,,hugo ,,de ,,groot en ,,zijn ,,re*tsphilosophie ,,door ,dr4 ,h4 ,,b]t5s4 ,gebase]d op de editie gepublice]d te ,tilburg1 #aijg ,,aan ,dr4 ,g4,w4,j4,m4 ,,van ,,z9nicq ,,b]gmann4 ,inleid+4 ,de naam ,grotius is ov]bek5d4 ,van hem kan niet gezegd word51 wat ,otto ,gi]ke van ,al?usius getuigde1 9 de e]/e uitgave van zijn b]oemd w]k3 ,d] ,"n des ,johannes ,al?usius i/ heute s gut wie v]s*oll54 #a ,de ,holl&s*e s*ooljong5 k5t ,huig de ,groot en zijn boek5ki/2 hij k5t zijn vr\w1 ,m>ia van ,reig]sb]g1 die de li/ v]zon1 t] r$d+ van ha> e*tg5oot1 alsm$e de tr\we di5/maagd1 ,elsje van ,h\w5+he1 de d]de m$espeel/] 9 het blij e9d5d drama van slot ,loeve/e94 ,als gele]de k5t hem de w]eld4 ,grotius 0 !ologant en wijsge]4 ,grotius bewoog zi* op het gebi$ d] ges*i$5is en d] lett]51 en heeft da> lauw]5 behaald2 ,grotius 0 /aatsman2 ma> de godgele]de en philoso(1 de hi/oricus1 en /aatsman z\ zijn roem niet ov]leefd hebb51 zond] de ,jure ,belli et ,pacis1 het on/]felijke w]k van e5 van ,holl&s groote zon5 uit de dag5 van ,joo/ van d5 ,vondel en ,ho(t1 ,tessels*ade en ,roem] ,viss*]1 van ,he9sius en ,josef ,scalig]1 van ,huyg5s en ,rembr&t4 ,als niets1 wat dez5 onz5 groot5 l&g5oot betreft1 voor het ,n$]l&s*e volk onv]s*illig mag zijn1 gelijk ik erg5s las1 dan zek] niet datg5e1 wa>aan ,grotius zijn naam dankt4 ,zi$a> e5 d] r$551 wa>om deze bladzijd5 w]d5 ges*rev54 ,er is re$s dikwijls en met veel k5nis ges*rev5 ov] de ,groot als re*tsgele]de2 wij tra*t5 het nog e5s te do54 ,na e5 korte lev5ss*ets van de ,groot1 volgt e5 besprek+ van zijn de ,jure ,belli et ,pacis4 ,9 dat w]k to* zijn de ideen van ,grotius ov] het re*t ho(dzakelijk ne]gelegd4 ,bij de uite5zett+ van de ,groot's re*ts-philosophie1 kan e5 critis*e wa>de]+ niet a*t]wege blijv54 ,de enorme positieve k5nis e*t]1 n van de s*ola/iek n van het neo-/ocisme1 n van hun beid] invlo$ op het intellectueel midd51 wa>9 de ,groot leefde en wa>9 hij zi* vormde2 die k5nis1 welke v]eis*t wordt1 om hi] het laat/e woord te kunn5 sprek51 is niet te v]krijg5 9 e5 kort5 tijd1 j>5 zijn er voor noodig4 ,wij erk5n5 dan ook ga>ne 9 die wa>de]+ niet voll$ig te zijn4 ,lev5ss*ets van ,hugo de ,groot4 ,op ,paas*dag van het ja> onzes ,he]5 #aehc zag te ,delft1 e5 van de rijk/e en v]mog5d/e /$5 van ,holl&1 #b die e5 ,sasb\t en e5 ,pontus ,heut]us ond] h>e zon5 telt1 ,hugo de ,groot het lev5sli*t1 het groot/e g5ie van ,holl& 9 de ,x,v,i,ie eeuw2 de man1 di5 geheel het gele]d ,europa di] tijd5 het kle9e l&je da> g9ds1 aan het uite9de des va/el&s b5ijd5 z\4 #c ,jan de ,groot1 mee/] d] vrije kun/5 en philosophie1 doctor 9 de re*t51 burgemee/] van ,delft en curator d] s9ds #aege opg]i*te univ]siteit van ,leid51 0 zijn vad]4 ,zijne mo$] 0 ,alida van ,ov]s*ie1 uit het gesla*t van ,ov]s*ie en ,adri*em4 ,het is zegt ,nuy5s1 7,wa*t] #ahgd1 blz4 #acc7 niet uitgemaakt ( zijne mo$]1 gelijk duiz5d5 9 die dag51 nog niet 9 /ilte gehe*t bleef aan de ka?olieke le]2 zek] is het1 dat zijn vad]1 9 naam tot de he]s*5de gez9dheid1 ma> vol/rekt niet tot de calv9i/is*e ijv]a>s behoorde4 ,re$s vroeg op5ba>d5 zi* de groote tal5t5 van onz5 ,huig4 ,m5 zegt1 dat hij al de nam5 d] soldat5 van e5 regim5t1 die hij toevallig gehoord _h1 lat] kon opnoem54 ,nog sle*ts a*t j>5 oud1 s*reef hij re$s v]z51 ond] &]e op de v]ov]+ van ,nijmeg5 door pr9s ,maurits 9 #aeia4 ,met zijn twaalfde ja> kwam hij te ,leid5 aan de univ]siteit4 #d ,ge5 wond]1 dat ,daniel ,he9sius van hem z+5 kon3 ,ille dum pu] fuit4 ,vir esse coepit3 namque reliqui viri4 ,t&em fu]e1 ,grotius vir natus e/4 ,wij kunn5 de e]/e opvo$+ van d5 g5ial5 knaap voorbijgaan4 ,volg5 wij hem te ,leid51 wa> hij #c ,aug4 #aeid als ,/ud4-litt4 w]d +es*rev5 aan de hooges*ool4 ,hij v]bleef er tot #aeig en v]d$igde alsdan zijne /ell+5 9 wiskunde1 wijsbege]te en re*t4 ,9 de wijsbege]te ond] leid+ van ,p4 ,mol9aeus en ,antonius ,trutus4 ,de pr(essor51 die 9 die j>5 het re*t doce]d51 w>51 behalve zijn oom ,corn4 de ,groot 7#aege-hc1 #aehg-afjj71 ,jul4 a ,beyma 7lector #aeha1 pr(essor #aehb-aeif7 ,?4 ,sosius1 7#aehe-aeid7 ,ev]4 ,bronckhor/ 7#aehg-afaj47 ,g]4 ,tun+ius 7#aeij-afaj7 ,corn4 ,pynack]us 7#aeig-afad7 ,corn4 ,swan5burgius 7#aeig-afcj74 #e ,wij wet5 ook1 wat zij ond]wez51 ,rome9s* re*t en nog e5s ,rome9s* re*t1 gelijk ,fockema ,&reae zegt4 ,wij wet51 welke w]k5 zij uitgav54 ,comm5t>5 op dat zelfde re*t4 #f ,met re*t mo*t ,grotius lat] s*rijv5 ,jus civile1 sive ,romanorum1 sive quod cuique patrium e/1 aut illu/r>e com5t>iis1 aut contractum ob oculos pon]e1 agressi sunt multi3 et jus illud1 quod int] populos plures 444 int]c$it 444 attig]unt pauci4 ,ook de wijsge]ige ri*t+ te ,leid5 mag ons niet onv]s*illig lat54 ,sans d\te1 zegt ,mon*amps1 #g ils tudiai5t encore ,ari/ote1 mais les autres criva9s philosophes de l'antiquit leur plaisai5t d'avantage4 ,sans tre l'ennemi de la scola/ique et d',ari/ote comme le prt5d ,b\illi]1 le premi] triumvir de la rpublique des lettres 7,lipsius1 ,casaubon et ,scalig]7 aurait v\lu voir rgn] dans les coles la philosophie du ,portique conjo9tem5t avec celle d',ari/ote4 ,l& #h zegt ons omtr5t dit punt3 ,de wijsbege]te1 die aan de academis*e jeugd w]d voorgezet1 0 de getemp]de s*ola/iek1 die aan de prote/ants*e s*ol5 van di5 tijd aang5om5 04--,van de pog+5 d] rami/5 om teg5ov] de logica van ,ari/oteles e5 m9d] kun/matig sy/eem te zett51 is nauwelijks e5 spoor ov]geblev54 99 99 99 99 99 ,comm5t>ius ad tit4 de ,v]b4-sign42 idem ad tit4 de reg4 jur41 idem 9 ,,iv libros ,in/4 ,jur4 ,civ4 ,ju/9iani4 ,corn4 ,pijnack]us bew]kte ,jura et privilegia militum ,index ad controv]si>ium corpus ,&r4 ,fa*na*aei1 ,primord4 ,juris ,ju/9eanei demultia4 ,swan5burg5sis e9delijk1 nunc v>ios p&ect>um titulos int]pretatur42 9 que eo unus totus e/4 ,alma et illu/ris acad4 ,leid4 bij ,m>cks en ,colites4 ,leid5 #afgd4 ,zie ,fockema ,&reae a4 w4 ,snellius en ,arm9ius1 die 9 ,zwits]l& en ,duits*l& het ramis*e hadd5 ond]wez51 v]&]d5 van gevoel5 bij hun b5oem+ te ,leid54 ,corn4 de ,groot 7#aege7 s*ijnt na> het platonisme te hebb5 ov]geheld4 ,nic4 van ,dam1 de ,groot's opvolg]1 0 e5 ,ari/otelicus1 gelijk ,alex&] de ,ratlo 7#aegh-ha71 ,antonius ,trutus 7#aehb-ic7 en ,adr4 ,damman 7#aehf-hh47 ,van #aeic tot '#ih beh&elde ,pi]re ,dum\l91 als buit5gewoon hoogle]a>1 ,ari/oteles na> het ,grieks*4 ,voor zijn godsdi5/ige opleid+ en godsdi5/ond]wijs _h ,grotius tot le]mee/]s ,frans ,junius en ,uit5boga]dt1 to5 h(pr$ik] van ,maurits4 ,bij ,johannes ,uit5boga]dt heb ick gewoont e5ighe j>5 no* se] jongh zijnde1 door de go$e zorghe1 die mijn oud]s droeg5 t5 e9de ick 9 de vreze ,gods z\de opwass53 ,wa>om zij mij tot ,leijd5 bij ,franciscum ,junius ende 9 d5 ,hage bij d5 ,voorz4 ,uit5boga]dt hebb5 be/eld4 #i ,bij ,junius #aj woonde ,grotius met ,scriv]ius1 ,baudius en ,danil ,he9sius4 ,buit5 de g5oemd5 vond ,grotius te ,leid5 nog zijn vri5d1 d5 bek5d5 ,jos ,scalig]1 b5ev5s ,luc4 ,trelcatus1 ,paulus ,m]ula1 ,rudolfus ,snellius1 ,c>olus ,clusius en ,bonav5tura ,vulcanius4 ,huig de ,groot 0 e5 dankba> le]l+ gewee/4 ,to5 hij na volbra*te /udie 9 #aeih met ,old5b>neveld en ,ju/9us van ,nassau na> ,p>ijs 0 gegaan en door d5 e]/e aan kon+ ,h5drik ,,iv w]d voorge/eld1 noemde deze hem re$s le miracle d',holl&e4 ,hij gaf hem e5 g\d5 ket5 met m$aillon1 wa>op 's kon+s bor/beeld4 ,met de buit5l&s*e reis e9digde het /ud5t5lev54 ,d5 #ac';d5 ,dec4 #aeii1 pas #af ja> oud1 w]d hij beedigd als advocaat bij het h( van ,holl& en twee dag5 da>na bij d5 ,hoog5 raad4 #aa ,( ,grotius uit liefde voor de balie advocaat 0 geword58 ,het s*ijnt van niet4 ,9 e5 lev5ss*ets van ,meursius spreekt hij zi* op5lijk uit4 #ab ,hij _h zijn tijd liev] aan de /udie gewijd4 ,het b]oep van advocaat z\ hij niet onga>ne v]wisseld hebb5 teg5 e5 pr(essoraat4 #ac ,ma> ,jan de ,groot da*t &]s4 ,hij wilde zijn jong5 door de w]eld help5 en met e5 litt]>is* otium g+ dat niet4 ,dat de ,groot1 nietteg5/a&e dit alles1 e5 knap advocaat is gewee/1 blijkt wel hi]uit1 dat ,pr9s ,maurits hem 9 #afjd als pleitbezorg] koos 9 zijn g$+ met d5 ,biss*op van het /i*t ,mun/] ov] de he]lijkh$5 ,klopp5burg1 ,oeite en &]e plaats51 wa>van zi* de ,biss*op het bezit _h aangematigd4 ,br&t #ad v]haalt de volg5de anecdote uit zijn advocat5 tijd3 ,9 e5 pleidooi1 wa> de ,groot /ond teg5ov] e5 beja>d advocaat1 zeide deze hem1 te g$5k51 dat hij nog jong 0 en teg5 e5 oud praktizijn sprak4 ,dat weet ik wel1 0 het sn$ig antwoord1 ma> da>om b5 ik e]/ te rade gegaan bij oude praktizijns1 die ik 9 mijn kantoor heb4 ,9 #afjg v]liet de ,groot het advocat5 b]oep en begaf zi* 9 /aatsbetrekk+ als fiscaal van ,holl&1 ,zeel& en ,we/-,friesl&4 ,ook dit ambt beviel hem niet4 ,wij wet5 het uit zijn antwoord op ,he9sius' gelukw5s*4 #ae ,zu*t5d1 zoo zegt ,fru91 liet hij zi* we] 9 't nieuwe g>eel spann5 en zwoegde er 9 voort1 zev5 j>5 lang1 totdat 9 #afac1 na d5 dood van ,elias van ,old5b>neveld1 de /ad ,rott]dam hem uitnoodigde ha> p5sion>is te word54 ,wij mog5 hi] niet onv]meld lat51 dat uit zijn advocat5tijd dagteek5t het bek5de ,m>e lib]um 9 #afji te ,leid5 uitgegev5 9 't belang d] ,o-,i4 ,compagnie4 ,intuss*5 0 ,grotius 9 #afji 9 d5 e*t getr$5 met ,m>ia van ,reig]sb]g1 do*t] uit e5 d] e]/e familin van ,zeel&1 9 wie1 gelijk ,nuy5s zegt1 hij e5e e*tg5oote vond1 zulk e5 man wa>dig2 e5 vr\w van practis*5 z91 kra*tig5 gee/ en onbezwek5 mo$1 die h>5 e*tg5oot bewond]de1 bem9de en lat5 wij het zegg51 wel wat ond] de pant(fel hield4 7t4a4p4 blz4 #acc47 ,ev5m9 als zijn advocaat-en fiscaals*ap1 kon hem de gewi*tige1 e]volle en invlo$rijke betrekk+ van p5sion>is voldo54 #af ,hij s*rijft het aan ,pontanus1 hoogle]a> te ,h>d]wijk4 #ag ,onv]wa*t z\ de oploss+ kom5 en ,grotius de geleg5heid v9d5 zi* na> h>telu/ te wijd5 aan wet5s*ap en lett]54 ,9 #afah w]d5 de ho(d5 d] /aatsgez9de p>tij1 ,old5b>neveld1 de ,groot en ,hoog]beets1 de p5sion>is van ,leid51 gevang5 g5om54 ,wij wet5 de re/ en hoe ,grotius #ah ,mei #afai v]oordeeld w]d tot lev5slange gevang5is/raf en v]beurdv]kl>+ van al zijn go$]54 ,al heeft ,grotius dikw]f geklaagd ov] we9ig tijd 9 zijn b$rijvig lev51 zijn lett]vru*t5 uit die dag51 7#aeih-afah71 toon51 dat hij d5 tijd tot dogmatise]5 to* wi/ te v9d54 ,9 de gevang5is te ,loeve/e9 vond ,grotius troo/ bij zijn boek54 ,hij kon er w]k51 zooveel hij wilde4 ,hij de$ het ind]daad3 m5 zie sle*ts 9 de voorr$e van zijn ,dicta ,pot>um1 quae apud ,/obaeum ex/ant1 de bre$e lij/ ges*rift51 welke hij 9 d5 k]k] v]va>digde4 ,het b]oemde ,inleid+e tot de ,holl&s*e re*tsgele]dheijt1 e]/ lat] 9 #afca uitgegev51 dagteek5t insgelijks uit die dag54 ,grotius v]bleef te ,loeve/e9 e5 ja> ende ?i5 ma&5 tot hem de welb]aamde li/ van zijn vr\w r$de4 ,de tr\we di5/maagd1 ,elsje van ,h\w5+he1 bezorgde e5 boek5ki/ #ah met ko/b>5 s*at t5 huize van juffr\w ,daetsela] #ai 9 ,gor9*em4 ,die ko/b>e s*at 0 ,huig de ,groot4 ,ov] ,waalwijk1 wa> veel remon/rant5 w>51 vlu*tte hij na> ,antw]p54 ,na e5 kort opon?\d bij ,nicol4 ,grev9*ovius #bj g+ hij na> ,p>ijs1 wa> de groote man met go$heid w]d ontvang54 #ba ,het gewi*tig/e feit uit zijn elfj>ig v]blijf 9 ,frankrijk is wel1 dat hij to5 zijn b]oemd de ,jure ,belli et ,pacis s*reef4 ,9 #afca tra*tte ,grotius t]ug te ke]5 9 het vad]l&1 v]tr\w5d op de welwill5dheid van ,fr$]ik ,h5drik1 die middel]wijl ,maurits 0 opgevolgd4 ,het viel ev5wel &]s uit1 dan hij v]hoopt _h4 ,voor de twe$e maal moe/ ,grotius aan zijn di]ba> vad]l& va>wel zegg54 ,ditmaal g+ de reis niet na> ,frankrijk2 de toegezegde #cjjj pond5 w>5 hem sle*t uitbetaald #bb1 de eig5 middel5 w>5 niet groot1 betrekk+5 w>5 hem niet gegund1 zoodat het be/aan alda> niet rooskleurig 0 gewee/4 ,grotius g+ na> ,hamburg4 ,de groote ,wall5/e91 ,pol5 en ,d5em>k51 zelfs de ,spaans*e kon+1 door bemiddel+ van ,eryc4 ,puteanus1 #bc noodigd5 hem uit 9 hun di5/ te tr$54 ,op aanzoek van d5 ,zwe$s*5 rijkskanseli] ,ox5/j]na g+ hij na> ,frank=t a_/,m4 en woonde hi] ongeve] vi] ma&5 d5 ,zwe$s*-,duits*5 bondsdag bij1 tot dat hij de gewi*tige betrekk+ kreeg van gezant d] ,zwe$s*e kroon by het ,frans*e h(4 #bd ,voor de twe$e maal g+ ,grotius1 do* nu niet als ball+1 na> ,p>ijs4 ,hij v]bleef er bijna elf ja>4 ,9 #afde als e5 zek]e ,duncan #be hem als help]1 ind]daad e*t] als bespi$] w]d toegevoegd1 vroeg hij zijn ontslag4 ,kon+9 ,*ri/9a v]le5de het hem ond] e]volle erk5n+ zijn] v]di5/54 ,ov] ,am/]dam1 wa> hem e5 glorievolle ontvang/ 0 b]eid #bf g+ hij na> ,hamburg1 ,wism>1 ,colm> en v]d] na> ,/ockholm1 om zijn zak5 te regel5 met kon+9 ,*ri/9a4 ,grotius bleef niet lang] 9 ,zw$5 dan noodig 01 hij wilde na> ,holl& t]ug2 hij z\ ev5wel d5 vad]l&s*5 bodem niet me] t]ugzi54 ,op de t]ugreis le$ hij s*ipbreuk en kwam #bf ,aug4 #afde doodziek te ,ro/ock aan4 ,enkele dag5 lat] /i]f ,hugo de ,groot4 ,hij w]d begrav5 9 de ho(dk]k van ,ro/ock4 ,de pr$ikant5 hadd5 er zi* teg5 v]zet1 wijl ,grotius niet ge/orv5 0 9 het w>e gelo(2 de /ud5t5 hadd5 h5 e*t] g$wong54 ,zijn li*aam w]d lat] ov]gebra*t na> ,delft1 wa> zijn familie 9 het ja> #agha voor hem e5 praalgraf opri*tte4 ,het door ,grotius zelf v]va>digde grafs*rift luidde3 ,grotius hic ,hugo e/1 ,batavus1 ,captivus et ,exsul ,legatus regni1 ,sueica magna tui4 ,9 #ahhf w]d hem e5 /&beeld opg]i*t op de m>kt te ,delft4 ,op d5 voet /aan zond] me] 9 g\d5 lett]s de welsprek5de woord53 ,hugo ,grotius4 ,het /&beeld /aat met het gezi*t na> het /adhuis1 met d5 rug na> de wele] rooms*e k]k4 ,op dez5 /& zijn v]s*ill5de z9spel+5 gemaakt4 ,grotius komt uit de k]k1 zoo zegt m5 en gaat na> het /adhuis2 &]5 will51 dat hij d5 rug ke]de aan de k]k4 ,het z\ de moeite wa>d zijn1 me] 9 d5 bre$e na te gaan de godsdi5/ige gez9dheid van onz5 ,grotius4 ,m5 heeft veel ge/r$5 ( hij 9 d5 laat/5 tijd zijns lev5s ka?oliek is geword5 ( niet4 ,zijn vri5d en v]tr\wel+ de bek5de ,petavius ,s4 ,j4 droeg e5 ,h4 ,mis op voor de zielru/ van zijn vri5d2 dit zij ons g5oeg4 ,( ,grotius op5lijk is t]uggeke]d tot de oude mo$]k]k1 die hij me] en me] lief kreeg1 is e5 vraag1 die wij 9 dit w]k niet will5 beh&el54 ,m5 zie hi]ov] ,bro]e4 ,de gez9dheid van ,h4 de ,groot voor de ,ka?olieke ,k]k4 ,de ,ka?oliek #aheb4--;,die/ ,lorgion1 ,godgel4 tijds*rift #aheg4 ,j4 v4 ,gilze4 ,gids n4r4 ,x,ia #ceg4--;,de t]ugke] van ,h4 de ,groot tot het ,ka?4 ,gelo(4 ,am/]d4 #aheg4--,krogh-,tonn+4 ,hugo ,grotius enz4 ,ba*em4 ,keul5 #aijd4 #bg4 ,de ,jure ,belli ac ,pacis4 ,zijn word+1 doel en inh\d4 ,de wa>de]+1 die het vond4 ,het is 9 zijn de ,jure ,belli ac ,pacis1 dat ,grotius zijn re*t/heorien en de moraal1 wa>op hij die grondt het mee/ volkom5 uite5zet4 ,da>om v]di5t dit zijn w]k het mee/ onze belang/ell+4 ,het is voor de k5nis zijn] g$a*t5 op 't gebi$ van re*ts-philosophie1 wat e5 summa ,!ologica is voor de k5nis van het wijsge]ig sy/eem van ,/4 ,?omas4 ,het 0 9 #afbc dat ,grotius 9 het ru/ige l&huis ,balagni bij ,s5lis1 hem door ,jacques de ,mesmes #bh t] woon afge/aan1 zijn boek begon4 ,non otior1 zoo s*rijft hij aan ,peiresc1 s$ 9 illo de ,jure ,g5tium op]e p]go1 quod si tale futurum e/1 ut lectores dem]]i possit1 habebit1 quod tibi debeat po/]itas1 qui me ad hunc laborem1 et auxilio et hortatu tuo1 excita/i4 #bi ,aan ,jacq4 ,aug4 de ,?