarover4   ,veneti's ontstaan          
dagteekent reeds van het begin der      
vijfde eeuw4 ,toen de ,gothen en        
,hunnen1 onder ,alarik en ,attila1 in de
 jaren #dac en #dea1 ,itali             
overstroomden1 namen een aantal bewoners
 van het noordelijk gedeelte des lands1 
en meer bijzonder ingezetenen van       
,aquilea en ,padua1 de wijk naar ,rialto
 en de verdere lage eilanden of lagunen1
 aan den mond der ,brenta en der ,adige1
 in de ,adriatische zee gelegen4 ,deze  
vluchtelingen waren meerendeels slechts 
arme visschers2 ,veneti heeft dus met   
,amsterdam niet enkel gemeen dat het op 
geheide palen gebouwd is1 maar ook dat  

het aanvankelijk slechts eene           
onaanzienlijke visschersbuurt was4  ,in 
den beginne werden deze eilanden ieder  
afzonderlijk door consuls bestuurd1 die 
hun uit ,padua werden toegezonden2 maar 
in het laatst der vijfde eeuw stelden   
zij zelven tribunen of gemeensmannen    
aan2 waardoor de grond werd gelegd tot  
de zuivere volksregeering1 die zeven    
eeuwen te ,veneti stand hield4 ,na de   
verwoesting van ,padua door de          
,longobarden1 breidde het kleine        
gemeenebest zich aanmerkelijk uit2 en in
 #fig gingen de verschillende eilanden1 
waaruit het bestond1 over tot de        
benoeming van een algemeen hoofd onder  
den naam van dux of doge 7hertog71 die  
verkiesbaar door en verantwoordelijk aan
 het volk was1 en gezamenlijk met de    
bestaande gemeensmannen en den grooten  
raad regeerde4 ,de eerste doge was      
,paolucci ,anafesto4  ,nadat ,heraclea1 
hetwelk aan het hoofd der eilandengroep 
stond1 door een burgerkrijg in het      
midden der achtste eeuw was te gronde   

gegaan1 werd ,rialto de hoofdzetel der  
regeering1 en weldra ontstond nu de stad
 ,veneti uit de vereeniging dier plaats 
met verscheidene omliggende eilanden4   
,de republiek onderwierp zich niet aan  
de frankische en duitsche mogendheid1   
die aan het westersche of romeinsche    
rijk in ,itali was opgevolgd1 maar      
verbond zich met het oostersche of      
grieksche rijk1 en bleef daardoor       
onafhankelijk4  ,de handel en           
vrachtvaart der ,venetianen namen zoo   
snel toe1 dat hun de heerschappij op de 
,adriatische zee spoedig niet meer      
betwist werd1 en zij zelfs ,dalmati en  
,istri1 op de tegenovergestelde kust    
dier zee gelegen1 aan zich onderwierpen4
 ,zij dreven handel ook met             
,mohammedanen1 ,sicilianen en           
,spanjaarden1 en genoten inzonderheid te
 ,konstantinopel en te ,rome groote     
voorrechten4 ,de voornaamste oorzaak van
 de opkomst en bloei der republiek waren
 echter de kruistochten4 ,niet alleen   
dat het overvoeren der scharen van      

krijgslieden en pelgrims naar het       
,heilige land1 en het voorzien in hunne 
behoeften1 haar aanzienlijke schatten   
aanbrachten1 maar hare                  
handelsbetrekkingen met het ,oosten     
namen daardoor ook in zeer belangrijke  
mate toe4 ,ofschoon de ingenomenheid der
 ,venetianen met de kruistochten1       
evenals die van hunne mededingers1 de   
,genuezen en ,pisanen1 dan ook voor een 
deel aan belangzuchtige oogmerken moet  
worden toegeschreven1 bewezen zij       
niettemin onder hunne dogen ,vitale     
,michaeli1 ,ordelafo ,faliero en        
,dominico ,michaeli1 gewichtige diensten
 aan de goede zaak1 en had men de       
inneming van ,ptolemas1 ,sidon en ,tyrus
 voor geen gering gedeelte te danken aan
 de wijze waarop zij den aanval op die  
plaatsen van de zeezijde ondersteunden4 
,inzonderheid nam echter ,veneti's      
handel eene ongemeene vlucht1 nadat het 
aan zijne kooplieden en regenten gelukt 
was den ouden handelsweg der ,ptolemaen 
en ,romeinen over ,egypte naar ,indi    

weder te openen1 waardoor ,veneti de    
uitsluitende markt der meest gezochte   
indische goederen--specerijen1          
lijnwaden1 zijden stoffen1 ivoor1       
parelen1 goud1 myrrhe en andere         
geneeskruiden--werd1 en ruim twee eeuwen
 lang bleef1 totdat ,portugal en later  
,antwerpen en ,amsterdam1 na de         
ontdekking van den zeeweg naar ,indi om 
de ,kaap de ,goede ,hoop1 den handel met
 het verre ,oosten aan zich trokken4    
,gedurig breidden de ,venetianen hunne  
veroveringen verder uit4 ,groot vooral  
was het aandeel dat zij aan den vijfden 
kruistocht namen1 die in #abjb onder    
aanvoering van ,graaf ,boudewijn van    
,vlaanderen werd ondernomen2 maar die1  
in plaats van op de bestrijding der     
ongeloovigen1 op de inneming van het    
toen nog door de ,grieken bezette       
,konstantinopel uitliep4 ,bij dezen     
tocht werden de ,venetianen door hunnen 
twee-en-negentig-jarigen doge ,enrico   
,dandolo in persoon aangevoerd3 een man 
in wien de ouderdom de zielskrachten    

slechts gerijpt1 niet verdoofd had1 en  
die niet alleen een onversaagde         
oorlogsheld1 maar ook een der           
schranderste en edelste staatslieden    
was1 welke ,veneti ooit bezeten heeft4  
,het oorspronkelijk doel van den tocht  
naar ,konstantinopel was geweest om     
,alexius1 den twaalfjarigen zoon van den
 door ,alexius ,,iii van het gezicht    
beroofden en in den kerker geworpen     
keizer ,izaak1 op den griekschen troon  
te plaatsen4 ,inderdaad werd dit doel   
door de kruisvaarders verwezenlijkt2    
doch1 grootendeels door hun toedoen1    
brak terstond daarop in de stad een     
geweldig oproer uit1 waarbij weder een  
andere ,alexius1 ,mursuflus bijgenaamd1 
door het volk tot keizer werd verheven1 
die zijne regeering aanving met zijn    
jeugdigen naamgenoot te verworgen4 ,de  
kruisvaarders1 die de ,grieken toch     
slechts als ketters beschouwden1        
besloten nu de stad in te nemen2 't geen
 hun bij een tweeden storm gelukte      
7#abjc72 eene gebeurtenis1 waarbij de   

overwinnaars zich als onzinnigen        
gedroegen1 zelfs de heilige plaatsen    
niet verschoonende1 terwijl zij in hunne
 ,wandalen-woede de schoonste           
kunstgewrochten verbrijzelden1 waardoor 
eene menigte onschatbare overblijfselen 
der oudheid verloren gingen4 ,de buit1  
bij die gelegenheid behaald1 was zoo    
ontzettend groot1 dat een nederlandsch  
vorst1 die bij de inneming tegenwoordig 
was1 aan ,paus ,innocentius ,,iii       
schreef1 dat er in het gansche overige  
,europa zoo veel rijkdommen niet        
voorhanden waren4 ,inderdaad was        
,konstantinopel een van de schoonste en 
rijkste steden der wereld4 ,het         
grieksche rijk werd nu tusschen de      
,venetianen1 ,vlamingen en ,franschen1  
die het gezamenlijk veroverd hadden1    
verdeeld1 en de keizerlijke waardigheid 
in het byzantijnsch-latijnsche rijk aan 
,boudewijn van ,vlaanderen en           
,henegouwen opgedragen2 terwijl de      
,venetianen voor zich namen wat hun het 
gelegenst was1 te weten de gansche kust 

langs de ,adriatische en ,egaesche zeen1
 een deel van den ,peloponnesus1        
benevens ,candia1 ,corfu1 ,cephaloni en 
andere eilanden3 gezamenlijk omstreeks  
een vierde deel van het oude ,byzantium 
bedragende4 ,door deze veroveringen nam 
alzoo de macht en het aanzien van       
,veneti nog weder aanmerkelijk toe2 maar
 door de oprichting van het             
byzantijnsch-latijnsche keizerrijk1 dat 
niet veel langer dan eene halve eeuw    
bestond 7#abjd-fa71 ontsloten de        
,venetianen met eigen hand de deur voor 
hunne toekomstige geduchte en           
onverzoenlijke vijanden1 de             
,mohammedanen4  ,intusschen had de      
demokratische staatsregeling van ,veneti
 eene zeer in het oog vallende          
aristokratische kleur verkregen4 ,de    
voorname oorzaak daarvan was1 dat de    
acht-en-dertigste doge1 ,vitale         
,michaeli1 die de ,venetianen door het  
uitschrijven eener belasting op de      
bezittingen tegen zich in de harnas had 
gejaagd1 in een volksoploop werd        

vermoord4 ,om deze reden1 en ook omdat  
de verkiezingen maar al te dikwijls     
oproerige tooneelen uitlokten1 werd     
besloten om het volk niet meer          
rechtstreeks tot de verkiezing der dogen
 te laten medewerken1 maar die taak aan 
een elftal der aanzienlijkste mannen1   
door de bevolking aan te wijzen1 op te  
dragen4 ,tevens werd de ,groote ,raad   
ingesteld1 het hoogste                  
regeeringscollegie1 bestaande uit       
vierhonderd-tachtig aanzienlijken1      
jaarlijks uit de zes wijken der stad    
gekozen4 ,terwijl de adel op die wijze  
den volksinvloed tegenging1 verminderde 
hij tevens de macht van den doge1 door  
hem een raad van zes leden1 gekozen uit 
den ,grooten ,raad1 ter zijde te        
stellen1 zonder welks medewerking hij   
geen besluit kon nemen4 ,deze kleine    
raad1 met den doge de zoogenaamde       
signoria uitmakende1 werd later nog met 
drie hoofden van den ,raad der          
,veertigen vermeerderd4  ,de ,groote    
,raad1 uitsluitend uit nobili bestaande1

 trok allengs de aanstelling van        
bestuursleden en beambten aan zich1 en  
benoemde eindelijk zelfs zijne eigene   
kiezers4 ,maar hierbij bleef het niet4  
,in #abif wist de zeer                  
aristokratischgezinde doge ,gradenigo de
 bepaling door te drijven1 dat voortaan 
alle nieuwelingen uit den ,grooten ,raad
 geweerd zouden worden2 terwijl men tot 
aanvulling van door overlijden          
openvallende plaatsen1 lijsten vormde1  
waarop alleen namen van vroegere leden  
van den ,raad voorkwamen4 ,eindelijk    
ging men in #acji nog een stap verder3  
men verklaarde het lidmaatschap van den 
,grooten ,raad erfelijk1 en bepaalde    
bovendien dat de zoons1 ook bij het     
leven van hunnen vader1 op hun          
vijf-en-twintigste jaar zitting mochten 
nemen2 terwijl er een afzonderlijk      
register werd aangelegd1 het ,gouden    
boek genaamd1 waarin de namen der       
toenmalige familin1 wier leden zitting  
hadden1 zouden worden ingeschreven4     
,deze stoute staatsgreep1 in de         

venetiaansche geschiedenis il serrar del
 consiglio 7het sluiten van den raad7   
genoemd1 bracht het volk aan 't morren1 
maar dit kon geen verandering in de     
genomen besluiten te weeg brengen4 ,eene
 samenzwering met een man uit het volk1 
,marino ,bocconio1 aan het hoofd1 werd  
in het bloed der eedgenooten gesmoord2  
een aanslag van eenige den doge         
persoonlijk vijandige nobili1 door      
,querini en ,tiepolo aangevoerd1 werd   
door ,gradenigo zelf bedwongen 7#acaj72 
en van dat oogenblik af werd de nieuwe  
orde van zaken als gevestigd aangemerkt4
  ,de vrees dat de doge1 op het         
voorbeeld van andere italiaansche       
regenten van dien tijd1 naar uitbreiding
 van gezag zou streven1 had aanleiding  
tot deze laatste hervormingen gegeven1  
en deed al verder en verder in die      
richting gaan1 zoodat aan het           
opperhoofd1 dat met den naam van vorst  
begroet werd1 weldra niet meer dan een  
schaduw van gezag overbleef1 en hij     
zelfs geen brief eener vreemde          

mogendheid anders dan in het bijzijn der
 signoria mocht openen4 ,met recht werd 
van het hoofd der republiek gezegd1 dat 
hij in kleeding en staatsie een koning1 
in macht slechts een raadslid1 in zijne 
residentie een gevangene en daar buiten 
een gewoon burger was4 ,daarentegen werd
 de macht van den ,raad der             
,tienmannen--een lichaam bij gelegenheid
 van den aanslag van ,querini in het    
leven geroepen--ongemeen versterkt4 ,de 
ontdekking van dat komplot had de       
bewindslieden z vervaard gemaakt1 dat   
zij1 ter handhaving van de veiligheid   
van den staat1 besloten om aan tien     
nobili1 voor den tijd van twee maanden1 
eene dictatoriale macht op te dragen4   
,het bestaan van dien geduchten raad    
werd echter telkens op nieuw verlengd1  
totdat hij in #acce permament werd      
verklaard4 ,deze ,tienmannen mochten    
zich in alles1 niets uitgezonderd1      
mengen2 zij konden zelfs besluiten van  
den ,grooten ,raad vernietigen1 leden   
daarvan verbannen1 en den doge voor     

