,,pisa   ,i   ,de reiziger1 die nog de  
oude1 goede1 meer en meer in onbruik    
gerakende gewoonte volgt om1 zoo al niet
 van ,marseille1 dan toch voor het minst
 van ,nice1 per rijtuig den             
onvergelijkelijken weg van de ,corniche 
te volgen en alzoo in ,itali door te    
dringen1 ontvangt eigenlijk eerst te    
,pisa den vollen indruk van de          
heerlijkheid der italiaansche kunst4    
,wel heeft hij te ,genua1 behalve de    
wonderbare schoonheid van het landschap1
 ook den rijkdom en de pracht bewonderd 
van enkele kerken en paleizen1 maar te  
vergeefs zou hij hier zoeken naar dat   
hoogere ideaal1 dat1 in ,toskane        
geboren1 van daar uit een herscheppenden
 invloed op de beschaving van geheel    
,europa heeft uitgeoefend4 ,men gevoelt 
zich eenigszins vreemd1 gedesorinteerd1 
te midden van deze woelige              
handeldrijvende bevolking1 in deze stad 
van kooplieden1 wier verleden nu juist  
niet altijd getuigt van vurige          
vaderlandsliefde of van buitengewone    

geestelijke gaven4 ,des te dieper en    
treffender is de indruk1 dien ,pisa1 de 
oude mededingster van ,genua1 op het    
gemoed maakt3 eene mededingster1 die wel
 wat stoffelijken voorspoed en welvaart 
aangaat zeer verre voor de rijke        
koopstad moet onderdoen1 maar die ook   
nog in haar verval de kroon blijft      
dragen van onvergankelijke glorie1 op   
hooger dan stoffelijk gebied verworven4 
,eene drukke koopstad1 met haar havens  
en dokken1 haar beurs1 haar kantoren en 
haar handelsgewoel1 kunnen wij genoeg   
zien1 en wie zich daardoor aangetrokken 
gevoelt1 behoeft niet verre te reizen2  
laat ons het betere deel kiezen en in   
stillen eerbied1 als ter pelgrimage1    
opgaan naar het schier vergeten en      
verlaten1 het als uitgestorven ,pisa4   
,ik ben nu eenmaal een geboren vijand   
van dien modernen vorm van              
dienstbaarheid1 bekend onder den naam   
van een rondreisbillet2 om naar ,pisa te
 gaan1 volg ik dan ook niet den gewonen 
weg per spoor over ,nice1 ,ventimiglia1 

,savona en ,genua2 ik kom niet van het  
noorden1 maar van het oosten3 van       
,lucca1 waar ik een alleraangenaamsten  
tijd heb doorgebracht1 ga ik naar ,pisa4
 ,de reis1 ook al is de trein geen      
sneltrein1 duurt niet lang3 omstreeks   
een uur4 ,de weg biedt natuurlijk niet  
de onophoudelijke verrassingen1 de      
tooverachtige schoonheden aan van den   
spoorweg langs de zee1 maar hij heeft   
toch ook zijne eigenaardige schoonheid1 
en ergert u althans niet door eene      
eindelooze aaneenschakeling van tunnels1
 die telkens en telkens het ferieke     
landschap aan uw oog onttrekken4 ,de    
streek1 waardoor onze spoortrein loopt1 
is buitengewoon vruchtbaar en doorsneden
 door een aantal beken en wateringen1   
die ook hier1 even als in ,lombardije1  
de ontwikkeling eener weelderige flora  
begunstigen4 ,overal1 waarheen ge ook de
 blikken wendt1 ziet ge wingerden en    
vruchtboomen1 die huizen en dorpen aan  
uw gezicht onttrekken4 ,nabij           
,san-,giuliano1 het laatste van de drie 

stations tusschen ,lucca en ,pisa1      
verrijzen kale bergen1 die de           
weelderige1 overstelpende vruchtbaarheid
 van de vlakte nog te sterker doen      
uitkomen2 weldra slinken en verdwijnen  
die bergen2 ge ziet aan alle zijden nog 
slechts de wijde effen vlakte1 die u als
 het ware toeroept1 dat de zee niet     
verre is4 ,maar nauwelijks hebt ge het  
beeld van dit landschap in u opgenomen1 
of daar verrijzen voor uw oog oude      
gekanteelde muren en vlak daarachter    
witte en zwarte monumenten van een      
eigenaardig karakter4 ,de locomotief    
laat haar gillend gefluit hooren2 de    
trein rolt ratelend onder een glazen    
galerij2 wij zijn ter plaatse onzer     
bestemming4  ,wij nemen plaats in den   
omnibus van het hotel1 die ons binnen   
weinige minuten op de kaai langs den    
,arno brengt4 ,welk een prachtige       
aanblik3 de kaai beschrijft op dit punt 
eene groote1 schilderachtige kromming3  
de geel of bruin gepleisterde huizen met
 hunne groene zonneblinden--of liever de

 paleizen1 want al deze gebouwen dragen 
een monumentaal karakter2--scharen zich 
in statige1 majestueuse rij langs den   
oever der rivier1 die1 vreemd genoeg6   
ten boorde hare bedding vult en hare    
vuil gele wateren tegen de pijlers der  
bruggen spatten en breken doet4 ,de     
breede voetpaden1 de hooge borstweringen
 langs de rivier met de daarop van      
afstand tot afstand geplaatste          
lantaarns1 de bruggen van prachtige     
gehouwen steenen of ook van marmer3     
alles draagt er toe bij om u dien indruk
 van grootschheid1 orde en regelmaat te 
geven1 dien de voornaamste steden van   
,toskane aan de ,medici te danken       
hebben4  ,pisa heeft de gedaante van een
 vierhoek1 door den ,arno in twee       
ongelijke helften verdeeld3 den         
rechteroever met het ,domplein en de    
voornaamste kerken2 den veel minder     
bevolkten linkeroever met het paleis    
,gambalunga1 het bevallige              
mikroskopische kerkje van ,santa-,maria 
della ,spina en de kerk ,san-,paolo a   

,ripa-d',arno4  ,wij houden ons         
vooreerst op den rechteroever en richten
 onze schreden in de eerste plaats naar 
het ,domplein2 maar alvorens deze       
wandeling te beginnen1 mogen wij niet   
verzuimen1 althans in hoofdtrekken1 de  
geschiedenis mede te deelen van eene    
stad1 die in ,itali eene zoo groote rol 
gespeeld en eene zoo voorname plaats    
heeft ingenomen4      ,de oorsprong van 
,pisa verliest zich in den nacht der    
tijden4 ,wel mag men op goede gronden   
twijfelen aan de juistheid der          
beweringen van den schrijver van de     
,nuova ,guida di ,pisa1 in #ahhb        
uitgegeven1 dat de stad hare stichting  
zou te danken hebben aan ,pelops1 dat   
zij reeds voor den vloed van ,deukalion 
bestond en door den wijzen ,nestor werd 
vergroot2 maar zeker is het1 dat zij    
eene der twaalf bondssteden van ,etruri 
was1 aan de samenvloeiing gelegen van   
den ,serchio en den ,arno1 die          
tegenwoordig van elkander gescheiden    
loopen4 ,in het jaar #ahb voor ,christus

 werd de stad eene romeinsche kolonie en
 ontving zij eene latijnsche bevolking2 
,augustus schonk haar den naam van      
,colonia ,julia ,pisana en1 wat meer    
beteekende1 municipale rechten2 zij     
bezat destijds eene goede haven1 ,portus
 ,pisanus4 ,na den ondergang van het    
westersch-romeinsche rijk behoorde ,pisa
 tot het lombardische koninkrijk ,itali1
 dat door ,karel den ,groote werd       
veroverd en later met het ,duitsche rijk
 verbonden4 ,de ,arno was destijds tot  
,pisa voor groote schepen bevaarbaar3 de
 stad was dus als het ware eene zeehaven
 en reeds vroeg legden haar burgers zich
 op scheepvaart en handel toe4 ,bereids 
in #ihj leverden de ,pisanen aan keizer 
,otto,,ii ten krijg toegeruste schepen  
voor zijne expeditie naar zuidelijk     
,itali2 en sedert het begin van de elfde
 eeuw voerden zij1 met goed gevolg1 ter 
zee een bijna rusteloozen oorlog tegen  
de ,sarraceenen1 wien zij in #ajbb      
,sardini ontnamen1 die zij in #ajcj in  
,afrika overvielen en in #ajfc bij      

,palermo versloegen4 ,met de uitbreiding
 dezer maritieme macht ging natuurlijk  
eene snelle ontwikkeling van handel en  
verkeer gepaard2 de stad wemelde van    
vreemde kooplieden2 zij was eene der    
hoofdmarkten van ,itali1 en de rijkdom  
harer burgers werd ten spreekwoord4 ,het
 handelswetboek van ,pisa1 ten jare     
#ajgh uitgevaardigd1 werd de type voor  
de wetgeving van alle middeleeuwsche    
handelsrepublieken4 ,de ,pisanen        
stichtten kantoren en faktorijn in      
,griekenland1 in ,egypte1 in            
,klein-,azi1 in ,fenici1 te ,tripoli1 te
 ,constantinopel1 te ,antiochi1 te      
,tyrus4 ,aan den eersten kruistocht nam 
,pisa met honderd-twintig schepen deel1 
en hare kooplieden verwierven in de     
syrische handelssteden belangrijke      
vrijheden en privilegin1 waaronder dat  
van eigen rechtspleging4 ,nog steeds    
wies haar voorspoed en macht4 ,in #aaad 
verzekert zij zich1 door de verovering  
van de ,balearische-eilanden1 de        
heerschappij over het westelijk gedeelte

 van de ,middellandsche-zee2 ,corsika en
 ,elba zijn haar onderdanig2 zij is     
oppermachtig langs alle kusten van de   
,levant1 van ,afrika en ,itali1 waar    
haar kooplieden hun kantoren en agenten 
hebben1 waar haar krijgslieden het      
ontzag handhaven van haar roemruchtigen 
naam4 ,in #aacf verovert zij ,amalfi1 en
 voert van daar1 als de schoonste       
tropee1 het handschrift mede van de     
,pandecten van ,justinianus2 haar vloten
 voeren haar dien schat aan van         
grieksche en romeinsche beeldwerken1 die
 nog heden de roem is van haar          
,campo-,santo4 ,de voortdurende         
aanraking met de volken van het ,oosten1
 niet het minst met de ,arabieren1 werkt
 krachtig mede tot ontwikkeling van     
eigen gaven en vermogens1 tot den edelen
 wedstrijd op geestelijk gebied4 ,nog   
eer de twaalfde eeuw ten einde spoedt1  
sticht zij haar universiteit1 de        
,sapienza2 reeds vroeger1 in #ajec1     
wordt binnen haar wallen die vrome      
stichting geboren1 de ,pia ,casa di     

,misericordia1 die tot heden de         
wisseling der eeuwen heeft overleefd1 en
 wier roeping het was1 de gevangenen los
 te koopen1 de schamele armen te        
ondersteunen1 de behoeftige             
jongedochters met een bruidschat te     
begiftigen1 en andere werken der        
barmhartigheid te verrichten4  ,maar het
 ging ,pisa1 als het in vroeger en later
 tijd allen staten gaat1 wier macht en  
beteekenis uitsluitend of hoofdzakelijk 
in den handel ligt en wier politiek zich
 oplost in handelspolitiek4 ,reeds in   
den loop der elfde eeuw had de          
mededinging van ,genua herhaaldelijk tot
 botsingen geleid1 die door de          
aansluiting van ,pisa aan de            
ghibellijnsche partij een nog ernstiger 
karakter aannamen4 ,onder de            
,hohenstauffen1 omstreeks het midden der
 twaalfde eeuw1 was ,pisa eene bijkans  
onafhankelijke republiek1 wier gebied de
 destijds veel meer bevolkte en bebouwde
 ,maremma van ,lerici tot ,piombino     
omvatte4 ,aan het hoofd van de republiek

 stonden consuls2 in #aaij werd de      
eerste podest aangesteld1 nevens wien in
 #abed capitani del popolo1             
volkshoofdmannen1 optraden4 ,inmiddels  
werden de tijden voor de fiere republiek
 steeds ongunstiger4 ,haar ijver voor de
 zaak des ,keizers wikkelde haar in     
herhaalde oorlogen met het snel         
ontluikende en in macht toenemende      
,florence2 de ondergang van de dynastie 
der ,hohenstauffen en het verlies van de
 christelijke bezittingen in het ,oosten
 brachten aan ,pisa's macht zware slagen
 toe4 ,in #abhb barstte1 ter zake van   
,sardini en ,corsika1 een nieuwe oorlog 
met ,genua uit1 die voor ,pisa          
allernoodlottigst afliep3 in den zeeslag
 bij ,molara 7#abhd7 werd de pisaansche 
vloot geheel vernield4 ,van dezen slag  
kon de stad zich nooit geheel           
herstellen2 van haar vloot beroofd1 was 
zij buiten staat haar overzeesche       
bezittingen te beschermen1 die in       
volgende oorlogen voor en na verloren   
gingen4 ,de andere vijanden van de zoo  

lang overmachtige koopstad1 ,lucca1     
,pistoja1 ,florence1 ,siena1 ,prato1    
,volterra1 haastten zich van de         
gelegenheid gebruik te maken3 zij       
verbonden zich met ,genua1 en tastten   
,pisa te land aan1 terwijl ,genua den   
oorlog ter zee voortzette4 ,eene        
binnenlandsche omwenteling redde de     
stad3 in #abhe maakte de welfische      
partij zich van het gezag meester en zoo
 kwam de vrede met de bondgenooten tot  
stand4 ,het hoofd der ,welfen in ,pisa  
was ,ugolino della ,gherardesca1 die    
echter reeds in #abhh door de           
,ghibellijnen werd omver geworpen en met
 twee zijner zoons den hongerdood       
stierf4 ,twee jaren later barstte op    
nieuw de oorlog met ,lucca1 ,florence en
 ,genua uit1 en ook deze oorlog had voor
 ,pisa een zeer ongelukkigen afloop3 het
 moest ,corsika1 ,sardini en een deel   
van zijn gebied op het vasteland aan    
,genua afstaan en eene schatting van    
honderd-zestigduizend goudstukken       
betalen4 ,het glansrijk tijdperk van    

macht en voorspoed was voor ,pisa       
onherroepelijk voorbij4  ,maar in dat   
tijdperk1 waarin ,pisa op schier ieder  
gebied ,genua en ,veneti overstraalde1  
valt de stichting van de drie grootsche 
monumenten1 de ,domkerk1 de ,scheeve    
,toren en de ,doopkapel4--,in de        
geschiedenis van de toskaansche kunst   
geeft ,pisa haar naam aan de eerste der 
drie groote perioden1 die na den        
ondergang der klassieke beschaving op   
elkander zijn gevolgd4 ,florence is de  
stad van de ,renaissance2 ,siena        
vertegenwoordigt het tijdvak der        
gothiek2 te ,pisa aanschouwt men den    
romaanschen stijl in al zijn pracht en  
zuiverheid4  ,de monumenten1 in deze    
periode door de ,pisanen gesticht1 zijn 
niet alleen de rijkste1 maar ook de     
volmaaktste van dien tijd4 ,de naburige 
steengroeven van ,serravezza1 van       
,carrara1 van ,massa1 leverden het      
fraaiste witte marmer1 dat men wenschen 
kon4 ,om den glans en de schoonheid van 
deze uitmuntende edele bouwstof nog te  

beter te doen uitkomen1 gebruikte men   
daarnevens1 in kunstrijke afwisseling en
 schakeering1 zwart en gekleurd marmer  
van allerlei verwe4 ,in- en uitwendig   
schitterde de dom van ,pisa--en         
schittert ten deele nog--in de rijkste  
kleurenpracht2 overal zijn de wanden    
ingelegd met verschillende              
marmersoorten1 die geometrische figuren1
 sterren1 cirkels1 driehoeken vormen4   
,de vloer was bekleed met een rijk      
mozaek1 eene navolging van de prachtige 
oostersche tapijten 7deze soort van     
mozaek is bekend onder den naam van opus
 alexandrinum71 waarvan nu nog enkele   
fragmenten onder den koepel over zijn4  
,en met dezen rijkdom der materialen    
wedijverde de sierlijkheid der vormen4  
,in meest alle gebouwen te ,pisa merkt  
men een streven op om de verschillende  
doelen der constructie goed te doen     
uitkomen4 ,de muurvakken1 de massieve   
pijlers van een vroeger tijdperk worden 
vervangen door een vernuftig stelsel van
 arkaden en rondbogen1 door zuilen      

gedragen1 die zich met onberispelijke   
regelmatigheid ontwikkelen1 zonder den  
indruk van eentonigheid te weeg te      
brengen4 ,deze kunst is nog statig en   
ernstig1 maar al het plompe en ruwe     
heeft zij afgelegd4  ,wij hebben hier   
dien eersten bloeitijd der              
middeleeuwsche kunst1 zoo treffend      
schoon door ,taine geteekend1 waar hij  
in zijne ,voyage d',italie zegt3 ,eene  
renaissance vr de ,renaissance1 eene    
tweede1 bijna zuiver antieke ontluiking 
van de antieke beschaving1 een vroeg    
ontwikkeld en volledig besef van de     
gezonde1 gelukkige schoonheid1 eene     
lentebloem na een sneeuwlaag van zes    
eeuwen3 ziedaar de denkbeelden en       
uitdrukkingen1 die onwillekeurig        
oprijzen in den geest en zweven op de   
lippen4 ,alles is marmer1 wit marmer1   
waarvan de smettelooze blankheid        
schitterend uitkomt tegen de blauwe     
lucht4 ,overal groote degelijke vormen3 
de koepel1 de breede muren1 de in juist 
evenwicht gehouden verdiepingen1 de     

stevige grondslag van het ronde of      
vierkante gebouw2 maar deze aan de      
antieke wereld ontleende vormen1 zij    
overkleeden ze1 als een oude boomstam   
waarover zich een sluier van jeugdig    
groen weeft1 met de scheppingen van hun 
eigen vernuft1 een reeks van smaakvolle 
zuiltjes en bogen2 en te vergeefs zoekt 
ge naar woorden1 om de                  
oorspronkelijkheid1 de bekoring van deze
 herboren architektuur naar waarde te   
prijzen4  ,al spoedig doet de school van
 ,pisa haar invloed ook naar buiten     
gelden3 het grootste gedeelte van       
,toskane volgde weldra het hier gegeven 
voorbeeld4 ,te ,lucca zijn een half     
dozijn kerken niet anders dan eene      
herhaling van de architektonische       
motieven der kathedraal van ,pisa4 ,de  
kathedralen te ,prato en te ,empoli2    
verschillende kerken te ,pistoja2 de    
,pieve te ,arezzo2 de doopkapel te      
,florence1 de kerk van ,san-,miniato in 
de nabijheid dier stad1 de ,badia van   
,fiesole3--al deze kerken1 uit de       

twaalfde eeuw dagteekende1 zijn in      
denzelfden stijl ontworpen1 met dit     
onderscheid alleen dat de florentijnsche
 kunstenaars aan hunne monumenten meer  
fijnheid1 die van ,pisa meer relief en  
kleur geven4  ,de kenmerkende eigenschap
 van deze gebouwen is het streven naar  
nauwkeurigheid1 naar regelmaat en       
zuiverheid2 het verstand heeft blijkbaar
 den voorrang boven de fantazie4 ,in de 
gothische architektuur is juist het     
omgekeerde het geval4 ,wij hebben te    
doen met eene eenigszins koude1 maar bij
 uitnemendheid edele kunst1 die overal  
den invloed verraadt van de antieke     
modellen4 ,beschouw aandachtig de       
doopkapel te ,florence3 welk een        
soberheid in de keus der middelen om    
afwisseling en schakeering te           
verkrijgen6 ,een bescheiden pilaster1   
zeer sober inlegwerk3 ziedaar alles4 ,de
 toskaansche architektuur stond toen    
ongetwijfeld dichter bij de ,renaissance
 dan tweehonderd jaren later1 tegen het 
einde van de vijftiende eeuw1 na        

,orcagna en vr ,brunellesco4      ,de   
laatste periode van de geschiedenis van 
,pisa wordt bijna geheel ingenomen door 
hare worsteling met ,florence en de     
herhaalde veeten en oorlogen harer      
burgers onderling1 die zich in twee     
partijen splitsten4 ,deze partijen      
schaarden zich ook hier1 zij het ook    
onder eigen namen1 onder de banier der  
,ghibellijnen en der ,welfen3 in den    
grond der zaak gold het mede te ,pisa   
minder de tegenstelling tusschen ,keizer
 en ,paus1 dan wel die tusschen         
demokratie en aristokratie4 ,in den loop
 der veertiende eeuw zien wij telkens   
nieuwe machthebbers--tyrannen zou de    
grieksche oudheid hen hebben genoemd1 de
 echte telgen der demokratie1 die zij   
overal en altijd voortbrengt1 optreden1 
die zich van het hoogste gezag meester  
maken1 korter of langer tijd regeeren en
 met meer of minder geluk de vijanden   
der republiek bekampen en haar          
grondgebied verdedigen of zelfs         
uitbreiden4 ,zoo werd voor een poos     