\1 wi5s boek]ij hij gebruikte1 #cj s*rijft hij ,aug4 #afbc4--,si quid agam cupis scire1 444 v]sor 9 exam9&is controv]siis praecipuis1 quae ad ,jus ,g5tium p]t95t4444 #ca ,9 ,juni #afbd is ,grotius met ,!od4 ,grasw9kel re$s bezig het h&s*rift g]e$ te mak5 voor d5 druk4 ,de drukk] maakte met het w]k groot5 spo$4 ,op de ,paas*m>kt te ,franc=t 9 #afbe w]d het boek te koop aangebod54 ,peiresc _h ,grotius aangezet tot het s*rijv5 van dit w]k4 ,wa>om hij aan di5s aanspor+ gevolg gaf1 v]kla>t hij zelf 9 zijn prologomm5a4 ,da>9 zegt hij n4l4 wa>om hij1 die onv]di5d gebann5 uit zijn l& zi* nog v]di5/elijk wil mak5 voor de re*tswet5s*ap #cb1 zijn drie boek5 van 't re*t des ,oorloghs en ,vr$es gaat s*rijv54 ,vel51 zoo zegt hij1 hebb5 beh&eld het burg]lijk ( rome9s*e re*t2 het re*t1 dat elk l& eig5 is1 do* sle*ts we9ig5 het re*t1 dat be/aat tuss*5 de volk5 ond]l+ ( hunne ho(d5 #cc en dat zijn grond v9dt 9 de natuur zelf ( 9 ,gods ,wet1 ( wel ont/aan is door gebruik5 en /ilzwijg5de ov]e5kom/54 ,nog niem& heeft dit re*t 9 zijn geheel en me?odis* beh&eld1 en to*1 de m5s*heid heeft er belang bij4 7prol4 #a47 #cd ,cic]o noemde deze wet5s*ap e5 v]hev5e2 voor ,euripides /aat zij bov5 de k5nis d] goddelijke en m5s*elijke d+54 7prol4 #b47 ,de m5s*heid heeft er belang bij1 omdat er ook nu nog1 zo[el als vroeg]1 p]son5 gevond5 word51 die het be/aan van dit re*t ontk5n5 7prol4 #c47 ,m5 zegt1 dat e5 volk ( vor/ kan en mag do5 al wat 9 zijn voordeel is4 ,en deze !orie pa/ m5 ma> al te vaak toe 9 de praktijk4 ,ik zag 9 de ,*ri/5heid e5 ongebond5 vrijheid van oorlog51 wa>voor de ,b>ba>s*e volk5 zi* zelfs z\d5 s*am52 dat m5 om g]+e1 ja zelfs zond] r$55 na> de wap55 greep4 ,_h m5 e5maal d5 /rijd aangevang51 m5 bekomm]de zi* no* om goddelijk no* om m5s*elijk re*t1 gants*eli* als (t door e5 ,placcaet de ras5de dolligheydt w>e uytghelat5 tot all]h&e s*elm/ukk54 #ce ,wij behoev5 hi] niets bij te voeg54 ,is het volk5re*t re$s op zi* zelf e5 ond]w]p1 dat het d] moeite wa>d is te be/ude]52 het 0 d] moeite dubbel wa>d zulks te do5 9 dag5 van geweld en re*tsv]kra*t+4 ,er is vaak ov] getwi/1 ( ,grotius al dan niet het plan _h uitsluit5d te s*rijv5 ov] het re*t van oorlog en vr$e1 de k]n van het volk5re*t4 #cf ,da> zijn boek feitelijk e5 voll$ige v]h&el+ 0 ov] het natuurre*t1 vond de me5+ grond1 dat de titel3 ,de ,jure ,belli ac ,pacis sle*ts e5 slimme zet 04 ,vel51 door d5 naam v]lokt1 z\d5 met belang/ell+ het boek t] h& nem51 en da>9 will5s ( onwill5s1 e5e voor h5 dr+5d noodzakelijke moraal v9d54 ,w]d hun die op5lijk aangebod51 m5ige5 z\ het boek m9a*t5d t] zijde gelegd hebb54 ,grotius' opre*!id is ev5wel gemakkelijk te r$d51 al beantwoordt de inh\d niet jui/ aan d5 titel4 ,m5 nem5 da>voor het volg5de 9 aanm]k+3 ,de auteur wil zijn ond]w]p zoo grondig mogelijk beh&el51 t]wijl hij da>bij van me5+ is dat het re*t1 wa>door de v]h\d+ van volk5 en vor/5 g]egeld wordt1 ge5 &] is dan het re*t van h5 die lev5 9 e5 natuurtoe/& #cg buit5 e5 maats*appij 9 d5 gewon5 z9 des woords4 #ch ,da>om moe/ hij diep] +aan 9 de m5s*elijke natuur1 en het heele natuurre*t beh&el54 ,imm]s elke h&el+ 9 /rijd met dat re*t kan zijn wettige oorlogsr$51 9 geval er ge5 bijzond]e v]b9t5iss5 zijn aangegaan1 omtr5t de uitoef5+ van dat re*t4 ,zooals wij re$s gezegd hebb51 is ,grotius' boek e5e complete uite5zett+ van het natuurre*t geword54 ,als van zelf s*>5 zi* al de vrag5 van dat re*t om het dri$ubbele ho(dprobleem1 dat 9 drie boek5 beh&eld wordt3 ,is de oorlog p] se 9 /rijd met het re*t m4a4w4 is hij imm] en altijd onre*t8 ,bij e5 ontk5n5d antwoord1 komt m5 van zelf tot de vraag3 ,zoo de oorlog ooit geoorlo(d1 is1 wanne] is hij zulks8 ,het d]de probleem is3 ,wat is 9 d5 oorlog geoorlo(d8 ,het 0 nutteloos te sprek5 ov] het re*t ( onre*t zijn van iets1 als er ge5 re*t ( onre*t 01 als er ge5 z$elijke regel 0 voor de m5s*elijke h&el+51 die betrekk+ hebb5 op &]54 ,dar9 v9dt ,grotius de geleg5heid het be/aan van het re*t te bewijz54 ,hij zal aangev51 wat de m5s* 9 zijne betrekk+5 tot d5 ev5m5s* heeft te do5 en te lat5 alsm$e de r$55 da>van4 #ci ,is het e5maal va/ge/eld dat de m5s* niet alles do5 kan1 wat hij wil1 dat da> is e5 hooge ,vr\we ,ju/itia 9 driev\dig gewaad1 dan kan ,grotius gaan zi51 ( de oorlog al ( niet p] se 9 /rijd is met het re*t1 met de natuurwet1 ,gods wet ( de m5s*elijke voors*rift58 7lib4 ,i4 c4 #a en #ag47 ,wat is oorlog1 wat is re*t8 7c4 #a47 ,de oorlog wordt bepaald als /atus p] vim c]tantium #dj 7 #b47--,wat het re*t is en welke de v]s*ill5de beteek5iss5 zijn1 wa>9 dit woord kan g5om5 word51 kan hij afleid5 uit hetge5 hij 9 zijn prolegom5a gezegd heeft ov] het re*t4 7 #c-ag74 ,wet5d1 wat het re*t is1 en wat de oorlog1 kon hij gaan zi5 ( de oorlog 9 /rijd is met de wet ( het re*t4 7c4 #b4 #a-i74 ,uit het bepal5 van d5 oorlog als /atus p] vim c]tantium vloeit voort1 dat m5 oorlog kan noem5 zo[el d5 /rijd tuss*5 afzond]lijke p]son51 als tuss*5 l&5 en volk54 ,de oorlog wordt da>om v]deeld 9 privat5 en publiek5 oorlog2 en oorlog tuss*5 e5 privaat p]soon en e5 publieke ma*t4 7c4 #c1 #a7 ,da>m$e wordt de moeielijkheid1 ( de /rijd van afzond]lijke p]son5 nog geoorlo(d is1 als zij niet me] teg5ov] elk&] /aan 9 e5 natuurtoe/&1 ma> als l$5 e5] maats*appij1 als zij hun natuurlijk re*t van noodwe] hebb5 ov]g$rag5 aan e5 &] 7 #b47 ,de publieke oorlog is de oorlog1 gevo]d tuss*5 op5b>e p]son51 tuss*5 s\v]e9e ma*t54 ,hi]bij di5t gesprok5 te word5 ov] de burg]lijke ma*t4 ,wa>9 zij be/aat 7 #f74 ,welke ma*t s\v]e9 is 7 #g74 ,wa> zij is 7 #h74 ,hoe zij bezet5 kan word5 door iem&4 7 #aa7 enz4 ,v]volg5s komt de vraag1 ( de oorlog van ond]dan5 teg5 hunne ov]heid geoorlo(d is4 7c4 #d74 ,teg5 e5 wettige ov]heid 7 #a-ad74 ,teg5 e5 ov]weldig]4 7 #ae-af47 ,de ,causae effectivae van d5 oorlog zijn het ond]w]p van c4 #e4 ,gelijk 9 &]e dad5 zoo zijn ook bij de dad5 van d5 wil gewoonlijk drie soort5 van w]k5de oorzak5 pr9cipale1 help5de en in/rum5teele4 ,de causa pr9cipalis is gewoonlijk hij1 wi5 de zaak aangaat4 ,wie v]d$ig5d optre$t voor e5 &]1 is e5 help5de oorzaak4 7 #b74 ,di5/kne*t5 en ond]dan5 kunn5 gebruikt word5 9 d5 oorlog1 deze zijn in/rum5teele oorzak54 7 #c74 ,volg5s het natuurre*t is het aan niem& v]bod5 te /rijd54 7 #d74 ,hi]m$e sluit het e]/e boek4 ,het twe$e beh&elt de wettige oorlogsr$554 ,want is de oorlog uit zijn a>d niet kwaad en ongeoorlo(d1 kan hij re*tva>dig zijn1 9 welke gevall5 zal hij zulks zijn8 ,wettige r$5 tot oorlog nu is e5 injuria facta aut non facta4 ,op de e]/e plaats3 e5 gel$5 onre*t4 ,het kan h]/eld word5 ( niet h]/eld word51 ma> wel ge/raft4 ,op de twe$e plaats3 ,9 juria non facta4 ,hi]op heeft betrekk+ noodwe] en zelfv]d$ig+1 deze twee re*t5 word5 nu het e]/ besprok54 ,wanne] is zelfv]d$ig+ geoorlo(d 7 #c-g47 ,is zelfv]d$ig+ pli*t8 7 #h-i74 ,hoev] mag noodwe] gaan8 7 #aj-ad74 ,is het duel geoorlo(d 7 #ae74 ,wat v]d] de volk5 betreft4 ,is &]mans aangroei5de ma*t r$5 tot noodwe]4 7 #ag74 ,is hij die zelf oorzaak 01 dat m5 teg5 hem optrok1 9 zijn go$ re*t om we]/& te bi$58 7 #ah74 ,de oorlog is geoorlo(d om e5 gel$5 onre*t te h]/ell5 ( om het te /raff54 ,dit voorond]/elt1 dat m5 wete1 wanne] er onre*t gel$5 is en da>voor di5e m5 nog te wet51 wat het onze is ( wat m5 ons s*uldig is8 ,het onze is hetge5 wij bezitt54 ,wij kunn5 iets bezitt5 met &]51 ( alle5 m4a4w4 de go$]5 zijn geme5go$ ( privaatgo$4 ,welke d+5 als geme5 go$ zijn te bes*\w51 wordt nu uitgelegd en v]volg5s welke van deze go$]5 privaat eig5dom kunn5 word5 7c4 #b47 en op welke wijze 7c4 #c47 ,er wordt ook nog ond]s*eid gemaakt tuss*5 e5 acquisitio orig9>ia van zak5 7c4 #c47 en p]son5 7c4 #e47 en e5 acquisitio d]ivata 7c4 #f47 ,e5 acquisitio d]ivata is er1 wanne] wij re*t v]krijg5 ov] p]son5 ( zak5 door middel e5] m5s*elijke daad ( door de wet4 ,de ov]gave van het s\v]e9iteitsre*t en de go$]5 da>bij behoor5d1 kom5 hi] t] sprake 7c4 #f47 ,bij e5 acquisitio d]ivata door de wet wordt beh&eld het heele erfre*t4 7c4 #g47 ,is e5maal voldo5de uitgelegd1 hoe re*t5 v]kreg5 word5 en ov]gaan op &]51 dan moet nog word5 nagegaan wanne] eig5domsre*t en ov]heidsre*t oph\d51 7c4 #i47 ,hi]na volgt de uite5zett+ van de v]pli*t+1 die op &]5 b]u/1 t5gevolge van het re*t1 dat wij hebb5 op iets4 ,wat is m5 ons v]s*uldigd8 c4 ,x is e5 tractaat ov] het re/itue]54 ,na de v]pli*t+ van &]5 teg5ov] ons als eig5a> van iets1 volgt de v]pli*t+1 voortvloei5d uit bel(t54 ,wat zijn bel(t58 7c4 #aa47 ,wat is e5 contract8 7c #ab47 ,welke kra*t zet de e$ bij aan bel(t58 7c4 #ac47 ,iets speciaals komt we] bij dit alles als het p]son5 betreft1 die e5 s\v]e9e ma*t bezitt54 ,hoev] zijn dez5 geh\d5 bel(t5 na te kom54 7c4 #ae47 ,ov]e5kom/5 zijn v]d] van publiek5 ( privat5 a>d1 da>om di5t de a&a*t nog geve/igd te word5 op de gevolg5 van conv5ties tuss*5 volk5 ( hunne ho(d54 ,hi]bij sluit zi* als van zelf e5 kapittel aan ov] de int]pretatie1 7c4 #af47 ,behalve uit geoorlo(de dad51 n4l4 doordat wij iets re*t5s bezitt51 ( ons iets belo(d is1 kunn5 de v]pli*t+ van &]5 teg5ov] ons ( de re*t5 van ons teg5ov] &]51 voortvloei5 uit ongeoorlo(de dad51 namelijk hi]door dat e5 &] door zijn s*uld ons e5 nadeel toebra*t1 7c4 #ag4 #a47 ,nadeel is1 dat wij m9d] hebb51 dan wij moe/5 hebb51 dan ons toekomt1 hetzij ons iets toebehoort van nature f door e5 v]drag f door de wet4 ,de v]pli*t+ kan t5 laat/e nog voortvloei51 niet uit het natuurre*t1 ma> uit de positieve wet4 7c4 #ah47 ,zoo ont/aat door het volk5re*t1 het ambassad5re*t1 de v]pli*t+ de dood5 te begrav51 7c4 #ai47 ,e5 re*tva>dig oorlogsmotief is het h]/ell5 van e5 gel$5 onre*t1 ma> ook die oorlog is geoorlo(d1 welke di5t om te /raff5 voor e5 aang$aan onre*t1 dat niet h]/eld kan word51 en da>om geeft ,grotius nu zijn !orien ov] het /rafre*t1 7c4 #bj4 #ba47 ,na de r$551 wa>om m5 volg5s re*t e5 oorlog mag beg9n51 bespreekt ,grotius de r$551 die e5 oorlog wel niet re*tva>dig mak51 ma> hem e5 s*ijn van re*tva>digheid gev54 ,hij weet go$1 dat m5 ooit t5 /rijde gaat zond] zelfs e5 zweem van re*t1 ma> hi]ov] zal hij niet uitweid54 ,m5 is dan te v]gelijk5 met wilde di]54 ,zij1 die d5 oorlog beg9n51 om er e5ig voordeel mee te behal51 zijn roov]s4 ,wat m5 te do5 heeft1 9 geval er twijfel komt1 ( e5 daad w]kelijk oorlogsr$5 is ( sle*ts s*ijnba>1 wordt aangegev5 9 c4 #bc4 ,dan volgt nog de v]man+1 niet li*tva>dig d5 krijg aan te vang5 ook al is m5 9 zijn re*t4 7c #bd47 ,e5 kwe/ie1 met de voorga&e v]b& h\d5d1 is deze3 ,hij1 die p]soonlijk onre*t le$1 is bevoegd geweld te gebruik52 ma> geldt dit ook voor e5 &]1 mag e5 d]de 9 de bres spr+5 voor d5 v]ongelijkte8 ,grotius antwoordt beve/ig5d en voegt er bij1 9 hoev]re m5 da>toe v]pli*t is4 7c4 #be47 ,v]volg5s wordt nog gevraagd1 9 hoev]re zij1 die afhankelijk zijn van iem&1 op eig5 gezag geweld mog5 gebruik58 ,het d]de boek heeft t5 doel aan te gev51 wat m5 zoo al do5 mag 9 d5 oorlog4 ,wat is geoorlo(d door het natuurre*t8 ,hi] wordt geh&eld ov] de neutraliteit d] niet /rijd5d51 ov] b$rog en li/1 gebruikelijk tuss*5 oorlogvo]5de p>tij51 alsm$e ov] de leug5 en ( zij op zi* zelf geoorlo(d is4 7l4#c4 c4#a47 ,e5 bijzond]e opm]kzaamheid v]di5t v]volg5s de vraag3 ,wat is toege/aan door het volk5re*t8 ,de publieke oorlog n4l4 is (wel solemneel ( niet solemneel4 ,het v]s*il ligt hi]91 dat 9 d5 solemneel5 is voldaan aan zek]e voorwa>d51 ge/eld door het volk5re*t1 hetwelk ook aan de /rijdvo]5de p>tij5 9 e5 solemneel5 oorlog bepal+5 voors*rijft4 ,e5 di] voorwa>d5 is1 dat aan d5 solemneel5 oorlog moet voorafgaan e5 oorlogsv]kl>+4 ,wat e5 oorlogsv]kl>+ is1 wordt uitgelegd en da>na wat het volk5re*t bepaalt omtr5t het dood5 van vij&5 ( het gebruik van &] li*amelijk geweld2 omtr5t het v]woe/5 en plund]52 het re*t op v]ov]de zak5 en p]son52 het po/lim9ium1 7c4 #b3i47 ,het feit1 dat het volk5re*t deze re*t5 erk5t 9 e5 oorlog1 die publiek en solemneel is1 ook al is hij onre*tva>dig 9 gewet51 geeft aanleid+ tot de vraag1 9 hoev]re m5 geh\d5 is te re/itue]5 voor hetge5 v]kreg5 ( misdaan is 9 e5 onre*tva>dig51 (s*oon solemneel5 oorlog4 ,v]d]1 wijl het volk5re*t wel iets g]e*t kan