,,wereldbibliotheek ,,boeken ,,onder ,,leiding ,,van ,l4 ,,simons 99 99 99 99 99 ,,oscar ,,wilde ,,individualisme ,,en ,,socialisme ,,geautoriseerde ,,vertaling ,,door ,p4 ,c4 ,,boutens 99 99 99 99 99 ,van ,,oscar ,,wilde verschenen in de ,wereld-,bibliotheek3 ,w4 ,b4 #aag994 ,het ,granaatappelhuis4 ,vertaling ,liane van ,oosterzee4 ,ing4 f #j4cj2 cart4 f #j4dj2 geb4 f #j4ej ,w4 ,b4 #abi4 ,salome en een ,florentijnsch ,treurspel4 ,vertaling ,p4 ,c4 ,boutens4 ,cart4 f #j4cj2 geb4 f #j4dj ,w4 ,b4 #aei4 ,de ,profundus4 ,ingeleid en vertaald door ,p4 ,c4 ,boutens4 ,ing4 f #j4cj2 cart4 f #j4dj2 geb4 f #j4ej4 99 99 99 99 99 ,,vooraf ,merkwaardig lijkt mij ,wilde's ,soul of ,man under ,socialism--zoo luidt de oorspronkelijke titel dezer causerie--vooral als voorganger en tegenhanger der merkwaardigste beschouwingen in zijn de ,profundis4 ,the ,soul of ,man under ,socialism3 eene toekomstig-gedachte verwezenlijking der menschelijke persoonlijkheid bij wege van vreugde4 ,de ,profundis3 de voorshands mogelijke verwezenlijking dierzelfde persoonlijkheid bij wege van smart4 ,wanneer den schrijver na zijn gevangenschap langer en gelukkiger jaren bestemd waren geweest1 zo hij mogelijk in een derde geschrift de synthese dezer beide hebben gegeven8 ,het zo een buitengemeen boek hebben kunnen worden4 ,de toekomst is wat kunstenaars zijn1 zegt hij4 ,en zijn niet kunstenaars de bevoorrechten in wie vroeger of later vreugd en leed samenbloeien tot enzelfde schoonheid8 ,de menschelijke persoonlijkheid die in haar heidensche jeugd zich door vreugde meende te kunnen verwezenlijken1 maar wier groei overwoekerd werd door de materiele anarchie van het ,romeinsche ,keizerrijk2 die in het ,christendom met de materie trachtte te breken1 maar zich in het eind erger dan ooit door stoffelijke misstanden ziet gefnuikt of belemmerd1 kan de mogelijkheid eener duurzame eerlijke regeling dier materie niet anders begroeten dan als de eerste voorwaarde harer toekomstige vervolmaking4 ,eerst daarna zal zij als gemeen goed kunnen behalen de synthese van haar kindsheid en jongelingschap1 van vreugd en leed1 van ,heiden- en ,christendom4 #bj ,nov4 #aiac4 99 99 99 99 99 ,het groote en voorname voordeel dat uit de invoering van het socialisme zo voortkomen1 is buiten twijfel3 dat het socialisme ons ontheffen zo van die onverkwikkelijke noodzakelijkheid om voor anderen te leven1 welke bij den tegenwoordigen staat van zaken bijna iedereen onder haar zoo medoogenloozen druk houdt4 ,inderdaad1 zoo goed als niemand ontsnapt haar4 ,van tijd tot tijd in den loop der eeuw is het een groot geleerde als ,darwin1 een groot dichter als ,keats1 een schoonen kritischen geest als ,renan1 een opperst kunstenaar als ,flaubert gelukt zich volkomen af te zonderen1 zich buiten bereik te houden van de luidruchtige eischen der andere menschen1 te staan onder de dekking van den wand1 zooals ,platoon het uitdrukt1 en op die manier de vervolmaking tot stand te brengen van wat in hem was1 tot zijn eigen onvergelijkelijke winst en tot de onvergelijkelijke en duurzame winst der geheele wereld4 ,dit zijn echter uitzonderingen4 ,het meerendeel der menschen bederven hun leven met een ongezond en overdreven altruisme1 of liever worden gedwongen het in die richting te bederven4 ,zij vinden zich omringd door afzichtelijke armoede1 wanstaltigheid1 hongersnood4 ,onvermijdelijk moeten zij door dit alles diep worden aangedaan4 ,de gevoelsaandoeningen van den mensch worden schielijker in beweging gezet dan zijn verstandswerkingen1 en zooals ik vor eenigen tijd betoogde in een artikel over de werking der critiek3 het is veel gemakkelijker eensgevoelig te zijn met lijden dan met de gedachte4 ,dienovereenkomstig nemen zij1 met bewonderenswaardige1 of al verkeerdelijk gerichte bedoelingen1 met grooten ernst en overdreven sentimentaliteit1 de taak ter hand om de euvelen die zij voor oogen hebben1 te verhelpen4 ,maar hunne middelen genezen de kwaal niet1 zij verlengen alleen het proces4 ,eigenlijk zijn hun middelen een onderdeel van de kwaal4 ,zij beproeven1 bijvoorbeeld1 het vraagstuk der armoede op te lossen door de armen in het leven te houden1 of door1 volgens de allernieuwste richting1 de armen te vermaken4 ,maar dit is geen oplossing3 het is een verzwaring der moeilijkheid4 ,het eigenlijke doel moet het pogen zijn de maatschappij herop te bouwen op zulke grondslagen1 dat armoede onmogelijk zal wezen4 ,de deugden van het altrusme hebben de uitvoering van dit streven aanmerkelijk belemmerd4 ,evenals indertijd die slaveneigenaars het grootste kwaad stichtten1 die welwillend voor hun slaven waren1 omdat zij voorkwamen dat de afschuwelijkheid der instelling beseft werd door hen die er onder leden1 en ingezien door hen die haar bespiegelden1 zoo zijn1 bij den tegenwoordigen stand van zaken in ,engeland1 die menschen het schadelijkst1 die meest goed trachten te doen1 en ten slotte hebben wij beleefd dat mannen die in de werkelijkheid het vraagstuk hebben bestudeerd en op de hoogte zijn van zijn levensverschijnselen--academisch gevormde mannen die in ,oost-,londen leven--de gemeenschap met klem van rede hebben aangezocht1 haar altrustische aandriften van weldadigheid1 welwillendheid en dergelijke te beteugelen4 ,zij doen dit op grond dat weldadigheid van dien aard verlaagt en veronzedelijkt4 ,zij hebben volkomen gelijk4 ,weldadigheid schept een sleep van zonden4 ,men kan ook nog hierop wijzen1 dat het onzedelijk is om den bijzonderen eigendom te gebruiken met de bedoeling om de euvels die van de instelling van den bijzonderen eigendom gevolg zijn1 te verlichten4 ,het is evenzeer onzedelijk als valsch4 ,onder het socialisme zal dit alles natuurlijk gewijzigd worden4 ,er zullen dan geen menschen zijn1 die leven in vunze krotten en vunze vodden1 en die ongezonde1 hongergekwelde kinderen trachten groot te brengen te midden van onmogelijke allerterugstootendste omgevingen4 ,de veiligheid der samenleving zal niet1 als nu1 afhankelijk zijn van den staat van het weder4 ,als de vorst invalt1 zullen wij niet een honderdduizend werkloozen hebben1 die in een toestand van walgelijke ellende de straten afloopen of kermen tot hun buren om een aalmoes1 of zich verdringen aan de deuren van walgingwekkende toevluchten om zich een homp brood of een onreine slaapgelegenheid voor den nacht te verzekeren4 ,elk lid der maatschappij zal deelen in het algemeen welvaren en het algemeene geluk der maatschappij1 en als de vorst invalt1 zal niemand er feitelijk slechter aan toe zijn4 ,aan den anderen kant zal het socialisme als zoodanig zijn waarde hebben om de eenvoudige reden dat het voeren zal tot een hooger individualisme4 ,het socialisme1 of communisme1 of hoe men het belieft te noemen1 zal den bijzonderen eigendom omzetten in staatsvermogen1 en samenwerking in de plaats stellen van concurrentie1 en zoodoende de maatschappij herstellen in haar zuiveren staat van door-en-door gezond organisme1 en den materielen welstand van elk lid der gemeenschap waarborgen4 ,het zal feitelijk aan het leven zijn natuurlijken grondslag en zijn natuurlijke ontwikkelingssfeer geven4 ,maar voor de volle ontwikkeling des levens tot zijn hoogsten staat van volmaaktheid is meer noodig4 ,wat noodig is1 is individualisme4 ,indien het socialisme gezagmatig zal zijn2 indien er regeeringen zullen zijn1 gewapend met oekonomische macht1 zooals zij dat nu zijn met politieke2 indien wij1 in en woord1 bestemd zijn onder nijverheidstyranien te leven1 dan zal het laatste van den mensch erger zijn dan zijn eerste4 ,op het oogenblik1 ten gevolge van het bestaan van den bijzonderen eigendom1 worden een groot getal menschen in staat gesteld een zekere zeer begrensde mate van individualisme te ontwikkelen4 ,zij zijn f niet onder de noodzakelijkheid te werken voor hun onderhoud1 f zijn in staat in een bepaalde sfeer zulk een werkzaamheid te kiezen als werkelijk met hun aard overeenkomt en hun genot geeft4 ,dit zijn de dichters1 de wijsgeeren1 de mannen der wetenschap1 de mannen der cultuur--in en woord1 de wezenlijke menschen1 de menschen die zich-zelf verwezenlijkt hebben1 en in wie de geheele menschheid een gedeeltelijke verwezenlijking behaalt4 ,daartegenover staan een groot aantal menschen die1 omdat zij geen persoonlijken eigendom hebben en onder voortdurende bedreiging van den hongerdood staan1 er toe gedreven worden het werk van lastdieren te doen1 d4i4 werk te doen1 dat geheel met hun aard in strijd is en waartoe zij gedwongen worden door de gebiedende1 onredelijke en verlagende tyrannie van het gebrek4 ,dit zijn de armen1 en bij hen vindt men geen gratie van manieren1 geen adel van woord1 geen beschaving1 geen cultuur1 geen verfijning inzake genot1 geen levensvreugde4 ,van hun gezamenlijke werkkracht behaalt de menschheid groote voordeelen van materielen voorspoed4 ,maar deze materiele winst blijft de eenige1 en de arme telt als persoon op zich-zelf volstrekt niet mede4 ,hij is enkel het oneindig kleine atoom van een kracht die1 verre van hem te ontzien1 hem fnuikt2 een kracht die hem liever gefnuikt ziet dan niet1 daar hij in het eerste geval veel en veel meegaander is4 ,natuurlijk zo men kunnen opmerken dat individualisme1 geteeld onder de voorwaarden van den bijzonderen eigendom1 niet altijd1 zelfs niet door de bank1 van een mooie of verrukkelijke soort is1 en dat de armen1 al hebben zij geen cultuur of gratie1 toch vele deugden bezitten4 ,de ene opmerking is al even waar als de andere4 ,het bezit van bijzonderen eigendom is zeer vaak bovenmate veronzedelijkend1 en dit is zeker een der redenen waarom het socialisme de instelling van de baan wil hebben4 ,feitelijk is eigendom een onmiskenbare hinder4 ,enkele jaren terug gingen er alom in den lande stemmen op dat eigendom zijn plichten heeft4 ,de menschen zeiden het zoo vervelend dikwijls1 dat ten slotte de ,kerk het is gaan verkondigen4 ,men kan het nu van iederen kansel hooren4 ,het is in allen deele waar4 ,eigendom heeft niet alleen plichten1 maar heeft zoo vele plichten1 dat zijn bezit op eenigszins groote schaal een lastpost is4 ,hij brengt eindelooze verplichtingen mede1 eindelooze zakenzorg1 eindelooze kwelling4 ,indien eigendom enkel genoegens gaf1 zoden wij er vrede mee hebben2 maar zijn plichten maken hem ondragelijk4 ,in het belang der rijken moeten wij er van verlost worden4--,de deugden der armen kan men reede erkennen1 en haar bestaan is grootelijks te betreuren4 ,men vertelt ons vaak dat de armen dankbaar zijn voor liefdadigheid4 ,enkelen zijn dat ook ongetwijfeld1 maar de besten onder de armen zijn nooit dankbaar4 ,zij zijn ondankbaar1 ontevreden1 werspannig1 opstandig4 ,en zij zijn volkomen in hun recht4 ,zij voelen dat liefdadigheid een belachelijk onevenredige poging van gedeeltelijke vergoeding is of een sentimenteele bedeelingszucht1 die gemeenlijk samengaat met een onbeschaamden aanslag van de zijde van den sentimenteele om over hun bijzonder leven den baas te spelen4 ,waarom behooren zij dankbaar te zijn voor de kruimels die vallen van de tafel des rijken8 ,hun zelf komt een plaats aan den disch toe1 en zij beginnen dat te beseffen4 ,wat hun ontevredenheid aangaat3 een mensch1 niet ontevreden met dergelijke omgevingen en zulk een laag levenspeil1 zo ongevoelig als een redeloos dier moeten zijn4 ,werspannigheid--zooals elk die wat van de geschiedenis afweet1 moet inzien--is des menschen erfdeugd4 ,aan werspannigheid hebben wij allen vooruitgang te danken1 aan werspannigheid en opstandigheid4 ,men prijst de armen ook wel om hun spaarzaamheid4 ,maar om arme menschen spaarzaamheid aan te bevelen is even belachelijk als hoonend4 ,men kan evengoed iemand die aan 't verhongeren is1 aanraden minder te eten4 ,dat een stadswerkman of een veldarbeider zich toe zo leggen op spaarzaamheid1 zo hoogst onzedelijk in hem wezen4 ,een mensch mag zich niet leenen tot de vertooning hoe hij leven kan als een slecht gevoed dier4 ,met hand en tand moet hij zich daartegen verzetten1 en in het uiterste geval nog liever stelen of armlastig worden1 wat velen enkel voor een