hunne vierschaar dagen4 ,de             
beschuldigden die voor dit hof werden   
gebracht1 mochten zich van geen         
gerechtelijken raadsman voorzien2 zij   
kwamen nooit met hunne beschuldigers en 
de tegen hen optredende getuigen in 't  
verhoor1 en werden na hunne             
inhechtenisneming buiten allen toegang  
gesteld4 ,het stond dezen raad vrij1    
zijne voor geen vernietiging vatbare    
vonnissen openlijk of wel in het geheim 
ten uitvoer te laten brengen4  ,eene nog
 geduchter rechtbank was die der        
staatsinquisiteurs1 welke slechts uit   
drie rechters bestond1 en waaraan de    
,tienmannen1 zoo dikwijls zij dit noodig
 achtten1 de berechting eener zaak      
konden opdragen4 ,men wist1 dat dit     
verschrikkelijke gerechtshof1 tot welks 
oprichting in #aded besloten werd1      
bestond1 maar kende geen van zijne      
leden1 die door den ,raad der           
,tienmannen uit zijn midden werden      
gekozen4 ,alle ,venetianen1 van den     
gondelier tot den doge ingesloten1 waren

 aan het altijd wakend toezicht dezer   
onzichtbare vierschaar en aan hare      
strenge rechtspraak onderworpen4 ,hare  
leden konden zelfs elkander vonnissen2  
in welk geval er door den ,raad der     
,tienmannen een plaatsvervanger werd    
benoemd4 ,schier allen1 die voor deze   
rechtbank gedaagd werden1 verdwenen voor
 altijd1 zonder dat men ooit vernam of  
zij onder de looden daken een langzamen 
dood waren gestorven1 dan wel of zij    
over de brug der zuchten ter verworging 
of verdrinking waren weggevoerd2 terwijl
 hunne betrekkingen zelfs geen navraag  
naar hen durfden doen1 uit vrees van de 
geheime rechtbank te zullen vertoornen4 
,de inquisiteurs waren volkomen vrij    
zoowel in de keus der middelen om het   
kwaad op te sporen1 als in die om het te
 straffen2 zij waren ook aan niemand    
verantwoording schuldig wegens de       
gruwelijke pijnigingen1 waarmede zij de 
ongelukkige beklaagden bekentenissen    
afpersten4 ,zij hadden den sleutel van  
de lade1 waarin de geheime aanklachten  

vielen1 die in de bij het doge-paleis en
 elders geplaatste leeuwenmuilen werden 
geworpen4 ,een tal van verspieders stond
 in hunne soldij1 die zoowel de hutten  
als de paleizen binnenslopen2 terwijl   
alle staatsbeambten hun ten dienste     
moesten staan4  ,op die wijze meende    
,veneti de instandhouding zijner        
staatsinstellingen te moeten waarborgen4
 ,de inquisitie had het inzonderheid    
gemunt op hen1 van wie men ook slechts  
vermoeden kon dat zij eerzuchtige of    
staatkundige ontwerpen koesterden4      
,onthield men zich ten eenen male van   
bemoeiing met staatszaken1 en liet men  
zich volstrekt niet aan het doen en     
laten der regeering gelegen liggen1 dan 
had men niets te duchten2 daargelaten de
 mogelijkheid1 dat men het offer van    
valsche aanklachten werd4  ,geen        
staatsinrichting1 zegt een hedendaagsch 
engelsch schrijver1 dien men niet van   
reactionnaire gezindheid verdacht kan   
houden1 heeft ooit aan tegenstrijdiger  
oordeelvellingen blootgestaan dan die   

van ,veneti4 ,door sommigen als een     
toonbeeld van wijsheid en de bron van   
haar grootheid ten hemel verheven1 is ze
 door anderen1 door verreweg de meesten1
 uitgekreten voor een samenweefsel van  
ongerechtigheden4 ,gelijk gewoonlijk1   
licht ook hier de waarheid in het       
midden4 ,dat er in later tijd veel1 zeer
 veel berispelijks in de inrichting en  
den gang van het staatsbestuur is       
ingeslopen1 kan niet worden ontkend4444 
,maar aan den anderen kant schijnt het  
ons onbetwistbaar1 dat eene             
staatsinrichting die dertien eeuwen lang
 stand hield1 waaronder de rust van     
binnen en de onafhankelijkheid naar     
buiten ongeschonden bewaard bleven1     
terwijl elders in ,itali zoo tallooze   
malen bloedige burgertwisten woedden en 
zoo menigwerf het juk van den vreemden  
dwingeland knelde2 eene staatsregeling  
waaronder het kleine visschersdorp zich 
ontwikkelde tot koningin van de         
,adriatische zee en tot beheerscheresse 
van het ,oosten3--ons dunkt het         

onbetwistbaar1 dat zulk eene            
staatsinrichting toch in meer dan gewone
 mate de kiemen van iets goeds en groots
 moet hebben bevat44444 ,de regeering   
van ,veneti was sterk omdat1 gelijk     
,muratori het uitdrukt1 het volk wilde  
dat zij sterk zou zijn2 omdat bij het   
volk de overtuiging leefde1 dat zijn    
eigen welvaart het groote doel van haar 
bemoeiingen was4 ,het wist dat haar     
strenge maatregelen tegen haar eigen    
leden gericht waren4  ,van veel meer    
belang nog is de lof1 door den zeer     
liberalen ,manin1 den voorzitter der    
venetiaansche republiek van #ahdh-di1   
aan den staatsvorm van het oude         
gemeenebest toegezwaaid4 ,niet zooveel  
eeuwen1 antwoordde hij eens in zijne    
ballingschap aan een vriend1 die zich   
hevig over de instelling van den ,raad  
der ,tienmannen en de door hen gepleegde
 gruwelen uitliet1 niet zooveel eeuwen  
lang zou de doorluchtige republiek      
hebben bestaan1 indien het gouvernement1
 hoewel uitsluitend in de handen der    

aristokratie1 niet populair was geweest 
in den echten goeden zin des woords1    
niet met de toegeeflijkheid en zachtheid
 van een vader geregeerd had4 ,weet ge  
tegenover wie de aristokratie zich      
streng en hard betoonde8 ,tegenover zich
 zelve1 tegenover haar eigen leden1     
wanneer die zich als partijmannen1      
rebellen of verraders deden kennen4     
,ziedaar getuigenissen van niet         
verdachte zijde1 die wel overweging     
verdienen4 ,ook met volle erkenning en  
strenge afkeuring der misbruiken1 in de 
venetiaansche staatsregeling1 als in    
elke andere1 ingeslopen1 blijkt1 dunkt  
ons1 uit de geschiedenis zelve1 de      
deugdelijkheid der grondslagen1 waarop  
deze rustte2 is ,veneti1 met zijne meer 
dan duizendjarige historie1 een nieuw   
sprekend bewijs voor de waarheid1 dat   
eene republiek alleen door eene sterke  
en machtige aristokratie op den duur    
mogelijk is en bloeien kan4    ,,iii4   
,vervolg van het geschiedkundig         
overzicht4--,verval van de              

republiek4--,komst der                  
,franschen4--,opheffing der             
staatsregeling4--,campo-,formio4--,de   
presburger vrede4--,manin in #ahcj en in
 #ahdh4--,wederoprichting der           
republiek4--,beleg4--,kapitulatie4--,de 
veldtocht van #ahei4--,tegenwoordige    
toestand van ,veneti4   ,na het einde   
der kruistochten nam de ijverzucht      
tusschen de zuster-republieken ,veneti  
en ,genua1 wegens het behalen van       
bijzondere handelsvoordeelen1 zoozeer   
toe1 dat het in de veertiende eeuw      
herhaaldelijk tot oorlogen tusschen haar
 kwam1 waarin de venetiaansche admiraal 
,victor ,pisani zich met roem           
overlaadde4 ,vermaard zijn vooral zijne 
zegepralen bij ,capo d',anzio en        
,chioggia4  ,in de vijftiende eeuw      
bereikte de republiek het toppunt van   
roem en bloei2 zij zag toen haar gebied 
op het italiaansche vasteland           
aanmerkelijk uitgebreid en ,cyprus aan  
hare heerschappij onderworpen4 ,maar    
terwijl nu1 door ,vasco de ,gama's      

omzeiling van de ,kaap de ,goede ,hoop  
7#adih71 de handel van ,veneti over     
,alexandri op 't allergevoeligst werd   
getroffen1 waren van den anderen kant de
 ,osmanen meester van ,konstantinopel   
geworden1 en ontrukten aan de republiek 
achtereenvolgens ,morea1 ,albani1       
,negroponte en andere bezittingen in den
 ,archipel4--,in #aejh en #aeji         
schitterde zij echter nog in vollen     
luister1 daar zij toen1 evenzeer door   
dapperheid als door fijne staatkunde1   
haren smadelijken val voorkwam1 die bij 
het verbond van ,kamerijk besloten was1 
waarvan de vier toenmalige              
hoofdmogendheden van ,europa3 ,paus     
,julius ,,ii1 ,keizer ,maximiliaan1     
,ferdinand de ,katholieke van ,spanje1  
en ,lodewijk ,,xii van ,frankrijk de    
voorname aanleggers waren4  ,bij den    
vrede van ,karlowitz 7#afii7 bekwam de  
republiek1 dank hebbe de veerkracht van 
hare toen reeds overleden doge          
,morosini1 den geheele ,peloponnesus    
weder in haar bezit4 ,dit was haar      

laatste straal van roem4 ,de nobili1 die
 zij er met het gezag bekleedde1 kweten 
zich evenwel zoo slecht van hunne taak1 
dat de grieksche bevolking nog liever   
turksch dan venetiaansch wilde zijn1 en 
het schiereiland dan ook slechts zestien
 jaren in ,veneti's bezit bleef4 ,in    
#agae moest de republiek eindelijk ook  
het eiland ,candia1 na een langdurigen  
strijd1 aan de ,muzelmannen afstaan4    
,na den vrede van ,passarowitz 7#agah17 
waarbij de ,peloponnesus weder aan      
,turkije werd afgestaan1 besloten de    
overheden der eens zoo vermaarde en     
machtige republiek1 voortaan geen       
aandeel meer aan de algemeene           
europeesche politiek te nemen1 en zich  
tot de verdediging van haar gebied en de
 strenge instandhouding harer verouderde
 staatsregeling te bepalen4 ,daarmede   
teekende de republiek haar eigen        
abdikatie4 ,in den weerloozen staat     
waarin zij zoo doende geraakte1         
verstoken van vloot en krijgsmacht1     
verraste haar de fransche omwenteling4  

,zij kon in dien toestand onmogelijk    
beletten1 dat ,peschiera en een groot   
deel van haar gebied op het vasteland   
door de ,franschen bezet werden4 ,ware  
het bestuur van ,veneti zoo moedig      
gezind geweest als de wakkere podesta   
van ,bergamo1 ,ottolini1 dan zou het    
land gewis de wapenen hebben opgevat1 en
 daardoor wellicht een geheel andere    
loop aan ,bonaparte's veldtocht gegeven 
zijn4 ,terwijl hij naar ,stiermarken    
voortrukte1 barstte er een opstand te   
,verona uit1 waarbij al de ,franschen   
werden vermoord4 ,hij keerde daarop     
ijlings terug1 en maakte zich zonder    
slag of stoot van de republiek meester4 
,tot de eischen van den franschen       
veldheer behoorde ook de volledige      
afschaffing der venetiaansche           
staatsregeling en de gevangenneming der 
drie staatsinquisiteurs4 ,deze          
revolutionaire eischen werden nu door de
 op alle wijzen door de ,franschen      
bewerkte demokratische partij te ,veneti
 op het onstuimigst ondersteund4 ,toen  

echter de ,groote ,raad den #ab ,mei    
#agig1 zijne eeuwenoude macht aan eene  
consulta van dertig leden overdroeg en  
uiteen ging met den kreet3 ,er bestaat  
geen ,veneti--geen ,st4 ,marcus meer6   
viel het volk verwoed op de demokraten  
aan4 ,de komst der ,franschen maakte aan
 deze beweging evenwel spoedig een      
einde4  ,zes maanden later1 bij den     
vrede van ,campo-,formio1 gaf ,bonaparte
 de venetiaansche republiek met ,dalmati
 en ,istri1 die zij onafgebroken bezeten
 had1 aan ,oostenrijk1 in ruil voor     
,belgi1 dat aan ,frankrijk getrokken1 en
 voor ,lombardije1 dat bij de           
pasgevormde ,cisalpijnscbe republiek    
gevoegd werd4 ,zoo verstond de revolutie
 het volkenrecht6 ,de demokraten        
betaalden het kortstondig genot hunner  
zoogenaamde liberale staatsregeling duur
 genoeg met het verlies der             
kunstschatten1 die naar ,frankrijk      
werden vervoerd1 en met het verlies     
hunner vloot1 die1 de beroemde          
,bucentaurus niet uitgezonderd1 door de 