mak51 ma> niet alles2 wijl het soms sle*ts e5 on/rafba>heid v]le5t van sle*t zijnde en sle*t blijv5de dad51 geeft ,grotius aan1 welke maat volg5s pli*t en gewet5 9 het gebruik dez] re*t5 is te h\d51 zelfs 9 e5 re*tva>dig5 oorlog1 7c4 #aj enz47 ,9 d5 oorlog kan iets g$aan word5 door de /rijd5de p>tij51 ma> wijl 9 d5 publiek5 oorlog het heele volk 9 /rijd is1 kan er ook iets g$aan zijn door de afzond]lijke p]son5 9 qualitate qua4 ,wat is hi]ov] te zegg54 7c4 #ah47 ,( 't geoorlo(t zij p>ticuli]lijck d5 vijant s*ade te do5 7 #a47 ,wat d5 g55 die op ha> eygh5 ko/5 t5 kryghe di55 444 nae de inw5dige re*tva]digheyt geoorl(t zij1 t5 aansi5 d] vij&547#b47 ,wa>toe zijn zij v]pli*t1 die d5 vij&1 zond] la/ en bevel1 s*ade hebb5 toegebra*t8 7c4 #f47 ,van tr\w e5 gheloove ond] d5 vij&5 h&elt c4 #ai4 ,all]h&e vij&5 is m5 tr\w en gelo( s*uldig4 7 #a47 ,v&a> komt ,grotius op de publieke tr\w1 de tr\w1 die noodig is tot het sluit5 van e5 vr$esv]drag1 het e9de van d5 oorlog 7c4 #bj17 die &]e v]drag5 mogelijk maakt1 zooals wap5/il/&1 t]ugkoop van gevang55 enz4 7c4 #ba47 ,c4 #bb beh&elt de door lag]e ov]h$5 aangegane ov]e5kom/52 de kra*t d] door p>ticuli]e gemaakte v]b9t5iss5 wordt bes*rev5 9 c4 #bc4 ,v]b9t5iss5 zijn v]volg5s op5lijk (1 /ilzwijg5d1 c4 #bd beh&elt deze laat/e4 ,hi]na me5t ,grotius te kunn5 e9dig51 ma> niet alvor5s all5 aan te spor5 tot tr\w aan het gegev5 woord2 want ond]l+e tr\w h\dt het geme5e be/ en de geheele m5s*heid omvatt5de societeit 9 /&4 ,door ond]l+e tr\w blijft de vr$e4 ,de vr$e1 die ook moet zijn het doel d] /rijd5d51 will5 zij ond] het wap5geklett] bew>5 d5 inn]lijk5 vr$e des h>t5 en het v]tr\w5 op ,god4 ,hij zegt ,/4 ,augu/9us na3 ,non pacem qua]i ut bellum ex]ceatur1 s$ bellum g]i ut pax acquiratur4 c4 #be #b4 ,dat ,god1 zegt ,grotius1 die het alle5 kan1 deze woord5 s*rijve 9 de h>t5 van h51 die het lot d] *ri/5heid 9 hun h&5 h\d54 ,inscrisbat haec ,deus 7qui solus hoc pote/7 cordibus eorum1 quorum res *ri/iana 9 manu e/1 et isdem m5tem div9i humanique juris intellig5tem duit1 quaeque semp] cogitet lectam se m9i/ram ad reg5dos hom9es1 ,deo c>issimum animal4 ,hi]m$e e9dig5 de drie boek5 de ,jure ,belli ac pacis4 ,al w]d ,grotius' w]k 9 #afbg1 door de ,ka?olieke ,k]k op d5 ,index geplaat/ #da1 dit kon niet v]h9d]51 dat zijn w]k e5 buit5gewone wa>de]+ t5 deel viel4 ,dat hij 0 le lgislateur du droit naturel et social #db voor de r5aissance4 ,de tallooze uitgav51 die zijn boek mo*t belev5 en de vele comm5t>51 die er op ges*rev5 zijn1 bewijz5 het4 ,wij lat5 die lij/ hi] volg53 ,hug5is ,grotii de ,jure ,belli ac ,pacis libri tres4 ,bon4 ,p>is #afbe--,weckel4 ,franc=t #afbf4 ,guil4 ,blaeu ,am/]d4 #afca--;,am/]d4 #afca--;,j4 ,janssonium1 ,am/]d4 #afca--;,blaeu--#afcb--afcc--afdb--,p>is #afcb4--;,joh4 et ,corn4 ,blaeu1 ,am/]d4 #afdf--;,h4 ,laur5tii ,am/]d4 #afdg4--;,joh4 ,blaeu1 ,am/]d4 #afej 7#d en #h7--;,joann4 ,janssonius1 ,am/]d4 #afea--;,joh4 ,blaeu1 ,am/]d4 #afea--afeb--;,joh4 ,blaeu1 ,am/]d4 #affj--fc--fg--gj--;,cum notis ,gronovii1 ,janssonio--,waesb]gios ,am/]d4 #afhj--;idem ,arn4 ,le]s1 ,hagae ,comitis #afhj--;idem #afhd--;idem ,janss4--,waesb]gios1 ,am/]d4 #afhi4--affc--fd ,/raatsburg--,j5a1 ,fleis*]n #afgc--,p>is #afge--;,budel/ #afhj--;cum notis v>iorum1 ed5te ,joh4 ,becmano4 ,francf4 a ,o #afia--;h]druk #afii--;cum notis ,g4 v4 d] ,muel5 et ,gronovii1 van de ,wat]1 ,utre*t #afif--;h]druk #agjd--;,cum n4 ,gronovii1 ,tesm>ii 7hoogle]a> v t re*t ,m>burg71 ,obre*ti ,francf4 a ,m4 ,lunn]i #afif--;,cum notis v>iorum et ,go?(r$is ,sp9aei4 ,lugd4 ,bat4 #afif--;,cum praef4 ,joh4 ,s*ult]i ,/raatsburg #afii--;idem #agjd--;,cum notis ,gronovii ,janssonio--,waesb]gios ,am/]d4 #agja--;,cum notis ,gronovii ,am/]d4 ,(fic9a ,we/5iana #agab--;,cum n4 ,gronovii ,janss4--,waesb]gios ,am/]d4 #afab--;,cum4 n4 ,gronovii et ,b>beyrac1 ,am/]d4 ,(f4 ,wet/5iana #agbj--;idem ,janss-,waesb4 #agbj--agbb4--;,cum n4 ,gronovii ,b>beyrac et aliorum4 ,jans4--,waesb4 #agce--;idem ,frits* #agce--;,cum obs]vat ,joh4 ,jg]o-,tub9que #agaj--;,cum praef4 ,*r4 ,wolfii--,m>burgi ,cattorum--,ml]um #agcd--;,cum n4 dict4 ,h]m4 ,kemm]i*ii1 ,j5a #agch4 ,h5rici de ,cocceji1 ,wratislaviae #agdd1 #df1 #dg4--;,cum notis ,h4 de ,cocceji1 ,gronovii1 ,b>beyrac et ,samuel de ,cocceji ,lausannae #agea--;,cum n4 ,gronovii1 ,b>beyrac ,lipsiae #ageh--;,cum n ,gronovii ,b>beyrac editus ,meid>dus ,tijdeman1 ,traj4 ad ,rh54 #aggc4--;,holl&s*e edities ,petrus ,pippius1 ,am/]d4 #afbf--;door ,h4 ,v4 ,ha]lem ,roman #afce--van ,se]1 ,am/]d4 ,jac4 ,colom #afea--;,delft #afeb--;,am/]d4 #afeg1 door ,b4 ,d4 bij ,jan ,h5dricksz4 en ,w4 v4 ,beaumont1 ,am/]d4 #afhi--;door ,jan v4 ,gav]51 ,am/]d4 ,frans v4 d] ,plaats #agje met aanteek5+5 van ,gronovius4 ,kon+ ,adolf v4 ,zw$5 liet de ,j4 ,b4 ac ,p4 v]tal5 9 het ,zwe$s*--,er is nog e5 v]tal+ 9 het ,de5s*4--,e5 ,engels*e ,v]tal+ gaf ,w4 ,evat #afha--;h]drukt #agah4--;,e5 &]e v]s*e5 te ,london #agch4--,nog is bek5d die van #ahec door ,william ,:ewell ,cambridge1 ,p>k>--,frans*e v]tal+53 ,le droit de la gu]re et de la paix enz4 ,anto9e de ,c\rt91 ,p>is1 ,s5euze #afhg-- la ,haye ,mr4 ,wolfgang #afhh--agjc4--,le droit de la gu]re enz4 p> ,j4 ,b>beyrac1 ,am/]d4 ,pi]re de ,c\p #agbd--agcf--;,bazel ,?\rneis5 #agdf--;,am/]d4 #aged--,leid5 #agei--;,bazel #agfh4 ,le droit de la gu]re enz p> ,m4 ,p4 ,pradi]-,fodr1 ,p>is1 ,guillaum9 et ,c'ie #ahfg4 ,hug4 ,grotii ,drey ,bu*] von ,re*te enz4 v]tal+ van ,s*tz1 praef4 van ,?om>ius4 ,leipz4 #agjg4 ,francf4 a ,m ,fis*]n #agji--pr(4 ,s*weiz]1 ,zuri*1 #agah--;,j4 ,h4 von ,kir*mann ,b]lijn #ahfi4-- ,comm5t>5 s*rev53 ,ad ,/ruvii--,grotius enucleatus #affj ,j5ae--,joh4 ,mull]i4 ,hug4 ,grotii lib] de ,j4 ,b4 et ,p4 9 tatulas r$aetus4 ,francf4 #affd4 ,j4 ,h4 ,borcl] ,hoogl4 ,ges*i$5is ,/raatsburg4 ,casp4 ,ziegl] hoogl4 re*t ,witt5b]g #afff--;,jan ,a4 ,osi&] hoogl4 godgel4 ,tub+5 #afga4--;,h5ricus ,h5niges obs]v4 politico-morales #afgb-gc--;,j4 ,g4 ,kulpis1 ,collegium ,grotianum sup] jur4 b4 et p4 ,francf4 #afhb--;,he9eccius1 ,praelectiones 9 ,grotium #agdd--;,g4 ,g4 ,keuffel ,ex]citationes ,grotiana de j4 b ac p4 #agfb--;,joh4 ,/apf ,jus natur4 et g5t4 9 duas divisus tractatus quorum alt] ,h4 ,gr41 ,j4 ,b4 ac ,p4 explicantur3 ,mogunt4 #agce--;,joh4 ,mull] ,de ,j4 ,b4 ac ,p4 ,francf4 #affd4 ,?omasius1 specim5 tabul>um nov>um 9 ,h4 ,gr4 ,lips4 #afgj4 ,vel!mii4 ,introd4 ad ,h4 ,gr4 ,janae #afgf-gg--,s4 ,musaeus ,h4 ,gr4 ad disput&um propositus #afhb--;,j4 ,h4 ,suic]i ,h4 ,grotius vom ,kriegs4 und ,fri$5sre*te1 ,zuri* #agah4 ,*r4 ,wae*tl]i ,lectionum ,grotian>um ,lips4 #afhj-hb4 ,n4 ,c4 ,lynk]i1 ,s]ies op]is ,grotianae ,j4 ,b4 ac ,p4 #afhh4 ,joh4 ,olivekrantzii ,tabulae 9 ,h4 ,gr4 #afhh-ij-agjf4 ,joh4 ,s*eff]i1 ,h4 ,gr4 de ,j4 ,b4 ac ,p4 enucleatus ,/ett9 #afic4 ,j4 ,s4 ,h5dig]i1 ,sicilim5ta de ,h4 ,grotio ,ro/4 #agab4 ,j4 ,b4 ,w]nh]1 ,annot4 ,succ9ctae ad ,h4 ,gr4 #agba4 ,f4 ,c4 von ,s*eib1 ,grotius de ,j4 ,b4 ac ,p4 9 nuce #agcg4 ,g4 ,m4 ,horn1 obs]v4 jurisg5tium et publici univ]s4 ad ,h4 ,grotii #agdd4 ,m4 ,hassius1 ,conspectus ,h4 ,grotii trium de ,j4 ,b4 et ,p4 librorum #agdf--;,c4 ,f4 ,s*ott1 ,diss]t1 si/5s analys9 op]is ,grotiani de ,j4 ,b4 et ,p4 ,tub+5 #agfh-aggj4--;,h4 ,grotius de ,j4 ,b4 et ,p4 9 comp5dium r$actus a ,j4 ,s*eff]o1 cum notis1 edidit ,j4 ,g4 ,wick]s1 ,gron+4 #agga4 ,9 h&s*rift be/aan nog3 ,h4 ,cras ,praelect4 9 ,grotium de ,j4 ,b4 et ,p4--,vitri>ii1 dictata 9 ,grotium de ,j4 ,b4 et ,p4--,ruck]i ad ,grotium4 #dc ,met re*t1 gelijk m5 ziet1 kon ,ompt$a zegg53 ,ni*t lei*t hat si* e5 gelehrtes ,w]k s b]hmt und allgeme9 bekant gema*t1 ni*t lei*t i/ dasselbe s vielfltig von neu5 ausgeleget1 s vielfltig comm5tirt1 und mit ,not5 v]seh51 au* 9 s man*e ,spra*e b]setzet word51 wie eb5 dieses4 #dd ,bij zooveel l(s rij/ de vraag3 ,heeft ,grotius ook teg5/&]s gehad8 ,het z\ wel wond] zijn1 zoo dit niet het geval w>e gewee/4 ,wij will5 er sle*ts enkel5 noem53 ,de annotata van ,johannis ,felde #de w>5 tamelijk s*]p4 ,de twee de ,cocceji1 ,h5ricus en ,samuel1 #df hadd5 veel op-en aanm]k+51 zij w>5 het positivisme 9 de z$5le] toeg$aan4 ,de pr(essor5 d] ,leuv5s*e ,alma mat]1 (s*oon ,grotius' g5ie erk5n5d1 me5d5 to*1 dat zijn de ,jure ,belli et ,pacis ge5 onmisba> boek 0 by de /udie van het publieke re*t4 ,e5 zek]e ,rob]t durfde zelfs zijn less5 beg9n51 met te bewijz51 dat ,grotius' heele sy/eem ov] het jus naturae sociale e5 figm5tum 04 #dg ,hugo de ,groot en het re*t4 ,i4 ,zijne grond/ell+4 ,wij k5n5 de ell5d51 wa>aan ,europa1 dank de av]e*ts*e beg9sel5 9 re*t en politiek1 door vor/5 en volk5 gehuldigd1 9 de #af';de en 9 het beg9 d] #ag';de eeuw1 t] prooi 04 ,die vals*e beg9sel5 w>5 genc>ne]d 9 de zoog5aamde ma*iavelli/is*e le]1 #dh de le]1 dat de hoog/e wij%eid d] vor/5 en volk5 01 /e$s b$a*t te zijn op eig5 baat en hi]na> altijd en vr alles te /rev51 met behulp zelfs van leug5 en b$rog4 ,het 0 teg5 deze le] en1 teg5 de praktijk1 die zi* re*tva>digde op grond di] beg9sel51 dat ,grotius manmo$ig t5 /rijde trok4 ,ma*t 0 re*t geword54 ,ma*t 0 ge5 re*t voor ,grotius4 ,volg5s hem mo*t5 vor/5 en volk51 en alle r$elijke wez5s hun eig5 voordeel zoek51 ma> niet dan1 9 zoov]re zij 9 dat zoek5 van hun belang1 niet misd$5 teg5 de re*tva>digheid4 ,want de m5s* _h volg5s hem d5 pli*t1 zi* 9 zijn do5 en lat5 te h\d5 aan het re*t1 aan de z$elijke p]k5 ge/eld1 aan zijn kunn5 (wel door zijn natuur1 (wel door ,god1 (wel door eig5 vrijwillige bes*ikk+1 en welke be/ond5 9 hetge5 d5 ev5m5s* toekwam4 ,zi$a> de /ell+ van ,grotius4 ,zi$a> wat hij1 die de ong]ijmdheid en vals*heid d] ma*iavelli/is*e le] 9 het li*t wilde /ell51 op de e]/e plaats te bewijz5 _h4 ,want 0 het e5 onloo*5ba> feit1 dat wij sam5 lev5 met &]51 aan ons gelijk1 en w>5 all5 het hi]ov] e5s2 e5 &] da>m$e v]b& h\d5d feit w]d jui/ geloo*5d4 ,het feit n4l4 dat die aan ons gelijk5 iets toekomt1 iets behoort1 dat wij hun iets v]s*uldigd zijn1 en wel zoo1 dat wij zelv5 9 onze h&el+5 rek5+ moet5 h\d5 met hetge5 hun toekomt1 dat wij da>toe zelfs v]pli*t zijn1 m4a4w4 dat er re*t be/aat4 ,da>om 0 de k]n d] vraag deze3 ,wa>v&aan komt het1 dat aan &]5 iets van nature ( door ,gods to$o5 ( door d5 m5s*elijk5 wil1 toebehoort en wel op die wijze toebehoort1 dat wij tezelfd] tijd da>door gebond5 word5 9 onze h&el+51 dat het onze pli*t wordt1 te e]bi$ig51 wat d5 naa/e toekomt8 ,,ii4 ,het natuurre*t en het /ellige re*t4 -,a4 ,het natuurre*t- ,de /& d] vraag en de grondslag5 van het re*t4 ,gelijk de mee/e zijn] tijdg5oot5 0 de ,groot e5 taalkun/5a> en lev]de ev5als zij1 er ook ga>ne de proev5 van1 zelfs 9 wet5s*appelijke ges*rift54 ,9 mee/]lijke taal geeft ,grotius 9 de prologomm5a van zijn ho(dw]k aan1 hoe m5 zi* moet plaats5 voor het probleem3 ( er al dan niet e5 re*t en e5 deugd van re*tva>digheid be/aat4 ,het mooie latijn is hi] e*t] oorzaak1 dat het betoog wel wat dui/] wordt1 en moeilijk te volg5 is4 ,om ons te zegg51 op welk /&punt wij ons moet5 plaats5 bij de vraag na> re*t en re*tva>digheid1 laat hij ,c>neades sprek5d optr$54 ,deze wordt als advocaat b5oemd #di en moet pleit5 9 naam van h51 die het re*t ontk5n54 ,c>neades' pleidooi nu 0 het volg5de3 ,9 hun eig5 belang hebb5 de m5s*5 ond]l+ v]s*ill5de re*tsbepal+5 gemaakt1 en zi* zelf zek]e voors*rift5 voor hun do5 en lat5 opgelegd4 ,met de v]&]+ van tijd5 en gebruik51 zijn ook deze v]&]d4 ,de natuur van d5 m5s* geeft e*t] ge5 voors*rift5 aan de m5s*elijke h&el+51 die betrekk+ hebb5 op &]52 van nature /aat de m5s* 9 volle vrijheid teg5ov] zijns gelijk54 ,de m5s* imm]s1 zo[el als het di]1 zoekt uit zijn a>d /e$s wat voordeelig en go$ is4 ,er be/ond alzoo ge5 natuurre*t2 no* e5e da>aan beantwoord5de deugd2 en zoo m5 wilde1 dat er wel e5e be/ond1 wat 0 die deugd &]s dan e5 groote dwaa%eid2 het z\ imm]s niet m9d] zijn dan zijn eig5 welzijn op(f]5 aan de belang5 van &]54 7prol4 #e47 ,horatius1 zoo zegt ,grotius1 0 dez5 wijsge] gevolgd4 ,ook hij zeide3 ,nec natura ju/a pote/ sec]n]e iniquum4 7prol4 #f47 ,wa>om1 zoo vraagt nu op zijne beurt de ,groot1 ontk5n5 ,c>neades en ,horatius1 dat er e5 natuurre*t be/aat8 ,hi]om1 omdat zij will51 dat de m5s* van nature zelfzu*tig is4 ,hij is e5 ego/4 ,dat zij zi* hi]9 hebb5 b$rog51 toont de ,groot dan v]d] aan4 ,tegelijk]tijd ontneemt hij hun d5 grond van hun bew]51 omtr5t het niet be/aan van het natuurre*t4 ,voor wij dit v]d] besprek51 vooraf e5e &]e vraag3 is het ons nu duidelijk geword51 hoe ,grotius zi* de kwe/ie van het be/aan ( niet be/aan van e5 natuurlijke re*tsorde voor/elt8 ,ik me5 van wel4 ,hij /elt zi* die vraag voor1 als de vraag na> het zus ( zoo zijn van de m5s*elijke natuur4 ,en wa>om8 ,ook dit lee/ m5 tuss*5 de regels 94 ,grotius neemt als uitgangspunt het bek5de beg9sel3 naturae con=mit] viv]e is het go$e en gebod5 lev5 en h&el54 ,en 9 zoov]re is hij het dan e5s met ,c>neades en ,horatius2 want1 dat ook dez5 hi]van uitg+51 is duidelijk uit hetge5 ,grotius h5 laat zegg54 ,het is deze laat/e /ell+1 die de ,groot voorop zet1 en die hij1 na> zijn me551 niet behoeft te bewijz54 ,wat hij bewijz5 moet en ook do5 zal is dit3 ,de m5s* is go$ig1 sociaal van a>d1 9 het diep/e van zijn wez5 is hij ge5 ego/4 ,nu wij wet51 hoe ,grotius zi* plaat/ voor het probleem1 kunn5 wij gaan zi51 welke voor hem de grondslag5 van het natuurre*t zijn4 ,van het natuurre*t 9 eng5 z94 ,de m5s*elijke natuur moet ontle$ word51 dit d$5 ook ,c>neades en ,horatius4 ,grotius ziet ev5wel me] 9 d5 m5s*1 dan zij4 ,de m5s* is volg5s hem e5 z9nelijk wez51 ma> dit niet alle51 hij is nog wat me]4 ,ond] de z9nelijke wez5s bekle$t hij e5 uitgelez5 plaats4 ,grotius oms*rijft