,,pisa   ,i   ,de reizig]1 die nog de   
oude1 go$e1 me] en me] 9 onbruik g]ak5de
 gewoonte volgt om1 zoo al niet van     
,m>seille1 dan to* voor het m9/ van     
,nice1 p] rijtuig d5 onv]gelijkelijk5   
weg van de ,corni*e te volg5 en alzoo 9 
,itali door te dr+51 ontvangt eig5lijk  
e]/ te ,pisa d5 voll5 indruk van de     
he]lijkheid d] italiaans*e kun/4 ,wel   
heeft hij te ,g5ua1 behalve de wond]b>e 
s*oonheid van het l&s*ap1 ook d5 rijkdom
 en de pra*t bewond]d van enkele k]k5 en
 paleiz51 ma> te v]geefs z\ hij hi]     
zoek5 na> dat hoog]e ideaal1 dat1 9     
,toskane gebor51 van da> uit e5         
h]s*epp5d5 invlo$ op de bes*av+ van     
geheel ,europa heeft uitgeoef5d4 ,m5    
gevoelt zi* e5igsz9s vreemd1            
g$esorinte]d1 te midd5 van deze woelige 
h&eldrijv5de bevolk+1 9 deze /ad van    
koopli$51 wi] v]l$5 nu jui/ niet altijd 
getuigt van vurige vad]l&sliefde ( van  
buit5gewone gee/elijke gav54 ,des te    
diep] en treff5d] is de indruk1 di5     
,pisa1 de oude m$$+/] van ,g5ua1 op het 

gemo$ maakt3 e5e m$$+/]1 die wel wat    
/(felijk5 voorspo$ en welva>t aangaat   
ze] v]re voor de rijke koop/ad moet     
ond]do51 ma> die ook nog 9 ha> v]val de 
kroon blijft drag5 van onv]gankelijke   
glorie1 op hoog] dan /(felijk gebi$     
v]worv54 ,e5e drukke koop/ad1 met ha>   
hav5s en dokk51 ha> beurs1 ha> kantor5  
en ha> h&elsgewoel1 kunn5 wij g5oeg zi51
 en wie zi* da>door aangetrokk5 gevoelt1
 behoeft niet v]re te reiz52 laat ons   
het bet]e deel kiez5 en 9 /ill5 e]bi$1  
als t] pelgrimage1 opgaan na> het s*i]  
v]get5 en v]lat51 het als uitge/orv5    
,pisa4  ,ik b5 nu e5maal e5 gebor5 vij& 
van di5 mod]n5 vorm van di5/ba>heid1    
bek5d ond] d5 naam van e5               
rondreisbillet2 om na> ,pisa te gaan1   
volg ik dan ook niet d5 gewon5 weg p]   
spoor ov] ,nice1 ,v5timiglia1 ,savona en
 ,g5ua2 ik kom niet van het noord51 ma> 
van het oo/53 van ,lucca1 wa> ik e5     
all]aang5aam/5 tijd heb doorgebra*t1 ga 
ik na> ,pisa4 ,de reis1 ook al is de    
tre9 ge5 sneltre91 duurt niet lang3     

om/reeks e5 uur4 ,de weg bi$t natuurlijk
 niet de onoph\delijke v]rass+51 de     
toov]a*tige s*oonh$5 aan van d5 spoorweg
 langs de zee1 ma> hij heeft to* ook    
zijne eig5a>dige s*oonheid1 en erg]t u  
al?ans niet door e5e e9delooze          
aane5s*akel+ van tunnels1 die telk5s en 
telk5s het ferieke l&s*ap aan uw oog    
onttrekk54 ,de /reek1 wa>door onze      
spoortre9 loopt1 is buit5gewoon vru*tba>
 en doorsn$5 door e5 aantal bek5 en     
wat]+51 die ook hi]1 ev5 als 9          
,lomb>dije1 de ontwikkel+ e5] weeld]ige 
flora begun/ig54 ,ov]al1 wa>he5 ge ook  
de blikk5 w5dt1 ziet ge w+]d5 en        
vru*tboom51 die huiz5 en dorp5 aan uw   
gezi*t onttrekk54 ,nabij ,san-,giuliano1
 het laat/e van de drie /ations tuss*5  
,lucca en ,pisa1 v]rijz5 kale b]g51 die 
de weeld]ige1 ov]/elp5de vru*tba>heid   
van de vlakte nog te /]k] do5 uitkom52  
weldra sl9k5 en v]dwijn5 die b]g52 ge   
ziet aan alle zijd5 nog sle*ts de wijde 
eff5 vlakte1 die u als het w>e to]oept1 
dat de zee niet v]re is4 ,ma> nauwelijks

 hebt ge het beeld van dit l&s*ap 9 u   
opg5om51 ( da> v]rijz5 voor uw oog oude 
gekanteelde mur5 en vlak da>a*t] witte  
en zw>te monum5t5 van e5 eig5a>dig      
k>akt]4 ,de locomotief laat ha> gill5d  
gefluit hoor52 de tre9 rolt ratel5d ond]
 e5 glaz5 gal]ij2 wij zijn t] plaatse   
onz] be/emm+4  ,wij nem5 plaats 9 d5    
omnibus van het hotel1 die ons b9n5     
we9ige m9ut5 op de kaai langs d5 ,arno  
br5gt4 ,welk e5 pra*tige aanblik3 de    
kaai bes*rijft op dit punt e5e groote1  
s*ild]a*tige kromm+3 de geel ( bru9     
geplei/]de huiz5 met hunne gro5e        
zonnebl9d5--( liev] de paleiz51 want al 
deze geb\w5 drag5 e5 monum5taal         
k>akt]2--s*>5 zi* 9 /atige1 maje/ueuse  
rij langs d5 oev] d] rivi]1 die1 vreemd 
g5oeg6 t5 boorde h>e b$d+ vult en h>e   
vuil gele wat]5 teg5 de pijl]s d] brugg5
 spatt5 en brek5 doet4 ,de bre$e        
voetpad51 de hooge bor/w]+5 langs de    
rivi] met de da>op van af/& tot af/&    
geplaat/e lanta>ns1 de brugg5 van       
pra*tige geh\w5 /e55 ( ook van m>m]3    

alles draagt er toe bij om u di5 indruk 
van groots*heid1 orde en regelmaat te   
gev51 di5 de voornaam/e /$5 van ,toskane
 aan de ,m$ici te dank5 hebb54  ,pisa   
heeft de g$aante van e5 vi]hoek1 door d5
 ,arno 9 twee ongelijke helft5 v]deeld3 
d5 re*t]oev] met het ,domple9 en de     
voornaam/e k]k52 d5 veel m9d] bevolkt5  
l9k]oev] met het paleis ,gambalunga1 het
 bevallige mikroskopis*e k]kje van      
,santa-,m>ia della ,sp9a en de k]k      
,san-,paolo a ,ripa-d',arno4  ,wij h\d5 
ons voore]/ op d5 re*t]oev] en ri*t5    
onze s*r$5 9 de e]/e plaats na> het     
,domple92 ma> alvor5s deze w&el+ te     
beg9n51 mog5 wij niet v]zuim51 al?ans 9 
ho(dtrekk51 de ges*i$5is m$e te deel5   
van e5e /ad1 die 9 ,itali e5e zoo groote
 rol gespeeld en e5e zoo voorname plaats
 heeft +5om54      ,de oorsprong van    
,pisa v]lie/ zi* 9 d5 na*t d] tijd54    
,wel mag m5 op go$e grond5 twijfel5 aan 
de jui/heid d] bew]+5 van d5 s*rijv] van
 de ,nuova ,guida di ,pisa1 9 #ahhb     
uitgegev51 dat de /ad h>e /i*t+ z\ te   

dank5 hebb5 aan ,pelops1 dat zij re$s   
voor d5 vlo$ van ,deukalion be/ond en   
door d5 wijz5 ,ne/or w]d v]groot2 ma>   
zek] is het1 dat zij e5e d] twaalf      
bonds/$5 van ,etruri 01 aan de          
sam5vloei+ geleg5 van d5 ,s]*io en d5   
,arno1 die teg5woordig van elk&]        
ges*eid5 loop54 ,9 het ja> #ahb voor    
,*ri/us w]d de /ad e5e rome9s*e kolonie 
en ontv+ zij e5e latijns*e bevolk+2     
,augu/us s*onk ha> d5 naam van ,colonia 
,julia ,pisana en1 wat me] beteek5de1   
municipale re*t52 zij bezat de/ijds e5e 
go$e hav51 ,portus ,pisanus4 ,na d5     
ond]gang van het we/]s*-rome9s*e rijk   
behoorde ,pisa tot het lomb>dis*e       
kon9krijk ,itali1 dat door ,k>el d5     
,groote w]d v]ov]d en lat] met het      
,duits*e rijk v]bond54 ,de ,arno 0      
de/ijds tot ,pisa voor groote s*ep5     
beva>ba>3 de /ad 0 dus als het w>e e5e  
zeehav5 en re$s vroeg legd5 ha> burg]s  
zi* op s*eepva>t en h&el toe4 ,b]eids 9 
#ihj lev]d5 de ,pisan5 aan keiz]        
,otto,,ii t5 krijg toeg]u/e s*ep5 voor  

zijne exp$itie na> zuidelijk ,itali2 en 
s$]t het beg9 van de elfde eeuw vo]d5   
zij1 met go$ gevolg1 t] zee e5 bijna    
ru/elooz5 oorlog teg5 de ,s>race551 wi5 
zij 9 #ajbb ,s>d9i ontnam51 die zij 9   
#ajcj 9 ,afrika ov]viel5 en 9 #ajfc bij 
,pal]mo v]sloeg54 ,met de uitbreid+ dez]
 m>itieme ma*t g+ natuurlijk e5e snelle 
ontwikkel+ van h&el en v]ke] gepa>d2 de 
/ad wemelde van vreemde koopli$52 zij 0 
e5e d] ho(dm>kt5 van ,itali1 en de      
rijkdom h>] burg]s w]d t5 spreekwoord4  
,het h&elswetboek van ,pisa1 t5 j>e     
#ajgh uitgeva>digd1 w]d de type voor de 
wetgev+ van alle middeleeuws*e          
h&elsrepubliek54 ,de ,pisan5 /i*tt5     
kantor5 en faktorijn 9 ,griek5l&1 9     
,egypte1 9 ,kle9-,azi1 9 ,f5ici1 te     
,tripoli1 te ,con/ant9opel1 te ,antio*i1
 te ,tyrus4 ,aan d5 e]/5 krui/o*t nam   
,pisa met hond]d-tw9tig s*ep5 deel1 en  
h>e koopli$5 v]wi]v5 9 de syris*e       
h&els/$5 belangrijke vrijh$5 en         
privilegin1 wa>ond] dat van eig5        
re*tspleg+4 ,nog /e$s wies ha> voorspo$ 

en ma*t4 ,9 #aaad v]zek]t zij zi*1 door 
de v]ov]+ van de ,bale>is*e-eil&51 de   
he]s*appij ov] het we/elijk g$eelte van 
de ,middell&s*e-zee2 ,corsika en ,elba  
zijn ha> ond]danig2 zij is opp]ma*tig   
langs alle ku/5 van de ,levant1 van     
,afrika en ,itali1 wa> ha> koopli$5 hun 
kantor5 en ag5t5 hebb51 wa> ha>         
krijgsli$5 het ontzag h&hav5 van ha>    
roemru*tig5 naam4 ,9 #aacf v]ov]t zij   
,amalfi1 en vo]t van da>1 als de s*oon/e
 tropee1 het h&s*rift m$e van de ,p&ect5
 van ,ju/9ianus2 ha> vlot5 vo]5 ha> di5 
s*at aan van grieks*e en rome9s*e       
beeldw]k51 die nog h$5 de roem is van   
ha> ,campo-,santo4 ,de voortdur5de      
aanrak+ met de volk5 van het ,oo/51 niet
 het m9/ met de ,arabi]51 w]kt kra*tig  
m$e tot ontwikkel+ van eig5 gav5 en     
v]mog5s1 tot d5 edel5 w$/rijd op        
gee/elijk gebi$4 ,nog e] de twaalfde    
eeuw t5 e9de spo$t1 /i*t zij ha>        
univ]siteit1 de ,sapi5za2 re$s vroeg]1 9
 #ajec1 wordt b9n5 ha> wall5 die vrome  
/i*t+ gebor51 de ,pia ,casa di          

,mis]icordia1 die tot h$5 de wissel+ d] 
eeuw5 heeft ov]leefd1 en wi] roep+ het  
01 de gevang55 los te koop51 de s*amele 
arm5 te ond]/eun51 de behoeftige        
jong$o*t]s met e5 bruids*at te          
begiftig51 en &]e w]k5 d] b>mh>tigheid  
te v]ri*t54  ,ma> het g+ ,pisa1 als het 
9 vroeg] en lat] tijd all5 /at5 gaat1   
wi] ma*t en beteek5is uitsluit5d (      
ho(dzakelijk 9 d5 h&el ligt en wi]      
politiek zi* oplo/ 9 h&elspolitiek4     
,re$s 9 d5 loop d] elfde eeuw _h de     
m$$++ van ,g5ua h]haaldelijk tot bots+5 
geleid1 die door de aansluit+ van ,pisa 
aan de ghibellijns*e p>tij e5 nog       
ern/ig] k>akt] aannam54 ,ond] de        
,hoh5/auff51 om/reeks het midd5 d]      
twaalfde eeuw1 0 ,pisa e5e bijkans      
onafhankelijke republiek1 wi] gebi$ de  
de/ijds veel me] bevolkte en beb\wde    
,m>emma van ,l]ici tot ,piomb9o omvatte4
 ,aan het ho(d van de republiek /ond5   
consuls2 9 #aaij w]d de e]/e pode/      
aange/eld1 nev5s wi5 9 #abed capitani   
del popolo1 volk%o(dmann51 optrad54     

,inmiddels w]d5 de tijd5 voor de fi]e   
republiek /e$s ongun/ig]4 ,ha> ijv] voor
 de zaak des ,keiz]s wikkelde ha> 9     
h]haalde oorlog5 met het snel ontluik5de
 en 9 ma*t to5em5de ,flor5ce2 de        
ond]gang van de dyna/ie d] ,hoh5/auff5  
en het v]lies van de *ri/elijke bezitt+5
 9 het ,oo/5 bra*t5 aan ,pisa's ma*t    
zw>e slag5 toe4 ,9 #abhb b>/te1 t] zake 
van ,s>d9i en ,corsika1 e5 nieuwe oorlog
 met ,g5ua uit1 die voor ,pisa          
all]noodlottig/ afliep3 9 d5 zeeslag bij
 ,mol>a 7#abhd7 w]d de pisaans*e vloot  
geheel v]nield4 ,van dez5 slag kon de   
/ad zi* nooit geheel h]/ell52 van ha>   
vloot b]o(d1 0 zij buit5 /aat ha>       
ov]zees*e bezitt+5 te bes*]m51 die 9    
volg5de oorlog5 voor en na v]lor5 g+54  
,de &]e vij&5 van de zoo lang ov]ma*tige
 koop/ad1 ,lucca1 ,pi/oja1 ,flor5ce1    
,si5a1 ,prato1 ,volt]ra1 haa/t5 zi* van 
de geleg5heid gebruik te mak53 zij      
v]bond5 zi* met ,g5ua1 en ta/t5 ,pisa te
 l& aan1 t]wijl ,g5ua d5 oorlog t] zee  
voortzette4 ,e5e b9n5l&s*e omw5tel+ r$de

 de /ad3 9 #abhe maakte de welfis*e     
p>tij zi* van het gezag mee/] en zoo    
kwam de vr$e met de bondg5oot5 tot /&4  
,het ho(d d] ,welf5 9 ,pisa 0 ,ugol9o   
della ,gh]>desca1 die e*t] re$s 9 #abhh 
door de ,ghibellijn5 w]d omv] geworp5 en
 met twee zijn] zoons d5 hong]dood /i]f4
 ,twee j>5 lat] b>/te op nieuw de oorlog
 met ,lucca1 ,flor5ce en ,g5ua uit1 en  
ook deze oorlog _h voor ,pisa e5 ze]    
ongelukkig5 afloop3 het moe/ ,corsika1  
,s>d9i en e5 deel van zijn gebi$ op het 
va/el& aan ,g5ua af/aan en e5e s*att+   
van hond]d-ze/igduiz5d g\d/ukk5 betal54 
,het glansrijk tijdp]k van ma*t en      
voorspo$ 0 voor ,pisa onh]roepelijk     
voorbij4  ,ma> 9 dat tijdp]k1 wa>9 ,pisa
 op s*i] i$] gebi$ ,g5ua en ,v5eti      
ov]/raalde1 valt de /i*t+ van de drie   
groots*e monum5t51 de ,domk]k1 de       
,s*eeve ,tor5 en de ,doopkapel4--,9 de  
ges*i$5is van de toskaans*e kun/ geeft  
,pisa ha> naam aan de e]/e d] drie      
groote p]iod51 die na d5 ond]gang d]    
klassieke bes*av+ op elk&] zijn gevolgd4

 ,flor5ce is de /ad van de ,r5aissance2 
,si5a v]teg5woordigt het tijdvak d]     
go?iek2 te ,pisa aans*\wt m5 d5         
romaans*5 /ijl 9 al zijn pra*t en       
zuiv]heid4  ,de monum5t51 9 deze p]iode 
door de ,pisan5 ge/i*t1 zijn niet alle5 
de rijk/e1 ma> ook de volmaakt/e van di5
 tijd4 ,de naburige /e5groev5 van       
,s]ravezza1 van ,c>r>a1 van ,massa1     
lev]d5 het fraai/e witte m>m]1 dat m5   
w5s*5 kon4 ,om d5 glans en de s*oonheid 
van deze uitmunt5de edele b\w/( nog te  
bet] te do5 uitkom51 gebruikte m5       
da>nev5s1 9 kun/rijke afwissel+ en      
s*ake]+1 zw>t en gekleurd m>m] van      
all]lei v]we4 ,9- en uitw5dig s*itt]de  
de dom van ,pisa--en s*itt]t t5 deele   
nog--9 de rijk/e kleur5pra*t2 ov]al zijn
 de w&5 +elegd met v]s*ill5de           
m>m]soort51 die geometris*e figur51     
/]r51 cirkels1 driehoek5 vorm54 ,de vlo]
 0 bekle$ met e5 rijk mozaek1 e5e       
navolg+ van de pra*tige oo/]s*e tapijt5 
7deze soort van mozaek is bek5d ond] d5 
naam van opus alex&r9um71 wa>van nu nog 

enkele fragm5t5 ond] d5 koepel ov] zijn4
 ,en met dez5 rijkdom d] mat]ial5       
w$ijv]de de si]lijkheid d] vorm54 ,9    
mee/ alle geb\w5 te ,pisa m]kt m5 e5    
/rev5 op om de v]s*ill5de doel5 d]      
con/ructie go$ te do5 uitkom54 ,de      
muurvakk51 de massieve pijl]s van e5    
vroeg] tijdp]k word5 v]vang5 door e5    
v]nuftig /elsel van arkad5 en rondbog51 
door zuil5 g$rag51 die zi* met          
onb]ispelijke regelmatigheid ontwikkel51
 zond] d5 indruk van e5tonigheid te weeg
 te br5g54 ,deze kun/ is nog /atig en   
ern/ig1 ma> al het plompe en ruwe heeft 
zij afgelegd4  ,wij hebb5 hi] di5 e]/5  
bloeitijd d] middeleeuws*e kun/1 zoo    
treff5d s*oon door ,ta9e geteek5d1 wa>  
hij 9 zijne ,voyage d',italie zegt3 ,e5e
 r5aissance vr de ,r5aissance1 e5e      
twe$e1 bijna zuiv] antieke ontluik+ van 
de antieke bes*av+1 e5 vroeg ontwikkeld 
en voll$ig besef van de gezonde1        
gelukkige s*oonheid1 e5e l5tebloem na e5
 sneeuwlaag van zes eeuw53 zi$a> de     
d5kbeeld5 en uitdrukk+51 die            

onwillekeurig oprijz5 9 d5 gee/ en zwev5
 op de lipp54 ,alles is m>m]1 wit m>m]1 
wa>van de smettelooze blankheid s*itt]5d
 uitkomt teg5 de blauwe lu*t4 ,ov]al    
groote degelijke vorm53 de koepel1 de   
bre$e mur51 de 9 jui/ ev5wi*t geh\d5    
v]diep+51 de /evige grondslag van het   
ronde ( vi]kante geb\w2 ma> deze aan de 
antieke w]eld ontle5de vorm51 zij       
ov]kle$5 ze1 als e5 oude boom/am wa>ov] 
zi* e5 slui] van jeugdig gro5 weeft1 met
 de s*epp+5 van hun eig5 v]nuft1 e5     
reeks van smaakvolle zuiltjes en bog52  
en te v]geefs zoekt ge na> woord51 om de
 oorspronkelijkheid1 de bekor+ van deze 
h]bor5 ar*itektuur na> wa>de te prijz54 
,al spo$ig doet de s*ool van ,pisa ha>  
invlo$ ook na> buit5 geld53 het groot/e 
g$eelte van ,toskane volgde weldra het  
hi] gegev5 voorbeeld4 ,te ,lucca zijn e5
 half dozijn k]k5 niet &]s dan e5e      
h]hal+ van de ar*itektonis*e motiev5 d] 
ka!draal van ,pisa4 ,de ka!dral5 te     
,prato en te ,empoli2 v]s*ill5de k]k5 te
 ,pi/oja2 de ,pieve te ,arezzo2 de      

doopkapel te ,flor5ce1 de k]k van       
,san-,m9iato 9 de nabijheid di] /ad1 de 
,badia van ,fiesole3--al deze k]k51 uit 
de twaalfde eeuw dagteek5de1 zijn 9     
d5zelfd5 /ijl ontworp51 met dit         
ond]s*eid alle5 dat de flor5tijns*e     
kun/5a>s aan hunne monum5t5 me]         
fijnheid1 die van ,pisa me] relief en   
kleur gev54  ,de k5m]k5de eig5s*ap van  
deze geb\w5 is het /rev5 na>            
nauwkeurigheid1 na> regelmaat en        
zuiv]heid2 het v]/& heeft blijkba> d5   
voorrang bov5 de fantazie4 ,9 de go?is*e
 ar*itektuur is jui/ het omgeke]de het  
geval4 ,wij hebb5 te do5 met e5e        
e5igsz9s k\de1 ma> bij uitnem5dheid     
edele kun/1 die ov]al d5 invlo$ v]raadt 
van de antieke modell54 ,bes*\w a&a*tig 
de doopkapel te ,flor5ce3 welk e5       
sob]heid 9 de keus d] middel5 om        
afwissel+ en s*ake]+ te v]krijg56 ,e5   
bes*eid5 pila/]1 ze] sob] inlegw]k3     
zi$a> alles4 ,de toskaans*e ar*itektuur 
/ond to5 ongetwijfeld di*t] bij de      
,r5aissance dan tweehond]d j>5 lat]1    

teg5 het e9de van de vijfti5de eeuw1 na 
,orcagna en vr ,brunellesco4      ,de   
laat/e p]iode van de ges*i$5is van ,pisa
 wordt bijna geheel +5om5 door h>e      
wor/el+ met ,flor5ce en de h]haalde     
veet5 en oorlog5 h>] burg]s ond]l+1 die 
zi* 9 twee p>tij5 split/54 ,deze p>tij5 
s*a>d5 zi* ook hi]1 zij het ook ond]    
eig5 nam51 ond] de bani] d] ,ghibellijn5
 en d] ,welf53 9 d5 grond d] zaak gold  
het m$e te ,pisa m9d] de teg5/ell+      
tuss*5 ,keiz] en ,paus1 dan wel die     
tuss*5 demokratie en ari/okratie4 ,9 d5 
loop d] ve]ti5de eeuw zi5 wij telk5s    
nieuwe ma*!bb]s--tyrann5 z\ de grieks*e 
oudheid h5 hebb5 g5oemd1 de e*te telg5  
d] demokratie1 die zij ov]al en altijd  
voortbr5gt1 optr$51 die zi* van het     
hoog/e gezag mee/] mak51 kort] ( lang]  
tijd rege]5 en met me] ( m9d] geluk de  
vij&5 d] republiek bekamp5 en ha>       
grondgebi$ v]d$ig5 ( zelfs uitbreid54   
,zoo w]d voor e5 poos ,lucca aan de ma*t
 van ,pisa ond]worp52 zoo w]d telk5s en 
telk5s we]1 met afwissel5d5 uitslag1 de 