vorm van diefstal aanzien4 ,wat bedelen aangaat1 het is misschien veiliger te bedelen dan te nemen1 maar het is flinker en mooier te nemen dan te bedelen4 ,neen1 een arme die niet dankbaar is1 niet zuinig1 niet tevreden1 opstandig1 heeft alle kans een heusche persoonlijkheid te wezen1 en een kerel waar wat in zit4 ,hij is in elk geval een voorbeeld van gezond verzet4 ,met de armen1 die bovengenoemde deugden hebben1 kan men natuurlijk medelijden gevoelen1 maar men kan hen onmogelijk bewonderen4 ,zij heulen met den gemeenen vijand en hebben hun geboorterecht verkocht voor een erg dun soepje4 ,zij moeten ook buitengewoon stompzinnig zijn4 ,ik kan best begrijpen dat iemand vrede houdt met wetten die den bijzonderen eigendom beschermen en zijn opeenhooping toelaten1 zoolang hij onder deze omstandigheden zelf bij machte is zich geestelijk schoon uit te leven4 ,maar ik kan er niet in komen1 hoe een man1 wiens leven bedorven en leelijk gemaakt wordt door zulke wetten1 bij mogelijkheid in haar standhouden zo berusten4 ,toch is de verklaring niet zoo heel moeilijk te vinden4 ,het is eenvoudig deze4 ,ellende en armoede zijn zoo onontkoombaar verlagend en oefenen zulk een verlammende uitwerking op de menschelijke natuur1 dat geen klasse zich haar eigen lijden ooit werkelijk bewust is4 ,zij moeten door andere menschen ingelicht worden1 en dikwijls gelooven zij geen woord van wat men hun zegt4 ,wat de groote werkgevers beweren tegen agitatoren1 is onmiskenbaar waar4 ,agitatoren zijn een bende stokers en bemoeials1 die afkomen op een volmaakt tevreden klasse der gemeenschap en daaronder de zaden der ontevredenheid strooien4 ,daarom juist zijn agitatoren zoo beslist onmisbaar4 ,zonder hen zo er1 in onzen onvolledigen staat1 geen voorwaartsche beweging in de richting der beschaving mogelijk zijn4 ,zoo werd de slavernij in ,amerika afgeschaft niet ten gevolge van eenige beweging van den kant der slaven of ook maar een uitgedrukt verlangen van hun zijde om vrij te zijn1 maar enkel en alleen door het grovelijk onwettig optreden van bepaalde agitatoren in ,boston en elders1 menschen die zelf geen slaven waren1 en ook geen slaveneigenaars1 en die in werkelijkheid niets met de zaak hadden uitstaan4 ,het waren ongetwijfeld de ,abolitionisten1 die den bal aan het rollen brachten toen er nog geen begin van beweging was4 ,en het is opmerkenswaardig dat zij van de zijde der slaven zelven niet alleen heel weinig bijstand1 maar nauwelijks eenige sympathie ondervonden2 en toen na den oorlog de slaven zich vrij zagen1 met de daad zoo volkomen vrij dat men hun vrij liet te verhongeren1 beklaagden zich velen van hen bitterlijk over de verandering in hun staat4 ,voor iemand die nadenkt1 is het meest tragische feit in de gansche ,fransche ,revolutie niet dat ,marie ,antoinette werd omgebracht omdat zij koningin was1 maar dat de uitgehongerde boeren in de ,vende vrijwillig optrokken om te sterven voor de afschuwelijke zaak van het feodalisme4 ,het is dan duidelijk dat geen gezagmatige vorm van socialisme voor ons deugt4 ,want onder de tegenwoordige instellingen kan tenminste een zeer groot aantal menschen een leven leiden1 dat een zeker peil van vrijheid en zelf-verwezenlijking en geluk bereikt1 maar onder een systeem van nijverheidskazernes of een ander soort oeconomische tyrannie zo het niemand mogelijk wezen zelfs zulk een beperkte vrijheid te genieten4 ,men kan het betreuren1 dat op het oogenblik een deel onzer gemeenschap eigenlijk in slavernij leeft1 maar om het vraagstuk te willen oplossen door de geheele gemeenschap tot slaven te maken1 is een kinderachtig voorstel4 ,ieder mensch behoort geheel en al vrij gelaten te worden in de keus van zijn eigen arbeid4 ,geen dwang in welken vorm ook mag over hem uitgeoefend worden4 ,want indien dat gebeurt1 is zijn arbeid niet loonend op zich-zelf1 en niet loonend voor hem1 en niet loonend voor anderen4 ,en met arbeid bedoel ik hier eenvoudig bezigheid van elken aard4 ,ik kan moeilijk denken1 dat er op het oogenblik nog socialisten zoden zijn1 die in ernst voorstellen dat opzichters elken morgen alle huizen zoden rondgaan om toe te zien1 dat iedere burger opstond en zijn acht uur handenarbeid verrichtte4 ,de menschheid is dat standpunt voorbij1 en wil zulk een levenswijze beperken tot de wezens die zij met een zeer willekeurige benaming misdadigers belieft te heeten4 ,maar ik moet toegeven dat vele socialistische beschouwingen1 die mij onder de oogen kwamen1 mij aangestoken lijken met denkbeelden1 zooal niet van daadwerkelijken dwang1 dan toch van gezagmatigheid4 ,nu vallen natuurlijk gezagmatigheid en dwang buiten bespreking4 ,elke menschenbond behoort geheel vrijwillig te zijn4 ,alleen in een vrijwilligen bond komt de menschheid schoon tot haar recht4 ,maar men zo kunnen vragen1 hoe het individualisme1 dat nu voor zijn ontwikkeling min of meer afhankelijk is van het bestaan van den bijzonderen eigendom1 voordeel zal kunnen hebben bij de afschaffing van den bijzonderen eigendom4 ,het antwoord is heel eenvoudig4 ,het is waar1 dat onder de nu heerschende voorwaarden eenige enkele menschen die een eigen vermogen hadden1 als ,byron1 ,shelley1 ,browning1 ,victor ,hugo1 ,baudelaire en anderen1 in staat zijn geweest hun persoonlijkheid min of meer volkomen te verwerkelijken4 ,niemand van hen heeft ooit een enkelen dag gewerkt voor loon4 ,zij waren gevrijwaard voor armoede4 ,zij hadden een onberekenbaar gunstige positie4 ,de vraag is dus of het in het voordeel van het individualisme zo wezen1 indien zulk een gunstige kans zo zijn weggenomen4 ,laat ons dat dan een oogenblik veronderstellen1 en nagaan wat het gevolg zo zijn voor het individualisme en hoe het er voordeel van zo kunnen trekken4 ,welnu1 onder de nieuwe voorwaarden zal het individualisme verreweg vrijer1 veel mooier1 en oneindig intenser kunnen zijn dan tegenwoordig4 ,ik spreek nu niet van het hooge1 in de verbeelding verwerkelijkte individualisme als van de dichters die ik zooeven vermeldde1 maar van het breede daadwerkelijke individualisme1 waarvan de mogelijkheid schuilt in het menschdom in het algemeen4 ,want de erkenning van den bijzonderen eigendom heeft in werkelijkheid het individualisme geschaad en verduisterd1 doordat men den mensch is gaan verwarren met wat hij bezit4 ,het heeft het individualisme volkomen op een dwaalspoor gevoerd4 ,het heeft materiele winst inplaats van eigen groei tot zijn doel gemaakt4 ,zoodat de mensch is gaan denken dat het ding waar het op aankomt1 is te hebben1 en vergat dat het is te zijn4 ,de ware vervolmaking van den mensch ligt niet in wat hij heeft1 maar in wat hij is4 ,de bijzondere eigendom heeft het waarachtige individualisme vernield en er een valsch individualisme voor in de plaats gesteld4 ,hij heeft het ene deel van de gemeenschap afgesloten van de mogelijkheid zich individueel te ontwikkelen1 door hen uit te hongeren1 het andere deel door hen op den verkeerden weg te brengen en te overladen4 ,ja1 zoo volkomen is der menschen persoonlijkheid verdrongen door zijn bezittingen1 dat de ,engelsche wet steeds beleedigingen tegen iemands eigendom veel strenger gestraft heeft dan beleedigingen tegen zijn persoon1 en eigendom is altijd nog de eerste voorwaarde voor volkomen burgerschap4 ,de inspanning1 noodig voor het maken van fortuin1 is ook zeer veronzedelijkend4 ,in een gemeenschap als de onze1 waar eigendom mebrengt onbeperkte onderscheiding1 maatschappelijken stand1 eer1 aanzien1 titels en andere dergelijke aangename zaken1 maakt de mensch die van nature eerzuchtig is1 het zijn doel dezen eigendom op te stapelen1 en gaat daar rust-en vreugdeloos me door1 al heeft hij sinds lang veel meer dan hij noodig heeft of gebruiken kan of genieten of mogelijk zelfs berekenen4 ,de mensch is bereid zich dood te werken om zich eigendom te verzekeren1 en als men de matelooze voordeelen overweegt1 die eigendom aanbrengt1 kan ons dat moeilijk verwonderen4 ,betreuren moet men dat de maatschappij op zulke grondslagen is opgebouwd1 dat des menschen leven in kanalen wordt gestuwd1 waarin hij niet vrijelijk ontwikkelen kan wat wonderdadig en aandachtboeiend en vreugdewekkend in hem is1 waarin hij feitelijk alle waarachtige levensvreugde en levensgenot moet verzaken4 ,ook is hij1 onder de heerschende voorwaarden1 weinig zeker van zijn bestaan4 ,een schatrijk koopman is soms1 of liever vaak1 van oogenblik tot oogenblik overgeleverd aan de willekeur van dingen die hij niet voorkomen kan4 ,als de wind een streek of wat te fel blaast1 als het wer plotseling omslaat1 of door een ander nietig toeval1 kan zijn schip vergaan1 zijn berekeningen falen1 en hij zelf is opeens een arm man1 vervallen van zijn maatschappelijke stelling4 ,welnu1 niets mag een mensch kunnen schaden dan hij zelf4 ,niets behoort bij mogelijkheid een mensch te kunnen uitschudden4 ,wat een mensch in werkelijkheid bezit1 is binnen in hem4 ,wat buiten hem is1 behoort een ding van geen belang voor hem te zijn4 ,met de afschaffing van den bijzonderen eigendom zullen wij dan een waarachtig1 schoon en gezond individualisme krijgen4 ,niemand zal zijn leven verdoen met de opstapeling van doode dingen of den schijn daarvan4 ,de mensch zal leeren leven4 ,en leven is het uitgelezenste ter wereld4 ,de meeste menschen doen niet meer dan bestaan4 ,het is de vraag of wij ooit de volle uitleving eener persoonlijkheid hebben gezien behalve op de verbeeldingsvelden der kunst4 ,in het handelend leven hebben wij dat zeker nooit4 ,caesar1 zegt ,mommsen1 was de volledige en volkomen mensch4 ,maar hoe noodlottig gevaarlijk was ,caesar's stelling6 ,overal waar een mensch gezag oefent1 verzet zich een tweede mensch tegen dat gezag4 ,caesar was zeer volkomen1 maar zijn volkomenheid bewandelde te onveilige wegen4 ,marcus ,aurelius was de volkomen mensch1 zegt ,renan4 ,toegegeven3 de groote keizer was een volkomen mensch4 ,maar hoe onduldbaar waren zijn eindelooze verplichtingen4 ,hij waggelde onder den last van de wereldheerschappij4 ,hij was zich bewust dat geen eenling opgewassen was tegen den druk van dien ,titanischen1 overgeweldigen rijksbal4 ,wat ik versta onder een volkomen mensch is iemand die zich ontwikkelen kan onder volmaakt gunstige omstandigheden2 iemand die niet bloot staat aan verwonding1 aan kwelling1 of krenking1 iemand voor wien geen gevaar bestaat4 ,de meeste groote persoonlijkheden zijn gedwongen opstandelingen geweest4 ,de helft van hun kracht is verkwist in wrijving4 ,byron's persoonlijkheid1 bijvoorbeeld1 werd schrikkelijk geteisterd door zijn strijd met de stompzinnigheid en huichelarij en ,philistijnschheid der ,engelschen4 ,zulk een strijd verhoogt niet altijd iemands kracht1 vaak brengt hij tot overdrijving van zwakheden4 ,byron was nooit bij machte ons te geven wat hij ons had kunnen schenken4 ,shelley kwam er beter af4 ,evenals ,byron ging hij zoo gauw hij kon ,engeland uit4 ,maar hij was niet zoo algemeen bekend4 ,als de ,engelschen hadden kunnen denken welk een groot dichter hij in werkelijkheid was1 zoden zij hem met hand en tand te lijf zijn gegaan en zijn leven zoo ondragelijk mogelijk hebben gemaakt4 ,maar hij was geen opvallende figuur in de samenleving1 en daarom kwam hij er heel wat beter af4 ,toch is zelfs bij ,shelley de toon van opstandigheid van tijd tot tijd te sterk4 ,de toon van de volmaakte persoonlijkheid is niet een van opstandigheid1 maar van vrede4 ,het zal iets wonderbaarlijks zijn1 de waarachtige persoonlijkheid der menschen1 als wij haar te zien krijgen4 ,zij zal natuurlijk en eenvoudig opgroeien1 als een bloem of een boom groeit4 ,zij zal met niets in tweedracht zijn4 ,zij zal nooit betoogen of betwisten4 ,zij zal niets trachten te bewijzen4 ,zij zal alles weten4 ,toch zal zij zich niet druk maken met kennis4 ,zij zal in het bezit zijn van de wijsheid4 ,haar waarde zal niet gemeten worden naar materielen maatstaf4 ,zij zal niets bezitten4 ,en toch zal alles het hare zijn1 en wat men haar ook ontneemt1 haar rijkdom zal onvervreemdbaar blijken4 ,zij zal zich niet voortdurend bemoeien met anderen1 of dien