d5 m5s* als e5 eximium animans1 multoque longius di/ans a caet]is omnibus1 quam caet]orum g5]a int] se di/ant1 cui rei te/imonium p]hib5t multae actiones humani g5]is propriae4 7prol4 #f47 ,e5 d] k5m]k5de eig5s*app5 van d5 m5s* is3 de bege]lickheyt tot geselligheyt1 dat is van ghemeyns*ap3 appetitus societatis1 id e/ communitatis1 en wel tot e5 sam5lev+ 9 vr$e en e5dra*t1 geord5d volg5s de gegev5s van het m5s*elijk v]/&2 hetge5 de /ocijn51 ,grieks3 oi,keiosin1 geme5zam5 omgang1 noemd5 7prol4 #f47 #ej ,9 het algeme5 kan d]halve niet gezegd word51 gelijk ,c>neades wil1 dat elk z9nelijk wez5 baatzu*tig is4 ,en de m5s* niet alle5 vormt e5 uitzond]+1 zelfs bij sommige di]5 v9dt de ,groot e5 social5 aanleg4 ,er zijn di]51 die zorg drag5 voor de &]54 ,zij zijn go$ voor hun jong5 ( voor hun soort4 ,ma> toegegev51 dat de m5s* van nature sociaal is1 volgt da>uit en da>uit alle51 dat de m5s* re*tspli*t5 heeft8 ,ne54 ,bij d5 social5 aanleg moet nog iets &]s kom51 n4l4 dat de m5s* v]/& bezit4 ,dit v]kla>t ,grotius als volgt4 ,het sociale lev5 d] di]5 is1 volg5s hem1 te dank51 aan e5 v]/&elijk beg9sel buit5 h51 omdat zij zelf ge5 v]/& bezitt54 ,en dit blijkt hi]uit1 dat zij niet e5zelfde g$ragslijn volg5 9 alle &]e zak51 ook zijn deze op zi* zelf niet moeilijk]4 ,ma>1 zoo laat ,grotius hi] aan/onds op volg51 wat nu d5 m5s* betreft1 die 9 het volle bezit en gebruik is zijn] v]mog5s1 deze bezit zelf v]/&1 hij weet imm]s 9 gelijke om/&igh$5 gelijk te h&el5 en da>om is hij 9 /aat algeme5e beg9sel5 te k5n5 en da>na> te h&el54 ,da>uit nu volgt1 dat de m5s*1 die 9 zi* e5 bijzond]e bege]te heeft tot sociaal lev51 volg5s di5 social5 z9 moet lev5 en 9 alles zijn do5 da>na> heeft te regel54 ,om die r$55 zijn zulke h&el+5 van d5 m5s* ov]e5kom/ig zijn natuur1 welke 9 ov]e5/emm+ zijn met zijn aanleg tot gezelligheid4 #ea ,de cu/odia societatis1 is alzoo1 en wel1 9 zoov]re de m5s* da>toe de middel5 k5t1 de bron van het re*t 9 d5 /rikt5 z9 des woords1 van het re*t1 dat het jus sociale g5oemd wordt en wa>ond] valt3 het e]bi$ig5 van &]mans go$2 het t]uggev5 van hetge5 wij van e5 &] hebb5 ( van de w9/1 die het ons gaf2 de v]pli*t+1 van aangegane v]b9t5iss5 na te kom52 van te re/itue]5 de door onze s*uld v]oorzaakte s*ad52 het v]di55 van /raf bij de m5s*51 7prol4 #h47 ,hi]m$e 0 de bew]+ van ,c>neades en van h5 die zeid53 ,utilitas ju/i propre mat] et aequi 7,horatius7 ontz5uwd4 ,want het natuurre*t dankt zijn ont/aan aan de m5s*elijke natuur zelf1 die ons1 ook al hebb5 wij er ge5 voordeel bij1 na> ond]l+e geme5s*ap doet v]lang54 7prol4 #af47 ,vatt5 wij voor de duidelijkheid ,grotius' g$a*t5 nog e5s sam54 ,de sociale gez9dheid1 wa>van de m5s* blijk geeft1 wordt voor d5 m5s* e5e re*tsbron3 want1 dewijl hij het v]mog5 9 zi* draagt 9 alles e5 zelfde g$ragslijn te volg51 dewijl hij v]/& bezit1 kan hij 9 alles sociaal zijn1 is het hem natuurlijk1 sociaal te zijn1 d4i4 zorg te drag51 dat er geme5s*ap blijve met de &]51 en da>om1 omdat hem dit natuurlijk is1 omdat dit 9 zijn v]mog5 ligt1 is het voor hem ook e5 pli*t4 ,wij moet5 nog op twee punt5 de a&a*t ve/ig54 ,wa>door bewij/ ,grotius de m5s*elijke g5eigdheid tot gezellige sam5lev+8 ,zijn e]/e bewijs v9dt hij 9 het spraakv]mog51 dat de m5s* bezit1 het geig5de middel voor e5 ru/ig sam5zijn4 ,dit is 9 zek]5 z9 e5 apriori/is* argum5t4 ,e5 &] bewijs is voor hem het gezag van bijna al de wijz54 ,zoo o4 a4 ,*ryso/omus en ,m>cus ,aurelius4 ,de e]/e zegt 7ad ,rom4 ,hom4 #ca473 ,habemus natura hom9es cum homnibus societatem1 quidni1 cum tale quid int] se et f]ae habant8 ,eld]s 7,c4 #a ad ,ephes47 zegt hij1 dat wij van nature de beg9sel5 d] deugd 9 ons hebb54 ,m>cus ,aurelius s*rijft3 ,pridem patuit ad societatem nos g5itos2 en op e5e &]e plaats1 dat de m5s* gebor5 is1 om wel te do54 ,hetzelfde getuig5 ,nicetas ,*onites en ,augu/9us4 7prol4 #f 9 nota7 #eb ,de twe$e zaak wa>voor wij nog de a&a*t vrag51 is de volg5de4 ,wat b$oelt ,grotius met d5 socialiteitsz9 van d5 m5s*4 ,de uitdrukk+ ,homo animal sociale v9d5 wij imm]s ov]al2 wij v9d5 ze bij s*rijv]s1 die 9 het re*t tamelijk uite5loop5de me5+5 w>5 toeg$aan4 ,de ,groot b$oelt da>door zek] niet de g5eigdheid tot de maats*appij 9 de geijkte beteek5is van het woord1 die hij zelf lat] zal bepal5 als3 de volmaeckte v]gad]+he van vrije m5s*5 te sam5 v]gad]t om re*t te g5iet5 en gheme9 pr(ijts wille4 7,de ,juri ,b4 et ,p4 l4 #a c4 #ad47 ,het is ook niet de sam5lev+1 gelijk ,h>t5/e9 #ec me5t1 bei wel*em1 j$] ohne e9 eig5tli*es gesells*aftli*es ,woll51 sehr wohl se95 eig55 ,zweck5 na*geh5 kann 4443 die ,gesamm!it d] ,beziehung5 und ,b]hrung51 die 9 d5 ,zusamm5leb5 e9] ,mehrheit woll5d] ,wes5 ni*t ausbleib5 knn54 ,ik z\ d5k51 dat ,grotius wil zegg51 dat die ,gesamm!id d] ,beziehng5 und ,b]hrung5 moet zijn3 9 welwill5dheid en e5dra*t1 jui/ wijl zij voor ,c>neades niets w>5 dan ond]l+e betrekk+51 +egev5 en g]ege]d door egosme4 ,grotius b$oelt m4i4 e5 sam5zijn 9 ond]l+5 vr$e1 het lev5 als socii1 als gelijk5 7z\ ik will5 zegg571 die hoewel elk&] niet eig5lijk liefhebb5d1 elk&] to* respecte]5 en di5/ig will5 zijn4 ,voor deze opvatt+ pleit5 n de door ,grotius aangehaalde plaats5 van s*rijv]s n de sam5hang4 ,van het re*t 9 oneig5lijk5 z94 ,v9dt de m5s* 9 zijn sociale natuur1 datg5e1 wat hij volg5s /rikt re*t v]pli*t is aan &]51 en da>door tev5s de afbak5+ van wat hij niet v]pli*t is aan zijn ev5m5s*1 van zijn re*t t5 ov]/aan van zijn gelijk52 ook nog het zi* beweg5 b9n5 deze gr5z5 van het /rikte re*t1 is aan regels ond]worp54 ,deze regels ( voors*rift5 vorm5 het jus naturae laxius4 ,dit re*t ( liev] deze voors*rift5 b]u/5 hi]op1 dat de m5s* niet sle*ts door zijn z9 voor maats*appelijk lev5 uit/eekt bov5 de &]e z9nelijke wez5s1 ma> ook1 doordat hij kan oordeel5 ov] de d+51 en zoo kan wet51 kan s*att51 wat hem go$1 wat hem s*adelijk is1 quae delectant aut noc5t zegt ,grotius4 ,en dit oordeel5 ( iets go$ ( wel kwaad voor hem is1 kan de m5s* zo[el wat het teg5woordige als wat het toekom5de betreft1 et quae 9 utrum-vis ducunt4 7o4c4 prol4 #i7 ,want ligt het 9 de m5s*elijke natuur oordeelkundig te w]k te gaan1 dan is ook alle ondoorda*t h&el51 het zi* lat5 leid5 door vrees ( s*rik1 door e5 oog5blikkelijk g5ot1 9 /rijd met de natuur1 met de orde1 aangegev5 door de natuur1 n4l4 de m5s*elijke natuur4 ,ond] dit natuurre*t 9 ruim]5 z9 valt de pli*t1 dat m5 ov]leg moet gebruik5 bij het v]gev5 van datg5e1 wat aan iem& p]soonlijk ( aan e5 communiteit toebehoort4 ,de wijze moet d5 voorrang hebb5 op d5 m9d] wijze1 de arme op d5 rijke1 de naa/be/a&e op d5 vreemdel+4 ,m5 heeft ooit geme5d1 dat deze prud5s disp5satio van wat m5 heeft1 e5 deel vormt d] re*tva>digheid 9 /r5g5 z94 ,dat is onwa>1 want de re*tva>digheid /r5g g5om51 be/aat 9 het iem& lat5 ( t]uggev5 van wat het zijne is ( van datg5e1 wat wij door e5 v]b9t5is v]pli*t zijn hem te gev54 #ed ,het jus naturae laxius b]u/ dus niet op e5 nuttigheidsbeg9sel zond] me]1 gelijk ,kalt5born #ee me5t8 ,neb5 diesem jus naturale /rictum1 wird no* e9 laxius aufge/ellt dem das ,pr9cip d] ,ntzli*keit zum ,grunde liege2 zijn eig5 welzijn mag de m5s* zoek51 ma> dat sle*ts 9 zoov]re als r$elijk wez52 zijn wa> en w]kelijk welzijn is de m5s* v]pli*t na te /rev54 ,de m5s*elijke h&el+ is go$ en gebod51 ( kwaad en v]bod51 niet als zij nuttig is1 ma> als zij r$elijk is4 ,da>m$e h\dt v]b&1 wat ,grotius lat] zegt1 dat de beoef5+ d] deugd5 van matigheid1 /]kte en voorzi*tigheid niet alle5 altijd go$ is1 ma> zelfs ooit pli*t wordt1 dan n4l41 als het teg5 de r$e z\ zijn1 deze deugd5 niet te beoef554 #ef ,deze beg9sel5 zal ,grotius lat] toepass51 als hij de kwe/ie1 ( de oorlog p] se e5 onre*tmatige daad is1 gaat oploss54 ,e]/1 zoo zegt hij1 moet m5 zi5 ( wij al van zelf1 door onze z9nelijke natuur tot iets g5eigd zijn2 v]volg5s ( dat g5eigd zijn niet 9 /rijd is met ons v]/&4 ,het v]/& imm]s moet de drift5 van d5 m5s* behe]s*54 #eg -,b4 ,het /ellige re*t4- #a ,het be/aan e5] willekeurige goddelijke re*tsorde4 ,et haec quidem quae jam diximus locum aliquem hab]5t1 etiamsi d>emus1 quod s9e summo scel]e d>i nequit1 non esse ,deum1 aut non cur>i ab eo negotia humana4 #eh 7o4c4 prol4 #aa7 ,deze zoo bek5de en zoo befaamde woord5 van ,grotius volg5 na zijn uite5zett+ van het natuurre*t 9 zijn dubbele beteek5is4 ,zij di55 niet sle*ts om d5 a>d aan te gev5 van het natuurre*t1 als onafhankelijk 9 zijn be/aan van elk uitw5dig beg9sel1 als word5d met d5 m5s* en met zijn natuur2 ma> zij di55 tev5s als ov]gang tot e5e nieuwe re*tsbron3 de uitgesprok5 wil van ,god4 ,god1 zegt hij1 be/aat2 n de r$51 n de ov]lev]+ le]5 het ons4 ,god is de ,mak] van alles1 wat is1 en wij hebb5 ,hem te dank51 hetge5 wij zijn en hebb54 ,hi]uit volgt1 dat ,hij e5 hoogheidsre*t heeft ov] ons1 dat wij zijn wil moet5 volbr5g51 ,hem moet5 gehoorzam54 ,wij zijn hi]toe nog te me] v]pli*t1 wijl ,god one9dig go$ is jeg5s d5 m5s*1 di5 ,hij met weldad5 heeft ov]lad51 en wijl ,hij opp]ma*tig is4 ,rijkelijk beloont hij deg551 die do51 wat ,hij voors*rijft en zwa> zal de /raf zijn voor h51 die ,zijn5 wil niet volbr5g54 7,prol4 #aa7 ,de r$e zegt dus d5 m5s*1 dat hij ,hem onvoorwa>delijk gehoorzaamheid v]s*uldigd is4 ,behalve de voors*rift5 geword5 door ,gods wil 9 d5 loop d] tijd51 z\ m5 goddelijk re*t kunn5 noem51 het re*t1 dat voortvloeit uit inn]lijke beg9sel5 van d5 m5s*1 het sociale re*t en het jus naturae laxius1 want ,god heeft gewild1 dat zoodanige beg9sel5 9 ons w>54 7,prol4 #ab47 ,v]d] heeft ,hij door ,zijn wet die beg9sel5 ook duidelijk gemaakt voor h51 die met m9d] gav5 zijn b$eeld4 7,prol4 #ac47 #ei ,de gewijde ges*i$5is da>5bov51 behalve dat zij ,gods wet op5ba>t1 wekt ons niet we9ig op tot welwill5dheid jeg5s d5 naa/e1 tot e5 socialiteitsz94 ,zij doet dit door ons te le]51 dat wij all5 van n m5s*5pa> af/amm5 en dat er1 gelijk ,flor5t9us zegt1 7,prol4 #ad7 e5 v]wants*ap be/aat tuss*5 all54 #b ,het be/aan e5] m5s*elijke re*tsorde 7burg]lijk en volk5re*t74 ,behalve de voors*rift5 van het natuurre*t en het goddelijk re*t1 kunn5 er bepal+5 zijn omtr5t de v]h\d+5 d] m5s*5 ond]l+1 ont/aan door /ilzwijg5de ov]e5kom/5 ( gebruik54 ,het is e5e natuurpli*t1 aangegane v]b9t5iss5 tr\w na te kom54 ,hi]uit vloeit het burg]lijke re*t voort4 7,prol4 #ae47 ,want1 zoo zegt de ,groot1 m5 moet v]ond]/ell51 dat zij1 die zi* hebb5 aangeslot5 bij e5e m5s*5groep1 ( zi* ond]worp5 hadd5 aan e55 ( aan me]d]51 uitdrukkelijk ( /ilzwijg5d hebb5 belo(d1 te do51 wat de me]d]heid d] groep ( zij1 aan wi5 het rege]+sbeleid 0 opg$rag51 z\d5 va//ell54 #fj ,ook het door de burg]lijke ov]heid bepaalde1 ontle5t d]halve zijn re*tskra*t niet aan het nuttig zijn d] bepal+51 ma> aan de v]pli*t+ van gehoorzaamheid1 voortvloei5de uit de consociatio ( de ond]w]p+4 ,het v9dt alzoo zijne re*tskra*t 9 het natuurre*t4 ,de geleg5heidsoorzaak van het civiele re*t is e*t] het belang2 want die v]zamel+ tot e5 geme5 lev5 ( die ond]w]p+ ont/ond om het nut1 da>9 geleg54 #fa ,en van d5 &]5 kant zij1 die &]5 de wet voors*rijv5 zijn gewoon iets voor te s*rijv51 omdat het go$ en t5 bate is d] ond]dan51 (wel zij moet5 m9/5s dat doel beoog5 met hunne wett54 ,gelijk nu het burg]lijk re*t t5 voordeele is van e5 volk1 zoo kond5 er re*t5 en pli*t5 ont/aan ex cons5su en zijn er w]kelijk ont/aan1 die het heil op het oog hebb5 d] groote m5s*elijke societeit4 #fb ,dit positieve re*t kan aang$uid word5 met d5 naam volk5re*t4 ,,iii4 ,de ,sanctie van het re*t ,na de grondslag5 van het re*t te hebb5 aangewez51 komt de ,groot nog e5s t]ug op ,c>neades' bew]54 ,9 nog donk]d] kleur5 wordt di5s le] ges*ild]d4 ,het re*t is voor hem e5 dwangbuis1 dat m5 aantrekt1 en wa>9 m5 zi* s*ikt1 uit vrees voor erg]1 uit s*rik voor h51 die ma*tig] zijn dan wij4 ,ge5e /ell+1 hoe ong]ijmd ook1 ( zij bevat nog e5 k]n van wa>heid4 ,ook de ,groot begreep dit1 en da>om vraagt hij zi* af1 9 hoev]re ,c>neades en ,horatius wel gelijk kond5 hebb54 ,da>m$e v9dt hij tev5s aanleid+ te sprek5 ov] de sanctie van het re*t4 ,dat wij alle5 door vrees g$wong5 het re*t z\d5 nalev5 en ond]h\d51 is voor ,grotius e5 groote dwal+4 ,en ziehi] wa>om4 ,de r$elijke m5s*1 zoo zegt hij1 ond]h\dt de l&swett5 en het r$elijke volk het volk5re*t1 g$rev5 door welbegrep5 eig5belang4 ,de burg] begrijpt imm]s1 dat hij1 zoo hij de voors*rift5 d] ov]heid niet opvolgt1 zijn blijv5d belang en dat van zijn nagesla*t uit het oog v]lie/4 ,ev5zoo moet elk volk inzi51 dat het niet v]d] komt met het niet ond]h\d5 van natuur-en volk5re*t1 ma> integ5deel de grondslag5 van zijn eig5 ru/ig be/aan ond]mijnt4 ,ik wil niet me] h]hal51 zoo gaat hij v]d]1 wat ik bov5 re$s gezegd heb1 dat het ge5 dwaa%eid z\ zijn ma> wij%eid1 te lev5 volg5s de re*tva>digheid ook nog1 zelfs dan wanne] wij er absoluut ge5 voordeel bij hadd52 om r$5 dat het /e$s wij%eid is te lev5 volg5s onze natuur4 #fc ,de /ell+ van ,c>neades is d]halve vals* als algeme5e /ell+2 ,niet t] wille van ov]ma*t ond]h\dt de r$elijke m5s* de wett51 do* uit welbegrep5 eig5belang ( uit pli*t4 ,ma> kan m5 dan niet zegg51 dat het re*t ooit de wil is van d5 /]kt/e8 ,ongetwijfeld ja2 dan n4l4 als het de in/ell+5 ( wett5 geldt1 die zijn gemaakt om het re*t te do5 e]bi$ig51 zooals zijn de re*tbank5 en de /rafwett54 ,hi] kan m5 zegg5 dat het re*t de wil is van d5 /]k/e1 ev5wel sle*ts 9 e5 bepaald5 z94 ,m5 v]gete niet1 wat hi] b$oeld wordt4 ,alle5 dit1 dat het re*t 9 de praktijk dikwijls z\ ov]tr$5 word51 zoo het niet de ma*t 9 zijn di5/ _h4 ,gelijk m5 ziet1 komt ,grotius nu bij de sanctie van het re*t4 ,e5 sanctie is noodig4 ,het re*t v9dt die sanctie dikw]f 9 e5 tijdelijke