kamp met ,flor5ce h]vat2 zoo wi/ de     
republiek1 9 de laat/e helft d] ve]ti5de
 eeuw1 ond] de he]s*appij van ,pitro    
,gambacorti1 zelfs teg5ov] d5 ,keiz] h>e
 zelf/&igheid te h&hav54 ,pitro w]d 9   
#acib door zijn vri5d ,giacomo ,appiano 
v]moord2 ,giacomo nam zijne plaats 9 ma>
 /i]f re$s zes j>5 lat]4 ,zijn zoon     
,gh]>do v]ko*t 9 #acii ,pisa met ha>    
gebi$ aan ,giovanni ,galeazzo ,visconti1
 h]tog van ,milaan4 ,de h]tog gaf de /ad
 aan zijn natuurlijk5 zoon ,gabrile1 die
 ha> 9 #adje aan ha> gezwor5 vij&91 aan 
,flor5ce1 v]ko*t4 ,wel /ond5 de         
v]ontwa>digde burg]s op en riep5        
,giovanni ,gambacorti1 e5 neef van      
,pitro1 uit de ball+s*ap t]ug1 om zi*   
aan hun ho(d te /ell52 ma> re$s 9 het   
volg5de ja> moe/ de fi]e /ad1 door hong]
 tot ov]gave g$wong51 zi* aan ,flor5ce  
ond]w]p52 de helft h>] burg]s nam de    
wijk na> eld]s4 ,met bitt]5 wrok droeg  
,pisa het gehate juk de ,flor5tijn52 wel
 mo*t ,lor5zo il ,magnifico1 9 #adgb1   
h>e univ]siteit h]/ell51 de nog altijd  

blo$5de wonde w]d da>door niet g5ez54   
,nauwelijks 0 dan ook1 9 #adid1 de kon+ 
van ,frankrijk1 ,k>el,,viii1 op zijn    
avontuurlijk5 to*t 9 ,toskane v]s*551 ( 
9 ,pisa ontwaakte nog e5maal de oude    
en]gie3 zij kwam 9 op/& teg5 ,flor5ce1  
riep de bes*]m+ des ,kon+s 91 en wi/1   
met behulp van frans*e troep51 9 e5     
blo$ig5 krijg1 h>e onafhankelijkheid en 
ha> vroeg] gebi$ te h]w9n54 ,v]geefs    
beproefde ,flor5ce 9 #adii1 nog e5s 9   
#aejd en nogmaals 9 #aeje1 de           
heldhaftige /ad tot ond]w]p+ te dw+52   
e]/ 9 #aeji moe/ ,pisa1 door hong]      
getei/]d1 zi* w$]om voor ha> ov]ma*tige 
m$$+/] buig54 ,deze geweldige inspann+  
_h h>e laat/e kra*t5 uitgeput2 het oude 
,pisa _h geleefd en s*ikte zi* tot d5   
lang51 zwijg5d5 slaap1 wa>9 wij de      
uitge/orv5 /ad nog h$5 g$ompeld v9d54   
,en nu1 nu wij e5 blik geworp5 hebb5 op 
ha> roemrijk v]l$51 ri*t5 wij nu onze   
s*r$5 na> dat miss*i5 op de geheele     
w]eld ongev5a>de ple91 wa> naa/ elk&]1  
de dom1 de campanile1 de doopkapel en   

het ,campo-,santo /aan1 wa> het oude    
,pisa 9 al zijne on/]felijke glorie voor
 onze oog5 als uit het graf v]rij/4     
,het is e5 onuitsprekelijk g5ot1 na e5e 
lange tuss*5pooze1 w$]om de plaats5 te  
bezoek51 die m5 9 d5 s*oon5 tijd d]     
jeugd heeft bezo*t4 ,neg5 j>5 gel$5 kwam
 ik hi] voor het e]/1 en s$]t di5 tijd  
heb ik ,pisa niet we]gezi54 ,de         
indrukk51 die ik de/ijds ontv+1 w>5 zoo 
lev5dig en diep1 dat zij nu1 bij het    
w$]zi51 aan/onds met volle kra*t w$]    
ontwak54 ,het 0 op het fee/ van         
,all]heilig54 ,nog hoor ik de zw>e1     
ern/ige1 welluid5de /em van de groote   
klok 9 d5 campanile1 met korte          
tuss*5pooz51 van d5 morg5 tot d5 avond  
we]galm5de ov] de /ille /ad2 nog        
we]kl9kt 9 mijne oor5 het he]lijk       
koorgezang 9 de ka!draal met begeleid+  
van orgel en /rijk9/rum5t54 ,die h]9n]+ 
is voor mij onafs*eidelijk van het      
,domple91 dat da>door als met e5 hoog]  
lev5 wordt bezield en mij e5 oude       
bek5de1 e5 geliefde vri5d is1 di5 ik na 

e5e lange s*eid+ met innige blijds*ap   
w$]zie4  ,nog e5e &]e1 zij het ook      
ern/ig] h]9n]+ knoopt zi* aan dat e]/e  
bezoek4 ,nauwelijks _h ik het ple9      
betr$51 ( e5sklaps zag ik voor mij e5e  
spooka*tige g$aante1 gehuld 9 e5e tot op
 de voet5 afhang5de donk]blauwe pij1 om 
de heup5 met e5 t\w va/gesno]d1 en het  
ho(d b$ekt met e5 groot5 kap van        
dezelfde kleur1 wa>9 sle*ts twee gat5   
w>5 aangebra*t voor de oog54 ,ik de9sde 
v]s*rikt t]ug1 me55de e5 misdadig] voor 
mij te hebb51 wi5 m5 het drag5 van dit  
boetekle$ _h opgelegd2 ( wel e5         
ongelukkig5 lijd] aan e5e ( &]e         
afs*uwelijke kwaal1 die zi*1 ev5 als de 
melaats*5 9 de middeleeuw51 voor i$]s   
oog5 v]b]g5 moe/4 ,de geheimz9nige      
g$aante hield mij e5e bus voor1 en sprak
 met za*te klag5de /em3 p] i pov]i      
inc>c]ati 7voor de arme gevang5574 ,ik  
(f]de mijn p5n9kske en spo$de mij voort4
 ,lat] v]nam ik1 dat dit ko/uum de      
voorges*rev5 kle$]dra*t is van de l$5 d]
 9 v]s*ill5de /$5 van ,itali be/a&e     

liefdadige bro$]s*app51 als zij 9 deze  
hunne b$i5+ w]kzaam zijn4 ,te ,flor5ce1 
bij voorbeeld1 v]s*ijn5 de bro$]s van de
 ,mis]icordia1 die all5 tot de          
aanzi5lijk/e ari/okratis*e familin      
behoor51 /e$s 9 dit somb]e ko/uum1      
wanne] zij hun liefdew]k1 dat niet enkel
 het inzamel5 van aalmoez51 ma> ook de  
v]zorg+ van behoeftig51 de v]pleg+ van  
arme krank5 en het begrav5 van dood5    
omvat1 v]ri*t54      ,de dom en de      
monum5t5 die hem omr+5 ligg5 aan het    
uite9de d] /ad1 9 e5 a*t]buurt1 vlak    
teg5 de wall5 van de ,porta ,nuova4 ,dit
 is e5e afwijk+ van d5 regel1 wa>van ik 
mij ge5 twe$e voorbeeld kan h]9n]54     
,ov]al eld]s v]rij/ de ka!draal 9 het   
midd5 d] /ad1 wa>van zij ook ind]daad   
het lev5d middelpunt1 het h>t is1 van   
wa> lev5 en beziel+ uitgaat2 om ha> he5 
groepe]5 zi* de /rat5 en wijk51 die ha> 
gr5z5 /e$s v]d] uitbreid51 ma> to* imm] 
met ha>1 de e]wa>dige mo$]k]k1 v]bond5  
blijv54 ,m5 z\ kunn5 me55 dat de        
zond]l+e plaats+1 wa>op wij het oog     

hebb51 het gevolg is van lat]e v]&]+5 9 
de topografie d] /ad1 ma> dit is niet   
het geval4 ,9 #aaee1 to5 de /ad met mur5
 w]d omr+d1 liep de muur re$s langs de  
ka!draal3 wel e5 bewijs dat deze ook to5
 9 e5e buit5wijk /ond4  ,deze           
wond]lijke1 onv]kla>b>e afzond]+1 die   
soort van uitbann+1 heeft er ze] zek]   
me] dan iets &]s toe bijg$rag5 om ,pisa 
di5 /empel 9 te drukk5 van e5zaamheid en
 v]lat5heid1 dat voorkom5 e5] afge/orv5 
/ad te gev51 dat aan/onds i$] vreemdel+ 
treft4 ,ma> als wij ons tot het ,domple9
 zelf bepal51 dan moet5 wij bek5n51 dat 
jui/ die afzond]+1 die afwezigheid van  
alle beweg+ en g]u*t1 die indrukwekk5de 
/ilte en ru/ ge5 g]+ a&eel hebb5 9 d5   
ma*tig51 onuitsprekelijk5 indruk1 di5   
dit ple9 maakt4 ,aan de gr5s e5] /ad van
 bijna d]tigduiz5d inwon]s1 g5iet m5 hi]
 al de zaligh$5 d] onge/oorde e5zaamheid
 en kan m5 aan zijn g$a*t5 en droom5 d5 
vrij5 teugel lat51 zond] voor h9d]lijke 
afleid+ te moet5 vreez54  ,de ,piazza   
del ,duomo vormt e5 groot5 onregelmatig5

 re*?oek en is met grasp]k5 v]si]d4     
,wanne] m5 van de /ad komt1 heeft m5    
re*ts d5 campanile1 9 het midd5 de      
ka!draal1 l9ks de doopkapel2 voorts1    
da>a*t] het ,campo-,santo1 en e9delijk  
op d5 a*t]grond d5 gekanteeld5 muur1    
wa>ov] u de friss*e buit5lu*t teg5waait4
 ,ge5 enkel huis1 ge5 boom zelfs leidt  
uwe a&a*t af van de drie ontzaglijke    
monum5t51 die da> naa/ elk&] /aan1 en   
ha> geheel 9 beslag nem54 ,die monum5t51
 gans* en al opgetrokk5 van pra*tige    
blokk5 wit m>m]1 door d5 tijd met e5e   
rijke en w>me gele t9t ov]tog51 teek55  
zi* met v]rass5de s*]pte van omtrekk5 en
 kra*tig relief af teg5 d5 blauw5       
a*t]grond d] b]g51 die 9 de v]te bov5 de
 mur5 uit/ek51 en teg5 d5 held] blauw5  
hemel4 ,de aanblik is zoo aangrijp5d1   
zoo ov]weldig5d1 dat zelfs mod]ne to]i/5
 da>door onwillekeurig word5 getr(f5 en 
zi* miss*i51 t] wille van dit           
onv]gelijkelijk s*\wspel1 e5 opon?\d    
tuss*5 twee tre95 v]gunn54    ,,ii   ,de
 /i*t+ van d5 dom1 de primaziale1 zoo   

als m5 te ,pisa zegt1 valt sam5 met e5  
d] roemrijk/e wap5feit5 van de oude     
republiek3 vad]l&sliefde _h aan dit     
groots*e w]k miss*i5 ev5veel a&eel als  
vrome godsdi5/z94 ,tr\w5s1 wat s*oon]   
si]aad1 wat nobel] monum5t voor de      
geliefde vad]/ad1 dan e5 tempel t] e]e  
van di5 ,god1 aan wi5s zeg5 zi* all5 9  
de e]/e plaats dank s*uldig wi/5 voor   
i$]e glorie1 voor elk5 voorspo$ en alle 
go$e gav54--,het 0 9 #ajfc3 de ,pisan5  
hadd5 e5e s*itt]5de ov]w9n+ behaald op  
de ,s>race55 te ,pal]mo2 zij w>5 de hav5
 b9n5g$rong5 en hadd5 zi* mee/] gemaakt 
van zes groote rijk belad5 s*ep52 vijf  
da>van w]d5 aan de vlamm5 prijs gegev52 
het zesde w]d v]ko*t en met de opbr5g/  
da>van w]d51 volg5s e5e inscriptie op d5
 dom1 de ko/5 voor d5 b\w van het       
heiligdom be/r$54  ,de nieuwe ka!draal  
z\ v]rijz5 op de plek1 wa>op e5e        
basiliek uit de vi]de eeuw1 de          
,santa-,rep>ata 9 ,palude1 /ond1 die    
zelve de plaats _h +5om5 van bad51 door 
,keiz] ,hadrianus geb\wd4 ,de mo]assige 

ge/eldheid van het t]re9 re*tva>digt t5 
volle d5 bijnaam 9 ,palude2 zij is ook  
de r$5 van de h]haalde zett+5 (         
v]zakk+51 zo[el van de k]k als van d5   
campanile4  ,de naam van d5 b\wmee/]    
,bus*etto is door e5 geheimz9nig5 nimbus
 omgev54 ,m5 weet niet van wa> hij      
geboortig 02 sommig5 bew]5 dat hij e5   
,griek van geboorte 04 ,is dit w]kelijk 
het geval1 dan z\ de oud/e s*ool van    
,pisa e5e do*t] zijn van die van        
,byzantium4 ,en wa>om ook niet8 ,riep   
niet de abt ,desid]ius1 jui/ 9 di5zelfd5
 tijd1 de hulp 9 van byzantijns*e       
kun/5a>s om de /udie d] kun/ 9 zijn     
kloo/] van ,monte-,cass9o te            
reorganise]58 ,wat hi]van zij1 na> het  
s*ijnt heeft ,bus*etto m]kwa>dige proev5
 van te*nis*e va>digheid gegev51 die    
zijne tijdg5oot5 met bewond]+ v]vuld5 en
 hem d5 bijnaam v]wi]v5 van d5 ,da$alus 
zijn] eeuw4  ,zoo als ik zeide1 w]d met 
d5 b\w van d5 dom 9 #ajfc e5 aanvang    
gemaakt2 het w]k w]d met buit5gewon5    
spo$ voortgezet4 ,indi5 het ,bus*etto al

 niet v]gund 0 de laat/e h& aan d5      
arbeid te legg51 dan 0 die to* bij zijn 
dood zoo v] gevord]d1 dat zijn le]l+    
,ra9aldus di5 9 kort5 tijd t5 e9de kon  
br5g53 het kolossale geb\w w]d 9 #aajj  
voltooid1 b9n5 de ve]tig j>5 alzoo na   
het legg5 van d5 e]/5 /e54 ,de (ficieele
 inwijd+ _h e*t] e]/ 9 #aaah plaats1 9  
teg5woordigheid van ,paus ,gelasius,,ii4
  ,de dom van ,pisa heeft de g$aante van
 e5 latijns* kruis2 hij is v]deeld 9    
vijf s*ep51 met v5/]looz5 koepel bov5   
het kruispunt van het transept4 ,de     
l5gte b$raagt ongeve] vijf-en-neg5tig   
el1 de bre$te twee-en-d]tig en e5 halve 
el1 de hoogte van het midd5s*ip iets me]
 dan drie-en-d]tig el4 ,de voorgevel is 
9 vijf v]diep+5 v]deeld1 die door       
a*t-en-vijftig zuil5 word5 g$rag52 de   
b5$5/e v]diep+ wordt gevormd door zev5  
bl9de booggewelv51 9 drie wa>van deur5  
zijn aangebra*t2 de &]e1 die als het w>e
 twee frontons bov5 elk&] vorm51 be/aan 
uit e5e reeks rondbog52 op zuiltjes     
ru/5de4 ,de zijgevels van het geb\w zijn

 op dezelfde wijze met bl9de bog5       
v]si]d2 alle5 de bov5v]diep+5 hebb5     
kle9e1 deels getrali$e v5/]s4--,dat m5  
bij d5 b\w ruims*oots van antieke       
mat]ial5 gebruik heeft gemaakt1 valt    
vooral 9 de apsis duidelijk 9 het oog4  
,e5e m5igte zuil51 van porfi]1 van      
graniet1 van numidis* m>m]1 sommig5     
glad1 &]5 gekannele]d ( g$raaid1 zijn   
ongetwijfeld uit rome9s*e geb\w5        
afkom/ig4 ,m5 heeft zelfs niet de moeite
 g5om5 om ze voor de nieuwe be/emm+     
paskla> te mak51 ( de kapiteel51 die    
zelfs 9 afmet+ v]s*ill51 te v]vang52    
kor9?is*e en ionis*e nem5 hi] bro$]lijk 
hunne plaats 9 naa/ komposietkapiteel54 
,voorwa>1 wel mag van de /e55 van d5 dom
 te ,pisa gezegd word51 dat zij sprek53 
zij hebb5 ons e5e ges*i$5is te v]hal5   
van tw9tig eeuw54 ,hi] ziet ge e5e      
rome9s*e inscriptie1 wa>van de lett]s t5
 ond]/e bov5 /aan2 da>1 aan d5          
voorgevel1 de s>kophaag wa>9 ,bus*etto  
ru/2 op e5e zuil 9 de k]k het woord     
,ugol9us1 9 fraaie middeleeuws*e        

lett]teek5s en voorafgegaan door e5     
kruis2 aan d5 +ang van het koor1 t]     
re*t]h&1 e5 ops*rift1 v]meld5de dat 9   
#ahaj de s>kophaag van de grav9         
,beatrix1 de mo$] van de b]oemde grav9  
,ma?ilde1 na> het ,campo-,santo is      
ov]gebra*t2 da>bov5 het e]wa>dige       
grafs*rift van de grav9 zelve2 e5ige    
s*r$5 v]d]1 9 gekleurde lett]s1 die     
ondubbelz9nige inscriptie1 door e5 ( &]5
 hee?o(dig5 ,culturkmpf] op de gewijde  
w&5 gegrift3 ,non vogliamo i ,gesuiti   
7wij will5 ge5 ,jezuet574 ,( liev] dat  
/ond er e5maal3 want--na> e*t           
italiaans*e mani]6--m5 heeft het        
ops*rift 9 ho(dzaak lat5 /aan1 ma> alle5
 het woordje non uitgewis*t1 zoodat de  
z9 nu jui/ is omgeke]d6  ,het inw5dige  
van d5 dom is arm aan beeldw]k1 vooral  
aan /&beeld54 ,na> het s*ijnt1 0 deze   
wijze van v]si]+1 9 de oog5 d] ern/ige  
romaans*e ar*itekt51 te ijdel en te     
w]elds*4 ,alle5 de voorgevel maakt d5   
indruk van pra*t en rijkdom4 ,de twee   
pra*tige kolomm5 met gebeeldh\wde s*a*t5

 t] w$]zijde van d5 ho(d+ang2 de ligg5de
 leeuw5 op die zuil52 de +elegde figur5 
van gekleurd m>m]2 de vijf /&beeld5 uit 
de s*ool van ,giovanni ,pisano 7de      
,madonna en  vi] heilig57 aan de hoek5  
en op de spits van de bov5v]diep+52 de  
mod]ne mozaek5 9 de lunett51 zij all5   
bewijz5 dat beeldh\w]s en mozaekw]k]s   
ge5 moeite hebb5 ontzi51 om al?ans dit  
deel van het geb\w wa>diglijk te tooi54 
,vroeg] prijkte de voorgevel bov5di5 met
 e5 aantal s>kophag5 en antieke         
beeldw]k52 ma> deze monum5t5 zijn s$]t  
lang na> het ,campo-,santo ov]gebra*t4  
,alle5 de s>kophaag1 wa>9 het /(felijk  
ov]s*ot van d5 b\wmee/] d] ka!draal1    
,bus*etto1 ru/ is a*t] geblev52 m5 ziet 
hem nabij de l9k]deur 9 d5 muur         
gemetseld4  ,het voornaam/e si]aad van  
d5 voorgevel zijn de drie bronz5 deur51 
door d5 b]oemd5 kun/5a> ,giovanni da    
,bologna--eig5lijk ,jean ,bologne van   
,d\ai--v]va>digd1 t] v]vang+ van de     
vroeg]e deur51 het w]k van ,bonanno van 
,pisa1 die 9 #aeif door br& w]d5        

v]nield4 ,deze kolossale arbeid 7de     
middel/e deur is bijna zev5 ell5 hoog en
 om/reeks drie-en-e5-halve el bre$7 w]d 
9 we9ige j>5 voltooid1 dank zij de hulp 
van talrijke m$ew]k]s1 wa>ond] wel met  
"n mog5 g5oemd word53 ,pi]re            
,fran*eville1 ,pietro ,tacca en ,antonio
 ,sus9i1 drie van de mee/ geliefde      
le]l+5 van ,jean ,bologne2 voorts ,fra  
,dom5ico ,portigiani1 de bekwame giet]1 
die re$s h]haaldelijk ond] leid+ van d5 
mee/] gew]kt _h2 ,angelo ,s]rano en zijn
 neef ,zanobi ,orazio ,moc*i1 ,giovanni 
,b&9i van ,ca/ello en ,gregorio ,pagani4
 ,de deur5 ko/t5 a*tduiz5d-ze%ond]d-e5  
scudi1 dat is1 na> de wa>de van di5 tijd
 b]ek5d1 om/reeks tw9tigduiz5d guld51   
,zoo ru/eloos ijv]ig w]kte de oude      
frans*e mee/]1 dat de drie deur5 re$s 9 
#afjc h>e plaats kond5 innem54 ,de deur5
 van ,ghib]ti hadd5 a*t- ( ti5maal me]  
tijd gevord]d3 da> is dan ook e5 ze]    
m]kba> v]s*il van uitvo]+ tuss*5 de     
beide w]k54  ,de drie deur5 zijn 9      
tw9tig vakk5 v]deeld1 wa>op het lev5 van

 de ,madonna en dat van d5 ,heil& 9     
tafreel5 is voorge/eld4 ,het is niet    
moeilijk te rad51 welk voorbeeld d5     
kun/5a> voor d5 gee/ heeft ge/aan ( hem 
is aangewez53 ge5 &] namelijk dan       
diezelfde deur5 van de doopkapel te     
,flor5ce1 wa>op ik zoo ev5 doelde4 ,ma> 
wat heeft1 9 de s$]t v]loop5 hond]d j>51
 het v]val d] kun/ snelle vord]+5       
gemaakt6 ,het 0 wel e5e groote          
onvoorzi*tigheid van ,jean ,bologne1 om 
zo[el door de geheele ordonnantie als   
door de details van zijn w]k1 telk5s de 
h]9n]+ op te roep5 aan de mee/]lijke    
s*epp+ van ,ghib]ti4 ,laat ons1 bij     
voorbeeld1 de omlij/+ d] vakk5 e5s      
bezi54 ,hi] is de navolg+ onloo*5ba>3   
wij zi5 er olijf- en eik5blad]51        
druiv5tross51 bon51 roz51 tomat51       
slakk51 e5 uil1 e5 eekhor5tje1 padd51   
twee hag$iss5 wa>van de e5e de &]e bijt1
 twee dogg5 die elk&] aanblaff51 e5     
rh9oc]os1 e5 h]t1 voorts vaz51 wa>uit   
roz5 ops*iet53 jui/ als gevoelde de eeuw
 van ,jean ,bologne voor de natuur nog  

dezelfde vurige en e]bi$ige liefde en   
v]e]+ als de groote kun/5a>s d] ve]ti5de
 eeuw4 ,ma> die bloem51 die vru*t51 die 
di]5 zijn wel met groote va>digheid1 met
 zek]e *ic gemaakt1 do* niet ern/ig en  
met opre*te toewijd+ be/ude]d2 zij zijn 
als 9 d5 bl9de saamgebra*t1 zond] a*t te
 gev5 op ry?mis*e wett51 zond] smaak en 
ov]leg4 ,gij kunt de h&igheid van d5    
kun/5a> bewond]51 ma> v]d] mak5 deze    
vlu*tige improvisatin ge5 indruk4       
,bes*\w5 wij de tafreel5 zelv51 dan do5 
zi* de leemt5 9 de opvo$+ van ,jean     
,bologne 9 volle kra*t gevoel54 ,de     
ma*tige kun/5a> ontplooit e]/ dan al    
zijn tal5t als hij /&beeld5 en vrije    
groep5 mag s*epp52 voor het bas-relief  
ontbreekt het hem aan de kalmte1 de     
sob]heid1 de ev5maat1 to* zoo           
noodzakelijk bij e5 kun/w]k1 dat altijd 
e5e m9 ( me] ond]ges*ikte plaats moet   
innem5 9 e5 ar*itektonis* geheel4 ,ge   
v9dt bij hem ge5 spoor van die h>monis*e
 afwissel+ tuss*5 rond+ en holte1 die e5
 wet 0 voor de beeldh\w]s d] oudheid en 

d] e]/e ,r5aissance2 nu e5s zijn zijne  
figur5 als teg5 d5 a*t]t]grond          
va/geplakt2 dan we]1 sle*ts door e5     
bronz5 kram ( b& met d5 a*t]grond       
v]bond51 hebb5 zij de volle rond+ van   
vrije beeldw]k54--,dit neemt niet weg1  
dat de kompositin van de middel/e deur1 
de e5ige die ind]daad ,jean ,bologne    
wa>dig is--de twee &]5 zijn van veel    
m9d] beteek5is en blijkba> het w]k van  
le]l+52--getuig5 van groote bekwaamheid 
en zelfs van gevoel en beziel+2 sommige 
tafreel5 munt5 uit door /\!id van v9d+1 
onb]ispelijke zuiv]heid van teek5+ en   
dramatis*e kra*t4  ,e5e &]e bronz5 deur 
van hooge oudheid1 zij het dan ook niet 
van hooge kun/wa>de1 v]si]t d5 arm van  
het transept aan de zijde van d5 s*eev5 
tor54 ,volg5s het gevoel5 van v]s*ill5de
 ar*eolog51 z\ zij het w]k zijn van     
,bonannus civis ,pisanus1 die 9 #aacf de
 geheel met deze ov]e5kom5de deur van d5
 dom van ,monreale v]va>digde1 en die   
ook de mak] 0 van de 9 #aeif v]nielde   
deur5 9 d5 voorgevel van de ka!draal te 