anderen vragen aan haar gelijk te zijn4 ,zij zal hen liefhebben om hun verscheidenheid4 ,en toch1 al zal zij zich niet met de anderen bemoeien1 zij zal allen steunen en helpen1 zooals iets schoons ons helpt door te zijn wat het is4 ,de persoonlijkheid des menschen' zal wonderwerkend zijn1 even wonderwerkend als de persoonlijkheid eens kinds4 ,in hare ontwikkeling zal zij bijgestaan worden door het ,christendom1 als de menschen het verlangen2 maar mochten de menschen dat niet begeeren1 dan zal zij zich daarom niet minder ontwikkelen4 ,want zij zal niet tobben over het verleden1 en zich niet bezorgd maken of bepaalde dingen werkelijk gebeurd zijn of niet4 ,ook zal zij geen wetten dulden dan haar eigen wetten1 en geen gezag dan haar eigen gezag4 ,maar wel zal zij diegenen beminnen1 die haar trachtten op te kweeken en te versterken4 ,en van dezen is ,christus en geweest4 ,ken u-zelf1 stond geschreven boven de poorten der oude wereld4 ,boven die der nieuwe wereld zal men schrijven3 ,wees u-zelf4 ,en ook de boodschap van ,christus aan den mensch was eenvoudig3 ,wees u-zelf4 ,dat is de geheimspreuk van ,christus4 ,wanneer ,christus van de armen spreekt1 bedoelt hij eenvoudig persoonlijkheden1 zooals hij met de rijken van wie hij spreekt1 enkel menschen aanduidt1 die hun persoonlijkheden nog niet hebben ontwikkeld4 ,jezus bewoog zich in een gemeenschap1 die de opeenhooping van den bijzonderen eigendom toeliet1 evenals de onze1 en het evangelie dat hij predikt1 was niet dat het in zoo een gemeenschap een voordeel voor iemand is van karig ongezond voedsel te leven1 voddige ongezonde kleren te dragen1 in afschuwelijke ongezonde behuizingen te slapen1 en een nadeel om onder gezonde1 aangename en voegzame voorwaarden te leven4 ,zulk een beschouwing zo door en door verkeerd geweest zijn1 evenals zij natuurlijk nu in ,engeland nog verkeerder wezen zo4 ,want hoe meer de mensch zich in ,noordelijke richting beweegt1 worden de materiele behoeften van des te grooter levensbelang1 en onze samenleving is oneindig verwikkelder en vertoont veel grooter uitersten van weelde en verarming dan eenige samenleving der oude wereld4 ,wat ,jezus bedoelde was dit4 ,hij zeide tot de menigte3 ,gij bezit een wonderdadige persoonlijkheid4 ,ontwikkel haar4 ,wees u-zelf4 ,verbeeld u niet1 dat uw vervolmaking ligt in het opstapelen of bezitten van uitwendige dingen4 ,wat gij zoekt is binnen in u4 ,als gij dit slechts kondt beseffen1 zodt gij niet begeeren rijk te zijn4 ,wat men gewoonlijk onder rijkdom verstaat1 kan iemand ontstolen worden4 ,werkelijke rijkdom kan dat niet4 ,in de schatkamer uwer ziel zijn oneindig kostbare dingen die u niet ontvreemd kunnen worden4 ,beproef daarom uw leven zoo in te richten1 dat uitwendige dingen u niet kunnen schaden4 ,en beproef ook u te ontslaan van persoonlijken eigendom4 ,want persoonlijke eigendom brengt minderwaardige beslommering mede1 eindelooze bezigheid1 onophoudelijk onrecht1 en belemmert het individualisme bij elken stap4 ,het verdient de aandacht dat ,jezus nooit zegt dat verarmde menschen noodzakelijk goed zoden zijn1 of welgestelde menschen noodzakelijk slecht4 ,dat zo niet de waarheid zijn geweest4 ,welgestelde menschen zijn1 als klasse1 beter dan verarmde menschen1 zedelijker1 intellectueeler1 beter van gedragingen4 ,er is maar en klasse in de gemeenschap1 die meer om geld denkt dan de rijken1 en dat zijn de armen4 ,de armen kunnen nergens anders om denken4 ,dat is de ellende van het arm-zijn4 ,wat ,jezus wel zegt1 is1 dat de mensch zijn vervolmaking niet bereikt door wat hij heeft1 zelfs niet door wat hij doet1 maar enkel en alleen door wat hij is4 ,zoo wordt de rijke jongeling die tot ,jezus komt1 voorgesteld als een door en door goed burger1 die zich tegen geen der wetten van den staat bezondigd heeft1 tegen geen der voorschriften van zijn godsdienst4 ,hij is volkomen achtenswaardig1 in de gewone beteekenis van dat buitengewone woord4 ,jezus zegt tot hem3 ,geef den bijzonderen eigendom op4 ,het belemmert u uwe vervolmaking te verwezenlijken4 ,hij is een blok aan uw been1 een overlast4 ,uw persoonlijkheid heeft hem niet van noode4 ,binnen in u1 en niet buiten u zult gij vinden wat gij in werkelijkheid zijt en wat gij werkelijk behoeft4 ,tot zijn jongeren zegt hij hetzelfde4 ,hij vermaant hen zich- zelf te zijn1 en zich niet voortdurend af te geven met andere duigen4 ,wat komen andere dingen er op aan8 ,de mensch is volledig in zich-zelven4 ,als zij de wereld ingaan1 zal de wereld met hen overhoop liggen4 ,dit is onvermijdelijk4 ,de wereld haat alle individualisme4 ,maar dat mag hen niet storen4 ,zij moeten rustig blijven en bij zich-zelf bepaald4 ,als iemand hun rok neemt1 moeten zij hem ook hun mantel geven1 enkel om te toonen dat materiele dingen van geen belang zijn4 ,als de menschen hen honen1 mogen zij hun niet antwoorden4 ,wat beteekent hoon8 ,wat de menschen van iemand zeggen1 verandert hem niet4 ,hij blijft wat hij is4 ,de openbare meening is van niet de minste waarde4 ,zelfs wanneer de menschen handtastelijk geweld gebruiken1 mogen zij niet op hun beurt gewelddadig zijn4 ,dat zo afdalen zijn tot dezelfde laagte4 ,wel beschouwd1 kan iemand zelfs in de gevangenis volkomen vrij zijn4 ,zijn ziel kan vrij zijn4 ,zijn persoonlijkheid onverstoord4 ,hij kan in vrede zijn4 ,en bovenal mogen zij niet bemoeizuchtig zijn tegenover anderen of dezen in het minst veroordeelen4 ,persoonlijkheid is een zeer geheimzinnig iets4 ,een mensch kan niet steeds geschat worden naar wat hij doet4 ,het is mogelijk dat hij de wet betracht en toch een onwaardige is4 ,hij kan de wet overtreden en toch een edele natuur zijn4 ,hij kan slecht zijn zonder ooit iets slechts te doen4 ,hij kan zondigen tegen de maatschappij1 en toch door die zonde zijn waarachtige vervolmaking verwezenlijken4 ,daar was een vrouw die betrapt werd op overspel4 ,men verhaalt ons haar liefdesgeschiedenis niet1 maar haar liefde moet zeer groot geweest zijn2 want ,jezus zeide dat haar zonden haar vergeven waren niet omdat zij berouw toonde1 maar omdat haar liefde zoo sterk en zoo wonderbaarlijk was4 ,een tijd later1 kort vor ,jezus' dood1 toen hij aanzat aan een feestmaal1 kwam die vrouw binnen en stortte kostelijk reukwerk op zijn haren4 ,zijn jongeren trachtten haar terecht te wijzen en zeiden dat het een buitensporigheid was1 en dat de prijs van het reukwerk beter besteed ware geweest aan weldadigen onderstand van behoeftigen1 of aan iets dergelijks4 ,jezus deelde hun opvatting niet4 ,hij wees er op dat de stoffelijke behoeften van den mensen wel groot waren en onafgebroken1 maar dat de geestelijke behoeften der menschen nog grooter waren1 en dat in een enkel goddelijk oogenblik en door haar eigen wijze van uiting te kiezen een persoonlijkheid haar volmaaktheid kon bereiken4 ,de wereld aanbidt nog altijd deze vrouw als een heilige4 ,ja1 daar schuilen groote mogelijkheden in het individualisme4 ,zoo ontneemt1 bijvoorbeeld1 het socialisme aan het familieleven zijn beteekenis4 ,met de afschaffing van den bijzonderen eigendom moet het huwelijk in zijn huidigen vorm verdwijnen4 ,het behoort tot het program4 ,het individualisme neemt het over en verwerkt het tot iets schoons4 ,het zet de afschaffing van den wettelijken band om in een vrijheid die de volle ontwikkeling der persoonlijkheid slechts zal kunnen baten1 en die de liefde van man en vrouw wonderdadiger1 schooner1 veredelender maken zal4 ,jezus wist dit al4 ,hij verwierp de verplichtingen van het familieleven1 ofschoon zij in de gemeenschap van zijn dagen sterk op den voorgrond traden4 ,wie is mijn moeder8 ,wie zijn mijne broeders8 vroeg hij1 toen men hem zeide dat zij hem zochten4 ,toen iemand1 die hem volgen wilde1 hem vergunning vroeg om eerst zijn vader te gaan begraven1 was zijn vreeselijk antwoord3 ,laat de dooden hunne dooden begraven4 ,hij kon er niet inkomen dat eenig beslag zo gelegd worden op iemands persoonlijkheid4 ,zoo dan is hij die een leven leiden wil in den geest van ,christus1 de man die volkomen en volstrekt zich-zelf is4 ,hij kan een groot dichter zijn1 of een man van wetenschap1 of een jong student aan de hoogeschool1 of een die schapen hoedt op de heide2 of een schepper van drama's als ,shakespeare1 of een peinzer over ,god als ,spinoza2 of een kind dat speelt in een tuin1 of een visscher die zijn net uitwerpt in de zee4 ,het komt er niet op aan wat hij is1 als hij maar de vervolmaking verwezenlijkt van de ziel die in hem is4 ,alle navolging zoowel op zedelijk gebied als in het leven is verkeerd4 ,door de straten van ,jerusalem kruipt op den huidigen dag een krankzinnige rond met een houten kruis op zijn schouders4 ,hij is een voorbeeld van de levens die door navolging worden verdorven4 ,toen le ,pre ,damien#a uitging om onder de melaatschen te leven1 handelde hij in den geest van ,christus1 omdat hij in zulk een dienst het beste wat in hem was1 ten volle verwezenlijkte4 ,maar niet mer in den geest van ,christus dan ,wagner toen hij zijn ziel verwezenlijkte in muziek1 of dan ,shelley toen hij zijn ziel verwezenlijkte in gezang4 ,er bestaat niet en enkele typos voor den mensch4 ,er zijn evenveel volmaaktheden als er onvolmaakte menschen zijn4 ,aan de eischen der liefdadigheid kan men toegeven en toch vrij man blijven1 maar voor de eischen der eenvormigheid kan niemand zwichten zonder zijn vrijheid algeheel te verliezen4 ,het is dus individualisme1 waartoe wij door het socialisme zullen moeten geraken4 ,als een natuurlijk gevolg moet de staat alle denkbeeld van bestuur opgeven4 ,dit is noodzakelijk1 omdat1 zooals eens een wijsman eeuwen voor ,christus zeide1 het bestaanbaar is de menschheid aan zich- zelf over te laten1 maar onbestaanbaar de menschheid te besturen4 ,alle wijzen van bestuur zijn mislukkingen4 ,despotisme is onrechtvaardig tegenover iedereen1 den despoot meegerekend1 die waarschijnlijk voor iets beters geschapen was4 ,oligarchien zijn onrechtvaardig tegenover de meerderheid1 ochlokratien tegenover de minderheid4 ,groote verwachtingen koesterde men eens van de demokratie1 maar de demokratie bedoelt niets anders dan het afbeulen van het volk door het volk voor het volk4 ,ook daar is men achtergekomen4 ,het werd tijd ook2 want alle gezag is volstrekt vernederend4 ,het vernedert hen die het uitoefenen1 evengoed als hen over wie het wordt uitgeoefend4 ,wanneer men het gewelddadig1 grof en wreed aanwendt1 heeft het en goede uitwerking1 dat het schept1 of in elk geval aan den dag brengt1 den geest van verzet en het individualisme dat bestemd is het te dooden4 ,wanneer het aangewend wordt met een zekere mate van zachtzinnigheid1 en er prijzen en beloonigen bijkomen1 werkt het schrikkelijk veronzedelijkend4 ,de menschen zijn zich in dat geval minder bewust welk een afschuwelijke druk op hen wordt gelegd1 en gaan hun leven door in een soort grofzinnige gemakzucht1 als vertroetelde huisdieren1 zonder ooit te beseffen dat zij waarschijnlijk andermans gedachten denken1 leven naar andermans maatstaf1 eigenlijk andermans af gelegde kleren dragen1 en nooit een enkel oogenblik zich-zelf zijn4 ,wie vrij wil zijn1 zegt een beproefd denker1 moet zich niet aanpassen4 ,en gezag koopt de menschen om tot aanpassen en brengt zoo een zeer bruut soort barbarendom onder ons voort4 ,samen met gezag zal straf verdwijnen4 ,dit zal een groote winst zijn1 een winst van onberekenbare waarde4 ,wanneer men de geschiedenis leest1 niet in de gecastreerde uitgaven voor schoolkinderen en leeken1 maar in de oorspronkelijke bronnen van elk tijdvak1 walgt men niet van de misdaden die de slechten hebben bedreven1 maar van de straffen1 die de deugdzamen hebben toegepast1 en een gemeenschap wordt oneindig meer verbruut door de geregelde toepassing van straf dan door het mogelijke voorkomen van misdaad4 ,klaarblijkelijk volgt hieruit1 dat hoe meer men straf toepast1 des te meer misdaad in 't leven wordt geroepen1 en de moderne wetgeving heeft meerendeels dit helder ingezien en het haar taak gemaakt de straf te verminderen voorzoover zij dat mogelijk oordeelt4 ,overal