ma*t4 ,de onwillig5 word5 vaak met ijz]5 arm g$wong5 te do51 wat zij moet5 do54 ,ma> z\ het re*t van alle sanctie ontbloot zijn zond] tijdelijke ma*t8 ,wel ne54 ,ook dan nog heeft het re*t zijn gevolg51 e5 intr9sieke sanctie be/aat er4 ,het is de g]u/heid van gewet5 voor h51 die het re*t nalev52 het is de onru/ en wroeg+ voor dieg551 welke zi* niet om het re*t bekomm]51 ,de re*tva>dige oog/ d5 l( 9 d] m5s*51 de ong]e*te wordt v]afs*uwd4 ,wat me] is1 ,god die zijn oordeel5 bewa>t voor het volg5d lev51 is de vij& van het onre*t en heeft het re*t lief4 7o4c4 prol4 #bj47 ,t5 slotte a*t de ,groot het noodig w$] opnieuw te wijz5 op het voordeel1 dat er geleg5 is 9 het nakom5 van het volk5re*t4 ,want begrijpt m5 alli*t1 dat m5 t] wille van zijn eig5 belang de burg]lijke wett5 di5t na te lev51 niet zoo li*t ziet m5 91 dat ook hetzelfde geldt1 wat de ond]h\d+ van het re*t betreft1 t5 ov]/aan van h51 die niet met ons lev5 9 e5zelfde burg]lijke geme5s*ap4 ,ook hi] kunn5 wij niet onre*tva>dig lev5 lev5 zond] zelf s*ade te lijd54 ,e5 volk imm]s kan zoo ma*tig zijn1 als het wil1 het heeft to*1 nietteg5/a&e dat1 om ma> iets te noem51 de &]5 noodig om v]bond5 volk51 die teg5 hetzelve optrekk51 te kunn5 we]/aan2 ev5zoo heeft het de &]5 noodig voor zijn h&el1 7o4c4 ,prol4 #bb47 ,ond]l+e geme5s*ap tuss*5 de volk51 ond]l+e e5heid 9 n woord1 is noodig en da>om ook is noodig1 dat er re*tva>digheid beoef5d worde2 zond] deze deugd imm]s kan ge5 enkele geme5s*ap be/aan1 zelfs niet e5 van baan/roop]s4 #fd ,,iv4 ,de beteek5is van d5 t]m re*t4--,de v]deel+ van het re*t4 ,als wij1 zoo zegt de ,groot1 bov5 ons boek als titel s*rev53 ,ov] het re*t des oorlogs1 dan wild5 wij da>m$e het doel van ons s*rijv5 bek5d mak54 ,wij wild5 zegg51 dat wij op de e]/e plaats ons g+5 afvrag51 ( e5 oorlog re*tva>dig kan zijn1 en v]volg5s1 wat 9 d5 oorlog re*t5s mag gebeur54 ,da>om z\d5 wij het woord re*t uit d5 titel niet &]s kunn5 oms*rijv5 dan aldus3 hetge5 re*tva>dig is4 ,hetge5 re*tva>dig is3 de z9 dez] woord5 is me] ontk5n5d dan beve/ig5d2 ev5go$ z\ m5 d]halve kunn5 zegg53 hetge5 niet onre*tva>dig is #fe4 ,wil ,grotius1 9 het ops*rift van zijn w]k1 met d5 t]m re*t ev5 zooveel zegg5 als3 wat re*tva>dig ( nog liev] wat niet onre*tva>dig is1 ook nog 9 twee &]e beteek5iss5 kan dat woord1 zoo zegt hij1 gebruikt word54 ,re*t kan a&uid51 de z$elijke ho$anigheid iem& eig51 om iets re*t5s te do5 ( te bezitt54 #ff ,v]volg5s kan dat woord gebezigd word5 als synoniem van wet t5 m9/e1 als dit laat/e woord g5om5 wordt 9 zijn mee/ uitgebreide beteek5is2 als e5 regel n4l4 voor de z$elijke h&el+5 van d5 m5s*1 die v]pli*t tot e]b>e dad54 ,als e5 regel1 die v]pli*t2 want raadgev+5 en bevel51 al hebb5 zij tot voorw]p het e]b>e1 kunn51 zoo zij ge5 v]pli*t+ do5 ont/aan1 wet no* re*t g5oemd word54 #fg ,de t]m re*t kan d]halve 9 dri$ubbel5 z9 gebruikt word54 ,hoe v]deelt m5 het re*t 9 elk di] beteek5iss58 99 99 99 99 99 ,re*t kan beteek551 hetge5 re*tva>dig is1 ( nog bet]1 hetge5 niet onre*tva>dig is4 ,neemt m5 d5 zoo ev5 g5oemd5 t]m1 9 dez5 z91 dan kan m5 sprek5 van e5 jus aequatorium1 en e5 jus rectorium4 ,en wa>om8 ,dewijl datg5e onre*tva>dig ( onre*t g5oemd wordt1 wat 9 /rijd is met het wez5 d] geme5s*ap van h51 die met r$e en v]/& begaafd zijn2 #fh en de geme5s*ap v]volg5s v]s*ill5d kan zijn4 ,zij kan n4l4 be/aan1 (wel tuss*5 gelijk51 bijv4 tuss*5 bro$]s1 burg]s1 vri5d5 en bondg5oot52 (wel tuss*5 me]d]5 en m9d]51 zooals oud]s en hunne k9d]51 e5 he] en zijn kne*t1 e5 kon+ en zijn ond]dan51 ,god en de m5s*4 #fi ,volg5s ,ari/oteles is deze laat/e vorm van sociaal lev51 de volmaakt/e4 ,het is duidelijk1 dat1 zoo de geme5s*ap v]s*ill5d is1 het ond]l+e re*t van h51 die 9 geme5s*ap lev51 v]s*ill5d zal zijn4 ,e5zelfde h&el+ imm]s kan 9 ov]e5/emm+ zijn met de sam5lev+ van gelijk51 t]wijl zij niet 9 ov]e5/emm+ is met e5 sociteit 9 d5 mee/ volkom5 vorm1 met e5 geme5s*ap van me]d]5 en m9d]54 ,wordt re*t g5om51 als z$elijke ho$anigheid iem& eig51 om iets re*t5s te do5 ( te bezitt51 dan is het noodig ond]s*eid te mak5 9 het re*t1 al na> gelang de z$elijke ho$anigheid volkom5 ( m9d] volkom5 is4 ,is zij volkom51 dan kan m5 sprek5 van e5 facultas1 van e5 bevoegdheid4 ,is zij onvolkom51 dan moet m5 ze noem5 dignitas1 e5 wa>digheid4 ,het re*t 9 d5 z9 van volkom5 z$elijke ho$anigheid wordt bij de re*tsgele]d5 aang$uid1 door het zijne4 ,hi] wordt dan ond] begrep51 het jus p]sonale en het jus reale4 ,hoe facultas en dignitas v]s*ill51 wil ,grotius nog duidelijk] mak54 ,zij /aan1 zoo zegt hij1 teg5ov] elka> gelijk pot5tia en actus 9 naturalibus4 ,aan de facultas beantwoordt 9 e5 &]1 de ju/itia expletrix de v]geld5de re*tva>digheid2 aan de dignitas1 de ju/itia di/ributiva de begev5de re*tva>digheid4 #gj 7l4 #a c4 #a #d tot #h47 ,de facultas wordt op h>e beurt nog ond]s*eid5 9 e5 vulg>is en e5 em95s4 ,de laat/e is de volkom5 re*tsbevoegdheid1 die1 t]wille van het geme5 welzijn1 toekomt aan het volk 9 zijn geheel1 ov] de deel51 wa>uit het volk be/aat1 en hunne go$]54 ,wordt re*t g5om5 9 d5 z9 van wet1 dan moet het re*t word5 v]deeld gelijk de wet4 ,hi] volgt m5 het be/ ,ari/oteles1 die het re*t1 als wet1 ond]s*eidt 9 natuur-en willekeurig re*t4 7ibid4 #i47 ,welke beid] eig5s*app5 en k5m]k5 zijn1 zull5 wij aan/onds zi54 ,9 de ,jure ,belli ac ,pacis1 zegt ,grotius ov] de beteek5is van d5 t]m re*t en de v]deel+ van het re*t niet heel veel me]1 dan hij re$s vroeg] ges*rev5 _h 9 zijn ,inleid+ tot de ,holl&s*e re*tsgele]dheid4 #ga ,re*tva>digheid1 zoo lez5 wij da>1 is e5 deugt des willes om te do5 dat re*t-matig is1 re*t-matig is dat met het re*t ov]e5komt4 ,re*t w]t g5om5 ruym ( eng4 ,ruym g5om5 re*t is de ov]-e5-kom+ van de da$t e5s re$elijk wez5s met de r$53 voor zooveel a5 de selve da$t e5 &] yet is geleg54 ,eng g5om5 re*t is het opzigt dat da] is tuss*5 e5 re$elijk wez5 ende yet dat op het selve pa/1 door wa>digheid (te toebehoor54 ,wa]digheyt is de bequaemheyt van e5 re$elijk wez5 tot yet dat bege]t w]t4 ,toebehoor5 is wa] door yet het onse w]t g5oemt ende be/aet 7als hi] na sal word5 v]kla]t7 9 ,behe]+ ende 9 ,ins*ult4 ,ook hi] spreekt ,grotius ov] de ju/itia expletrix en di/ributiva1 jui/ als 9 zijn ho(dw]k4 ,van de re*tva]digheid1 die op 't eng g5om5 re*t ziet1 wordt die soorte die op de wa]digheid a*t neemt1 gh5oemt begev5de3 de &]e die op het toebehoor5 let1 de v]geld5de4 ,wij moet5 hi] e*t] opm]k51 dat m5 niet moet d5k51 dat de ,groot met de ju/itia di/ributiva b$oelt de re*tva>digheid1 die de ,/aat bij het oplegg5 van la/5 aan zijn burg]s en bij het v]gev5 van go$]51 9 a*t moet nem54 ,voor ,grotius is deze niet de ju/itia di/ributiva1 ma> de v]geld5de ( expletrix4 #gb ,de re*tva>digheid1 die op 't ruim g5om5 re*t ziet1 wordt door de ,groot nog v]d] oms*rev54 ,zij w]d bij d5 wijz5 gh5oemt (te algeme5e1 omdat zij 9 ha] begrijpt alle dad5 van &]e deugd51 do* met e5 zond]l+ aanzi51 te wet5 voor zooveel dezelv5 di5/ig zijn tot ond]h\d+e van e5ige gheme5s*ap1 ( te oock wettelicke1 omdat dezelve zoo v]re /reckt als de wett5 ende door de wett5 de maet ende 't ri*tsno] ontfangt4 ,v]d] zegt ,grotius1 dat met het woord re*t kan b$oeld word5 wet1 en wel omdat zij 7de wet7 't re*t voors*rijft4 #gc -,de ,natuurwet4 ,a4 ,ha> bepal+ en eig5s*app5 ,de natuurwet wordt bepaald als e5 +hev5 d] ghesonde r$51 a5wijs5de dat 9 e5 daadt ( w]ck nae dat hetzelfde met de r$elijcke en v]/&ighe nature zelfs (t ov]e5 komt (t niet1 /eeckt e5 morale s*&elijckheidt tegh5s go$e z$5 /rijdigh (t e5 morale noodw5digheydt2 en bijgevolghe dat zulck e5 da$t van d5 ,aucteur d] ,nature ,godt zelf (t v]bod51 (te gebod5 w]dt4 #gd ,de h&el+5 ( de w]k51 wa>van de r$e zegt1 dat zij noodzakelijk gevord]d word5 voor het sociale lev51 (wel da>m$e 9 /rijd zijn1 zulke dad5 zijn p] se v]pli*t ( ongeoorlo(d1 en da>om moet m5 ze ook bes*\w51 als noodzakelijk door ,god gebod5 ( v]bod54 7ibid74 ,en hi]door ond]s*eidt zi* het natuurre*t van het goddelijk en m5s*elijk re*t2 no* het e51 no* het &] gebi$t ( v]bi$t1 wat 9 zi* en uit zijn a>d v]pli*t ( ongeoorlo(d is1 ma> het maakt iets tot pli*t ( maakt iets ongeoorlo(d1 door te gebi$5 ( te v]bi$54 7l4 #a c4 #a #aj n #b47 ,nadat ,grotius de natuurwet heeft bepaald1 en gewez5 op het v]s*il1 dat er be/aat tuss*5 deze wet en de goddelijke en m5s*elijke wet1 m]kt hij nog op1 dat m5 sommige d+5 ond] dit re*t rangs*ikt 9 oneigelijk5 z91 die namelijk1 die niet =meel teg5 het natuurre*t zijn4 7l4 #a c4 #a4 #c47 ,v]d] moet m5 g$5k51 dat de natuurwet niet sle*ts betrekk+ heeft op datg5e1 wat buit5 het b]eik ligt van onz5 vrij5 wil1 ma> ook op vele zak51 die e5 gevolg zijn van e5 daad van onz5 wil1 bijv4 het eig5domsre*t4 ,dit re*t1 gelijk het nu be/aat1 v9dt zijn oorsprong 9 d5 m5s*elijk5 wil4 ,heeft m5 e*t] dez5 re*t/oe/& e5maal gewild1 dan z\ het 9 /rijd zijn met het natuurre*t1 iem& iets1 wat hij volg5s dit re*t bezit1 te ontnem5 teg5 zijn wil4 7ibid #d7 #ge ,welke zijn de eig5s*app5 van het natuurre*t8 ,vooral de onv]&]lijkheid van dit re*t trekt ,grotius a&a*t4 ,het natuurre*t kan zelfs door ,god niet v]&]d word51 zoo zegt hij4 #b ,want hoe one9dig groot zijn ma*t ook is1 er zijn d+51 wa>ov] zij zi* niet uit/rekt2 die d+5 n4l4 die wij sle*ts kunn5 noem51 ma> die ge5 w]kelijkheid kunn5 zijn1 omdat zij e5 teg5spraak vorm54 ,en ev5m9 als ,god1 kan mak51 dat #bb ge5 vi] is1 ev5m9 kan ,hij mak51 dat iets1 wat 9 zijn wez5 sle*t is1 niet sle*t zij4 7ibid4 #e74 ,het gebeurt e*t] ooit dat m5 z\ kunn5 d5k51 dat het natuurre*t v]&]d is4 ,m5 b$riege zi* e*t] niet4 ,het is sle*ts 9 s*ijn v]&]d4 ,zoo bijv4 9 het geval1 dat e5 s*uldeis*] zijn s*uld5a> de s*uld kwijts*eldt4 ,de s*uld5a> behoeft niets me] te betal51 al zegt het natuurre*t3 gij moet betal51 wat gij s*uldig zijt4 ,da>m$e is e*t] het natuurgebod niet v]&]d1 het blijft be/aan gelijk vroeg] en blijft v]pli*t54 ,9 ons geval heeft de s*uld5a> opgeh\d5 s*uld5a> te zijn1 zi$a> alles3 7ibid4 #f74--;,e5 &] voorbeeld4 ,het natuurgebod luidt3 ,gij zult niet doodslaan2 gij zult niet /el54 #gf ,al heeft ,god 9 sommige om/&igh$5 gebod51 iem& te dood5 ( iets te ontnem51 da>door heeft het natuurgebod niet opgeh\d5 te be/aan1 imm]s voor ,hem1 d5 ,he] van lev5 en dood en van al het ges*ap5e1 kan ge5 spraak zijn van doodslag ( dief/al4 ,ook dit is ge5 bewijs voor e5 v]&]+ 9 het natuurre*t1 dat wij h$5 de go$]51 die iem& bezit1 niet mog5 gebruik5 teg5 zijn wil1 t]wijl vroeg] het gebruik d] go$]5 geme5 04 ,wij wet5 n4l4 dat sommige d+5 ond] het natuurre*t vall51 niet zond] me]1 ma> wijl er e5 positieve daad is voorafgegaan4 ,na de onv]&]lijkheid van het natuurre*t besprok5 te hebb51 vraagt ,grotius zi* af1 ( er 9 dat re*t nog e5e ond]v]deel+ be/aat4 7ibid4 #g47 ,9 de boek5 ov] het rome9s*e re*t1 zoo zegt hij1 maakt m5 ond]s*eid tuss*5 e5 onv]&]lijk re*t1 m5s* en di] geme51 en e5 onv]&]lijk re*t d5 m5s* alle5 eig51 hetwelk m5 noemt3 jus g5tium4 ,deze ond]s*eid+ heeft niets te b$uid51 want dat wez5 alle5 kan e5 re*tssubject zijn1 dat zi* kan lat5 leid5 door algeme5e voors*rift54 ,voor dat wez5 alle51 zoo wil hij da>mee zegg51 dat het ab/ractiev]mog5 bezit1 en de v]h\d+ zijn] h&el+ tot het voors*rift di5t5gevolge kan k5n51 kan er sprake zijn van re*t ( onre*t4 ,wordt ooit e5 re*tva>digheidsz9 toegek5d aan de di]5 en de z9nelijke wez5s1 dan doet m5 het 9 oneigelijk5 z91 9 zoov]re bij h5 e5 s*ijn ( s*aduw van v]/& is4 #gg ,( e5 h&el+1 wa>omtr5t zi* het natuurre*t uitspreekt1 ons geme5 is met de z9nelijke wez5s1 bijv4 de opvo$+ van het kroo/1 ( ons eig5 is1 gelijk de di5/ van ,god1 heeft niets te mak5 met het wez5 van het re*t 7l4 #a4 c4 #a4 #aa #a #b47 ,hoe kunn5 wij bewijz51 dat e5 daad volg5s het natuurre*t ( da>m$e 9 /rijd is8 ,wij kunn5 het langs tweev\dig5 weg4 ,a priori1 door aan te toon51 dat iets noodw5dig ov]e5komt met de sociale en r$elijke natuur4 ,a po/]iori1 indi5 al de volk5 ( mee/ bes*aafd5 me551 dat iets tot het natuurre*t behoort4 ,want e5 algeme5 feit heeft noodzakelijk e5e algeme5e oorzaak4 ,en deze algeme5e oorzaak kan hi] niet zijn dan s5sum ipsum communis qui dicitur4 #gh ,het e]/e bewijs geeft zek]heid1 het twe$e zoo ge5 zek]heid1 dan to* groote wa>s*ijnlijkheid2 het e]/e is subtilior1 het twe$e popul>ior 7ibid4 #ab47 ,b4 ,god en het natuurre*t4 ,op het e]/e gezi*t1 s*ijnt het e5e lang niet gemakkelijke taak1 de v]h\d+ wa>9 volg5s de ,groot ,god tot het natuurre*t /aat1 jui/ aan te gev54 ,v]gelijkt m5 de v]s*ill5de plaats51 wa> dit punt t] sprake komt1 dan is m5 g5eigd aan teg5spraak te d5k54 ,neem bijv4 hetge5 hij1 na ov] de grondslag5 en bronn5 van het natuurre*t gesprok5 te hebb51 s*rijft3 ,wat wij gezegd hebb5 7ov] het natuurre*t7 z\ wa> blijv5 ook dan nog1 als m5 z\ toegev51 wat e*t] zond] zw>e misdaad niet toegegev5 mag word51 dat er ge5 ,god is1 ( dat ,hij ge5 zorg draagt voor de m5s*elijke aangeleg5h$54 7prol4 #aa47 ,lees da>na wat hij e5 we9ig v]d] zegt3 ,de natuurwet is de uitspraak van het gezond v]/&1 aangev5d dat e5 h&el+ al na> gelang zij ov]e5/emt met onze sociale natuur ( da>m$e niet ov]e5/emt1 z$elijk noodzakelijk ( z$elijk ongeoorlo(d is1 en di5t5gevolge ook noodzakelijk door ,god gebod5 ( v]bod5 is4444 #gi ,hoe is dit alles1 zoo vraagt m5 zi* af1 ov]e5 te br5g58 ,pat] van ,ge/el me5de de oploss+ gevond5 te hebb54 #hj ,met de woord5 zooev5 aangehaald3 ook al z\ m5 toegev5 dat er ge5 ,god is1 to* be/aat het natuurre*t1 met die woord5 wil1 volg5s van ,ge/el1 de ,groot sle*ts dit zegg51 dat uit d5 a>d zelf d] m5s*elijke h&el+5 e5 v]s*il tuss*5 go$ en kwaad kan word5 opgemaakt1 dat e*t] 9 d5 gewon5 en voll5 