,lucca aan de macht van ,pisa           
onderworpen2 zoo werd telkens en telkens
 weer1 met afwisselenden uitslag1 de    
kamp met ,florence hervat2 zoo wist de  
republiek1 in de laatste helft der      
veertiende eeuw1 onder de heerschappij  
van ,pitro ,gambacorti1 zelfs tegenover 
den ,keizer hare zelfstandigheid te     
handhaven4 ,pitro werd in #acib door    
zijn vriend ,giacomo ,appiano vermoord2 
,giacomo nam zijne plaats in maar stierf
 reeds zes jaren later4 ,zijn zoon      
,gherardo verkocht in #acii ,pisa met   
haar gebied aan ,giovanni ,galeazzo     
,visconti1 hertog van ,milaan4 ,de      
hertog gaf de stad aan zijn natuurlijken
 zoon ,gabrile1 die haar in #adje aan   
haar gezworen vijandin1 aan ,florence1  
verkocht4 ,wel stonden de               
verontwaardigde burgers op en riepen    
,giovanni ,gambacorti1 een neef van     
,pitro1 uit de ballingschap terug1 om   
zich aan hun hoofd te stellen2 maar     
reeds in het volgende jaar moest de     
fiere stad1 door honger tot overgave    

gedwongen1 zich aan ,florence           
onderwerpen2 de helft harer burgers nam 
de wijk naar elders4 ,met bitteren wrok 
droeg ,pisa het gehate juk de           
,florentijnen2 wel mocht ,lorenzo il    
,magnifico1 in #adgb1 hare universiteit 
herstellen1 de nog altijd bloedende     
wonde werd daardoor niet genezen4       
,nauwelijks was dan ook1 in #adid1 de   
koning van ,frankrijk1 ,karel,,viii1 op 
zijn avontuurlijken tocht in ,toskane   
verschenen1 of in ,pisa ontwaakte nog   
eenmaal de oude energie3 zij kwam in    
opstand tegen ,florence1 riep de        
bescherming des ,konings in1 en wist1   
met behulp van fransche troepen1 in een 
bloedigen krijg1 hare onafhankelijkheid 
en haar vroeger gebied te herwinnen4    
,vergeefs beproefde ,florence in #adii1 
nog eens in #aejd en nogmaals in #aeje1 
de heldhaftige stad tot onderwerping te 
dwingen2 eerst in #aeji moest ,pisa1    
door honger geteisterd1 zich wederom    
voor haar overmachtige mededingster     
buigen4 ,deze geweldige inspanning had  

hare laatste krachten uitgeput2 het oude
 ,pisa had geleefd en schikte zich tot  
den langen1 zwijgenden slaap1 waarin wij
 de uitgestorven stad nog heden         
gedompeld vinden4      ,en nu1 nu wij   
een blik geworpen hebben op haar        
roemrijk verleden1 richten wij nu onze  
schreden naar dat misschien op de       
geheele wereld ongevenaarde plein1 waar 
naast elkander1 de dom1 de campanile1 de
 doopkapel en het ,campo-,santo staan1  
waar het oude ,pisa in al zijne         
onsterfelijke glorie voor onze oogen als
 uit het graf verrijst4  ,het is een    
onuitsprekelijk genot1 na eene lange    
tusschenpooze1 wederom de plaatsen te   
bezoeken1 die men in den schoonen tijd  
der jeugd heeft bezocht4 ,negen jaren   
geleden kwam ik hier voor het eerst1 en 
sedert dien tijd heb ik ,pisa niet      
weergezien4 ,de indrukken1 die ik       
destijds ontving1 waren zoo levendig en 
diep1 dat zij nu1 bij het wederzien1    
aanstonds met volle kracht weder        
ontwaken4 ,het was op het feest van     

,allerheiligen4 ,nog hoor ik de zware1  
ernstige1 welluidende stem van de groote
 klok in den campanile1 met korte       
tusschenpoozen1 van den morgen tot den  
avond weergalmende over de stille stad2 
nog weerklinkt in mijne ooren het       
heerlijk koorgezang in de kathedraal met
 begeleiding van orgel en               
strijkinstrumenten4 ,die herinnering is 
voor mij onafscheidelijk van het        
,domplein1 dat daardoor als met een     
hooger leven wordt bezield en mij een   
oude bekende1 een geliefde vriend is1   
dien ik na eene lange scheiding met     
innige blijdschap wederzie4  ,nog eene  
andere1 zij het ook ernstiger           
herinnering knoopt zich aan dat eerste  
bezoek4 ,nauwelijks had ik het plein    
betreden1 of eensklaps zag ik voor mij  
eene spookachtige gedaante1 gehuld in   
eene tot op de voeten afhangende        
donkerblauwe pij1 om de heupen met een  
touw vastgesnoerd1 en het hoofd bedekt  
met een grooten kap van dezelfde kleur1 
waarin slechts twee gaten waren         

aangebracht voor de oogen4 ,ik deinsde  
verschrikt terug1 meenende een          
misdadiger voor mij te hebben1 wien men 
het dragen van dit boetekleed had       
opgelegd2 of wel een ongelukkigen lijder
 aan eene of andere afschuwelijke kwaal1
 die zich1 even als de melaatschen in de
 middeleeuwen1 voor ieders oogen        
verbergen moest4 ,de geheimzinnige      
gedaante hield mij eene bus voor1 en    
sprak met zachte klagende stem3 per i   
poveri incarcerati 7voor de arme        
gevangenen74 ,ik offerde mijn penninkske
 en spoedde mij voort4 ,later vernam ik1
 dat dit kostuum de voorgeschreven      
kleederdracht is van de leden der in    
verschillende steden van ,itali         
bestaande liefdadige broederschappen1   
als zij in deze hunne bediening werkzaam
 zijn4 ,te ,florence1 bij voorbeeld1    
verschijnen de broeders van de          
,misericordia1 die allen tot de         
aanzienlijkste aristokratische familin  
behooren1 steeds in dit sombere kostuum1
 wanneer zij hun liefdewerk1 dat niet   

enkel het inzamelen van aalmoezen1 maar 
ook de verzorging van behoeftigen1 de   
verpleging van arme kranken en het      
begraven van dooden omvat1 verrichten4  
,de dom en de monumenten die hem        
omringen liggen aan het uiteinde der    
stad1 in een achterbuurt1 vlak tegen de 
wallen van de ,porta ,nuova4 ,dit is    
eene afwijking van den regel1 waarvan ik
 mij geen tweede voorbeeld kan          
herinneren4 ,overal elders verrijst de  
kathedraal in het midden der stad1      
waarvan zij ook inderdaad het levend    
middelpunt1 het hart is1 van waar leven 
en bezieling uitgaat2 om haar heen      
groepeeren zich de straten en wijken1   
die haar grenzen steeds verder          
uitbreiden1 maar toch immer met haar1 de
 eerwaardige moederkerk1 verbonden      
blijven4 ,men zou kunnen meenen dat de  
zonderlinge plaatsing1 waarop wij het   
oog hebben1 het gevolg is van latere    
veranderingen in de topografie der stad1
 maar dit is niet het geval4 ,in #aaee1 
toen de stad met muren werd omringd1    

liep de muur reeds langs de kathedraal3 
wel een bewijs dat deze ook toen in eene
 buitenwijk stond4  ,deze wonderlijke1  
onverklaarbare afzondering1 die soort   
van uitbanning1 heeft er zeer zeker meer
 dan iets anders toe bijgedragen om     
,pisa dien stempel in te drukken van    
eenzaamheid en verlatenheid1 dat        
voorkomen eener afgestorven stad te     
geven1 dat aanstonds ieder vreemdeling  
treft4 ,maar als wij ons tot het        
,domplein zelf bepalen1 dan moeten wij  
bekennen1 dat juist die afzondering1 die
 afwezigheid van alle beweging en       
gerucht1 die indrukwekkende stilte en   
rust geen gering aandeel hebben in den  
machtigen1 onuitsprekelijken indruk1    
dien dit plein maakt4 ,aan de grens     
eener stad van bijna dertigduizend      
inwoners1 geniet men hier al de         
zaligheden der ongestoorde eenzaamheid  
en kan men aan zijn gedachten en droomen
 den vrijen teugel laten1 zonder voor   
hinderlijke afleiding te moeten vreezen4
  ,de ,piazza del ,duomo vormt een      

grooten onregelmatigen rechthoek en is  
met grasperken versierd4 ,wanneer men   
van de stad komt1 heeft men rechts den  
campanile1 in het midden de kathedraal1 
links de doopkapel2 voorts1 daarachter  
het ,campo-,santo1 en eindelijk op den  
achtergrond den gekanteelden muur1      
waarover u de frissche buitenlucht      
tegenwaait4 ,geen enkel huis1 geen boom 
zelfs leidt uwe aandacht af van de drie 
ontzaglijke monumenten1 die daar naast  
elkander staan1 en haar geheel in beslag
 nemen4 ,die monumenten1 gansch en al   
opgetrokken van prachtige blokken wit   
marmer1 door den tijd met eene rijke en 
warme gele tint overtogen1 teekenen zich
 met verrassende scherpte van omtrekken 
en krachtig relief af tegen den blauwen 
achtergrond der bergen1 die in de verte 
boven de muren uitsteken1 en tegen den  
helder blauwen hemel4 ,de aanblik is zoo
 aangrijpend1 zoo overweldigend1 dat    
zelfs moderne toeristen daardoor        
onwillekeurig worden getroffen en zich  
misschien1 ter wille van dit            

onvergelijkelijk schouwspel1 een        
oponthoud tusschen twee treinen         
vergunnen4    ,,ii   ,de stichting van  
den dom1 de primaziale1 zoo als men te  
,pisa zegt1 valt samen met een der      
roemrijkste wapenfeiten van de oude     
republiek3 vaderlandsliefde had aan dit 
grootsche werk misschien evenveel       
aandeel als vrome godsdienstzin4        
,trouwens1 wat schooner sieraad1 wat    
nobeler monument voor de geliefde       
vaderstad1 dan een tempel ter eere van  
dien ,god1 aan wiens zegen zich allen in
 de eerste plaats dank schuldig wisten  
voor iedere glorie1 voor elken voorspoed
 en alle goede gaven4--,het was in      
#ajfc3 de ,pisanen hadden eene          
schitterende overwinning behaald op de  
,sarraceenen te ,palermo2 zij waren de  
haven binnengedrongen en hadden zich    
meester gemaakt van zes groote rijk     
beladen schepen2 vijf daarvan werden aan
 de vlammen prijs gegeven2 het zesde    
werd verkocht en met de opbrengst       
daarvan werden1 volgens eene inscriptie 

op den dom1 de kosten voor den bouw van 
het heiligdom bestreden4  ,de nieuwe    
kathedraal zou verrijzen op de plek1    
waarop eene basiliek uit de vierde eeuw1
 de ,santa-,reparata in ,palude1 stond1 
die zelve de plaats had ingenomen van   
baden1 door ,keizer ,hadrianus gebouwd4 
,de moerassige gesteldheid van het      
terrein rechtvaardigt ten volle den     
bijnaam in ,palude2 zij is ook de reden 
van de herhaalde zettingen of           
verzakkingen1 zoowel van de kerk als van
 den campanile4  ,de naam van den       
bouwmeester ,buschetto is door een      
geheimzinnigen nimbus omgeven4 ,men weet
 niet van waar hij geboortig was2       
sommigen beweren dat hij een ,griek van 
geboorte was4 ,is dit werkelijk het     
geval1 dan zou de oudste school van     
,pisa eene dochter zijn van die van     
,byzantium4 ,en waarom ook niet8 ,riep  
niet de abt ,desiderius1 juist in       
dienzelfden tijd1 de hulp in van        
byzantijnsche kunstenaars om de studie  
der kunst in zijn klooster van          

,monte-,cassino te reorganiseeren8 ,wat 
hiervan zij1 naar het schijnt heeft     
,buschetto merkwaardige proeven van     
technische vaardigheid gegeven1 die     
zijne tijdgenooten met bewondering      
vervulden en hem den bijnaam verwierven 
van den ,daedalus zijner eeuw4  ,zoo als
 ik zeide1 werd met den bouw van den dom
 in #ajfc een aanvang gemaakt2 het werk 
werd met buitengewonen spoed voortgezet4
 ,indien het ,buschetto al niet vergund 
was de laatste hand aan den arbeid te   
leggen1 dan was die toch bij zijn dood  
zoo ver gevorderd1 dat zijn leerling    
,rainaldus dien in korten tijd ten einde
 kon brengen3 het kolossale gebouw werd 
in #aajj voltooid1 binnen de veertig    
jaren alzoo na het leggen van den       
eersten steen4 ,de officieele inwijding 
had echter eerst in #aaah plaats1 in    
tegenwoordigheid van ,paus              
,gelasius,,ii4  ,de dom van ,pisa heeft 
de gedaante van een latijnsch kruis2 hij
 is verdeeld in vijf schepen1 met       
vensterloozen koepel boven het kruispunt

 van het transept4 ,de lengte bedraagt  
ongeveer vijf-en-negentig el1 de breedte
 twee-en-dertig en een halve el1 de     
hoogte van het middenschip iets meer dan
 drie-en-dertig el4 ,de voorgevel is in 
vijf verdiepingen verdeeld1 die door    
acht-en-vijftig zuilen worden gedragen2 
de benedenste verdieping wordt gevormd  
door zeven blinde booggewelven1 in drie 
waarvan deuren zijn aangebracht2 de     
andere1 die als het ware twee frontons  
boven elkander vormen1 bestaan uit eene 
reeks rondbogen2 op zuiltjes rustende4  
,de zijgevels van het gebouw zijn op    
dezelfde wijze met blinde bogen         
versierd2 alleen de bovenverdiepingen   
hebben kleine1 deels getraliede         
vensters4--,dat men bij den bouw        
ruimschoots van antieke materialen      
gebruik heeft gemaakt1 valt vooral in de
 apsis duidelijk in het oog4 ,eene      
menigte zuilen1 van porfier1 van        
graniet1 van numidisch marmer1 sommigen 
glad1 anderen gekanneleerd of gedraaid1 
zijn ongetwijfeld uit romeinsche        

gebouwen afkomstig4 ,men heeft zelfs    
niet de moeite genomen om ze voor de    
nieuwe bestemming pasklaar te maken1 of 
de kapiteelen1 die zelfs in afmeting    
verschillen1 te vervangen2 korinthische 
en ionische nemen hier broederlijk hunne
 plaats in naast komposietkapiteelen4   
,voorwaar1 wel mag van de steenen van   
den dom te ,pisa gezegd worden1 dat zij 
spreken3 zij hebben ons eene            
geschiedenis te verhalen van twintig    
eeuwen4 ,hier ziet ge eene romeinsche   
inscriptie1 waarvan de letters ten      
onderste boven staan2 daar1 aan den     
voorgevel1 de sarkophaag waarin         
,buschetto rust2 op eene zuil in de kerk
 het woord ,ugolinus1 in fraaie         
middeleeuwsche letterteekens en         
voorafgegaan door een kruis2 aan den    
ingang van het koor1 ter rechterhand1   
een opschrift1 vermeldende dat in #ahaj 
de sarkophaag van de gravin ,beatrix1 de
 moeder van de beroemde gravin          
,mathilde1 naar het ,campo-,santo is    
overgebracht2 daarboven het eerwaardige 

grafschrift van de gravin zelve2 eenige 
schreden verder1 in gekleurde letters1  
die ondubbelzinnige inscriptie1 door een
 of anderen heethoofdigen ,culturkmpfer 
op de gewijde wanden gegrift3 ,non      
vogliamo i ,gesuiti 7wij willen geen    
,jezueten74 ,of liever dat stond er     
eenmaal3 want--naar echt italiaansche   
manier6--men heeft het opschrift in     
hoofdzaak laten staan1 maar alleen het  
woordje non uitgewischt1 zoodat de zin  
nu juist is omgekeerd6  ,het inwendige  
van den dom is arm aan beeldwerk1 vooral
 aan standbeelden4 ,naar het schijnt1   
was deze wijze van versiering1 in de    
oogen der ernstige romaansche           
architekten1 te ijdel en te wereldsch4  
,alleen de voorgevel maakt den indruk   
van pracht en rijkdom4 ,de twee         
prachtige kolommen met gebeeldhouwde    
schachten ter wederzijde van den        
hoofdingang2 de liggende leeuwen op die 
zuilen2 de ingelegde figuren van        
gekleurd marmer2 de vijf standbeelden   
uit de school van ,giovanni ,pisano 7de 

,madonna en  vier heiligen7 aan de      
hoeken en op de spits van de            
bovenverdiepingen2 de moderne mozaeken  
in de lunetten1 zij allen bewijzen dat  
beeldhouwers en mozaekwerkers geen      
moeite hebben ontzien1 om althans dit   
deel van het gebouw waardiglijk te      
tooien4 ,vroeger prijkte de voorgevel   
bovendien met een aantal sarkophagen en 
antieke beeldwerken2 maar deze          
monumenten zijn sedert lang naar het    
,campo-,santo overgebracht4 ,alleen de  
sarkophaag1 waarin het stoffelijk       
overschot van den bouwmeester der       
kathedraal1 ,buschetto1 rust is achter  
gebleven2 men ziet hem nabij de         
linkerdeur in den muur gemetseld4  ,het 
voornaamste sieraad van den voorgevel   
zijn de drie bronzen deuren1 door den   
beroemden kunstenaar ,giovanni da       
,bologna--eigenlijk ,jean ,bologne van  
,douai--vervaardigd1 ter vervanging van 
de vroegere deuren1 het werk van        
,bonanno van ,pisa1 die in #aeif door   
brand werden vernield4 ,deze kolossale  

arbeid 7de middelste deur is bijna zeven
 ellen hoog en omstreeks                
drie-en-een-halve el breed7 werd in     
weinige jaren voltooid1 dank zij de hulp
 van talrijke medewerkers1 waaronder wel
 met name mogen genoemd worden3 ,pierre 
,francheville1 ,pietro ,tacca en        
,antonio ,susini1 drie van de meest     
geliefde leerlingen van ,jean ,bologne2 
voorts ,fra ,domenico ,portigiani1 de   
bekwame gieter1 die reeds herhaaldelijk 
onder leiding van den meester gewerkt   
had2 ,angelo ,serrano en zijn neef      
,zanobi ,orazio ,mocchi1 ,giovanni      
,bandini van ,castello en ,gregorio     
,pagani4 ,de deuren kostten             
achtduizend-zeshonderd-een scudi1 dat   
is1 naar de waarde van dien tijd        
berekend1 omstreeks twintigduizend      
gulden1 ,zoo rusteloos ijverig werkte de
 oude fransche meester1 dat de drie     
deuren reeds in #afjc hare plaats konden
 innemen4 ,de deuren van ,ghiberti      
hadden acht- of tienmaal meer tijd      
gevorderd3 daar is dan ook een zeer     

merkbaar verschil van uitvoering        
tusschen de beide werken4  ,de drie     
deuren zijn in twintig vakken verdeeld1 
waarop het leven van de ,madonna en dat 
van den ,heiland in tafreelen is        
voorgesteld4 ,het is niet moeilijk te   
raden1 welk voorbeeld den kunstenaar    
voor den geest heeft gestaan of hem is  
aangewezen3 geen ander namelijk dan     
diezelfde deuren van de doopkapel te    
,florence1 waarop ik zoo even doelde4   
,maar wat heeft1 in de sedert verloopen 
honderd jaren1 het verval der kunst     
snelle vorderingen gemaakt6 ,het was wel
 eene groote onvoorzichtigheid van ,jean
 ,bologne1 om zoowel door de geheele    
ordonnantie als door de details van zijn
 werk1 telkens de herinnering op te     
roepen aan de meesterlijke schepping van
 ,ghiberti4 ,laat ons1 bij voorbeeld1 de
 omlijsting der vakken eens bezien4     
,hier is de navolging onloochenbaar3 wij
 zien er olijf- en eikenbladeren1       
druiventrossen1 bonen1 rozen1 tomaten1  
slakken1 een uil1 een eekhorentje1      

padden1 twee hagedissen waarvan de eene 
de andere bijt1 twee doggen die elkander
 aanblaffen1 een rhinoceros1 een hert1  
voorts vazen1 waaruit rozen opschieten3 
juist als gevoelde de eeuw van ,jean    
,bologne voor de natuur nog dezelfde    
vurige en eerbiedige liefde en vereering
 als de groote kunstenaars der          
veertiende eeuw4 ,maar die bloemen1 die 
vruchten1 die dieren zijn wel met groote
 vaardigheid1 met zekere chic gemaakt1  
doch niet ernstig en met oprechte       
toewijding bestudeerd2 zij zijn als in  
den blinde saamgebracht1 zonder acht te 
geven op rythmische wetten1 zonder smaak
 en overleg4 ,gij kunt de handigheid van
 den kunstenaar bewonderen1 maar verder 
maken deze vluchtige improvisatin geen  
indruk4  ,beschouwen wij de tafreelen   
zelven1 dan doen zich de leemten in de  
opvoeding van ,jean ,bologne in volle   
kracht gevoelen4 ,de machtige kunstenaar
 ontplooit eerst dan al zijn talent als 
hij standbeelden en vrije groepen mag   
scheppen2 voor het bas-relief ontbreekt 

het hem aan de kalmte1 de soberheid1 de 
evenmaat1 toch zoo noodzakelijk bij een 
kunstwerk1 dat altijd eene min of meer  
ondergeschikte plaats moet innemen in   
een architektonisch geheel4 ,ge vindt   
bij hem geen spoor van die harmonische  
afwisseling tusschen ronding en holte1  
die een wet was voor de beeldhouwers der
 oudheid en der eerste ,renaissance2 nu 
eens zijn zijne figuren als tegen den   
achtertergrond vastgeplakt2 dan weer1   
slechts door een bronzen kram of band   
met den achtergrond verbonden1 hebben   
zij de volle ronding van vrije          
beeldwerken4--,dit neemt niet weg1 dat  
de kompositin van de middelste deur1 de 
eenige die inderdaad ,jean ,bologne     
waardig is--de twee anderen zijn van    
veel minder beteekenis en blijkbaar het 
werk van leerlingen2--getuigen van      
groote bekwaamheid en zelfs van gevoel  
en bezieling2 sommige tafreelen munten  
uit door stoutheid van vinding1         
onberispelijke zuiverheid van teekening 
en dramatische kracht4  ,eene andere    