waar zij strafvermindering heeft doorgevoerd1 is men tot uitnemende gevolgen gekomen4 ,hoe minder straf1 hoe minder misdaad4 ,wanneer er heelemaal geen straf meer zal zijn1 zal de misdaad f ophouden te bestaan1 f1 als zij voorkomt1 zal zij door geneesheeren behandeld worden als een zeer bedroevende vorm van waanzinnigheid1 die men met zachtzinnige verzorging moet trachten te genezen4 ,want wat men tegenwoordig misdadigers noemt1 zijn in 't geheel geen misdadigers4 ,uithongering1 en niet zonde1 is de moeder der moderne misdaad4 ,dat is in den grond de reden waarom onze misdadigers1 als klasse1 uit geen enkel psychologisch oogpunt eenigszins belangwekkend zijn4 ,het zijn geen verbazingwekkende of verschrikkelijke persoonlijkheden als een ,macbeth of een ,vautrin4 ,zij zijn enkel wat gewone1 fatsoenlijke1 alledaagsche menschen zouden zijn1 als zij niet genoeg te eten hadden4 ,wanneer de bijzondere eigendom zal zijn afgeschaft1 zal er geen noodzakelijkheid tot misdaad bestaan1 er zal geen vraag naar zijn1 en zij zal dus ophouden voor te komen4 ,natuurlijk zijn niet alle misdaden vergrijpen tegen den eigendom1 hoewel dit de misdaden zijn1 die de ,engelsche wet1 welke hooger schat wat een mensch heeft dan wat hij is1 met de wreedste en afschuwelijkste strengheid straft 7met uitzondering van moord1 indien wij tenminste de doodstraf als iets ergers beschouwen dan dwangarbeid1 waarover de gevoelens onzer misdadigers1 meen ik1 uiteenloopen74 ,maar een misdaad behoeft niet onmiddellijk tegen den eigendom gericht te zijn om toch te kunnen voortkomen uit ellende en blinde woede en nergedruktheid1 verwekt door ons verkeerd systeem van vermogensbezit1 en ook die soort zal dus1 als het systeem wordt afgeschaft1 verdwijnen4 ,wanneer een lid der gemeenschap zijn behoeften zal kunnen bevredigen1 en niet door zijn buurman wordt lastig gevallen1 kan hij er geen belang bij hebben om iemand anders lastig te vallen4 ,naijver1 die bij uitstek een bron van misdaad is in het moderne leven1 is een aandoening die in nauw verband staat met onze opvattingen van den eigendom en zal onder de heerschappij van socialisme en individualisme van-zelf uitsterven4 ,het is opmerkenswaardig dat bij communistische stammen naijver volslagen onbekend is4 ,men kan vragen wat de staat1 nu hij niet zal behoeven te regeeren1 dan zal te doen hebben4 ,de staat behoort een vrijwillige bond te zijn ter organisatie van den arbeid en op te treden als fabrikant en leverancier der noodzakelijke gebruiksartikelen4 ,de staat krijgt te maken wat nuttig is1 het individu wat schoon is4 ,en nu ik het woord arbeid genoemd heb1 kan ik niet nalaten er op te wijzen hoe tegenwoordig een hoop onzin geschreven en verkondigd wordt over de waardigheid van handenarbeid4 ,daar is volstrekt niets noodzakelijk waardigs in handenarbeid en meerendeels is hij beslist vernederend4 ,het is geestelijk en zedelijk krenkend voor den mensch om iets te doen1 waarin hij geen vreugde vindt1 en vele vormen van handenarbeid zijn volkomen vreugdelooze bezigheden1 en behooren als zoodanig te worden beschouwd4 ,acht uur lang op een dag een modderigen verkeersweg aan te bezemen1 onder het blazen van den ,oostenwind1 is een walgingwekkende bezigheid4 ,dat te doen met geestelijke1 zedelijke of physieke waardigheid komt mij onmogelijk voor4 ,het met blijdschap te zien doen zo verbijsterend zijn4 ,de mensch is voor iets beters geschapen dan het opjagen van vuilnis4 ,alle dergelijk werk behoort door machines te geschieden4 ,en ik twijfel er niet aan of het zal zoo komen4 ,tot nu toe is de mensch in zekere mate de slaaf der machine geweest1 en daar is iets noodlottigs in het feit1 dat1 zoodra de mensch een machine had uitgevonden om zijn werk te doen1 hij zelf begon gebrek te lijden4 ,dit is echter een natuurlijk gevolg van ons eigendomssysteem en ons concurrentiesysteem4 ,en mensch bezit een machine die het werk doet van vijfhonderd andere menschen4 ,deze vijfhonderd worden als gevolg op straat gezet1 en daar zij geen werk vinden1 krijgen zij honger en vervallen tot stelen4 ,de ene man verzekert zich de opbrengst van de machine en houdt die voor zich1 en heeft dan vijfhonderd maal zooveel als hij behoorde te hebben1 en waarschijnlijk1 wat belangrijker is1 heel wat meer dan hij in werkelijkheid gebruiken kan4 ,indien die machine de eigendom van allen was1 zo iedereen er voordeel van hebben4 ,alle niet-intellectueele arbeid1 alle eentonige1 vervelende arbeid1 alle arbeid die te maken heeft met werzinwekkende dingen en onaangename toestanden mebrengt1 moet door machines verricht worden4 ,machines moeten voor ons werken in de kolenmijnen1 en den geheelen sanitairen dienst verrichten1 en stokers zijn op stoombooten1 en de straten reinigen1 en boodschappen doen op regendagen en alle werk bedrijven1 dat vervelend en naargeestig is4 ,op het oogenblik concurreeren de machines met den mensch4 ,onder behoorlijke omstandigheden zullen zij den mensch dienen4 ,het valt niet te betwijfelen of dit is haar toekomst1 en volkomen als de boomen groeien terwijl de landeigenaar slaapt1 zoo zullen de machines alle noodzakelijke en onaangename werk doen1 terwijl de menschheid zich vermaakt of door cultuur verfijnde ontspanning geniet 7wat meer dan eenige arbeid het doel behoort te zijn van den mensch71 of bezig is schoone zaken te vervaardigen of schoone dingen te lezen of eenvoudig de wereld met bewondering en genot te aanschouwen4 ,het feit is dat beschaving slaven noodig maakt4 ,de ,grieken hadden op dit punt een juist inzicht4 ,als er geen slaven voorhanden zijn om het terugstootende1 afschuwwekkende1 oninteressante werk te doen1 wordt cultuur en levensbespiegeling zoo goed als onmogelijk4 ,slavernij van menschen is verkeerd1 gevaarlijk en veronzedelijkend4 ,van de mechanische slavernij1 de slavernij der machines1 hangt de toekomst der wereld af4 ,en wanneer wetenschappelijke mannen niet langer opgeroepen worden om in een naargeestig ,east ,end slechte cacao te gaan uitdeelen en nog slechtere dekens aan uitgehongerde menschen1 zullen zij een genotvollen vrijen tijd winnen om wonderdadige en verbazingwekkende dingen uit te denken tot hun eigen verheuging en die van al de anderen4 ,er zullen groote stapelplaatsen van kracht zijn in elke stad1 voor elk uur waarop men kracht noodig heeft1 en deze kracht zal de mensch omzetten in warmte1 licht of beweging1 overeenkomstig zijn behoeften4 ,luidt dit utopisch8 ,een wereldkaart die ,utopia niet in zich sluit1 is het bekijken niet waard1 want zij laat het eenige land weg1 waar de menschheid telkens wer landt4 ,en na de landing kijkt men weder uit1 en ziet weer een beter land en gaat daarheen onder zeil4 ,de vooruitgang is de bemachtiging van het ene ,utopia na het andere4 ,zooals ik dan gezegd heb1 zal de gemeenschap door middel van een georganiseerden machinedienst gebruiksartikelen leveren1 en zullen de schoone dingen gemaakt worden door het individu4 ,dit is behalve de noodzakelijke1 tevens ook de eenig mogelijke weg om aan beide of van en van beide te geraken4 ,een individu dat dingen te maken krijgt voor het gebruik van anderen en op dezer behoeften en wenschen te letten heeft1 kan zijn werk niet vervullen met die belangstelling waardoor hij het beste dat hij in zich heeft in zijn werk leggen kan4 ,zoo vaak1 aan den anderen kant1 een gemeenschap of een machtig deel daarvan of een of andere regeering aan den kunstenaar tracht voor te schrijven wat hij te doen heeft1 dan gaat de kunst of geheel teloor1 of verstart in vormen1 of ontaardt tot een lagen en onedelen vorm van handwerk4 ,een kunstwerk is een op zich-zelf eenige uitkomst van een op zichzelf eenigen gemoedsaanleg4 ,zijn schoonheid komt voort uit het feit1 dat zijn maker is wat hij is4 ,het heeft niets te maken met het feit dat andere menschen behoeven wat zij behoeven4 ,van het oogenblik af dat een kunstenaar gaat letten op wat andere menschen behoeven1 en de navraag tracht tegemoet te komen1 houdt hij feitelijk op kunstenaar te zijn1 en wordt een vervelend of vermakelijk handwerksman1 een eerlijk of een oneerlijk koopman4 ,hij verliest zijn recht als kunstenaar te worden aangemerkt4 ,de kunst is de meest felle uitingswijze van het individualisme die de wereld tot nu beleefd heeft1 bijna zo ik zeggen3 de eenige wezenlijke uitingswijze4 ,de misdaad1 die onder bepaalde omstandigheden een schijn van individualistisch scheppingsvermogen vertoont1 moet kennis nemen van anderen en zich met hen bemoeien4 ,zij behoort tot de sfeer der handeling4 ,maar alleen1 buiten verband met zijn buren1 zonder zich met iemand in te laten1 kan de kunstenaar schoonheid beelden2 als hij het niet uitsluitend voor zijn eigen genot doet1 is hij volstrekt geen kunstenaar4 ,het verdient de aandacht dat de kunst juist zulk een felle vorm van individualisme is1 dat het publiek niet na kan laten te beproeven een gezag over haar uit te oefenen1 dat even onzedelijk als belachelijk is1 en even verderfelijk als verachtelijk4 ,het is niet geheel de schuld van het publiek4 ,men heeft het publiek steeds in alle eeuwen slecht opgevoed4 ,het vraagt voortdurend van de kunst populair te zijn1 zijn gebrek aan smaak te streelen1 zijn ongerijmde ijdelheid te vleien1 het te vertellen wat het al duizendmaal gehoord heeft1 het te vertoonen wat het al lang moede behoorde te zijn om te zien1 het te vermaken wanneer het zich bezwaard gevoelt door een te rijkelijk maal1 zijn gedachten te verstrooien als het beu is van zijn eigen stompzinnigheid4 ,maar de kunst behoort nooit naar populariteit te streven4 ,het publiek behoort te trachten zelf kunstzinnig te worden4 ,dat maakt een groot verschil4 ,indien men een wetenschappelijk man zo aanzeggen dat de uitkomsten zijner onderzoekingen en de gevolgtrekkingen waar hij toe komt1 van dien aard behoorden te zijn1 dat zij de eenmaal aangenomen volksbegrippen dienaangaande niet zoden omverwerpen1 of het volksvooroordeel niet aantasten1 of de gevoeligheden niet kwetsen van menschen die niets van de wetenschap afwisten2 of indien men bij een wijsgeer met het verhaal aankwam dat hij volkomen vrijheid had in de hoogste sferen der gedachte zijn stelselen op te bouwen1 op voorwaarde dat hij tot dezelfde uitkomsten geraken zo als die gelden bij hen die nooit in eenige sfeer hebben nagedacht1 dan geloof ik dat tegenwoordig de man der wetenschap en de wijsgeer daar hartelijk om zoden lachen4 ,toch is het nog niet eens zooveel jaren geleden dat zoowel wijsbegeerte als wetenschap onderworpen waren aan een bruut-optredend toezicht van het publiek1 met andere woorden aan gezag3 gezag van de heerschende onwetendheid der gemeenschap1 gezag van de vrees en machtzucht van een of andere kerkelijke of regeerende klasse4 ,als elk weet1 zijn wij thans grootendeels gevrijwaard voor elken aanslag van de zijde van gemeenschap1 kerk of regeering om het individualisme der speculatieve gedachte te hinderen1 maar de zucht om het individualisme der verbeeldingskrachtige kunst te dwarsboomen hangt nog steeds in de lucht4 ,of liever1 zij gaat verder1 zij treedt aanvallend1 beleedigend en bruut-hinderlijk op4 ,de kunsten die er in ,engeland het best zijn afgekomen1 zijn de kunsten waarin het publiek geen belang stelt4 ,de dichtkunst is een voorbeeld van wat ik bedoel4 ,het is mogelijk geweest hier in ,engeland uitnemende dichtkunst te hebben1 omdat het publiek geen gedichten leest en dientengevolge er geen invloed op uitoefent4 ,het publiek bemint het1 dichters te smaden omdat zij individualisten zijn1 maar als dat eenmaal gelukt is1 laat het hen aan hun lot over4 ,inzake roman en drama1 kunsten waarin het publiek wel belang stelt1 is de uitkomst van de gezagsoefening van het publiek in en woord belachelijk geweest4 ,geen land brengt zoo slecht geschreven belletrie voort1 zoo vervelend en geesteloos werk in romanvorm1 zulke kinderachtige laag-bij-den-grondsche tooneelspelen4 ,het kan ook niet anders4 ,het peil van het publiek is van dien aard1 dat geen kunstenaar het bereiken kan4 ,het is tegelijkertijd te gemakkelijk en te bezwaarlijk