z9 des woords re*t ( onre*t niet kan g5oemd word54 ,hij wil da>m$e niet zegg51 dat het re*t 9 d5 voll5 en w>5 z9 des woords z\ blijv5 be/aan zond] ,god4 ,dit /rijdt t5 e55 male teg5 zijne le] 7cfr4 l4 #a4 c4 #a #aj17 wa> hij ex pr(esso de grondslag5 van het natuurre*t bespreekt4 ,aldus v4 ,ge/el4 ,dat deze da>om de woord5 van ,dr4 ,nol5s #ha3 ,9 de le] van ,hugo de ,groot da>5teg5 is de m5s*elijke r$e1 afges*eid5 van alle betrekk+ tot ,god1 de bron van het natuurre*t1 niet kon ond]s*rijv51 is duidelijk4 ,heeft v4 ,ge/el ,grotius hi] e*t] go$ begrep58 ,wij durv5 er aan twijfel54 ,de ,groot /aat niet zoo di*t bij de s*ola/iek5 als de s*rijv] d5kt4 ,zi5 wij e]/ wa>1 volg5s ,grotius1 de bron is van het natuurre*t4 ,die bron ( die grondslag ligt 9 e5 feit4 ,9 het feit n4l4 dat de m5s*1 e5 met v]/& begaafd wez51 sociaal is4 ,m5 lette hi]op1 ,grotius' v]d] bew]5 hangt hi]m$e logis* sam54 ,want omdat het feit van 's m5s*5 social5 aanleg t5 grondslag ligt aan het re*t1 en dit zi*tb>e feit niet te loo*55 valt1 volg5s de ,groot1 moet zelfs hij1 die het be/aan van ,god ontk5t1 to* erk5n51 dat er e5 natuurre*t is4 ,moet m5 dan e*t] niet besluit51 dat ,grotius als hij lat] het natuurre*t bepaalt1 en ,god als e5 d] grondslag5 van dat re*t erk5t1 zi* teg5spreekt8 ,zek]1 als het wa> 01 dat da> t] plaatse1 ,god als e5 d] grondslag5 van het re*t wordt erk5d4 ,wie dit e*t] me5t v]gi/ zi*4 ,gev5 wij d5 heel5 tek/3 ,jus naturale e/ dictatum rectae rationis indicans1 actui alicui1 ex ejus conv5i5tia aut disconv5iontia cum ipsa natura rationali1 inesse moralem1 turpid9em aut necessitatem moralem1 ac consequ5t] ab auctore naturae1 ,deo talem actum aut vet>i aut praecipi4 7l4 #a c4 #a #aj47 ,m5 ve/ige de a&a*t op het woordje consequ5t]4 ,z\1 zoo vraag ik mij af1 ,grotius hi] niet g$a*t hebb51 aan hetge5 hij bij oude ,grieks*e en ,rome9s*e s*rijv]s gelez5 _h ov] natura naturans en natura naturata8 ,be/aat het re*t1 omdat de m5s* nu e5maal sociaal is1 hi]uit volgt1 voor d5g5e1 die gelo(t aan e5 natura naturans1 die aan het be/aan van ,god gelo(t1 van e5 ,s*epp] van hemel en a>de1 dat ook ,god zulke met de sociale natuur ov]e5kom5de re*tsv]h\d+5 wil4 ,god als ,s*epp] gaf zulke gea>dheid1 ,hij wilde zoodanig5 aanleg en d]halve ook de gevolg53 het re*t4 ,het is r$elijk]1 gelo( ik1 de woord5 van ,grotius aldus uit te legg54 ,dan h\dt alle teg5spraak op4 ,bov5di5 ,grotius zelf geeft ons deze v]kl>+4 ,als hij spreekt ov] het willekeurig door ,god gegev5 re*t1 zegt hij1 dat ev5als dit re*t ook het natuurre*t1 het jus sociale zo[el als het jus laxius1 goddelijk re*t kan g5oemd word54 ,want1 alhoewel het natuurre*t uit d5 m5s* van nature inwon5de beg9sel5 voortvloeit1 kan het met r$5 aan ,god word5 toeges*rev52 en wel1 omdat het ,gods wil 01 dat zoodanige beg9sel5 9 ons w>54 ,da>om zoo voegt hij er bij1 zeid5 re$s ,*rysippus en de ,/oicijn51 dat de grondslag5 van het re*t n]g5s &]s te zoek5 w>5 dan bij ,jupit] zelf4 7prol4 #ab47 ,het re*t blijft dus zond] ,god2 het v]lie/ e*t]1 zoo ,god niet be/aat1 zijn all]groot/e1 ja zelfs noodzakelijke sanctie1 gelijk ,grotius lat] bij het /rafre*t zal zegg54 ,dr4 ,nol5s _h dus gelijk met te zegg51 dat voor de ,groot de m5s*elijke r$e1 afges*eid5 van alle betrekk+ tot ,god1 de bron is van het natuurre*t4 ,la df9ition du droit naturel1 zegt ,*>les ,p]9 #hb1 laisse ap]cevoir une conception rationali/e1 bi5 qu'elle fasse appel l'int]v5tion div9e--,c'e/ donc la raison que ,grotius invoque d'abord1 c'e/ dans la raison qu'il pr5d son po9t de d"p1 et ,dieu ne vi5t l1 que p> voie de consqu5ce4 ,ook ,descamps #hc s*ijnt onze zi5swijze te zijn toeg$aan4 ,hij s*rijft3 ,grotius avait rem>qu 444 que c]ta9es rgles morales se prs5t5t n\s comme ne dp5dant pas de la libre volont de ,dieu4444 ,de ce que ces 444 rgles1 ne dp5d5t pas de la libre volont de ,dieu1 e/-on autoris conclure qu'elles peuv5t rev5diqu] une valeur propre1 absolue1 ab/raction faite de t\t rapport l'tre div98 ,evidemm5t non6 #hd ,m5 ziet1 dat ,grotius niet dezelfde ideen heeft als e5 ,/4 ,?omas en vele s*ola/iek54 't ,is wa>1 hij spreekt van h&el+51 die 9 zi* zelf go$1 die 9 zi* zelf sle*t zijn4 ,m5 mag hem d]halve niet zoo ma> zond] me] ond] de voor/&]s rek55 van e5 moraal-positivisme4 ,wij wet5 ook1 dat ,puff5dorf1 de ,cocceji1 ,glafeij en all51 die e5 positivisme bel$5 9 de z$5le]1 ,grotius1 hoe groot hij hun ook leek1 op dit punt heftig be/r$5 hebb52 en lat5 wij het er bijvoeg5 met succes4 ,grotius _h zi* bloot gegev54 ,hij 0 niet pr9cipieel g5oeg4 ,grotius zag niet 91 dat ,god to5 ,hij d5 m5s* s*iep de natuurwett5 niet ges*ap5 _h4 ,hij begreep niet dat ,god1 d5 m5s* s*epp5d1 sle*ts wez5s voortbra*t1 wa>op noodzakelijke1 altijd en ov]al onv]&]lijk1 zijn en blijv5de1 voors*rift51 toepasselijk w>54 ,/4 ,?omas vraagt zi* af1 wat de m5s* noodzakelijk is2 voor hem e5 op5b>+ van ,gods he]lijkheid4 ,deze hi] beg9sel-kwe/ie1 laat ,grotius onbesprok51 hij gaat er ov]he51 is miss*i5 zelfs niet ong5eg5 om aan te nem51 dat de m5s* &]s aangelegd _h kunn5 zijn1 dan hij feitelijk is4 ,het is hi]1 dat ,grotius' f\t ligt2 tot gegronde opw]p+5 gaf hij aanleid+4 -,het willekeurig re*t 7gegev5 re*t47- ,i4 ,het m5s*elijk re*t4 ,het willekeurig re*t 9 't algeme5 wordt bepaald als volgt3 ,gegeev5 wet is die ha] nae/e oorspronk heeft uyt de wille des in/ell]s4 #he ,e]/ bespreekt ,grotius het door e5 m5s*elijk5 wil geword5 re*t1 dewijl het door e5 groot] aantal m5s*5 gek5d is dan het goddelijke re*t4 ,het m5s*elijk re*t kan word5 ond]deeld 9 burg]lijk re*t1 en 9 re*t1 dat zi* m9d] v] dan dit1 en 9 re*t1 dat zi* v]d] uit/rekt4 ,burg]lijk re*t1 noemt m5 het re*t1 dat ont/aat door de burg]lijke ov]heid2 en deze ov]heid is de ma*t1 die voorzit 9 het geme5ebe/4 ,de civitas ( het geme5ebe/ is e5 volmaeckte v]gad]+he van vrije m5s*51 te sam5 v]gad]t om re*t te gh5iet5 en ghemeijn pr(ijts wille4 7l4 #a c4 #g #ad4 #g47 ,het willekeurig re*t1 dat zi* m9d] v] uit/rekt dan het burg]lijke1 omvat de voors*rift5 van oud]s t5 ov]/aan hunn] k9d]51 van mee/]s teg5ov] hunne di5>5 en d]gelijke2 het dankt d]halve zijn ont/aan niet aan de burg]lijke ov]heid1 alhoewel het aan die ma*t is ond]ges*ikt4 ,het re*t dat zi* v]d] uit/rekt dan het burg]lijke is het volk5re*t4 ,volk5re*t ( volk5wet kan m5 bepal5 als de sam5vatt+ van die voors*rift51 die kra*t van wet gekreg5 hebb51 door de vrije in/emm+ van alle ( van vele volk]54 ,van alle ( van vele volk]51 van vele1 want er zijn bijna ge5 voors*rift51 zegt ,grotius1 buit5 die1 welke tot het natuurre*t behoor51 die all5 volk5 geme5 hebb54 ,om te wet5 ( iets tot het volk5re*t behoort ( niet behoort1 moet m5 te w]k gaan1 gelijk bij het niet ges*rev5 burg]lijk re*t2 m5 moet lett5 op de gebruik54 ,is iets van oud%] gewoonte1 dan is dit e5 bewijs dat wij voor e5 volk5re*telijke bepal+ /aan4 ,ook het getuig5is van h5 die 9 deze zak5 b$rev5 zijn1 kan als bewijs di554 7ibid #b7 #hf4 ,volg5s de ,groot beteek5t d]halve volk5re*t1 de /ellige1 door ov]e5kom/ tuss*5 volk5 en vor/5 geword5 wet2 aan deze bepal+ h\dt hij zi* ov]al4 ,m5 zie prol4 #ag1 #dj--dg1 l4 #c4 c4 #d4 #b4 #a4 #b4--hg ,aan zijn bel(t51 9 de voorr$5 g$aan1 is ,grotius getr\w geblev54 ,ik heb er mij1 zoo zegt hij da>1 bijzond] op toegelegd go$ ond]s*eid te mak5 tuss*5 natuur-en volk5re*t4 ,te dikwijls heeft m5 beid5 v]w>d4 ,bov5 de willekeurige m5s*elijke wet1 wa>ond] het volk5re*t valt1 /aat volg5s ,grotius het goddelijk re*t en de natuurwet4 ,alle m5s*elijke wet v]lie/ ha> re*tskra*t1 zoo zij inbreuk maakt op e5 van deze twee4 ,ma> dit vooropgezet1 is dan ook hij1 die het re*t1 dat de v]h\d+5 van vor/5 en volk5 regelt1 wil aangev51 niet v]pli*t het natuurre*t te beh&el51 zo[el als het positieve re*t8 ,grotius wilde sprek5 ov] oorlogs-en vr$e/ijd en kon d]halve niet &]s do5 dan hij g$aan heeft4 ,m5 ziet w$]1 hoe zi* de titel1 die ,grotius zijn w]k ov] het natuurre*t gaf1 re*tva>digt4 #b4 ,het goddelijk re*t ,goddelijk re*t noemt m5 die voors*rift51 die door ,gods vrij5 wil geword5 zijn1 en door dit laat/e ond]s*eidt zi* dit re*t van het natuurre*t1 dat ook 9 zek]5 z9 goddelijk re*t g5oemd kan word54 ,wat door dit re*t wordt voorges*rev5 is ,jure debitum1 wijl ,god zulks wil4 ,god kan bepal+51 wett5 mak52 want ,god /aat bov5 ons als ov]heid4 ,hij heeft re*t ons te be/i]51 wij zijn v]pli*t ,hem te gehoorzam5 als ,hij iets gebi$t4 ,voor e5 bepaald volk kan ,god wett5 mak51 ma> ook voor de heele m5s*heid4 ,hij heeft ind]daad beide g$aan4 ,de wet die ,god aan e5 bepaald volk gaf1 is gelijk wij wet51 de joods*e wet4 ,tot driemaal toe op5ba>de ,god zijne gebod5 aan de m5s*heid n4l4 onmiddellijk na de s*epp+ van d5 m5s*1 na d5 zondvlo$1 en bij de v]loss+ door ,*ri/us4 #hh ,de wet aan het joods*e volk gegev5 v]pli*t de &]e volk5 niet4 ,de wet imm]s v]pli*t sle*ts h5 aan wie zij gegev5 is1 en zij is sle*ts gegev5 aan ,isral1 dit blijkt uit de woord5 d] wet zelf4 ,dat zij de &]5 niet v]pli*tte1 is nog op te mak5 hi]uit dat midd5 9 het volk vreemdel+5 leefd51 re*tva>dig5 g5oemd1 die door de wetv]kla>d]s zelf als /a&e buit5 de v]pli*t+ d] wet w]d5 bes*\wd4 ,ook de besnijd5is 0 v]pli*t5d alle5 voor ,abrahams nagesla*t1 niet voor de ov]ig54 ,na 9 d5 bre$e dit alles te hebb5 bewez51 zegt ,grotius1 dat wij 9 ge55deele ond] de joods*e wet vall51 wat h>e v]pli*t+ betreft1 dewijl de v]pli*t+ buit5 de natuurwet ont/aat1 door d5 wil des wetgev]s4 ,n]g5s e*t] blijkt1 dat ,god ons door de joods*e wet heeft will5 v]pli*t51 en to* sle*ts dit hebb5 wij te bewijz51 niet dat de wet voor ons heeft opgeh\d51 wijl er ge5 sprake is van oph\d51 als iets niet heeft be/aan4 ,v]pli*t ons ,mozes' wet niet1 h>e k5nis e*t] is ons nuttig en wel op de e]/e plaats wijl wij da>uit wet5 dat hetg5e1 wat zij voors*rijft niet is teg5 het natuurre*t4 ,want wijl dit laat/e eeuwig is en onv]&]lijk1 kan ,god die nimm] onre*tva>dig is1 niets hi]m$e 9 /rijd gebi$54 ,grotius legt er d5 nadruk op1 dat hij hi] sle*ts spreekt ov] de voors*rift5 d] joods*e wet4 ,wat imm]s datg5e betreft wat zij toe/aat1 hi] moet m5 ond]s*eid mak54 ,het toe/aan is (wel volkom5 dat is1 dat er e5 volslag5 re*t wordt gegev5 iets te do51 (wel onvolkom51 dat is er wordt e5 on/rafba>heid v]le5d1 zond] da>door het re*t di] h&el+ te erk5n54 ,sle*ts het re*t de h&el+ te v]h9d]51 wordt ontk5d4 ,v]volg5s kunn5 zij die de s\v]e9e ma*t 9 de *ri/5w]eld bezitt51 wett5 mak5 9 d5 gee/ van de wet van ,mozes1 behalve omtr5t die punt51 wa> de joods*e wet geheel en al het oog _h op de kom/ van ,*ri/us1 ( wa>omtr5t ,*ri/us 9 't algeme5 ( 9 't bijzond] iets &]s heeft va/ge/eld4 ,t5 d]de wat betreft de deugd5 door de wet van ,mozes voorges*rev5 en door ,*ri/us van zijne le]l+5 gevord]d1 zooals zijn de n$]igheid1 za*tmo$igheid1 liefde1 nog 9 e5 hoog]e mate dan door de ,jod51 moet5 zij door de ,*ri/55 beoef5d word54 #hi ,v4 ,de ,det]m9atio ,juris4 ,grotius oms*rijft het re*t 9 de beteek5is van het zijne1 9 de beteek5is d]halve van voorw]p d] re*tva>digheid1 als e5 volkom5 z$elijke ho$anigheid e5 p]soon eig5 om iets re*t5s te do5 ( te bezitt54 7,de ,jure ,b4 ac ,p4 l4 #a c4 #a #d1 #e47 ,de deugd van re*tva>digheid eis*t1 dat jui/ dit re*t om iets te do5 ( iets te bezitt51 door ons 9 e5 &] geerbi$igd worde2 het is onz5 pli*t e5 i$] het zijne te gev54 ,die pli*t gelijk wij gezi5 hebb5 vloeit1 volg5s de ,groot1 uit d5 z9 voor sociaal lev51 e5 d5 m5s* k5m]k5de eig5s*ap1 voort4 ,het behoeft ge5 betoog1 dat de sociale aanleg van d5 m5s*1 die oorzaak is van de efficacia juris1 de oorzaak niet is1 dat iets1 en dan b$oel ik hi] e5 bepaald iets1 aan e5 &] re*t5s toekomt ( behoort4 ,de det]m9atio juris hebb5 wij hi] op het oog2 deze vloeit niet voort uit d5 social5 z9 van d5 m5s*2 zij is logis* e]d]1 z\ m5 kunn5 zegg54 ,hoe komt er d]halve e5 re*tsbetrekk+ tuss*5 iem& en e5 bepaald iets2 wanne] kan m5 zegg51 dat iem& erg5s re*t op heeft8 ,iets is het onze als er1 uit d5 a>d zelf d] zaak1 e5 betrekk+ tuss*5 ons1 en hetge5 wa>ov] het gaat be/aat m4 a4 w4 als iets 9 de natuurlijke orde op ons pa/4 ,op nog &]e mani]5 e*t] kan er e5 re*tsbetrekk+ tuss*5 iem& en iets1 kom52 door bezit n4l41 door ov]e5kom/1 door de wet4 ,iem& kan d]halve ooit aanspraak mak5 op e5 d+1 niet omdat het zoodanig is1 ma> wijl er t5gevolge van e5 m5s*elijke ( goddelijke daad e5 betrekk+ tuss*5 hem en dat d+ is ont/aan4 #ij ,uit dat alles volgt1 dat 9 e5 natuurtoe/&1 d4i4 voor dat er e5e m5s*elijke ( goddelijke daad ge/eld is1 iem& sle*ts datg5e re*t5s toekomt1 wat hij om en aan heeft4 ,9 het w]kelijke lev5 komt hi]9 e*t] v]&]+2 door e5 vrijwillige daad kunn51 en zijn ook re*t5 ov]g$rag54 ,er kunn5 v]b9t5iss5 en quasi-v]b9t5iss5 zijn1 en de m5s* is geh\d5 dez5 op te volg51 omr$e hij sociaal is4 ,de re*t5 die iem& aan e5 &] af/ond1 zijn natuurlijk afge/aan 9 zoov] hij1 die zijn re*t ov]droeg1 dat wilde ( moe/ will5 en 9 zoov] hij dat kon will54 ,en hi]uit is dus ook af te leid51 hoev] iem&s v]kreg5 re*t5 gaan4 ,wij hebb5 gezegd de individueele re*t5 die de m5s* heeft 9 zijn natuurtoe/& v]me]d]5 ( v]m9d]51 ond]gaan v]&]+5 doordat de e5e ze ov]draagt op d5 &]5 en 9 zoov] m5 ze kan en wil ov]drag5 ( moet will54 ,kan ov]drag51 want wat de m5s* niet heeft kan hij niet v]gev52 moet will51 want de m5s* heeft d5 re*tspli*t te do51 wat niet 9 /rijd is met de societeit2 wat deze dus 9 gegev5 om/&igh$5 noodzakelijk vord]t1 moet hij d]halve will54 ,zoo bijvoorbeeld hij1 die e5 misdaad begaat1 geeft aan &]5 re*t hem te /raff54 ,en wel hi]om1 omdat m5 moet v]ond]/ell51 dat hij1 die het kwade doet1 t]gelijk]tijd implicite wil1 