,franschen verbrand of vernield werd4   
,ofschoon de nationale geest destijds   
tot een vrij laag peil was gezonken1    
ontbrak het toch niet aan treffende     
bewijzen dat hij hier en daar nog       
krachtig werkte3 getuige de adellijke   
venetiaansche dame1 die bij het vernemen
 van den vrede van ,campo-,formio1 zich 
door vergif van het leven beroofde2 en  
de gondelier ,antonio ,lizzi1 die liever
 verkoos huis en land te verlaten1 dan  
de ,oostenrijkers op het groote kanaal  
te roeien6 ,toen die ,oostenrijkers1 in 
de eerste dagen van #agih1 ,veneti      
binnentrokken1 waren ook de demokraten  
zeer uit het veld geslagen4 ,bonaparte  
antwoordde echter op hunne vertoogen3   
,de demokraten kunnen naar ,cisalpini   
verhuizen1 waar men hun het burgerrecht 
schenken zal6  ,nog geen acht jaren was 
,veneti in 't bezit van ,oostenrijk     
geweest1 toen het1 door denzelfden man1 
die het te ,campo-,formio weggeschonken 
had1 te ,presburg met even weinig       
plichtplegingen weder teruggenomen werd1

 om met het nieuw opgerichte koninkrijk 
,opper-,itali te worden vereenigd4      
,veneti kwam dan nu toch weer onder eene
 zoogenaamde italiaansche regeering en  
verkreeg eenige meerdere                
zelfstandigheid4 ,zijne zonen werden wel
 gedwongen om in verre oorlogen de      
gevaren der ,franschen te deelen1 maar  
zij hadden ook deel aan hunnen roem2 en 
de wedijver hierdoor te weeg gebracht   
werkte meer mede tot ,itali's           
wedergeboorte1 dan eeuwen van vrede en  
voorspoed gedaan zouden hebben4  ,in    
#ahad1 op het ,weener-congres1 bekwam   
,oostenrijk het geheele venetiaansche   
gebied terug4 ,aanvankelijk beloofde het
 veel1 maar zeer spoedig vergat het     
zijne beloften weder2 en in plaats dat  
men den ,venetianen zekere mate van     
onafhankelijkheid schonk1 werd hun een  
drukkend juk op de schouderen gelegd4   
,gij weet wel1 zeide keizer ,frans tot  
de bezending uit ,lombardije1 die1 nadat
 het land twee jaren lang door          
oostenrijksche troepen bezet was        

geweest1 hem naderde met de bede om eene
 meer met de vroegere landsinstellingen 
overeenkomstige organisatie2 gij weet   
zeer goed1 dat ik ,itali met het zwaard 
in de vuist veroverd heb3 er kan dus    
geen sprake zijn van eigen              
staatsregelingen noch van               
onafhankelijkheid6 ,wel werden eenige   
concessin gedaan2 maar de staatkundige  
vervolgingen1 ook door de woelingen der 
geheime genootschappen uitgelokt1 hadden
 geen einde2 de censuur werd hoe langer 
hoe willekeuriger1 en alle ontwikkeling 
werd stelselmatig onderdrukt4  ,de      
gebeurtenissen1 die in #ahcj te ,parijs 
voorvielen1 bleven in ,itali niet zonder
 weerklank4 ,men herinnert zich         
voorzeker nog de samenzwering van       
,menotti te ,modena1 de omwenteling in  
,bologna en de ,romagna1 en het gebeurde
 te ,parma1 ten gevolge waarvan de      
hertog van ,modena1 de kardinaal-legaat 
van ,bologna en de hertogin van ,parma  
hunne staten verlieten2 terwijl de      
beweging eindigde met de onderwerping   

der opgestane bevolkingen door een leger
 van dertigduizend ,oostenrijkers1 en   
met de terechtstelling van ,menotti en  
,borelli4 ,wellicht is het echter minder
 bekend1 dat men destijds ook te ,veneti
 niet geheel stil zat4 ,manin1 die zich 
toen pas in het stadje ,mestre1 aan den 
ingang der ,lagunen1 als pleitbezorger  
had nedergezet1 werd insgelijks door de 
algemeene opgewondenheid meegesleept4   
,hij smeedde het vermetele ontwerp om   
zich van het tuighuis meester te maken1 
en stelde en verspreidde met een zijner 
vrienden1 den bekenden dichter en       
journalist ,tomaseo1 een proclamatie1   
waarin de bevolking werd aangemaand om  
het dwangjuk der vreemde overheersching 
af te schudden4 ,manin begreep echter1  
toen de beweging in ,midden-,itali zoo  
snel bedwongen werd1 dat verdere        
proefnemingen voor 't oogenblik meer    
kwaad dan goed zouden stichten1 en      
wijdde zich weder onverdeeld aan zijn   
ambt4 ,hij liet evenwel geene           
gelegenheid voorbijgaan om zijne        

medeburgers krachtig tot aaneensluiting 
en samenwerking aan te sporen1 de       
publieke zaak door alle geschikte       
middelen levendig te houden1 de         
bevolking in hare eigene schatting te   
doen rijzen1 en haar nu op deze dan op  
gene wijze te doen zien1 dat het toch   
nog mogelijk was om met eenige vrucht te
 strijden tegen de vreemde macht1 die   
nog steeds haar lot in handen had4  ,de 
oostenrijksche regeering1 schoon        
inderdaad zich beijverende om den       
voorspoed en de materiele welvaart des  
lands te bevorderen1 kon maar niet haar 
vreemden oorsprong doen vergeten4 ,men  
zag in haar de vertegenwoordigster van  
het geweld en de onderdrukking1 de      
natuurlijke vijandin van alle nationale 
herinneringen en sympathien3 in n woord1
 een opgedrongen gezag1 waaraan men zich
 noode onderwierp4 ,dit gaf natuurlijk  
aanleiding tot gespannen verhoudingen1  
die telkens nieuwe grieven uitlokten4   
,de bemoeizucht der politie werd        
letterlijk onduldbaar4 ,nergens1 zelfs  

niet in het heiligdom van den           
huiselijken kring1 was men veilig voor  
hare bespieding en inmenging4 ,ieder die
 verdacht werd van ontevredenheid met de
 bestaande orde van zaken1 werd in de   
gevangenis geworpen of gedwongen om als 
gemeen soldaat in de oostenrijksche     
gelederen te dienen4 ,het was bijna eene
 hernieuwing van de willekeur die onder 
de republiek heerschte1 maar die thans  
dubbel ondragelijk viel1 omdat ze door  
vreemden werd opgelegd1 die van den     
anderen kant geen prestige wisten uit te
 oefenen1 zoo als de nobili en de dogen 
althans gedaan hadden4  ,met de         
troonsbeklimming van ,pius ,,ix scheen  
een nieuwe dageraad voor ,itali aan te  
breken3 een elektrieke schok            
doortintelde het geheele schiereiland4  
,in ,veneti was de opgewondenheid niet  
minder groot dan in de overige          
,italiaansche staten2 het ,viva ,pio    
,nono6 werd ook daar van alle zijden    
aangeheven4 ,manin besefte echter1 dat  
het niet bij vreugdegejuich kon blijven1

 maar dat er gehandeld moest worden4    
,hij leverde met ,tomaseo een vertoog   
bij de regeering in1 waarin met de      
meeste klem op de eindelijke invoering  
der zoo lang vruchteloos gevraagde      
hervormingen werd aangedrongen4 ,wat zij
 gevreesd hadden gebeurde3 den #ah;den  
,januari #ahdh werden zij in hechtenis  
genomen en naar den kerker overgebracht1
 welks deuren zich reeds achter zoo     
menig edel of doorluchtig slachtoffer   
voor altijd gesloten hadden4 ,de        
verontwaardiging was algemeen2 het      
karneval werd niet gevierd2 de          
schouwburgen bleven ledig2 het grootste 
deel der bevolking kleedde zich in      
rouwgewaad1 en geregeld iederen middag  
te vier uur zag men een langen stoet van
 burgers langs de ,slavonische kade     
trekken en vr den kerker stilhouden2 de 
mannen namen hunne hoeden af1 de vrouwen
 wuifden met hare zakdoeken3 deze       
zwijgende demonstratie1 die de politie  
niet kon beletten1 zeide meer dan       
woorden4  ,en feit vooral toonde hoe    

levendig de behoefte aan eenheid en     
eendracht reeds gevoeld werd3 de twee   
partijen1 waarin ,veneti steeds verdeeld
 was geweest1 die der ,castellani en    
,nicoletti1 verzoenden zich met elkaar4 
,kort na de gevangenneming van ,manin en
 ,tomaseo1 hielden1 op zekeren morgen1  
een aantal gondels stil voor de kerk van
 la ,madonna della ,salute4 ,sommigen   
van degenen die er in zaten1 droegen de 
roode sjerp der ,castellani1 anderen de 
zwarte der ,nicoletti4 ,een priester    
wachtte hen2 de mis werd gevierd1 en de 
hoofden der twee partijen strekten      
geknield1 de rechterhand naar een       
kruisbeeld uit1 terwijl zij elkander de 
linker toestaken4 ,ook hier werd geen   
woord gesproken uit vrees voor de       
alomtegenwoordige politie4  ,zelfs de   
tijding der ,februari-omwenteling te    
,parijs blies het te ,veneti smeulend   
vuur nog niet tot een vlam aan2 maar    
toen den #af ,maart de kreet weergalmde3
 ,omwenteling in ,oostenrijk6 ,eene     
constitutie te ,weenen6 kwam er eene    

onzettende volksmenigte op de been1 die 
vr het paleis van ,graaf ,palffy1 den   
oostenrijkschen gouverneur1 op          
dreigenden toon de invrijheidstelling   
der gevangenen eischte4 ,de ,graaf gaf  
aan dien eisch toe1 en ,manin en        
,tomaseo werden op de handen des volks  
van het doge-paleis naar hunne woning   
gedragen4  ,de gouverneur deed nu       
allerlei schoonklinkende beloften2 maar 
,manin begreep dat er doorgetast moest  
worden4 ,er was door zijne bemoeiing een
 burgerwacht opgericht2 nu begaf hij    
zich naar het tuighuis1 en wist zich van
 dat gebouw meester te maken4 ,graaf    
,palffy werd thans weldra gedrongen om  
te kapituleeren2 hij stelde zijn gezag  
in handen van ,graaf ,zichy1 den        
militairen kommandant1 die als ,hongaar1
 meer bij de ,venetianen gezien was dan 
hij4 ,het hopelooze van den toestand    
beseffenende1 teekende de nieuwe        
gouverneur echter terstond eene         
overeenkomst1 om de stad binnen twaalf  
uren tijds te ontruimen4  ,manin1 die   

zich aanvankelijk teruggetrokken had1   
werd daags na het slagen der door hem   
geleide omwenteling1 aan het hoofd van  
het voorloopig bewind gesteld4 ,hij had 
gewis aanspraak op deze onderscheiding  
en kweet zich uitnemend van de hem      
opgedragen hachelijke taak4 ,hij voorzag
 in alles2 en terwijl hij allen         
bezielde1 predikte hij te gelijker tijd 
matiging door zijn voorbeeld zoowel als 
door zijne woorden4 ,zijne voorgangers  
van den eersten dag hadden echter eene  
groote feil begaan3 zij hadden het      
rechte oogenblik verzuimd om zich van de
 medewerking der vloot te verzekeren4   
,de strijdkrachten der stad bestonden   
enkel uit zevenduizend leden van de     
burgerwacht1 zeshonderd zeelieden en    
mariniers en vierduizend soldaten uit   
verschillende deelen van ,itali2 waarbij
 zich later nog achttienhonderd man     
voegden1 door ,karel ,albert afgezonden4
 ,alle ,venetianen waren slechts door n 
wil bezield2 maar ,manin gevoelde al te 
goed dat dit niet voldoende was1 en dat 

de uitkomst der gansche stoute          
onderneming voornamelijk afhing van den 
loop dien de beweging in het overige    
,itali nam2 en die loop was1 gelijk men 
weet1 hoogst noodlottig voor de zaak der
 omwenteling3 ,karel ,albert geslagen2  
de maarschalk ,radetzky voet voor voet  
het door ,oostenrijk verloren terrein in
 ,itali herwinnende2 en de van ,engeland
 en ,frankrijk afgebeden bijstand       
geweigerd4  ,weldra was ,veneti zoowel  
van de land- als van de zeezijde        
ingesloten1 en ,radetzky stelde zich    
reeds voor1 de stad binnen veertien     
dagen in zijne macht te zullen hebben4  
,maar ofschoon de bezetting zich        
onmogelijk kon blijven handhaven1 zoo   
hield zij het beleg toch van het begin  
van ,mei tot het laatst van ,augustus   
vol4 ,liever den dood dan de ,croaten6  
dit was de leus waaronder zij het       
uiterste1 het onmogelijke schier        
bestond1 en ng langer zou hebben        
bestaan1 wanneer ,manin haar niet had   
doen beseffen1 dat verdere tegenweer    