om populair romanschrijver te zijn4 ,het is te gemakkelijk1 omdat de eischen van het publiek wat aangaat opzet1 stijl1 zielkundige behandeling1 levensgetrouwheid1 literaire waarde binnen het bereik van de goedkoopste vaardigheid en den meest onontwikkelden geest vallen4 ,het is te bezwaarlijk1 omdat de kunstenaar1 ten einde aan zulke eischen te beantwoorden1 zo moeten schrijven niet om het kunstgenot van het schrijven1 maar voor het vermaak van half-opgevoede menschen1 en daarom zijn individualiteit zo moeten onderdrukken1 zijn cultuur vergeten1 zijn stijl vernietigen1 en alles prijsgeven wat waardevol in hem is4 ,met het drama staat het een beetje beter4 ,het publiek dat naar den schouwburg gaat1 houdt wel is waar van ordinaire kost1 maar wil zich niet laten vervelen1 en boert en klucht1 de meest beminde genres1 zijn bepaalde kunstvormen4 ,op dit gebied kan verkwikkelijk werk worden geleverd1 en in dit soort werk laat men den kunstenaar in ,engeland zeer groote vrijheid4 ,pas in de hoogere vormen van het drama ziet men de slechte uitwerking van den volksinvloed4 ,waar het publiek bovenal afkeer van heeft1 is het nieuwe4 ,iedere poging om het stof-gebied der kunst uit te breiden is het publiek uiterst onaangenaam2 en toch hangt van de voortdurende uitbreiding daarvan de levensvatbaarheid en vooruitgang der kunst in ruime mate af4 ,het publiek wil niet aan het nieuwe omdat zij er bang van zijn4 ,het geldt bij hen voor een uitingswijze van individualisme1 een beslaglegging van de zijde van den kunstenaar op het recht zijn eigen onderwerp te kiezen en dat te behandelen zooals hem goeddunkt4 ,deze houding van het publiek is volkomen verklaarbaar4 ,kunst is individualisme1 en individualisme is een verstorende en ontwrichtende kracht4 ,daarin ligt zijn onberekenbare waarde4 ,want wat het zoekt te verstoren1 is de eentonigheid van den typos1 de slaafschheid der gewoonte1 de tyrannie van het gebruik1 het nederhalen van den mensch naar het peil van een werktuig4 ,op kunstgebied slikt het publiek wat eenmaal geweest is1 omdat zij het niet kunnen veranderen1 niet omdat zij het waardeeren4 ,hun klassieken zwelgen zij door met huid en haar zonder hen ooit te smaken4 ,zij dulden hen als onvermijdelijk1 en daar zij hen niet kunnen knauwen1 zetten zij een grooten mond over hen op4 ,vreemd genoeg1 of niet vreemd1 naar het standpunt dat men kiest1 sticht dit aannemen der klassieken een hoop kwaad4 ,de critieklooze bewondering van den ,bijbel en van ,shakespeare in ,engeland is daar een voorbeeld van4 ,bij de bijbelbewondering behoef ik niet stil te staan1 omdat kerkelijk gezag daarbij in beschouwing komt4 ,maar in het geval ,shakespeare ligt het voor de hand1 dat het publiek in werkelijkheid de schoonheden noch de gebreken zijner tooneelspelen ziet4 ,als zij de schoonheden zagen1 zoden zij niets tegen de vrije ontwikkeling van het drama hebben2 en als zij de gebreken zagen1 zoden zij daar evenmin iets tegen hebben4 ,het feit is dat het publiek de klassieken in een land gebruikt als middel om den vooruitgang der kunst te dwarsboomen4 ,zij verlagen de klassieken tot gezagdragers4 ,zij gebruiken hen als ploertendooders om den nieuwen vorm eener vrije schoonheidsuiting den kop in te slaan4 ,zij vragen een schrijver altijd waarom hij niet schrijft als iemand anders1 of een schilder waarom hij niet schildert als iemand anders1 en begrijpen niet dat iets dergelijks doen niet kan samengaan met het wezen van een kunstenaar4 ,een geheel nieuwe schoonheidsuiting is iets waar zij volstrekt niet tegen kunnen1 en zoo vaak zij aan den dag komt1 raken zij zoo geprikkeld en overstuur1 dat zij altijd twee aartsdomme uitdrukkingen bezigen3 het kunstwerk heet dan f ergerlijk duister f ergerlijk onzedelijk4 ,ik geloof dat zij hier het volgende mede bedoelen4 ,als zij zeggen1 dat een kunstwerk erg duister is1 bedoelen zij dat de kunstenaar iets schoons geuit of gemaakt heeft1 dat tevens nieuw is2 wanneer zij een kunstwerk voor erg onzedelijk uitmaken1 bedoelen zij dat de schoone kunstuiting meteen reel waar is4 ,de eerste uitdrukking slaat op den stijl1 de tweede op het onderwerp4 ,maar waarschijnlijk gebruiken zij de woorden zonder veel begrip1 zooals een volksoploop voor de hand liggende straatsteenen aangrijpt4 ,zoo is er in deze eeuw niet en dichter of prozaschrijver geweest1 die den naam waardig is1 of het ,britsche publiek heeft hem herhaaldelijk en op plechtige wijze diploma's van onzedelijkheid uitgereikt1 en zulk een diploma vervangt hier bij ons feitelijk de formeele erkenning der ,acadmie in ,frankrijk1 zoodat de instelling van zulk een instituut hier in ,engeland gelukkig geheel overbodig is4 ,het spreekt van-zelf dat het publiek in de toepassing van het woord toch geheel onberekenbaar is4 ,dat zij ,wordsworth een onzedelijk dichter zoden noemen1 was bepaald te verwachten4 ,wordsworth was werkelijk dichter4 ,maar dat zij ,charles ,kingsley een onzedelijk romanschrijver hebben genoemd1 viel buiten allen regel4 ,het proza van ,kingsley was niet van zeer goede kwaliteit4 ,maar zij hebben het woord nu eenmaal en passen het toe met meer of minder succes4 ,een kunstenaar laat zich daardoor natuurlijk niet van de wijs brengen4 ,de waarachtige kunstenaar is iemand die volstrekt in zich-zelf gelooft1 omdat hij volstrekt zich-zelf is4 ,toch kan ik mij voorstellen dat1 als een kunstenaar in ,engeland een schepping voortbracht1 die onmiddellijk bij haar verschijnen door het publiek1 bij monde van zijn medium de pers1 erkend werd voor een geheel verstaanbaar en hoog zedelijk werk1 die kunstenaar zich ernstig zo gaan afvragen of hij bij het voortbrengen inderdaad wel zich-zelf geweest was1 en of dus het werk hem misschien niet waardig was1 en iets van den tweeden rang of van niet de geringste kunstwaarde4 ,toch heb ik het publiek misschien te kort gedaan toen ik zijn woordenschat begrensde tot onzedelijk en duister4 ,zij hebben nog een ander woord in gebruik1 het woord morbide4 ,zij wenden het niet vaak aan3 de beteekenis is zoo eenvoudig dat zij bang zijn het te gebruiken4 ,toch komt het voor2 nu en dan kan men het tegenkomen in populaire bladen4 ,het is natuurlijk een belachelijk epitheton om op een kunstwerk toe te passen4 ,want behoort niet morbide bij een stemming of gevoelsaandoening of verstandswerking die men niet tot uiting brengen kan8 ,het geheele publiek is morbide1 omdat het nooit voor eenige zaak uiting kan vinden4 ,de kunstenaar is het nooit4 ,hij brengt alles tot uiting4 ,hij staat achter zijn onderwerp en brengt daardoor als door een medium onvergelijkelijke kunstwerkingen teweeg4 ,een kunstenaar morbide te noemen omdat hij onder andere van morbiditeit zijn onderwerp maakt1 is even lichtvaardig als ,shakespeare krankzinnig heeten omdat hij onder andere ,koning ,lear geschreven heeft4 ,per slot wint de kunstenaar in ,engeland toch iets bij de aanvallen waar hij aan bloot staat4 ,zijn individualiteit verscherpt zich4 ,hij wordt meer volledig zich-zelf4 ,zooals van-zelf spreekt1 zijn de aanvallen buitengewoon grof1 onbeschaamd en verachtelijk4 ,maar welke kunstenaar verwacht gratie bij den gemeen-platten geest of stijl bij het intellect onzer voorsteden8 ,platheid en stompzinnigheid zijn sterksprekende feitelijkheden in het moderne leven4 ,men kan haar bestaan natuurlijk betreuren4 ,maar zij zijn er eenmaal4 ,zij zijn onderwerpen van studie zoo goed als eenig ander ding444 ,om eerlijk te zijn moet men toegeven dat onze moderne journalisten iemand steeds in besloten kring verschooning vragen voor wat zij in 't openbaar tegen hem geschreven hebben4 ,het is vermeldenswaard1 dat in de allerlaatste jaren twee andere bijvoegelijke naamwoorden toegevoegd zijn aan den zeer beperkten woordenschat1 dien het publiek bij de hand heeft om de kunst te smaden4 ,het ene luidt ongezond1 het tweede exotisch4 ,het laatste woord bedoelt enkel uit te drukken de verwoedheid van den paddestoel van het oogenblik tegen de onsterfelijke hartvervoerende1 uitgelezen liefelijke orchidee4 ,het is een hulde1 maar een hulde van geen belang4 ,het woord ongezond echter laat zich in beteekenis ontleden4 ,het is geen onbelangwekkend woord4 ,het is zelfs zoo belangwekkend1 dat de menschen die het gebruiken1 niet weten wat het beduidt4 ,wat zegt men eigenlijk1 wanneer men spreekt van een gezond of een ongezond kunstwerk8 ,alle benamingen die men met verstand en rede toepast op een kunstwerk1 hebben betrekking f op den stijl f op het behandelde onderwerp f op beide tegelijk4 ,op het punt van stijl is een gezond kunstwerk er een1 waarvan de stijl de schoonheid tot haar recht laat komen van de gebruikte grondstof1 hetzij dit woorden zijn of brons1 hetzij verf of ivoor1 en die schoonheid laat bijdragen tot het voortbrengen der aesthetische werking4 ,het onderwerp wordt bij een gezond kunstwerk bedongen door het temperament van den kunstenaar1 en komt daar onmiddellijk uit voort4 ,kortom1 een gezond kunstwerk is de zuivere uitdrukking van des kunstenaars persoonlijkheid in een volmaakte techniek4 ,natuurlijk kan men bij een kunstwerk vorm en inhoud eigenlijk niet scheiden2 zij zijn altijd en4 ,maar terwille van een duidelijke ontleding kunnen wij de ondeelbaarheid van den aesthetischen indruk een oogenblik op zij zetten en hen in onze voorstelling scheiden4 ,een ongezond kunstwerk1 aan den anderen kant1 is er een waarvan de stijl vlak is1 ouderwetsch en alledaagsch1 en waarvan het onderwerp met overleg gekozen is1 niet omdat de kunstenaar er eenig genot in heeft1 maar omdat hij denkt dat het publiek er hem voor betalen zal4 ,zoo is de populaire roman dien het publiek gezond noemt1 altijd een door en door ongezond product1 en wat het publiek een ongezonden roman noemt1 zonder uitzondering een schoon en gezond kunstwerk4 ,ik behoef nauwelijks te zeggen dat ik er geen oogenblik aan denk mij te beklagen over het feit1 dat het publiek en de pers deze woorden verkeerd gebruiken4 ,ik weet niet hoe zij1 met hun gebrekkig begrip van wat kunst is1 hen bij mogelijkheid in hun juiste waarde zoden kunnen toepassen4 ,ik wijs alleen op een misbruik1 en voor den oorsprong van het misbruik en de bedoeling die er achter schuilt1 is de verklaring niet moeilijk te vinden4 ,het komt enkel voort uit de barbaarsche opvatting van het begrip gezag4 ,het is het gevolg van de natuurlijke ongeschiktheid van een gemeenschap die door gezag verdorven is1 om het individualisme in zijn openbaringen te verstaan of te waardeeren4 ,het is1 in en woord1 de werking van dat monsterachtige onwetende ding1 dat men de openbare meening noemt1 dat slecht optreedt met goede bedoelingen als het toezicht wil uitoefenen op der menschen handelingen1 maar schandelijk wordt en van de slechtste bedoelingen als het toezicht gaat oefenen op het gebied der gedachte en der kunst4 ,daar valt in den grond veel meer te zeggen voor de physieke kracht van het publiek1 dan voor zijn geestelijke meening4 ,de eerste kan prachtig zijn4 ,de tweede is uitteraard dwaas4 ,men heeft vaak beweerd dat kracht geen bewijs is1 doch dit hangt geheel daarvan af1 wat men wil bewijzen4 ,vele der belangrijkste vraagstukken uit de allerlaatste eeuwen1 als het al of niet voortduren van een persoonlijke regeering in ,engeland of van het feodalisme in ,frankrijk1 zijn uitsluitend door tusschenkomst van physieke kracht opgelost4 ,juist de gewelddadigheid eener revolutie kan het publiek een oogenblik grandioos en schitterend laten optreden4 ,het was een noodlottige dag waarop zij ontdekten dat de pen machtiger was dan opgebroken plaveisel1 en even doodelijk treffen kan als een steenworp4 ,dadelijk keken zij rond naar den dagbladschrijver1 vonden hem1 ontwikkelden hem1 maakten hem tot hun ijverigen1 goed betaalden dienaar4 ,het is grootelijks te betreuren voor beide partijen4 ,achter de barricade kan veel edels en heldhaftigs schuilen4 ,maar wat schuilt er achter het hoofdartikel dan vooroordeel1 stompzinnigheid1 huichelarij en gebazel8 ,en die vier vereenigd vormen een vreeselijke macht1 zij stellen samen het nieuwe gezag4 ,vroeger jaren had men het rad4 ,nu heeft men de pers4 ,dat is zeker een verbetering4 ,toch blijkt de staat van zaken nog erg slecht en verkeerd en veronzedelijkend4 ,iemand1 ik geloof dat het ,burke was1 heeft eens het journalisme den vierden stand genoemd4 ,dat was ongetwijfeld waar op dat tijdstip4 ,maar op het oogenblik is het in werkelijkheid de eenige stand4 ,het heeft de drie andere opgegeten4 ,de wereldlijke ,heeren zwijgen1 de geestelijke ,heeren hebben niets te zeggen1 en de ,volksvertegenwoordiging heeft niets te zeggen en komt er rond voor uit4 ,wij worden overheerscht door het journalisme4 ,in ,amerika voert de ,president vier jaar regeering1 maar het journalisme blijft onafgebroken aan4 ,gelukkig heeft het daar zijn gezag tot zulk een uiterste van grofheid en bruutheid opgevoerd1 dat het1 als een natuurlijk gevolg1 een geest van verzet tegen zich in het leven heeft geroepen4 ,de menschen vermaken zich er me of ergeren zich1 naar hun uiteenloopend temperament1 maar het is niet meer de onomstootelijke macht die het was3 men maakt er niet veel ernst me4 ,daar het journalisme in ,engeland1 behalve in enkele welbekende gevallen1 nimmer tot zulke uitspattingen gekomen is1 is en blijft het een belangrijke factor1 een onontkenbaar merkwaardige macht4 ,de tyrannie die het zich aanmatigt te oefenen over het bijzondere leven der menschen1 lijkt mij alleszins buitengewoon4 ,het feit is dat het publiek een onverzadelijke nieuwsgierigheid heeft om alles te weten behalve wat de moeite waard is1 en het journalisme is zich dat bewust1 en voorziet op koopmansmanier in de navraag4 ,eeuwen geleden stelde men den publicist aan den schandpaal4 ,dat was zeker afgrijselijk4 ,in deze eeuw stellen de journalisten zich-zelf aan deurpost en sleutelgat4 ,dat is heel wat erger4 ,en wat het kwaad nog verzwaart1 is het feit dat de journalisten die meest te laken zijn1 niet de vermakelijke soort zijn1 die schrijven voor onderhoudende nieuwsbladen4 ,de schade wordt gesticht door de gewichtige1 bezonnen1 ernstige dagbladschrijvers1 die op de plechtstatige1 bij hen gangbare wijze voor de oogen van het publiek aansleepen een of ander bijkomstig feit uit het bijzondere leven van een groot staatsman1 een man die een leidsman is van de politieke gedachte evenzeer als een verwekker van politieke kracht1 en die dan het publiek uitnoodigen dat feit lang en breed te bepraten1 gezag te oefenen op zulk een aangelegenheid1 hun oordeel te geven1 en dat niet alleen1 maar hun oordeel in werking te stellen teneinde op alle punten den man en zijn partij en zijn land de wet voor te schrijven2 met andere woorden3 hen aanzetten om zich belachelijk te maken en beleedigend en schadelijk4 ,het bijzondere leven van welken man of vrouw ook behoorde niet openbaar gemaakt te worden4 ,het publiek heeft daar niets mede te maken4 ,in ,frankrijk bestaat voor zulke zaken een betere regel4 ,daar staat men niet toe dat bijvoorbeeld de bijzonderheden van een echtscheidingsproces openbaar gemaakt worden voor het vermaak of de oordeelvellingen van het publiek4 ,al wat het publiek te weten komt is dat de scheiding werd uitgesproken op aanvrage van en der beide partijen4 ,in ,frankrijk stellen zij metterdaad grenzen aan den journalist1 en laten den kunstenaar bijna volkomen vrijheid4 ,bij ons laat men den journalist volstrekte vrijheid1 en stelt den kunstenaar altijd grenzen4 ,de openbare meening in ,engeland1 met andere woorden1 tracht ieder te belemmeren1 te dwarsboomen en te stuiten1 die dingen doet1 die men leelijk en ergerlijk vindt1 of eigenlijk waar de menschen aanstoot aan nemen1 en het gevolg is dat wij de meest ernstige dagbladschrijvers ter wereld hebben1 en de meest onwelvoegelijke nieuwsbladen4 ,zonder overdrijving kan men zeggen dat de dagbladschrijvers hiertoe gedwongen worden4 ,er zijn er mogelijk enkele1 die werkelijk genoegen vinden in het openbaar maken van afschuwelijke dingen1 of die uit armoede op booze praatjes jacht maken als een duurzamen grondslag voor een inkomen4 ,maar het kan niet missen of er zijn daarnaast dagbladschrijvers1 mannen van opvoeding en beschaving1 die onvermijdelijken tegenzin voelen tegen het openbaar maken van deze dingen1 die weten dat zij er verkeerd me doen1 en er alleen toe komen omdat de ongezonde toestanden waarin hun bedrijf wordt uitgeoefend1 hen dwingen aan het publiek te leveren wat het publiek begeert1 en daarbij1 in wedijver met andere dagbladen1 zoo ruim en voldoende mogelijk tegemoet te komen aan den groven volkseetlust4 ,het is een zeer vernederend bestaan voor een groep mannen van opvoeding1 en ik twijfel niet of de meesten lijden eronder4 ,maar laat ons van deze waarlijk zeer onverkwikkelijke zijde van het onderwerp afscheid nemen1 en terugkeeren tot het vraagstuk van volkstoezicht inzake kunst1 waarmede ik bedoel het voorschrijven aan den kunstenaar door de openbare meening van den vorm dien hij te gebruiken heeft1 de wijze waarop hij daar gebruik van maken moet1 en de grondstoffen die hij te verwerken heeft4 ,ik heb er al op gewezen dat de kunsten die er in ,engeland het best zijn afgekomen1 die zijn1 waarin het publiek geen belang heeft gesteld4 ,de menschen stellen echter wel belang in het drama1 en daar er in het drama een zekere vooruitgang merkbaar is in de laatste tien of vijftien jaren1 is het de moeite waard er de aandacht op te richten dat deze vooruitgang uitsluitend te danken is aan enkele individueele kunstenaars1 die het algemeene gebrek aan smaak weigeren aan te nemen als eigen peilschaal en de kunst niet willen beschouwen als een eenvoudige zaak van vraag en aanbod4 ,met zijn wonderbaarlijke1 levendige persoonlijkheid1 met zijn voordracht die alles kleurt en bezielt1 met zijn buitengemeene macht niet over bloote tooneelmatige nabootsing1 maar over herscheppende verbeelding en intellect1 zo ,irving1 indien het alleen zijn doel was geweest het publiek te geven wat het verlangde1 de ordinairste tooneelspelen hebben kunnen opvoeren op de ordinairste manier en daaruit zooveel succes en geld hebben kunnen slaan als iemand maar met mogelijkheid kon begeeren4 ,maar dit was zijn streven niet4 ,zijn doel was1 onder bepaalde voorwaarden en in bepaalde kunstvormen zijn eigen vervolmaking als kunstenaar te verwezenlijken4 ,eerst richtte hij zich tot de minderheid1 nu heeft hij de meerderheid opgevoed4 ,hij heeft in zijn publiek zoowel geest als temperament geschapen4 ,dat publiek waardeert zijn kunstenaarssucces bovenmate4 ,toch vraag ik mij dikwijls af of zij inzien dat dit succes uitsluitend te danken is aan het feit dat hij hun peil niet als het zijne aanneemt1 maar hen tot het zijne opvoedde4 ,andersom zo het ,lyceum een soort tweederangs-kermistent geweest zijn1 zooals enkele volksschouwburgen in ,londen nu zijn4 ,maar hoe dit zij1 het feit blijft dat smaak en temperament in zekere mate bij het publiek zijn wakker geroepen1 en dat het dus in staat is deze eigenschappen te ontwikkelen4 ,hoe komt het dan dat het publiek niet van-zelf meer beschaafd wordt8 ,immers1 zij hebben den aanleg4 ,wat houdt hen tegen8 ,ik kan alleen herhalen dat zij tegengehouden worden door hun lust om over kunstenaar en kunstwerk gezag te oefenen4 ,naar enkele schouwburgen1 zooals ,lyceum en ,haymarket1 schijnt het publiek op te gaan in de vereischte stemming4 ,in deze beide schouwburgen heeft men individueele kunstenaars gehad1 die geslaagd zijn in hun publiek--en elke ,londensche schouwburg heeft zijn eigen--de gestemdheid levend te maken1 tot welke alle kunst zich richt4 ,wat gestemdheid is dat8 ,niets anders dan ontvankelijkheid4 ,als iemand een kunstwerk nadert met eenige bedoeling om gezag daarover en over den kunstenaar uit te oefenen1 benadert hij het in zulk een geest1 dat hij er niet den geringsten kunstindruk van ontvangen kan4 ,het kunstwerk behoort den toeschouwer te beheerschen1 niet de toeschouwer het kunstwerk4 ,de toeschouwer behoort ontvankelijk te zijn4 ,zijn taak is de vedel te wezen1 waarop de meester heeft te spelen4 ,en hoe vollediger hij onderdrukken kan zijn eigen kinderachtige inzichten1 zijn eigen dwaze vooroordeelen1 zijn eigen zinlooze denkbeelden van wat de kunst al of niet behoort te zijn1 des te meer kans heeft hij het kunstwerk waar hij tegenover staat1 te verstaan en te waardeeren4 ,dit is natuurlijk zonneklaar inzake het ordinaire ,engelsche schouwburgpubliek1 mannen en vrouwen4 ,maar het geldt evenzeer van wat men menschen van opvoeding noemt4 ,want de denkbeelden over kunst van deze laatsten zijn klaarblijkelijk ontleend aan wat de kunst is geweest1 terwijl het nieuwe kunstwerk schoon is doordat het is wat de kunst nooit geweest is1 en wanneer men het den maatstaf van het verleden aanlegt1 meet men het met een maatstaf op de verwerping waarvan zijn waarachtige volmaaktheid berust4 ,enkel een gestemdheid die bij machte is door het medium der verbeelding1 onder verbeelde omstandigheden1 nieuwe schoonheidsindrukken te ontvangen1 kan een kunstwerk waardeeren4 ,en nog meer dan bij de waardeering van beeldhouw- en schilderkunst1 geldt dit bij de waardeering van zulke kunsten als waartoe het drama behoort4 ,want bij een schilderij of een beeld heeft de waardeering niet te worstelen met den tijd4 ,tijdsverloop komt hierbij niet in aanmerking4 ,in een enkel oogenblik kan hun eenheid worden gegrepen4 ,inzake literatuur staat het anders4 ,een zekere tijd moet doorgemaakt eer de eenheid der uitwerking mogelijk wordt4 ,zoo kan in een drama in het eerste bedrijf een of ander voorkomen1 waarvan de waarachtige kunstwaarde voor den toeschouwer verborgen blijft tot een moment in het derde of vierde4 ,gaat het aan dat de dwaas zich daar warm over maakt1 zijn verzet uit en het spel verstoort en de uitvoerenden hindert8 ,immers neen4 ,de eerlijke toeschouwer blijft rustig1 en smaakt de zoete ontroering van verwondering1 geprikkelde belangstelling1 spanning4 ,hij behoort niet een toonneelspel te gaan zien om zijn vulgair humeur te verliezen1 maar om zijn gestemdheid tot kunstgenot uit te vieren1 of als hij die niet bezit1 haar te winnen4 ,hij is geen scheidsrechter inzake het kunstwerk4 ,hij wordt toegelaten om het kunstwerk in oogenschouw te nemen en1 als het werk schoon is1 in zijn aanschouwing al het egosme dat hem leelijk maakt1 te vergeten1 hetzij het egosme van zijn onwetendheid1 hetzij dat van zijn onvoldoende weten4 ,men ziet dit1 geloof ik1 bij het drama1 nog niet genoeg in4 ,ik kan mij voorstellen dat1 als ,macbeth voor het eerst voor een modern ,londensch publiek ten gehoore werd gebracht1 verscheidene menschen sterk en hevig in verzet zoden komen tegen het ten tooneele brengen der heksen in het eerste bedrijf met haar kluchtige gezegden en belachelijke kreten4 ,maar als het tooneelspel aan zijn eind is1 wordt men zich bewust dat de lach der heksen in ,macbeth even verschrikkelijk is als de lach der krankzinnigheid in ,lear1 en schrikkelijker dan de lach van ,iago in het treurspel van den ,moor4 ,geen aanschouwer van kunst heeft een vollediger mate van ontvankelijkheid van noode dan de toeschouwer van een tooneelspel4 ,zoodra hij gezag wil gaan oefenen1 wordt hij een erkend vijand van de kunst en van zich-zelf4 ,de kunst trekt er zich niet veel van aan4 ,hij zelf lijdt de schade4 ,met den roman is het niet anders gesteld4 ,gezag door het gemeen geoefend en de erkenning daarvan zijn ook hier noodlottig4 ,thackeray's ,esmond is een schoon kunstwerk1 omdat hij het boek schreef voor zijn eigen genoegen4 ,in zijn andere romans1 in ,pendennis1 in ,philip1 zelfs in ,vanity ,fair1 is hij zich bijwijlen te zeer bewust van zijn publiek1 en bederft zijn werk door zich onmiddellijk te richten tot de sympathien zijner lezers of door onmiddellijk met hen den draak te steken4 ,een waarachtig kunstenaar neemt volstrekt geen notitie van het publiek4 ,het publiek bestaat voor hem niet4 ,hij heeft geen opium- of honingkoekjes bij de hand om een monster in slaap of zoet te houden4 ,hij laat dat aan den populairen romanschrijver4 ,en onvergelijkelijken romanschrijver hebben wij op het