,pisa4 ,dit w]k draagt nog volkom5 d5   
/empel d] b>ba>s*heid1 zond] e5ig begrip
 van ordonnantie1 zond] e5ige k5nis van 
vorm ( uitdrukk+4 ,zooze] ontbreekt alle
 besef van proportie1 dat de geb\w5 soms
 kle9] zijn dan de p]son52 da>5teg5 zijn
 9 het tafreel van d5 ,into*t 9         
,j]uzalem1 met het ops*rift ,dies       
palm>um1 de m5s*5 kle9] dan de blad]5   
van d5 boom1 wa>9 zij zitt54--,e5       
l&g5oot van ,bonannus1 ,&rea da ,pisa1  
zal 9 de ve]ti5de eeuw1 met de bronz5   
deur5 van de doopkapel te ,flor5ce het  
bewijs lev]51 hoe m5 met ev5 e5v\dige   
hulpmiddel5 en nog me] sob]heid1 de     
zuiv]/e en treff5d/e w]k5 kan s*epp54   
,dit 0 ind]daad voor de s*ool van ,pisa 
de s*itt]5d/e we]wraak4      ,tr$5 wij  
?ans d5 dom b9n54 ,de e]/e indruk is die
 van gr5z5looze1 ov]weldig5de bewond]+2 
sle*ts drie &]e k]k5 9 geheel ,itali    
v]toon5 zulk e5 rijkdom en /atige pra*t3
 de ,san-,m>co te ,v5eti1 de ka!draal te
 ,si5a en de basiliek van               
,san-,paolo-buit5-de-mur5 te ,rome4 ,9  

de e]/e plaats treft u de ko/ba>heid d] 
gebruikte mat]ial51 de vi]-en-tw9tig    
reusa*tige monoli?zuil5 van het         
midd5s*ip en de talrijke &]e zuil5 van  
m>m] ( graniet1 ov]al door het geb\w    
v]spreid2 voorts de s*ild]a*tige        
afwissel+ van wit en zw>t m>m]2 dan de  
zuiv]heid en degelijkheid d]            
ordonnancie1 de ruime afmet+5--het      
transept alle5 is bijna zoo groot als   
e5e basiliek2--e9delijk de glo$ en de   
h>monie d] kleur51 nog v]hoogd door het 
geheimz9nig1 maje/ueus halfdonk]1 de    
my/is*e s*em]+1 die zoo uitnem5d bij het
 k>akt] van d5 tempel voegt4 ,de me] dan
 hond]d v5/]s1 wa>door de dom zijn li*t 
ontvangt1 zijn kle91 ze] hoog geplaat/  
en t5 deele bes*ild]d4 ,de zuil5 word5  
afgewisseld door die bl9de bog51 wa>van 
de pisaans*e s*ool zoo ga>ne gebruik    
maakt2 deze bog5 mak5 te me] effekt door
 de teg5/ell+ met de pra*tige zold]+ van
 v]guld h\t met blauwe vakk51 v]si]d met
 roz51 *]ubijn5 en het wap5 van de      
,m$ici4  ,het is niet me] dan           

pli*tmatig1 de volle a&a*t te wijd5 aan 
de ar*itektonis*e s*oonh$5 van d5 dom te
 ,pisa1 want da>9 be/aat zoo niet de    
e5ige1 dan to* zek] de voornaam/e       
aantrekkelijkheid van deze ka!draal4    
,dit kan ook moeilijk &]s 9 e5e /ad1    
wa>van het gee/elijk lev51 jui/ bij d5  
opgang d] ,r5aissance1 ond] het         
flor5tijns*e juk gebrok5 en v]nietigd   
w]d4 ,de oude pisaans*e basiliek geeft  
ons niet1 gelijk de mee/e &]e toskaans*e
 monum5t51 als het w>e e5 kort begrip   
van de v]s*ill5de /ijl51 die elk&] s$]t 
de middeleeuw5 zijn opgevolgd1 e5e      
lev5de en s*ild]a*tige /aalka>t van     
kun/s*epp+51 die elk d5 /empel e5]      
bijzond]e p]iode drag54 ,de ve]ti5de en 
de beide volg5de eeuw5 zijn hi] t]      
nauw]nood v]teg5woordigd door e5 enkel  
fragm5t>is* w]k4 ,voor d5 ar*eoloog is  
zulk e5e betrekkelijke e5heid e5        
buit5kansje3 de kun/5a> kan zi*         
moeilijk] met ha> v]zo554  ,bij gebreke 
van /&beeld5 en freskoos van d5zelfd5   
oud]dom als de ka!draal1 dat wil zegg51 

uit de laat/e j>5 d] elfde ( de e]/e d] 
twaalfde eeuw1 v9dt m5 al?ans 9 d5 dom  
e5 fragm5t van e5 m]kwa>dig w]k van de  
twe$e pisaans*e s*ool1 van die s*ool1   
tot wi] s*itt]5d/e v]teg5woordig]s 9 het
 laat/ d] d]ti5de en 9 het beg9 d]      
ve]ti5de eeuw1 ,nicolo en ,giovanni     
,pisano behoord54 ,ik b$oel de twee     
leeuw51 die de zuil5 drag5 wa>op de     
preek/oel ru/4 ,deze twee pra*tige      
beeld51 vol lev5 en beweg+1 zijn        
afkom/ig van d5 oud5 preek/oel1 die bij 
d5 br& 9 #aeif w]d v]nield4 ,wat er v]d]
 van dit monum5t is ov]geblev51 zull5   
wij 9 het ,campo-,santo t]ugv9d54  ,de  
mozaek 9 het koor1 ,*ri/us tron5de      
tuss*5 de ,madonna en ,s9t-,jan d5      
,evangeli/1 vo]t ons na> hetzelfde      
tijdp]k1 het e9d van de d]ti5de en het  
beg9 van de ve]ti5de eeuw1 t]ug2 ma> dit
 is dan ook het e5ige punt van ov]e5kom/
 tuss*5 dit kun/w]k en de s*ool van     
,giovanni ,pisano2 na> d5 /ijl en de    
/ijve1 mag]e figur5 te oordeel51 z\ m5  
deze mozaek voor e5e eeuw oud] h\d54    

,to* hebb5 wij hi] het w]k van e5       
b]oemd5 mee/]1 en wel van niem& m9d] dan
 ,cimabue1 d5 le]mee/] van ,giotto4 ,9  
#acjj ( #acja begonn51 bleef het w]k    
/ek5 door d5 dood des kun/5a>s2 e5      
s*ild]1 met "n ,vic9us1 voltooide de    
mozaek 9 #acba4 ,het is e5e kolossale   
compositie1 ma> die ge5 aanspraak op    
s*oonheid kan mak52 zij /aat nog zoo go$
 als geheel ond] d5 invlo$ d] lat]e     
byzantijns*e s*ool4  ,de &]e kun/w]k5   
behoor5 voor het me]5deel tot tijdp]k51 
die eig5lijk ge5 re*t kunn5 do5 geld5 op
 onze a&a*t en belang/ell+4  ,wij zull5 
ons niet oph\d5 bij de twaalf zijalt>51 
voor het me]5deel door ,/aggio ,/aggi   
v]va>digd4 ,de bes*rijv+ d] s*ild]ij5   
van e5 ,orazio ,rim9aldi1 e5 ,giovanni  
,/efano ,m>uscelli1 e5 ,cosimo          
,gamb]ucci en nog e5 pa> &]5 van dat    
gehalte1 kunn5 wij g]u/ ov]slaan3 te me]
 wijl1 twee /app5 v]d]1 9 het           
,campo-,santo zoo vele mee/]/ukk5 ons   
wa*t54 ,to* is ook de g\d5 eeuw d]      
s*ild]kun/ 9 d5 dom van ,pisa door drie 

uitnem5de w]k5 v]teg5woordigd3 ,abrahams
 (f]&e van ,giovanni ,antonio ,bazzi1   
bijg5aamd ,sodoma2 ,s9te-,m>g>e?a en    
,s9te-,ca?>9a van ,&rea del ,s>to4      
,sodoma is e5 mee/] van d5 e]/5 rang1   
di5 m5 alle5 9 ,toskane na> wa>de kan   
le]5 s*att5 en lief krijg54 ,pisa bezit 
van hem sle*ts e5 enkel mee/]/uk1 e5    
s*ild]ij op doek1 en moet dus v]re      
ond]do5 voor ,si5a en ,monte ,oliveto   
,maggiore met hun he]lijke freskoos2 ma>
 ,abrahams (f]&e is e5 juweel1 wa>dig op
 e5e lijn ge/eld te word5 met de be/e   
w]k5 van ,correggio en ,titiaan4        
,abraham1 met ontbloote be551 het lijf  
bekle$ met e5e korte tuniek van het     
s*oon/e blauw en e5 golv5d5 rood5       
mantel1 met e5 lang afhang5d5 ba>d1 e5  
hoog voorho(d1 de oog5 t5 hemel gehev51 
heft met sprek5d ziel vol geba> het mes 
op2 voor hem ligt ,isaak geknield1      
geheel naakt1 sidd]5d1 met de arm5 ov]  
de bor/ gev\w51 t] sluiks na> zijn vad] 
opzi5de2 9 de lu*t1 de engel g]e$ om de 
voltrekk+ d] ontzett5de daad te /uit52  

op d5 a*t]grond e5 groep boom53 zi$a> de
 compositie4  ,alles is ev5             
bewond]5swa>dig 9 dit groots*e /uk3 de  
sob]heid d] kompositie en de dramatis*e 
kra*t niet m9d] dan de onb]ispelijke    
teek5+ en de naeveteit d] uitdrukk+1 (  
het rijke h>monis*e koloriet3 hoe       
uitmunt5d pa/ dat held]e blauw van de   
tuniek bij di5 rood5 mantel en de fijne 
c>natie van het li*aam van ,isaak4--,dit
 mee/]/uk heeft1 9 het beg9 dez] eeuw1  
e5ig5 tijd e5 si]aad uitgemaakt van d5  
,l\vre1 ma> h]nam 9 #ahae zijne oude    
plaats 9 d5 dom van ,pisa4  ,twee       
kniel5de heilig51 ,s9te-,m>g>e?a en     
,s9te-,ca?>9a1 beid5 van ,&rea del      
,s>to1 kunn51 wat bevalligheid van      
teek5+ en betoov]+ van koloriet aangaat1
 t5 volle met de s*epp+ van ,sodoma     
w$ijv]54 ,tr\w5s1 ond] al de tijdg5oot5 
van ,sodoma is er ge51 wi5s tal5t zoo   
veel ov]e5kom/ met het zijne heeft als  
,&rea del ,s>to2 ma> to* hoop ik dat m5 
mij niet van onre*tva>digheid zal       
bes*uldig5 als ik zeg1 dat zijn ietwat  

banale /ijl nooit de s\v]e9e di/9ctie1  
de onv]gelijkelijke gratie b]eikt van   
zijn lomb>dijs*5 m$$+]4 ,twee &]e       
s*ild]ij5 van ,&rea del ,s>to1          
,s9t-,petrus en ,s9t-,jan ,bapti/a1     
kunn5 de v]gelijk+ niet door/aan met de 
beide heilige vr\w51 die e5e bijkans    
onw$]/aanb>e bekor+ uitoef554  ,de      
beeldh\wkun/ van de ,r5aissance is hi]  
vooral v]teg5woordigd door de bronz5 van
 ,jean ,bologne3 e5 beeldje van ,*ri/us 
en e5 van ,johannes d5 ,doop]1 op de    
wijwat]komm5 geplaat/1 zijn 9 #afjb1 na>
 modell5 van d5 mee/]1 gegot5 door      
,palma da ,massa3 zij zijn dus uit      
d5zelfd5 tijd als de deur5 van de       
ka!draal4 ,het bronz5 crucifix van het  
hoogalta> is van het volg5de ja>1 #afjc1
 en e5 van de b]oemd/e w]k5 van d5      
laat/5 groot5 beeldh\w] d] ,r5aissance4 
,het ho(d van d5 ,heil& is op de bor/   
gezonk52 de oog5 zijn geslot52 het      
li*aam s*ijnt ond] zijn eig5 zwa>te te  
bezwijk54 ,het is het laat/e oog5blik   
van d5 dood/rijd2 ma>1 heeft e5 frans*  

s*rijv] zoo jui/ gezegd1 m5 gevoelt dat 
het de dood/rijd is van e5 ,god4 ,ge5   
spoor van /uiptrekk+1 ge5e sam5trekk+ d]
 spi]54 ,de alles behe]s*5de indruk is  
die van kalmte en ov]gave4  ,e5 &]      
kun//uk van brons1 de groote1 van het   
gewelf afhang5de li*tkroon1 dankt zijne 
v]ma>dheid m9d] aan zijne eig5e         
kun/wa>de1 dan aan de bijzond]heid dat  
,galilei door de beweg+5 van die kroon  
w]d opgewekt om de wett5 van de         
sl+]beweg+ te be/ude]54 ,to* is die     
kroon e5 smaakvol /uk w]k1 dat zijn     
v]va>dig]1 ,v9c5zo ,poss5te van ,pisa1  
de groot/e e] a&oet2 volg5s de ov]lev]+ 
z\ de li*tkroon 9 #aehg gemaakt zijn4   
,sle*ts 9 het voorbijgaan en            
wel/aan%alve maak ik meld+ van het      
v]ma>de zilv]5 alta>1 9 #afib door      
,seba/iano ,tambur9i van ,pisa          
v]va>digd3 dit is e5 van die plompe en  
ziellooze d+51 die lang5 tijd de        
bewond]+ van de to]i/5 hebb5 uitgemaakt1
 ma> die door e5e bet] +eli*te en       
ontwikkelde kritiek zond] v]s*oon+ word5

 t]uggebra*t tot hunne w>e plaats1 ze]  
v]re b5$5 de gewro*t5 van de kun/ d]    
middeleeuw5 en d] ,r5aissance1 de e5ige 
die 9 wa>heid leeft4    ,,iii   ,e5ige  
s*r$5 van d5 dom /aat de doopkapel1 e5  
niet m9d] indrukwekk5d monum5t1 9       
d5zelfd5 /ijl ontworp51 hoewel het      
bijkans e5e eeuw jong] is4  ,met d5 b\w 
van de doopkapel w]d 9 #aaec e5 aanvang 
gemaakt door d5 pisaans*5 ar*itekt      
,diotisalvi1 die met de w]k5 zooveel    
spo$ liet mak51 dat re$s na drie j>5 de 
b5$5v]diep+ voltooid 04 ,met de v]d]e   
voltooi+ g+ het m9d] voorspo$ig2 door   
gebrek aan geld 0 m5 g5oodzaakt het w]k 
te /ak51 dat e]/ 9 #abgh1 alzoo e5e eeuw
 lat]1 voltooid w]d4  ,de doopkapel is  
e5e rotonde met drie v]diep+52 de ond]/e
 be/aat uit tw9tig 9 d5 muur gevatte    
zuil51 wa>op bl9de bog5 ru/52 de da>op  
volg5de uit ze/ig kolomm51 aan d5 top   
v]si]d met e5 m5s*5ho(d2 de bov5/e uit  
a*t-en-tw9tig pila/]s door v5/]s        
afgewisseld4 ,de go?is*e baldakijns bov5
 de twe$e en de d]de v]diep+ met de da>9

 aangebra*te beeld5 van pr(et5 en       
apo/el5 zijn--het behoeft t] nauw]nood  
gezegd te word5--e5 toevoegsel uit de   
d]ti5de eeuw4 ,e5 niet ze] fraaie koepel
 bekroont het geb\w1 dat e5 omtrek heeft
 van ongeve] hond]d-zev5 ell5 en e5e    
hoogte van bijna vijf-en-vijftig el4    
,twee pra*tig gebeeldh\wde kolomm5      
omlij/5 de ho(ddeur1 teg5ov] d5 dom2 ev5
 als de zuil5 aan d5 ho(d+ang d]        
ka!draal1 zijn ook deze kolomm5 van bov5
 tot ond] b$ekt met l(w]k en bloem51 wi]
 kelk5 bijvoorbeeld e5e zitt5de vr\w die
 op de luit speelt bevatt5 ( e5 ne/ met 
vogeltjes4 ,het is e5e zond]l+e1        
wegsleep5de kun/1 niet me] die d]       
middeleeuw51 nog niet die d]            
,r5aissance3 m5 krijgt d5 indruk e5]    
ontijdige ontwikkel+1 intutie van de    
oudheid1 ma> die halv]wege is blijv5    
/aan3 de ,r5aissance van de vijfti5de   
eeuw g+ van &]e gezi*tspunt5 uit4 ,w>e  
deze pisaans*e r5aissance van de        
twaalfde en de d]ti5de eeuw tot h>e     
volle ontwikkel+ gekom51 dan z\ zij ons 

iets &]s gegev5 hebb5 dan de eig5lijke  
,r5aissance2 ma> door vel]lei oorzak5   
w]d zij plotsel+ 9 ha> ontwikkel+ ge/uit
 en ha> ind]daad groots*e pog+5 blev5   
zond] gevolg4  ,de deur/ijl5 prijk5 met 
bas-reliefs1 voor/ell5de ,*ri/us1 kon+  
,david1 de apo/el5 en de z9nebeeld5 d]  
ma&54 ,op de ar*itraaf is de m>teldood  
van d5 ,doop] gebeiteld1 b5ev5s tafreel5
 uit het lev5 van d5 ,zaligmak] en de   
doop bij indompel+4 ,nog &]e beeld5 en  
bas-reliefs tooi5 het bov5g$eelte van   
dez5 gevel1 die bij uitnem5dheid rijk   
v]si]d is2 da>ond] v]di55 me] bijzond]  
v]meld+ de beeld5 van de ,madonna met   
het ,k9d1 van d5 ,doop] en van ,s9t-,jan
 d5 ,evangeli/4 ,deze kun/w]k5 zijn uit 
het laat/ van de d]ti5de ( het beg9 van 
de ve]ti5de eeuw2 zij toon5 e*t]        
duidelijk de m9d]heid van de s*ool van  
,pisa 9 rond beeld w]k4  ,de deur aan d5
 teg5ov]ge/eld5 kant--da> zijn er vi]1  
g]i*t na> de vi] w9d/rek5--is sle*ts    
omlij/ door twee kolomm51 wa>van de     
spiraalvormige groev5 h]9n]5 aan sommige

 byzantijns*e zuil51 met "n aan die van 
,s9t-,apoll9>is 9 ,classe bij ,rav5na1 (
 aan die van ,san-,clem5te te ,rome4    
,de doopkapel be/aat uit twee           
conc5tris*e g$eelt53 e5 soort van gang (
 b9n5portiek en de eig5lijke kapel ond] 
d5 koepel1 die door twee bov5 elk&]     
geplaat/e rij5 kolomm5 ( pil>5 g$rag5   
wordt4 ,de ond]/e rij be/aat uit a*t    
pra*tige monoli?zuil5 en vi] pil>51 op  
wi] kapiteel5 de rondbog5 ru/52 de      
bov5/e rij v]s*ilt alle5 hi]9 van de    
&]e1 dat hi] de zuil5 door pil>5 v]vang5
 word54 ,rondom de portiek loop5 drie   
trapp51 die e5 soort van amphi!at]      
vorm51 van wa> de toes*\w]s de heilige  
ple*tigh$5 kunn5 gadeslaan4  ,de        
doopkapel is1 ev5 als de dom1 arm aan   
kun/w]k52 de voornaam/e dekoratie be/aat
 wel 9 de afwissel+ van wit en zw>t     
m>m]2 v]d] komt ook hi] alles op de     
ar*itektonis*e ordonnancie aan4  ,het   
voorw]p1 dat 9 de e]/e plaats de a&a*t  
trekt1 is e5 groote a*tkantige kuip1    
midd5 9 de kapel op e5 voet/uk van drie 

tr$5 geplaat/4 ,zo[el door h>e afmet+   
als door ha> vorm vo]t die doopvont ons 
t]ug na> de tijd51 to5 m5 d5 doop nog   
bij indompel+ to$i5de3 zij heeft ruimte 
voor v]s*eid5e p]son5 te gelijk4  ,aan  
vi] hoek5 zijn kle9]e bekk5s ( kuipjes  
aangebra*t1 die1 na> m5 zegt1 voor d5   
doop van k9d]5 w>5 be/emd4 ,de drie     
tr$51 wa>langs m5 na> de doopvont       
opklom1 en de a*t vakk51 v]deeld 9 ze/i5
 comp>tim5t51 zijn v]si]d met v]s*ill5de
 +elegde figur5 van gekleurd m>m]1 zoo  
als ruit51 /]r5 en &]e2 het midd5 d]    
ze/i5 komp>tim5t5 wordt +5om5 door rijk 
bew]kte roz5 9 relief4  ,v]s*ill5de     
nieuw]e s*rijv]s noem5 als d5 mak] van  
deze doopvont ,t9o di ,cama9o van ,si5a1
 die ha> 9 #acab z\ hebb5 v]va>digd4    
,ma> oude dokum5t5 sprek5 alle5 van e5e 
doopvont1 welke deze kun/5a> voor d5 dom
 z\ hebb5 gebeiteld1 met bas-reliefs1   
voor/ell5de de lev5sges*i$5is van       
,johannes d5 ,doop]3 e5 kun/w]k dat s9ds
 lang v]lor5 is g]aakt4  ,op e5ige s*r$5
 af/&s van de kuip /aat1 geheel op zi*  

zelv51 de m>m]5 pr$ik/oel1 het mee/]/uk 
van ,nicolo ,pisano en de glorie van de 
doopkapel4 ,dit b]oemde kun/w]k1 9 #abfj
 voltooid1 be/aat uit e5 ze%oek van     
m>m]1 g$rag5 door neg5 kolomm5 van      
gead]d m>m]1 porfi] ( oo/]s* graniet1   
wa>van sommig5 op d5 rug van leeuw5     
ru/54 ,allegoris*e figur5 9 hoog relief 
en vooral de zes met bas-reliefs v]si]de
 vakk5 v]hoog5 de wa>de van de op zi*   
zelve re$s s*oone ar*itektonis*e        
ordonnancie1 die door lo%eid en         
si]lijkheid uitmunt4  ,deze preek/oel 9 
de doopkapel te ,pisa is e*t] nog iets  
me] dan het mee/]/uk van e5 groot       
kun/5a>3 dit monum5t is e5 datum 9 de   
ges*i$5is d] beeldh\wkun/4  ,9 d5 tijd  
to5 deze v]wond]lijke monum5t5 van ,pisa
 ont/ond51 0 jui/ de beeldh\wkun/       
welhaa/ tot het laag/e peil gezonk54 ,m5
 kan zi* moeilijk lomp]1 vormelooz]1    
b>ba>s*] gewro*t5 d5k54 ,alle gevoel    
voor en besef van de eig5a>digh$5 van   
het m5s*5beeld s*ijnt v]lor52 de li*am5 
hebb5 e5e mon/]a*tige g$aante2 de       

gelaat/rekk5 drukk5 we9ig me] dan       
/ompz9nig idiotisme uit4 ,om zi* hi]van 
te ov]tuig51 heeft m5 sle*ts e5 blik te 
w]p5 op de grijnz5de1 v]wrong51 s*i]    
v]di]lijkte kopp51 die m5 9 ov]vlo$ 9   
alle k]k5 van ,pisa kan zi51 ev5 als op 
de bronz5 deur van het transept van d5  
dom1 die voor het w]k van ,bonanno      
doorgaat4  ,de geheele gee/ van de      
romaans*e s*ool 0 niet gun/ig voor de   
/udie d] natuur4 ,ha> /rev5 0 9 de e]/e 
plaats g]i*t op het uitdrukk5 van       
ab/rakte begripp51 en ook 9 ha> vorm5   
hield zij zi* bov5al aan geometris*e    
figur53 regelmaat en h>monie w>5 voor   
ha> ho(dzaak4 ,e5 noodzakelijk gevolg   
van deze kun/opvatt+ 01 dat het         
m5s*5beeld ond]ges*ikt bleef aan het    
effekt dat e5 ( &] deel van het monum5t 
be/emd 0 te weeg te br5g51 en dat de    
skulptuur zelve e5 wez5lijk ond]deel    
bleef van de ar*itektuur4 ,bov5di5 w]d  
de getr\we afbeeld+ van de 9 de natuur  
be/a&e voorw]p5 v]drong5 door symboliek4
 ,e5 twijg met drie blad]5 aan het e9d  