bronzen deur van hooge oudheid1 zij het 
dan ook niet van hooge kunstwaarde1     
versiert den arm van het transept aan de
 zijde van den scheeven toren4 ,volgens 
het gevoelen van verschillende          
archeologen1 zou zij het werk zijn van  
,bonannus civis ,pisanus1 die in #aacf  
de geheel met deze overeenkomende deur  
van den dom van ,monreale vervaardigde1 
en die ook de maker was van de in #aeif 
vernielde deuren in den voorgevel van de
 kathedraal te ,pisa4 ,dit werk draagt  
nog volkomen den stempel der            
barbaarschheid1 zonder eenig begrip van 
ordonnantie1 zonder eenige kennis van   
vorm of uitdrukking4 ,zoozeer ontbreekt 
alle besef van proportie1 dat de        
gebouwen soms kleiner zijn dan de       
personen2 daarentegen zijn in het       
tafreel van den ,intocht in ,jeruzalem1 
met het opschrift ,dies palmarum1 de    
menschen kleiner dan de bladeren van den
 boom1 waarin zij zitten4--,een         
landgenoot van ,bonannus1 ,andrea da    
,pisa1 zal in de veertiende eeuw1 met de

 bronzen deuren van de doopkapel te     
,florence het bewijs leveren1 hoe men   
met even eenvoudige hulpmiddelen en nog 
meer soberheid1 de zuiverste en         
treffendste werken kan scheppen4 ,dit   
was inderdaad voor de school van ,pisa  
de schitterendste weerwraak4            
,treden wij thans den dom binnen4 ,de   
eerste indruk is die van grenzenlooze1  
overweldigende bewondering2 slechts drie
 andere kerken in geheel ,itali         
vertoonen zulk een rijkdom en statige   
pracht3 de ,san-,marco te ,veneti1 de   
kathedraal te ,siena en de basiliek van 
,san-,paolo-buiten-de-muren te ,rome4   
,in de eerste plaats treft u de         
kostbaarheid der gebruikte materialen1  
de vier-en-twintig reusachtige          
monolithzuilen van het middenschip en de
 talrijke andere zuilen van marmer of   
graniet1 overal door het gebouw         
verspreid2 voorts de schilderachtige    
afwisseling van wit en zwart marmer2 dan
 de zuiverheid en degelijkheid der      
ordonnancie1 de ruime afmetingen--het   

transept alleen is bijna zoo groot als  
eene basiliek2--eindelijk de gloed en de
 harmonie der kleuren1 nog verhoogd door
 het geheimzinnig1 majestueus           
halfdonker1 de mystische schemering1 die
 zoo uitnemend bij het karakter van den 
tempel voegt4 ,de meer dan honderd      
vensters1 waardoor de dom zijn licht    
ontvangt1 zijn klein1 zeer hoog         
geplaatst en ten deele beschilderd4 ,de 
zuilen worden afgewisseld door die      
blinde bogen1 waarvan de pisaansche     
school zoo gaarne gebruik maakt2 deze   
bogen maken te meer effekt door de      
tegenstelling met de prachtige zoldering
 van verguld hout met blauwe vakken1    
versierd met rozen1 cherubijnen en het  
wapen van de ,medici4  ,het is niet meer
 dan plichtmatig1 de volle aandacht te  
wijden aan de architektonische          
schoonheden van den dom te ,pisa1 want  
daarin bestaat zoo niet de eenige1 dan  
toch zeker de voornaamste               
aantrekkelijkheid van deze kathedraal4  
,dit kan ook moeilijk anders in eene    

stad1 waarvan het geestelijk leven1     
juist bij den opgang der ,renaissance1  
onder het florentijnsche juk gebroken en
 vernietigd werd4 ,de oude pisaansche   
basiliek geeft ons niet1 gelijk de      
meeste andere toskaansche monumenten1   
als het ware een kort begrip van de     
verschillende stijlen1 die elkander     
sedert de middeleeuwen zijn opgevolgd1  
eene levende en schilderachtige         
staalkaart van kunstscheppingen1 die elk
 den stempel eener bijzondere periode   
dragen4 ,de veertiende en de beide      
volgende eeuwen zijn hier ter nauwernood
 vertegenwoordigd door een enkel        
fragmentarisch werk4 ,voor den          
archeoloog is zulk eene betrekkelijke   
eenheid een buitenkansje3 de kunstenaar 
kan zich moeilijker met haar verzoenen4 
,bij gebreke van standbeelden en        
freskoos van denzelfden ouderdom als de 
kathedraal1 dat wil zeggen1 uit de      
laatste jaren der elfde of de eerste der
 twaalfde eeuw1 vindt men althans in den
 dom een fragment van een merkwaardig   

werk van de tweede pisaansche school1   
van die school1 tot wier schitterendste 
vertegenwoordigers in het laatst der    
dertiende en in het begin der veertiende
 eeuw1 ,nicolo en ,giovanni ,pisano     
behoorden4 ,ik bedoel de twee leeuwen1  
die de zuilen dragen waarop de          
preekstoel rust4 ,deze twee prachtige   
beelden1 vol leven en beweging1 zijn    
afkomstig van den ouden preekstoel1 die 
bij den brand in #aeif werd vernield4   
,wat er verder van dit monument is      
overgebleven1 zullen wij in het         
,campo-,santo terugvinden4  ,de mozaek  
in het koor1 ,christus tronende tusschen
 de ,madonna en ,sint-,jan den          
,evangelist1 voert ons naar hetzelfde   
tijdperk1 het eind van de dertiende en  
het begin van de veertiende eeuw1 terug2
 maar dit is dan ook het eenige punt van
 overeenkomst tusschen dit kunstwerk en 
de school van ,giovanni ,pisano2 naar   
den stijl en de stijve1 magere figuren  
te oordeelen1 zou men deze mozaek voor  
eene eeuw ouder houden4 ,toch hebben wij

 hier het werk van een beroemden        
meester1 en wel van niemand minder dan  
,cimabue1 den leermeester van ,giotto4  
,in #acjj of #acja begonnen1 bleef het  
werk steken door den dood des           
kunstenaars2 een schilder1 met name     
,vicinus1 voltooide de mozaek in #acba4 
,het is eene kolossale compositie1 maar 
die geen aanspraak op schoonheid kan    
maken2 zij staat nog zoo goed als geheel
 onder den invloed der latere           
byzantijnsche school4  ,de andere       
kunstwerken behooren voor het meerendeel
 tot tijdperken1 die eigenlijk geen     
recht kunnen doen gelden op onze        
aandacht en belangstelling4  ,wij zullen
 ons niet ophouden bij de twaalf        
zijaltaren1 voor het meerendeel door    
,staggio ,staggi vervaardigd4 ,de       
beschrijving der schilderijen van een   
,orazio ,riminaldi1 een ,giovanni       
,stefano ,maruscelli1 een ,cosimo       
,gamberucci en nog een paar anderen van 
dat gehalte1 kunnen wij gerust          
overslaan3 te meer wijl1 twee stappen   

verder1 in het ,campo-,santo zoo vele   
meesterstukken ons wachten4 ,toch is ook
 de gouden eeuw der schilderkunst in den
 dom van ,pisa door drie uitnemende     
werken vertegenwoordigd3 ,abrahams      
offerande van ,giovanni ,antonio ,bazzi1
 bijgenaamd ,sodoma2 ,sinte-,margaretha 
en ,sinte-,catharina van ,andrea del    
,sarto4  ,sodoma is een meester van den 
eersten rang1 dien men alleen in        
,toskane naar waarde kan leeren schatten
 en lief krijgen4 ,pisa bezit van hem   
slechts een enkel meesterstuk1 een      
schilderij op doek1 en moet dus verre   
onderdoen voor ,siena en ,monte ,oliveto
 ,maggiore met hun heerlijke freskoos2  
maar ,abrahams offerande is een juweel1 
waardig op eene lijn gesteld te worden  
met de beste werken van ,correggio en   
,titiaan4 ,abraham1 met ontbloote       
beenen1 het lijf bekleed met eene korte 
tuniek van het schoonste blauw en een   
golvenden rooden mantel1 met een lang   
afhangenden baard1 een hoog voorhoofd1  
de oogen ten hemel geheven1 heft met    

sprekend ziel vol gebaar het mes op2    
voor hem ligt ,isaak geknield1 geheel   
naakt1 sidderend1 met de armen over de  
borst gevouwen1 ter sluiks naar zijn    
vader opziende2 in de lucht1 de engel   
gereed om de voltrekking der ontzettende
 daad te stuiten2 op den achtergrond een
 groep boomen3 ziedaar de compositie4   
,alles is even bewonderenswaardig in dit
 grootsche stuk3 de soberheid der       
kompositie en de dramatische kracht niet
 minder dan de onberispelijke teekening 
en de naeveteit der uitdrukking1 of het 
rijke harmonische koloriet3 hoe         
uitmuntend past dat heldere blauw van de
 tuniek bij dien rooden mantel en de    
fijne carnatie van het lichaam van      
,isaak4--,dit meesterstuk heeft1 in het 
begin dezer eeuw1 eenigen tijd een      
sieraad uitgemaakt van den ,louvre1 maar
 hernam in #ahae zijne oude plaats in   
den dom van ,pisa4  ,twee knielende     
heiligen1 ,sinte-,margaretha en         
,sinte-,catharina1 beiden van ,andrea   
del ,sarto1 kunnen1 wat bevalligheid van

 teekening en betoovering van koloriet  
aangaat1 ten volle met de schepping van 
,sodoma wedijveren4 ,trouwens1 onder al 
de tijdgenooten van ,sodoma is er geen1 
wiens talent zoo veel overeenkomst met  
het zijne heeft als ,andrea del ,sarto2 
maar toch hoop ik dat men mij niet van  
onrechtvaardigheid zal beschuldigen als 
ik zeg1 dat zijn ietwat banale stijl    
nooit de souvereine distinctie1 de      
onvergelijkelijke gratie bereikt van    
zijn lombardijschen mededinger4 ,twee   
andere schilderijen van ,andrea del     
,sarto1 ,sint-,petrus en ,sint-,jan     
,baptista1 kunnen de vergelijking niet  
doorstaan met de beide heilige vrouwen1 
die eene bijkans onwederstaanbare       
bekoring uitoefenen4  ,de beeldhouwkunst
 van de ,renaissance is hier vooral     
vertegenwoordigd door de bronzen van    
,jean ,bologne3 een beeldje van         
,christus en een van ,johannes den      
,dooper1 op de wijwaterkommen geplaatst1
 zijn in #afjb1 naar modellen van den   
meester1 gegoten door ,palma da ,massa3 

zij zijn dus uit denzelfden tijd als de 
deuren van de kathedraal4 ,het bronzen  
crucifix van het hoogaltaar is van het  
volgende jaar1 #afjc1 en een van de     
beroemdste werken van den laatsten      
grooten beeldhouwer der ,renaissance4   
,het hoofd van den ,heiland is op de    
borst gezonken2 de oogen zijn gesloten2 
het lichaam schijnt onder zijn eigen    
zwaarte te bezwijken4 ,het is het       
laatste oogenblik van den doodstrijd2   
maar1 heeft een fransch schrijver zoo   
juist gezegd1 men gevoelt dat het de    
doodstrijd is van een ,god4 ,geen spoor 
van stuiptrekking1 geene samentrekking  
der spieren4 ,de alles beheerschende    
indruk is die van kalmte en overgave4   
,een ander kunststuk van brons1 de      
groote1 van het gewelf afhangende       
lichtkroon1 dankt zijne vermaardheid    
minder aan zijne eigene kunstwaarde1 dan
 aan de bijzonderheid dat ,galilei door 
de bewegingen van die kroon werd        
opgewekt om de wetten van de            
slingerbeweging te bestudeeren4 ,toch is

 die kroon een smaakvol stuk werk1 dat  
zijn vervaardiger1 ,vincenzo ,possente  
van ,pisa1 de grootste eer aandoet2     
volgens de overlevering zou de          
lichtkroon in #aehg gemaakt zijn4       
,slechts in het voorbijgaan en          
welstaanshalve maak ik melding van het  
vermaarde zilveren altaar1 in #afib door
 ,sebastiano ,tamburini van ,pisa       
vervaardigd3 dit is een van die plompe  
en ziellooze dingen1 die langen tijd de 
bewondering van de toeristen hebben     
uitgemaakt1 maar die door eene beter    
ingelichte en ontwikkelde kritiek zonder
 verschooning worden teruggebracht tot  
hunne ware plaats1 zeer verre beneden de
 gewrochten van de kunst der            
middeleeuwen en der ,renaissance1 de    
eenige die in waarheid leeft4    ,,iii  
,eenige schreden van den dom staat de   
doopkapel1 een niet minder indrukwekkend
 monument1 in denzelfden stijl          
ontworpen1 hoewel het bijkans eene eeuw 
jonger is4  ,met den bouw van de        
doopkapel werd in #aaec een aanvang     

gemaakt door den pisaanschen architekt  
,diotisalvi1 die met de werken zooveel  
spoed liet maken1 dat reeds na drie     
jaren de benedenverdieping voltooid was4
 ,met de verdere voltooiing ging het    
minder voorspoedig2 door gebrek aan geld
 was men genoodzaakt het werk te staken1
 dat eerst in #abgh1 alzoo eene eeuw    
later1 voltooid werd4  ,de doopkapel is 
eene rotonde met drie verdiepingen2 de  
onderste bestaat uit twintig in den muur
 gevatte zuilen1 waarop blinde bogen    
rusten2 de daarop volgende uit zestig   
kolommen1 aan den top versierd met een  
menschenhoofd2 de bovenste uit          
acht-en-twintig pilasters door vensters 
afgewisseld4 ,de gothische baldakijns   
boven de tweede en de derde verdieping  
met de daarin aangebrachte beelden van  
profeten en apostelen zijn--het behoeft 
ter nauwernood gezegd te worden--een    
toevoegsel uit de dertiende eeuw4 ,een  
niet zeer fraaie koepel bekroont het    
gebouw1 dat een omtrek heeft van        
ongeveer honderd-zeven ellen en eene    

hoogte van bijna vijf-en-vijftig el4    
,twee prachtig gebeeldhouwde kolommen   
omlijsten de hoofddeur1 tegenover den   
dom2 even als de zuilen aan den         
hoofdingang der kathedraal1 zijn ook    
deze kolommen van boven tot onder bedekt
 met lofwerk en bloemen1 wier kelken    
bijvoorbeeld eene zittende vrouw die op 
de luit speelt bevatten of een nest met 
vogeltjes4 ,het is eene zonderlinge1    
wegsleepende kunst1 niet meer die der   
middeleeuwen1 nog niet die der          
,renaissance3 men krijgt den indruk     
eener ontijdige ontwikkeling1 intutie   
van de oudheid1 maar die halverwege is  
blijven staan3 de ,renaissance van de   
vijftiende eeuw ging van andere         
gezichtspunten uit4 ,ware deze          
pisaansche renaissance van de twaalfde  
en de dertiende eeuw tot hare volle     
ontwikkeling gekomen1 dan zou zij ons   
iets anders gegeven hebben dan de       
eigenlijke ,renaissance2 maar door      
velerlei oorzaken werd zij plotseling in
 haar ontwikkeling gestuit en haar      

inderdaad grootsche pogingen bleven     
zonder gevolg4  ,de deurstijlen prijken 
met bas-reliefs1 voorstellende          
,christus1 koning ,david1 de apostelen  
en de zinnebeelden der maanden4 ,op de  
architraaf is de marteldood van den     
,dooper gebeiteld1 benevens tafreelen   
uit het leven van den ,zaligmaker en de 
doop bij indompeling4 ,nog andere       
beelden en bas-reliefs tooien het       
bovengedeelte van dezen gevel1 die bij  
uitnemendheid rijk versierd is2         
daaronder verdienen meer bijzonder      
vermelding de beelden van de ,madonna   
met het ,kind1 van den ,dooper en van   
,sint-,jan den ,evangelist4 ,deze       
kunstwerken zijn uit het laatst van de  
dertiende of het begin van de veertiende
 eeuw2 zij toonen echter duidelijk de   
minderheid van de school van ,pisa in   
rond beeld werk4  ,de deur aan den      
tegenovergestelden kant--daar zijn er   
vier1 gericht naar de vier              
windstreken--is slechts omlijst door    
twee kolommen1 waarvan de spiraalvormige

 groeven herinneren aan sommige         
byzantijnsche zuilen1 met name aan die  
van ,sint-,apollinaris in ,classe bij   
,ravenna1 of aan die van ,san-,clemente 
te ,rome4  ,de doopkapel bestaat uit    
twee concentrische gedeelten3 een soort 
van gang of binnenportiek en de         
eigenlijke kapel onder den koepel1 die  
door twee boven elkander geplaatste     
rijen kolommen of pilaren gedragen      
wordt4 ,de onderste rij bestaat uit acht
 prachtige monolithzuilen en vier       
pilaren1 op wier kapiteelen de rondbogen
 rusten2 de bovenste rij verschilt      
alleen hierin van de andere1 dat hier de
 zuilen door pilaren vervangen worden4  
,rondom de portiek loopen drie trappen1 
die een soort van amphitheater vormen1  
van waar de toeschouwers de heilige     
plechtigheden kunnen gadeslaan4  ,de    
doopkapel is1 even als de dom1 arm aan  
kunstwerken2 de voornaamste dekoratie   
bestaat wel in de afwisseling van wit en
 zwart marmer2 verder komt ook hier     
alles op de architektonische ordonnancie

 aan4  ,het voorwerp1 dat in de eerste  
plaats de aandacht trekt1 is een groote 
achtkantige kuip1 midden in de kapel op 
een voetstuk van drie treden geplaatst4 
,zoowel door hare afmeting als door haar
 vorm voert die doopvont ons terug naar 
de tijden1 toen men den doop nog bij    
indompeling toediende3 zij heeft ruimte 
voor verscheidene personen te gelijk4   
,aan vier hoeken zijn kleinere bekkens  
of kuipjes aangebracht1 die1 naar men   
zegt1 voor den doop van kinderen waren  
bestemd4 ,de drie treden1 waarlangs men 
naar de doopvont opklom1 en de acht     
vakken1 verdeeld in zestien             
compartimenten1 zijn versierd met       
verschillende ingelegde figuren van     
gekleurd marmer1 zoo als ruiten1 sterren
 en andere2 het midden der zestien      
kompartimenten wordt ingenomen door rijk
 bewerkte rozen in relief4              
,verschillende nieuwere schrijvers      
noemen als den maker van deze doopvont  
,tino di ,camaino van ,siena1 die haar  
in #acab zou hebben vervaardigd4 ,maar  

oude dokumenten spreken alleen van eene 
doopvont1 welke deze kunstenaar voor den
 dom zou hebben gebeiteld1 met          
bas-reliefs1 voorstellende de           
levensgeschiedenis van ,johannes den    
,dooper3 een kunstwerk dat sinds lang   
verloren is geraakt4  ,op eenige        
schreden afstands van de kuip staat1    
geheel op zich zelven1 de marmeren      
predikstoel1 het meesterstuk van ,nicolo
 ,pisano en de glorie van de doopkapel4 
,dit beroemde kunstwerk1 in #abfj       
voltooid1 bestaat uit een zeshoek van   
marmer1 gedragen door negen kolommen van
 geaderd marmer1 porfier of oostersch   
graniet1 waarvan sommigen op den rug van
 leeuwen rusten4 ,allegorische figuren  
in hoog relief en vooral de zes met     
bas-reliefs versierde vakken verhoogen  
de waarde van de op zich zelve reeds    
schoone architektonische ordonnancie1   
die door losheid en sierlijkheid        
uitmunt4  ,deze preekstoel in de        
doopkapel te ,pisa is echter nog iets   
meer dan het meesterstuk van een groot  

kunstenaar3 dit monument is een datum in
 de geschiedenis der beeldhouwkunst4    
,in den tijd toen deze verwonderlijke   
monumenten van ,pisa ontstonden1 was    
juist de beeldhouwkunst welhaast tot het
 laagste peil gezonken4 ,men kan zich   
moeilijk lomper1 vormeloozer1           
barbaarscher gewrochten denken4 ,alle   
gevoel voor en besef van de             
eigenaardigheden van het menschenbeeld  
schijnt verloren2 de lichamen hebben    
eene monsterachtige gedaante2 de        
gelaatstrekken drukken weinig meer dan  
stompzinnig idiotisme uit4 ,om zich     
hiervan te overtuigen1 heeft men slechts
 een blik te werpen op de grijnzende1   
verwrongen1 schier verdierlijkte koppen1
 die men in overvloed in alle kerken van
 ,pisa kan zien1 even als op de bronzen 
deur van het transept van den dom1 die  
voor het werk van ,bonanno doorgaat4    
,de geheele geest van de romaansche     
school was niet gunstig voor de studie  
der natuur4 ,haar streven was in de     
eerste plaats gericht op het uitdrukken 

van abstrakte begrippen1 en ook in haar 
vormen hield zij zich bovenal aan       
geometrische figuren3 regelmaat en      
harmonie waren voor haar hoofdzaak4 ,een
 noodzakelijk gevolg van deze           
kunstopvatting was1 dat het             
menschenbeeld ondergeschikt bleef aan   
het effekt dat een of ander deel van het
 monument bestemd was te weeg te        
brengen1 en dat de skulptuur zelve een  
wezenlijk onderdeel bleef van de        
architektuur4 ,bovendien werd de        
getrouwe afbeelding van de in de natuur 
bestaande voorwerpen verdrongen door    
symboliek4 ,een twijg met drie bladeren 
aan het eind verbeeldde een boom2 enkele
 vluchtig aangegeven kanteelen moesten  
eene ommuurde stad voorstellen4--,daar  
kwam nog iets bij4 ,juist in het laatst 
der elfde en het begin der twaalfde eeuw
 had zich1 ten gevolge vooral van de    
veelzins treurige en schijnbaar         
hopelooze toestanden op staatkundig en  
maatschappelijk gebied1 met name ook in 
,itali1 eene sombere1 wanhopige         