oogenblik in ,engeland1 ,george ,meredith4 ,er zijn in ,frankrijk mogelijk beter artisten1 maar ,frankrijk bezit er geen wiens blik op het leven zoo breed1 zoo afwisselend1 zoo verbeeldend waarachtig is4 ,er zijn in ,rusland vertellers die een levendiger zin hebben voor levensleed als grondstof ter verbeelding4 ,maar aan hem behoort de tot verbeelding geworden wijsbegeerte4 ,zijn menschen leven niet alleen1 zij leven in en door de gedachte4 ,men kan hen zien van myriaden kanten4 ,zij zijn vol levenswerking4 ,daar is ziel in hen en om hen4 ,zij zijn tolken en symbolen4 ,en hij die hen geschapen heeft1 deze wonderbaarlijke snelbewegende verschijningen1 maakte ze voor zijn eigen genot en heeft nooit het publiek gevraagd wat het wenschte1 heeft nooit de moeite gedaan daarachter te komen1 heeft nooit het publiek toegestaan hem iets voor te schrijven of eenigen invloed op hem uit te oefenen1 maar is steeds voortgegaan zijn eigen persoonlijkheid te verkrachtigen en zijn eigen individueel werk voort te brengen4 ,eerst kwam niemand tot hem4 ,dat maakte niets uit4 ,toen kwamen de weinigen4 ,dat bracht geen verandering4 ,nu zijn de velen gekomen4 ,hij is nog altijd dezelfde4 ,hij is een onvergelijkelijk romankunstenaar4 ,met de sierkunsten is het evenzoo gegaan4 ,het groote publiek klemde zich met waarlijk aandoenlijke vasthoudendheid aan wat men zo kunnen noemen de onvervalschte overleveringen van de wereldtentoonstelling van internationale smakeloosheid1 met een zoo ontstellend gevolg dat de huizen waarin de menschen leefden1 enkel voor blinden bewoonbaar waren4 ,maar op een goeden dag begonnen er mooie dingen gemaakt te worden1 mooie tinten verschenen uit de handen van den verver1 mooie patronen uit de scheppende verbeelding der kunstenaars1 en de aanwending van het schoone voorwerp in zijn waarde en levensbelangrijkheid nam een aanvang4 ,het groote publiek was in hooge mate gebelgd4 ,de menschen maakten zich kwaad4 ,zij zeiden onwijze dingen4 ,niemand lette er op4 ,niemand voelde zich maar eenigszins uit het veld geslagen4 ,niemand aanvaardde het gezag der openbare meening4 ,en op het oogenlik is het zoo goed als onmogelijk eenige moderne woning binnen te komen zonder in zekere mate de erkenning gewaar te worden van den goeden smaak1 van de waarde eener aangename omgeving1 een of ander teeken van de waardeering der schoonheid4 ,in en woord1 de woningen der menschen zijn in den laatsten tijd over 't algemeen alleszins bekoorlijk4 ,de menschen hebben zich een heel eind laten opvoeden4 ,toch moet men om eerlijk te zijn verklaren1 dat het buitengewone slagen der omwenteling in huisversiering1 meubileering en wat daarbij behoort1 in den grond niet te danken is aan de meerderheid van het publiek dat een bijzonder goeden smaak in dergelijke zaken zo ontwikkeld hebben4 ,wij danken het in hoofdzaak aan het feit dat de vervaardigers van gebruiksvoorwerpen zoo zeer het genot waardeerden van iets schoons te maken1 en tot een zoo felle bewustheid ontwaakten van de leelijkheid en platheid van wat het publiek hun vor dien tijd te leveren vroeg1 dat zij zijn smakeloosheid eenvoudig uithongerden4 ,het zo op het oogenblik niet mogelijk blijken een vertrek te meubelen zooals dat enkele jaren terug geschiedde1 zonder voor het minste ding naar een uitverkoop te gaan van tweedehands-meubelen1 afkomstig uit een of ander derderangsch pension4 ,zulke zaken worden niet meer vervaardigd4 ,al hebben zij er nog zooveel op tegen1 de menschen zijn tegenwoordig gedwongen iets bekoorlijks in hun omgeving te hebben4 ,tot hun geluk is hun aanmatiging van gezag op dit kunstterrein op een volslagen fiasco uitgeloopen4 ,het is dus klaarblijkelijk dat alle gezag op dergelijk gebied slecht is4 ,de menschen vragen iemand wel eens welke regeeringsvorm aanpassend is voor een kunstenaar om onder te leven4 ,op deze vraag is maar en antwoord4 ,de regeeringsvorm die het best aanpassend is voor den kunstenaar1 is volstrekt geen regeering4 ,gezagsoefening over hem en zijn kunst is belachelijk4 ,men heeft wel beweerd dat kunstenaars juist onder het bewind van despoten verrukkelijk werk hebben voortgebracht4 ,dat is geen zuivere bewering4 ,kunstenaars hebben despoten wel bezocht1 niet als onderdanen1 over wie dezen geweld oefenden1 maar als rondreizende scheppers van wonderen1 als vagebonden van een betooverende persoonlijkheid1 die zij onthaalden en voor zich trachtten te winnen en wien zij ongestoorde rust bezorgden om te kunnen scheppen4 ,ten gunste van den despoot kan men aanvoeren dat hij een individu is en dus cultuur kan bezitten1 terwijl de menigte een monster zonder is4 ,iemand die keizer of koning is1 kan zich bukken om een penseel op te rapen voor een schilder1 maar wanneer de menigte nerbukt is het enkel om met vuil te gooien4 ,en toch behoeft zij zich niet zoo diep te bukken als een keizer1 of liever1 om met vuil te gooien behoeven zij zich heelemaal niet te bukken4 ,maar het is niet noodig scheiding te maken tusschen alleenheerscher en menigte3 alle gezag is gelijkelijk slecht4 ,ik onderscheid drie soorten despoten3 den despoot die den baas speelt over het lichaam1 den despoot die den baas speelt over de ziel1 en den despoot die over ziel en lichaam den baas wil spelen4 ,de eerste heet vorst1 de tweede paus1 de derde het volk4 ,de vorst kan beschaving hebben4 ,daar zijn vele voorbeelden van geweest4 ,toch schuilt er gevaar in den vorst4 ,denk aan ,dante en het bittere feest in ,verona1 aan ,tasso en de krankzinnigencel in ,ferrara4 ,het is beter voor den kunstenaar niet met vorsten te doen te hebben4 ,een paus kan een man van beschaving zijn4 ,veel pausen bewijzen het1 de slechte pausen waren het zeker4 ,de slechte pausen beminden de schoonheid bijna even hartstochtelijk1 ja met even veel hartstocht1 als de goede pausen de gedachte haatten4 ,aan de verdorvenheid van verscheiden pausen is het menschdom veel verschuldigd4 ,de deugdelijkheid van vele pausen is tegenover het menschdom schrikkelijk in schuld gebleven4 ,al heeft het ,vaticaan enkel de rhetoriek van zijn donderslagen behouden en zijn bliksemschichten prijs moeten geven1 toch is het beter voor den kunstenaar niet met pausen van doen te hebben4 ,wel was het een paus1 die tot een conclave van kardinalen van ,cellini zeide1 dat gemeene wetten en gemeen gezag niet bedoeld waren voor menschen als hij1 maar het was ook een paus1 die denzelfden ,cellini in de gevangenis wierp en hem daar hield tot hij ziek werd van machtelooze woede1 en zich onwezenlijke vizioenen schiep1 en droomde dat de gulden zon binnenkwam in zijn cel1 en zoo verliefd op haar werd dat hij trachtte te ontsnappen en kroop van ringmuur naar ringmuur1 en viel door de duizelige morgenlucht en zich verminkte1 en na vele avonturen wer gevangen genomen werd1 totdat het eindelijk aan een beminnaar der schoonheid gelukte hem te bevrijden en in zijn hoede te nemen4 ,daar schuilt gevaar in pausen4 ,en wat zal ik zeggen van het volk en zijn gezag8 ,daar is misschien al meer over gezegd dan goed is4 ,volksgezag is blind1 doof1 wanschapen1 noodlottig1 vermakelijk1 aandoenlijk en liederlijk tegelijkertijd4 ,het is den kunstenaar onmogelijk met het volk te leven4 ,alle despoten doen aan omkooperij1 maar het volk koopt om en schent meteen4 ,wie leerde hun gezag te willen oefenen8 ,zij waren geschapen om te leven1 te luisteren en lief te hebben4 ,de een of ander heeft hun groot kwaad berokkend4 ,zij hebben zich-zelf verdorven door hun minderen na te apen4 ,zij hebben den staf van den vorst genomen4 ,hoe zoden zij daarme kunnen omgaan8 ,zij hebben de drievoudige tiara van den paus genomen4 ,hoe zoden zij haar last kunnen torsen8 ,zij zijn als een clown met een gebroken hart4 ,als een priester met een nog ongeboren ziel4 ,laat al wie de schoonheid beminnen1 medelijden met hen hebben4 ,en hoewel zij zelf de schoonheid niet beminnen1 laat hen medelijden hebben met zich-zelven4 ,wie onderwees hun het spelletje der tyrannie8 ,daar zijn nog veel andere feiten waarop ik de aandacht zo kunnen vestigen4 ,ik zo kunnen betoogen hoe de ,renaissance groot was1 omdat zij niet naar de oplossing van eenig maatschappelijk vraagstuk streefde en zich met dergelijke zaken niet afgaf1 maar toeliet dat het individu zich vrij1 schoon en natuurlijk ontwikkelde1 en dat zij daarom groote en individueele kunstenaars bezat en groote en individueele mannen4 ,ik zo kunnen nagaan hoe ,lodewijk ,,xiv door het scheppen van den modernen staat het individualisme der kunstenaars verwoestte1 en alle dingen monsterlijk leelijk maakte onder de eentonigheid der herhaling1 en verachtelijk in hun gelijkvormigheid aan voorschriften1 en overal in ,frankrijk vernietigde al die schoone vrijheden van uiting1 die tot nog toe de overlevering verjongden met nieuwe schoonheid1 en nieuwe levenswijzen vereenzelvigden met overoude vormen4 ,maar het verleden is van geen belang4 ,evenmin als het heden4 ,met de toekomst hebben wij te doen4 ,want het verleden is wat de mensch niet had moeten zijn4 ,het heden is wat de mensch niet behoort te zijn4 ,de toekomst is wat kunstenaars zijn4 ,men zal natuurlijk zeggen dat zulk een plan als hier is opgezet1 volkomen onuitvoerbaar is en in strijd met de menschelijke natuur4 ,dat is volmaakt waar4 ,het is onuitvoerbaar en in strijd met de menschelijke natuur4 ,juist daarom verdient het uitgevoerd te worden1 en daarom juist wordt het voorgesteld4 ,want wat is een uitvoerbaar plan8 f een plan dat reeds verwezenlijkt is1 f een dat zo kunnen verwezenlijkt worden onder de bestaande toestanden4 ,maar het zijn juist de bestaande toestanden waar men tegen opkomt1 en elk plan dat deze toestanden zo kunnen aanvaarden1 is verkeerd en dwaas4 ,de toestanden zullen worden uit den weg geruimd1 en de menschelijke natuur zal zich wijzigen4 ,want het eenige ding dat wij in werkelijkheid van de menschelijke natuur weten1 is dat zij zich steeds wijzigt4 ,verandering is de eenige eigenschap die wij haar kunnen toekennen4 ,de stelsels die mislukken1 zijn degenen die op de standvastigheid der menschelijke natuur bouwen1 en niet op haar groei en ontwikkeling4 ,de dwaling van ,lodewijk ,,xiv was dat hij meende dat de menschelijke natuur steeds dezelfde zo blijven4 ,het gevolg van zijn dwaling was de ,fransche ,revolutie4 ,het was een bewonderenswaardig gevolg4 ,alle gevolgen van regeeringsfouten zijn bij uitstek bewonderenswaardig4 ,het verdient de aandacht dat het individualisme niet tot den mensch komt met eenig ziekelijk geleuter over plichtsbetrachting1 wat niet veel anders bedoelt dan dat men doen zal wat anderen graag hebben omdat het in hun kraam te pas komt1 of eenig werzinwekkend gekwezel over zelfopoffering1 wat niet meer is dan een overleefsel van de zelfverminking der wilden4 ,het stelt inderdaad geen enkelen eisch aan den mensch4 ,het komt natuurlijk en onvermijdelijk uit den mensch zelf voort4 ,het is het punt waar alle ontwikkeling heenstreeft4 ,het is de verschilsontplooiing waarheen alle organismen groeien4 ,het is de vervolmaking die eiken vorm van leven is ingeboren1 en waarheen elke vorm van leven opdringt4 ,daarom oefent het individualisme geen dwang op den mensch4 ,integendeel1 het zegt den mensch dat hij niet behoort te dulden dat eenige dwang over hem wordt geoefend4 ,het tracht de menschen niet te dwingen goed te zijn4 ,het weet dat de menschen goed zijn wanneer men hen ongemoeid laat4 ,de mensch zal het individualisme uit zich-zelf ontwikkelen4 ,hij is er nu al mede bezig4 ,de vraag of het individualisme practisch mogelijk is1 staat gelijk met de vraag of de evolutie der menschen dat is4 ,de evolutie is de levenswet1 en daar is geen evolutie dan in de richting van het individualisme4 ,waar dit streven niet tot uiting komt1 staat men voor een geval van kunstmatig tegengehouden groei1 of ziekte1 of dood4 ,het nieuwe individualisme zal ook onzelfzuchtig zijn en het tegendeel van gemaakt of gekunsteld4 ,ik heb er al op gewezen1 dat en der gevolgen van de bovenmatige tyrannie van het gezag is dat woorden en benamingen volkomen ontwricht