v]beeldde e5 boom2 enkele vlu*tig       
aangegev5 kanteel5 moe/5 e5e ommuurde   
/ad voor/ell54--,da> kwam nog iets bij4 
,jui/ 9 het laat/ d] elfde en het beg9  
d] twaalfde eeuw _h zi*1 t5 gevolge     
vooral van de veelz9s treurige en       
s*ijnba> hopelooze toe/&5 op /aatkundig 
en maats*appelijk gebi$1 met "n ook 9   
,itali1 e5e somb]e1 wanhopige           
lev5sbes*\w+ van de gemo$]5 d] m5s*5    
mee/] gemaakt3 e5e lev5sbes*\w+1 die 9  
niet g]+e mate ha> invlo$ op de ,k]k en 
door deze op de kun/ geld5 liet4 ,aan d5
 +ang d] k]kgeb\w5 grijnsd5 mon/]a*tige 
leeuw5 de geloovig5 aan1 als g]e$ om h5 
te v]s*eur52 aan d5 voorgevel w]d de    
blik1 met s*rik en huiv]+1 geboeid door 
e5e gans*e reeks van fanta/is*e g$ro*t51
 basilisk51 drak51 griffio552 ov]al w]d 
de v]beeld+1 als door e5e b5auwde       
na*tm]rie1 g$rukt en geket5d door       
all]lei somb]e1 s*rikwekk5de voor/ell+54
 ,de ,k]k zelve onta>dt me] en me] 9 e5 
ijz]5 /elsel1 e5e dw+5de ma*t1 die de   
gee/5 behe]s*t en bov5al door s*rik en  

vrees de onru/ige gemo$]5 9 b$wang tra*t
 te h\d54  ,het z\ hi] de plaats zijn om
 te sprek5 van di5 zeldzam5 man1 d5     
heilig5 ,franciscus van ,assisi         
7#aahb-abbf71 buit5 e5ig5 twijfel e5 d] 
groot/e mann5 na de apo/el51 door wi5   
niet alle5 voor de ,k]k e5 nieuw tijdp]k
 van v]jongd en v]hoogd gee/elijk lev5  
aanbrak1 ma> van wi5 e5e kra*t uitg+1   
die ook de maats*appij h]s*iep1 ha> met 
e5 &]51 friss*]5 gee/1 d5 gee/ d] liefde
 en toewijd+1 doordrong2 d5 wond]ma*tig5
 man1 het geheim van wi5s kra*t to* 9   
niets &]s lag dan 9 zijne volkom5       
ov]gave aan zijn5 ,heil&1 9 zijne       
gr5z5looze liefde1 wel wa>lijk de liefde
 van ,*ri/us zelv5 nabij kom5de4 ,deze  
man oef5de ook1 middellijk en door don  
nieuw5 gee/ die van hem uitg+1 e5       
h]s*epp5d5 invlo$ uit op de kun/1 en    
gans* niet t5 onre*te word5 de e]/e     
beg9sel5 van de oud/e italiaans*e       
r5aissance met d5 p]soon en het w]k van 
,s9t-,franciscus van ,assisi 9 v]b&     
gebra*t4  ,jui/ 9 d5 e]/5 tijd van het  

optr$5 van d5 heilig5 apo/el d]         
vrijwillige armo$e1 d] volkom5 toewijd+ 
aan het hoog/e ideaal1 om/reeks #abjf1  
w]d te ,apulia 9 ,toskane e5 di]        
v]wond]lijke kun/5a>s gebor51 die met e5
 enkel5 sprong het e9ddoel b]eik51 soms 
zelfs voorbij/rev51 en wi] plaats veel  
me] ond] het nagesla*t dan ond] hunne   
ev5\d]s s*ijnt te zijn4 ,nicolo ,pisano1
 want van hem sprek5 wij1 is e5 h]vorm]1
 e5 wegban]1 e5 s*epp]1 de ev5knie van  
e5 ,brunellesco1 van e5 ,donatello ( van
 de gebro$]s ,van ,eyck1 de b]oemde     
vlaams*e s*ild]s2 e5 di] mee/]s1 die zi*
 aan/onds tot zoo ongelijkb>e hoogte    
v]heff51 dat hunne opvolg]s1 g$ur5de    
v]s*eid5e gesla*t51 h5 niet alle5 niet  
kunn5 ov]treff51 ma> zelfs niet ev5>54  
,wij kunn5 hi] niet bre$vo]ig uitweid5  
ov] het lev5 en de w]k5 van ,nicolo     
,pisano1 die 9 #abhj te ,pisa ov]le$2   
ma> niet geheel onbeantwoord lat5 mog5  
wij de vraag1 hoe die kun/5a> er toe    
gekom5 is om1 9 plaats van de wan/altige
 gewro*t5 zijn] voorgang]s1 e5 nieuw5 en

 zoo volkom5 /ijl te s*epp58 ,van wa> is
 ze hem aangekom51 die edele kun/ d]    
jui/e ev5r$igheid1 van d5 h>monis*5     
ry?mus1 van adel en uitdrukk+2 die      
hooge1 wa>a*tige kun/1 wa>van het geheim
 s$]t zoo vele eeuw5 v]lor5 s*e5 te zijn
 gegaan8 ,op deze vraag moet het        
antwoord wel 9 de e]/e plaats luid53 van
 de /udie d] antiek54 ,die /elde hem 9  
/aat1 de beeldh\wkun/ te h]s*epp51 zoo  
als de b\wmee/]s van ,pisa1 om/reeks    
twee eeuw5 vroeg]1 het aan deze /udie te
 dank5 hadd51 dat zij de ar*itektuur    
kond5 h]s*epp54 ,de modell5 d] antieke  
kun/ ontbrak5 niet te ,pisa1 wa> m5 er  
zi* re$s vroeg op toelegde1 deze ko/b>e 
en roemrijke ov]blijfsel5 e5] ond]gegane
 bes*av+ te v]zamel54 ,h]haalde mal5    
bra*t5 de burg]s van ,pisa1 van hunne   
v]re h&els- en krijg/o*t51 zuil51       
kapiteel5 en vooral s>kophag5 na> hunne 
vad]/ad m$e4  ,het is dus niet noodig te
 ond]/ell51 dat ,nicolo ,pisano 9       
zuidelijk ,itali1 aan het h( van ,keiz] 
,fr$]ik,,ii1 de antieke kun/ heeft le]5 

k5n5 en zi* van ha> gee/ doordrong53    
,toskane bood hem 9 ov]vlo$ modell5 t]  
be/ude]+ aan4 ,nog h$5 ziet m51 op      
we9ige s*r$5 af/&s van d5 pr$ik/oel 9 de
 doopkapel--het mee/]/uk van d5         
pisaans*5 beeldh\w]--de antieke         
bas-reliefs die hij heeft nagevolgd3 de 
vaas met d5 indis*5 ,bac*us en d5       
s>kophaag1 wa>op de ges*i$5is van ,ph$ra
 en ,hippolytus is voorge/eld4  ,to* z\ 
m5 zi* v]giss51 als m5 me5de dat ,nicolo
 ,pisano zijne inspiratie uitsluit5d aan
 de antieke kun/ dankt4 ,naa/ v]hev51   
ideale figur51 zoo als de ,madonna1 de  
engel5 en &]51 ziet m5 van hem beeld5 en
 groep5 aan het e*te natuurlev51 aan de 
mee/ gewone w]kelijkheid ontle5d3 e5    
ram1 die zi* d5 kop krabt1 e5 h9nek5d   
pa>d en d]gelijk54 ,z\ niet bepaaldelijk
 9 di5 z9 voor de natuur1 9 dat         
nauwgezette wa>- en opnem5 van de lag]e 
s*epp+1 de invlo$ m]kba> zijn van d5    
groot5 en te$]5 heilige van ,assisi1 die
 de bloem5 des velds zijne zu/]k5s      
noemde1 met de vogel5 en viss*5 v]ke]de 

en 9 zijn br&5d liefdeh>t ruimte _h voor
 de gans*e natuur8  ,voorts heeft m5 9  
deze spor5 van naturalisme miss*i5 ook  
d5 invlo$ te h]k5n5 van d5 go?is*5 /ijl4
 ,tr\w5s1 de go?iek is jui/ de v]hev5   
uitdrukk+ van de nieuwe behoeft5 en     
/rev+5 van de middeleeuw5 9 ha> twe$e1  
s*oon/e tijdp]k4 ,zoo e5v\dig1 ern/ig1  
/r5g de romaans*e kun/ met d5 ha>       
k5m]k5d5 voll5 rondboog 01 zoo los1     
veelzijdig1 golv5d1 speels* is de       
go?is*e kun/1 die tot uitgangspunt neemt
 d5 spitsboog1 dat wil zegg5 e5e bij    
uitnem5dheid kun/matige =mule4 ,9 de    
go?iek heeft de fantazie vrij spel en   
dr+t all5gs het koele1 b]$5]5d en       
b]ek55d v]/& op d5 a*t]grond2 de go?is*e
 ka!dral5 s*ijn5 e5e bespott+ van de    
grondwett5 d] ar*itektuur1 van de       
beg9sel5 d] geometrie2 ma> 9 ha>        
ontplooit zi*1 naa/ het v]hev5/e        
idealisme1 het volle natuurlev51 vaak 9 
zijne grillig/e vorm5 en ge/alt54 ,de   
uit lang5 sluim] ontwaakte v]beeld+     
s*ept zi* e5 nieuwe1 s*ild]a*tige1      

kleurrijke taal1 ov]vloei5de van beeld5 
en symbol51 vol /\te vlu*t1 ideale      
v]heff+ en tev5s vol humor en gee/4  ,de
 bas-reliefs van ,nicolo ond]s*eid5 zi* 
door de bre$e beh&el+1 door adel en     
s*oone ordonnancie4 ,m5 kan zi* moeilijk
 beeldw]k5 d5k51 die bet] voeg5 bij     
hunne omgev+1 bij die v]wond]lijk s*oone
 monum5t5 van de pisaans*e ar*itekt5 van
 de elfde en de twaalfde eeuw4  ,to*    
mog5 wij niet v]zuim5 op e5e leemte te  
wijz5 9 deze kun/1 die zi* re$s bij ha> 
e]/e v]s*ijn+ zoo hoog v]hev5 heeft4 ,om
 te beseff51 welke die leemte is1 heeft 
m5 sle*ts e5 blik te w]p5 op de vele    
beeld51 die om/reeks d5zelfd5 tijd to5  
,nicolo ,pisano arbeidde1 9 zoo m5ige   
/ad van noordelijk ,frankrijk en van de 
zuidelijke ,n$]l&5 w]d5 gebeiteld1 en   
die e5e zoo /]ke teg5/ell+ vorm5 met de 
s*epp+5 van d5 pisaans*5 mee/]4         
,ongetwijfeld w9t deze laat/e het van de
 oude frans*e imagi]s en onze           
beeldsnijd]s door jui/heid van          
compositie en zuiv]heid van lijn52 ma>  

hij is v]re hun m9d]e als het op de     
uitdrukk+ van diep en innig gevoel1 van 
het gemo$slev5 aankomt4 ,de /ijl van    
,nicolo1 zoo als tr\w5s die van al zijne
 opvolg]s1 heeft ind]daad iets droogs en
 k\ds2 de v]va>dig]s van de beeld5 9    
onze ka!dral5 mog5 ind]daad g5oemd word5
 als wa>dige m$$+]s van d5 doorlu*tig5  
toskaans*5 mee/]4 ,hun heeft e*t] e5    
,vas>i ontbrok51 om hun l( aan het      
nagesla*t te v]kondig5 ( voor het m9/   
hunne nam5 d] v]getelheid te ontrukk54  
,volg5s ,vas>i z\ de e]/e kampio5 voor  
de go?is*e ar*itektuur 9 ,itali niem&   
&]s zijn gewee/ dan ,nicolo ,pisano4    
,het is bek5d1 de rijkbegaafde kun/5a>s 
van di5 tijd pla*t51 ev5 als die van de 
lat]e ,r5aissance1 zi* niet tot de      
beoef5+ van e5e enkele kun/ te bepal54  
,nicolo ,pisano muntte1 ev5 als zijn    
zoon ,giovanni1 tegelijk]tijd 9 de      
b\wkun/ en 9 de beeldh\wkun/ uit2       
datzelfde gold van ,arnolfo di ,cambio1 
hun m$e>beid]1 en van ,fra ,guglielmo   
d',agnello1 zo[el als van de            

gelijktijdige rome9s*e kun/5a>1 de      
,cosmati4 ,vas>i /elt e5 groot aantal   
geb\w5 op naam van ,nicolo1 niet alle5 9
 ,toskane1 ma> ook te ,napels1 te       
,padua1 te ,v5eti4 ,ma> indi5 het als   
zek] mag word5 aang5om51 dat ,nicolaas  
de b\wkun/ heeft uitgeoef5d1 zoo is het 
niet m9d] zek]1 dat ge5 enkel geb\w hem 
met e5ig5 grond van wa>s*ijnlijkheid kan
 word5 toeges*rev54 ,wij hebb5 hi]      
hetzelfde v]s*ijnsel1 dat zoo m5igmaal 9
 de kun/ges*i$5is voorkomt3 de faam van 
d5 groot5 mee/] heeft die van zijne     
talrijke m$ew]k]s geheel 9 de s*aduw    
ge/eld4 ,de leg5de heeft 9 e5 enkel5    
naam d5 arbeid en het /rev5 van e5      
geheel m5s*5gesla*t saamgevat4  ,van d5 
zoon van ,nicolaas1 ,giovanni ,pisano1  
wet5 wij da>5teg5 met zek]heid1 dat hij 
de s*epp] is van aantal hoog/           
belangrijke w]k53 hij b\wde d5 voorgevel
 van de ka!draal van ,si5a1 hij         
voltooide de ka!draal te ,prato1 en van 
hem is ook het b]oemde monum5t1 wa>m$e  
wij ons nu moet5 bezig h\d51 het        

,campo-,santo van ,pisa4  ,de /i*t+ van 
het ,campo-,santo hangt1 ev5 als die van
 d5 dom1 sam5 met e5e militaire exp$itie
 d] ,pisan54 ,de kronieks*rijv]s v]hal5 
dat de a>tsbiss*op ,ubaldo de'          
,lanfran*i1 aanvo]d] van het cont+5t1   
wa>m$e de republiek aan d5 d]d5 krui/o*t
 7#aahi-aaib7 deelnam1 op de g$a*te kwam
 om e5e groote hoeveelheid a>de1 aan d5 
,calv>inb]g ontle5d1 na> zijne vad]/ad  
te lat5 ov]br5g54 ,te ,pisa t]uggeke]d1 
ko*t hij e5 t]re9 nabij d5 dom en ri*tte
 dat 9 tot begraafplaats1 na het vooraf 
met die gewijde a>de te hebb5 b$ekt4    
,eeuw5 lang hield het gelo( /&1 dat de  
lijk51 die 9 dez5 heilig5 grond w]d5 t] 
a>de be/eld1 b9n5 vi]-en-tw9tig ur5     
geheel w>5 v]gaan4--,het geb\w zelf van 
het ,campo-,santo is veel jong] dan de  
begraafplaats3 9 #abgh begonn51 w]d de  
b\w 9 #abhc voltooid1 ongeve] e5e eeuw  
na d5 d]d5 krui/o*t4  ,het ,campo-,santo
 vormt1 ev5wijdig met d5 dom en de      
doopkapel1 e5 groot5 re*?oek2 aan de    
buit5zijde b$raagt de l5gte ruim        

hond]d-neg5-en-tw9tig met]1 bij e5e     
bre$te van ruim vi]-en-ve]tig met]2 aan 
de b9n5zijde is de l5gte ongeve]        
hond]d-zev5-en-tw9tig en de bre$te      
twee-en-ve]tig met]4 ,de muur heeft ge5e
 op5+51 als moe/ dit heiligdom geheel   
van de buit5w]eld afgeslot5 blijv54 ,de 
lange muur is ev5wel v]si]d met e5 reeks
 van bl9de bog5 van dezelfde orde als   
aan d5 dom1 d5 campanile en de          
doopkapel4 ,de ho(d+ang prijkt met e5   
go?is* baldakijn1 met zes /&beeld5      
v]si]d1 wa>ond] vooral v]meld+ v]di5t de
 ,madonna met het ,k9d1 van de h& van   
,giovanni ,pisano4  ,de sob]e e5v\d van 
het uitw5dige doet de s*oonheid van het 
inw5dige te bet] uitkom54 ,welk e5e     
v]rass+1 zoodra ge d5 drempel hebt      
ov]s*r$56 ,gal]ij5 van niet m9d] dan    
ti5-en-e5-halve el bre$te2 e5e reeks van
 twee-en-ze/ig op5 arkad5 9 d5 rijk/5   
go?is*5 /ijl1 wa>door het volle li*t 9  
de gal]ij5 b9n5/roomt2 e5 op5 kap1 die  
de a&a*t trekt en e5 uitmunt5d effekt   
maakt2 9 de vakk5 tuss*5 de bog5 e5     

we]galooze reeks van antieke beeldw]k52 
langs de w&5 e5e s*ild]a*tige m5gel+ van
 bu/51 /&beeld51 m>m]5 groep52 op de w&5
 de mee/ omvatt5de cyclus van freskoos  
uit de middeleeuw5 en de ,r5aissance1   
wa>op e5ig monum5t 9 ,itali roem kan    
drag52 e9delijk1 op d5 grond tallooze   
grafz]k51 sommig5 uitgeslet51 &]5 door  
vrome h>d5 g]e/aure]d3 zi$a> het        
s*\wspel dat onze blikk5 geboeid h\dt1  
en dat groots* en e5ig is te noem5 ond] 
alles wat het goddelijke ,itali ons kan 
te g5iet5 gev54 ,de reisboek5 gev5 d5   
raad1 het ,campo-,santo des na*ts1 bij  
held] maanli*t1 te bezoek52 en zij hebb5
 gelijk3 om van d]gelijke visio55 het   
w>e g5ot te hebb51 is niet alle5 e5e    
bijzond]e gemo$s/emm+1 ma> bijna ook e5 
bov5a>ds* li*t noodig4  ,op het e]/e    
gezi*t beantwoordt het ,campo-,santo van
 ,pisa niet aan de voor/ell+1 die m5 zi*
 van zulk e5 monum5t maakt4 ,m5 v]wa*t  
e5 groot51 ruim5 dood5akk] te zull5 zi51
 door smalle gal]ij5 omgev51 zoo als te 
,milaan1 te ,g5ua1 te ,bologna4 ,ma> hi]

 is de v]h\d+ jui/ omgeke]d1 en uit het 
oogpunt d] kun/ kan m5 niet &]s dan zi* 
da>ov] v]heug54 ,het eig5lijke k]kh( is 
buit5gewoon kle93--het be/aat uit vi]   
grasp]k51 met enkele bloem5 v]si]d en   
van af/& tot af/& met hee/]s beplant1   
met vi] cypress5 aan de hoek5 en 9 het  
midd5 e5e zuil1 door e5e roz5/ruik      
omsl+]d4 ,de gal]ij ( portiek da>5teg51 
die dit k]kh( omgeeft is kolossaal2 en  
,jan van ,pisa1 die hi] toonde e5 g5iaal
 b\wmee/] te zijn1 heeft gewild dat die 
gal]ij wa>dig z\ zijn de bewa>plaats te 
wez5 van zoo uitnem5de s*att53 zij is   
e5v\dig en groots* tegelijk4 ,het /ond  
te vreez5 dat de e9delooze h]hal+ van   
hetzelfde motief 9 de twee-en-ze/ig     
arkad5 d5 indruk van e5tonigheid z\     
mak54 ,om dit geva> te ontgaan1 heeft de
 pisaans*e ar*itekt1 met beh\d van d5   
rondboog als ho(dmotief--hetge5 met het 
oog op d5 dom1 d5 campanile en de       
doopkapel onv]mijdelijk 02--di5 boog met
 d5 mee/ gew5s*t5 uitslag aan d5        
spitsboog als gehuwd4 ,elke arkade1 door

 e5 rondboog afgeslot51 heeft van bov5  
e5e zesblad]ige roos1 ru/5de op e5e     
midd5pijl]1 wa>door het ov]ige van de   
arkade 9 twee groote v5/]niss5 wordt    
v]deeld2 deze v5/]s1 die van bov5 ev5ze]
 met e5e roos zijn v]si]d1 word5 op hun 
beurt door kle9]e pijl]s w$] 9 tween    
v]deeld2 zoodat elke arkade drie roz51  
drie pijl]s en vi] v5/]op5+5 bevat3 e5e 
ordonnancie1 ev5 rijk als h>monis*1     
wa>door met beh\d van de regelmatigheid 
tev5s de noodige afwissel+ v]kreg5      
wordt4  ,van eig5lijke grav51 van       
kruis51 9 't algeme5 van eig5lijke      
gezegde grafteek551 is n]g5s e5 spoor te
 ontdekk52 9 deze ideale nekropolis     
word5 uitsluit5d g$5kteek55 toegelat54  
,want1 9 spijt van zijn naam en zijne   
oorspronkelijke be/emm+1 is het         
,campo-,santo veel me] het pan!on van d5
 roem en de glorie van ,pisa1 dan wel   
e5e eig5lijke begraafplaats4 ,de uit+5  
van vurig1 h>tv]heff5d gelo(1 de triomf5
 d] vad]l&sliefde1 de v]he]lijk+ van    
groote mann5 en groote feit51--zij nem5 

hi] de e]/e plaats 9 en dr+5 de zuiv]   
p]soonlijke a&o5+5 en gevoel5s1 d5 r\w  
d] familie bij het v]lies van e5 h>]    
l$51 op d5 a*t]grond4 ,zelfs ontvangt ge
 hi] niet d5 indruk van de ijdelheid van
 al het ond]maans*e1 van de nietigheid  
des lev5s4 ,niets treurigs ( somb]s1 met
 uitzond]+ miss*i5 van de s*ild]ij51 op 
naam van ,orcagna ge/eld2 niets dat aan 
dood en /]v5 doet d5k52 ( liev]1 de     
dood5 v]s*ijn5 hi] voor ons 9 hetge5 zij
 re$s op a>de on/]felijks hebb5 gewro*t1
 9 d5 glans hunn] groote dad51 hunn]    
g5iale s*epp+54 ,ma> ook1 welk e5e      
v]zamel+ van g$5kteek553 van het monum5t
 d] grav9ne ,beatrix1 mo$] van de       
b]oemde grav9 ,ma?ilde1 tot dat van de  
zang]es ,catalani2 van de tombe van     
,keiz] ,h5drik,,vii1 tot die van d5     
s*rijv] ,alg>otti1 opgevo$ voor rek5+   
van d5 zu9ig5 ,fr$]ik,,ii van ,pruis51 (
 de tombe van d5 ges*i$s*rijv] ,fabroni6
 ,en welk e5e ov]/elp5de1 v]bij/]5de    
v]zamel+ van mee/]/ukk51 van de         
onv]gelijkelijke collectie van grieks*e 

en rome9s*e s>kophag51 en de m>m]5 vaas 
met d5 indis*5 ,bac*us1 di5 ,nicolo     
,pisano kopie]de1 tot de beeldw]k5 van  
,giovanni ,pisano en de freskoos van    
,b5ozzo ,gozzoli4  ,bij de bes*rijv+ van
 deze haa/ onov]zi5b>e s*att5 en        
rijkdomm5 volg5 de reis- en h&boek5     
doorgaans de topografis*e orde en noem5 
de voorw]p5 op1 zoo als ze zi*          
a*t]volg5s aan d5 bezoek] voordo54 ,m5  
kan d5 s*rijv]s ge5 ongelijk gev53 de   
to]i/5 voor wie hunne gids5 en h&leid+5 
be/emd zijn1 hebb5 bov5al haa/2 m5 moet 
hun dus de moeite besp>5 van telk5s op  
hunne s*r$5 t]ug te ke]54 ,ma> onze     
lez]s wet51 dat het niet onze gewoonte  
is d5 kort/5 weg te volg51 en dat wij er
 van h\d5 vrij rond te zw]v54 ,wij will5
 dit ook nu do54 ,tr\w5s het            
,campo-,santo van ,pisa is niet e5 van  
die museums van d5 twe$5 rang1 die m51  
met het horloge 9 de h&1 tuss*5 twee    
tre95 ( twee maaltijd5 kan afdo54 ,is   
niet e5 belangrijk /uk italiaans*e      
ges*i$5is1 9 lev5de beeld51 op deze     

e]wa>dige mur5 ges*rev52 en voor zoo    
veel de kun/ betreft1 zijn deze         
ar*itektonis*e vorm51 deze beeldw]k51   
deze freskoos niet als het w>e de       
bekron+1 de hoog/e uitdrukk+ van de oude
 toskaans*e s*ool8 ,voorwa>1 de tijd di5
 wij op deze gewijde plek doorbr5g51 zal
 niet v]lor5 zijn6  ,de v]zamel+ antieke
 s>kophag5 en bas-reliefs 9 het         
,campo-,santo behoort tot de twee ( drie
 belangrijk/e collectin van di5 a>d 9   
geheel ,europa3 zij bevat niet m9d] dan 
hond]d-zev5tig nomm]s en v]aans*\welijkt
 ons de ges*i$5is d] beeldh\wkun/ van   
ha> s*itt]5d5 bloei 9 de twe$e ( d]de   
eeuw vr onze ja>tell+ tot ha> volkom5   
v]ba/]+ 9 de vijfde ( zesde eeuw4 ,deze 
s>kophag5 zijn voor het me]5deel na>    
,pisa gebra*t als zegeteek55 na de      
gelukkige krijg/o*t51 die 9 d5 loop d]  
elfde1 twaalfde en d]ti5de eeuw1 door de
 to5 zoo ma*tige republiek na>          
noordelijk ,afrika1 v]mo$elijk ook na>  
,griek5l& en ,kle9-,azi1 w]d5 ond]nom54 
,aanvankelijk di5d5 zij om d5 voorgevel 