levensbeschouwing van de gemoederen der 
menschen meester gemaakt3 eene          
levensbeschouwing1 die in niet geringe  
mate haar invloed op de ,kerk en door   
deze op de kunst gelden liet4 ,aan den  
ingang der kerkgebouwen grijnsden       
monsterachtige leeuwen de geloovigen    
aan1 als gereed om hen te verscheuren2  
aan den voorgevel werd de blik1 met     
schrik en huivering1 geboeid door eene  
gansche reeks van fantastische          
gedrochten1 basilisken1 draken1         
griffioenen2 overal werd de verbeelding1
 als door eene benauwde nachtmerrie1    
gedrukt en geketend door allerlei       
sombere1 schrikwekkende voorstellingen4 
,de ,kerk zelve ontaardt meer en meer in
 een ijzeren stelsel1 eene dwingende    
macht1 die de geesten beheerscht en     
bovenal door schrik en vrees de         
onrustige gemoederen in bedwang tracht  
te houden4  ,het zou hier de plaats zijn
 om te spreken van dien zeldzamen man1  
den heiligen ,franciscus van ,assisi    
7#aahb-abbf71 buiten eenigen twijfel een

 der grootste mannen na de apostelen1   
door wien niet alleen voor de ,kerk een 
nieuw tijdperk van verjongd en verhoogd 
geestelijk leven aanbrak1 maar van wien 
eene kracht uitging1 die ook de         
maatschappij herschiep1 haar met een    
anderen1 frisscheren geest1 den geest   
der liefde en toewijding1 doordrong2 den
 wondermachtigen man1 het geheim van    
wiens kracht toch in niets anders lag   
dan in zijne volkomen overgave aan      
zijnen ,heiland1 in zijne grenzenlooze  
liefde1 wel waarlijk de liefde van      
,christus zelven nabij komende4 ,deze   
man oefende ook1 middellijk en door don 
nieuwen geest die van hem uitging1 een  
herscheppenden invloed uit op de kunst1 
en gansch niet ten onrechte worden de   
eerste beginselen van de oudste         
italiaansche renaissance met den persoon
 en het werk van ,sint-,franciscus van  
,assisi in verband gebracht4  ,juist in 
den eersten tijd van het optreden van   
den heiligen apostel der vrijwillige    
armoede1 der volkomen toewijding aan het

 hoogste ideaal1 omstreeks #abjf1 werd  
te ,apulia in ,toskane een dier         
verwonderlijke kunstenaars geboren1 die 
met een enkelen sprong het einddoel     
bereiken1 soms zelfs voorbijstreven1 en 
wier plaats veel meer onder het         
nageslacht dan onder hunne evenouders   
schijnt te zijn4 ,nicolo ,pisano1 want  
van hem spreken wij1 is een hervormer1  
een wegbaner1 een schepper1 de evenknie 
van een ,brunellesco1 van een ,donatello
 of van de gebroeders ,van ,eyck1 de    
beroemde vlaamsche schilders2 een dier  
meesters1 die zich aanstonds tot zoo    
ongelijkbare hoogte verheffen1 dat hunne
 opvolgers1 gedurende verscheidene      
geslachten1 hen niet alleen niet kunnen 
overtreffen1 maar zelfs niet evenaren4  
,wij kunnen hier niet breedvoerig       
uitweiden over het leven en de werken   
van ,nicolo ,pisano1 die in #abhj te    
,pisa overleed2 maar niet geheel        
onbeantwoord laten mogen wij de vraag1  
hoe die kunstenaar er toe gekomen is om1
 in plaats van de wanstaltige gewrochten

 zijner voorgangers1 een nieuwen en zoo 
volkomen stijl te scheppen8 ,van waar is
 ze hem aangekomen1 die edele kunst der 
juiste evenredigheid1 van den           
harmonischen rythmus1 van adel en       
uitdrukking2 die hooge1 waarachtige     
kunst1 waarvan het geheim sedert zoo    
vele eeuwen verloren scheen te zijn     
gegaan8 ,op deze vraag moet het antwoord
 wel in de eerste plaats luiden3 van de 
studie der antieken4 ,die stelde hem in 
staat1 de beeldhouwkunst te herscheppen1
 zoo als de bouwmeesters van ,pisa1     
omstreeks twee eeuwen vroeger1 het aan  
deze studie te danken hadden1 dat zij de
 architektuur konden herscheppen4 ,de   
modellen der antieke kunst ontbraken    
niet te ,pisa1 waar men er zich reeds   
vroeg op toelegde1 deze kostbare en     
roemrijke overblijfselen eener          
ondergegane beschaving te verzamelen4   
,herhaalde malen brachten de burgers van
 ,pisa1 van hunne verre handels- en     
krijgstochten1 zuilen1 kapiteelen en    
vooral sarkophagen naar hunne vaderstad 

mede4  ,het is dus niet noodig te       
onderstellen1 dat ,nicolo ,pisano in    
zuidelijk ,itali1 aan het hof van       
,keizer ,frederik,,ii1 de antieke kunst 
heeft leeren kennen en zich van haar    
geest doordrongen3 ,toskane bood hem in 
overvloed modellen ter bestudeering aan4
 ,nog heden ziet men1 op weinige        
schreden afstands van den predikstoel in
 de doopkapel--het meesterstuk van den  
pisaanschen beeldhouwer--de antieke     
bas-reliefs die hij heeft nagevolgd3 de 
vaas met den indischen ,bacchus en den  
sarkophaag1 waarop de geschiedenis van  
,phedra en ,hippolytus is voorgesteld4  
,toch zou men zich vergissen1 als men   
meende dat ,nicolo ,pisano zijne        
inspiratie uitsluitend aan de antieke   
kunst dankt4 ,naast verheven1 ideale    
figuren1 zoo als de ,madonna1 de engelen
 en anderen1 ziet men van hem beelden en
 groepen aan het echte natuurleven1 aan 
de meest gewone werkelijkheid ontleend3 
een ram1 die zich den kop krabt1 een    
hinnekend paard en dergelijken4 ,zou    

niet bepaaldelijk in dien zin voor de   
natuur1 in dat nauwgezette waar- en     
opnemen van de lagere schepping1 de     
invloed merkbaar zijn van den grooten en
 teederen heilige van ,assisi1 die de   
bloemen des velds zijne zusterkens      
noemde1 met de vogelen en visschen      
verkeerde en in zijn brandend liefdehart
 ruimte had voor de gansche natuur8     
,voorts heeft men in deze sporen van    
naturalisme misschien ook den invloed te
 herkennen van den gothischen stijl4    
,trouwens1 de gothiek is juist de       
verheven uitdrukking van de nieuwe      
behoeften en strevingen van de          
middeleeuwen in haar tweede1 schoonste  
tijdperk4 ,zoo eenvoudig1 ernstig1      
streng de romaansche kunst met den haar 
kenmerkenden vollen rondboog was1 zoo   
los1 veelzijdig1 golvend1 speelsch is de
 gothische kunst1 die tot uitgangspunt  
neemt den spitsboog1 dat wil zeggen eene
 bij uitnemendheid kunstmatige formule4 
,in de gothiek heeft de fantazie vrij   
spel en dringt allengs het koele1       

beredenerend en berekenend verstand op  
den achtergrond2 de gothische           
kathedralen schijnen eene bespotting van
 de grondwetten der architektuur1 van de
 beginselen der geometrie2 maar in haar 
ontplooit zich1 naast het verhevenste   
idealisme1 het volle natuurleven1 vaak  
in zijne grilligste vormen en gestalten4
 ,de uit langen sluimer ontwaakte       
verbeelding schept zich een nieuwe1     
schilderachtige1 kleurrijke taal1       
overvloeiende van beelden en symbolen1  
vol stoute vlucht1 ideale verheffing en 
tevens vol humor en geest4  ,de         
bas-reliefs van ,nicolo onderscheiden   
zich door de breede behandeling1 door   
adel en schoone ordonnancie4 ,men kan   
zich moeilijk beeldwerken denken1 die   
beter voegen bij hunne omgeving1 bij die
 verwonderlijk schoone monumenten van de
 pisaansche architekten van de elfde en 
de twaalfde eeuw4  ,toch mogen wij niet 
verzuimen op eene leemte te wijzen in   
deze kunst1 die zich reeds bij haar     
eerste verschijning zoo hoog verheven   

heeft4 ,om te beseffen1 welke die leemte
 is1 heeft men slechts een blik te      
werpen op de vele beelden1 die omstreeks
 denzelfden tijd toen ,nicolo ,pisano   
arbeidde1 in zoo menige stad van        
noordelijk ,frankrijk en van de         
zuidelijke ,nederlanden werden          
gebeiteld1 en die eene zoo sterke       
tegenstelling vormen met de scheppingen 
van den pisaanschen meester4            
,ongetwijfeld wint deze laatste het van 
de oude fransche imagiers en onze       
beeldsnijders door juistheid van        
compositie en zuiverheid van lijnen2    
maar hij is verre hun mindere als het op
 de uitdrukking van diep en innig       
gevoel1 van het gemoedsleven aankomt4   
,de stijl van ,nicolo1 zoo als trouwens 
die van al zijne opvolgers1 heeft       
inderdaad iets droogs en kouds2 de      
vervaardigers van de beelden in onze    
kathedralen mogen inderdaad genoemd     
worden als waardige mededingers van den 
doorluchtigen toskaanschen meester4 ,hun
 heeft echter een ,vasari ontbroken1 om 

hun lof aan het nageslacht te           
verkondigen of voor het minst hunne     
namen der vergetelheid te ontrukken4    
,volgens ,vasari zou de eerste kampioen 
voor de gothische architektuur in ,itali
 niemand anders zijn geweest dan ,nicolo
 ,pisano4 ,het is bekend1 de            
rijkbegaafde kunstenaars van dien tijd  
plachten1 even als die van de latere    
,renaissance1 zich niet tot de          
beoefening van eene enkele kunst te     
bepalen4 ,nicolo ,pisano muntte1 even   
als zijn zoon ,giovanni1 tegelijkertijd 
in de bouwkunst en in de beeldhouwkunst 
uit2 datzelfde gold van ,arnolfo di     
,cambio1 hun medearbeider1 en van ,fra  
,guglielmo d',agnello1 zoowel als van de
 gelijktijdige romeinsche kunstenaar1 de
 ,cosmati4 ,vasari stelt een groot      
aantal gebouwen op naam van ,nicolo1    
niet alleen in ,toskane1 maar ook te    
,napels1 te ,padua1 te ,veneti4 ,maar   
indien het als zeker mag worden         
aangenomen1 dat ,nicolaas de bouwkunst  
heeft uitgeoefend1 zoo is het niet      

minder zeker1 dat geen enkel gebouw hem 
met eenigen grond van waarschijnlijkheid
 kan worden toegeschreven4 ,wij hebben  
hier hetzelfde verschijnsel1 dat zoo    
menigmaal in de kunstgeschiedenis       
voorkomt3 de faam van den grooten       
meester heeft die van zijne talrijke    
medewerkers geheel in de schaduw        
gesteld4 ,de legende heeft in een       
enkelen naam den arbeid en het streven  
van een geheel menschengeslacht         
saamgevat4  ,van den zoon van ,nicolaas1
 ,giovanni ,pisano1 weten wij           
daarentegen met zekerheid1 dat hij de   
schepper is van aantal hoogst           
belangrijke werken3 hij bouwde den      
voorgevel van de kathedraal van ,siena1 
hij voltooide de kathedraal te ,prato1  
en van hem is ook het beroemde monument1
 waarmede wij ons nu moeten bezig       
houden1 het ,campo-,santo van ,pisa4    
,de stichting van het ,campo-,santo     
hangt1 even als die van den dom1 samen  
met eene militaire expeditie der        
,pisanen4 ,de kroniekschrijvers verhalen

 dat de aartsbisschop ,ubaldo de'       
,lanfranchi1 aanvoerder van het         
contingent1 waarmede de republiek aan   
den derden kruistocht 7#aahi-aaib7      
deelnam1 op de gedachte kwam om eene    
groote hoeveelheid aarde1 aan den       
,calvarinberg ontleend1 naar zijne      
vaderstad te laten overbrengen4 ,te     
,pisa teruggekeerd1 kocht hij een       
terrein nabij den dom en richtte dat in 
tot begraafplaats1 na het vooraf met die
 gewijde aarde te hebben bedekt4 ,eeuwen
 lang hield het geloof stand1 dat de    
lijken1 die in dezen heiligen grond     
werden ter aarde besteld1 binnen        
vier-en-twintig uren geheel waren       
vergaan4--,het gebouw zelf van het      
,campo-,santo is veel jonger dan de     
begraafplaats3 in #abgh begonnen1 werd  
de bouw in #abhc voltooid1 ongeveer eene
 eeuw na den derden kruistocht4  ,het   
,campo-,santo vormt1 evenwijdig met den 
dom en de doopkapel1 een grooten        
rechthoek2 aan de buitenzijde bedraagt  
de lengte ruim honderd-negen-en-twintig 

meter1 bij eene breedte van ruim        
vier-en-veertig meter2 aan de           
binnenzijde is de lengte ongeveer       
honderd-zeven-en-twintig en de breedte  
twee-en-veertig meter4 ,de muur heeft   
geene openingen1 als moest dit heiligdom
 geheel van de buitenwereld afgesloten  
blijven4 ,de lange muur is evenwel      
versierd met een reeks van blinde bogen 
van dezelfde orde als aan den dom1 den  
campanile en de doopkapel4 ,de          
hoofdingang prijkt met een gothisch     
baldakijn1 met zes standbeelden         
versierd1 waaronder vooral vermelding   
verdient de ,madonna met het ,kind1 van 
de hand van ,giovanni ,pisano4  ,de     
sobere eenvoud van het uitwendige doet  
de schoonheid van het inwendige te beter
 uitkomen4 ,welk eene verrassing1 zoodra
 ge den drempel hebt overschreden6      
,galerijen van niet minder dan          
tien-en-een-halve el breedte2 eene reeks
 van twee-en-zestig open arkaden in den 
rijksten gothischen stijl1 waardoor het 
volle licht in de galerijen             

binnenstroomt2 een open kap1 die de     
aandacht trekt en een uitmuntend effekt 
maakt2 in de vakken tusschen de bogen   
een weergalooze reeks van antieke       
beeldwerken2 langs de wanden eene       
schilderachtige mengeling van busten1   
standbeelden1 marmeren groepen2 op de   
wanden de meest omvattende cyclus van   
freskoos uit de middeleeuwen en de      
,renaissance1 waarop eenig monument in  
,itali roem kan dragen2 eindelijk1 op   
den grond tallooze grafzerken1 sommigen 
uitgesleten1 anderen door vrome harden  
gerestaureerd3 ziedaar het schouwspel   
dat onze blikken geboeid houdt1 en dat  
grootsch en eenig is te noemen onder    
alles wat het goddelijke ,itali ons kan 
te genieten geven4 ,de reisboeken geven 
den raad1 het ,campo-,santo des nachts1 
bij helder maanlicht1 te bezoeken2 en   
zij hebben gelijk3 om van dergelijke    
visioenen het ware genot te hebben1 is  
niet alleen eene bijzondere             
gemoedsstemming1 maar bijna ook een     
bovenaardsch licht noodig4  ,op het     

eerste gezicht beantwoordt het          
,campo-,santo van ,pisa niet aan de     
voorstelling1 die men zich van zulk een 
monument maakt4 ,men verwacht een       
grooten1 ruimen doodenakker te zullen   
zien1 door smalle galerijen omgeven1 zoo
 als te ,milaan1 te ,genua1 te ,bologna4
 ,maar hier is de verhouding juist      
omgekeerd1 en uit het oogpunt der kunst 
kan men niet anders dan zich daarover   
verheugen4 ,het eigenlijke kerkhof is   
buitengewoon klein3--het bestaat uit    
vier grasperken1 met enkele bloemen     
versierd en van afstand tot afstand met 
heesters beplant1 met vier cypressen aan
 de hoeken en in het midden eene zuil1  
door eene rozenstruik omslingerd4 ,de   
galerij of portiek daarentegen1 die dit 
kerkhof omgeeft is kolossaal2 en ,jan   
van ,pisa1 die hier toonde een geniaal  
bouwmeester te zijn1 heeft gewild dat   
die galerij waardig zou zijn de         
bewaarplaats te wezen van zoo uitnemende
 schatten3 zij is eenvoudig en grootsch 
tegelijk4 ,het stond te vreezen dat de  

eindelooze herhaling van hetzelfde      
motief in de twee-en-zestig arkaden den 
indruk van eentonigheid zou maken4 ,om  
dit gevaar te ontgaan1 heeft de         
pisaansche architekt1 met behoud van den
 rondboog als hoofdmotief--hetgeen met  
het oog op den dom1 den campanile en de 
doopkapel onvermijdelijk was2--dien boog
 met den meest gewenschten uitslag aan  
den spitsboog als gehuwd4 ,elke arkade1 
door een rondboog afgesloten1 heeft van 
boven eene zesbladerige roos1 rustende  
op eene middenpijler1 waardoor het      
overige van de arkade in twee groote    
vensternissen wordt verdeeld2 deze      
vensters1 die van boven evenzeer met    
eene roos zijn versierd1 worden op hun  
beurt door kleinere pijlers weder in    
tween verdeeld2 zoodat elke arkade drie 
rozen1 drie pijlers en vier             
vensteropeningen bevat3 eene            
ordonnancie1 even rijk als harmonisch1  
waardoor met behoud van de              
regelmatigheid tevens de noodige        
afwisseling verkregen wordt4  ,van      

eigenlijke graven1 van kruisen1 in 't   
algemeen van eigenlijke gezegde         
grafteekenen1 is nergens een spoor te   
ontdekken2 in deze ideale nekropolis    
worden uitsluitend gedenkteekenen       
toegelaten4  ,want1 in spijt van zijn   
naam en zijne oorspronkelijke           
bestemming1 is het ,campo-,santo veel   
meer het pantheon van den roem en de    
glorie van ,pisa1 dan wel eene          
eigenlijke begraafplaats4 ,de uitingen  
van vurig1 hartverheffend geloof1 de    
triomfen der vaderlandsliefde1 de       
verheerlijking van groote mannen en     
groote feiten1--zij nemen hier de eerste
 plaats in en dringen de zuiver         
persoonlijke aandoeningen en gevoelens1 
den rouw der familie bij het verlies van
 een harer leden1 op den achtergrond4   
,zelfs ontvangt ge hier niet den indruk 
van de ijdelheid van al het             
ondermaansche1 van de nietigheid des    
levens4 ,niets treurigs of sombers1 met 
uitzondering misschien van de           
schilderijen1 op naam van ,orcagna      

gesteld2 niets dat aan dood en sterven  
doet denken2 of liever1 de dooden       
verschijnen hier voor ons in hetgeen zij
 reeds op aarde onsterfelijks hebben    
gewrocht1 in den glans hunner groote    
daden1 hunner geniale scheppingen4 ,maar
 ook1 welk eene verzameling van         
gedenkteekenen3 van het monument der    
gravinne ,beatrix1 moeder van de        
beroemde gravin ,mathilde1 tot dat van  
de zangeres ,catalani2 van de tombe van 
,keizer ,hendrik,,vii1 tot die van den  
schrijver ,algarotti1 opgevoed voor     
rekening van den zuinigen ,frederik,,ii 
van ,pruisen1 of de tombe van den       
geschiedschrijver ,fabroni6 ,en welk    
eene overstelpende1 verbijsterende      
verzameling van meesterstukken1 van de  
onvergelijkelijke collectie van         
grieksche en romeinsche sarkophagen1 en 
de marmeren vaas met den indischen      
,bacchus1 dien ,nicolo ,pisano          
kopieerde1 tot de beeldwerken van       
,giovanni ,pisano en de freskoos van    
,benozzo ,gozzoli4  ,bij de beschrijving

 van deze haast onoverzienbare schatten 
en rijkdommen volgen de reis- en        
handboeken doorgaans de topografische   
orde en noemen de voorwerpen op1 zoo als
 ze zich achtervolgens aan den bezoeker 
voordoen4 ,men kan den schrijvers geen  
ongelijk geven3 de toeristen voor wie   
hunne gidsen en handleidingen bestemd   
zijn1 hebben bovenal haast2 men moet hun
 dus de moeite besparen van telkens op  
hunne schreden terug te keeren4 ,maar   
onze lezers weten1 dat het niet onze    
gewoonte is den kortsten weg te volgen1 
en dat wij er van houden vrij rond te   
zwerven4 ,wij willen dit ook nu doen4   
,trouwens het ,campo-,santo van ,pisa is
 niet een van die museums van den       
tweeden rang1 die men1 met het horloge  
in de hand1 tusschen twee treinen of    
twee maaltijden kan afdoen4 ,is niet een
 belangrijk stuk italiaansche           
geschiedenis1 in levende beelden1 op    
deze eerwaardige muren geschreven2 en   
voor zoo veel de kunst betreft1 zijn    
deze architektonische vormen1 deze      

beeldwerken1 deze freskoos niet als het 
ware de bekroning1 de hoogste           
uitdrukking van de oude toskaansche     
school8 ,voorwaar1 de tijd dien wij op  
deze gewijde plek doorbrengen1 zal niet 
verloren zijn6  ,de verzameling antieke 
sarkophagen en bas-reliefs in het       
,campo-,santo behoort tot de twee of    
drie belangrijkste collectin van dien   
aard in geheel ,europa3 zij bevat niet  
minder dan honderd-zeventig nommers en  
veraanschouwelijkt ons de geschiedenis  
der beeldhouwkunst van haar             
schitterenden bloei in de tweede of     
derde eeuw vr onze jaartelling tot haar 
volkomen verbastering in de vijfde of   
zesde eeuw4 ,deze sarkophagen zijn voor 
het meerendeel naar ,pisa gebracht als  
zegeteekenen na de gelukkige            
krijgstochten1 die in den loop der      
elfde1 twaalfde en dertiende eeuw1 door 
de toen zoo machtige republiek naar     
noordelijk ,afrika1 vermoedelijk ook    
naar ,griekenland en ,klein-,azi1 werden
 ondernomen4 ,aanvankelijk dienden zij  