onverantwoordelijk ware geweest1 daar1  
zoo ten gevolge van het aanhoudend      
bombardement als van hongersnood1       
cholera en pest1 de ellende in de stad  
ten top was geklommen4  ,volgens de     
kapitulatie moesten al de officieren1   
die aan den strijd tegen ,oostenrijk    
hadden deelgenomen1 benevens veertig    
familin1 de stad verlaten4 ,daaronder   
bevond zich ook het gezin van ,manin4   
,toch was de zaak der italiaansche      
omwenteling door het in #ahdh-di te     
,veneti1 ,rome en elders in het         
schiereiland voorgevallene1 aanmerkelijk
 bevorderd3 niet alleen hadden de       
bevolkingen hare krachten leeren kennen1
 maar hare grieven werden door ,europa  
ook beter gewaardeerd1 haar lot meer    
algemeen beklaagd1 de willekeur der     
italiaansche regeeringen en hare        
onderwerping aan ,oostenrijk luider     
gewraakt4  ,piemont vond hierin         
aanmoediging om zich meer op den        
voorgrond te plaatsen1 en op het congres
 van #ahef te ,parijs eene stem in het  

belang van ,itali te doen hooren1 die   
weerklank vond in veler harten4  ,keizer
 ,napoleon1 misschien deels en half     
onwillekeurig gehoorzamende aan nog niet
 vergeten sympathien uit zijne          
revolutionnaire jeugd1 toen hij lid der 
carbonari was1 deels en zeker niet      
minder geleid door berekeningen van     
zuiver staatkundigen aard1 meende de    
oplossing van het dusgenoemde           
italiaansche vraagstuk ter hand te      
moeten nemen1 en gaf daarmede den stoot 
aan eene beweging1 die1 zeer zeker1 veel
 verder ging dan hij zelf bedoeld of    
gewenscht had1 en eindigde met haren    
bewerker te overvleugelen4  ,nu werd op 
eens een reuzenschrede op den weg tot   
,itali's bevrijding afgelegd4           
,vijf-en-veertig jaren lang1 van #ahae  
bijna af1 hadden de ,italianen1 openlijk
 en bedekt1 getracht op dien weg te     
vorderen4 ,verstandige royalisten en    
doldriftige republikeinen1 bezadigde    
vrijheidsvrienden en woelige carbonari1 
,menotti's en ,garibaldi's1 ,mazzini's  

en ,gioberti's1 ,azeglio's en ,cavour's 
hadden elkaar de hand gereikt1 zonder   
dat men oogenschijnlijk een stap        
gevorderd was4 ,nu zou het met moeite   
opgetrokken en gehandhaafde gebouw1 als 
met nen slag1 in puin storten4  ,wij    
behoeven de gebeurtenissen van het aan  
gewichtige feiten zoo rijke halfjaar1   
dat tusschen de bekende                 
nieuwejaars-receptie op de ,tuilerin en 
den vrede van ,villafranca verliep1 niet
 te herinneren3 ze liggen ieder nog     
versch in het geheugen4 ,wie hoort nog  
niet1 te midden van het gejubel in      
,lombardije1 in de hertogdommen en in de
 legatin1 den schrillen rouwkreet1 door 
,veneti geslaakt1 toen het progamma3 een
 onafhankelijk ,itali van de ,alpen tot 
aan de ,adriatische zee1 dat de oude    
doge-stad van verrukking had doen       
trillen1 half onuitgevoerd bleef8       
,terwijl alles in 't noorden van het    
schiereiland als door den slag eener    
wichelroede veranderde1 terwijl de van  
vreugde dronken zusterstad ,milaan de   

oostenrijksche kleuren tegen de         
pimonteesche verwisselde1 bleef te      
,veneti alles bij het oude2 en ook toen 
later het zuiden1  over het geschonden  
erfgoed van den ,h4 ,petrus heen1 het   
noorden de handen reikte en gansch      
,itali als samensmolt--ook toen nog     
bleef ,veneti1 ,itali's parel en        
pronkjuweel1 van het jubelende          
koningrijk als een vreemde gescheiden6  
,is het wonder dat het vrijheidlievende1
 zijne nationaliteit zoozeer op prijs   
stellende ,veneti onder dezen staat van 
zaken kwijnt8 ,men behoeft daaromtrent  
niet enkel op dagbladberichten af te    
gaan3 onlangs nog legde de bekende      
fransche schrijver ,paul de ,musset1 die
 ,veneti in #ahfc bezocht1 na er zich   
vroeger meermalen te hebben opgehouden1 
een getuigenis af1 die men geen reden   
heeft om in twijfel te trekken4 ,behalve
 zijn zachten hemel en zijne            
bouwgewrochten1 zijne monumenten en     
grootsche herinneringen1 zegt hij1 bezit
 ,veneti niets meer van zijne vroegere  

aantrekkelijkheid4 ,voorheen vond men   
nergens aangenamer1 gemakkelijker       
verkeer2 thans is de opera er gesloten1 
openbare zoomin als bijzondere          
bijeenkomsten hebben er meer plaats2 men
 ziet er geen toiletten meer2 de        
maatschappelijke band is verbroken2     
handel en beweging zijn gestremd2       
somberheid en moedeloosheid heerschen   
allerwege1 en armoede en ellende nemen  
er dagelijks meer de overhand4 ,de      
militaire muziek laat zich nog wel1 even
 als vroeger driemaal 's weeks1 op 't   
,st4 ,marcus-plein hooren--zegt hij     
verder--maar er wordt thans enkel voor  
de vreemdelingen en de bezetting        
gespeeld4 ,vroeger dreef elken avond een
 talrijke gondelvloot1 door een         
muziekgondel voorafgegaan1 langs het    
,canalazzo naar de ,lagunen2 maar die   
gondelvaart1 il fresco genaamd1 die het 
hoogste genot der gegoede bevolking     
uitmaakte1 heeft geheel opgehouden4 ,de 
aanzienlijke vrouwen vertoonen zich     
volstrekt niet meer in het openbaar4    

,de bevolking1 gaat de ,musset voort1   
draagt haar lijden met een              
bewonderenswaardig geduld4 ,hare vaste  
hoop op de nakende bevrijding van haar  
land stellende1 ondergaat zij daarvoor  
met vreugde het martelaarschap1 en is   
zij tot alles bereid4 ,zij zou zelfs    
niet voor de opoffering harer           
onschatbare monumenten 7bij een         
bombardement terug deinzen1 zoo er kans 
bestond1 dat zij tot dien prijs hare    
onafhankelijkheid kon verwerven4 ,zij   
zou er zich op verhoovaardigen wanneer  
zij op de puinhoopen der                
,st4-,marcus-kerk kon uitroepen3 ,zie   
wat de barbaren met een van de wonderen 
der wereld hebben uitgericht6 ,zie wat  
de vrijheid ons kost6  ,maar mag men het
 er voor houden1 dat de lijdende        
bevolking van ,veneti zich niet te      
vergeefs met hare nakende bevrijding    
vleit8 ,de omstandigheden schijnen die  
hoop alleszins te regtvaardigen4 ,van   
welken kant zal echter de bevrijding    
opdagen8 ,zal ,frankrijk nog eens het   

zwaard aangorden1 om zijn programma van 
#ahei volledig ten uitvoer te leggen8   
,dit laat zich niet verwachten1 en de   
,hemel geve ook dat het vraagstuk zonder
 nieuwe bloedige tooneelen opgelost     
worde2 dat dus ook ,itali aan           
,oostenrijk den handschoen wegens het   
bezit van ,veneti niet toewerpe2 maar   
dat van ,oostenrijks zijde zelf de      
oplossing kome4 ,hoe vreemd dit         
oppervlakkig ook moge schijnen1 toch    
laat zich zulk eene ontknooping nog het 
gemakkelijkst denken4 ,zal het          
,oostenrijk niet eindelijk gaan         
verdrieten1 ,veneti als een             
wederspannigen gevangene te blijven     
bewaken8 ,en zoo niet1 zal het dan      
eindelijk niet gaan inzien1 dat een     
afstand van ,veneti zijne zwaar         
geteisterde financin dubbel te stade    
moet komen1 daar het dan eerst ernstig  
op de vermindering zijner krijgsmacht   
bedacht zijn1 en tevens eene            
aanzienlijke geldelijke schadevergoeding
 voor het af te stane gebied eischen    

kan8 ,zeker meent men niet1 dat         
,oostenrijk zich door zulk eene daad te 
veel zou verzwakken2 want wat zou het   
verlies van #deg vierk4 geogr4 mijlen   
gronds te beteekenen hebben voor eene   
mogendheid1 die er nog #aacje zou       
overhouden2 en wat zou op eene bevolking
 van zeven- of acht-en-dertig millioen  
eene vermindering van #b1ddf1jjj zielen 
zeggen8 ,acht men misschien het bezit   
van den geduchten vierhoek eene         
levenskwestie voor ,oostenrijk8 ,maar   
hoe dan vr #agig2 hoe dan van #ahje tot 
#ahae8 ,die vierhoek zou immers ook     
kunnen verdwijnen als ,oostenrijks      
veiligheid dit vorderde1 terwijl op de  
grenzen van ,tyrol1 ,karinthi1 ,krain en
 ,illyri1 door de natuur reeds half     
ontoegankelijk gemaakt1 bolwerken zouden
 kunnen verrijzen1 de geslechte in      
sterkte evenarende8  ,wij begrijpen wat 
het ,oostenrijk kosten moet1 het hart   
van zulk een schoon gewest af te        
trekken2 maar het besef van de          
onmogelijkheid1 om na de gebeurtenissen 

der laatste jaren1 bij de ,venetianen   
het nationaliteits-gevoel op den duur te
 onderdrukken1 moet het pijnlijke van   
het offer noodwendig verzachten4 ,al kon
 ,veneti tegenwoordig1 onder den        
constitutioneelen regeeringsvorm van    
,oostenrijk1 eene vrijheid genieten1    
grooter dan waarin het zich ooit onder  
zijne eigenene oligarchen mocht         
verheugen1 het zou dien zegen als niets 
achten1 wanneer het van het overige     
,itali afgescheiden moest blijven4      
,aansluiting aan het n en ondeelbare    
,itali6 ,vrijheid en onafhankelijkheid  
onder de italiaansche banier6 ,dit is de
 zucht die de ziel van alle ,venetianen 
vervult2 en ,oostenrijk1 dat zich       
aangordde om dien kreet in de           
,elbe-hertogdommen te verhooren1 mag en 
zal dien niet langer op zijn eigen      
gebied smoren4 ,op deze gronden meenen  
wij1 dat de ,venetianen zich hunne      
bevrijding niet ten onrechte als nakende
 voorstellen4 #a  ,slaan wij thans een  
blik op ,veneti's merkwaardigste        

plaatsen en beroemdste gebouwen2 en     
vergeten wij daarbij zoo veel mogelijk  
het floers1 dat in deze oogenblikken    
over de schoone ,lagunenstad verspreid  
ligt4    ,,iv4  ,de ,piazzetta en de    
,piazza van ,san ,marco4   ,wanneer men1
 uit zee of uit ,veneti's groot         
binnen-kanaal 7het ,canalazzo7 komende1 
aan de moelje of den marmeren trap der  
,slavonische kade uit den gondel stijgt1
 gaat men tusschen twee hooge zuilen van
 oostersch graniet de ,piazzetta op1 die
 als 't ware den voorhof der ,piazza of 
van het ,st-,marcus-plein uitmaakt en   
daarmede een rechthoek vormt4 ,op een   
dier kolommen prijkt de groote          
gevleugelde bronzen leeuw van den       
,evangelist ,marcus1 den patroon der    
stad2 terwijl op den top der            
linker-kolom zich het beeld verheft van 
den ,h4 ,theodorus1 ,veneti's eersten   
beschermheilige1 een krokodil onder den 
voet tredende4 ,het uitzicht dat men    
hier heeft is betooverend schoon1 en    
vindt misschien nergens zijne wedergade4