zijn uit hun eigenlijke eenvoudige bedoeling en gebruikt worden om het tegendeel uit te drukken van hun juiste beteekenis4 ,wat geldt voor de kunst1 geldt ook voor het leven4 ,men noemt bijvoorbeeld iemand opzettelijk gemaakt1 als hij zich kleedt naar zijn eigen voorkeur4 ,maar door zoo te doen handelt hij juist volkomen natuurlijk4 ,gemaaktheid op dat gebied bestaat in het zich kleeden naar de inzichten van zijn buurman1 welke1 als die der meerderheid1 waarschijnlijk uiterst dom zullen zijn4 ,een anderen keer noemt men iemand zelfzuchtig als hij leeft op de wijze die hem meest gepast voorkomt voor de volle verwezenlijking van zijn eigen persoonlijkheid1 aangenomen dat zelfontwikkeling het hoofddoel van zijn leven is4 ,maar op deze wijze behoorde juist iedereen te leven4 ,zelfzuchtigheid is niet zelf te leven zooals men dat begeert1 het is veeleer van anderen vragen dat zij leven zullen zooals wij dat begeeren4 ,en onzelfzuchtigheid bestaat in het ongemoeid laten van de levens van anderen door anderen niet te bedillen4 ,zelfzuchtigheid heeft steeds het doel een volstrekte eenvormigheid van typos om zich in 't leven te roepen4 ,onzelfzuchtigheid erkent de oneindige verscheidenheid van typos als een heuchelijke vondst1 aanvaardt haar en geniet haar4 ,het is niet zelfzuchtig voor zich-zelf te denken4 ,iemand die niet voor zich denkt1 denkt heelemaal niet4 ,het is grof zelfzuchtig om van zijn buurman te eischen dat hij op onze wijze zo denken en dezelfde meeningen zo hebben als wij4 ,waarom zo hij8 ,als hij tot denken in staat is1 zal hij waarschijnlijk anders denken4 ,als hij daar niet toe in staat is1 is het een monsterlijke eisch gedachte van welken aard ook van hem te vragen4 ,een roode roos is niet zelfzuchtig doordat zij een roode roos begeert te zijn4 ,zij zo schrikkelijk zelfzuchtig zijn indien zij begeerde dat al de andere bloemen in den tuin rood en rozen waren4 ,onder het individualisme zullen de menschen volkomen natuurlijk zijn en volstrekt onzelfzuchtig1 en zullen de bedoelingen der woorden weten en die in hun vrije schoone leven verwerkelijken4 ,ook zullen de menschen niet egostisch zijn zooals nu4 ,want de egost is de man die eischen aan anderen stelt1 en de individualist zal dat niet begeeren4 ,hij zal er geen genot in vinden4 ,als de mensch het individualisme zal behaald hebben1 zal hij ook het medegevoel behalen en het vrij en spontaan te pas brengen4 ,tot op het oogenblik heeft de mensch het medegevoel nauwelijks ook maar beoefend4 ,hij heeft enkel medegevoel met leed1 d4i4 niet den hoogsten vorm van medegevoel4 ,alle medegevoel is schoon1 maar medegevoel met lijden is de minst schoone uiting4 ,zij wordt ontsierd door egosme4 ,zij heeft neiging om ziekelijk te worden4 ,er is een bepaald bestanddeel van vrees voor onze eigen veiligheid in4 ,wij worden bang dat wij zelf als de melaatsche of de blinde zoden kunnen zijn en dat niemand dan voor ons zorgen zo4 ,dit medegevoel is ook eigenaardig beperkend4 ,men behoorde medegevoel te hebben met de algeheelheid des levens1 niet enkel met 's levens zeere en zieke plekken1 maar met zijn vreugde en schoonheid en geestkracht en gezondheid en vrijheid4 ,hoe ruimer het medegevoel1 hoe moeilijker het natuurlijk wordt4 ,het eischt hoe langer hoe meer onzelfzuchtigheid4 ,de eerste de beste kan medegevoel hebben met de ongelukken van zijn vriend1 maar men moet een bijzonder mooien aanleg hebben--den aanleg inderdaad van een waarachtig individualist--om mede te voelen met zijns vriends welslagen4 ,in de overspanning van den modernen wedijver en den worstelstrijd om zich een plaats te verzekeren is zulk medegevoel van-zelf zeldzaam1 en wordt ook zeer vaak verstikt door het onzedelijk streven naar eenvormigheid van typos en gelijkvormigheid met den regel1 dat overal zoo zeer de bovenhand heeft en misschien in ,engeland meer kwaad sticht dan ergens anders4 ,medegevoel met leed zal er natuurlijk altijd zijn4 ,het is een der eerste instincten van den mensch4 ,de dieren die individualiteit vertoonen1 de hooger aangelegde dieren1 hebben het met ons gemeen4 ,maar men moest bedenken dat1 terwijl medegevoel met vreugd de som van vreugde op de wereld verhoogt1 medegevoel met leed in werkelijkheid de hoeveelheid leed niet vermindert4 ,mogelijk maakt het den mensch beter in staat het euvel te verduren1 maar het euvel blijft4 ,medegevoel met tering geneest de tering niet2 dat moet de wetenschap doen4 ,en wanneer het socialisme het vraagstuk der armoede zal hebben opgelost1 en de wetenschap dat der lichamelijke kwalen1 zal het gebied der sentimenteele philanthropie hoe langer hoe meer inkrimpen1 en het medegevoel van den mensch zal wijd1 gezond en spontaan zijn4 ,de mensch zal zijn vreugde vinden in de aanschouwing van het vreugdevolle leven van anderen4 ,want door vreugde zal het individualisme van de toekomst zich ontwikkelen4 ,christus deed geen poging om de maatschappij herop te bouwen1 en dientengevolge kon het individualisme dat hij aan den mensch predikte1 slechts door leed en door eenzaamheid worden verwezenlijkt4 ,de idealen die wij aan ,christus danken1 zijn de idealen van den mensch die de maatschappij den rug toedraait1 of den mensch die met de maatschappij in beslisten strijd leeft4 ,doch de mensch is van nature maatschappelijk4 ,zelfs de ,thebade werd ten slotte bevolkt4 ,en hoewel de kloosterling zijn persoonlijkheid kon verwezenlijken1 werd het vaak een verarmde persoonlijkheid4 ,toch oefent de verschrikkelijke waarheid dat het leed een middel is waardoor de mensch zich-zelf verwezenlijken kan1 nog altijd een wonderbaarlijke bekoring over de wereld4 ,oppervlakkige redenaars en oppervlakkige denkers op kansels en spreekgestoelten praten vaak over de aanbidding van het genot door de wereld en gaan daar huilend tegen te keer4 ,maar zeldzaam is het in de wereldgeschiedenis1 dat het wereldideaal er een van vreugde en schoonheid is geweest4 ,de aanbidding van het leed heeft veel vaker de wereld beheerscht4 ,de geest der middeleeuwen1 met zijn heiligen en martelaren1 zijn liefde voor zelfkastijding1 zijn wilden hartstocht voor zelfverwonding1 zijn messteken en geeselslagen1 is de ware geest van het ,christendom2 de middeleeuwsche ,christus is de waarachtige ,christus4 ,toen de ,renaissance opging over de wereld en haar nieuwe idealen medebracht van levensschoonheid en levensvreugde1 konden de menschen ,christus niet meer begrijpen4 ,zelfs de kunst bewijst ons dit4 ,de schilders der ,renaissance stelden ,christus voor als een kleinen knaap1 spelende met een anderen knaap in een paleis of een tuin1 of achterover in zijn moeders armen1 glimlachende naar haar of naar een bloem of naar een glanzenden vogel1 of als een edele statige gestalte die zich op edele wijze beweegt door de wereld1 of als een wonderbaarlijke gedaante in een soort extase uit den dood verrijzend tot het leven4 ,zelfs als zij hem aan het kruis maakten1 gaven zij hem als een schoonen ,god wien door booze menschen leed wordt aangedaan4 ,maar hij nam hen niet volledig in beslag4 ,wat hen verrukte was de mannen en vrouwen te schilderen1 die zij bewonderden1 en de liefelijkheid dezer liefelijke aarde aan den dag te heffen4 ,zij schilderden vele religieuze onderwerpen1 eigenlijk veel te veel1 en de eentonigheid der typen en motieven is vermoeiend1 en schaadde de kunst4 ,het was het gevolg van het gezag van het algemeen op kunstgebied1 en is zeker te betreuren4 ,maar hun ziel was niet in het onderwerp4 ,rafal was een groot kunstenaar toen hij het portret van den ,paus schilderde4 ,wanneer hij zijn ,madonna's en ,christuskinderen schildert1 is hij verre van een groot kunstenaar4 ,christus' boodschap was niet voor de ,renaissance1 welke bewonderenswaardig was omdat zij een ideaal bracht verschillend van het zijne1 en om den werkelijken ,christus voorgesteld te vinden moeten wij tot de middeleeuwsche kunst gaan4 ,daar is hij een die gekneusd is en geschonden1 een die niet lieflijk is om aan te zien1 omdat schoonheid een vreugde is1 een die niet gaat in heerlijke kleedij1 omdat ook dat een vreugde wezen kan--hij is een bedelaar met een wonderbaarlijke ziel1 een melaatsche wiens innerlijk wezen goddelijk is1 eigendom en gezondheid zijn dingen die hij niet behoeft1 hij is een ,god die zijn vervolmaking verwezenlijkt door lijden4 ,de evolutie der menschen gaat langzaam2 de ongerechtigheid der menschen is groot4 ,het was noodwendig dat leed op den voorgrond werd gesteld als een wijze van zelfverwezenlijking4 ,zelfs nu nog is in sommige streken der wereld ,christus' boodschap onmisbaar4 ,niemand die in het huidige ,rusland zo leven1 kan bij mogelijkheid zijn vervolmaking tot stand brengen dan door leed4 ,enkele ,russische kunstenaars hebben zichzelf in de kunst verwezenlijkt1 in een verbeeldingskunst die middeleeuwsch van karakter is1 omdat de hoofdtoon de verwezenlijking der menschen is door lijden4 ,maar voor wie geen kunstenaars zijn en voor wie dus geen levensvorm bestaat buiten het leven van den dag1 is leed de eenige deur ter vervolmaking4 ,een ,rus die gelukkig zo leven onder het huidige regeeringsstelsel in ,rusland1 moet f niet gelooven in het bestaan eener menschelijke ziel1 f als hij dat wel doet1 overtuigd zijn dat zij niet waard is ontwikkeld te worden4 ,een nihilist die alle gezag verwerpt1 omdat hij weet dat gezag slecht is1 en alle leed welkom heet1 omdat hij daardoor zijn persoonlijkheid verwezenlijkt1 is een waarachtig ,christen4 ,voor hem is het ,christelijk ideaal waar en levend4 ,en toch kwam ,christus niet in opstand tegen het gezag4 ,hij aanvaardde het keizerlijk gezag van het ,romeinsche ,rijk en betaalde schatting4 ,hij duldde het kerkelijk gezag der ,joden1 en wilde zijn gewelddadigheid door geen enkele gewelddadigheid van zijn zijde weren4 ,hij had1 zooals ik al zeide1 geen vastgesteld plan ter wederopbouwing der maatschappij4 ,maar de moderne wereld heeft dat wel4 ,zij stelt zich voor de armoede af te schaffen en het lijden dat uit armoede voortkomt4 ,zij verlangt zich te bevrijden van lichamelijk leed en het lijden dat daarvan gevolg is4 ,zij vertrouwt op het socialisme en de wetenschap als haar methoden4 ,haar doel is een individualisme dat zijn uitdrukking vindt door vreugde4 ,dit individualisme zal ruimer zijn1 vollediger en liefelijker dan eenig individualisme ooit geweest is4 ,leed is niet de opperste wijze van vervolmaking4 ,het is enkel een voorloopig verzet4 ,het houdt verband met ongewenschte1 ongezonde1 onrechtmatige levensomgevingen4 ,als het ongelijk en het physieke lijden en de onrechtvaardigheid zal weggenomen zijn1 zal er voor het leed geen plaats overblijven4 ,het is een groot werk geweest1 maar het is vrij wel voorbij4 ,zijn sfeer neemt af van dag tot dag4 ,ook zal de mensch het niet missen4 ,want wat de mensch gezocht heeft1 is in werkelijkheid noch leed noch genot1 maar eenvoudig het leven4 ,de mensch heeft gezocht intens1 volledig en volmaakt te leven4 ,wanneer hij dat zal kunnen doen zonder anderen aan banden te leggen en zonder die te dulden1 zal hij gezonder zijn van geest en lichaam1 meer beschaafd1 meer zich-zelf4 ,vreugde is de proef der natuur1 haar teeken van goedkeuring4 ,wanneer de mensch gelukkig is1 is hij in harmonie met zich-zelf en zijn omgeving4 ,het nieuwe individualisme in welks dienst het socialisme1 of het dat begeert of niet1 aan het werk is1 zal volmaakte harmonie zijn4 ,het zal datgene zijn wat de ,grieken zochten1 maar niet volledig konden verwezenlijken behalve in de gedachte1 omdat zij slaven hielden en hun te eten gaven2 wat de ,renaissance zocht1 maar niet volledig kon verwezenlijken behalve in de kunst1 omdat zij slaven hielden en hen lieten verhongeren4 ,het zal volledig zijn1 en elk mensch zal er zijn vervolmaking door bereiken4 ,het nieuwe individualisme is het nieuwe ,hellenisme4 ,voetnoot #a3 ,joseph de ,veuster 7#ahdj--ahhi71 geboren te ,tremeloo bij ,leuven1 missionaris op de eilanden in den ,grooten ,oceaan4 ,hij sticht een nederzetting voor melaatschen op ,molokai 7#ahgc72 wordt zelf melaatsch 7#ahhe74