om den voorgevel van de kathedraal te   
versieren2 in #abig1 kort na de         
voltooiing van het ,campo-,santo1 werden
 zij in den buitenmuur van dat monument 
ingemetseld2 later bracht men ze naar de
 binnengalerijen over1 ten einde ze van 
een wissen ondergang te redden4  ,het   
ligt buiten mijn bestek1 eene           
beschrijving te geven van deze rijke    
verzameling1 hoe belangwekkend zij ook  
moge zijn1 zoowel uit het oogpunt der   
kunst als uit dat der archeologie4 ,maar
 ik mag onmogelijk zwijgen van de       
prachtige sarkophaag1 vroeger bekend als
 de sarkophaag van de ,jacht van        
,meleager1 thans als die van ,phaedra en
 ,hippolytus4 ,de grieksche             
beeldhouwkunst toont zich hier1 aan den 
vooravond van het christelijke tijdperk1
 in haar volle ontwikkeling3 aan de     
zuiverheid en den adel van het model    
paart zij eene onbeperkte vrijheid en   
natuurlijkheid van beweging1 en stort in
 iedere figuur eene volheid van leven en
 bezieling1 waarvan het geheim1         

gedurende langen tijd1 met haar scheen  
verloren te zijn gegaan4  ,deze         
sarkophaag van ,phaedra en ,hippolytus  
heeft zonderlinge lotgevallen beleefd4  
,na eerst het stoffelijk overschot van  
een of anderen wijsgeer of wel van eene 
of andere hetaire der oude wereld te    
hebben bewaard1 ontving zij1 in #ajgf1  
het gebeente van eene der machtigste en 
vroomste vorstinnen der middeleeuwen1   
van de gravin ,beatrix4 ,in de dertiende
 eeuw viel haar eene nog eervoller      
onderscheiding te beurt4 ,het           
aanschouwen van deze sarkophaag was voor
 ,nicolo ,pisano eene openbaring3 zij   
opende hem de oogen om de heerlijkheid  
der antieke kunst te aanschouwen2 en zoo
 levendig was de indruk door dit        
kunstwerk op het gemoed van den         
pisaanschen meester gemaakt1 dat hij aan
 zijne ,madonna van den preekstoel in de
 doopkapel de gelaatstrekken gaf van de 
,phaedra der sarkophaag4  ,onder de     
middeleeuwsche beeldwerken in het       
,campo-,santo ten toon gesteld1 komt    

buiten kijf de eerste plaats toe aan den
 ouden preekstoel van den dom1 in #acaa 
door ,giovanni ,pisano voltooid4 ,zwaar 
beschadigd bij den brand van #aeif1     
moest dit kunstwerk worden weggeruimd2  
voor den nieuwen preekstoel behield men 
in de kathedraal twee leeuwen1 die      
zuilen dragen1 en eenige figuren van    
ondergeschikt belang2 al het overige    
werd naar het ,campo-,santo gebracht4   
,de preekstoel van ,giovanni ,pisano    
komt in de hoofdlijnen overeen met dien1
 welken zijn vader ,nicolo voor de      
doopkapel vervaardigd had4 ,bij beiden  
rust de marmeren stoel op zuilen1 welke 
door leeuwen of allegorische figuren    
gedragen worden2 bij beiden ook         
verbeelden de bas-reliefs tafreelen uit 
het leven van den ,zaligmaker4 ,maar hoe
 verschillend is de inspiratie bij de   
twee kunstenaars4  ,in het werk van     
,nicolo ,pisano bewonderden wij de      
breedheid van behandeling1 de           
distinctie1 de harmonie1 meer dan de    
levendigheid en innigheid van           

uitdrukking4 ,wel zijn sommige trekken  
uit het leven gegrepen1 maar het geheel 
ademt nog de ernstige deftigheid1 men   
zou haast zeggen1 het plechtige1 dat der
 romaansche kunst eigen is4 ,de zorg    
voor den stijl wint het van het streven 
naar dramatisch effect4 ,giovanni was   
een leerling van zijn vader en arbeidde 
langen tijd met en onder hem4 ,het staat
 vast1 dat hij een meer of minder       
belangrijk aandeel had aan de uitvoering
 van de bas-reliefs van den preekstoel  
te ,sina1 van de ,kruisafneming in den  
dom te ,lucca1 en van de fontein te     
,perugia1 waarvan de architektonische   
kompositie werd ontworpen door zijn     
beroemden florentijnschen tijdgenoot    
,arnolfo del ,cambio4 ,vooral in de     
beide laatste werken vindt men meer     
uitdrukking en minder distinctie1 meer  
effect en minder harmonie dan in die van
 ,nicolo ,pisano4 ,bij den vader wordt  
de smart bedwongen en beheerscht1 bij   
den zoon geeft zij zich onbelemmerd     
lucht2 bij den vader verliezen de       

handelende personen nooit hunne         
zelfbeheersching1 bij den zoon geven zij
 zich geheel aan hun gevoel1 aan hunne  
aandoeningen over1 zonder zich te       
bekommeren om die waardigheid en kalmte1
 beiden in vreugd en smart1 waarvan     
,nicolo het geheim van de antieke       
kunstenaars schijnt te hebben afgezien4 
,bij den vader bekleedt de studie van de
 modellen der oudheid de eerste plaats  
boven de studie der natuur2 bij den zoon
 zien wij juist het omgekeerde4         
,giovanni is vr alles realist1 zoowel in
 het wergeven der vormen1 als in de     
uitdrukking der gewaarwordingen4 ,ik kan
 den indruk niet van mij weren1 dat de  
studie van de noordsche1 fransche of    
duitsche beeldhouwers van invloed is    
geweest op deze buitensporige           
ontplooiing van het realisme4  ,het     
geniale in het werk van den zoon mag ons
 het gemis van alle harmonie1 men zou   
bijna zeggen1 het volkomen gebrek aan   
stijl1 niet doen voorbijzien4 ,de       
architekt treedt ganschelijk achter den 

beeldhouwer terug2 hij denkt er niet    
aan1 aan het geheel dat harmonisch      
evenwicht te geven1 zoo onmisbaar voor  
een kunstwerk1 waarbij bouw- en         
beeldhouwkunst moeten samenwerken4 ,er  
is hoegenaamd geene evenredigheid       
tusschen de verschillende figuren3      
sommigen zijn reusachtig groot1 anderen 
bijna mikroskopisch klein1 zonder dat de
 kunstenaar aan een geleidelijken       
overgang denkt4 ,in de afzonderlijke    
bas-reliefs1 gemis van ordonnantie3 de  
plans zijn ternauwernood aangegeven2 in 
plaats van zich als eene fries          
geleidelijk te ontwikkelen1 zooals de   
kompositin van ,nicolo ,pisano doen1    
geven die van zijn zoon ons eene        
onzamenhangende mengeling van figuren te
 aanschouwen1 eene opeenstapeling van   
noodelooze details1 een volkomen gemis  
van nauwkeurigheid4 ,de afzonderlijke   
figuren eindelijk kenmerken zich door de
 onvolkomenheid van het model en door   
overdrijving van expressie4 ,de         
gestalten zijn misteekend1 de standen en

 houdingen gezocht en gedwongen1 de     
uitdrukking buitensporig4  ,welnu6 naast
 al deze gebreken1 welke ons elk        
oogenblik zouden doen twijfelen aan de  
bekwaamheid1 of voor het minst aan de   
nauwgezetheid van ,giovanni ,pisano1    
vloeit toch het werk van dezen meester  
over van schoonheden van anderen aard1  
die de kritiek ontwapenen3 van          
verwonderlijk schoone gebaren en        
bewegingen1 van openbaringen des levens1
 uit het diepst des harten geweld4      
,nemen wij tot voorbeeld zijn           
,kindermoord te ,pistoja4 ,wij worden   
verplaatst te midden van de slachting2  
eene moeder vlucht met haar kind in de  
armen2 eene andere roept in wanhoop de  
genade in van den onvermurwbaren        
dwingeland2 eene derde omsluiert zich   
het gelaat1 om het moordtooneel niet    
langer aan te zien2 nog eene andere     
tracht haar van schrik verstijfden zoon 
op te heffen2 eene andere buigt zich    
over haar kind om van zijn half geopende
 lippen den laatsten ademtocht op te    

vangen4 ,de kunstenaar geeft ons hier   
als het ware de moedersmart te          
aanschouwen in al hare vormen en        
openbaringen4 ,zijne voorstelling is de 
aangrijpende illustratie van het        
aandoenlijk woord van den evangelist3   
,rachel beweende hare kinderen en wilde 
niet vertroost worden1 omdat zij niet   
meer zijn4  ,niet minder aangrijpend is 
de ,kruisiging4 ,ter linkerzijde de     
,moedermaagd1 die in onmacht valt2 in   
hare nabijheid een snikkende discipel en
 eene der heilige vrouwen1 die met      
wanhopend gebaar de handen ten hemel    
heft2 rechts1 de jongeren1 die als door 
een panischen schrik bevangen1 haastig  
wegvluchten4 ,zoo doet dan eindelijk1 na
 ,laokoon en ,niob1 opnieuw het         
dramatische1 pathetische element zijne  
intrede in de beeldhouwkunst3 toch is   
het niet de nog altijd ideale1 geadelde 
smart van ,laokoon of ,niob1 maar       
veelmeer eene zeer alledaagsche1 zeer   
realistische smart1 die jammert en huilt
 en zich in heftige gebaren uit4 ,en tot

 welken prijs wordt deze triomf gekocht6
 ,hoe duur betalen wij de aandoening1   
welke dit of dat werk van ,giovanni     
,pisano in ons opwekt6  ,de standbeelden
 van ,jan van ,pisa zijn doorgaans beter
 en zorgvuldiger bewerkt dan zijne      
bas-reliefs1 die hij1 naar het schijnt1 
voor een goed deel aan zijne leerlingen 
en helpers overliet4 ,in het            
,campo-,santo vinden wij van hem eene   
,madonna1 die zich door zeer gelukkige  
proportin en een monumentaal karakter   
onderscheidt1 al kan zij de vergelijking
 niet doorstaan met de                  
bewonderenswaardige beelden der         
gelijktijdige fransche beeldhouwers4    
,het mausoleum van ,keizer ,hendrik,,vii
 van ,luxemburg 7#acjh-acac7 voert ons  
terug naar de woedende twisten tusschen 
,welfen en ,ghibellijnen1 in de eerste  
jaren der veertiende eeuw4 ,de          
,ghibellijnen--en aan hunne spits de    
onsterfelijke dichter der ,divina       
,commedia1 ,dante1--hadden al hunne hoop
 gebouwd op den ,keizer1 die1 naar zij  

zich vleiden1 een einde zou maken aan de
 rampen1 door de verbitterde            
partijschappen over ,itali uitgestort4  
,aanvankelijk scheen het krachtdadig    
optreden van den opvolger der ,caesars  
de hoog gespannen verwachtingen zijner  
aanhangers te rechtvaardigen4 ,in #acaa 
te ,milaan verschenen1 zette ,hendrik   
zich daar de ijzeren kroon op het hoofd 
en nam de meest energieke maatregelen om
 de welfische steden aan zijn gezag te  
onderwerpen4 ,over ,genua begaf hij zich
 naar ,pisa1 waar hij met de grootste   
geestdrift ontvangen werd door de       
bevolking1 die hem behalve eene gift van
 zestigduizend gouden florijnen1 eene   
prachtige tent aanbood1 uit kostbare    
stoffen geweven en met goud en          
edelgesteenten versierd4 ,gedurende zijn
 verblijf te ,pisa1 sprak hij den       
,rijksban uit over de steden ,florence  
en ,lucca1 de eeuwige vijandinnen van   
,pisa4 ,na te ,rome als ,keizer te zijn 
gekroond en met voordeel gestreden te   
hebben tegen ,koning ,robert van ,napels

 en zijne bondgenooten1 vestigde hij    
andermaal te ,pisa zijn hoofdkwartier4  
,hij hield zich daar bezig met het      
bijeenbrengen van een talrijk leger1 om 
daarmede het koninkrijk ,napels te      
veroveren1 toen hij1 op een zijner      
expedities1 in #acac1 bijna plotseling1 
te ,buonconvento1 nabij ,sina1 overleed4
 ,overeenkomstig zijn laatsten wil1 werd
 zijn lijk naar de stad ,pisa gebracht1 
welke hij zoozeer beminde1 en in #acae  
ter aarde besteld in het mausoleum1 dat 
de ,pisaners voor hem in de kathedraal  
hadden opgericht4 ,na herhaaldelijk te  
zijn verplaatst1 werd dit monument in   
#accj naar het ,campo-,santo            
overgebracht1 waar het sedert verbleef4 
,het mausoleum 7zie bladz4 #ag7 is het  
werk van een bekwaam beeldhouwer uit de 
school van ,sina1 ,pino di ,camaino1    
gestorven in #acci4 ,de ,keizer is      
liggende afgebeeld1 gekleed met de      
keizerlijke dalmatiek en met de armen op
 de borst gevouwen4 ,de trekken zijn    
scherp geteekend2 het gelaat is         

baardeloos1 mager en hoekig1 met        
vooruitstekend voorhoofd4 ,op de        
voorzijde van de sarkophaag1 waarop de  
monarch rust1 zijn1 onder bogen1 in     
hoog-relief1 de beelden van de twaalf   
apostelen uitgehouwen2 deze figuren zijn
 beneden het middelmatige1 zonder       
karakter en zonder uitdrukking4--,het   
architektonisch gedeelte van het        
mausoleum verdient bijzonder de         
aandacht1 vooral omdat daaruit blijkt1  
hoezeer ,pino di ,camaino zich1 op het  
voetspoor van ,nicolo ,pisano1 naar     
oud-romeinsche modellen inspireerde4    
,eene zerk met het opschrift ,s4        
,stefani de ,cionis aurificis et h4     
suorum 7van heer ,stefano1 zoon van     
,cione1 goudsmid1 en van zijne erven71  
en met een wapenschild waarop een leeuw 
of een wild zwijn is afgebeeld1 roept de
 herinnering voor onzen geest aan die   
uitmuntende goudsmeden van de dertiende 
en de veertiende eeuw1 in wier          
werkplaatsen zoovele groote kunstenaars 
hunne eerste vorming ontvingen4  ,nevens

 deze kunstwerken mogen wij ook de      
historische herinneringen niet over het 
hoofd zien4 ,een van de aandoenlijkste  
relieken1 die in het ,campo-,santo      
bewaard worden1 zijn zeker wel de       
beroemde kettingen1 waarmede de oude    
haven van ,pisa kon worden afgesloten4  
,in #acfb door de ,genueezen weggenomen1
 werden zij vijftien jaren later door de
 overwinnaars ten geschenke gegeven aan 
de ,florentijnen1 de onverzoenlijke     
vijanden der ,pisanen4 ,eeuwen lang     
prijkten deze zegeteekenen in de        
doopkapel te ,florence1 tot zij in      
#ahdh1 in eene opwelling van            
edelmoedigheid1 aan het thans volkomen  
onschadelijke ,pisa1 de vroegere        
mededingster der toskaansche hoofdstad1 
werden teruggegeven4 ,in #ahfj gaf      
,genua op haar beurt het nog ontbrekende
 stuk dezer kettingen1 dat nog in haar  
bezit gebleven was1 insgelijks terug1   
vijf eeuwen nadat ze waren weggevoerd4  
,de school van ,pisa1 die in de eerste  
helft der middeleeuwen met zoo rijke    

belofte optrad en zoo schitterenden     
glans verspreidde1 beantwoordde niet aan
 de opgewekte verwachting1 maar zonk    
weldra in machtelooze vergetelheid weg4 
,de grootsche poging1 door ,nicolo1     
,giovanni en ,andrea ,pisano--den       
beeldhouwer van de deur der doopkapel te
 ,florence--in de dertiende en          
veertiende eeuw beproefd1 scheen de     
krachten der school te hebben uitgeput4 
,in de vijftiende eeuw is zij niet meer 
bij machte1 zich aan te sluiten aan het 
roemrijk streven der ,florentijnen2     
hoogstens vindt men nog nu en dan eenige
 tombe of eenig bas-relief1 dat den     
stempel draagt der ,renaissance1 en dan 
nog zijn deze werken van ondergeschikte 
beteekenis afkomstig van kunstenaars uit
 de omstreken van ,florence of ,carrara4
  ,het marmeren borstbeeld van de       
beroemde ,isotta1 de matresse en daarna 
de echtgenoote van ,sigismond           
,malatesta1 den tiran van ,rimini1      
behoort mede tot deze kategorie van     
kunstwerken3 deze buste is allerminst   

geschikt om ons een hoog denkbeeld te   
geven1 hetzij van de schoonheid van     
,isotta1 hetzij van het talent des      
kunstenaars4 ,naar mijne meening1 heeft 
men zeer ten onrechte dit borstbeeld    
voor het werk van ,mino da ,fiesole     
aangezien2 de bustes van dezen          
florentijnschen meester zien er heel    
anders uit4  ,de eigenlijke ,renaissance
 is in het ,campo-,santo ter nauwernood 
vertegenwoordigd4 ,de reisgidsen maken  
grooten ophef van een marmeren schild1  
zwak en week van bewerking1 in welks    
midden een borstbeeld is gebeiteld1     
waarin zij het portret van              
,michel-,angelo meenen te herkennen4    
,buiten kijf hebben de gelaatstrekken   
eenige overeenkomst met die van den     
grooten florentijnschen beeldhouwer1    
maar die overeenkomst is louter         
toevallig en men kan daaraan hoegenaamd 
geen gewicht hechten4  ,wij zullen niet 
stilstaan bij de monumenten van later   
tijd1 ook al zijn daaronder van beroemde
 meesters1 omdat men in vele andere     

steden soortgelijke of nog betere werken
 van dezelfde kunstenaars vinden kan4   
,maar wel kost het moeite1 zich te      
onthouden van de ontcijfering dier      
tallooze grafschriften1 welke de        
herinnering bewaren aan meer of minder  
beroemde mannen en vrouwen uit schier   
alle deelen der wereld1 wier stoffelijk 
overschot hier ter ruste is gelegd4     
,hoevele dooden1 wier geschiedenis men  
zoo gaarne kennen zou3 edele burgers van
 het stille ,pisa1 doorluchtige         
vreemdelingen1 die eene schuilplaats    
zijn komen zoeken aan de oevers van den 
,arno4 ,welk eene machtige bekoring     
hebben zij1 die half uitgewischte       
wapenschilden1 die welhaast onleesbaar  
geworden grafschriften1 die elk een     
menschenleven verbergen4 ,wie zal het   
geheim van al deze dooden ontsluieren2  
wie geeft ons eene levensbeschrijving   
van alle bewoners van het ,campo-,santo8
 ,het ontbreekt te ,pisa niet aan       
ledigen tijd2 is er niemand onder hare  
burgers1 die zich aan deze schoone en   

vrome taak wijden wil8    ,,iv   ,het is
 gewoonte1 de freskoos waarmede het     
,campo-,santo te ,pisa is versierd1 en  
meer bepaaldelijk de beroemde ,triomf   
van den ,dood en het ,laatste ,oordeel  
te beschouwen als het werk van ,orcagna4
 ,toch is het volstrekt niet bewezen1   
dat deze muurschilderingen inderdaad van
 dien meester zijn4 ,maar al zijn ze    
niet van hem zelven1 zeer stellig zijn  
ze in zijn geest en zijne manier        
ontworpen en mogen ze hem in alle       
opzichten waardig worden genoemd4  ,het 
,campo-,santo was bij uitnemendheid     
geschikt om de historieschilders als uit
 te lokken4 ,in geheel ,itali is geen   
tweede gebouw te vinden1 dat beter      
beantwoordt aan de eischen der          
monumentale kunst3 aan de ne zijde      
uitgestrekte muurvlakken1 aan de andere 
groote open bogen1 waardoor het licht   
met stroomen binnendringt1 en tusschen  
de galerijen het stille stemmige        
grasveld4 ,reeds vroeg1 reeds tegen het 
einde der dertiende eeuw1 begonnen de   