van de ka!draal te v]si]52 9 #abig1 kort
 na de voltooi+ van het ,campo-,santo1  
w]d5 zij 9 d5 buit5muur van dat monum5t 
+emetseld2 lat] bra*t m5 ze na> de      
b9n5gal]ij5 ov]1 t5 e9de ze van e5 wiss5
 ond]gang te r$d54  ,het ligt buit5 mijn
 be/ek1 e5e bes*rijv+ te gev5 van deze  
rijke v]zamel+1 hoe belangwekk5d zij ook
 moge zijn1 zo[el uit het oogpunt d]    
kun/ als uit dat d] ar*eologie4 ,ma> ik 
mag onmogelijk zwijg5 van de pra*tige   
s>kophaag1 vroeg] bek5d als de s>kophaag
 van de ,ja*t van ,meleag]1 ?ans als die
 van ,pha$ra en ,hippolytus4 ,de        
grieks*e beeldh\wkun/ toont zi* hi]1 aan
 d5 vooravond van het *ri/elijke        
tijdp]k1 9 ha> volle ontwikkel+3 aan de 
zuiv]heid en d5 adel van het model pa>t 
zij e5e onbep]kte vrijheid en           
natuurlijkheid van beweg+1 en /ort 9    
i$]e figuur e5e volheid van lev5 en     
beziel+1 wa>van het geheim1 g$ur5de     
lang5 tijd1 met ha> s*e5 v]lor5 te zijn 
gegaan4  ,deze s>kophaag van ,pha$ra en 
,hippolytus heeft zond]l+e lotgevall5   

beleefd4 ,na e]/ het /(felijk ov]s*ot   
van e5 ( &]5 wijsge] ( wel van e5e ( &]e
 hetaire d] oude w]eld te hebb5 bewa>d1 
ontv+ zij1 9 #ajgf1 het gebe5te van e5e 
d] ma*tig/e en vroom/e vor/9n5 d]       
middeleeuw51 van de grav9 ,beatrix4 ,9  
de d]ti5de eeuw viel ha> e5e nog e]voll]
 ond]s*eid+ te beurt4 ,het aans*\w5 van 
deze s>kophaag 0 voor ,nicolo ,pisano   
e5e op5b>+3 zij op5de hem de oog5 om de 
he]lijkheid d] antieke kun/ te aans*\w52
 en zoo lev5dig 0 de indruk door dit    
kun/w]k op het gemo$ van d5 pisaans*5   
mee/] gemaakt1 dat hij aan zijne        
,madonna van d5 preek/oel 9 de doopkapel
 de gelaat/rekk5 gaf van de ,pha$ra d]  
s>kophaag4  ,ond] de middeleeuws*e      
beeldw]k5 9 het ,campo-,santo t5 toon   
ge/eld1 komt buit5 kijf de e]/e plaats  
toe aan d5 oud5 preek/oel van d5 dom1 9 
#acaa door ,giovanni ,pisano voltooid4  
,zwa> bes*adigd bij d5 br& van #aeif1   
moe/ dit kun/w]k word5 wegg]uimd2 voor  
d5 nieuw5 preek/oel behield m5 9 de     
ka!draal twee leeuw51 die zuil5 drag51  

en e5ige figur5 van ond]ges*ikt belang2 
al het ov]ige w]d na> het ,campo-,santo 
gebra*t4 ,de preek/oel van ,giovanni    
,pisano komt 9 de ho(dlijn5 ov]e5 met   
di51 welk5 zijn vad] ,nicolo voor de    
doopkapel v]va>digd _h4 ,bij beid5 ru/  
de m>m]5 /oel op zuil51 welke door      
leeuw5 ( allegoris*e figur5 g$rag5      
word52 bij beid5 ook v]beeld5 de        
bas-reliefs tafreel5 uit het lev5 van d5
 ,zaligmak]4 ,ma> hoe v]s*ill5d is de   
inspiratie bij de twee kun/5a>s4  ,9 het
 w]k van ,nicolo ,pisano bewond]d5 wij  
de bre$heid van beh&el+1 de di/9ctie1 de
 h>monie1 me] dan de lev5digheid en     
innigheid van uitdrukk+4 ,wel zijn      
sommige trekk5 uit het lev5 gegrep51 ma>
 het geheel ademt nog de ern/ige        
deftigheid1 m5 z\ haa/ zegg51 het       
ple*tige1 dat d] romaans*e kun/ eig5 is4
 ,de zorg voor d5 /ijl w9t het van het  
/rev5 na> dramatis* effect4 ,giovanni 0 
e5 le]l+ van zijn vad] en arbeidde lang5
 tijd met en ond] hem4 ,het /aat va/1   
dat hij e5 me] ( m9d] belangrijk a&eel  

_h aan de uitvo]+ van de bas-reliefs van
 d5 preek/oel te ,sina1 van de          
,kruisafnem+ 9 d5 dom te ,lucca1 en van 
de fonte9 te ,p]ugia1 wa>van de         
ar*itektonis*e kompositie w]d ontworp5  
door zijn b]oemd5 flor5tijns*5 tijdg5oot
 ,arnolfo del ,cambio4 ,vooral 9 de     
beide laat/e w]k5 v9dt m5 me] uitdrukk+ 
en m9d] di/9ctie1 me] effect en m9d]    
h>monie dan 9 die van ,nicolo ,pisano4  
,bij d5 vad] wordt de sm>t b$wong5 en   
behe]s*t1 bij d5 zoon geeft zij zi*     
onbelemm]d lu*t2 bij d5 vad] v]liez5 de 
h&el5de p]son5 nooit hunne zelfbehe]s*+1
 bij d5 zoon gev5 zij zi* geheel aan hun
 gevoel1 aan hunne a&o5+5 ov]1 zond] zi*
 te bekomm]5 om die wa>digheid en       
kalmte1 beid5 9 vreugd en sm>t1 wa>van  
,nicolo het geheim van de antieke       
kun/5a>s s*ijnt te hebb5 afgezi54 ,bij  
d5 vad] bekle$t de /udie van de modell5 
d] oudheid de e]/e plaats bov5 de /udie 
d] natuur2 bij d5 zoon zi5 wij jui/ het 
omgeke]de4 ,giovanni is vr alles reali/1
 zo[el 9 het wergev5 d] vorm51 als 9 de 

uitdrukk+ d] gewa>word+54 ,ik kan d5    
indruk niet van mij w]51 dat de /udie   
van de noords*e1 frans*e ( duits*e      
beeldh\w]s van invlo$ is gewee/ op deze 
buit5sporige ontplooi+ van het realisme4
  ,het g5iale 9 het w]k van d5 zoon mag 
ons het gemis van alle h>monie1 m5 z\   
bijna zegg51 het volkom5 gebrek aan     
/ijl1 niet do5 voorbijzi54 ,de ar*itekt 
tre$t gans*elijk a*t] d5 beeldh\w] t]ug2
 hij d5kt er niet aan1 aan het geheel   
dat h>monis* ev5wi*t te gev51 zoo       
onmisba> voor e5 kun/w]k1 wa>bij b\w- en
 beeldh\wkun/ moet5 sam5w]k54 ,er is    
hoeg5aamd ge5e ev5r$igheid tuss*5 de    
v]s*ill5de figur53 sommig5 zijn         
reusa*tig groot1 &]5 bijna mikroskopis* 
kle91 zond] dat de kun/5a> aan e5       
geleidelijk5 ov]gang d5kt4 ,9 de        
afzond]lijke bas-reliefs1 gemis van     
ordonnantie3 de plans zijn t]nauw]nood  
aangegev52 9 plaats van zi* als e5e     
fries geleidelijk te ontwikkel51 zooals 
de kompositin van ,nicolo ,pisano do51  
gev5 die van zijn zoon ons e5e          

onzam5hang5de m5gel+ van figur5 te      
aans*\w51 e5e ope5/apel+ van noodelooze 
details1 e5 volkom5 gemis van           
nauwkeurigheid4 ,de afzond]lijke figur5 
e9delijk k5m]k5 zi* door de             
onvolkom5heid van het model en door     
ov]drijv+ van expressie4 ,de ge/alt5    
zijn mi/eek5d1 de /&5 en h\d+5 gezo*t en
 g$wong51 de uitdrukk+ buit5sporig4     
,welnu6 naa/ al deze gebrek51 welke ons 
elk oog5blik z\d5 do5 twijfel5 aan de   
bekwaamheid1 ( voor het m9/ aan de      
nauwgeze!id van ,giovanni ,pisano1      
vloeit to* het w]k van dez5 mee/] ov]   
van s*oonh$5 van &]5 a>d1 die de kritiek
 ontwap553 van v]wond]lijk s*oone geb>5 
en beweg+51 van op5b>+5 des lev5s1 uit  
het diep/ des h>t5 geweld4  ,nem5 wij   
tot voorbeeld zijn ,k9d]moord te        
,pi/oja4 ,wij word5 v]plaat/ te midd5   
van de sla*t+2 e5e mo$] vlu*t met ha>   
k9d 9 de arm52 e5e &]e roept 9 wanhoop  
de g5ade 9 van d5 onv]murwb>5 dw+el&2   
e5e d]de omslui]t zi* het gelaat1 om het
 moordtooneel niet lang] aan te zi52 nog

 e5e &]e tra*t ha> van s*rik v]/ijfd5   
zoon op te heff52 e5e &]e buigt zi* ov] 
ha> k9d om van zijn half geop5de lipp5  
d5 laat/5 ademto*t op te vang54 ,de     
kun/5a> geeft ons hi] als het w>e de    
mo$]sm>t te aans*\w5 9 al h>e vorm5 en  
op5b>+54 ,zijne voor/ell+ is de         
aangrijp5de illu/ratie van het a&o5lijk 
woord van d5 evangeli/3 ,ra*el bewe5de  
h>e k9d]5 en wilde niet v]troo/ word51  
omdat zij niet me] zijn4  ,niet m9d]    
aangrijp5d is de ,kruisig+4 ,t]         
l9k]zijde de ,mo$]maagd1 die 9 onma*t   
valt2 9 h>e nabijheid e5 snikk5de       
discipel en e5e d] heilige vr\w51 die   
met wanhop5d geba> de h&5 t5 hemel heft2
 re*ts1 de jong]51 die als door e5      
panis*5 s*rik bevang51 haa/ig wegvlu*t54
 ,zoo doet dan e9delijk1 na ,laokoon en 
,niob1 opnieuw het dramatis*e1 pa!tis*e 
elem5t zijne intr$e 9 de beeldh\wkun/3  
to* is het niet de nog altijd ideale1   
geadelde sm>t van ,laokoon ( ,niob1 ma> 
veelme] e5e ze] all$aags*e1 ze]         
reali/is*e sm>t1 die jamm]t en huilt en 

zi* 9 heftige geb>5 uit4 ,en tot welk5  
prijs wordt deze triomf geko*t6 ,hoe    
duur betal5 wij de a&o5+1 welke dit (   
dat w]k van ,giovanni ,pisano 9 ons     
opwekt6  ,de /&beeld5 van ,jan van ,pisa
 zijn doorgaans bet] en zorgvuldig]     
bew]kt dan zijne bas-reliefs1 die hij1  
na> het s*ijnt1 voor e5 go$ deel aan    
zijne le]l+5 en help]s ov]liet4 ,9 het  
,campo-,santo v9d5 wij van hem e5e      
,madonna1 die zi* door ze] gelukkige    
proportin en e5 monum5taal k>akt]       
ond]s*eidt1 al kan zij de v]gelijk+ niet
 door/aan met de bewond]5swa>dige beeld5
 d] gelijktijdige frans*e beeldh\w]s4   
,het mausoleum van ,keiz] ,h5drik,,vii  
van ,luxemburg 7#acjh-acac7 vo]t ons    
t]ug na> de wo$5de twi/5 tuss*5 ,welf5  
en ,ghibellijn51 9 de e]/e j>5 d]       
ve]ti5de eeuw4 ,de ,ghibellijn5--en aan 
hunne spits de on/]felijke di*t] d]     
,div9a ,comm$ia1 ,dante1--hadd5 al hunne
 hoop geb\wd op d5 ,keiz]1 die1 na> zij 
zi* vleid51 e5 e9de z\ mak5 aan de      
ramp51 door de v]bitt]de p>tijs*app5 ov]

 ,itali uitge/ort4 ,aanvankelijk s*e5   
het kra*tdadig optr$5 van d5 opvolg] d] 
,caes>s de hoog gespann5 v]wa*t+5 zijn] 
aanhang]s te re*tva>dig54 ,9 #acaa te   
,milaan v]s*551 zette ,h5drik zi* da> de
 ijz]5 kroon op het ho(d en nam de mee/ 
en]gieke maatregel5 om de welfis*e /$5  
aan zijn gezag te ond]w]p54 ,ov] ,g5ua  
begaf hij zi* na> ,pisa1 wa> hij met de 
groot/e gee/drift ontvang5 w]d door de  
bevolk+1 die hem behalve e5e gift van   
ze/igduiz5d g\d5 florijn51 e5e pra*tige 
t5t aanbood1 uit ko/b>e /(f5 gewev5 en  
met g\d en edelge/e5t5 v]si]d4 ,g$ur5de 
zijn v]blijf te ,pisa1 sprak hij d5     
,rijksban uit ov] de /$5 ,flor5ce en    
,lucca1 de eeuwige vij&9n5 van ,pisa4   
,na te ,rome als ,keiz] te zijn gekroond
 en met voordeel ge/r$5 te hebb5 teg5   
,kon+ ,rob]t van ,napels en zijne       
bondg5oot51 ve/igde hij &]maal te ,pisa 
zijn ho(dkw>ti]4 ,hij hield zi* da>     
bezig met het bije5br5g5 van e5 talrijk 
leg]1 om da>m$e het kon9krijk ,napels te
 v]ov]51 to5 hij1 op e5 zijn] exp$ities1

 9 #acac1 bijna plotsel+1 te            
,buonconv5to1 nabij ,sina1 ov]le$4      
,ov]e5kom/ig zijn laat/5 wil1 w]d zijn  
lijk na> de /ad ,pisa gebra*t1 welke hij
 zooze] bem9de1 en 9 #acae t] a>de      
be/eld 9 het mausoleum1 dat de ,pisan]s 
voor hem 9 de ka!draal hadd5 opg]i*t4   
,na h]haaldelijk te zijn v]plaat/1 w]d  
dit monum5t 9 #accj na> het             
,campo-,santo ov]gebra*t1 wa> het s$]t  
v]bleef4  ,het mausoleum 7zie bladz4    
#ag7 is het w]k van e5 bekwaam beeldh\w]
 uit de s*ool van ,sina1 ,p9o di        
,cama9o1 ge/orv5 9 #acci4 ,de ,keiz] is 
ligg5de afgebeeld1 gekle$ met de        
keiz]lijke dalmatiek en met de arm5 op  
de bor/ gev\w54 ,de trekk5 zijn s*]p    
geteek5d2 het gelaat is ba>deloos1 mag] 
en hoekig1 met vooruit/ek5d voorho(d4   
,op de voorzijde van de s>kophaag1 wa>op
 de mon>* ru/1 zijn1 ond] bog51 9       
hoog-relief1 de beeld5 van de twaalf    
apo/el5 uitgeh\w52 deze figur5 zijn b5$5
 het middelmatige1 zond] k>akt] en zond]
 uitdrukk+4--,het ar*itektonis* g$eelte 

van het mausoleum v]di5t bijzond] de    
a&a*t1 vooral omdat da>uit blijkt1      
hoeze] ,p9o di ,cama9o zi*1 op het      
voetspoor van ,nicolo ,pisano1 na>      
oud-rome9s*e modell5 inspire]de4  ,e5e  
z]k met het ops*rift ,s4 ,/efani de     
,cionis aurificis et h4 suorum 7van he] 
,/efano1 zoon van ,cione1 g\dsmid1 en   
van zijne erv571 en met e5 wap5s*ild    
wa>op e5 leeuw ( e5 wild zwijn is       
afgebeeld1 roept de h]9n]+ voor onz5    
gee/ aan die uitmunt5de g\dsm$5 van de  
d]ti5de en de ve]ti5de eeuw1 9 wi]      
w]kplaats5 zoovele groote kun/5a>s hunne
 e]/e vorm+ ontv+54  ,nev5s deze        
kun/w]k5 mog5 wij ook de hi/oris*e      
h]9n]+5 niet ov] het ho(d zi54 ,e5 van  
de a&o5lijk/e reliek51 die 9 het        
,campo-,santo bewa>d word51 zijn zek]   
wel de b]oemde kett+51 wa>m$e de oude   
hav5 van ,pisa kon word5 afgeslot54 ,9  
#acfb door de ,g5ueez5 wegg5om51 w]d5   
zij vijfti5 j>5 lat] door de ov]w9na>s  
t5 ges*5ke gegev5 aan de ,flor5tijn51 de
 onv]zo5lijke vij&5 d] ,pisan54 ,eeuw5  

lang prijkt5 deze zegeteek55 9 de       
doopkapel te ,flor5ce1 tot zij 9 #ahdh1 
9 e5e opwell+ van edelmo$igheid1 aan het
 ?ans volkom5 ons*adelijke ,pisa1 de    
vroeg]e m$$+/] d] toskaans*e ho(d/ad1   
w]d5 t]uggegev54 ,9 #ahfj gaf ,g5ua op  
ha> beurt het nog ontbrek5de /uk dez]   
kett+51 dat nog 9 ha> bezit geblev5 01  
insgelijks t]ug1 vijf eeuw5 nadat ze w>5
 weggevo]d4  ,de s*ool van ,pisa1 die 9 
de e]/e helft d] middeleeuw5 met zoo    
rijke bel(te optrad en zoo s*itt]5d5    
glans v]spreidde1 beantwoordde niet aan 
de opgewekte v]wa*t+1 ma> zonk weldra 9 
ma*telooze v]getelheid weg4 ,de groots*e
 pog+1 door ,nicolo1 ,giovanni en ,&rea 
,pisano--d5 beeldh\w] van de deur d]    
doopkapel te ,flor5ce--9 de d]ti5de en  
ve]ti5de eeuw beproefd1 s*e5 de kra*t5  
d] s*ool te hebb5 uitgeput4 ,9 de       
vijfti5de eeuw is zij niet me] bij      
ma*te1 zi* aan te sluit5 aan het        
roemrijk /rev5 d] ,flor5tijn52 hoog/5s  
v9dt m5 nog nu en dan e5ige tombe ( e5ig
 bas-relief1 dat d5 /empel draagt d]    

,r5aissance1 en dan nog zijn deze w]k5  
van ond]ges*ikte beteek5is afkom/ig van 
kun/5a>s uit de om/rek5 van ,flor5ce (  
,c>r>a4  ,het m>m]5 bor/beeld van de    
b]oemde ,isotta1 de matresse en da>na de
 e*tg5oote van ,sigismond ,malate/a1 d5 
tiran van ,rim9i1 behoort m$e tot deze  
kategorie van kun/w]k53 deze bu/e is    
all]m9/ ges*ikt om ons e5 hoog d5kbeeld 
te gev51 hetzij van de s*oonheid van    
,isotta1 hetzij van het tal5t des       
kun/5a>s4 ,na> mijne me5+1 heeft m5 ze] 
t5 onre*te dit bor/beeld voor het w]k   
van ,m9o da ,fiesole aangezi52 de bu/es 
van dez5 flor5tijns*5 mee/] zi5 er heel 
&]s uit4  ,de eig5lijke ,r5aissance is 9
 het ,campo-,santo t] nauw]nood         
v]teg5woordigd4 ,de reisgids5 mak5      
groot5 ophef van e5 m>m]5 s*ild1 zwak en
 week van bew]k+1 9 welks midd5 e5      
bor/beeld is gebeiteld1 wa>9 zij het    
portret van ,mi*el-,angelo me55 te      
h]k5n54 ,buit5 kijf hebb5 de            
gelaat/rekk5 e5ige ov]e5kom/ met die van
 d5 groot5 flor5tijns*5 beeldh\w]1 ma>  

die ov]e5kom/ is l\t] toevallig en m5   
kan da>aan hoeg5aamd ge5 gewi*t he*t54  
,wij zull5 niet /il/aan bij de monum5t5 
van lat] tijd1 ook al zijn da>ond] van  
b]oemde mee/]s1 omdat m5 9 vele &]e /$5 
soortgelijke ( nog bet]e w]k5 van       
dezelfde kun/5a>s v9d5 kan4 ,ma> wel ko/
 het moeite1 zi* te on?\d5 van de       
ontcijf]+ di] tallooze grafs*rift51     
welke de h]9n]+ bew>5 aan me] ( m9d]    
b]oemde mann5 en vr\w5 uit s*i] alle    
deel5 d] w]eld1 wi] /(felijk ov]s*ot hi]
 t] ru/e is gelegd4 ,hoevele dood51 wi] 
ges*i$5is m5 zoo ga>ne k5n5 z\3 edele   
burg]s van het /ille ,pisa1 doorlu*tige 
vreemdel+51 die e5e s*uilplaats zijn    
kom5 zoek5 aan de oev]s van d5 ,arno4   
,welk e5e ma*tige bekor+ hebb5 zij1 die 
half uitgewis*te wap5s*ild51 die welhaa/
 onleesba> geword5 grafs*rift51 die elk 
e5 m5s*5lev5 v]b]g54 ,wie zal het geheim
 van al deze dood5 ontslui]52 wie geeft 
ons e5e lev5sbes*rijv+ van alle bewon]s 
van het ,campo-,santo8 ,het ontbreekt te
 ,pisa niet aan l$ig5 tijd2 is er niem& 

ond] h>e burg]s1 die zi* aan deze s*oone
 en vrome taak wijd5 wil8    ,,iv   ,het
 is gewoonte1 de freskoos wa>m$e het    
,campo-,santo te ,pisa is v]si]d1 en me]
 bepaaldelijk de b]oemde ,triomf van d5 
,dood en het ,laat/e ,oordeel te bes*\w5
 als het w]k van ,orcagna4 ,to* is het  
vol/rekt niet bewez51 dat deze          
muurs*ild]+5 ind]daad van di5 mee/]     
zijn4 ,ma> al zijn ze niet van hem      
zelv51 ze] /ellig zijn ze 9 zijn gee/ en
 zijne mani] ontworp5 en mog5 ze hem 9  
alle opzi*t5 wa>dig word5 g5oemd4  ,het 
,campo-,santo 0 bij uitnem5dheid ges*ikt
 om de hi/ories*ild]s als uit te lokk54 
,9 geheel ,itali is ge5 twe$e geb\w te  
v9d51 dat bet] beantwoordt aan de eis*5 
d] monum5tale kun/3 aan de ne zijde     
uitge/rekte muurvlakk51 aan de &]e      
groote op5 bog51 wa>door het li*t met   
/room5 b9n5dr+t1 en tuss*5 de gal]ij5   
het /ille /emmige grasveld4 ,re$s vroeg1
 re$s teg5 het e9de d] d]ti5de eeuw1    
begonn5 de ,pisan5 zi* bezig te h\d5 met
 de dekoratie van deze groote mur52 deze

 reuz5>beid w]d1 met h]haalde ond]brek+1
 voortgezet tot het e9de van de         
vijfti5de eeuw4 ,to5 ,b5ozzo ,gozzoli de
 laat/e h& legde aan de freskoos van het
 ,campo-,santo1 w>5 er om/reeks twee    
eeuw5 v]loop5 s$]t het e]/e s*ild]w]k 9 
het groots*e monum5t 0 aangebra*t4      
,behalve ,orcagna1 heeft m5 ook lang5   
tijd de nam5 van ,giotto en ,buffalmacco
 met de freskoos van het ,campo-,santo  
v]bond54 ,t5 onre*te4 ,de ,ges*i$5is van
 ,job vooral1 die m5 bepaaldelijk voor  
het w]k van ,giotto hield1 wordt ?ans   
algeme5 toeges*rev5 aan e5 zek]5        
,francesco da ,volt]ra1 die deze fresko 
e]/ om/reeks #acgj v]va>digde4  ,wijd5  
wij 9 de e]/e plaats onze a&a*t aan de  
muurs*ild]+51 die t]e*t ( t5 onre*te d5 
naam van ,orcagna drag54  ,de b]oemd/e  
da>van is wel de ,triomf van d5 ,dood4  
,deze kolossale kompositie1 wa>9 de     
kun/5a>1 na> het opp]vlakkig s*ijnt1 de 
all]e]/e grondregel5 van e5heid van     
plaats en h&el+ met voet5 getr$5 heeft1 
split/ zi* 9 vijf taf]eel51 die op het  