  ,aan de linkerhand heeft men de ,zecca
 of het prachtige gebouw der ,munt1 door
 den beroemden bouwkunstenaar ,sansovino
 gesticht1 wien ,veneti zijne           
voortreffelijkste monumenten te danken  
heeft4 ,achter de ,zecca strekt zich het
 koninklijk park uit1 een der zeer      
weinige groote tuinen1 die de stad      
bezit4 ,vroeger bevatte het muntgebouw  
pok de vermaarde boekerij van ,s4       
,marco1 uit #aej1jjj banden en eenige   
duizenden handschriften bestaande2 maar 
deze kostbare verzameling werd in #ahab 
naar de groote zaal van het doge-paleis 
overgebracht4 ,rechts aanschouwt men den
 westelijken zijgevel van dit beroemde  
paleis1 met zijn schoonen dubbelen      
bogengang en zijn faade van wit en      
rozerood marmer4 ,naast het hertogelijke
 paleis prijkt de wereldberoemde        
hoofdkerk van ,st4 ,marcus2 met hare    
vijf tinnen koepels en hare vijfhonderd 
marmeren zuilen van allerlei kleur4     
,vlak tegenover deze basiliek1 naast de 
,zecca en alzoo op den hoek der ,piazza1

 verheft zich de trotsche ,campanile1 de
 op zich zelf staande toren der         
,st4-,marcus-kerk1 een der hoogste van  
geheel ,itali4 ,deze toren--de          
reusachtige mast van het prachtige      
marmeren schip dat op de stille ,lagunen
 drijft--bestaat uit eene breede        
vierkante zuil van ongeveer #cbj voet1  
die van binnen langs een z zacht        
glooiend vlak--een trap zonder          
treden--bestegen wordt1 dat men         
gemakkelijk te paard het klokkenspel zou
 kunnen bereiken1 't welk zich op eene  
hoogte van #agj voet van den grond      
bevindt4 ,boven het carillon rijst eene 
#aed voet hooge pyramide omhoog1 op     
welker spits een groote bronzen engel   
staat4 ,van dezen toren1 die aan ,galile
 tot observatorium verstrekte1 en in    
weerwil van zijne hoogte de hem         
omringende gebouwen niet drukt1 omdat   
hij tevens rank is1 heeft men een       
allerprachtigst gezicht op ,veneti met  
zijne paleizen1 zijne honderde          
canalettos en het breede ,canalazzo1 dat

 de stad in twee bijna gelijke deelen   
verdeelt1 die nagenoeg in het midden    
door den ,ponte-,rialto vereenigd       
worden-- een enkele1 uit glad marmer    
gevormde boog1 ter lengte van zeventig  
en ter breedte van drie-en-veertig voet1
 die aan weerszijden1 even als de       
,pont-neuf te ,parijs1 met winkels bezet
 is4 ,niet minder schoon is het gezicht 
dat men hier heeft zoowel op de vele    
eilanden die de stad omringen1 en op de 
,lagunen en de zee1 als op een gedeelte 
van het italiaansche vasteland1 door de 
blauwe ,alpentoppen van ,friaul         
begrensd4  ,maar spoeden wij ons weder  
naar beneden1 om al het schoone te      
bezichtigen dat zich daar aan ons ter   
beschouwing aanbiedt4 ,aan den voet der 
hooge ,campanile ligt1 als een dwerg aan
 de voeten van een der grootste reuzen1 
de ,loggia of ,loggietta1 een kleine uit
 rozerood marmer in den                 
renaissance-stijl opgetrokken zuilenhal3
 een gebouw1 zoo sierlijk en fijn       
bearbeid1 dat het meer van een kostbaar 

meubelstuk1 een article de luxe1 dan van
 een monument heeft4 ,aan de noordzijde 
der ,piazzetta1 naast de schoone        
kathedraal en tegenover de ,campanile1  
rijst boven een prachtigen boog1 die den
 doorloop naar la ,merceria1 de breedste
 straat der stad1 vormt1 de             
een-en-tachtig voet hooge ,torre del    
,orologio of klokketoren4 ,zijn uurwerk 
doet1 naar beweerd wordt1 in kunstigbeid
 niet onder voor dat van den            
,straatsburger dom4 ,zijne wijzerplaat1 
een azuren grond met vergulde cijfers1  
is ongemeen prachtig1 en verdient       
evenzeer de aandacht als de twee bronzen
 reuzen1 die met een grooten hamer op   
eene loshangende klok het uur slaan1 dat
 in ,itali niet zoo als bij ons tot     
twaalf1 maar tot vier-en-twintig gaat4  
,bij de ,campanile links omslaande1 komt
 men op de ,piazza4 ,terwijl de         
oostzijde van dit plein door de         
hoofdkerk wordt ingenomen1 zijn zijne   
drie overige zijden door drie prachtige 
kolossale paleizen bezet1 te weten3 de  

noordzijde door de ,procurazie vecchie1 
een gebouw in renaissance-stijl1 waarin 
weleer de procuratoren van ,st4 ,marcus 
gehuisvest waren1 en dat thans aan      
particulieren wordt verhuurd2 de        
zuidzijde door de ,procurazie nuove1    
waarvan het gedeelte dat aan de         
,piazzetta grenst tot ,sansovino's      
meesterstukken behoort4 ,de ,procurazie 
nuove1 even als de ,procurazie vecchie1 
met drie op elkander rustende           
bovengangen prijkende1 werden door de   
,franschen in een residentie-slot voor  
den onderkoning van ,itali herschapen1  
en strekten sedert #ahae tot verblijf   
aan den keizer van ,oostenrijk1 wanneer 
hij de ,lagunenstad bezocht4 ,de        
westzijde der ,piazza werd eertijds     
ingenomen door de kerk van ,s4          
,geminiani2 daar echter dit gebouw de   
bogenrij afbrak1 die zich langs de      
noord- en zuidzijde van het plein       
uitstrekt1 werd het in #ahaj op last van
 ,napoleon afgebroken1 en in de plaats  
daarvan een vleugel van het             

residentie-slot gebouwd1 waardoor de rij
 arkaden kon worden doorgetrokken4 ,dit 
nieuwe gebouw draagt den naam van       
,nuovo-fabbrico4  ,in de gaanderijen1   
door de reeks van                       
honderd-acht-en-twintig arkaden gevormd1
 bevinden zich1 even als in het ,palais 
,royal te ,parijs1 rijke winkels en     
sierlijke koffiehuizen4 ,onder de zeilen
 of verandahs dezer laatsten worden1    
vooral des avonds1 door eene menigte    
bezoekers1 vrouwen van allen ouderdom1  
zoowel als mannen1 ijs en koffie en     
andere ververschingen gebruikt4 ,het    
koffiehuis van ,florian is het          
vermaardste van allen3 van oudsher was  
het de beurs en het rendez-vous van het 
patricische deel der bevolking4  ,aan de
 oostzijde der ,piazza1 vr de           
,st4-,marcus-kerk1 verheffen zich drie  
hooge cedermasten1 die eens de groote   
banieren van drie aan ,veneti           
onderworpen rijken3 ,morea1 ,candia en  
,cyprus1 droegen en waaraan thans de    
oostenrijksche #b vanen wapperen4 ,de   

drie eeuwenoude bronzen voetstukken dier
 staken1 door ,leopardo in griekschen   
stijl bewerkt1 zijn nog zoo fraai en    
ongeschonden1 als of zij pas de         
werkplaats van den beroemden kunstenaar 
verlieten4  ,het ,st-,marcus-plein wordt
 het hart van ,veneti genoemd2 en daar  
die stad tegenwoordig kwijnt en treurt1 
zoo zijn--wij vernamen het reeds van    
,paul de ,musset--de kloppingen van dat 
hart veel flauwer dan vroeger4 ,als er  
echter slechts eenige lust en leven in  
de ,lagunenstad heerscht1 is dit plein  
niet alleen de wandelplaats1 maar de    
vergaderzaal der ,venetianen1 het salon 
harer beau-monde1 eene plaats waaraan   
enkel eene zoldering ontbreekt om haar  
tot eene werkelijke zaal te maken2 dan  
ziet men er zich onophoudelijk eene bont
 en weelderig gekleede menigte bewegen1 
en hoort men er bijkans alle talen en   
tongvallen spreken4 ,des middernachts is
 het tooneel er zelfs nog vroolijker dan
 op het midden van den dag3 want te     
,veneti begint men in den laten avond   

pas te leven3 eerst na het uitgaan der  
opera nemen er de avondgezelschappen of 
conversazioni een aanvang4  ,ofschoon   
het plein niet meer1 zooals in den      
bloeitijd der republiek1 het            
vereenigingspunt van allerlei           
,oosterlingen is1 ziet men er ook thans 
nog vele ,grieken en ,armenirs1 die1    
onder de purperen zeilen der            
koffiehuizen gemakkelijk uitgestrekt1   
hunne koffie slurpen of schaakspelen4   
,het ,st4-,marcus-plein was ten allen   
tijde en onder de meest verschillende   
omstandigheden het toevluchtsoord van   
het venetiaansche volk2 de plaats waar  
het bij overwinningen of heugelijke     
uitreddingen vreugdekreten kwam         
aanheffen1 en waar het in oogenblikken  
van misnoegen en lijden kwam            
samenrotten2 de plaats der openbare     
terechtstellingen zoowel als het        
hoofdtooneel van het karneval en van    
andere volksverlustigingen4  ,de ,piazza
 is #hjj voet lang en ruim #ejj voet    
breed1 en evenals de ,piazzetta en de   

,slavonische kade met groote marmeren   
tegels bevloerd4 ,in de gebouwen van de 
,piazza en de ,piazzette merkt men      
dezelfde scherpe contrasten op als bij  
hunne bezoekers1 zoodat die pleinen met 
recht gezegd kunnen worden1 eene in     
steen gebeitelde historie van de        
ontwikkeling van den bouwstijl gedurende
 de laatste dertien eeuwen te zijn4     
,beschouwen wij thans een paar der      
vluchtig aangeduide gebouwen nog een    
weinig meer van nabij4    ,v4  ,de      
,st4-,marcus-kerk4--,paus ,alexander    
,,iii en ,frederik ,barbarossa4--,het   
,doge-paleis4--,de ,ponte dei ,sospiri  
en het ,orfano- kanaal4--,marino        
,faliero4--,de plechtigheid van het     
huwelijk van den ,doge met de zee4--,het
 arsenaal4--,de kerken van ,veneti4     
,de metropolitaan- of hoofdkerk van ,s4 
,marco trekt minder de aandacht door    
hare hoogte of haar kolossalen vorm1 dan
 wel door den glans van haar veelkleurig
 marmer1 den rijkdom harer versierselen 
in byzantijnschen1 gothischen en        

renaissance stijl1 en de vreemdheid van 
haar voorkomen1 dat meer aan eene       
mohammedaansche moskee dan aan een      
christelijken tempel doet denken4 ,boven
 de middelste der vijf poorten of       
arkaden aan de voorzijde van het gebouw1
 prijken de vier beroemde bronzen       
paarden1 waarvan ,lysippus1 de vermaarde
 beeldhouwer uit den tijd van ,alexander
 den ,groote1 voor den maker wordt      
gehouden1 en die achtereenvolgens       
,korinthe1 ,athene1 ,rome1              
,konstantinopel1 ,veneti en ,parijs     
versierden1 om in #ahae hunne plaats op 
de kathedraal der doge-stad te hernemen3
 eene gebeurtenis door keizer ,frans ,i 
in een latijnsch opschrift met vergulde 
letteren herdacht4 ,hooger nog dan deze 
paarden1 staat1 op een gouden en azuren 
veld1 de gevleugelde leeuw van ,st4     
,marcus4 ,de bouw der kerk werd in #igf 
door ,pietro ,orseolo aangevangen en    
eerst in #adee voltooid4 ,daar er       
verscheidene vreemde bouwmeesters aan   
arbeidden1 is het niet te verwonderen   

dat zij eene mengeling van bouworden    
vertoont4 ,zoo de tempels van ,palestina
 en ,griekenland een ruim aandeel       
leverden tot de versiering van het      
uitwendige der kerk1 haar inwendige1 de 
overdadige rijkdom van aziatisch porfier
 en afrikaansch marmer1 van albast1     
onyx1 smaragd en andere kostbare        
gesteenten1 die het oog hier            
onwederstaanbaar boeien1 herinnert niet 
minder aan de veroveringen van          
,ptolemas1 ,tyrus1 ,sidon1 ,morea en    
,konstantinopel1 en aan de overwinningen
 op ,turken en ,barbarijers behaald4    
,elk venetiaansch vaartuig dat naar de  
,middellandsche zee stevende1 ontving   
den last om een steen voor de           
metropolitaan-kerk aan te voeren1 die de
 ,sophiakerk van het oude ,byzantium zoo
 niet in grootte dan toch in pracht     
moest overtreffen4 ,bij geen enkel      
verdrag door de republiek gesloten1 werd
 de hoofdkerk vergeten3 de gewapende en 
gevleugelde leeuw van ,veneti's         
beschermheilige eischte van allen buit1 

dien zijne beschermelingen              
binnenhaalden1 een echt leeuwendeel voor
 zich4  ,de middelste der vijf koepels  
rust op zes-en-dertig marmeren zuilen   
van allerlei kleur1 van welke acht1 uit 
serpentijnsteen gehouwen1 van           
,konstantinopel afkomstig zijn1 even als
 de koperen deuren1 die toegang tot de  
kerk verleenen4 ,onder dezen koepel     
bevindt zich het hoogaltaar met eene    
verwonderlijk rijke reliekenkast en een 
kunstig gebeiteld verhemelte van        
serpentijnsteen1 terwijl achter het     
altaar vier zuilen van echt1            
doorschijnend albast omhoog rijzen1 die 
gezegd worden tot ,jeruzalems tempel    
behoord te hebben4 ,al de altaren en    
wanden schitteren overigens van kostbaar
 en veelkleurig marmer1 van goud en     
edelgesteenten1 van mozaeken in zuiver  
zilver en goud gevat4 ,de kerk is #ajd  
schreden lang en #ge voet breed2 haar   
vloer bestaat uit mozaeken van jaspis en
 porfier4 ,onder de standbeelden1 die   
zij bevat1 behooren die van den         