,pisanen zich bezig te houden met de    
dekoratie van deze groote muren2 deze   
reuzenarbeid werd1 met herhaalde        
onderbreking1 voortgezet tot het einde  
van de vijftiende eeuw4 ,toen ,benozzo  
,gozzoli de laatste hand legde aan de   
freskoos van het ,campo-,santo1 waren er
 omstreeks twee eeuwen verloopen sedert 
het eerste schilderwerk in het grootsche
 monument was aangebracht4  ,behalve    
,orcagna1 heeft men ook langen tijd de  
namen van ,giotto en ,buffalmacco met de
 freskoos van het ,campo-,santo         
verbonden4 ,ten onrechte4 ,de           
,geschiedenis van ,job vooral1 die men  
bepaaldelijk voor het werk van ,giotto  
hield1 wordt thans algemeen             
toegeschreven aan een zekeren ,francesco
 da ,volterra1 die deze fresko eerst    
omstreeks #acgj vervaardigde4  ,wijden  
wij in de eerste plaats onze aandacht   
aan de muurschilderingen1 die terecht of
 ten onrechte den naam van ,orcagna     
dragen4  ,de beroemdste daarvan is wel  
de ,triomf van den ,dood4 ,deze         

kolossale kompositie1 waarin de         
kunstenaar1 naar het oppervlakkig       
schijnt1 de allereerste grondregelen van
 eenheid van plaats en handeling met    
voeten getreden heeft1 splitst zich in  
vijf tafereelen1 die op het eerste      
gezicht geheel op zich zelven staan1    
hoewel ze allen binnen dezelfde         
omlijsting zijn besloten4 ,links1 op den
 voorgrond1 ziet men de klassieke       
illustratie van de in de middeleeuwen   
zoo populaire sproke ,van de drie dooden
 en de drie levenden4--,een schitterende
 ruiterstoet--edellieden en edelvrouwen1
 rijk uitgedost1 met valken op de hand  
en vergezeld van bedienden te voet en   
van jachthonden--keert van de jacht     
terug4 ,eensklaps wordt de aandacht van 
het gezelschap getrokken door een       
afschuwelijk schouwspel3 vlak voor de   
paarden staan drie open doodkisten3 in  
de eerste ligt een nog in zijne         
kleederen gewikkeld lijk2 in de tweede1 
een lijk dat reeds in gevorderden staat 
van ontbinding verkeert2 in de derde1   

een geraamte4--,door een zonderling     
toeval is het goud van de kroon1 die op 
het hoofd van een dezer lijken was      
geplaatst1 verdwenen2 men onderscheidt  
nog slechts nauwelijk den omtrek1 als   
het ware de schaduw1 de schim der kroon4
 ,tusschen en over deze afzichtelijke   
overblijfselen kruipen en schuifelen    
slangen1 waarvan sommigen den kop       
dreigend tegen de bezoekers opheffen1   
terwijl anderen de vlucht nemen4  ,bij  
de ruiters zelven strijden              
nieuwsgierigheid en walging om den      
voorrang3 over den hals hunner paarden  
gebogen1 aanschouwen zij deze zoo       
welsprekende getuigen van de ijdelheid  
van al het ondermaansche1 en geven      
daarbij lucht aan de meest verschillende
 aandoeningen4 ,de een houdt zich den   
neus dicht1 een gebaar dat tegenwoordig 
misschien als triviaal zou worden       
veroordeeld1 maar waartegen de          
naturalisten van de veertiende eeuw--te 
beginnen met ,giotto in zijne ,opwekking
 van ,lazarus--niet opzagen4 ,een ander1

 met de wang op de hand rustende1       
schijnt in droeve overpeinzing          
verzonken2 een derde keert zich naar    
zijne vrienden en wijst hun met de hand 
de doodkisten1 hun tevens zijne         
opmerkingen mededeelende4 ,de redelooze 
dieren deelen de gewaarwordingen van    
hunne meesters2 een der paarden1 met    
gerekten hals en gebogen kop1 snuift    
hinnekend de lijklucht op2 een ander    
wendt zich1 angstig en verschrikt1 om2  
een derde steigert2 de honden leggen    
door niet minder levendige gebaren en   
bewegingen1 hun onrust of hunne         
nieuwsgierigheid aan den dag4  ,aan de  
andere zijde der doodkisten1 aan den    
voet van een steil rotspad1 staat een   
hermiet1 die met een lange rol in de    
hand1 de bezoekers tot boete en         
bekeering maant4 ,deze kluizenaar vormt 
als het ware den overgang tusschen den  
ruiterstoet en andere hermieten1 die    
hunne woning hebben gevestigd op den    
berg op den achtergrond1 waar zij zich1 
ver van het rumoer en de ijdele         

beslommeringen der wereld1 met hun      
vreedzamen eenvoudigen arbeid           
bezighouden3 de een melkt eene geit of  
eene hinde2 een ander leest2 een derde1 
op krukken leunende1 luistert toe4 ,wij 
hebben hier wer een van die ongelukkige 
rotslandschappen1 zonder diepte1        
verschiet of horizon1 zooals men die bij
 de eerste nog ongeoefende              
landschapschilders vindt4  ,rechts1 mede
 op den voorgrond1 verdringt zich een   
groep rampzaligen1 die te vergeefs den  
,dood om verlossing smeeken4 ,in deze   
groep heeft de kunstenaar ons het       
menschelijk lijden in zijne             
afzichtelijkste vormen te aanschouwen   
gegeven3 het is eene terugstootende     
verzameling van verminkten die over den 
grond kruipen1 van verlamden en         
kreupelen1 van blinden1 van lieden      
zonder handen of armen1 met geschonden  
of verwrongen ledematen4444 ,dergelijke 
voorstellingen hebben niets meer met de 
kunst gemeen2 zelfs uit het oogpunt van 
stichting en vermaning is hare waarde   

voor het minst twijfelachtig4  ,roepen  
deze ongelukkigen vergeefs den ,dood in1
 anderen1 door wie zijne komst niet     
verlangd werd1 zijn als zijne           
slachtoffers gevallen4 ,voor de groep   
der rampzaligen is de grond bezaaid met 
lijken2 mannen en vrouwen1 voor het     
meerendeel rijk gekleed1 liggen in bonte
 wanorde door elkander uitgestrekt2     
hunne zielen1 in de gedaante van naakte 
kindertjes1 ontsnappen aan hun          
mond2--zooals men weet1 is deze         
symbolische voorstelling bij sommige    
scholen in zwang gebleven tot in het    
begin der zestiende eeuw4 ,de demonische
 monsters1 die boven deze ongelukkige   
zielen zweven en haar trachten te       
grijpen om ze ter helle te voeren1 zijn 
meer leelijk dan wel verschrikkelijk2   
hunne lichamen bestaan ook hier uit de  
samenvoeging van ledematen van          
verschillende dieren3 vleermuisvlerken1 
gieren- of leeuwenklauwen en            
dergelijken4  ,naast deze demonen1 naast
 deze tooneelen van schrik en jammer1   

heeft de kunstenaar een geheel ander    
tafreel geplaatst1 eene bekoorlijke     
idylle vol zoete pozie4 ,onder den      
lommer van bloeiende oranjeboomen zit   
een gezelschap bijeen van aanzienlijke  
heeren en jonge vrouwen2 eenigen spelen 
op muziekinstrumenten1 anderen praten of
 wandelen4 ,twee hunner houden een valk 
op de hand1 als in de kapel der         
,spanjaarden te ,florence1 dat heiligdom
 van de schilderkunst der veertiende    
eeuw2 een der dames heeft een windhond  
op den schoot4 ,boven hunne hoofden     
zweven twee amors 7of doodsgeniussen87  
even als op de ,galathea van            
,rafal4--,deze idylle1 naast de ,triomf 
van den ,dood1 herinnert onwillekeurig  
aan de inleiding van den ,decamerone van
 ,boccaccio4 ,men meent de jonge        
edellieden en edelvrouwen voor zich te  
zien1 die1 op de heerlijke heuvelen van 
,fiesole1 in veiligheid aan hun vernuft 
den teugel vieren en elkander vermaken  
met de vroolijkste vertellingen1 terwijl
 de stad aan hunne voeten door de       

vreeselijke plaag1 de pest van #acdh1   
wordt geteisterd4 ,het contrast is even 
aangrijpend4--,de ,dood zelf1 die boven 
de groepen zweeft1 is hier voorgesteld  
onder de gedaante eener krachtige1      
bejaarde vrouw met loshangende hairen en
 vleermuisvleugelen1 die met beide      
handen een geweldige zeis opheft4       
,ondanks de gegronde aanmerkingen1 die  
men op de techniek en de uitvoering     
maken kan1 blijft de ,triomf van den    
,dood een van die buitengewone1         
veelomvattende scheppingen1 welke de    
kritiek ontwapenen en waarop de gewone  
regelen der traditioneele schoolsche    
aesthetiek niet van toepassing kunnen   
zijn4 ,ongetwijfeld is de kunstenaar de 
taal1 waarin hij tot ons spreekt1 nog   
maar onvolkomen meester1 maar           
desniettemin weet hij zijne gedachte op 
zoo treffende1 aangrijpende wijze uit te
 drukken1 en is hetgeen hij zegt van zoo
 overwegend gewicht1 dat zijn werk een  
onuitwischbaren indruk maakt en         
onweerstaanbaar boeit en aantrekt4  ,een

 tegenhanger1 of misschien juister eene 
aanvulling van het zooeven beschreven   
tafreel1 is de ,hel1 die aan ,nardo1 den
 broeder van ,orcagna1 wordt            
toegeschreven4 ,de voorstelling         
herinnert sterk aan ,dante1 hoewel de   
schilder zich hier tegenover den dichter
 meer vrijheid heeft veroorloofd dan de 
kunstenaar1 aan wiens penseel wij de    
,hel in de kerk van ,santa-,maria       
,novella te ,florence te danken hebben4 
,ook hier is de hel voorgesteld als de  
doorsnede van een berg1 waarin          
evenwijdig loopende rotslagen de        
verschillende soorten van zondaars van  
elkander scheiden2 in het midden bevindt
 zich ,satan1 wiens kolossale gestalte  
de gansche hoogte van den berg inneemt4 
,de folteringen der verdoemden zijn met 
de grootste nauwkeurigheid voorgesteld2 
de veelvuldigheid der martelingen is    
inderdaad verbazend2 wij zullen ons     
evenwel niet ophouden met eene          
beschrijving dezer afgrijselijkheden1   
waarvan men zich zonder moeite een      

denkbeeld maken kan4  ,het ,laatste     
,oordeel maakt met de ,hel eigenlijk een
 geheel uit4 ,dit tafreel doet in       
dramatische kracht niet voor de ,triomf 
van den ,dood onder1 en wint het door   
innerlijke eenheid van kompositie4 ,in  
de hoogte1 naast elkander1 tronen1      
omgeven door langwerpige aureolen1      
,christus als rechter en de ,madonna2   
nevens hen zitten de twaalf apostelen1  
boven wier hoofden engelen met de       
werktuigen der ,passie zweven4 ,aan de  
voeten van ,christus en de ,madonna     
staat1 op eene wolk1 de aartsengel1 die 
in de beide uitgestrekte handen de      
uitspraken van den rechter houdt3 de    
veroordeeling en de vrijspraak4 ,twee   
engelen nevens hem blazen op de bazuinen
 des gerichts1 die de dooden oproepen   
uit de graven2 andere engelen spoeden   
zich naar beneden om het vonnis uit te  
voeren4 ,daar staan1 ter rechter- en ter
 linkerzijde1 twee talrijke groepen3 die
 der uitverkorenen en die der           
verdoemden1 welke laatsten in den wijd  

geopenden vlammenden muil der hel worden
 gedreven4 ,nog nimmer na ,giotto had de
 schilderkunst op zoo echt dramatische  
aangrijpende wijze de aandoeningen van  
blijdschap1 verrukking1 zaligheid aan de
 eene1 van schrik1 wanhoop1 wroeging aan
 de andere1 weten uit te drukken4 ,welk 
eene ontroerende beteekenis ligt er in  
het gebaar van dien engel1 aan de voeten
 van den aartsengel neergeknield1 die   
door medelijden1 schrik en ontroering   
aangegrepen1 maar tevens beseffende wie 
hier vonnist1 met eerbied de hand op den
 mond legt4--,hoe teeder en vol erbarmen
 is het beeld der ,lieve-,vrouwe1 der   
,genaderijke1 die zoo gaarne allen      
redden zou4--,hoe ontzaglijk en         
indrukwekkend is de figuur van den      
,christus1 die de doorboorde rechterhand
 opheft en met de linker op de wonde in 
de zijde wijst3 dat beroemde gebaar1 dat
 ,michel ,angelo voor den geest mag     
hebben gezweefd1 toen hij zijn ,christus
 van het ,laatste ,oordeel in de        
,sixtijnsche kapel schiep4  ,de thans   

volgende tafreelen1 de ,geschiedenis van
 ,job en de ,geschiedenis van           
,sint-,renier1 zijn van de hand van     
,antonio ,veneziano 7#achf-achg71       
,francesco da ,volterra 7sedert #acgj7  
en ,andrea da ,firenze 7#acgg74  ,de    
achterwand is bedekt met freskoos1      
voorstellende de ,hemelvaart1 de        
,opstanding1 de ,kruisiging4 ,deze      
freskoos1 die bovendien door twee       
grafmonumenten gebroken worden1 zijn    
beneden het middelmatige2 de teekening  
is slecht en de vervaardigers hadden    
blijkbaar geen besef van de eischen der 
dekoratieve kunst4      ,het was in het 
jaar #adfi1 dat de ,pisaners aan        
,benozzo ,gozzoli de voltooiing         
opdroegen der muurschilderingen van dit 
monumentale kerkhof1 waar gedurende     
honderdvijftig jaren de beroemdste      
beeldhouwers en schilders van ,itali1 de
 meesters der scholen van ,pisa1        
,florence en ,sina1 proeven van hun     
talent hadden achtergelaten4  ,aan      
,benozzo werd de wand tegenover den     

ingang aangewezen4 ,men mag gerust      
zeggen1 dat geen enkel kunstenaar van de
 ,renaissance eene opdracht ontving1 die
 hem zoo gunstige gelegenheid gaf tot   
ontplooiing van zijn talent3 een        
ongebroken muurvlak1 eene uitmuntende   
belichting en overvloedige ruimte voor  
den beschouwer4 ,zelfs ,rafal in het    
,vatikaan was minder goed bedeeld3 hij  
moest rekening houden met invallend     
licht en schaduw1 met deuren en vensters
 en andere hinderpalen van dien         
aard4--,daarbij moest ,benozzo verhalen 
illustreeren1 die boven alle andere     
geschikt waren om zijne geestdrift en   
deelneming te wekken3 die naeve         
pittoreske verhalen van het ,oude       
,testament1 waarin de epos en de idylle 
elkander afwisselen1 en die voor een    
schilder van zijn aanleg eene           
onuitputtelijke bron zijn4 ,hij behoefde
 niet te leeren1 te vermanen of te      
stichten3 hij had slechts te vertellen  
en te boeien4  ,de komposities van      
,benozzo ,gozzoli zijn niet minder dan  

een-en-twintig in getal4 ,ongelukkig    
zijn vele daarvan bijna geheel te gronde
 gegaan1 en moet men die leeren kennen  
uit oude gravuren1 met name uit de      
reusachtige platen1 in #ahaa door       
,lasinio uitgegeven4 ,tijdens mijn      
bezoek in #ahhb1 was men bezig ze allen 
met koud water af te wasschen1 om ze    
zoodoende van stof te reinigen1 zonder  
de schilderij te beschadigen4 ,deze     
bewerking1 waardoor de kleuren weer     
worden opgefrischt1 verdient de voorkeur
 boven elke restauratie4  ,daar         
verscheidene vakken drie of vier        
afzonderlijke tafereelen bevatten1 moet 
ik mij tot eene opsomming van de        
voornaamste onderwerpen bepalen3 ,noachs
 ,dronkenschap2--,de ,toren van         
,babel4--,de aanbidding der ,wijzen1 en 
daaronder ,maria ,boodschap4--,abraham  
en ,loth in ,egypte4--,abrahams         
,overwinning4--,abraham en              
,hagar4--,verwoesting van               
,sodom4--,abrahams ,offerande4--,eliezer
 en ,rebecca4--,geboorte van ,ezau en   

,jacob4--,de geschiedenis van           
,jacob4--,de geschiedenis van           
,joseph4--,de geschiedenis van          
,mozes4--,de ,inneming van              
,jericho4--,david en ,goliath4--,de     
,koningin van ,scheba bij ,salomo4--,men
 ziet1 het is eene geheele wereld1 die  
wij hier voor ons hebben4               
,onuitputtelijk in waarheid is de       
rijkdom van fantasie1 vernuft1 frissche 
opgewektheid1 door ,benozzo ten toon    
gespreid bij het scheppen van dezen     
cyclus van tafereelen1 zoo omvangrijk   
als geen ander kunstenaar der vijftiende
 eeuw heeft voortgebracht4 ,in de eerste
 plaats behandelt hij de traditie met de
 grootst mogelijke vrijheid3 in plaats  
van zich te bepalen tot de traditioneele
 voorstellingen1 put hij met volle      
handen uit den rijken schat van het     
,oude ,testament3 krijgshaftige daden1  
romantische avonturen1 de               
bekoorlijkheden van het herdersleven    
boeien hem in gelijke mate4 ,de hoogere 
beteekenis1 de mystieke profetische zin 

van de tooneelen uit het leven der      
aartsvaders laat hem onverschillig2 wat 
hem aantrekt is de bloot menschelijke   
zijde1 het pikante1 oorspronkelijke1    
naeve2 de treffende episoden1 de levende
 natuur4 ,de italiaansche schilderkunst 
van de vijftiende eeuw heeft geen       
schitterender1 rijker1 belangwekkender  
schepping geleverd dan deze kolossale   
fresko1 die nergens eenig spoor van     
inspanning verraadt1 maar overal even   
frisch1 even bezield en boeiend is4     
,het ligt natuurlijk niet in mijn plan1 
al deze freskoos van het ,campo-,santo  
in bijzonderheden te gaan beschrijven3  
zij zijn eene wereld op zich zelve4 ,als
 geheel genomen1 kan men ze in twee     
groote groepen verdeelen3 zij die eene  
architektonische omlijsting hebben1 en  
zij waarvan een landschap den           
achtergrond vormt2 de eersten worden als
 het ware gedragen door de groote lijnen
 der gebouwen en munten in den regel uit
 door schoone ordonnantie2 de anderen   
zijn meer verbrokkeld1 met talrijke     

episoden1 maar missen eenheid van       
voorstelling4 ,wat ordonnantie aangaat1 
moet ik opmerken dat ook door ,benozzo  
de wet der eenheid van handeling        
voortdurend geschonden wordt1 waarvan   
wanorde en verwarring het onvermijdelijk
 gevolg zijn4 ,op hetzelfde tafreel zien
 wij bijvoorbeeld ,david den steen naar 
,goliath slingerende1 ,david het hoofd  
van ,goliath af houwende1 en ,david het 
hoofd van den reus aan ,saul brengende4 
,en die drie verschillende tooneelen    
zijn niet alleen niet van elkander      
gescheiden1 maar zij zijn ook niet boven
 elkander geplaatst3 zij zijn zoodanig  
door elkander gewikkeld1 dat het eene   
niet naast1 maar achter het andere is   
geplaatst4  ,bepalen wij ons eerst bij  
,noachs ,dronkenschap4 ,het is de       
levendige1 vroolijke voorstelling van   
een wijnoogst in de bloeiende omstreken 
van ,florence4 ,mannen en vrouwen       
plukken druiven en dragen ze in volle   
manden naar de perskuip1 waar een man   
met bloote beenen de vruchten treedt4   