e]/e gezi*t geheel op zi* zelv5 /aan1   
hoewel ze all5 b9n5 dezelfde omlij/+    
zijn beslot54 ,l9ks1 op d5 voorgrond1   
ziet m5 de klassieke illu/ratie van de 9
 de middeleeuw5 zoo populaire sproke    
,van de drie dood5 en de drie           
lev5d54--,e5 s*itt]5de                  
ruit]/oet--edelli$5 en edelvr\w51 rijk  
uitg$o/1 met valk5 op de h& en v]gezeld 
van b$i5d5 te voet en van ja*?ond5--ke]t
 van de ja*t t]ug4 ,e5sklaps wordt de   
a&a*t van het gezels*ap getrokk5 door e5
 afs*uwelijk s*\wspel3 vlak voor de     
pa>d5 /aan drie op5 doodki/53 9 de e]/e 
ligt e5 nog 9 zijne kle$]5 gewikkeld    
lijk2 9 de twe$e1 e5 lijk dat re$s 9    
gevord]d5 /aat van ontb9d+ v]ke]t2 9 de 
d]de1 e5 g]aamte4--,door e5 zond]l+     
toeval is het g\d van de kroon1 die op  
het ho(d van e5 dez] lijk5 0 geplaat/1  
v]dw552 m5 ond]s*eidt nog sle*ts        
nauwelijk d5 omtrek1 als het w>e de     
s*aduw1 de s*im d] kroon4 ,tuss*5 en ov]
 deze afzi*telijke ov]blijfsel5 kruip5  
en s*uifel5 slang51 wa>van sommig5 d5   

kop dreig5d teg5 de bezoek]s opheff51   
t]wijl &]5 de vlu*t nem54  ,bij de      
ruit]s zelv5 /rijd5 nieuwsgi]igheid en  
walg+ om d5 voorrang3 ov] d5 hals hunn] 
pa>d5 gebog51 aans*\w5 zij deze zoo     
welsprek5de getuig5 van de ijdelheid van
 al het ond]maans*e1 en gev5 da>bij lu*t
 aan de mee/ v]s*ill5de a&o5+54 ,de e5  
h\dt zi* d5 neus di*t1 e5 geba> dat     
teg5woordig miss*i5 als triviaal z\     
word5 v]oordeeld1 ma> wa>teg5 de        
naturali/5 van de ve]ti5de eeuw--te     
beg9n5 met ,giotto 9 zijne ,opwekk+ van 
,laz>us--niet opzag54 ,e5 &]1 met de    
wang op de h& ru/5de1 s*ijnt 9 droeve   
ov]pe9z+ v]zonk52 e5 d]de ke]t zi* na>  
zijne vri5d5 en wij/ hun met de h& de   
doodki/51 hun tev5s zijne opm]k+5       
m$$eel5de4 ,de r$elooze di]5 deel5 de   
gewa>word+5 van hunne mee/]s2 e5 d]     
pa>d51 met g]ekt5 hals en gebog5 kop1   
snuift h9nek5d de lijklu*t op2 e5 &]    
w5dt zi*1 ang/ig en v]s*rikt1 om2 e5    
d]de /eig]t2 de hond5 legg5 door niet   
m9d] lev5dige geb>5 en beweg+51 hun     

onru/ ( hunne nieuwsgi]igheid aan d5    
dag4  ,aan de &]e zijde d] doodki/51 aan
 d5 voet van e5 /eil rotspad1 /aat e5   
h]miet1 die met e5 lange rol 9 de h&1 de
 bezoek]s tot boete en beke]+ maant4    
,deze kluiz5a> vormt als het w>e d5     
ov]gang tuss*5 d5 ruit]/oet en &]e      
h]miet51 die hunne won+ hebb5 geve/igd  
op d5 b]g op d5 a*t]grond1 wa> zij zi*1 
v] van het rumo] en de ijdele beslomm]+5
 d] w]eld1 met hun vre$zam5 e5v\dig5    
arbeid bezigh\d53 de e5 melkt e5e geit (
 e5e h9de2 e5 &] lee/2 e5 d]de1 op      
krukk5 leun5de1 lui/]t toe4 ,wij hebb5  
hi] wer e5 van die ongelukkige          
rotsl&s*app51 zond] diepte1 v]s*iet (   
horizon1 zooals m5 die bij de e]/e nog  
ongeoef5de l&s*aps*ild]s v9dt4  ,re*ts1 
m$e op d5 voorgrond1 v]dr+t zi* e5 groep
 rampzalig51 die te v]geefs d5 ,dood om 
v]loss+ smeek54 ,9 deze groep heeft de  
kun/5a> ons het m5s*elijk lijd5 9 zijne 
afzi*telijk/e vorm5 te aans*\w5 gegev53 
het is e5e t]ug/oot5de v]zamel+ van     
v]m9kt5 die ov] d5 grond kruip51 van    

v]lamd5 en kreupel51 van bl9d51 van li$5
 zond] h&5 ( arm51 met ges*ond5 (       
v]wrong5 l$emat54444 ,d]gelijke         
voor/ell+5 hebb5 niets me] met de kun/  
geme52 zelfs uit het oogpunt van /i*t+  
en v]man+ is h>e wa>de voor het m9/     
twijfela*tig4  ,roep5 deze ongelukkig5  
v]geefs d5 ,dood 91 &]51 door wie zijne 
kom/ niet v]langd w]d1 zijn als zijne   
sla*t(f]s gevall54 ,voor de groep d]    
rampzalig5 is de grond bezaaid met      
lijk52 mann5 en vr\w51 voor het me]5deel
 rijk gekle$1 ligg5 9 bonte wanorde door
 elk&] uitge/rekt2 hunne ziel51 9 de    
g$aante van naakte k9d]tjes1 ontsnapp5  
aan hun mond2--zooals m5 weet1 is deze  
symbolis*e voor/ell+ bij sommige s*ol5 9
 zwang geblev5 tot 9 het beg9 d] ze/i5de
 eeuw4 ,de demonis*e mon/]s1 die bov5   
deze ongelukkige ziel5 zwev5 en ha>     
tra*t5 te grijp5 om ze t] helle te vo]51
 zijn me] leelijk dan wel v]s*rikkelijk2
 hunne li*am5 be/aan ook hi] uit de     
sam5voeg+ van l$emat5 van v]s*ill5de    
di]53 vle]muisvl]k51 gi]5- (            

leeuw5klauw5 en d]gelijk54  ,naa/ deze  
demon51 naa/ deze tooneel5 van s*rik en 
jamm]1 heeft de kun/5a> e5 geheel &]    
tafreel geplaat/1 e5e bekoorlijke idylle
 vol zoete pozie4 ,ond] d5 lomm] van    
bloei5de oranjeboom5 zit e5 gezels*ap   
bije5 van aanzi5lijke he]5 en jonge     
vr\w52 e5ig5 spel5 op muziek9/rum5t51   
&]5 prat5 ( w&el54 ,twee hunn] h\d5 e5  
valk op de h&1 als 9 de kapel d]        
,spanja>d5 te ,flor5ce1 dat heiligdom   
van de s*ild]kun/ d] ve]ti5de eeuw2 e5  
d] dames heeft e5 w9dhond op d5 s*oot4  
,bov5 hunne ho(d5 zwev5 twee amors 7(   
doodsg5iuss587 ev5 als op de ,gala!a van
 ,rafal4--,deze idylle1 naa/ de ,triomf 
van d5 ,dood1 h]9n]t onwillekeurig aan  
de inleid+ van d5 ,decam]one van        
,boccaccio4 ,m5 me5t de jonge edelli$5  
en edelvr\w5 voor zi* te zi51 die1 op de
 he]lijke heuvel5 van ,fiesole1 9       
veiligheid aan hun v]nuft d5 teugel vi]5
 en elk&] v]mak5 met de vroolijk/e      
v]tell+51 t]wijl de /ad aan hunne voet5 
door de vreeselijke plaag1 de pe/ van   

#acdh1 wordt getei/]d4 ,het contra/ is  
ev5 aangrijp5d4--,de ,dood zelf1 die    
bov5 de groep5 zweeft1 is hi] voorge/eld
 ond] de g$aante e5] kra*tige1 beja>de  
vr\w met lo%ang5de hair5 en             
vle]muisvleugel51 die met beide h&5 e5  
geweldige zeis opheft4  ,ondanks de     
gegronde aanm]k+51 die m5 op de te*niek 
en de uitvo]+ mak5 kan1 blijft de       
,triomf van d5 ,dood e5 van die         
buit5gewone1 veelomvatt5de s*epp+51     
welke de kritiek ontwap55 en wa>op de   
gewone regel5 d] traditioneele s*ools*e 
ae/hetiek niet van toepass+ kunn5 zijn4 
,ongetwijfeld is de kun/5a> de taal1    
wa>9 hij tot ons spreekt1 nog ma>       
onvolkom5 mee/]1 ma> desniettem9 weet   
hij zijne g$a*te op zoo treff5de1       
aangrijp5de wijze uit te drukk51 en is  
hetge5 hij zegt van zoo ov]weg5d gewi*t1
 dat zijn w]k e5 onuitwis*b>5 indruk    
maakt en onwe]/aanba> boeit en aantrekt4
  ,e5 teg5hang]1 ( miss*i5 jui/] e5e    
aanvull+ van het zooev5 bes*rev5        
tafreel1 is de ,hel1 die aan ,n>do1 d5  

bro$] van ,orcagna1 wordt toeges*rev54  
,de voor/ell+ h]9n]t /]k aan ,dante1    
hoewel de s*ild] zi* hi] teg5ov] d5     
di*t] me] vrijheid heeft v]oorlo(d dan  
de kun/5a>1 aan wi5s p5seel wij de ,hel 
9 de k]k van ,santa-,m>ia ,novella te   
,flor5ce te dank5 hebb54 ,ook hi] is de 
hel voorge/eld als de doorsn$e van e5   
b]g1 wa>9 ev5wijdig loop5de rotslag5 de 
v]s*ill5de soort5 van zonda>s van elk&] 
s*eid52 9 het midd5 bev9dt zi* ,satan1  
wi5s kolossale ge/alte de gans*e hoogte 
van d5 b]g inneemt4 ,de folt]+5 d]      
v]doemd5 zijn met de groot/e            
nauwkeurigheid voorge/eld2 de           
veelvuldigheid d] m>tel+5 is ind]daad   
v]baz5d2 wij zull5 ons ev5wel niet      
oph\d5 met e5e bes*rijv+ dez]           
afgrijselijkh$51 wa>van m5 zi* zond]    
moeite e5 d5kbeeld mak5 kan4  ,het      
,laat/e ,oordeel maakt met de ,hel      
eig5lijk e5 geheel uit4 ,dit tafreel    
doet 9 dramatis*e kra*t niet voor de    
,triomf van d5 ,dood ond]1 en w9t het   
door inn]lijke e5heid van kompositie4 ,9

 de hoogte1 naa/ elk&]1 tron51 omgev5   
door langw]pige aureol51 ,*ri/us als    
re*t] en de ,madonna2 nev5s h5 zitt5 de 
twaalf apo/el51 bov5 wi] ho(d5 engel5   
met de w]ktuig5 d] ,passie zwev54 ,aan  
de voet5 van ,*ri/us en de ,madonna     
/aat1 op e5e wolk1 de a>ts5gel1 die 9 de
 beide uitge/rekte h&5 de uitsprak5 van 
d5 re*t] h\dt3 de v]oordeel+ en de      
vrijspraak4 ,twee engel5 nev5s hem blaz5
 op de bazu95 des g]i*ts1 die de dood5  
oproep5 uit de grav52 &]e engel5 spo$5  
zi* na> b5$5 om het vonnis uit te vo]54 
,da> /aan1 t] re*t]- en t] l9k]zijde1   
twee talrijke groep53 die d] uitv]kor55 
en die d] v]doemd51 welke laat/5 9 d5   
wijd geop5d5 vlamm5d5 muil d] hel word5 
g$rev54 ,nog nimm] na ,giotto _h de     
s*ild]kun/ op zoo e*t dramatis*e        
aangrijp5de wijze de a&o5+5 van         
blijds*ap1 v]rukk+1 zaligheid aan de    
e5e1 van s*rik1 wanhoop1 wroeg+ aan de  
&]e1 wet5 uit te drukk54 ,welk e5e      
ontro]5de beteek5is ligt er 9 het geba> 
van di5 engel1 aan de voet5 van d5      

a>ts5gel ne]geknield1 die door m$elijd51
 s*rik en ontro]+ aangegrep51 ma> tev5s 
beseff5de wie hi] vonni/1 met e]bi$ de  
h& op d5 mond legt4--,hoe te$] en vol   
erb>m5 is het beeld d] ,lieve-,vr\we1 d]
 ,g5ad]ijke1 die zoo ga>ne all5 r$d5    
z\4--,hoe ontzaglijk en indrukwekk5d is 
de figuur van d5 ,*ri/us1 die de        
doorboorde re*t]h& opheft en met de l9k]
 op de wonde 9 de zijde wij/3 dat       
b]oemde geba>1 dat ,mi*el ,angelo voor  
d5 gee/ mag hebb5 gezweefd1 to5 hij zijn
 ,*ri/us van het ,laat/e ,oordeel 9 de  
,sixtijns*e kapel s*iep4  ,de ?ans      
volg5de tafreel51 de ,ges*i$5is van ,job
 en de ,ges*i$5is van ,s9t-,r5i]1 zijn  
van de h& van ,antonio ,v5eziano        
7#achf-achg71 ,francesco da ,volt]ra    
7s$]t #acgj7 en ,&rea da ,fir5ze        
7#acgg74  ,de a*t]w& is b$ekt met       
freskoos1 voor/ell5de de ,hemelva>t1 de 
,op/&+1 de ,kruisig+4 ,deze freskoos1   
die bov5di5 door twee grafmonum5t5      
gebrok5 word51 zijn b5$5 het            
middelmatige2 de teek5+ is sle*t en de  

v]va>dig]s hadd5 blijkba> ge5 besef van 
de eis*5 d] dekoratieve kun/4      ,het 
0 9 het ja> #adfi1 dat de ,pisan]s aan  
,b5ozzo ,gozzoli de voltooi+ opdroeg5 d]
 muurs*ild]+5 van dit monum5tale k]kh(1 
wa> g$ur5de hond]dvijftig j>5 de        
b]oemd/e beeldh\w]s en s*ild]s van      
,itali1 de mee/]s d] s*ol5 van ,pisa1   
,flor5ce en ,sina1 proev5 van hun tal5t 
hadd5 a*t]gelat54  ,aan ,b5ozzo w]d de  
w& teg5ov] d5 +ang aangewez54 ,m5 mag   
g]u/ zegg51 dat ge5 enkel kun/5a> van de
 ,r5aissance e5e opdra*t ontv+1 die hem 
zoo gun/ige geleg5heid gaf tot ontplooi+
 van zijn tal5t3 e5 ongebrok5 muurvlak1 
e5e uitmunt5de beli*t+ en ov]vlo$ige    
ruimte voor d5 bes*\w]4 ,zelfs ,rafal 9 
het ,vatikaan 0 m9d] go$ b$eeld3 hij    
moe/ rek5+ h\d5 met invall5d li*t en    
s*aduw1 met deur5 en v5/]s en &]e       
h9d]pal5 van di5 a>d4--,da>bij moe/     
,b5ozzo v]hal5 illu/re]51 die bov5 alle 
&]e ges*ikt w>5 om zijne gee/drift en   
deelnem+ te wekk53 die naeve pittoreske 
v]hal5 van het ,oude ,te/am5t1 wa>9 de  

epos en de idylle elk&] afwissel51 en   
die voor e5 s*ild] van zijn aanleg e5e  
onuitputtelijke bron zijn4 ,hij behoefde
 niet te le]51 te v]man5 ( te /i*t53 hij
 _h sle*ts te v]tell5 en te boei54  ,de 
komposities van ,b5ozzo ,gozzoli zijn   
niet m9d] dan e5-en-tw9tig 9 getal4     
,ongelukkig zijn vele da>van bijna      
geheel te gronde gegaan1 en moet m5 die 
le]5 k5n5 uit oude gravur51 met "n uit  
de reusa*tige plat51 9 #ahaa door       
,las9io uitgegev54 ,tijd5s mijn bezoek 9
 #ahhb1 0 m5 bezig ze all5 met k\d wat] 
af te wass*51 om ze zoodo5de van /( te  
re9ig51 zond] de s*ild]ij te bes*adig54 
,deze bew]k+1 wa>door de kleur5 we]     
word5 opgefris*t1 v]di5t de voorkeur    
bov5 elke re/auratie4  ,da> v]s*eid5e   
vakk5 drie ( vi] afzond]lijke taf]eel5  
bevatt51 moet ik mij tot e5e opsomm+ van
 de voornaam/e ond]w]p5 bepal53 ,noa*s  
,dronk5s*ap2--,de ,tor5 van ,babel4--,de
 aanbidd+ d] ,wijz51 en da>ond] ,m>ia   
,boods*ap4--,abraham en ,lo? 9          
,egypte4--,abrahams ,ov]w9n+4--,abraham 

en ,hag>4--,v]woe/+ van                 
,sodom4--,abrahams ,(f]&e4--,eliez] en  
,rebecca4--,geboorte van ,ezau en       
,jacob4--,de ges*i$5is van ,jacob4--,de 
ges*i$5is van ,joseph4--,de ges*i$5is   
van ,mozes4--,de ,innem+ van            
,j]i*o4--,david en ,golia?4--,de ,kon+9 
van ,s*eba bij ,salomo4--,m5 ziet1 het  
is e5e geheele w]eld1 die wij hi] voor  
ons hebb54  ,onuitputtelijk 9 wa>heid is
 de rijkdom van fantasie1 v]nuft1       
friss*e opgewek!id1 door ,b5ozzo t5 toon
 gespreid bij het s*epp5 van dez5 cyclus
 van taf]eel51 zoo omvangrijk als ge5 &]
 kun/5a> d] vijfti5de eeuw heeft        
voortgebra*t4 ,9 de e]/e plaats beh&elt 
hij de traditie met de groot/ mogelijke 
vrijheid3 9 plaats van zi* te bepal5 tot
 de traditioneele voor/ell+51 put hij   
met volle h&5 uit d5 rijk5 s*at van het 
,oude ,te/am5t3 krijg%aftige dad51      
romantis*e avontur51 de bekoorlijkh$5   
van het h]d]slev5 boei5 hem 9 gelijke   
mate4 ,de hoog]e beteek5is1 de my/ieke  
pr(etis*e z9 van de tooneel5 uit het    

lev5 d] a>tsvad]s laat hem onv]s*illig2 
wat hem aantrekt is de bloot m5s*elijke 
zijde1 het pikante1 oorspronkelijke1    
naeve2 de treff5de episod51 de lev5de   
natuur4 ,de italiaans*e s*ild]kun/ van  
de vijfti5de eeuw heeft ge5 s*itt]5d]1  
rijk]1 belangwekk5d] s*epp+ gelev]d dan 
deze kolossale fresko1 die n]g5s e5ig   
spoor van inspann+ v]raadt1 ma> ov]al   
ev5 fris*1 ev5 bezield en boei5d is4    
,het ligt natuurlijk niet 9 mijn plan1  
al deze freskoos van het ,campo-,santo 9
 bijzond]h$5 te gaan bes*rijv53 zij zijn
 e5e w]eld op zi* zelve4 ,als geheel    
g5om51 kan m5 ze 9 twee groote groep5   
v]deel53 zij die e5e ar*itektonis*e     
omlij/+ hebb51 en zij wa>van e5 l&s*ap  
d5 a*t]grond vormt2 de e]/5 word5 als   
het w>e g$rag5 door de groote lijn5 d]  
geb\w5 en munt5 9 d5 regel uit door     
s*oone ordonnantie2 de &]5 zijn me]     
v]brokkeld1 met talrijke episod51 ma>   
miss5 e5heid van voor/ell+4 ,wat        
ordonnantie aangaat1 moet ik opm]k5 dat 
ook door ,b5ozzo de wet d] e5heid van   

h&el+ voortdur5d ges*ond5 wordt1 wa>van 
wanorde en v]w>r+ het onv]mijdelijk     
gevolg zijn4 ,op hetzelfde tafreel zi5  
wij bijvoorbeeld ,david d5 /e5 na>      
,golia? sl+]5de1 ,david het ho(d van    
,golia? af h\w5de1 en ,david het ho(d   
van d5 reus aan ,saul br5g5de4 ,en die  
drie v]s*ill5de tooneel5 zijn niet alle5
 niet van elk&] ges*eid51 ma> zij zijn  
ook niet bov5 elk&] geplaat/3 zij zijn  
zoodanig door elk&] gewikkeld1 dat het  
e5e niet naa/1 ma> a*t] het &]e is      
geplaat/4  ,bepal5 wij ons e]/ bij      
,noa*s ,dronk5s*ap4 ,het is de lev5dige1
 vroolijke voor/ell+ van e5 wijnoog/ 9  
de bloei5de om/rek5 van ,flor5ce4 ,mann5
 en vr\w5 plukk5 druiv5 en drag5 ze 9   
volle m&5 na> de p]skuip1 wa> e5 man met
 bloote be55 de vru*t5 tre$t4 ,voorts   
v]s*ill5de groep53 e5 hond1 die teg5    
twee kle9e op d5 grond zitt5de k9d]5    
blaft2 ,noa* met twee k9d]51 wa>van hij 
het e5e de h& op het ho(dje legt1 t]wijl
 het &]e1 bang voor d5 hond1 zi* teg5   
hem a&rukt4 ,9 het midd5 d] s*ild]ij zi5

 wij w$]om ,noa*1 die e5 met wijn       
gevuld5 kelk 9 beide h&5 h\dt2 naa/ hem 
gaat e5e vr\w met e5                    
s*5kkan4--,e9delijk1 l9ks1 ligt de      
patri>*1 s*i] geheel ontkle$1 door d5   
wijn bevang51 op d5 grond uitge/rekt2   
,*am bespot hem1 t]wijl e5 d] &]e zon5  
zi* g]e$ maakt e5 kle$ ov] d5           
bewu/elooze uit te spreid54 ,e5e d]     
om/a&e vr\w5 b$ekt zi* het gelaat met de
 h&1 ma> zoo1 dat zij tuss*5 de v+]s he5
 kan glur53 e5e ondeug5dheid die aan    
,boccaccio h]9n]t4  ,9 d5 ,tor5b\w van  
,babel zi5 wij aan de e5e zijde1 op d5  
a*t]grond1 e5 rijk1 heuvela*tig l&s*ap  
met rivi]51 boom51 villa's1 geheel het  
k>akt] drag5de van de om/rek5 van       
,flor5ce2 aan de &]e1 de s*itt]5de /ad  
,babylonia1 met ha> tor5s1 koepels en   
paleiz51 met ha> fanta/is*e ar*itektuur3
 e5e v]s*ijn+ uit de                    
,duiz5d-en-e5-,na*t4--,9 het midd51 e5e 
m5igte w]kli$51 opp]li$51 metsela>s1    
/e5h\w]s1 kalk b]eid5de en a&rag5de1    
/e5blokk5 ophijs*5de en plaats5de4 ,all5

 zijn druk 9 de we]1 om het groote w]k  
te help5 voltooi54 ,en welk e5 ov]vlo$  
van s*ild]a*tige motiev52 welke         
natuurlijke1 bevallige /&5 en h\d+52    
welk e5e jui/heid van teek5+ en rijkdom 
van v9d+6 ,aan de beide uite9d51 re*ts  
en l9ks van de w]kli$51 v]toont zi* e5e 
&]e1 deftig] groep3 ern/ige grijsa>ds1  
edele1 smaakvol gekle$e jongel+5 en     
knap51 deels na> de w]kli$5 zi5de1 deels
 met elk&] prat5de4 ,9 het midd5 /aat1  
ook door zijne rijzige ge/alte k5ba>1 de
 kon+1 op wi5s bevel de groote tor5     
wordt geb\wd2 hij geeft d5 w]kli$5      
bevel52 ma> bov5 hem v]toont zi*1 9 e5  
nimbus1 door engel5 g$rag5 en om/uwd1   
het beeld van ,god d5 ,vad]1 die n$]komt
 om te aans*\w5 wat de m5s*5 hebb5      
gewro*t1 en zoo /raks hun w]k v]/or5    
zal3 van welk nad]5d g]i*t e*t] niem& 9 
de talrijke s*>e blijkba> e5ig v]mo$5   
heeft4  ,wa>9 ligt nu eig5lijk het      
geheim d] betoov]+1 die deze kun/5a> op 
ons uitoef5t8 ,ik behoef wel niet te    
zegg51 dat van lokale kleur ( hi/oris*e 

wa>heid--voor zoov] da>aan bij deze     
voor/ell+5 g$a*t kan word51--9 de v]/e  
v]te ge5 sprake is4 ,niet alle5 dat het 
l&s*ap en de geb\w5 e5 zuiv] toskaans*  
k>akt] drag51 zelfs nog wa> ze1 zooals  
bij d5 ,tor5b\w1 l\t] fanta/is* zijn2   
ma> ook de p]son5 zijn1 voor v]reweg het
 me]5deel1 9 de kle$]dra*t van ,flor5ce 
9 de vijfti5de eeuw4 ,ma> da>9 ligt jui/
 het aantrekkelijke3 de traditie is ma> 
e5 vorm1 iets uitw5digs en bijkom5ds3 9 
het wez5 d] zaak heeft ,b5ozzo ons het  
beeld geteek5d van zijn eig5 tijd en    
omgev+4 ,het zijn tooneel51 gegrep5 uit 
het toskaans*e lev5 9 de twe$e helft d] 
vijfti5de eeuw1 we]gegev5 met al de     
fantasie1 al het v]nuft1 al d5 glo$ en  
de v]ve van e5 uitnem5d kun/5a>1 wi5s   
di*t]lijk g5ie hem e5e e]/e plaats      
v]zek]t ond] de groote mee/]s d]        
,r5aissance1 al heeft hij 9 eig5lijk5 z9
 ge5e s*ool ge/i*t4--,hij /i]f te ,pisa1
 9 #adih1 en ru/ 9 de gewijde a>de van  
dat ,campo-,santo1 dat aan hem zijn     
s*oon/5 tooi te dank5 heeft4    ,v      