,evangelist ,marcus en der twaalf       
,apostelen4 ,hoe rijk versierd echter1  
is ,veneti's wereldberoemde             
metropolitaan-kerk niet groot en hoog   
genoeg om een diepen indruk te          
verwekken1 terwijl het er zelfs op den  
vollen dag zeer duister is1 zoodat      
alleen des avonds1 bij eene schitterende
 verlichting1 hare pracht ten volle     
uitkomt4  ,volgens de overlevering bevat
 de hoofdkerk het stoffelijk overschot  
van den ,evangelist ,marcus1 dat door   
twee venetiaansche kooplieden uit       
,alexandri derwaarts zou zijn           
overgebracht1 ten einde het tegen de    
schennende hand der ongeloovigen te     
vrijwaren4 ,deze kostbare reliek werd   
door de ,venetianen met de levendigste  
geestdrift ontvangen1 en bij die        
gelegenheid de ,evangelist tot patroon  
der stad verkozen4  ,onder den bogengang
 der kathedraal wijst men tegenwoordig  
nog den porfieren zerk aan1 waarop      
,frederik ,barbarossa in #aagg lag      
nergeknield1 toen hij door ,paus        

,alexander ,,iii van den kerkelijken ban
 werd ontheven4 ,deze gebeurtenis maakt 
ook het onderwerp uit eener fraaie      
schilderij in het paleis van den doge4  
,zij stelt het oogenblik voor1 waarop de
 ,paus zijn voet op den hals des        
,keizers zette1 en deze1 om de diepe    
vernedering die hij onderging eenigszins
 te verminderen1 zeide3 ,non tibi1 sed  
,petro 7,niet aan u1 maar aan den       
,apostel ,petrus onderwerp ik mij72     
waarop de kerkvorst trotsch antwoordde3 
,et mihi et ,petro 7,aan mij zoowel als 
aan ,petrus74 ,althans zoo luidt de     
traditie4 ,verlaat men de hoofdkerk door
 de deur der doopkapel1 dan bevindt men 
zich vlak tegenover den fraaien ingang  
van het doge-paleis1 die della ,carta   
geheeten wordt en in #adci door den     
beroemden beeldhouwer ,bartolomeo ,bon  
vervaardigd werd4 ,het gezicht van het  
,palazzo ducale maakt een eigenaardigen 
indruk op den beschouwer4 ,de hooge1    
vestingachtige muren van het gebouw1 en 
zijne smalle en niet overtalrijke       

vensters doen onwillekeurig aan een     
saraceenschen oorsprong1 aan een        
oostersch serail denken4 ,terwijl een   
der zijden van het groote vierkante     
paleis naar de metropolitaan-kerk       
gekeerd is1 zien de drie andere zijden  
uit op de ,piazetta1 op de reede en op  
de beruchte staats-gevangenissen1       
waarmede het palazzo aan zijne          
achterzijde door de ,ponte dei ,sospiri 
7,brug der ,zuchten7 verbonden is4  ,dit
 ontzaglijke paleis1 zoo geheel den     
stempel dragende der machtige1          
vastgewortelde1 in zich zelve gesloten  
venetiaansche aristokratie1 is noch het 
werk van ne eeuw1 noch van n man4 ,naar 
men wil1 is het plan voor het           
tegenwoordige paleis ontworpen door     
,calendario1 omstreeks de helft der     
veertiende eeuw2 verder noemt men onder 
de opvolgende bouwmeesters3 ,giovanni en
 ,bartolomeo ,bon1 ,antonio ,rizzo1     
,pietro ,lombardo1 ,palladio en anderen4
 ,binnen in het paleis ziet men bijna   
alle bouworden1 arabische en gothische1 

renaissance en dcadence-stijl dooreen   
vermengd4 ,de prachtige trap1 die van   
het binnenplein naar den                
bovenarkadengang voert en waarop de     
dogen na hunne verkiezing aan het volk  
werden voorgesteld1 heet de ,reuzentrap1
 naar de twee kolossale standbeelden1   
die op zijne leuning prijken4 ,in de    
nabijheid van dezen trap ziet men nog   
openingen in den muur1 op de plaats1    
waar zich vroeger de gapende            
leeuwenmuilen bevonden met het          
opschrift3 ,denunzie segrete4 ,een      
andere1 niet minder fraaie trap1 de     
,scala d'oro of gouden trap genaamd1    
7zie blz4 #cb71 geleidt naar de elf     
voornaamste zalen van het paleis4 ,deze 
bevatten1 behalve een schat van         
kunstwerken van ,titiaan1 ,tintoretto1  
,veronese en andere beroemde meesters en
 van overschoon beeldhouwwerk van       
,vittoria1 een tal van prachtige        
standbeelden1 deuren1 lijsten1          
schoorsteenen en zolderingen van        
gebeeldhouwd en verguld cederhout1      

vloeren met kostbare houtsoorten en     
gesteenten ingelegd1 alles zonder eenige
 overlading4 ,uitstekend schoon is      
vooral de ,anticollegio-zaal 7de        
antichambre voor de vreemde gezanten74  
,de wanden van dit vertrek zijn door    
vermaarde meesters geschilderd3 terwijl 
de schoorsteen1 door ,scamozzi naar eene
 teekening van ,titiaan vervaardigd1    
tien duizend gouden kronen kostte4 ,door
 de ,collegio-zaal1 waar de vreemde     
ambassadeurs ten gehoore werden         
ontvangen1 en die door ,antonio da      
,ponte en ,compagna1 onder het toezicht 
van ,veronese1 geschilderd werd1 komt   
men in de zaal van den ,senaat of den   
,consiglio dei ,pregadi1 een soort van  
scheidsgericht2 deze zaal munt uit door 
hare prachtige zoldering1 waaraan de    
beroemdste beeldhouwers en schilders    
hunne talenten ten koste legden4 ,nevens
 deze vertrekken bevonden zich de       
folterkamer der inquisitie1 en de       
raadzalen der inquisiteurs en der       
,tienmannen1 die alleen des nachts en   

nooit anders dan gemaskerd vergaderden4 
,eene thans dichtgemetselde deur in de  
zaal der inquisiteuren verschafte       
toegang tot de ,brug der ,zuchten       
7bladz4 #de71 die naar de kerkers en    
piombi voerde1 waaruit zelden iemand    
levend terugkeerde4 ,deze brug joeg den 
,venetianen eene killer huivering aan1  
dan het op den vollen dag tusschen de   
twee zuilen op de ,piazzetta1 of soms1  
bij buitengewone gelegenheden1 op de    
,piazza zelve1 opgeslagen schavot4 ,de  
flauwste lichtstraal1 die des avonds of 
des nachts door de tralievensters der   
brug drong1 deed de voorbijgangers op de
 ,slavonische kade schier van schrik    
verstijven2 en wanneer de bark met de   
roode toorts door het tusschen het      
palazzo en de gevangenissen gelegen     
canaletto voer1 zou men geen gondelier  
hebben kunnen bewegen er zijn gondel in 
te sturen4  ,welke gewaarwordingen      
moeten de deerniswaardige slachtoffers  
dezer staats-inquisitie vervuld hebben1 
wanneer des nachts de kleine waterpoort 

van den kerker openging en zij in de    
noodlottige bark werden gebracht6 ,zij  
ademden dan weder de versche lucht in1  
zagen door den zwarten sluier1 die hun  
over het hoofd geworpen werd1 de sterren
 aan het luchtgewelf schitteren1 en     
vingen de tonen der feestmuziek op1 die 
door de marmeren gangen van de paleizen 
der nobili ruischten3 tonen1 die de     
zucht tot het leven en naar vrijheid    
sterker dan ooit in hunne borst deden   
ontwaken4 ,maar de schuit verwijderde   
zich al meer en meer van den wal1 de    
liefelijke tonen stierven weg1 en       
allengs naderde men den mond van het    
geduchte ,orfano-kanaal 7bladz4 #cc71   
waar het water diep en de bodem         
slijkerig genoeg was om alle sporen der 
wandaad1 die men bedrijven wilde1 uit te
 wisschen4 ,weldra was men den staak met
 het bord voorbij gevaren1 waarop de    
waarschuwing gelezen werd3 ,hier mogen  
geen netten worden uitgeworpen2 en nu   
werd de schuit aan een der palen        
vastgelegd in den omtrek van het        

,madonna-beeld1 waarheen de laatste     
beden en verzuchtingen der ongelukkigen 
gericht waren2 een beeld door de        
gondeliers daar geplaatst1 en waarbij1  
op kosten van hun gild1 alle nachten een
 lantaren brandde4 ,nog weinige         
oogenblikken slechts1 en de beul en     
zijne knechten lieten hun offer1 aan    
handen en voeten gebonden en met een    
zwaren steen om den hals1 in den eeuwig 
zwijgenden vloed glijden2 terwijl de    
deurwaarder der inquisitie bij het rosse
 toortslicht het proces-verbaal der     
straf oefening opmaakte4  ,vrdat wij het
 hertogelijk paleis verlaten1 moeten wij
 nog een woord over de zaal van den     
,grooten ,raad zeggen1 die thans        
hoofdzakelijk tot boekerij dient2 eene  
boekerij1 waartoe ,petrarca1 door het   
afstaan van kostbare handschriften1 den 
grond legde1 en die eene eeuw later door
 kardinaal ,bessarion1 patriarch van    
,konstantinopel1 aanzienlijk verrijkt   
werd4 ,deze zaal1 die #aed voet lang1   
#ge vt4 breed en #de voet hoog is1      

beslaat schier de geheele lengte van den
 op de reede uitzienden vleugel van het 
doge-paleis4 ,een harer reusachtige     
muurvakken wordt door het vermaarde     
,paradijs van ,tintoretto ingenomen1 dat
 eenige duizende figuren bevat4  ,tegen 
de bovenlijst der zaal prijken de       
beeltenissen van zes-en-zeventig        
venetiaansche dogen4 ,op de plaats1 waar
 die van ,marino ,faliero moest hangen1 
leest men op een zwart schild3 ,dit is  
de plaats van ,marino ,faliero1 onthoofd
 om zijne wandaden4 ,men weet1 dat deze 
,faliero de beroemdste der drie dogen   
van dien naam was1 welke ,veneti gehad  
heeft4 ,de aanleiding tot zijn bekenden 
aanslag was eene beleediging1 hem door  
,michael ,steno1 een jong edelman1      
aangedaan1 welk feit de ,raad der       
,veertigen weigerde naar verdienste te  
straffen4 ,hierover ten diepste         
gekwetst1 vatte ,faliero het plan op1 om
 zich op den ganschen adel te wreken en 
al de leden van den senaat te           
vermoorden4 ,des avonds vr de volvoering

 van dit plan werd de tachtigjarige doge
 echter met zijne medeplichtigen1 onder 
welke ook de architekt van het palazzo  
ducale1 ,calendario1 behoorde1 gevangen 
genomen1 en twee dagen later ter dood   
gebracht4 ,het hoofd van den doge werd  
door den scherprechter van het balkon   
van het paleis aan het volk vertoond4   
,op ditzelfde balkon waren de gemalinnen
 der dogen met hare hofhouding          
gewoonlijk getuige van de feesten der   
senza1 eene reeds in #aahj ingestelde   
jaarmarkt1 die van vele                 
volksvermakelijkheden vergezeld ging1 en
 van de vermaarde plechtigheid van den  
,hemelvaartsdag4 ,dit laatste gebruik1  
dat tot de opheffing der republiek stand
 hield1 had zijn oorsprong te danken aan
 de in #iig door de ,venetianen op de   
roofzuchtige bevolking van ,nareta      
behaalde schitterende zege4 ,sedert     
echter ,paus ,alexander ,,iii1 bij      
gelegenheid van zijne verzoening met    
,barbarossa1 de republiek op            
,hemelvaartsdag de suzereiniteit over de

 ,adriatische zee schonk1 was die dag   
voor ,veneti een tweede carneval4 ,de   
doge1 op het dek van den ,bucentaurus   
gezeten en door de vreemde gezanten1 den
 geheelen senaat1 de voornaamste        
staatsbeambten en de standaarden der    
republiek omstuwd1 stevende op den      
middag naar den ,lido en wierp een      
saffieren ring in de golven1 terwijl hij
 de woorden uitsprak3 ,wij huwen u1 o   
zee1 ten teeken der wezenlijke en       
bestendige heerschappij4 ,de stoet      
woonde eene mis op den ,lido bij1 en    
keerde vervolgens naar de moelje terug2 
waarna de doge zich met de nobili en de 
gezanten aan een schitterend gastmaal   
vereenigde1 terwijl de rijk versierde en
 des avonds gellumineerde ,bucentaurus  
voor een ieder te zien was1 en des      
nachts onder zijn afdak op de werf van  
het tuighuis werd teruggebracht4  ,zoo  
het ,st4 ,marcus-plein en ,veneti's     
paleizen en kerken ten maatstaf kunnen  
strekken van den vroegeren rijkdom der  
doge-stad1 in het darsena 7tuighuis7    

krijgt men eerst een recht denkbeeld van
 de macht1 die de republiek in haren    
bloeitijd bezat4 ,deze inrichting neemt 
nagenoeg het geheele eiland ,malamocco  
in1 en vormt tusschen hare muren bijna  
een stad op zich zelve4 ,aan haren      
hoofdingang prijken de twee kolossale   
leeuwen1 die weleer de haven van ,athene
 versierden4 ,toen de republiek nog     
meesteresse van de zee was1 vonden op   
dit arsenaal bestendig #af1jjj arbeiders
 werk1 terwijl er thans nauwelijks #abjj
 hun bestaan vinden4 ,het bevat         
twee-en-dertig kappen voor linie- en    
vier-en-vijftig voor kleinere           
vaartuigen1 vier groote havenkommen1    
vijf geschutgieterijen en eene lijnbaan 
van #ijj voet lengte1 #gj voet breedte  
en #cb voet hoogte4  ,onder de honderd  
kerken en kapellen van ,veneti1 van     
welke velen prachtiger en rijker zijn   
dan ,rome ze zelfs bezit1 komen1 na de  
luisterrijke metropolitaan-kerk1 vooral 
in aanmerking die door ,palladio en     
,sansovino gebouwd3 met name de         