,voorts verschillende groepen3 een hond1
 die tegen twee kleine op den grond     
zittende kinderen blaft2 ,noach met twee
 kinderen1 waarvan hij het eene de hand 
op het hoofdje legt1 terwijl het andere1
 bang voor den hond1 zich tegen hem     
aandrukt4 ,in het midden der schilderij 
zien wij wederom ,noach1 die een met    
wijn gevulden kelk in beide handen      
houdt2 naast hem gaat eene vrouw met een
 schenkkan4--,eindelijk1 links1 ligt de 
patriarch1 schier geheel ontkleed1 door 
den wijn bevangen1 op den grond         
uitgestrekt2 ,cham bespot hem1 terwijl  
een der andere zonen zich gereed maakt  
een kleed over den bewustelooze uit te  
spreiden4 ,eene der omstaande vrouwen   
bedekt zich het gelaat met de hand1 maar
 zoo1 dat zij tusschen de vingers heen  
kan gluren3 eene ondeugendheid die aan  
,boccaccio herinnert4  ,in den          
,torenbouw van ,babel zien wij aan de   
eene zijde1 op den achtergrond1 een     
rijk1 heuvelachtig landschap met        
rivieren1 boomen1 villa's1 geheel het   

karakter dragende van de omstreken van  
,florence2 aan de andere1 de            
schitterende stad ,babylonia1 met haar  
torens1 koepels en paleizen1 met haar   
fantastische architektuur3 eene         
verschijning uit de                     
,duizend-en-een-,nacht4--,in het midden1
 eene menigte werklieden1 opperlieden1  
metselaars1 steenhouwers1 kalk          
bereidende en aandragende1 steenblokken 
ophijschende en plaatsende4 ,allen zijn 
druk in de weer1 om het groote werk te  
helpen voltooien4 ,en welk een overvloed
 van schilderachtige motieven2 welke    
natuurlijke1 bevallige standen en       
houdingen2 welk eene juistheid van      
teekening en rijkdom van vinding6 ,aan  
de beide uiteinden1 rechts en links van 
de werklieden1 vertoont zich eene       
andere1 deftiger groep3 ernstige        
grijsaards1 edele1 smaakvol gekleede    
jongelingen en knapen1 deels naar de    
werklieden ziende1 deels met elkander   
pratende4 ,in het midden staat1 ook door
 zijne rijzige gestalte kenbaar1 de     

koning1 op wiens bevel de groote toren  
wordt gebouwd2 hij geeft den werklieden 
bevelen2 maar boven hem vertoont zich1  
in een nimbus1 door engelen gedragen en 
omstuwd1 het beeld van ,god den ,vader1 
die nederkomt om te aanschouwen wat de  
menschen hebben gewrocht1 en zoo straks 
hun werk verstoren zal3 van welk        
naderend gericht echter niemand in de   
talrijke schare blijkbaar eenig         
vermoeden heeft4  ,waarin ligt nu       
eigenlijk het geheim der betoovering1   
die deze kunstenaar op ons uitoefent8   
,ik behoef wel niet te zeggen1 dat van  
lokale kleur of historische             
waarheid--voor zoover daaraan bij deze  
voorstellingen gedacht kan worden1--in  
de verste verte geen sprake is4 ,niet   
alleen dat het landschap en de gebouwen 
een zuiver toskaansch karakter dragen1  
zelfs nog waar ze1 zooals bij den       
,torenbouw1 louter fantastisch zijn2    
maar ook de personen zijn1 voor verreweg
 het meerendeel1 in de kleederdracht van
 ,florence in de vijftiende eeuw4 ,maar 

daarin ligt juist het aantrekkelijke3 de
 traditie is maar een vorm1 iets        
uitwendigs en bijkomends3 in het wezen  
der zaak heeft ,benozzo ons het beeld   
geteekend van zijn eigen tijd en        
omgeving4 ,het zijn tooneelen1 gegrepen 
uit het toskaansche leven in de tweede  
helft der vijftiende eeuw1 weergegeven  
met al de fantasie1 al het vernuft1 al  
den gloed en de verve van een uitnemend 
kunstenaar1 wiens dichterlijk genie hem 
eene eerste plaats verzekert onder de   
groote meesters der ,renaissance1 al    
heeft hij in eigenlijken zin geene      
school gesticht4--,hij stierf te ,pisa1 
in #adih1 en rust in de gewijde aarde   
van dat ,campo-,santo1 dat aan hem zijn 
schoonsten tooi te danken heeft4    ,v  
,van ,pisa sprekende1 gaat het niet aan 
te zwijgen van een der beroemdste       
monumenten van deze stad3 ik bedoel den 
,campanile of wijd vermaarden scheeven  
toren4 ,met den bouw van dien toren werd
 een begin gemaakt in #aagd2 het werk   
was eerst in #abcc voltooid4 ,men noemt 

twee bouwmeesters3 den een een          
,italiaan1 ,bonannus1 den ander een     
vreemdeling1 ,wilhelm van ,innsbrck2    
sommigen voegen daar nog aan toe        
,johannes ,ennipontano1 mede een        
,duitscher1 en ,thomas van ,pisa4  ,in  
,frankrijk1 ,duitschland en ,belgi      
hebben de architekten het zich bijna    
altijd tot regel gesteld om den toren   
met de kerk te verbinden1 en door de    
vereeniging van die beiden een schoon en
 schilderachtig geheel te scheppen4 ,hoe
 uitnemend zij daarin geslaagd zijn1    
bewijzen een aantal onzer kathedralen4  
,in ,itali daarentegen--misschien door  
de nawerking van antieke ideen en       
traditin--scheidt men zeer dikwijls den 
toren1 den campanile1 van de kerk1 en   
behandelt beiden als zelfstandige       
gebouwen4 ,dit is het geval te ,pisa1 te
 ,ravenna1 te ,florence en op een aantal
 andere plaatsen4  ,hoe vele toeristen  
hebben1 bij het aanschouwen van den     
campanile van ,pisa1 een gevoel van     
teleurstelling ondervonden6 ,zoo        

tallooze malen hadden zij dat monument  
afgebeeld gezien3 in plaat1 in albast1  
in kurk1 in karton1 zelfs in chocolade1 
dat het gezicht van de werkelijkheid hen
 doorgaans tegenvalt4 ,in den vollen zin
 des woords teert ,pisa sedert eeuwen op
 dit architektonisch kunststukje1       
waaraan echter het toeval meer deel     
heeft dan de wetenschap4 ,ik haast mij  
er bij te voegen1 dat het origineel zoo 
eenvoudig1 zoo eerwaardig1 zoo          
indrukwekkend is1 dat aanstonds alle    
herinnering aan die kinderachtige       
namaaksels wordt uitgewischt4  ,ik zal  
hier niet de bijzonderheden herhalen1   
die men in alle handboeken en reisgidsen
 lezen kan2 ik wil liever trachten den  
indruk te beschrijven1 dien dit         
monument1 eene onvergankelijke          
uittarting van de eerste grondregelen   
der statika1 op ons maakt4  ,de acht    
rijen arkaden boven elkander volgen op  
elkar met strenge geometrische          
regelmatigheid4 ,de zuilen zijn1 althans
 in het onderste gedeelte1 niet uit n   

stuk1 maar uit twee1 soms uit drie of   
vier fragmenten samengesteld4 ,mits de  
verschillende blokken gelijk zijn1      
bestaat daartegen geen bezwaar2 anders  
wordt het wanneer men op een monolith1  
die vijf-zesden van de hoogte der zuil  
inneemt1 een niet daarbij passend stuk  
heeft geplakt4 ,ook op de wijze der     
verbinding van de kapiteelen met de     
architraaf kan met grond aanmerking     
worden gemaakt4 ,de versiering is       
uiterst sober3 slechts enkele           
bas-reliefs verdienen een oogenblik de  
aandacht4  ,de helling bedraagt ongeveer
 vier meter en valt zeer sterk in het   
oog1 zelfs al let men alleen op de      
benedenverdieping4 ,de half met water   
gevulde gracht1 die den voet des torens 
omringt1 is aan den kant waar de        
campanile overhangt omstreeks een el    
dieper dan aan de andere zijde4  ,men   
heeft lang en breed geredekaveld en     
getwist over de oorzaak van deze        
zonderlinge afwijking van de loodlijn3  
is dat met opzet gedaan of heeft men    

hier alleen met het toeval te doen8 ,men
 is tegenwoordig vrij algemeen van      
meening1 dat de basis van den toren     
gedurende den bouw gelijkmatig is       
verzakt1 en dat de architekten op dit   
hellend vlak hebben voortgebouwd4 ,reeds
 ter hoogte van elf meters boven den    
grond bemerkt men1 dat eene helling van 
ettelijke duimen den toren naar de      
zuidzijde moest doen overhangen4 ,het   
eerste gewelf was toen gesloten1 en het 
verdient wel opmerking1 dat men zoo     
weinig bedacht is geweest op verdere    
verzakking van het gebouw1 dat een      
spuier1 waardoor het water van deze     
eerste verdieping moest worden          
afgevoerd1 is aangebracht op het punt   
hetwelk nu het hoogst is gelegen4  ,een 
fraai klokkenspel1 uit zeven klokken    
bestaande1 hangt in dezen zonderlingen  
toren4 ,de oudste dezer klokken1 de     
,giustizia1 met het jaartal #abfb en den
 naam van den gieter ,locterinus van    
,pisa1 is afkomstig uit den ,torre del  
,giudice2 deze klok werd vroeger geluid1

 wanneer misdadigers ter terechtstelling
 werden gevoerd4  ,het uitzicht van het 
plat van den toren is beroemd4 ,aan de  
eene zijde1 naar den kant van ,lucca1   
ziet men de ,apennijnen2 aan de andere  
de grenzenlooze1 blauwe oppervlakte der 
zee1 waaruit1 ter rechterhand1 als een  
alleenstaande berg1 het eilandje        
,gorgona oprijst2 wendt men zich links1 
dan bespeurt men achtervolgens ,capraja 
en1 bij zeer helder weer1 aan den       
horizon ,korsika2 eindelijk het eiland  
,elba1 waarvan slechts een punt van     
achter den ,monte-,nero1 ten zuiden van 
,livorno1 komt uitkijken4 ,de bodem van 
geheel de omringende vlakte is zoo      
effen1 dat men in deze kom nog de oude  
bedding van een inham der zee herkent4  
,langs het strand teekenen zich de      
donkere bosschen der hoeve van          
,san-,rossore af4      ,een te weinig   
bekend gebouw1 en dat toch wel de       
aandacht verdient1 is de ,opera del     
,duomo3 wij zouden zeggen1 de           
directiekeet van den dom4 ,het huis is  

op zich zelf zeer eenvoudig1 zoo als aan
 een dergelijk gebouw past3--het bestaat
 uit eene beneden- en eene vrij lage    
bovenverdieping1 heeft eene langwerpige 
gedaante en vensters in den stijl der   
dertiende eeuw4 ,de grootsche monumenten
 in de onmiddellijke nabijheid stellen  
het nog meer in de schaduw4 ,maar bij   
het binnentreden wordt onze aandacht    
dadelijk getrokken door eene monumentale
 inscriptie1 vergezeld van het wapen van
 ,frankrijk1 het beeld van de ,madonna  
en van een persoon in knielende houding2
 wij leeren uit dit opschrift1 in statig
 latijn1 dat op den vijftienden         
,november #adie de ,koning van          
,frankrijk onverwacht in dit huis       
verscheen om er den avondmaaltijd te    
gebruiken4--,gedurende zijn verblijf te 
,pisa woonde ,karel,,viii in het paleis 
der ,medici1 op het ,lungarno4--,een    
koninklijke gast meer of minder         
beteekent op zich zelf niet zoo heel    
veel1 waar het een historische plek     
geldt als het ,domplein te ,pisa2 maar  

de verschijning van ,karel,,viii was    
voor de geschiedenis dezer stad van zeer
 bijzonder gewicht3 zij gaf het sein tot
 den opstand tegen de gehate            
florentijnsche overheersching4 ,de      
inscriptie1 die de herinnering aan het  
koninklijk souper bewaart1 noemt        
,karel,,viii den grondlegger der        
pisaansche vrijheden en vergelijkt zijne
 edelmoedigheid met die van ,alexander  
de ,groote4  ,bezien wij nu even de     
,opera del ,duomo1 afgescheiden van die 
historische herinnering4 ,de aanblik van
 de benedenverdieping is niet           
uitlokkend2 er heerscht een volkomen en 
toch volstrekt niet schilderachtige     
wanorde2 de kleedkamer der kanunniken   
grenst aan de ,scuola di musica en aan  
het ,magazzino della cera               
7kaarsenmagazijn72 een en ander bedorven
 door restauraties1 die getuigenis      
afleggen van een bij uitnemendheid      
slechten smaak4 ,maar wij willen hierbij
 niet stilstaan4 ,grassi1 de schrijver  
der ,descrizione storica ed4 artistica  

di ,pisa1 in #ahcf-cg uitgegeven1       
spreekt met veel ophef van de           
schilderijen in het gebouw3 het gewelf  
van de benedenverdieping1 beschilderd   
door ,g4 ,stefano ,maruscelli2 het      
portret van een heilige1 door ,salvator 
,rosa2 eene ,madonna1 van ,perino del   
,vaga2 een ,sint-,nicolaas van ,bari1   
door ,curradi2 twee ,apostelen1 van     
,sogliano2 een ,sint-,antonius van      
,padua en een ,sint-,philippus ,neri1   
van ,piero da ,cortona2 en wat al niet  
meer6 ,bij al deze min of meer banale1  
in meerdere of mindere mate             
gerestaureerde schilderijen zullen wij  
ons niet ophouden1 evenmin als bij de   
,madonna's en de ,christusbeelden uit de
 middeneeuwen1 die in de vertrekken van 
de eerste verdieping zijn ten toon      
gesteld2 genoegzaam allen missen dat    
onuitsprekelijke1 dien vonk van het     
genie1 die alleen dergelijke voorwerpen 
van devotie tot kunstwerken stempelt4   
,daarentegen veroorloof ik mij de       
aandacht der eventueele bezoekers te    

vestigen op enkele fragmenten1 waarvan  
de reisgidsen geene melding maken1 en   
wel in de eerste plaats op eene fresko1 
voorstellende een jong meisje in een    
blauw kleed1 met eene korf vol vruchten 
op het hoofd3 eene schilderij vol       
aantrekkelijkheid en waarin ik de hand  
van ,benozzo ,gozzoli meen te herkennen4
 ,van waar is dit fragment afkomstig en 
wanneer is het hierheen gebracht8 ,men  
zegt mij1 dat dit brokstuk omstreeks    
vijftien jaar geleden uit de ,stanza    
della ,fraternit is weggebroken4  ,deze 
zaal op de bovenverdieping1 waar        
,karel,,viii  heeft gesoupeerd1 heeft   
nog haar oude houten zoldering1 op zware
 balken rustende1 die vroeger met       
schilderwerk waren versierd4 ,de al     
fresco geschilderde rand herinnert aan  
de omlijstingen van ,benozzo ,gozzoli in
 het ,campo-,santo3 het is hetzelfde    
lofwerk en dezelfde kinderfiguren       
7putti71 die medaillons houden4 ,zou de 
beroemde florentijnsche meester1 in de  
laatste jaren zijns levens1 zich met de 

versiering dezer zaal hebben onledig    
gehouden8  ,verder ziet men boven eene  
deur eene inscriptie1 vermeldende dat   
,keizer ,karel,,iv en ,koning           
,karel,,viii in dat vertrek hebben      
geslapen4 ,de aanhef van dit opschrift  
is inderdaad karakteristiek3 somno et   
quieti sacrum1 aan den slaap en de rust 
gewijd4 ,is het niet1 of de stad ,pisa  
zich zelve in die drie woorden had      
willen teekenen8    ,,vi   ,wanneer men 
de edele meesterwerken1 op het ,domplein
 naast elkaar geschaard1 heeft          
bestudeerd1 kost het eenige moeite om   
ook aan de andere bezienswaardigheden   
van ,pisa1 een twintigtal kerken1 voor  
het meerendeel van hooge oudheid1 een   
half dozijn paleizen1 vooral belangrijk 
door hunne historische herinneringen1 de
 noodige aandacht te wijden4 ,maar als  
nauwgezette cicerone rust op mij de     
taak1 om monumenten te beschrijven1 die 
trouwens in eene andere stad eene       
eervolle plaats zouden bekleeden4 ,doch 
laat ons vooraf een blik werpen op de   

stad zelve1 die sedert vijf-en-twintig  
of dertig eeuwen het tooneel is geweest 
van zoo vele worstelingen en groote     
ondernemingen1 van zoo schitterende     
glorie en zoo diepe vernedering4  ,pisa 
heeft niet alleen sedert de oudheid1    
maar ook sedert de middeleeuwen eene    
ingrijpende verandering ondergaan4      
,overal zijn de oude wallen1 met welker 
aanleg in #aaeb een aanvang werd        
gemaakt1 gesloopt en vervangen door     
gemetselde muren1 ongeveer acht meter   
hoog1 zonder grachten of glacis1 soms   
zelfs door trottoirs omzoomd2 slechts de
 kanteelen--natuurlijk                  
parade-kanteelen--geven aan die muren   
nog eenigermate zeker karakter4 ,geen   
oneffenheden van terrein2 geene rijzing 
of daling2 slechts nu en dan een        
vervallen bolwerk4 ,van de twintig      
poorten der oude stad zijn er nog maar  
zes over1 die veeleer den naam van      
barrires verdienen4--,slechts in een of 
twee wijken1 waaronder de ,via del      
,borgo met de aangrenzende straten1 kan 

men zich nog eene voorstelling maken1   
hoe de stad er vroeger moet hebben      
uitgezien4 ,eenige bogen op zware       
steenen pijlers rustende1 een weinig    
kleur1 een weinigje leven1 een echo1    
eene flauwe afschaduwing van de fiere   
middeleeuwsche republiek3--is dat niet  
voldoende om de belangstelling op te    
wekken van den reiziger1 wien het nog om
 iets meer te te doen is dan hetgeen de 
aandacht trekt onzer moderne toeristen8 
,eene andere straat1 die op de markt    
uitkomt en evenzeer door arkaden is     
omzoomd1 geeft ons een echt zuidelijk   
schouwspel te genieten3 daar zien wij   
eene bonte mengeling van kreupele       
wagentjes en karren1 van magere kippen1 
van donkere sombere krotten1 uitkomende 
op een plein1 stralende in zonnegloed2  
voorts prachtige groenten met haar rijk 
kleurenmozaek2 bewonderenswaardige      
koppen en krachtvolle typen1 zeer vaak  
gehuld in onbeschrijfelijke en toch     
meestal pittoreske lompen4 ,rechts en   
links straatjes1 die voor de donkerste1 

smalste en bochtigste steegjes van      
,genua1 ,veneti en ,napels niet onder   
behoeven te doen4  ,maar dit gezicht    
duurt niet lang3 op een gegeven         
oogenblik verandert de ,via del ,borgo  
in eene breede1 fatsoenlijke1 moderne   
straat1 zonder kleur of karakter4  ,doch
 de hedendaagsche stedenbedervers mogen 
doen wat zij willen3 hier1 evenals te   
,rome1 dat ook sedert de laatste jaren  
niet alleen ontwijd1 maar op de         
schandelijkste1 onverantwoordelijkste   
wijze geschonden en bedorven wordt2--ook
 hier1 op dezen klassieken grond1 komt  
toch de oude tijd telkens wer te        
voorschijn om de moderne knoeiers te    
beschamen4 ,in de ,via del ,monte ziet  
men aan de benedenverdieping van een    
gewoon huis twee granieten zuilen1      
getuigen van het verleden1 met prachtig 
gebeeldhouwde kapiteelen3 het eene      
versierd met eene ,flora ter halver     
lijve en twee ,victoria's2 het andere   
met een ,jupiter1 insgelijks ter halver 
lijve1 en ook met twee ,victoria's4 ,te 

,rome zou de stelling van deze zuilen1  
waarvan de kapiteelen hoogstens         
anderhalve el boven den beganen grond   
verheven zijn1 het bewijs leveren1 dat  
de bodem verhoogd is2 hier1 in de       
nabijheid van den ,arno1 zou eene       
dergelijke onderstelling gewaagd zijn4  
,voor het overige bestaat de stad uit   
vrij breede straten1 voor het meerendeel
 zonder trottoirs1 en naar toskaansche  
wijze met zerken geplaveid4 ,de zware   
plompe huizen zijn doorgaans geel       
gepleisterd1 met groene blinden2 zij    
hebben iets slaperigs in hun voorkomen2 
er is niets wat een bepaalden blijvenden
 indruk maakt en de herinnering aan     
bepaalde huizen in de gedachte prent1   
noch opschriften1 noch datums1 noch     
wapenschilden4 ,er zijn weinige winkels1
 en die weinigen maken nog eene vrij    
armoedige vertooning2 het aantal        
voorbijgangers is zeer gering2 het gras 
tiert dan ook welig in de straten1      
waarvan sommigen tot weide zouden kunnen
 dienen1 en onder dat opzicht op die    

rivieren van ,toskane gelijken1 waarvan 
de droge bedding in den zomer en den    
herfst geheel begroeid is4  ,die stilte1
 die droomerige rust1 dat plechtig      
zwijgen1 moge eene aanbeveling te meer  
zijn in de schatting der vele kranken1  
die in ,pisa1 behalve de zegeningen van 
een zacht en aangenaam klimaat1 ook rust
 en verkwikking komen zoeken2 voor de   
gewone reizigers heeft deze doodsche    
stilte al spoedig iets verschrikkelijks1
 en het duurt niet lang of zij beginnen 
zich in deze als uitgestorven stad      
schromelijk te vervelen4 ,het is        
inderdaad niet zonder beteekenis1 dat   
,pisa op een kerkhof1 als op haar       
schoonste monument1 roem draagt4 ,zij   
zelve is eene stad der dooden6  ,hoe is 
het gekomen1 dat eene vroeger en        
gedurende vele eeuwen zoo energieke1 zoo
 ondernemende1 vurige1 steeds tot       
krachtig handelen vaardige1 naar roem en
 glorie dorstende stad aldus haar       
karakter heeft kunnen verloochenen en in
 dommelende sluimering wegzinken8 ,op   

het eerste gezicht zou men geneigd zijn1
 dit raadselachtige verschijnsel toe te 
schrijven aan de overmacht van het uit  
zijn aard weinig rumoerige1 aan den     
rustigen sleur gewende administratieve  
en bureaukratische element4 ,en         
inderdaad1 in spijt van eene voor eene  
italiaansche stad vrij talrijke joodsche
 kolonie--reeds in de vorige eeuw telde 
men te ,pisa zes-  zevenhonderd         
,joden1--treden handel en nijverheid    
geheel op den achtergrond voor het zeer 
talrijke ambtenaarspersoneel1 dat in    
deze hoofdstad van eene prefectuur eene 
hoofdrol speelt4--,vooreerst heeft men  
de prefectuur met al wat daaraan        
verbonden is2 dan de burgerlijke        
rechtbank met negen rechters1 een       
kanselier en vier leden van het parket2 
voorts het hof van assises en de        
pretuur1 met den onmisbaren nasleep van 
advokaten1 ten getale van               
drie-en-zestig1 waarvan sommigen echter 
te ,volterra of in de omstreken wonen2  
van procureurs 7procuratori71 ten getale

 van vier-en-zestig2 van causidici 7zes7
 en van notarissen 7vijftien74 ,een     
tweede groep bestaat uit de ambtenaren  
der domeinen1 der registratie1 der      
hypotheken1 van het kadaster1 van de    
belastingen4--,dan komt in aanmerking de
 ,universiteit1 met haar zestig         
hoogleeraren en een twintigtal          
ambtenaren van verschillenden rang2     
vervolgens het personeel van het lyceum1
 van de normaalschool1 van het          
seminarie1 van het weeshuis1 van de     
gasthuizen en andere liefdadige         
gestichten en inrichtingen4 ,het aantal 
leden der reguliere en wereldlijke      
geestelijkheid bedraagt ruim            
vijfhonderd3--in #aheb telde men        
vijfhonderd een-en-dertig geestelijke   
broeders en zusters1 en na de opheffing 
der kloosters is--zoo als zich liet     
verwachten--dit aantal aanmerkelijk     
geklommen4--,ondanks de                 
spreekwoordelijke gezondheid van het    
klimaat1 vindt men in ,pisa omstreeks   
honderd personen1 die de verschillende  