,van ,pisa sprek5de1 gaat het niet aan  
te zwijg5 van e5 d] b]oemd/e monum5t5   
van deze /ad3 ik b$oel d5 ,campanile (  
wijd v]ma>d5 s*eev5 tor54 ,met d5 b\w   
van di5 tor5 w]d e5 beg9 gemaakt 9      
#aagd2 het w]k 0 e]/ 9 #abcc voltooid4  
,m5 noemt twee b\wmee/]s3 d5 e5 e5      
,italiaan1 ,bonannus1 d5 &] e5          
vreemdel+1 ,wilhelm van ,innsbrck2      
sommig5 voeg5 da> nog aan toe ,johannes 
,ennipontano1 m$e e5 ,duits*]1 en ,?omas
 van ,pisa4  ,9 ,frankrijk1 ,duits*l& en
 ,belgi hebb5 de ar*itekt5 het zi* bijna
 altijd tot regel ge/eld om d5 tor5 met 
de k]k te v]b9d51 en door de v]e5ig+ van
 die beid5 e5 s*oon en s*ild]a*tig      
geheel te s*epp54 ,hoe uitnem5d zij da>9
 geslaagd zijn1 bewijz5 e5 aantal onz]  
ka!dral54 ,9 ,itali da>5teg5--miss*i5   
door de naw]k+ van antieke ideen en     
traditin--s*eidt m5 ze] dikwijls d5     
tor51 d5 campanile1 van de k]k1 en      
beh&elt beid5 als zelf/&ige geb\w54 ,dit
 is het geval te ,pisa1 te ,rav5na1 te  
,flor5ce en op e5 aantal &]e plaats54   

,hoe vele to]i/5 hebb51 bij het aans*\w5
 van d5 campanile van ,pisa1 e5 gevoel  
van teleur/ell+ ond]vond56 ,zoo tallooze
 mal5 hadd5 zij dat monum5t afgebeeld   
gezi53 9 plaat1 9 alba/1 9 kurk1 9      
k>ton1 zelfs 9 *ocolade1 dat het gezi*t 
van de w]kelijkheid h5 doorgaans        
teg5valt4 ,9 d5 voll5 z9 des woords te]t
 ,pisa s$]t eeuw5 op dit ar*itektonis*  
kun//ukje1 wa>aan e*t] het toeval me]   
deel heeft dan de wet5s*ap4 ,ik haa/ mij
 er bij te voeg51 dat het orig9eel zoo  
e5v\dig1 zoo e]wa>dig1 zoo indrukwekk5d 
is1 dat aan/onds alle h]9n]+ aan die    
k9d]a*tige namaaksels wordt uitgewis*t4 
,ik zal hi] niet de bijzond]h$5 h]hal51 
die m5 9 alle h&boek5 en reisgids5 lez5 
kan2 ik wil liev] tra*t5 d5 indruk te   
bes*rijv51 di5 dit monum5t1 e5e         
onv]gankelijke uitt>t+ van de e]/e      
grondregel5 d] /atika1 op ons maakt4    
,de a*t rij5 arkad5 bov5 elk&] volg5 op 
elkar met /r5ge geometris*e             
regelmatigheid4 ,de zuil5 zijn1 al?ans 9
 het ond]/e g$eelte1 niet uit n /uk1 ma>

 uit twee1 soms uit drie ( vi] fragm5t5 
sam5ge/eld4 ,mits de v]s*ill5de blokk5  
gelijk zijn1 be/aat da>teg5 ge5 bezwa>2 
&]s wordt het wanne] m5 op e5 monoli?1  
die vijf-zesd5 van de hoogte d] zuil    
inneemt1 e5 niet da>bij pass5d /uk heeft
 geplakt4 ,ook op de wijze d] v]b9d+ van
 de kapiteel5 met de ar*itraaf kan met  
grond aanm]k+ word5 gemaakt4 ,de v]si]+ 
is uit]/ sob]3 sle*ts enkele bas-reliefs
 v]di55 e5 oog5blik de a&a*t4  ,de hell+
 b$raagt ongeve] vi] met] en valt ze]   
/]k 9 het oog1 zelfs al let m5 alle5 op 
de b5$5v]diep+4 ,de half met wat]       
gevulde gra*t1 die d5 voet des tor5s    
omr+t1 is aan d5 kant wa> de campanile  
ov]hangt om/reeks e5 el diep] dan aan de
 &]e zijde4  ,m5 heeft lang en bre$     
g]$ekaveld en getwi/ ov] de oorzaak van 
deze zond]l+e afwijk+ van de loodlijn3  
is dat met opzet g$aan ( heeft m5 hi]   
alle5 met het toeval te do58 ,m5 is     
teg5woordig vrij algeme5 van me5+1 dat  
de basis van d5 tor5 g$ur5de d5 b\w     
gelijkmatig is v]zakt1 en dat de        

ar*itekt5 op dit hell5d vlak hebb5      
voortgeb\wd4 ,re$s t] hoogte van elf    
met]s bov5 d5 grond bem]kt m51 dat e5e  
hell+ van ettelijke duim5 d5 tor5 na> de
 zuidzijde moe/ do5 ov]hang54 ,het e]/e 
gewelf 0 to5 geslot51 en het v]di5t wel 
opm]k+1 dat m5 zoo we9ig b$a*t is gewee/
 op v]d]e v]zakk+ van het geb\w1 dat e5 
spui]1 wa>door het wat] van deze e]/e   
v]diep+ moe/ word5 afgevo]d1 is         
aangebra*t op het punt hetwelk nu het   
hoog/ is geleg54  ,e5 fraai klokk5spel1 
uit zev5 klokk5 be/a&e1 hangt 9 dez5    
zond]l+5 tor54 ,de oud/e dez] klokk51 de
 ,giu/izia1 met het ja>tal #abfb en d5  
naam van d5 giet] ,loct]9us van ,pisa1  
is afkom/ig uit d5 ,torre del ,giudice2 
deze klok w]d vroeg] geluid1 wanne]     
misdadig]s t] t]e*t/ell+ w]d5 gevo]d4   
,het uitzi*t van het plat van d5 tor5 is
 b]oemd4 ,aan de e5e zijde1 na> d5 kant 
van ,lucca1 ziet m5 de ,ap5nijn52 aan de
 &]e de gr5z5looze1 blauwe opp]vlakte d]
 zee1 wa>uit1 t] re*t]h&1 als e5        
alle5/a&e b]g1 het eil&je ,gorgona      

oprij/2 w5dt m5 zi* l9ks1 dan bespeurt  
m5 a*t]volg5s ,capraja en1 bij ze] held]
 we]1 aan d5 horizon ,korsika2 e9delijk 
het eil& ,elba1 wa>van sle*ts e5 punt   
van a*t] d5 ,monte-,n]o1 t5 zuid5 van   
,livorno1 komt uitkijk54 ,de bodem van  
geheel de omr+5de vlakte is zoo eff51   
dat m5 9 deze kom nog de oude b$d+ van  
e5 inham d] zee h]k5t4 ,langs het /r&   
teek55 zi* de donk]e boss*5 d] hoeve van
 ,san-,rossore af4      ,e5 te we9ig    
bek5d geb\w1 en dat to* wel de a&a*t    
v]di5t1 is de ,op]a del ,duomo3 wij z\d5
 zegg51 de directiekeet van d5 dom4 ,het
 huis is op zi* zelf ze] e5v\dig1 zoo   
als aan e5 d]gelijk geb\w pa/3--het     
be/aat uit e5e b5$5- en e5e vrij lage   
bov5v]diep+1 heeft e5e langw]pige       
g$aante en v5/]s 9 d5 /ijl d] d]ti5de   
eeuw4 ,de groots*e monum5t5 9 de        
onmiddellijke nabijheid /ell5 het nog   
me] 9 de s*aduw4 ,ma> bij het b9n5tr$5  
wordt onze a&a*t dadelijk getrokk5 door 
e5e monum5tale inscriptie1 v]gezeld van 
het wap5 van ,frankrijk1 het beeld van  

de ,madonna en van e5 p]soon 9 kniel5de 
h\d+2 wij le]5 uit dit ops*rift1 9 /atig
 latijn1 dat op d5 vijfti5d5 ,novemb]   
#adie de ,kon+ van ,frankrijk onv]wa*t 9
 dit huis v]s*e5 om er d5 avondmaaltijd 
te gebruik54--,g$ur5de zijn v]blijf te  
,pisa woonde ,k>el,,viii 9 het paleis d]
 ,m$ici1 op het ,lung>no4--,e5          
kon9klijke ga/ me] ( m9d] beteek5t op   
zi* zelf niet zoo heel veel1 wa> het e5 
hi/oris*e plek geldt als het ,domple9 te
 ,pisa2 ma> de v]s*ijn+ van ,k>el,,viii 
0 voor de ges*i$5is dez] /ad van ze]    
bijzond] gewi*t3 zij gaf het se9 tot d5 
op/& teg5 de gehate flor5tijns*e        
ov]he]s*+4 ,de inscriptie1 die de h]9n]+
 aan het kon9klijk s\p] bewa>t1 noemt   
,k>el,,viii d5 grondlegg] d] pisaans*e  
vrijh$5 en v]gelijkt zijne edelmo$igheid
 met die van ,alex&] de ,groote4  ,bezi5
 wij nu ev5 de ,op]a del ,duomo1        
afges*eid5 van die hi/oris*e h]9n]+4 ,de
 aanblik van de b5$5v]diep+ is niet     
uitlokk5d2 er he]s*t e5 volkom5 en to*  
vol/rekt niet s*ild]a*tige wanorde2 de  

kle$kam] d] kanunnik5 gr5/ aan de       
,scuola di musica en aan het ,magazz9o  
della c]a 7ka>s5magazijn72 e5 en &]     
b$orv5 door re/auraties1 die getuig5is  
aflegg5 van e5 bij uitnem5dheid sle*t5  
smaak4 ,ma> wij will5 hi]bij niet       
/il/aan4 ,grassi1 de s*rijv] d]         
,descrizione /orica ed4 arti/ica di     
,pisa1 9 #ahcf-cg uitgegev51 spreekt met
 veel ophef van de s*ild]ij5 9 het      
geb\w3 het gewelf van de b5$5v]diep+1   
bes*ild]d door ,g4 ,/efano ,m>uscelli2  
het portret van e5 heilige1 door        
,salvator ,rosa2 e5e ,madonna1 van ,p]9o
 del ,vaga2 e5 ,s9t-,nicolaas van ,b>i1 
door ,curradi2 twee ,apo/el51 van       
,sogliano2 e5 ,s9t-,antonius van ,padua 
en e5 ,s9t-,philippus ,n]i1 van ,pi]o da
 ,cortona2 en wat al niet me]6 ,bij al  
deze m9 ( me] banale1 9 me]d]e ( m9d]e  
mate g]e/aure]de s*ild]ij5 zull5 wij ons
 niet oph\d51 ev5m9 als bij de          
,madonna's en de ,*ri/usbeeld5 uit de   
midd5eeuw51 die 9 de v]trekk5 van de    
e]/e v]diep+ zijn t5 toon ge/eld2       

g5oegzaam all5 miss5 dat                
onuitsprekelijke1 di5 vonk van het g5ie1
 die alle5 d]gelijke voorw]p5 van       
devotie tot kun/w]k5 /empelt4 ,da>5teg5 
v]oorlo( ik mij de a&a*t d] ev5tueele   
bezoek]s te ve/ig5 op enkele fragm5t51  
wa>van de reisgids5 ge5e meld+ mak51 en 
wel 9 de e]/e plaats op e5e fresko1     
voor/ell5de e5 jong meisje 9 e5 blauw   
kle$1 met e5e korf vol vru*t5 op het    
ho(d3 e5e s*ild]ij vol aantrekkelijkheid
 en wa>9 ik de h& van ,b5ozzo ,gozzoli  
me5 te h]k5n54 ,van wa> is dit fragm5t  
afkom/ig en wanne] is het hi]he5        
gebra*t8 ,m5 zegt mij1 dat dit brok/uk  
om/reeks vijfti5 ja> gel$5 uit de ,/anza
 della ,frat]nit is weggebrok54  ,deze  
zaal op de bov5v]diep+1 wa> ,k>el,,viii 
heeft ges\pe]d1 heeft nog ha> oude h\t5 
zold]+1 op zw>e balk5 ru/5de1 die vroeg]
 met s*ild]w]k w>5 v]si]d4 ,de al fresco
 ges*ild]de r& h]9n]t aan de omlij/+5   
van ,b5ozzo ,gozzoli 9 het              
,campo-,santo3 het is hetzelfde l(w]k en
 dezelfde k9d]figur5 7putti71 die       

m$aillons h\d54 ,z\ de b]oemde          
flor5tijns*e mee/]1 9 de laat/e j>5     
zijns lev5s1 zi* met de v]si]+ dez] zaal
 hebb5 onl$ig geh\d58  ,v]d] ziet m5    
bov5 e5e deur e5e inscriptie1 v]meld5de 
dat ,keiz] ,k>el,,iv en ,kon+           
,k>el,,viii 9 dat v]trek hebb5 geslap54 
,de aanhef van dit ops*rift is ind]daad 
k>akt]i/iek3 somno et quieti sacrum1 aan
 d5 slaap en de ru/ gewijd4 ,is het     
niet1 ( de /ad ,pisa zi* zelve 9 die    
drie woord5 _h will5 teek558    ,,vi    
,wanne] m5 de edele mee/]w]k51 op het   
,domple9 naa/ elka> ges*a>d1 heeft      
be/ude]d1 ko/ het e5ige moeite om ook   
aan de &]e bezi5swa>digh$5 van ,pisa1 e5
 tw9tigtal k]k51 voor het me]5deel van  
hooge oudheid1 e5 half dozijn paleiz51  
vooral belangrijk door hunne hi/oris*e  
h]9n]+51 de noodige a&a*t te wijd54 ,ma>
 als nauwgezette cic]one ru/ op mij de  
taak1 om monum5t5 te bes*rijv51 die     
tr\w5s 9 e5e &]e /ad e5e e]volle plaats 
z\d5 bekle$54 ,do* laat ons vooraf e5   
blik w]p5 op de /ad zelve1 die s$]t     

vijf-en-tw9tig ( d]tig eeuw5 het tooneel
 is gewee/ van zoo vele wor/el+5 en     
groote ond]nem+51 van zoo s*itt]5de     
glorie en zoo diepe v]n$]+4  ,pisa heeft
 niet alle5 s$]t de oudheid1 ma> ook    
s$]t de middeleeuw5 e5e +rijp5de v]&]+  
ond]gaan4 ,ov]al zijn de oude wall51 met
 welk] aanleg 9 #aaeb e5 aanvang w]d    
gemaakt1 gesloopt en v]vang5 door       
gemetselde mur51 ongeve] a*t met] hoog1 
zond] gra*t5 ( glacis1 soms zelfs door  
trottoirs omzoomd2 sle*ts de            
kanteel5--natuurlijk                    
p>ade-kanteel5--gev5 aan die mur5 nog   
e5ig]mate zek] k>akt]4 ,ge5 oneff5h$5   
van t]re92 ge5e rijz+ ( dal+2 sle*ts nu 
en dan e5 v]vall5 bolw]k4 ,van de tw9tig
 poort5 d] oude /ad zijn er nog ma> zes 
ov]1 die veele] d5 naam van b>rires     
v]di554--,sle*ts 9 e5 ( twee wijk51     
wa>ond] de ,via del ,borgo met de       
aangr5z5de /rat51 kan m5 zi* nog e5e    
voor/ell+ mak51 hoe de /ad er vroeg]    
moet hebb5 uitgezi54 ,e5ige bog5 op zw>e
 /e55 pijl]s ru/5de1 e5 we9ig kleur1 e5 

we9igje lev51 e5 e*o1 e5e flauwe        
afs*aduw+ van de fi]e middeleeuws*e     
republiek3--is dat niet voldo5de om de  
belang/ell+ op te wekk5 van d5 reizig]1 
wi5 het nog om iets me] te te do5 is dan
 hetge5 de a&a*t trekt onz] mod]ne      
to]i/58 ,e5e &]e /raat1 die op de m>kt  
uitkomt en ev5ze] door arkad5 is        
omzoomd1 geeft ons e5 e*t zuidelijk     
s*\wspel te g5iet53 da> zi5 wij e5e     
bonte m5gel+ van kreupele wag5tjes en   
k>r51 van mag]e kipp51 van donk]e somb]e
 krott51 uitkom5de op e5 ple91 /ral5de 9
 zonneglo$2 voorts pra*tige gro5t5 met  
ha> rijk kleur5mozaek2 bewond]5swa>dige 
kopp5 en kra*tvolle typ51 ze] vaak      
gehuld 9 onbes*rijfelijke en to* mee/al 
pittoreske lomp54 ,re*ts en l9ks        
/raatjes1 die voor de donk]/e1 smal/e en
 bo*tig/e /eegjes van ,g5ua1 ,v5eti en  
,napels niet ond] behoev5 te do54  ,ma> 
dit gezi*t duurt niet lang3 op e5 gegev5
 oog5blik v]&]t de ,via del ,borgo 9 e5e
 bre$e1 fatso5lijke1 mod]ne /raat1 zond]
 kleur ( k>akt]4  ,do* de h$5daags*e    

/$5b$]v]s mog5 do5 wat zij will53 hi]1  
ev5als te ,rome1 dat ook s$]t de laat/e 
j>5 niet alle5 ontwijd1 ma> op de       
s*&elijk/e1 onv]antwoordelijk/e wijze   
ges*ond5 en b$orv5 wordt2--ook hi]1 op  
dez5 klassiek5 grond1 komt to* de oude  
tijd telk5s wer te voors*ijn om de      
mod]ne knoei]s te bes*am54 ,9 de ,via   
del ,monte ziet m5 aan de b5$5v]diep+   
van e5 gewoon huis twee graniet5 zuil51 
getuig5 van het v]l$51 met pra*tig      
gebeeldh\wde kapiteel53 het e5e v]si]d  
met e5e ,flora t] halv] lijve en twee   
,victoria's2 het &]e met e5 ,jupit]1    
insgelijks t] halv] lijve1 en ook met   
twee ,victoria's4 ,te ,rome z\ de /ell+ 
van deze zuil51 wa>van de kapiteel5     
hoog/5s &]halve el bov5 d5 began5 grond 
v]hev5 zijn1 het bewijs lev]51 dat de   
bodem v]hoogd is2 hi]1 9 de nabijheid   
van d5 ,arno1 z\ e5e d]gelijke ond]/ell+
 gewaagd zijn4  ,voor het ov]ige be/aat 
de /ad uit vrij bre$e /rat51 voor het   
me]5deel zond] trottoirs1 en na>        
toskaans*e wijze met z]k5 geplaveid4 ,de

 zw>e plompe huiz5 zijn doorgaans geel  
geplei/]d1 met gro5e bl9d52 zij hebb5   
iets slap]igs 9 hun voorkom52 er is     
niets wat e5 bepaald5 blijv5d5 indruk   
maakt en de h]9n]+ aan bepaalde huiz5 9 
de g$a*te pr5t1 no* ops*rift51 no*      
datums1 no* wap5s*ild54 ,er zijn we9ige 
w9kels1 en die we9ig5 mak5 nog e5e vrij 
armo$ige v]toon+2 het aantal            
voorbijgang]s is ze] g]+2 het gras ti]t 
dan ook welig 9 de /rat51 wa>van sommig5
 tot weide z\d5 kunn5 di551 en ond] dat 
opzi*t op die rivi]5 van ,toskane       
gelijk51 wa>van de droge b$d+ 9 d5 zom] 
en d5 h]f/ geheel begroeid is4  ,die    
/ilte1 die droom]ige ru/1 dat ple*tig   
zwijg51 moge e5e aanbevel+ te me] zijn 9
 de s*att+ d] vele krank51 die 9 ,pisa1 
behalve de zeg5+5 van e5 za*t en        
aang5aam klimaat1 ook ru/ en v]kwikk+   
kom5 zoek52 voor de gewone reizig]s     
heeft deze doods*e /ilte al spo$ig iets 
v]s*rikkelijks1 en het duurt niet lang (
 zij beg9n5 zi* 9 deze als uitge/orv5   
/ad s*romelijk te v]vel54 ,het is       

ind]daad niet zond] beteek5is1 dat ,pisa
 op e5 k]kh(1 als op ha> s*oon/e        
monum5t1 roem draagt4 ,zij zelve is e5e 
/ad d] dood56  ,hoe is het gekom51 dat  
e5e vroeg] en g$ur5de vele eeuw5 zoo    
en]gieke1 zoo ond]nem5de1 vurige1 /e$s  
tot kra*tig h&el5 va>dige1 na> roem en  
glorie dor/5de /ad aldus ha> k>akt]     
heeft kunn5 v]loo*55 en 9 dommel5de     
sluim]+ wegz9k58 ,op het e]/e gezi*t z\ 
m5 g5eigd zijn1 dit raadsela*tige       
v]s*ijnsel toe te s*rijv5 aan de ov]ma*t
 van het uit zijn a>d we9ig rumo]ige1   
aan d5 ru/ig5 sleur gew5de adm9i/ratieve
 en bureaukratis*e elem5t4 ,en ind]daad1
 9 spijt van e5e voor e5e italiaans*e   
/ad vrij talrijke joods*e kolonie--re$s 
9 de vorige eeuw telde m5 te ,pisa zes- 
zev5hond]d ,jod51--tr$5 h&el en         
nijv]heid geheel op d5 a*t]grond voor   
het ze] talrijke ambt5a>sp]soneel1 dat 9
 deze ho(d/ad van e5e prefectuur e5e    
ho(drol speelt4--,voore]/ heeft m5 de   
prefectuur met al wat da>aan v]bond5 is2
 dan de burg]lijke re*tbank met neg5    

re*t]s1 e5 kanseli] en vi] l$5 van het  
p>ket2 voorts het h( van assises en de  
pretuur1 met d5 onmisb>5 nasleep van    
advokat51 t5 getale van drie-en-ze/ig1  
wa>van sommig5 e*t] te ,volt]ra ( 9 de  
om/rek5 won52 van procureurs            
7procuratori71 t5 getale van            
vi]-en-ze/ig2 van causidici 7zes7 en van
 not>iss5 7vijfti574 ,e5 twe$e groep    
be/aat uit de ambt5>5 d] dome951 d]     
regi/ratie1 d] hypo!k51 van het kada/]1 
van de bela/+54--,dan komt 9 aanm]k+ de 
,univ]siteit1 met ha> ze/ig hoogle]>5 en
 e5 tw9tigtal ambt5>5 van v]s*ill5d5    
rang2 v]volg5s het p]soneel van het     
lyceum1 van de normaals*ool1 van het    
sem9>ie1 van het wee%uis1 van de        
ga/huiz5 en &]e liefdadige ge/i*t5 en   
inri*t+54 ,het aantal l$5 d] reguli]e en
 w]eldlijke gee/elijkheid b$raagt ruim  
vijfhond]d3--9 #aheb telde m5 vijfhond]d
 e5-en-d]tig gee/elijke bro$]s en zu/]s1
 en na de opheff+ d] kloo/]s is--zoo als
 zi* liet v]wa*t5--dit aantal           
aanm]kelijk geklomm54--,ondanks de      