,san-,giorgio ,maggiore1 om haren       
grootschen stijl beroemd1 en die der    
,redentore en van ,sta ,maria della     
,salute1 beiden meesterstukken van      
bouwkunst1 terwijl de kerk del          
,redentore zich inzonderheid            
onderscheidt door de tooverachtige      
werking van het licht bij het vallen van
 den avond4  ,voorts zijn vermaard3 de  
oude hoofdkerk der stad aan ,s4 ,pietro 
gewijd1 en welker klokkentoren na dien  
van ,st4 ,marcus de hoogste en fraaiste 
is2--die van ,s4 ,zaccaria1 waarin de   
cornu ducale 7kroon van den doge7       
bewaard wordt2--die van ,s4 ,giovanni en
 ,s4 ,paolo1 vooral door hare           
praalgraven uitmuntende en daarom het   
,st4 ,denis van ,veneti geheeten2--die  
van ,sta ,maria ,formosa1 waarin de     
echtelijke inzegening plaats had der    
twaalf ,maria's1 die de republiek weleer
 jaarlijks uithuwelijkte2--die der      
,frari1 met de schoone bas-reliefs van  
,pisano en met de lijkgesteenten van    
,titiaan en ,canova2--de                

,carmelieten-kerk degli ,sculzi en de   
voormalige ,jezuieten-kerk of die van   
,sta ,maria ,assunta1 beiden zich door  
een nog grooteren overvloed van marmer  
onderscheidende1 dan in de andere kerken
 wordt aangetroffen4  ,men kan zeggen   
dat er schier geen enkele kerk of scuole
 7bedehuis eener broederschap7 in       
,veneti gevonden wordt1 die geen        
voortbrengselen van het penseel van     
,titiaan1 ,paolo ,veronese1 ,tintoretto1
 ,bellini en andere groote meesters     
bezit4 ,de kerk della ,salute kan zelfs 
op acht schoone gewrochten van ,titiaan1
 uit verschillende tijdperken zijner    
langdurige kunstenaarsloopbaan1 bogen4  
,in de kerk van ,s4 ,giovanni en ,paolo 
wordt de marteldood van ,petrus         
gevonden1 een van ,titiaan's            
pronkjuweelen1 waarvan in der tijd bij  
senaatsbesluit de verkoop op straffe des
 doods verboden werd4    ,,vi  ,de      
gondels en gondeliers4--,de             
,regata4--,de ,castellani en ,nicoletti4
   ,daar te ,veneti alleen op het       

eilandje ,lido gelegenheid is om te     
rijden1 is de gondel er het algemeene   
vervoermiddel4 ,ieder eenigszins gegoed 
huisgezin is in het bezit van zulk een  
vaartuig1 terwijl op alle punten der    
stad gondels ten dienste van het publiek
 gereed liggen4 ,de venetiaansche gondel
 is eene lichte1 ranke bark1 met        
scherpen boeg en eene tent of roef in   
het midden1 die vier of zes personen kan
 bevatten1 van kussens en andere        
geriefelijkheden voorzien en met zwarte 
gordijnen omhangen is3 eene kleur1      
bepaaldelijk door de republiek verordend
 om de zucht tot buitensporige weelde   
bij hare burgers tegen te gaan4 ,des    
avonds hangt er aan den spiegel en aan  
den boeg eene lantaren4 ,de gondels     
worden meestal door twee roeiers of     
gondeliers1 ieder van n riem voorzien1  
bestuurd1 van welke de een aan den voor-
 en de ander aan den achtersteven staat4
 ,deze roeiers zijn zoo bedreven1 dat   
ongelukken tot de zeldzaamheden         
behooren4 ,de gondeliers in dienst van  

particulieren dragen de liverei hunner  
meesters1 terwijl de publieke gondeliers
 doorgaans gekleed zijn met een         
kamizool1 een sjerp of gordel en een    
mutsje4 ,over 't geheel zijn de         
gondeliers een krachtig en vlug slag van
 lieden1 die in eene hooge mate de      
luimigheid en geestigheid bezitten aan  
den venetiaanschen volksaard eigen4 ,zij
 zijn bovendien eerlijk en trouw1 zoodat
 de vreemdeling zich en zijne bagage    
zoowel des nachts als des daags veilig  
aan hen kan toevertrouwen4 ,het gezang  
is hun meest geliefkoosd  tijdverdrijf1 
en over 't geheel zingen zij niet alleen
 zuiver en melodieus1 maar heerscht er  
ook zooveel harmonie in hunne zangen1   
dat men meenen zou kunstmatig gevormde  
zangers te hooren1 't geen echter het   
geval niet is4 ,tasso's stanza's        
behooren nog steeds onder hunne         
lievelingsliederen4  ,van alle          
venetiaansche feesten waren de          
gondel-wedstrijden ten allen tijde de   
meest geliefde en nationale4 ,bij alle  

buitengewone gelegenheden1 bij          
verkiezingen van dogen1 bij het vieren  
van overwinningen der republiek of bij  
bezoeken van vreemde monarchen1 maakten 
deze wedstrijden steeds het voornaamste 
nommer van het feest-programma uit4     
,nergens kan deze soort van vermaken of 
spelen dan ook zoo inheemsch worden     
geacht1  als in de ,lagunenstad1 welker 
bevolking meer op het water dan op het  
land leeft1 en waar men de gondeliers   
hunne barken even vlug door de          
bochtigste en drukst bezochte canalettos
 ziet voortstuwen als op het ruime      
,giudecca- of ,san ,marco-kanaal4 ,men  
behoeft dan ook slechts een enkele      
regata bijgewoond te hebben1 eene enkele
 maal getuige geweest te zijn van de    
bedrevenheid der roeiers1 van de pracht 
der gondels en den luister der kostumen1
 van de opgewondenheid en geestdrift    
onder alle standen en klassen der       
bevolking door zulk een volksfeest te   
weeg gebracht1 om overtuigd te zijn dat 
gondel-wedstrijden nergens in die       

volmaaktheid gehouden kunnen worden als 
op de kanalen der oude doge-stad4  ,wat 
kort geleden nog een bijzonderen prikkel
 aan deze wedstrijden te ,veneti        
bijzette1 was de later uit nationalen   
rouw gestilde veete tusschen de         
,castellini en ,nicoletti3 partijen1    
welker ontstaan reeds van de            
grondlegging der venetiaansche republiek
 dagteekende4 ,immers het was geen      
toeval1 maar het uitvloeisel van        
diepgewortelde jaloezie1 dat de burgers 
van ,heraclea en ,aquilea zich bij hunne
 vlucht naar de ,lagunen op             
afzonderlijke eilanden--,castello en    
,san ,nicolo--nederzetten1 en dat de    
eersten zich steeds zuidwaarts1 de      
laatsten noordwaarts uitbreidden4 ,al   
vroegtijdig namen zij verschillende     
leuzen aan3 de ,castellani droegen roode
 gordels en mutsen1 de ,nicoletti zwarte
 of donkerblauwe4 ,de naijver1 die hen  
bezielde en niet zelden bij karnevals en
 senza's tot kloppartijen aanleiding    
gaf1 vertoonde zich vooral ook bij de   

gondel-wedstrijden2 en de regeering1 wel
 verre van dezen partijgeest1 die       
volstrekt geen staatkundig karakter     
bezat1 tegen te gaan1 moedigde dien     
veeleer aan1 daar zij er onder anderen  
een middel tot het goed en voltallig    
bemannen harer vloten in vond4  ,de     
reede bij de ,piazzetta is doorgaans het
 punt van uitgang1 terwijl het paleis   
,foscari vroeger het punt van aankomst  
was4 ,de ,nicoletti en ,castellani      
lieten zich steeds vertegenwoordigen    
door de bloem hunner gondeliers1 die    
zich veertien dagen vooraf tot hunne    
taak voorbereidden1 op gelijke wijze    
schier als in ,engeland de ,jockey's    
zich en hunne paarden tot de wedloopen  
toerusten4 ,wanneer de groote dag daar  
is1 begeeft elk strijder1 na den        
ouderlijken heilwensch ontvangen en zich
 met de krachtigste amuletten1 in       
zilveren harten en kruisen besloten1 te 
hebben omhangen1 onder het geleide van  
vrienden en magen1 naar de kerk van zijn
 kerspel1 of wel naar die van della     

,salute1 om zegen op zijne onderneming  
af te smeeken2 vol hoop en ongeduld     
neemt hij daarop in de riga plaats4 ,een
 kanonschot geeft het sein tot den      
aanvang van den strijd2 de slagboom     
valt1 en de ranke vaartuigjes scheren   
als meeuwen over het watervlak heen4    
,het water1 zeggen de ,venetianen1 kookt
 onder de snelle en krachtige           
riemslagen4 ,daar naderen zij het paleis
 ,foscari2 maar nog zijn zij niet aan   
het doel3 zij moeten eerst nog naar de  
,ponto ,rialto en dan naar het paleis   
terug4  ,terwijl de regata-gondels de   
baan verder afleggen1 ontbreekt het niet
 aan afleiding voor de duizende         
toeschouwers op de balkons en voor de   
vensters der paleizen4 ,immers het      
gansche kanaal1 zoover het oog reikt1 is
 zoo geheel met gondels van allerlei    
gedaante bedekt1  dat zij als 't ware   
een brug van den eenen tot den anderen  
oever vormen4 ,de zwarte bekleeding der 
tenten heeft voor deze gelegenheid      
plaats gemaakt voor de rijkste en       

schitterendste draperin van allerlei    
kleur4 ,hier ziet men een venetiaansche 
gondel uit de vijftiende of zestiende   
eeuw1 daar een turkschen kak of een     
chineesche jonk1 ginds ballotines en    
malgherottes of vier- en                
zes-riems-barken4 ,de patricische       
commisarissen van orde doorklieven het  
kanaal in alle richtingen op acht- of   
tien-riems-bissones1 in 't midden met   
een prachtig verhemelte van goud- of    
zilverlaken prijkende2 terwijl zij1 met 
den boog in de hand1 aan den            
achtersteven gereed staan om elken      
gondelier1 die bij de nadering der      
wedijverende booten niet terzijde wijkt1
 door het toezenden eener vergulde      
houten pijl tot het nakomen van zijnen  
plicht aan te manen4  ,daar komen de    
strijders weder opdagen4 ,zij die te ver
 achter zijn wenden links of rechts af1 
om in een afgelegen cannaletto hunne    
smart en hunne schaamte te verbergen4   
,maar zij die alle hoop nog niet        
opgegeven hebben1 worstelen met         

verdubbelde inspanning4 ,oorverdoovend  
zijn de viva's en het handgeklap der    
menigte op de balkons en in de honderde 
gondels1 de fanfares der muziekkorpsen  
en het gezang en gejuich aan alle       
zijden1 als de eerste bij het doel      
aankomende het roode1 de tweede het     
blauwe1 de derde het groene en de vierde
 het gele vaandel grijpt4 ,maar er is   
aan deze overwinningen niet enkel eer   
verbonden3 behalve dat de uitgeloofde   
premin aanzienlijk zijn1 regent het in  
de gondels der overwinnaars van alle    
zijden geldstukken1 terwijl het gebruik 
medebrengt dat de koningen van den dag  
bovendien in hunne wijken eene          
inzameling houden4 ,het groote kanaal   
levert des avonds wellicht een nog      
schooner schouwspel op dan het op den   
dag aanbood1 daar alsdan de paleizen    
schitterend verlicht zijn1 en           
bengaalsche vlammen van allerlei kleur  
hun al het voorkomen van tooverkasteelen
 geven4    ,,vii4  ,het paleis          
,foscari4--,het paleis ,capello4--,de   

,casa ,goldoni4--,de ,scala antica4     
,onder ,veneti's adellijke paleizen wekt
 dat der ,foscari1 in de fraaiste bocht 
van het ,canalazzo gelegen1 vooral de   
aandacht om de geschiedkundige          
herinneringen1 die er aan verbonden     
zijn4 ,in 't begin der veertiende eeuw  
door ,bartolomeo ,bon voor de           
aanzienlijke familie ,giustiniani       
gebouwd1 geraakte het ras daarna in     
handen van ,francesco ,foscari1 dien    
beroemden maar tevens ongelukkigen doge1
 die van hartzeer stierf over de        
onmenschelijke vervolgingen1 door den   
achterdochtigen en ijverzuchtigen ,raad 
der ,tienmannen zijnen onschuldigen zoon
 ,jacopo1 en over de ongehoorde         
vernederingen door denzelfden ,raad hem 
persoonlijk aangedaan4 ,het geslacht der
 ,foscari was reeds in de negende eeuw  
vermaard in de geschiedenis der         
republiek1 en werd tot in het begin der 
negentiende eeuw onder hare eerste      
geslachten gerekend4 ,nicolo ,foscari   
echter1  achtereenvolgens gezant van    