takken der geneeskunst uitoefenen3      
negen-en-veertig dokters en chirurgijns1
 twee oogartsen1 veertien apothekers1   
vijftien veeartsen en vier-en-twintig   
vroedvrouwen4 ,voeg daarbij het         
militaire element1 en ge zult moeten    
toegeven1 dat het aantal niet           
handeldrijvende1 niet produceerende     
personen--zooals de technische term     
luidt--bij uitnemendheid groot is4 ,kon 
men nu nog maar zeggen1 dat de          
intellektueele werkzaamheid het gemis   
van handel en industrie vergoedde1 dan  
zou er grond zijn om van winst te       
gewagen en met blijdschap te roemen3    
maar ook dit kan niet geacht worden het 
geval te zijn2 in deze akademiestad zijn
 er maar vier boekhandelaars2 ook worden
 er geen jaarboeken of archieven        
uitgegeven1 zooals in vele andere       
italiaansche steden2 de lokale          
monografin zelfs zijn zeldzaam3 men     
teert nog altijd op de oude werken van  
,morrona en ,grassi4 ,ook op geestelijk 
gebied is de oogst van goede tarwe      

jammerlijk schraal2 het onkruid wordt   
vertegenwoordigd door zes dagbladen1 of 
eigenlijk door vijf1 want het zesde1 de 
,araldico1 is een genealogisch en       
heraldiek tijdschrift1 waarvan nu en dan
 eene aflevering verschijnt4  ,de       
oorzaken van dit treurig verval liggen  
dieper en dagteekenen van vroeger4 ,pisa
 is1 wij wezen er reeds vroeger op1 het 
lot wedervaren1 dat ook anderen         
handelsrepublieken van vroeger en later 
tijd wedervaren is3 de buitengewone     
machtsontwikkeling1 waaraan de          
natuurlijke grondslag van evenredig     
grondgebied en bevolking ontbrak1 dwong 
tot bovenmatige inspanning1 tot         
overspanning van alle beschikbare       
krachten4 ,dit duurde een tijd1 een vrij
 langen tijd zelfs1 maar op die         
overspanning moest noodzakelijk         
uitputting volgen2 en na de laatste     
wanhopige worsteling met ,florence1 was 
de kracht van ,pisa niet slechts        
gebroken1 maar vernietigd4 ,sismondi1 de
 bekende geschiedschrijver van de       

italiaansche republieken1 heeft zeer    
treffend gezegd3 ,ondanks haar verval   
was ,pisa eene veel volkrijker1 veel    
aanzienlijker stad dan ,urbino1 dan     
,rimini1 dan ,pesaro2 maar eenmaal aan  
de ,florentijnen onderworpen1 heeft     
,pisa geen enkelen man meer             
voortgebracht1 die in de litteratuur of 
de politiek van beteekenis is geweest2  
terwijl elk der kleine hoven van        
,frederik van ,montefeltro te ,urbino1  
van ,sigismond ,malatesta te ,rimini1   
van ,alexander ,sforza te ,pesaro1 een  
vereenigingspunt was van wijsgeeren1    
geleerden en letterkundigen4    ,,vii   
,doch deze historische herinneringen1   
welke wij niet mochten voorbijgaan1 daar
 zij ons de verklaring geven van de     
treurige transformatie der roemruchtige 
republiek1 moeten ons evenwel niet doen 
vergeten1 dat nog verschillende         
monumenten op de beide oevers van den   
,arno onze aandacht vragen4 ,hervatten  
wij dus onze wandeling4  ,de meeste     
andere kerken op den rechteroever hebben

 dezelfde bouworde als de kathedraal2   
het is hetzelfde stelsel van bogen en   
blinde bogen1 dat daar met zoo          
schitterend gevolg was toegepast2 en ook
 dezelfde afwisseling van wit en zwart  
marmer4 ,tot deze kategorie behooren    
,san-,paolo all' ,orto1 ,san-,pierino1  
,santa-,maria in ,borgo en nog anderen4 
,in de kerk van ,sinte-,catharina       
7dertiende eeuw71 waarvan de monnik ,fra
 ,guglielmo als bouwmeester wordt       
genoemd1 paart zich de pisaansche       
traditie met de vormen der gothiek4 ,de 
voorgevel van wit marmer1 als naar      
gewoonte1 met eenige lagen van zwart    
marmer1 geeft ons in het benedenste     
gedeelte de gewone bekende rondbogen te 
aanschouwen2 de eerste verdieping       
bestaat uit klavervormige bogen op      
zuilen rustende1 waarvan de kapiteelen  
met de onvermijdelijke marmeren koppen  
zijn getooid4 ,de bovenste1 spits       
toeloopende verdieping heeft hetzelfde  
stelsel van bogen4  ,het inwendige1     
hoewel zeer eenvoudig--het bestaat uit  

een enkel schip1 zonder kapellen en met 
open bekapping--en in de zestiende en de
 zeventiende eeuw sterk veranderd en    
verhaspeld1 bevat enkele belangwekkende 
kunstwerken4 ,in de eerste plaats de    
graftombe van den aartsbisschop         
,santarelli 7gestorven in #acdb71 van de
 hand van ,nino ,pisano1 den zoon van   
,andrea ,pisano4 ,het monument getuigt  
van veel smaak2 behalve de zoo bevallige
 gedraaide zuiltjes1 vinden wij ook hier
 het grootsche1 indrukwekkende motief   
der engelen1 die het voorhangsel        
oplichten1 waarachter het lijk van den  
prelaat rust4--,twee gekleurde beelden  
op een der altaren1 de ,madonna en de   
aartsengel ,gabril1 beiden zeer goed van
 stijl1 verraden de hand van denzelfden 
meester4  ,veel meer bekend en beroemd  
is de schilderij van ,francesco ,traini 
7omstreeks #acdj71 in de nabijheid van  
den preekstoel1 waarop1 naar men zegt1  
de heilige ,thomas van ,aquino het      
evangelie heeft verkondigd4 ,deze       
schilderij verbeeldt de ,overwinning van

 ,sint-,thomas van ,aquino4 ,in het     
midden1 op eene zwevende wolk1 zit de   
heilige1 levensgroot2 op hem dalen      
lichtstralen1 deels rechtstreeks van    
,christus zelven1 die hoog boven hem in 
heerlijkheid troont1 deels van ,mozes1  
,paulus en de vier ,evangelisten1 die1  
eenigszins lager geplaatst1 het licht   
dat zij van den ,heiland ontvangen weder
 op hem uitstralen2 maar ook van ter    
zijde ontvangt hij licht uit de geopende
 boeken die ,plato en ,aristoteles hem  
voorhouden4 ,sint-,thomas zelf zendt op 
zijne beurt uit zijn geopend boek wer   
stralen uit op zijne jongeren2 een dezer
 stralen treft met vernielend vuur het  
boek dat ,averros1 die in het midden der
 jongeren verwonnen op den grond ligt1  
in de hand houdt4 ,de beroemdste denker 
en wijsgeer der katholieke middeleeuwen 
is dus hier voorgesteld als het         
vereenigingspunt en de middelaar van    
goddelijke en menschelijke wijsheid1 die
 de dwaling en de leugen overwint4      
,de ,piazza dei ,cavalieri1 wel te      

verstaan van de ridders der             
,sint-,stefanusorde1 is het eenige plein
 in deze eeuwenoude stad1 hetwelk aan de
 ,renaissance herinnert1 en wel aan de  
,renaissance in den tijd van haar       
verval4 ,ondanks haar eenvoud1 maakt de 
faade van het voormalige paleis der     
orde1 de ,carovana--tusschen #aefa en   
#aefd door ,vasari gebouwd--een         
monumentalen indruk1 met haar           
vooruitspringend dak1 haar wapenborden  
aan de hoeken1 haar nissen met de       
borstbeelden van de eerste zes          
grootmeesters1 haar sgraffiti eindelijk1
 die zoo bij uitnemendheid bevallige    
dekoratieve schilderingen1 waarvan nog  
slechts flauw herkenbare sporen zijn    
overgebleven4 ,in de aangrenzende kerk  
ziet men eenige tropheen1 door de       
ridders van ,sint-,stefanus op de       
,turken veroverd4  ,de militaire orde   
van ,sint-,stefanus 7paus en martelaar7 
werd in #aeaf door ,cosmo ,i ingesteld1 
om de kusten van ,toskane te verdedigen 
tegen de invallen en strooptochten der  

zeeroovers4 ,als in bijna alle          
dergelijke orden1 bestonden de leden    
voor het meerendeel uit adellijke       
personen2 hoewel de orde ook een        
geestelijk karakter droeg1 was het      
celibaat echter niet verplicht4 ,hare   
geschiedenis is zeker vrij wat minder   
rijk aan schitterende daden dan die der 
beroemde1 doorluchtige orde van ,malta1 
maar toch onderhield zij nog tot        
omstreeks het midden der vorige eeuw    
twee gewapende fregatten4 ,deze jongst  
geborene onder de geestelijke orden     
onderscheidde zich al spoedig door haar 
rijkdom2--toen de fransche regeering in 
#ahji de orde ophief1 bedroeg de waarde 
harer bezittingen omstreeks tien        
millioen gulden4 ,in het midden der     
vorige eeuw bestond de orde of religione
 van ,sint-,stefanus1 behalve uit den   
grootmeester1 uit een groot-connetable1 
een groot-prior1 een groot-kanselier1   
een groot-conservator en een            
groot-tresorier4 ,om de drie jaren werd 
een algemeen-kapittel gehouden4 ,meer   

dan achttienhonderd personen1 zoowel in 
,itali als elders1 droegen toen den     
titel en het kruis der orde2 het        
plechtgewaad der ridders bestond uit een
 zwarten rok met een groot achtpuntig   
kruis van roode kleur bestikt1 uit een  
gemailleerd gouden kruis1 in het midden 
versierd met het borstbeeld van         
,sint-,stefanus1 en uit een rood        
lint4--,de orde1 die in #ahji was       
opgeheven1 werd in #ahag hersteld1 om in
 #ahei nogmaals te verdwijnen4  ,voor de
 ,carovana staat het standbeeld van     
,cosmo ,i1 den stichter der orde1 in    
volle wapenrusting1 blootshoofds1 met   
een mantel over de schouders1 den       
rechtervoet gesteund op een dolfijn4    
,zeker ten onrechte1 heeft men in dit   
monument het werk willen zien van ,jan  
van ,boulogne4--,op hetzelfde plein1 ter
 plaatse waar nu het zonderlinge paleis 
dell' ,orologio staat1 verrees vroeger  
de beruchte ,torre della ,fame1 de      
,hongertoren1 de toren waar ,ugolino    
della ,gherardesca met zijne zonen den  

hongerdood stierf4 ,deze toren werd     
reeds in #aefh afgebroken1 om plaats te 
maken voor de gebouwen der              
,sint-,stefanusorde2 maar de herinnering
 aan de vreeselijke gebeurtenis is      
vereeuwigd door het aangrijpende verhaal
 van ,dante4      ,de ,universiteit is1 
in de ,via ,san-,frediano1 gevestigd in 
een ruim1 maar onaanzienlijk gebouw4    
,door het voorportaal komt men op een   
kloosterhof uit den tijd der            
,renaissance1 omgeven door eene dubbele 
galerij1 waarvan de eerste verdieping   
met zuilen is versierd1 op welke        
onmiddellijk het dak rust4 ,aan drie    
zijden ziet men het wapen der ,medici2  
aan de vierde is een opschrift1 dat den 
roem vermeldt van ,victor ,emanuel4  ,de
 ,universiteit of de ,sapienza is de    
voornaamste inrichting van dien aard in 
,toskane4 ,in de twaalfde eeuw gesticht1
 in #acdc door ,paus ,clemens,,vi       
gereorganiseerd1 in #adgb door ,lorenzo 
il ,magnifico hersteld1 moest de        
,sapienza1 overeenkomstig de eigenlijke 

gedachte der ,medici en hunner          
opvolgers1 de intellektueele            
werkzaamheid der burgers van ,pisa      
opwekken en aanvuren1 en hun1 in ruil   
voor de vrijheid1 wetenschap en pozie   
bieden4  ,in onze dagen bekleedt meer   
dan n der professoren een hoogen rang in
 de wetenschappelijke wereld4 ,en naam  
vooral trof mij1 die van den heer ,enea 
,piccolomini1 een lid der doorluchtige  
familie uit ,sina en waardige handhaver 
en erfgenaam der traditin van dien neas 
,sylvius ,piccolomini1 die1 na zich een 
wijd vermaarden naam te hebben verworven
 onder de humanisten van zijn tijd1 als 
,pius,,ii1 van #adeh tot #adfd den      
pauselijken stoel bekleedde en als      
opperpriester zich niet minder beroemd  
maakte4 ,de heer ,enea ,piccolomini1 die
 in ,duitschland gestudeerd heeft1 houdt
 college in het grieksch4 ,ook de heer  
,michele ,amari1 de eerwaarde deken der 
italiaansche orintalisten1 woonde te    
,pisa4  ,het akademisch onderwijs draagt
 overigens tegenwoordig een sterk       

professioneel karakter en ook te ,pisa  
dreigt de vroegere universitaire vorming
 op den achtergrond te wijken voor de   
technische opleiding tot een of ander   
vak4 ,hier moeten wijsbegeerte en       
hoogere wetenschap zeer zeker onderdoen 
voor de veel lager gestelde praktische  
eischen van den modernen tijd2 daar zijn
 afzonderlijke leerstoelen voor de      
opleiding tot notaris1 voor ingenieurs1 
voor wetenschappelijken landbouw1 voor  
veeartsenijkunde4 ,op een totaal van    
vijfhonderd-zes-en-negentig studenten1  
vond men er in #ahhb dan ook maar       
zeven-en-twintig1 die zich aan          
wijsbegeerte en letteren wijdden4 ,in de
 rechten studeerden er niet minder dan  
tweehonderd-negen-en-twintig2 en wanneer
 men bedenkt1 dat ook in ,itali1 evenals
 elders1 de wetgevende vergaderingen    
voor een zeer groot deel uit advokaten  
zijn saamgesteld1 is het dan te         
verwonderen1 dat er heden ten dage zoo  
slecht geregeerd wordt en de parlementen
 op niets zoozeer gelijken als op       

debatteerende politieke clubs8  ,de door
 ,napoleon,i gestichte ,academia delle  
belle arti ziet er al even weinig       
monumentaal uit als de ,universiteit4   
,ook hier zeer kleine vertrekken--ik tel
 er acht--met gesloten luiken4 ,de      
schilderijen zijn niet genommerd1 en het
 geheele voorkomen der collectie getuigt
 niet van de belangstelling der         
pisaansche overheid in                  
kunstaangelegenheden3 trouwens met de   
verzameling in het ,campo-,santo is dit 
evenzeer het geval4 ,doch dat           
daargelaten3 wij hebben in de eerste    
plaats met de collectie zelve te doen4  
,het aantal schilderijen op gouden      
grond--campi dorati--is zeer groot3     
afbeeldingen van ,christus1 de ,madonna1
 heiligen uit de byzantijnsche school1  
uit die van ,cimabue en ,giotto4 ,de    
belangrijkste stukken zijn wel de       
fragmenten van een altaarstuk van       
,simone di ,martino 7#acbj7 en de       
heilige ,dominicus van ,traini 7#acde74 
,benozzo ,gozzoli en ,domenico          

,ghirlandajo zijn door enkele echte maar
 onbeduidende schilderijen              
vertegenwoordigd3 over het algemeen is  
de verzameling schier beneden het       
middelmatige4  ,de linkeroever1 die veel
 minder bevolkt is dan de rechter1 is   
ook armer aan monumenten1 aan           
herinneringen4 ,toch is het juist aan   
deze zijde1 dat de stad zich schijnt te 
willen uitbreiden2 ik vind hier een     
zeker aantal nieuwe huizen1 ongetwijfeld
 bestemd voor de vreemdelingen1 wier    
aantal steeds te ,pisa klimt2 in de     
vorige eeuw waren het de ,russen1 thans 
zijn het voornamelijk de ,engelschen1   
die1 trouw aan hunne eerbiedwaardige    
gewoonte1 niet hebben verzuimd eene     
anglikaansche kapel te bouwen4  ,de     
,ponte di ,mezzo1 de middelste brug1    
waarop wij de ,arno overgaan1 is geheel 
van marmer en werd in #affj onder de    
regeering van den groothertog           
,ferdinand,,ii herbouwd4 ,een der eerste
 monumenten1 die wij aan de overzijde   
der rivier vinden1 is het ,palazzo del  

,comune1 op het ,lungarno ,gambacorti   
7naam van eene beroemde pisaansche      
familie uit de middeleeuwen72 het       
gemeentepaleis bevat het ,municipio 7de 
bureaux der stedelijke regeering7 en het
 ,reale-,archivio di ,stato 7het        
koninklijk staats-archief74 ,dit laatste
 is geborgen in een tiental gewelfde    
zalen1 die met veel talent naar antieken
 smaak zijn gedecoreerd4 ,de verzameling
 bevat zeventienduizend perkamenten en  
dertigduizend kartons of filze4 ,niet   
alleen de geschiedenis van ,pisa of van 
,itali1 maar die van geheel ,europa     
gedurende de eerste helft der           
middeleeuwen1 is ten deele in deze      
bestoven1 eerwaardige dokumenten        
beschreven1 die de namen dragen van     
,richard ,leeuwenhart1 ,frederik        
,barbarossa en een aantal andere        
beroemde vorsten4  ,als wij op het      
,lungarno komen zien wij al spoedig het 
bevalligste van alle monumenten van     
,pisa1 de kerk ,santa-,maria della      
,spina of ,santa-,maria del ,pontenovo2 

eene kerk in miniatuur1 bijna eene      
kapel1 ik zou haast zeggen een heiligen1
 schrijn1 vlak tegen de borstwering der 
rivier aangebouwd4 ,eenige jaren geleden
 heeft men de kerk steen voor steen     
afgebroken en vervolgens boven de       
bedding van den ,arno weder opgebouwd4  
,dit juweel1 omstreeks #acbe gemaakt1 en
 bestemd om een doorn uit de kroon des  
,zaligmakers te herbergen1 is in den    
zuiversten gothischen stijl ontworpen1  
en maakt daardoor in deze omgeving een  
zeer verrassenden indruk4 ,de           
harmonische evenmaat1 de rijke tooi van 
wit en zwart marmer1 de torentjes1 de   
pinnakels1 de standbeelden1 doen u de   
kleinheid van het gebouwtje vergeten4   
,de buitengevel1 aan de zijde der kaai1 
prijkt met de standbeelden der twaalf   
apostelen2 van binnen komt aan de       
beeldhouwkunst de eereplaats toe4 ,men  
vindt hier vier beelden van de hand van 
,nino1 den zoon van ,andrea ,pisano3    
twee ,madonna's1 ,sint-,jan de ,dooper  
en ,sint-,petrus4 ,als ware hij zich    

zijner tekortkomingen als beeldhouwer   
bewust1 heeft ,nino de kleur te hulp    
geroepen2 trouwens de polychromie is    
veel langer in zwang gebleven dan men   
doorgaans meent2 de grootste meesters   
der vijftiende eeuw1 te beginnen met    
,donatello1 kleurden steeds hunne       
beelden4  ,meer aandacht verdienen hier 
de zes bas-reliefs met de zinnebeeldige 
voorstelling van de zeven hoofddeugden  
7de ,hoop en het ,geloof zijn in        
hetzelfde vak vereenigd74 ,met          
uitzondering van de vrij plompe         
engelenbeeldjes1 die de omlijsting      
vormen1 onderscheiden deze beeldwerken  
zich door vastheid en breedheid van     
behandeling1 door prachtige draperien en
 treffende juistheid van uitdrukking4   
,zij dagteekenen uit de dertiende eeuw  
en zijn van de hand van den ,florentijn 
,andrea1 vermoedelijk ,andrea ,ferucci  
van ,fiesole1 die in #aebf overleed4    
,onze wandeling vervolgende1 komen wij  
aan eene indrukwekkende basiliek1 in de 
nabijheid van den stadsmuur1 op een     

plein waar het gras welig groeit4 ,dat  
is de kerk van ,san-,paolo a ,ripa      
d',arno4 ,de voorgevel is geheel in     
denzelfden stijl1 dien wij reeds leerden
 kennen als eigen aan de school van     
,pisa en komt volkomen overeen met dien 
van de kathedraal1 maar op eenigszins   
kleiner schaal4 ,het is dan ook onnoodig
 van die faade eene nadere beschrijving 
te geven4 ,vermelden wij slechts1 aan   
den hoofdingang1 een bas-relief met de  
,madonna1 nog geheel in byzantijnschen  
stijl3 het hoofd met den mantel bedekt  
en de handen opgeheven4 ,het inwendige1 
hoog en smal1 bestaat uit drie schepen  
en een transept met spitsbogen          
bovenzuilen4 ,overal afwisseling van    
zwart en wit marmer1 monolithzuilen en  
grijnzende maskers op de kapiteelen4    
,eene zeldzaamheid te ,pisa is1 op een  
der zuilen1 een fresko uit de veertiende
 eeuw1 voorstellende een apostel2       
misschien een overblijfsel der freskoos 
van ,buffalmacco of ,simone ,martini1   
die vroeger deze kerk versierden4       

,en hiermede neem ik afscheid van ,pisa4
 ,mij ontbreekt de moed om de omstreken 
te bezoeken2 de beroemde hoeve en het   
bosch van ,san-,rosore met de in ,itali 
inheemsch geworden dromedarissen2 de    
basiliek van ,san-,pietro in ,grado2 de 
,certosa1 de ,baden4 ,vermoeid en       
gedrukt door de grootsche herinneringen 
van het verleden en het doodsch verval  
van heden2 bewogen door medelijden met  
zoo diepe vernedering1 en tevens vervuld
 van dankbaarheid voor de groote en     
schitterende diensten1 weleer aan de    
zaak der beschaving bewezen1 toen het   
overige ,europa nog in barbaarschheid   
verzonken lag2 bovenal vervuld met de   
herinneringen aan het ,campo-,santo1    
gevoelde ik behoefte aan ontspanning in 
andere omgeving1 minder ernstig en      
grootsch1 maar vroolijker en vooral meer
 tintelend van leven4