spreekwoordelijke gezondheid van het    
klimaat1 v9dt m5 9 ,pisa om/reeks hond]d
 p]son51 die de v]s*ill5de takk5 d]     
g5eeskun/ uitoef553 neg5-en-ve]tig      
dokt]s en *irurgijns1 twee oog>ts51     
ve]ti5 apo!k]s1 vijfti5 vee>ts5 en      
vi]-en-tw9tig vro$vr\w54 ,voeg da>bij   
het militaire elem5t1 en ge zult moet5  
toegev51 dat het aantal niet            
h&eldrijv5de1 niet produce]5de          
p]son5--zooals de te*nis*e t]m          
luidt--bij uitnem5dheid groot is4 ,kon  
m5 nu nog ma> zegg51 dat de             
intellektueele w]kzaamheid het gemis van
 h&el en indu/rie v]go$de1 dan z\ er    
grond zijn om van w9/ te gewag5 en met  
blijds*ap te roem53 ma> ook dit kan niet
 gea*t word5 het geval te zijn2 9 deze  
akademie/ad zijn er ma> vi] boekh&ela>s2
 ook word5 er ge5 ja>boek5 ( ar*iev5    
uitgegev51 zooals 9 vele &]e italiaans*e
 /$52 de lokale monografin zelfs zijn   
zeldzaam3 m5 te]t nog altijd op de oude 
w]k5 van ,morrona en ,grassi4 ,ook op   
gee/elijk gebi$ is de oog/ van go$e t>we

 jamm]lijk s*raal2 het onkruid wordt    
v]teg5woordigd door zes dagblad51 (     
eig5lijk door vijf1 want het zesde1 de  
,araldico1 is e5 g5ealogis* en h]aldiek 
tijds*rift1 wa>van nu en dan e5e aflev]+
 v]s*ijnt4  ,de oorzak5 van dit treurig 
v]val ligg5 diep] en dagteek55 van      
vroeg]4 ,pisa is1 wij wez5 er re$s      
vroeg] op1 het lot w$]v>51 dat ook &]5  
h&elsrepubliek5 van vroeg] en lat] tijd 
w$]v>5 is3 de buit5gewone               
ma*tsontwikkel+1 wa>aan de natuurlijke  
grondslag van ev5r$ig grondgebi$ en     
bevolk+ ontbrak1 dwong tot bov5matige   
inspann+1 tot ov]spann+ van alle        
bes*ikb>e kra*t54 ,dit duurde e5 tijd1  
e5 vrij lang5 tijd zelfs1 ma> op die    
ov]spann+ moe/ noodzakelijk uitputt+    
volg52 en na de laat/e wanhopige wor/el+
 met ,flor5ce1 0 de kra*t van ,pisa niet
 sle*ts gebrok51 ma> v]nietigd4         
,sismondi1 de bek5de ges*i$s*rijv] van  
de italiaans*e republiek51 heeft ze]    
treff5d gezegd3 ,ondanks ha> v]val 0    
,pisa e5e veel volkrijk]1 veel          

aanzi5lijk] /ad dan ,urb9o1 dan ,rim9i1 
dan ,pes>o2 ma> e5maal aan de           
,flor5tijn5 ond]worp51 heeft ,pisa ge5  
enkel5 man me] voortgebra*t1 die 9 de   
litt]atuur ( de politiek van beteek5is  
is gewee/2 t]wijl elk d] kle9e hov5 van 
,fr$]ik van ,montefeltro te ,urb9o1 van 
,sigismond ,malate/a te ,rim9i1 van     
,alex&] ,s=za te ,pes>o1 e5 v]e5ig+spunt
 0 van wijsge]51 gele]d5 en             
lett]kundig54    ,,vii   ,do* deze      
hi/oris*e h]9n]+51 welke wij niet mo*t5 
voorbijgaan1 da> zij ons de v]kl>+ gev5 
van de treurige trans=matie d]          
roemru*tige republiek1 moet5 ons ev5wel 
niet do5 v]get51 dat nog v]s*ill5de     
monum5t5 op de beide oev]s van d5 ,arno 
onze a&a*t vrag54 ,h]vatt5 wij dus onze 
w&el+4  ,de mee/e &]e k]k5 op d5        
re*t]oev] hebb5 dezelfde b\worde als de 
ka!draal2 het is hetzelfde /elsel van   
bog5 en bl9de bog51 dat da> met zoo     
s*itt]5d gevolg 0 toegepa/2 en ook      
dezelfde afwissel+ van wit en zw>t m>m]4
 ,tot deze kategorie behoor5 ,san-,paolo

 all' ,orto1 ,san-,pi]9o1 ,santa-,m>ia 9
 ,borgo en nog &]54  ,9 de k]k van      
,s9te-,ca?>9a 7d]ti5de eeuw71 wa>van de 
monnik ,fra ,guglielmo als b\wmee/]     
wordt g5oemd1 pa>t zi* de pisaans*e     
traditie met de vorm5 d] go?iek4 ,de    
voorgevel van wit m>m]1 als na>         
gewoonte1 met e5ige lag5 van zw>t m>m]1 
geeft ons 9 het b5$5/e g$eelte de gewone
 bek5de rondbog5 te aans*\w52 de e]/e   
v]diep+ be/aat uit klav]vormige bog5 op 
zuil5 ru/5de1 wa>van de kapiteel5 met de
 onv]mijdelijke m>m]5 kopp5 zijn        
getooid4 ,de bov5/e1 spits toeloop5de   
v]diep+ heeft hetzelfde /elsel van bog54
  ,het inw5dige1 hoewel ze] e5v\dig--het
 be/aat uit e5 enkel s*ip1 zond] kapell5
 en met op5 bekapp+--en 9 de ze/i5de en 
de zev5ti5de eeuw /]k v]&]d en          
v]haspeld1 bevat enkele belangwekk5de   
kun/w]k54 ,9 de e]/e plaats de graftombe
 van d5 a>tsbiss*op ,sant>elli 7ge/orv5 
9 #acdb71 van de h& van ,n9o ,pisano1 d5
 zoon van ,&rea ,pisano4 ,het monum5t   
getuigt van veel smaak2 behalve de zoo  

bevallige g$raaide zuiltjes1 v9d5 wij   
ook hi] het groots*e1 indrukwekk5de     
motief d] engel51 die het voorhangsel   
opli*t51 wa>a*t] het lijk van d5 prelaat
 ru/4--,twee gekleurde beeld5 op e5 d]  
alt>51 de ,madonna en de a>ts5gel       
,gabril1 beid5 ze] go$ van /ijl1 v]rad5 
de h& van d5zelfd5 mee/]4  ,veel me]    
bek5d en b]oemd is de s*ild]ij van      
,francesco ,tra9i 7om/reeks #acdj71 9 de
 nabijheid van d5 preek/oel1 wa>op1 na> 
m5 zegt1 de heilige ,?omas van ,aqu9o   
het evangelie heeft v]kondigd4 ,deze    
s*ild]ij v]beeldt de ,ov]w9n+ van       
,s9t-,?omas van ,aqu9o4 ,9 het midd51 op
 e5e zwev5de wolk1 zit de heilige1      
lev5sgroot2 op hem dal5 li*t/ral51 deels
 re*t/reeks van ,*ri/us zelv51 die hoog 
bov5 hem 9 he]lijkheid troont1 deels van
 ,mozes1 ,paulus en de vi] ,evangeli/51 
die1 e5igsz9s lag] geplaat/1 het li*t   
dat zij van d5 ,heil& ontvang5 w$] op   
hem uit/ral52 ma> ook van t] zijde      
ontvangt hij li*t uit de geop5de boek5  
die ,plato en ,ari/oteles hem voorh\d54 

,s9t-,?omas zelf z5dt op zijne beurt uit
 zijn geop5d boek wer /ral5 uit op zijne
 jong]52 e5 dez] /ral5 treft met        
v]niel5d vuur het boek dat ,av]ros1 die 
9 het midd5 d] jong]5 v]wonn5 op d5     
grond ligt1 9 de h& h\dt4 ,de b]oemd/e  
d5k] en wijsge] d] ka?olieke middeleeuw5
 is dus hi] voorge/eld als het          
v]e5ig+spunt en de middela> van         
goddelijke en m5s*elijke wij%eid1 die de
 dwal+ en de leug5 ov]w9t4      ,de     
,piazza dei ,cavali]i1 wel te v]/aan van
 de ridd]s d] ,s9t-,/efanusorde1 is het 
e5ige ple9 9 deze eeuw5\de /ad1 hetwelk 
aan de ,r5aissance h]9n]t1 en wel aan de
 ,r5aissance 9 d5 tijd van ha> v]val4   
,ondanks ha> e5v\d1 maakt de faade van  
het voormalige paleis d] orde1 de       
,c>ovana--tuss*5 #aefa en #aefd door    
,vas>i geb\wd--e5 monum5tal5 indruk1 met
 ha> vooruitspr+5d dak1 ha> wap5bord5   
aan de hoek51 ha> niss5 met de          
bor/beeld5 van de e]/e zes grootmee/]s1 
ha> sgraffiti e9delijk1 die zoo bij     
uitnem5dheid bevallige dekoratieve      

s*ild]+51 wa>van nog sle*ts flauw       
h]k5b>e spor5 zijn ov]geblev54 ,9 de    
aangr5z5de k]k ziet m5 e5ige tropheen1  
door de ridd]s van ,s9t-,/efanus op de  
,turk5 v]ov]d4  ,de militaire orde van  
,s9t-,/efanus 7paus en m>tela>7 w]d 9   
#aeaf door ,cosmo ,i +e/eld1 om de ku/5 
van ,toskane te v]d$ig5 teg5 de invall5 
en /roopto*t5 d] ze]oov]s4 ,als 9 bijna 
alle d]gelijke ord51 be/ond5 de l$5 voor
 het me]5deel uit adellijke p]son52     
hoewel de orde ook e5 gee/elijk k>akt]  
droeg1 0 het celibaat e*t] niet v]pli*t4
 ,h>e ges*i$5is is zek] vrij wat m9d]   
rijk aan s*itt]5de dad5 dan die d]      
b]oemde1 doorlu*tige orde van ,malta1   
ma> to* ond]hield zij nog tot om/reeks  
het midd5 d] vorige eeuw twee gewap5de  
fregatt54 ,deze jong/ gebor5e ond] de   
gee/elijke ord5 ond]s*eidde zi* al      
spo$ig door ha> rijkdom2--to5 de frans*e
 rege]+ 9 #ahji de orde ophief1 b$roeg  
de wa>de h>] bezitt+5 om/reeks ti5      
millio5 guld54 ,9 het midd5 d] vorige   
eeuw be/ond de orde ( religione van     

,s9t-,/efanus1 behalve uit d5           
grootmee/]1 uit e5 groot-connetable1 e5 
groot-prior1 e5 groot-kanseli]1 e5      
groot-cons]vator en e5 groot-tresori]4  
,om de drie j>5 w]d e5 algeme5-kapittel 
geh\d54 ,me] dan a*tti5hond]d p]son51   
zo[el 9 ,itali als eld]s1 droeg5 to5 d5 
titel en het kruis d] orde2 het         
ple*tgewaad d] ridd]s be/ond uit e5     
zw>t5 rok met e5 groot a*tpuntig kruis  
van roode kleur be/ikt1 uit e5          
gemaille]d g\d5 kruis1 9 het midd5      
v]si]d met het bor/beeld van            
,s9t-,/efanus1 en uit e5 rood l9t4--,de 
orde1 die 9 #ahji 0 opgehev51 w]d 9     
#ahag h]/eld1 om 9 #ahei nogmaals te    
v]dwijn54  ,voor de ,c>ovana /aat het   
/&beeld van ,cosmo ,i1 d5 /i*t] d] orde1
 9 volle wap5ru/+1 bloot%o(ds1 met e5   
mantel ov] de s*\d]s1 d5 re*t]voet      
ge/eund op e5 dolfijn4 ,zek] t5 onre*te1
 heeft m5 9 dit monum5t het w]k will5   
zi5 van ,jan van ,b\logne4--,op         
hetzelfde ple91 t] plaatse wa> nu het   
zond]l+e paleis dell' ,orologio /aat1   

v]rees vroeg] de b]u*te ,torre della    
,fame1 de ,hong]tor51 de tor5 wa>       
,ugol9o della ,gh]>desca met zijne zon5 
d5 hong]dood /i]f4 ,deze tor5 w]d re$s 9
 #aefh afgebrok51 om plaats te mak5 voor
 de geb\w5 d] ,s9t-,/efanusorde2 ma> de 
h]9n]+ aan de vreeselijke gebeurt5is is 
v]eeuwigd door het aangrijp5de v]haal   
van ,dante4      ,de ,univ]siteit is1 9 
de ,via ,san-,fr$iano1 geve/igd 9 e5    
ruim1 ma> onaanzi5lijk geb\w4 ,door het 
voorportaal komt m5 op e5 kloo/]h( uit  
d5 tijd d] ,r5aissance1 omgev5 door e5e 
dubbele gal]ij1 wa>van de e]/e v]diep+  
met zuil5 is v]si]d1 op welke           
onmiddellijk het dak ru/4 ,aan drie     
zijd5 ziet m5 het wap5 d] ,m$ici2 aan de
 vi]de is e5 ops*rift1 dat d5 roem      
v]meldt van ,victor ,emanuel4  ,de      
,univ]siteit ( de ,sapi5za is de        
voornaam/e inri*t+ van di5 a>d 9        
,toskane4 ,9 de twaalfde eeuw ge/i*t1 9 
#acdc door ,paus ,clem5s,,vi            
g]eorganise]d1 9 #adgb door ,lor5zo il  
,magnifico h]/eld1 moe/ de ,sapi5za1    

ov]e5kom/ig de eig5lijke g$a*te d]      
,m$ici en hunn] opvolg]s1 de            
intellektueele w]kzaamheid d] burg]s van
 ,pisa opwekk5 en aanvur51 en hun1 9    
ruil voor de vrijheid1 wet5s*ap en pozie
 bi$54  ,9 onze dag5 bekle$t me] dan n  
d] pr(essor5 e5 hoog5 rang 9 de         
wet5s*appelijke w]eld4 ,en naam vooral  
tr( mij1 die van d5 he] ,enea           
,piccolom9i1 e5 lid d] doorlu*tige      
familie uit ,sina en wa>dige h&hav] en  
erfg5aam d] traditin van di5 neas       
,sylvius ,piccolom9i1 die1 na zi* e5    
wijd v]ma>d5 naam te hebb5 v]worv5 ond] 
de humani/5 van zijn tijd1 als          
,pius,,ii1 van #adeh tot #adfd d5       
pauselijk5 /oel bekle$de en als         
opp]prie/] zi* niet m9d] b]oemd maakte4 
,de he] ,enea ,piccolom9i1 die 9        
,duits*l& ge/ude]d heeft1 h\dt college 9
 het grieks*4 ,ook de he] ,mi*ele ,am>i1
 de e]wa>de dek5 d] italiaans*e         
orintali/51 woonde te ,pisa4  ,het      
akademis* ond]wijs draagt ov]ig5s       
teg5woordig e5 /]k pr(essioneel k>akt]  

en ook te ,pisa dreigt de vroeg]e       
univ]sitaire vorm+ op d5 a*t]grond te   
wijk5 voor de te*nis*e opleid+ tot e5 ( 
&] vak4 ,hi] moet5 wijsbege]te en hoog]e
 wet5s*ap ze] zek] ond]do5 voor de veel 
lag] ge/elde praktis*e eis*5 van d5     
mod]n5 tijd2 da> zijn afzond]lijke      
le]/oel5 voor de opleid+ tot not>is1    
voor +5ieurs1 voor wet5s*appelijk5      
l&b\w1 voor vee>ts5ijkunde4 ,op e5      
totaal van vijfhond]d-zes-en-neg5tig    
/ud5t51 vond m5 er 9 #ahhb dan ook ma>  
zev5-en-tw9tig1 die zi* aan wijsbege]te 
en lett]5 wijdd54 ,9 de re*t5 /ude]d5 er
 niet m9d] dan                          
tweehond]d-neg5-en-tw9tig2 en wanne] m5 
b$5kt1 dat ook 9 ,itali1 ev5als eld]s1  
de wetgev5de v]gad]+5 voor e5 ze] groot 
deel uit advokat5 zijn saamge/eld1 is   
het dan te v]wond]51 dat er h$5 t5 dage 
zoo sle*t g]ege]d wordt en de p>lem5t5  
op niets zooze] gelijk5 als op          
debatte]5de politieke clubs8  ,de door  
,napoleon,i ge/i*te ,academia delle     
belle arti ziet er al ev5 we9ig         

monum5taal uit als de ,univ]siteit4 ,ook
 hi] ze] kle9e v]trekk5--ik tel er      
a*t--met geslot5 luik54 ,de s*ild]ij5   
zijn niet g5omm]d1 en het geheele       
voorkom5 d] collectie getuigt niet van  
de belang/ell+ d] pisaans*e ov]heid 9   
kun/aangeleg5h$53 tr\w5s met de v]zamel+
 9 het ,campo-,santo is dit ev5ze] het  
geval4 ,do* dat da>gelat53 wij hebb5 9  
de e]/e plaats met de collectie zelve te
 do54 ,het aantal s*ild]ij5 op g\d5     
grond--campi dorati--is ze] groot3      
afbeeld+5 van ,*ri/us1 de ,madonna1     
heilig5 uit de byzantijns*e s*ool1 uit  
die van ,cimabue en ,giotto4 ,de        
belangrijk/e /ukk5 zijn wel de fragm5t5 
van e5 alta>/uk van ,simone di ,m>t9o   
7#acbj7 en de heilige ,dom9icus van     
,tra9i 7#acde74 ,b5ozzo ,gozzoli en     
,dom5ico ,ghirl&ajo zijn door enkele    
e*te ma> onb$uid5de s*ild]ij5           
v]teg5woordigd3 ov] het algeme5 is de   
v]zamel+ s*i] b5$5 het middelmatige4    
,de l9k]oev]1 die veel m9d] bevolkt is  
dan de re*t]1 is ook arm] aan monum5t51 

aan h]9n]+54 ,to* is het jui/ aan deze  
zijde1 dat de /ad zi* s*ijnt te will5   
uitbreid52 ik v9d hi] e5 zek] aantal    
nieuwe huiz51 ongetwijfeld be/emd voor  
de vreemdel+51 wi] aantal /e$s te ,pisa 
klimt2 9 de vorige eeuw w>5 het de      
,russ51 ?ans zijn het voornamelijk de   
,engels*51 die1 tr\w aan hunne          
e]bi$wa>dige gewoonte1 niet hebb5       
v]zuimd e5e anglikaans*e kapel te b\w54 
,de ,ponte di ,mezzo1 de middel/e brug1 
wa>op wij de ,arno ov]gaan1 is geheel   
van m>m] en w]d 9 #affj ond] de rege]+  
van d5 groo!rtog ,f]d9&,,ii h]b\wd4 ,e5 
d] e]/e monum5t51 die wij aan de        
ov]zijde d] rivi] v9d51 is het ,palazzo 
del ,comune1 op het ,lung>no ,gambacorti
 7naam van e5e b]oemde pisaans*e familie
 uit de middeleeuw572 het geme5tepaleis 
bevat het ,municipio 7de bureaux d]     
/$elijke rege]+7 en het ,reale-,ar*ivio 
di ,/ato 7het kon9klijk /aats-ar*ief74  
,dit laat/e is geborg5 9 e5 ti5tal      
gewelfde zal51 die met veel tal5t na>   
antiek5 smaak zijn g$ecore]d4 ,de       

v]zamel+ bevat zev5ti5duiz5d p]kam5t5 en
 d]tigduiz5d k>tons ( filze4 ,niet alle5
 de ges*i$5is van ,pisa ( van ,itali1   
ma> die van geheel ,europa g$ur5de de   
e]/e helft d] middeleeuw51 is t5 deele 9
 deze be/ov51 e]wa>dige dokum5t5        
bes*rev51 die de nam5 drag5 van ,ri*>d  
,leeuw5h>t1 ,fr$]ik ,b>b>ossa en e5     
aantal &]e b]oemde vor/54  ,als wij op  
het ,lung>no kom5 zi5 wij al spo$ig het 
bevallig/e van alle monum5t5 van ,pisa1 
de k]k ,santa-,m>ia della ,sp9a (       
,santa-,m>ia del ,pont5ovo2 e5e k]k 9   
m9iatuur1 bijna e5e kapel1 ik z\ haa/   
zegg5 e5 heilig51 s*rijn1 vlak teg5 de  
bor/w]+ d] rivi] aangeb\wd4 ,e5ige j>5  
gel$5 heeft m5 de k]k /e5 voor /e5      
afgebrok5 en v]volg5s bov5 de b$d+ van  
d5 ,arno w$] opgeb\wd4 ,dit juweel1     
om/reeks #acbe gemaakt1 en be/emd om e5 
doorn uit de kroon des ,zaligmak]s te   
h]b]g51 is 9 d5 zuiv]/5 go?is*5 /ijl    
ontworp51 en maakt da>door 9 deze omgev+
 e5 ze] v]rass5d5 indruk4 ,de h>monis*e 
ev5maat1 de rijke tooi van wit en zw>t  

m>m]1 de tor5tjes1 de p9nakels1 de      
/&beeld51 do5 u de kle9heid van het     
geb\wtje v]get54 ,de buit5gevel1 aan de 
zijde d] kaai1 prijkt met de /&beeld5 d]
 twaalf apo/el52 van b9n5 komt aan de   
beeldh\wkun/ de e]eplaats toe4 ,m5 v9dt 
hi] vi] beeld5 van de h& van ,n9o1 d5   
zoon van ,&rea ,pisano3 twee ,madonna's1
 ,s9t-,jan de ,doop] en ,s9t-,petrus4   
,als w>e hij zi* zijn] tekortkom+5 als  
beeldh\w] bewu/1 heeft ,n9o de kleur te 
hulp g]oep52 tr\w5s de poly*romie is    
veel lang] 9 zwang geblev5 dan m5       
doorgaans me5t2 de groot/e mee/]s d]    
vijfti5de eeuw1 te beg9n5 met           
,donatello1 kleurd5 /e$s hunne beeld54  
,me] a&a*t v]di55 hi] de zes bas-reliefs
 met de z9nebeeldige voor/ell+ van de   
zev5 ho(ddeugd5 7de ,hoop en het ,gelo( 
zijn 9 hetzelfde vak v]e5igd74 ,met     
uitzond]+ van de vrij plompe            
engel5beeldjes1 die de omlij/+ vorm51   
ond]s*eid5 deze beeldw]k5 zi* door      
va/heid en bre$heid van beh&el+1 door   
pra*tige drap]ien en treff5de jui/heid  

van uitdrukk+4 ,zij dagteek55 uit de    
d]ti5de eeuw en zijn van de h& van d5   
,flor5tijn ,&rea1 v]mo$elijk ,&rea      
,f]ucci van ,fiesole1 die 9 #aebf       
ov]le$4  ,onze w&el+ v]volg5de1 kom5 wij
 aan e5e indrukwekk5de basiliek1 9 de   
nabijheid van d5 /adsmuur1 op e5 ple9   
wa> het gras welig groeit4 ,dat is de   
k]k van ,san-,paolo a ,ripa d',arno4 ,de
 voorgevel is geheel 9 d5zelfd5 /ijl1   
di5 wij re$s le]d5 k5n5 als eig5 aan de 
s*ool van ,pisa en komt volkom5 ov]e5   
met di5 van de ka!draal1 ma> op e5igsz9s
 kle9] s*aal4 ,het is dan ook onnoodig  
van die faade e5e nad]e bes*rijv+ te    
gev54 ,v]meld5 wij sle*ts1 aan d5       
ho(d+ang1 e5 bas-relief met de ,madonna1
 nog geheel 9 byzantijns*5 /ijl3 het    
ho(d met d5 mantel b$ekt en de h&5      
opgehev54 ,het inw5dige1 hoog en smal1  
be/aat uit drie s*ep5 en e5 transept met
 spitsbog5 bov5zuil54 ,ov]al afwissel+  
van zw>t en wit m>m]1 monoli?zuil5 en   
grijnz5de mask]s op de kapiteel54 ,e5e  
zeldzaamheid te ,pisa is1 op e5 d]      

zuil51 e5 fresko uit de ve]ti5de eeuw1  
voor/ell5de e5 apo/el2 miss*i5 e5       
ov]blijfsel d] freskoos van ,buffalmacco
 ( ,simone ,m>t9i1 die vroeg] deze k]k  
v]si]d54      ,en hi]m$e neem ik afs*eid
 van ,pisa4 ,mij ontbreekt de mo$ om de 
om/rek5 te bezoek52 de b]oemde hoeve en 
het bos* van ,san-,rosore met de 9      
,itali inheems* geword5 drom$>iss52 de  
basiliek van ,san-,pietro 9 ,grado2 de  
,c]tosa1 de ,bad54 ,v]moeid en g$rukt   
door de groots*e h]9n]+5 van het v]l$5  
en het doods* v]val van h$52 bewog5 door
 m$elijd5 met zoo diepe v]n$]+1 en tev5s
 v]vuld van dankba>heid voor de groote  
en s*itt]5de di5/51 wele] aan de zaak d]
 bes*av+ bewez51 to5 het ov]ige ,europa 
nog 9 b>ba>s*heid v]zonk5 lag2 bov5al   
v]vuld met de h]9n]+5 aan het           
,campo-,santo1 gevoelde ik behoefte aan 
ontspann+ 9 &]e omgev+1 m9d] ern/ig en  
groots*1 ma> vroolijk] en vooral me]    
t9tel5d van lev54