,veneti te ,petersburg en te            
,konstantinopel1 verkwistte het vermogen
 zijner familie en stierf in #ahaa in   
armoede4 ,de laatste afstammelingen van 
het doorluchtig geslacht1 twee bejaarde 
dames1 bewoonden voor weinige jaren nog 
een paar vertrekken in het met          
hypotheken bezwaarde en diep vervallen  
palazzo1 dat sedert door de regeering   
werd aangekocht4 ,het nog altijd        
indrukwekkende paleis met zijne         
twee-en-veertig vensters in den         
voorgevel1  met zijne kolommen van rood1
 wit en zwart marmer1 met zijne zalen1  
waaraan ,titiaan zes jaren lang zijn    
voortreffelijk talent ten koste legde1  
werd nu in eene kazerne herschapen2 en  
op de marmeren balkons1  waarop ,hendrik
 ,,iii van ,frankrijk1 koning ,casimir  
van ,polen1 de koningen van ,hongarije  
en ,bohemen en een aantal andere vorsten
 van de regata getuigen waren1 die ter  
hunner eere gegeven werden1 zag men de  
oostenrijksche infanteristen hunne      
geweren poetsen4 #c  ,onder de vele     

geschiedenissen en overleveringen1 aan  
onderscheidene paleizen van ,veneti     
verbonden1 maken wij slechts met een    
woord melding van die1 welke zich aan   
twee vermaarde venetiaansche palazzi    
hechten3 aan het paleis ,capello 7zie   
bladz4 #cg71 waarin de bekende ,bianca  
hare jeugd doorbracht1 en aan het       
schitterende paleis ,trevisani1 dat zij 
later in hare vaderstad in eigendom     
bezat4  ,wij verlaten daartoe het       
,canalazzo en volgen het kleine         
kronkelende kanaal del ,carampana1 in   
een van welks paleizen in #aefc een     
voornaam patricir1 ,bartholomeo         
,capello1 woonde1 aan wiens bekoorlijke 
en eerzuchtige dochter ,bianca het      
gelukte1 zich tot een ongemeen          
schitterend maatschappelijk standpunt te
 verheffen1 zonder zich echter af te    
vragen of de wegen en middelen1 die zij 
daartoe bezigde1 den toets der          
eerlijkheid en voegzaamheid konden      
doorstaan4  ,de schoone1 blonde ,bianca 
werd1 evenals alle adellijke            

venetiaansche jonkvrouwen destijds1 stil
 en ingetogen groot gebracht4 ,dit      
belette evenwel niet dat zij in haar    
zestiende jaar middel wist te vinden om 
in kennis te geraken met een jeugdigen  
,florentijner1 ,pietro ,buonaventura1   
die op het kantoor van zijn oom1 een der
 vermaarde bankiers ,salviati1 wier     
paleis 7blz4 #cf7 tegenover dat van     
haren vader lag1 voor den handel werd   
opgeleid4 ,nadat de gelieven eenigen    
tijd in 't geheim verkeerd hadden1      
meenden zij ontdekt te zijn2 en1        
vreezende dat ,bianca's stiefmoeder haar
 naar het klooster zou zenden1 kwamen   
zij tot het besluit om naar ,pietro's   
ouders te ,florence te vluchten1 welk   
plan zij volvoerden4  ,de familie       
,capello wist1 uit wraakzucht1 te       
bewerken dat ,pietro's oom1 de bankier  
,salviati1 in den kerker der inquisitie 
werd geworpen1 waarin hij eenige maanden
 later omkwam1 en dat er een prijs van  
tweeduizend dukaten op ,pietro's hoofd  
werd gesteld4 ,het mocht den verbolgen  

vader echter niet gelukken den schaker  
zijner dochter in handen te krijgen4    
,pietro was terstond bij zijne aankomst 
te ,florence met ,bianca in den echt    
getreden1 en had zich1 uit vrees voor   
zijne machtige vervolgers1 onder de     
hoede van den ,groothertog ,francesco de
 ,medicis gesteld1 wien juist destijds  
door zijn vader ,cosmo de regeering was 
opgedragen4 ,deze stap van ,pietro      
oefende een beslissenden invloed op     
,bianca's lot uit1 en had voor hemzelven
 het noodlottigste gevolg4 ,francisco   
trok zich de zaak van het vervolgde paar
 met grooten1 maar geenszins            
belangeloozen ijver aan4 ,reeds bij     
zijne eerste ontmoeting met ,bianca had 
hij een hevigen hartstocht voor haar    
opgevat1 die naar het schijnt spoedig   
door de ijdele schoone werd beantwoord4 
,hij hield de betrekking met haar geheim
 tot dat zijn huwelijk met de           
,aartshertogin ,johanna van ,oostenrijk1
 tot wie hij zich slechts weinig        
aangetrokken gevoelde1 gesloten was1    

maar zag er toen geen noodzakelijkheid  
in om zijne neiging langer te verbergen4
 ,hij gaf ,bianca eene betrekking aan   
het hof en stelde ,buonaventura tot zijn
 intendant aan4 ,van dit oogenblik af   
kantte ,pietro zich ernstig tegen de    
betrekking tusschen zijne vrouw en den  
,groothertog2 't geen dezen deed        
besluiten om zijn lastigen intendant te 
laten ombrengen4  ,bianca werd thans de 
verklaarde minnares van den vorst en    
bleef dit tot aan den dood van ,johanna 
van ,oostenrijk 7#aegh74 ,dit sterfgeval
 bracht den hertog een oogenblik tot    
inkeer1 en het scheen dat hij1 door     
zijne broeders gedrongen1 zijne         
betrekking met ,bianca zou verbreken4   
,deze stelde echter terstond alle       
kunstgrepen1 zelfs de onderschuiving van
 een kind1 te werk om haren minnaar     
weder tot zich te brengen1 en slaagde   
daarin1 met behulp van 's vorsten       
biechtvader1 zoo volkomen1 dat          
,francesco1 voordat er twee maanden na  
,johanna's dood verloopen waren1 eene   

geheime echtverbindtenis met zijne      
minnares aanging4 ,hierdoor was echter  
,bianca ,capello's eerzucht nog niet    
genoeg bevredigd1 en zij haalde den     
hertog over om haar openlijk als zijne  
gemalin te erkennen4 ,het huwelijk werd 
met veel praal gevierd1 door eene       
bezending van negentig leden uit den    
,grooten ,raad van ,veneti en door twee 
venetiaansche gezanten bijgewoond1 en   
kostte ,toskane #cjj1jjj dukaten1 op een
 tijdstip toen het volk door hongersnood
 en andere rampen geteisterd werd4      
,bianca1 die kinderloos bleef1 was eerst
 voornemens om het door haar            
ondergeschoven kind tot troonerfgenaam  
te laten verklaren4 ,zij deinsde        
hiervoor echter terug1 en verzoende zich
 met den wettigen troonopvolger1        
kardinaal ,fernando de ,medicis4        
,weinige dagen nadat dit had plaats     
gehad1 werden ,francisco en zijne       
gemalin plotseling krank en stierven    
beiden onder sterk vermoeden van        
vergiftiging4 ,bianca had den ouderdom  

van even veertig jaren bereikt4  ,een   
ander gebouw11dat de aandacht in ,veneti
 trekt1 is de casa ,goldoni1 het huis   
waar in #agjg ,veneti's vermaarde       
tooneeldichter ,carlo ,goldoni het      
eerste levenslicht aanschouwde4         
,ontegenzeggelijk was hij een der       
vruchtbaarste schrijvers van ,itali1 en 
reeds uit dien hoofde wordt hij niet ten
 onrechte de italiaansche ,kotzebue     
genoemd4 ,men had hem voor de balie     
opgeleid1 maar hij gevoelde evenmin     
roeping voor dit vak als voor de        
medicijnen1 waarop hij zich vervolgens1 
op begeerte zijns vaders1 toelegde4     
,eindelijk gaf hij zich geheel aan den  
lust voor het tooneel over1 dien hij van
 jongs af gekoesterd had4 ,in zijn      
achtste jaar reeds had hij een vertoog  
tegen den destijds heerschenden         
gekunstelden dramatischen smaak         
geschreven3 een smaak1 dien hij later   
met zooveel tact wist te vormen1 dat hij
 in het midden der vorige eeuw het      
italiaansche tooneel--wat tooneel- en   

blijspel betreft--geheel beheerschte4   
,in weerwil daarvan werd hij in zijn    
vaderland niet geheel naar waarde       
geschat1 en na omstreeks tweehonderd    
stukken geschreven te hebben 7in #agej  
alleen zestien17 na in ,itali           
achtereenvolgens als advokaat1          
geneesheer1 tooneeldichter1             
tooneelspeler en tooneeldirecteur       
opgetreden te zijn1 nam hij in #agfa    
eene uitnoodiging van het fransche hof  
aan om zich te ,parijs te vestigen4     
,hier schreef hij eenige tooneelstukken 
en zijne belangwekkende ,mmoires in het 
fransch4 ,ten gevolge der staatkundige  
gebeurtenissen in ,frankrijk1 verloor   
hij zijn jaargeld van vierduizend livres
 op een leeftijd1 waarop hij niet meer  
in staat was door arbeid in zijne       
behoeften te voorzien4 ,hij bracht dien 
ten gevolge het laatst van zijn leven   
kommerlijk door en stierf te ,parijs in 
#agic4 ,het huis1 dat hij te ,veneti    
bewoonde1 en dat de type van een deftig 
venetiaansch burgerhuis is 7bladz4 #dd71

 ligt niet ver van de brug dei ,nomboli1
 bij den aanvang der via di             
,ca-,cent'anni1 in een van ,veneti's    
schilderachtigste canalettos4  ,ten     
slotte nog een enkel woord over de      
vermaarde ,scala antica of antieken     
wenteltrap van het aan het              
,bernardo-kanaal gelegen paleis         
,minelli4 ,deze trap1 die zich1 zoo als 
de plaat op bladz4 #dj aantoont1 buiten 
het gebouw bevindt1 is een der          
sierlijkste bouwgewrochten die te       
,veneti worden gevonden4 ,hij is uit de 
vijftiende eeuw afkomstig1 en naar men  
meent door een der ,lombardi gebouwd4   
,de geheele toren heeft eene hoogte van 
drie-en-twintig en eene doorsnede van   
ruim vier ,ned4 ellen1 terwijl de trap1 
die zich om een marmeren kolom slingert1
 honderdtwintig treden telt4            
,gaarne zouden wij nog bij menig schoon 
of gedenkwaardig gebouw1 bij menig      
kunstvoorbrengsel en bij verscheidene   
beroemde mannen van ,veneti stilstaan2  
maar ons bestek noopt ons thans onze    

omzwerving te staken en afscheid van de 
schoone doge-stad te nemen4             
,,aanteekeningen  #a ,wat leven wij snel
 in onze eeuw1 en hoe ver liggen deze   
gemoedelijke beschouwingen en           
redeneeringen thans van ons af6 ,neen1  
,oostenrijk heeft zich niet--en         
gelukkig6--zoo ver vergeten1 van een    
deel van zijn grondgebied te gaan       
verschacheren3 ,frans-,jozef heeft zich 
nog herinnerd dat hij een ,habsburg is  
en dat noblesse oblige4 ,itali heeft    
,veneti niet van de vreemde             
overheersching bevrijd3 de eerste       
poging1 die het daartoe1 en wel onder de
 gunstigste omstandigheden1 aanwendde1  
eindigde1 juist als de veldtocht van    
#ahdh1 in een volkomen nederlaag4 ,toch 
heeft ,oostenrijk1 na den rampspoedigen 
oorlog van #ahff1 ,veneti afgestaan1    
niet aan ,victor-,emmanuel1 maar aan    
,frankrijk1 dat1 na de gebruikelijke    
komedie der volksstemming1 zijn         
wingewest aan ,itali overdroeg4--,wat   
ligt er niet tusschen den               

nieuwjaarsmorgen van #ahei en heden6    
,toen sprak de op het toppunt zijner    
macht staande ,imperator het noodlottig 
woord1 dat den storm heeft ontketend1   
die1 met onvermijdelijke                
noodzakelijkheid1 hem zelven en zijne   
moeizaam opgetrokken schepping in den   
afgrond heeft geslingerd4 ,de eenheid   
van ,itali1 op het herlevende           
nationaliteitsbeginsel gegrond1 moest   
noodwendig de eenheid van ,duitschland  
na zich sleepen--dat wil zeggen1 den    
ondergang van ,frankrijk als groote     
mogendheid4 ,cavour riep en wettigde    
vooruit ,bismarck4 ,en ,napoleon1 die   
deze beide mannen hielp1 en beiden als  
zijne werktuigen meende te              
gebruiken444444 wat mag hij te ,sedan en
 op ,wilhelmshhe wel hebben gedacht6    
7,bijschrift in #ahgd47  #b             
,tegenwoordig1 natuurlijk1 op           
feestdagen1 de italiaansche4 7#ahgd47   
#c ,het paleis ,foscari werd in #ahfg   
gerestaureerd2 tegenwoordig is er de    
handelsakademie gevestigd4