wat 9 e5 sam5lev+ noodzakelijk met het kwaad sam5hangt2 het re*t n4l4 d] &]5 om de booze daad te /raff51 en het re*t tot zelfv]d$ig+4 ,niet alle5 op de zooev5 g5oemde wijz51 kunn5 re*t5 ov]gaan2 het kan ook gebeur5 door de wet4 ,hoe dit is te v]kl>58 ,ziehi]4 ,de wet v]ond]/elt e5 ov]heid1 dit is duidelijk4 ,wat is nu e5 ov]heid1 ( liev] wa> ligt de grond van ha> re*t8 ,god is1 volg5s de ,groot1 onze ov]heid1 ma> ook e5 m5s* kan zulks zijn4 ,sluit m5 de vad]lijke ov]heid uit1 dan ont/aat het ov]heidsre*t van e5 m5s* door e5 v]b9t5is1 e5 contrakt4 ,wat heeft de ond]daan g$aan8 ,hij heeft de be/i]+ van zi* zelv5 gegev5 aan e5 &]4 ,deze &]e1 die dus het gezag gekreg5 heeft1 dat wele] de ond]daan zelve _h1 is 9 zek]5 z9 9 zijne plaats getr$54 ,hij kan voortaan ev5veel1 als de nu ond]daan zijnde1 vroeg] kon4 ,natuurlijk 9 zoov] die re*tsbevoegdheid aan de ov]heid is ov]g$rag54 ,de ov]heid tre$t 9 de plaats van e5 &]1 zi$a>1 op welk5 grond zijn ma*t om re*t5 ov] te drag5 zi* base]t4 ,hij kan wat vroeg] de ond]daan kon4 #ia ,e5 &]e vraag1 die wij hi] moet5 beantwoord5 is deze3 ,is het 9 /rijd met het natuurre*t1 e5 &] bijv4 iets te ontnem51 wat hij bezit1 niet door het natuurre*t1 ma> door v]b9t5is ( door de wet84 ,het antwoord moet hi] beve/ig5d luid54 ,het doet er imm]s niet toe1 hoe iem& iets het zijne noemt1 mits hij het langs re*tmatig5 weg 9 zijne ma*t heeft4 #ib ,alli*t zal m5 hi] opw]p54 ,ma> is het dan nog d5kba>1 dat m5 ooit niet misdoet teg5 het natuurre*t1 ma> teg5 de /ellige wet8 ,wel zek]4 ,die daad is teg5 het willekeurig re*t1 teg5 goddelijke ( m5s*elijke wet1 die niet ov]e5kom/ig is aan die wet4 ,als voorbeeld z\ m5 kunn5 nem51 e5 wet die bepaalt1 dat wij iets van het onze1 en 9 zoov] dit het onze blijft1 aan e5 &] moet5 gev54 ,h&elt m5 9 /rijd hi]m$e1 dan misdoet m5 teg5 e5 positieve1 niet teg5 e5 natuurwet4 ,m5 laat i$] het zijne ma> m5 geeft niet van het zijne hetge5 de wet 9 casu gebi$t4 ,om e5 voorbeeld hi]van te gev51 de v]pli*t+ die e5 volk1 t5 ov]/aan van ambassadeurs van &]e volk5 heeft1 zijn niet natuurre*telijk1 ma> volk5re*telijk4 ,hact5us1 zoo zegt ,grotius 7l4 #b4 c4 #ah47 als hij gaat sprek5 ov] de legationem jure1 ea memoravius1 quae ex jure naturae deb5tur nobis1 #ic paucis dumtaxat1 additis de g5tium jure volunt>io 444 ,be/at v5iamus ad obligationes1 quas ipsum p] se jus illud g5tium1 quod volunt>ium dicimus induxit4 #id ,de le] van ,grotius ov] het eig5domsre*t1 ov] d5 /aat en het /aatsgezag1 ov] het /rafre*t1 zull5 natuurlijk niets &]s zijn dan e5 toepass+ dez] ideen4 ,p\r la socit int]nationale comme p\r les tats p>ticuli]s1 t\te la vie sociale1 t\t le droit social1 relv5t en df9itive1 de la s\v]a9it de la consci5ce individuelle1 en d'autres t]mes du droit individuel1 zegt met alle re*t ,*>les ,p]94 #ie ,grotius' ,!orin ov] ,eig5domsre*t1 ,/aat en ,/rafre*t4 ,i4 ,het ,eig5domsre*t ,e5 volkom5 re*tsbevoegdheid bezit de m5s* ov] zijn lev51 ov] zijne l$emat51 zijn li*aam1 zijn e] en faam en kuis*heid4 ,dit alles is van nature het zijne2 het vormt imm]s als e5 geheel met zijne p]soonlijkheid4 ,iets &]s is het wat betreft de go$]5 dez] a>de4 ,deze zijn ond]s*eid5 van d5 m5s*1 niet e5 met hem2 zij zijn ook niet door hem voortgebra*t4 ,da>om kan hij die go$]5 de zijne niet noem54 ,hun he] en mee/] is ,god1 ,die ze ges*ap5 heeft4 ,god e*t] gaf d5 m5s* het re*t die go$]5 te gebruik5 en zoo is 's m5s*5 re*tsbevoegdheid ov] het a>ds*e ont/aan4 ,hoev] gaat die re*tsma*t8 ,het is e5 d5 m5s* gegev5 re*tsma*t1 zij is d]halve 9 zoov] zij gegev5 is2 da>om welk re*t heeft ,god gegev58 ,aan dez5 m5s* heeft ,god niet dit1 aan g55 niet dat toeg$eeld2 aan de geheele m5s*heid heeft ,hij gegev5 de geheele a>de4 ,het bezit 0 da>om 9 d5 beg9ne communi/is*1 e5 privaat eig5domsre*t be/ond er oorspronkelijk niet4 #if ,be/ond er 9 d5 beg9ne ge5 privaateig5domsre*t1 nu1 zegt ,grotius1 be/aat het wel degelijk4 ,al vroeg zag de m5s* de noodzakelijkheid 9 om het privaatseig5domsre*t te /ell5 9 de plaats van het geme5s*appelijk bezit4 ,wa>om m5 afzag van e5 communi/is* lev51 le]t ons de gewijde ges*i$5is4 #ig ,het privaat eig5domsre*t is d]halve 9 heel zijn omvang1 volg5s de ,groot1 e5 vrije1 m5s*elijke in/ell+4 ,deszelfs ont/aan is1 gelijk wij v]d] zull5 zi51 te v]gelijk5 met het ont/aan van d5 /aat4 ,beid5 zijn ge5 natuurlijk be/a& iets1 zij zijn iets willekeurigs2 gewild e*t] door d5 m5s* omdat zij go$1 ja gezi5 de om/&igh$51 zelfs noodzakelijk w>5 voor e5 ru/ige sam5lev+4 #ih ,welke de regel+ is van het privaat eig5domsre*t leidt de ,groot ev5e5s af uit de ges*i$5is4 ,m5 bezat de go$]5 9 het geme54 ,dit v]droot4 ,m5 v]deelde hetge5 m5 _h1 i$] kon voortaan1 met uitsluit+ van &]51 zegg51 dit is het mijne4 ,de d+5 e*t] die nog niet 9 bezit g5om5 w>5 door de e]/e m5s*51 zij kond5 natuurlijk niet v]deeld word54 ,hoe z\ m5 hi]op voortaan eig5domsre*t5 krijg58 ,door toeeig5+1 want m5 moet v]ond]/ell51 dat all51 to5 geme5 bezit mi%aagde1 en privaateig5domsre*t ont/ond1 dat all5 als wettige titel van re*t-v]krijg51 /ilzwijg5d erk5d5 de toeeig5+ van hetge5 nog ge5 bezitt] _h4 #ii ,m5 _h r$5 om af te zi5 van geme5 bezit voor sommige1 niet e*t] voor alle zak54 ,sommige d+5 zijn bep]kt1 &]e niet2 is e5 zaak zoo ov]vlo$ig1 dat all5 ze kunn5 gebruik5 zond] e5ig5 la/1 dan be/aat er ook ge5 r$51 wa>om m5 ze als privaat eig5dom z\ will5 hebb54 ,dit is het geval bijv4 voor de zee1 de lu*t4 ,deze zijn dus geme5 go$ geblev54 ,en niet alle5 op grond van het zoo ev5g5oemde1 het z\ zelfs onmogelijk zijn ze toe te eig551 want sle*ts e5 nauw begr5sde zaak kan toegeeig5d word54 #ajj ,het privaat eig5domsre*t is e5 m5s*elijke in/ell+1 en da>om moet m5 ook1 wil iem& zijn omvang jui/ k5n51 gaan zi51 wat de m5s* wilde to5 hij dit in/elde4 #aja ,zek] is het nu1 volg5s ,grotius1 dat m5 zoo we9ig mogelijk van d5 e]/5 re*t/oe/& heeft will5 afwijk54 ,di5svolg5s moet m5 zegg51 dat 9 uit]/5 nood het re*t de zak5 als geme5go$ te gebruik51 h]leeft4 7l4 #b4 c4 #b4 #f n #d74 ,m5 kan namelijk niet d5k51 dat m5 dit niet z\ gewild hebb54 ,hetzelfde is te zegg5 van het gebruik van &]mans go$1 9 zoov]1 dit gebruik d5 eig5a> niet h9d]t4 ,er 0 ge5 r$5 om het privaat bezit zoov] door te vo]51 dus is het niet gebeurd4 7ibid #i47 ,dezelfde begripp5 ov] het privaat eig5domsre*t v9d5 wij 9 ,grotius' ,inleid+ tot de ,holl4 re*tsgel4 #ajb ,alzoo 't e5 spreekwoort is dat alle go$ nae a5gebor5 re*t geme5 is1 ende wij hi] voor5 gezeit hebb5 dat het a5gheboor5 re*t niet en is v]&]lick1 z\de iem& mogh5 twijfel5 ( d5 eigh5dom d] zak5 oock re*tmatig is (te niet4 ,om dan de wa]heid hi]van te v]/a51 di5t gelet1 dat wel wa] is dat ,god ,alma*tig alle zi*tba] (te voelba] wez5 heeft ges*ap5 tot nut van het m5s*elijcke gesla*t 9 't geme51 zond] dat d5 e55 m5s* hem da] uit e5ig re*t bov5 d5 &]5 kan toemet52 ma] van de ges*ap5 d+5 zijn e5ighe zoodanig dat zij g5oegzaam zijn tot all] m5s*5 gebruick1 als zon1 ma51 /]r51 hemel1 oock e5igz9ts de lu*t ende zee2 &]5 zijn ongh5oegzaem1 te wet5 wa] van het ghebruick bij all5 niet gelijckelick en kan zijn3 van deze d+5 zijn e5ighe zodanig1 dat sij door 't gebruick dadelick (te mett] tijd v]ga52 dadelick1 als spijs en de dranck3 van deze d+5 laet d5 a]d zelve niet toe dat de gheme5s*ap s\de dur53 want soo ras als iem& uit het gunt 9 't geme5 is voorge/eld iet voor hem nuttigt1 soo ke]t sulcks tot zijn ende niet tot e5s &]s vo$sel3 't welck alre$e e5 gelijck5is is van eig5dom1 spruit5de uit e5 da$ die met het a5geboor5 re*t ov]e5 komt4 ,de d+5 die niet dadelick1 ma] mett]tijd door 't gebruick v]ga51 als kle$]51 kunn5 oock niet lang 9 de gheme5s*ap blijv53 want v]bezi*t zijnde1 kan niem& me] da] van g5ut hebb54 ,wat de woon+ a5gaet1 alzoo e5 plaets niet en kan bezet zijn met me] als e5 li*aem1 zoo en 0 't niet moghelick dat nae de v]me]d]+ van het m5s*elicke gesla*t de woonplaets5 geme5 z\d5 blijv53 alzoo de plaets1 als g5om5 e5 hol1 bij d5 e5e zijnde begrep51 d5 &]5 't onbruick 0 ghemaeckt3 en de no* m9d] 0 zulcks moghelick nae dat de me5igte d] m5s*5 niet lang] konn5de beslot5 zijn 9 de ges*ap5 hol51 door eigh5 v]nuft ende arbeid1 hutt5 ende voor/ huiz5 heett be/a5 te maeck51 alzoo d5 a]d zelve le]t dat yd] e5 e]/ arbeid voor hem zelve3 't welck oock plaets heeft t5 a5zi5 van de di5/ die d5 m5s* trekt van de bee/51 't zij uit d] bee/5 eig5 a]d1 't zij door ond]wijs5 ende oeff5+4 ,ende alzo wij voor5 gezeit hebb5 dat de go$]5 tot d] m5s*5 vo$sel di55de 9 de gheme5s*ap niet di55 en kond51 zoo mo/ da] uit volgh5 dat de go$]51 wa] uit deze nutb>e go$]5 spruit5 7als l&5 en de bee/5 die eetb>e vru*t5 voortbr5gh57 niet en kond5 gheme5 blijv51 dan zo lang als die vru*t5 g5oeg w>5 om alle m5s*5 tot ha] g5oeg5 te vo$53 't welck mits de voorttel+e van het m5s*elicke gesla*t1 als gezeit is1 niet lang konde aanloop54 ,om dan die vru*t5 te deel51 zijn e]/ de tamme bee/51 ende mett]tijd oock de l&51 mee/ op alle plaets5 v]deelt3 't welck des te noodig] is gewee/1 alzoo de l&5 door de vru*t5 uit eig5 a]d voortspruit5de de m5s*elicke nooddruf niet konn5de voldo51 door v]nuft en de arbeid zijn gebra*t tot v]d] teel+e4 ,de erv>5!id heeft oock gele]t1 dat1 d5 a]d1 geleg5!id ende g5eg5!id d] m5s*5 ze] v]s*eid5 zijnde1 ende midsdi5 d5 e5e me] als d5 &]5 behoev5de1 de gheme5s*ap niet &]s en konde m$e-br5gh5 dan onlu/ ende one5igheid4 ,ov]sulcks heeft niet alle5 yd] voor hem zelv5 ende de zijne geh\d51 dat hij hadde ghemaeckt (te be>beid1 ma] zijn oock de onbehe]de d+51 zoo door heele volck]51 als door bijzond]e luid5 bezet51 ende door 't bezit 9 eig5dom bekom54 ,want dat al ev5 nae is1 wil de r$5 dat di5 zal volgh51 die het e]/ a5grijpt om voor hem te beh\d54 ,hi]uit is dan go$ te v]/a51 dat hoe wel het a5geboor5 re*t alles liet onvordeelt1 alzoo de v]deel+he zond] m5s*5 da$ niet en konde ghes*i$51 dat ev5 wel het aangeboor5 re*t de v]deel+e niet en v]bode1 ma] e5igz9s da>toe oorzaeck heeft gegev53 ,ende de zelve v]deel+e door m5s*5 da$ zijnde ges*i$1 le]t nu v]d] het a5geboor5 re*t dat yd] met het sijne moet tevr$5 zijn1 niet alle5 omdat de vri5ds*ap ond] d5 m5s*5 7tot welcke vri5ds*ap alle m5s*5 behoor5 g5eg5 te zijn7 &]s niet moghelick en is te ond]h\d51 ma] oock en dat de r$5 m$ebr5gt dat niem&t voordeel behoort te do5 met e5 &]s s*ade1 no*te a5 e5 &] iet do5 dat hij niet en wilde dat a5 hem s\de ges*i$54 ,d5 eig5dom ghe/elt zijnde br5gt de r$5 v]d] m$e1 ende is oock tot ond]h\d+e des m5s*elicke geme5s*ap noodig1 dat iem& d5 eigh5dom van iet hebb5de bekom51 niet alle5 't zelve mag voor hem beh\d51 ma] oock a5 e5 &] ov]gev54 ,de burg]licke gheme5s*ap zijnde ont/a51 zoo is noodig ghevond5 dat die heele gheme5s*ap e5 hoogh] re*t z\de hebb5 ov] 't go$ van h>e burg]s als de burg]s zelve1 niet alle5 omdat de l$51 ende alle 't ge5t de l$5 toekomt1 ghes*ikt moet5 w]d5 tot beh\d5isse des li*aems1 zond] 't welcke de l$5 niet en kond5 w]d5 beh\d51 ma> oock omdat de erv>+e d] m5s*elicke ghebreeck5 le]de1 dat zond] na]d]e wett5 de ru/ d] burg]5 ende de onghemoeide bezitt+he d] go$]5 niet lang en konde be/a54 ,uit deze ma*t hebb5 de ov]heid5 niet alle5 nieuwe mani]5 +he/elt om eig5dom te bekom51 nae yd]s l& geleg5!id (te uit eig5 willekeure1 ma] hebb5 oock die mani]5 die te voor5 gebrui*elick w>5 bepaelt ende besn$51 om 't gheme5e (te bijzond]e be/e1 zond] iet da] m$e te do5 jeg5s het a5ghebor5 re*t1 ov]mids het aanghebor5 re*t niet va/ ov] d5 eig5dom en hadde beslot54 ,,ii4 ,de ,/aat4 ,e5 sy/ematis*e v]h&el+ ov] d5 /aat1 zijn ont/aan en oorsprong1 ov] de deel51 die de burg]lijke maats*appij vorm51 ov] het doel van d5 /aat1 ov] de s\v]e9e ma*t1 ha> drag] en omvang1 heeft ,grotius ons niet nagelat52 da>m$e is e*t] niet gezegd1 dat de ,groot's ideen ov] deze ond]w]p5 voor ons v]borg5 zijn1 ( dat wij ze sle*ts bij giss+ k5n54 ,om re*t te v]krijg5 ov] p]son5 ( zak5 k5t ,grotius twee weg53 ,er is e5 acquisitie orig9>ia en e5 acquisitie d]ivativa4 ,de acquisitio orig9>ia1 wat p]son5 betreft1 ges*i$t door geboorte1 door toe/emm+ (wel door misdaad4 #ajc ,door geboorte ont/aat het re*t d] oud]s ov] hunne k9d]54 ,door toe/emm+ kan op twee wijz5 re*t v]kreg5 word51 door zi* te v]zamel5 tot e5 geme5 lev51 (wel door zi* aan iem& te ond]w]p54 #ajd ,de mee/ natuurlijke v]zamel+ tot e5 geme5 lev51--gelijk ,grotius 9 zijn ,inleid+e consociatio v]taalt--is die1 welke plaats heeft 9 het huwelijk4 ,de &]e v]zamel+5 tot e5 geme5 lev51 m9d] natuurlijk1 dan de zooev5 g5oemde1 e*t] niet onnatuurlijk1 kunn5 van1 publiek5 ( privat5 a>d zijn4 #aje ,de e]/5--consociationes publicae--zijn v]zamel+5 tot e5 volk 9 populum ( v]zamel+5 van volk5 ex populis4 ,deze v]zamel+5 hebb5 dit geme51 dat1 omtr5t hetge5 de geme5s*ap t5 doel heeft1 het geheel ( de me]d]heid 9 h>5 naam1 de wet voors*rijft1 dat bij ha> de leid+ is d] zak52 de m9d]heid heeft zi* te ond]w]p54 ,omn9o enim ea cr$5da e/ fuisse voluntas 9 societatem coeuntiam1 ut ratio aliqua esset exp$i5di negotia3 e/ autem manife/e iniquum1 ut p>s major sequitur m9orem3 qu>e naturalit]1 seclusis pactis ae legibus1 quae =mam tract&is negotiis imponunt1 p>s major jus habet integri4 7l4 #b4 c4 #e4 #ag47 ,ov] d5 /aat--di5 hij bepaalt1 als de volmaakte v]e5ig+ van vrije m5s*51 v]e5igd om hun re*t te g5iet51 en het geme5 welzijn te bevord]5 #ajf1--ov] d5 /aat 9 het bijzond]3 de v]zamel+ 9 populum zegt ,grotius3 ,het mee/e re*t wordt aan het li*aam ov] zijn deel51 9 die v]zamel+ gegev51 wa>bij vele familin tot e5 volk word52 en wel1 om r$5 hi] de mee/ volkom5 v]e5ig+ is2 en er ge5 enkele uitw5dige h&el+ is1 die niet uit zijn a>d1 ( door de om/&igh$5 betrekk+ heeft1 ( hebb5 kan1 op d5 /aat4 7l4 #b c4 #e #bc47 #ajg ,m5 ziet op welk5 juridis*5 grond ,grotius wil1 dat het hoogheidsre*t van d5 /aat ov] zijne burg]s1 dat is te zegg5 van e5 bepaald5 /aat ov] bepaalde ond]dan51 b]u/2 het be/i]+sre*t grondt zi* op e5 contract4 ,d5kt ,grotius1 gelijk de s*ola/iek51 dat het v]drag sle*ts de daad is1 wa>aan feitelijk het geme5ebe/ zijn ont/aan dankt1 het geme5ebe/ ( de /aat1 die e5 natuurre*telijke in/ell+ is1 die e5 z$elijke v]pli*t+ is voor d5 m5s*8 ,ne56 ,de ,groot ontk5t op5lijk het natuurre*telijk k>akt] van d5 /aat4 ,m5 moet 9 aanm]k+ nem51 zoo zegt hij erg5s1 dat de e]/e m5s*5 niet om te voldo5 aan ,gods gebod1 bewog5 zijn e5 /aatsgeme5s*ap te vorm51 ma> als van zelf zijn zij da>toe gekom51 de ond]v9d+ le]de1 hoe zwak en ma*teloos m5 /ond teg5ov] de geweld5>ij5 van &]51 indi5 m5 alle5 04 #ajh ,da>om noemt de ,apo/el ,petrus de burg]lijke ma*t e5 m5s*elijke in/ell+4 ,voor hem is de /aat e5 m5s*elijke in/ell+1 want al zegt hij erg5s1 dat het burg]lijk gezag e5 goddelijk iets is1 dan is dat 9 e5e betrekkelijk5 z91 n4l4 wijl deze voor d5 m5s* zoo heilzame in/ell+ door ,god is go$gekeurd2 ma> als ,god zijn go$keur+ he*t aan e5 m5s*elijke wet1 doet ,hij het als aan e5 m5s*elijke wet en op m5s*elijke wijze4 7l4 #a c4 #d #g no #c47 ,grotius ontk5t het natuurre*telijk k>akt] van d5 /aat1 het is duidelijk1 #aji ,wat hij e*t] niet ontk5t is1 dat de m5s* z\ do5 teg5 de natuurwet1 als hij de geme5s*ap--( ha> v]teg5woordig]s--als die e5maal is ont/aan1 niet z\ gev51 wat d] geme5s*ap is4 ,9 zulk geval z\ er e5 contract-breuk zijn1 en dat is misdo5 teg5 het natuurre*t4 ,wij wet51 wat de /aat is en k5n5 zijn oorsprong1 zijn aanleid5de oorzaak exp]im5to infirmitatis zo[el als de hem vorm5de oorzaak3 de v]b9t5is ( het contrakt4 ,wat is het /aatsgezag8 ,?ucydides bes*rijft het s 9 drie woord54 ,het geme5ebe/ 9 d5 w>5 z9 des woords noemt hij ,greek3 autonomon autodikon autotelae e5 volk1 dat zijn eig5 wett5 heeft1 dat eig5 re*tspleg+ en magi/rat5 heeft4 ,de /aatsma*t omvat de leid+ d] op5b>e zak51 de v]kiez+ d] /aatsambt5>5 en de re*tsspraak1 #aaj ,deze burg]lijke ma*t is s\v]e91 als h>e dad5 niet me] afhankelijk zijn van e5 &]e bov5 ha> /a&e ma*t4 #aaa ,wie is de drag] dez] ma*t8 ,het is er mee gelijk met het v]mog5 om te zi54 ,m5 kan zegg51 dat wij zi51 ma> ook dat ons oog ziet1 het oog is het orgaan4 ,de s\v]e9iteit is bij het volk1 me] speciaal e*t] bij de rege]+1 bij de ov]heid1 die1 al na> de wett5 en z$5 van e5 volk1 uit e5 p]soon ( uit me]d]5 kan be/aan4 #aab ,hi]uit blijkt1 welk ,grotius' /&punt 01 9 e5 9 die dag5 br&5de kwe/ie3 wie is de drag] d] s\v]e9e ma*t8 ,de ,groot /ond teg5ov] h51 die van me5+ w>51 dat het volk imm] en altijd het hoogheidsre*t 9 d5 /aat bezit1 en de vor/ sle*ts als zijn zaakgela/igde moet bes*\wd word54 ,en om zijne /ell+ te bewijz5 zegt hij3 ,heeft zi* e5maal e5 volk gevormd1 dan kan het volk ( zijn me]d]heid zi* ond]w]p5 aan e5 ( me]d]e p]son5 en zoo de tot nu toe hun behoor5de z$elijke bevoegdheid1 re*t5s d5 /aat te be/i]51 aan &]5 ov]drag54 ,hij imm]s1 die e5 z$elijke bevoegdheid bezit tot iets1 kan niet sle*ts door 9 e5 v]zamel+ te gaan die pote/as moralis aan e5 &] ov]drag51 ma> ook door zi* aan e5 &] te ond]w]p54 ,teg5ov] e5 private re*tsov]gave door ond]w]p+1 bijv4 als e5 vrije man zi* als slaaf geeft aan e5 he]1 /aat de publieke2 die namelijk1 wa>door e5 volk zi* /elt ond] het be/i] van e5 &] volk ( van e5 ( me]d]e p]son54 #aac ,de s\v]e9e ma*t kan soms aan &]5 zijn afg$rag51 en dus niet bij het volk zijn2 het kan zelfs gebeur51 dat die ma*t nimm] bij het volk is gewee/1 dat onmiddellijk door ond]w]p+ het gezag ov] me]d]e familin aan ne familie is gekom5 7l4 #a c4 #c #h n #c47 ,nog kan het zijn1 dat het volk het s\v]e9e gezag niet heeft1 wijl het ond] de ma*t van e5 &] is gekom51 teg5 wil en dank zelfs1 namelijk als oorlogsbuit 9 e5 re*tva>dig5 oorlog4 7l4 #a c4 #c #h n #f47 ,op de vraag3 t5 wi5s voordeele de s\v]e9e ma*t is1 antwoordt ,grotius1 dat zij kan zijn t5 bate van hem1 die be/i]d wordt en van hem1 die be/i]t1 t5 voordeele enkel en alle5 van het volk ( van d5 vor/4 ,sic imp]ia qua$am esse possunt comp>ata ad regem utilitatem1 ut quae victoria p>ta sunt2 en dit is da>om nog ge5 tyranniek be/uur1 wijl het woord tyran 9 zijn gewone beteek5is e5 onre*tmatigheid insluit4 ,dat het ov]heidsre*t 9 d5 regel t5 bate is d] ond]dan51 wordt door ,grotius niet ontk5d1 wel ontk5t hij1 dat dit altijd zijn z\4 ,het is met de wa>heid 9 /rijd als regel op te zett52 omne regimem ejus qui regitur causa esse comp>atam4 7l4 #a c4 #c #h n #ad47 ,aan h51 die hi]teg5 opwi]p51 dat hij1 die iem& aan/elt1 /aat bov5 d5g5e1 die aange/eld wordt1 het volk da>om bov5 d5 vor/1 7l4 #a c4 #c #h n #ac47 antwoordt ,grotius1 dat dit wa> is1 zoo dikwijls de aan/ell+ afhankelijk blijft van d5 wil con/itu5tis1 niet e*t]1 zoo de aan/ell+ ges*i$t door e5 wils-akt1 die e5maal be/a&1 effectum habet necessitatis4 ,zoo kie/ zi* de vr\w 9 volle vrijheid e5 man1 ma> aan d5 e5maal uitv]kor5e1 blijft zij voor het lev5 ond]worp54--,bov5di5 heeft niet alle ov]heid ha> re*tsma*t onmiddellijk van het volk gekreg54 ,e5 &]e opw]p+ 0 de volg5de4 ,alle be/i]+1 zoo zeide m51 is t] wille van h51 die be/i]d word51 7ibid n #ad47 ,ook dit is niet wa>1 zegt ,grotius1 omdat er e5 rege]+ kan zijn t5 bate van hem1 die be/i]t1 ut regimem dom9icum3 nam s]vi utilitas ibi extr9seca e/ et adv5titia4 ,de gr5z5 d] ov]heidsma*t zijn noodzakelijk de natuurwet en het goddelijk re*t4 ,de eig5 re*tsbevoegdheid d] vrije m5s*5 g+ niet v]d]1 niet me] kond5 zij di5t5gevolge aan het s\v]e9e gezag ov]drag54 ,de s\v]e9e ma*t kan niet me] zijn dan de som d] individuele vrijh$5 ( re*t54 ,b9n5 deze gr5z5 nu is het gebi$ d] ov]heid bep]kt en wel door d5 wil van h51 die zi* tot volk v]e5igd54 ,om dus te wet51 welke de omvang is d] s\v]e9e ma*t1 kan en moet m5 ond]zoek51 wat zij1 die e5 volk g+5 vorm51 wel wild5 do51 welk hun doel 04 ,de s\v]e9e ma*t bezet5 door e5 kon+ kan nog me] gebond5 zijn1 als hij namelijk zijn ma*t gekreg5 heeft van het volk4 ,hij heeft zooveel van de s\v]e9e ma*t1 als m5 hem feitelijk heeft gegev54 ,met die beg9sel5 voor oog51 kon ,grotius de kwe/ie van het re*t tot zelfv]d$ig+ en noodwe] t5 ov]/aan d] ov]heid1 zo[el wat afzond]lijke p]son5 als wat het heele volk betreft1 oploss54 ,op de e]/e plaats1 wat de private p]son5 betreft4 ,niem& heeft re*t iets te gebi$5 9 /rijd met de natuurwet ( het goddelijk re*t4 ,voor de ond]dan5 z\ zulk gebod ge5 gebod zijn4 #aad ,de v]drukk+ e*t]1 die wij miss*i5 te drag5 hebb51 omdat wij aan ,god en aan de natuur gehoorzam5 en niet aan de m5s*51 moet5 wij liev] v]dur51 dan ons v]w]54 ,want1 is 9 e5 natuurtoe/& e5i$] bevoegd tot noodwe]1 bij de intr$e 9 de maats*appij heeft dat re*t opgeh\d5 te be/aan2 de /aat imm]s z\ onmogelijk zijn1 zoo dit aangebor5 re*t bleef voortdur54 ,da>uit volgt dat de ov]heid ons dit re*t kon ontnem5 en 9 w]kelijkheid ontnom5 heeft4 7l4 #a c4 #d #b n #b47 ,ook ,*ri/us' wet wil1 dat wij d5 ,caes> gev51 wat des ,caes>s is4 ,*ri/us wil van ons gehoorzaamheid en zoo noodig v]draagzaamheid jeg5s de ov]/54 7,ibid #d47 ,m5 zegt wel ooit dat er totaal ge5 nut 9 geleg5 is1 onre*t te v]drag51 ma> wij1 aldus ,grotius1 ma> wij van onz5 kant wet51 dat die pati5tie ha> loon niet miss5 zal4 7,ibid4 #d n #b47 ,ook zij die ov]heidsambt5 bekle$5 9 ond]ges*ik!id aan de s\v]e9e ma*t1 hebb51 ook al is dit door vel5 bewe]d1 ge5 re*t aan1 dw+el&ij we]/& te bi$5 7ibid4 c4 #d #d n #a47 ,van die vel5 haalt ,grotius 9 e5 nota1 sle*ts aan ,petrus ,m>tyr 7ad ,judicum ,,iii74 ,p>aeus 7ad ,,xiii cap4 ad ,rom47 ,junius ,brutus1 ,danaeus 7libro ,,iv ,politicorum47 ,al?usius en ,hottomannus v]noemt ,grotius hi] niet1 (s*oon hij zek] wi/ dat ook zij deze me5+ w>5 toeg$aan4 ,de r$51 wa>om ,grotius de ,ephor5le] #aae v]w]pt1 is deze3 alle ov]heidsma*t d] magi/rat5 hangt zoodanig van d5 wil d] hoog/e ma*t af1 dat al hun dad51 die tog5 d5 wil d] hooge ov]heid +aan1 ge5 reg]+sdad5 me] zijn1 ma> dad5 van e5 privaat p]soon1 7c4 #d #f n #a47 ,e5 &]e vraag is het e*t] voor ,grotius1 ( m5 de ov]heid niet mag we]/aan ook 9 geval van uit]/5 nood4 7c4 #d #g n #a7 ,de wet van non resi/5di is e5 m5s*elijke wet1 gelijk de ,groot bov5 bewees4 ,da> nu zelfs niet alle goddelijke wett5 9 geval van uit]/5 nood v]pli*t51 do5 dit nog m9d] de m5s*elijke wett54 ,de wet1 wa>ov] het hi] gaat is e5 m5s*elijke wet1 zij hangt da>bij af van d5 wil van h51 die het e]/ d5 /aat vormd52 hi] is dus te zoek51 hoev] deze wet gaat4 ,wat z\d5 deze e]/5 nu wel geantwoord hebb51 als m5 hun afvroeg ( zij all51 ook zelfs 9 doodsgeva> wild5 v]pli*t51 ge5 we]/& te bi$54 ,nescio an velle se s9t responsuri1 zegt ,grotius1 nisi =te cum hoc additam5to1 si resi/i nequeat1 nisi cum maxima reipublicae p]turbatione4 #aaf ,(s*oon noode1 ,grotius geeft iets to* toe aan zijn teg5/&]s1 de v]d$ig]s d] volkss\v]e9iteit2 en hij durft niet met ,b>clajus1 #aag regii imp]ii ass]tor =tissimus1 noodwe] van e5 afzond]lijk p]soon ( van e5 kle9] g$eelte van het volk zoo ma> zond] ond]s*eid v]oordeel54 ,w]d aan afzond]lijke p]son5 bijna alle re*t tot noodwe] ontzegd1 t5 opzi*te van het volk als zoodanig1 0 m5 niet zoo /r5g4 ,zelfs ,b>clajus gaf toe1 dat het volk ( de me]d]heid1 9 geval van onm5s*elijke wre$heid tot zelfv]d$ig+ re*t heeft4 7l4 #a4 c4 #d4 #g4 n #d47 ,9 me]d]e om/&igh$5 heeft het volk1 volg5s de ,groot1 re*t zi* te v]w]5 teg5 zijn wettig5 s\v]e94 ,het volk heeft dat re*t1 bijaldi5 de re*tsma*t van d5 vor/ afhankelijk is geblev5 van het volk2 9 dit geval kan de zelfv]d$ig+ zelfs ze] v] gaan2 zulk e5 vor/ kan met d5 dood ge/raft word54 7ibid4 #h7 ,het volk heeft re*t op zelfv]d$ig+ t5 ov]/aan van h51 die op5lijk ( /ilzwijg5d van het gezag af/& heeft g$aan4 ,zoo iem& ke]t t]ug tot d5 rang van privaat p]soon4 7ibid4 #i74 ,v]d] is zelfv]d$ig+ re*tva>dig1 wanne] e5 kon+1 die het ov]heidsre*t t5 volle1 ma> niet als eig5dom bezit1 dit re*t wil ov]drag5 aan e5 &] 7ibid4 #aj72 als ook dan1 wanne] e5 vor/ het geheele volk wil v]delg52 want het is onmogelijk1 dat de wil om e5 volk te be/i]51 kan sam5gaan met d5 wil1 het volk uit te roei51 en da>om moet m5 d5k51 dat hij1 die dit laat/e wil1 af/& doet van het gezag4 7ibid4 #aa47 ,heeft e5 volk1 als het zi* aan iem& ond]wi]p1 b$ong51 dat de gehoorzaamheid z\ oph\d51 zoodra deze e5e bepaalde misdaad b$reef1 dan is we]/& re*tva>dig1 als zulk e5 misdaad gepleegd wordt1 7ibid4 #ab7 ev5als bij elk +rijp5 d] ov]heid 9 de re*tsma*t1 die het volk zi* heeft voorbeh\d54 7ibid4 #ac47 ,zek]e vrijheid heeft t5 slotte het volk voor zi* bewa>d1 als bij het ov]gev5 d] rege]+ is bepaald1 dat het 9 sommige gefall5 d5 kon+ z\ kunn5 dw+51 iets te do5 ( na te lat51 ook al is hem t]zelfd] tijd het heele rege]+s-beleid gegev51 7ibid4 #ad47 ,na het re*t tot zelfv]d$ig+ teg5ov] e5 wettige ov]heid1 wordt1 noodwe] t5 ov]/aan van e5 ov]weldig] besprok54 ,het is zek]1 dat deze1 door zi* zelf ge5 re*t heeft op gehoorzaamheid2 het kan e*t] gebeur51 dat de wettige he]s*] om groot]e ell5d5 te voorkom51 zijn re*tsbevoegdheid op hem ov]draagt1 en noodwe] onre*t wordt1 t5zij 9 uit]/5 nood4 ,ma> als dit niet gebeurd is1 z\ dan zelfv]we] zoo v] mog5 gaan1 dat m5 d5 indr+] z\ mog5 dood58 ,ja als hij 9 e5 niet door het volk5re*t gewettigd5 oorlog het l& heeft v]mee/]d1 en er ge5 v]drag met hem geslot5 is4 ,hij is en blijft dan e5 vij&1 di5 m5 dood5 mag4 7 #af47 ,v]volg5s mag m5 e5 ov]weldig] dood51 als dit door 's l&s wett5 is toege/aan ( door de bevoegde ma*t 9 e5 geval van geweld da>toe vrijheid wordt gegev54 7 #ag1 #ah47 ,v]d] kan niet met zek]heid gezegd word54 7 #ai47 ,wij moet5 e5 oog5blik t]ugkom5 op de s\v]e9e ma*t1 wat betreft ha> re*tsgebi$4 ,de zorg en de regel+ d] k]kelijke aangeleg5h$51 is bij ha>4 #aah ,alle die s*rijv5 van mat]ie van regi]+he zegg51 dat1 e5 van de voornaam/e deel5 van de s\v]a9e ma*t is de dispositie ov] de religie4 #aai ,cujus regio1 illius et religio1 dit beg9sel huldigde e5ig]mate ook ,grotius3 ,no* zegt m5 dat de keus van religie zijnde ge/elt aan de ,prov9cie inconv5i5t5 da>uit z\d5 volgh51 ma> 't is e5 oudt ende wa>a*tig spreekwoordt3 dat inconv5i5t5 te alleg]5 niet en is solv]54 #abj ,het is e5 /aatszaak de k]kelijke ges*ill5 te besliss54 ,de s\v]e9e ma*t heeft da>toe de autoriteit4 ,wat de autoriteit belanght1 de le]e van de prote/ant5 is altijd gewee/ dat de ov]heyt au?oriteyts gh5oegh van ha> selv5 heeft om all]ley saack5 te gebi$51 die d5 wa>heydt1 re*t ende r$5 zijn con=m4 #aba ,de /aat v]geeft de k]kelijke ambt54 ,de ,wetgev] ( ,pr9s en is door de ,goddelijke ,wet niet v]bod51 de k]kelijke ambt5 te begev5 (te uyt te deel52 en de *ri/elijcke ,h]d] ov] zijne b]oep+he niet becomm]t en moet zijn1 no* twijfel51 ( zijne b]oep+he zij *ri/elijck ende wettelijck1 wanne] hij tot le]+he d] ,evangeliums bij e5 ,pr9s (te ,ov]heyt is b]oep54 #abb ,grotius grondt dit re*t van d5 /aat hi]op1 dat het doel d] hooge ov]heid niet sle*ts is bij ha> ond]hoorig5 d5 uitw5dig5 vr$e te bew>51 ma> ook d5 inw5dig5 vr$e1 d5 vr$e des h>t5 en da>om de deugd te bevord]54 ,dat ook dit laat/e het doel d] rege]+ is en dus h>e taak1 bewij/ ,grotius en da>door het re*t d] burg]lijke ov]heid 9 k]kelijke zak54 ,hij bewij/ het1 ex unitate mat]iae circa quam v]satur ,pote/as ,summa #abc ,niets kan vall5 buit5 de ma*t d] ov]heid4 ,(wel imm]s iets valt niet ond] h>e ma*t (wel iets valt ond] de ma*t van e5 &]4 ,9 het e]/e geval z\ m5 deze exemptie moet5 bewijz51 hetge5 m5 hi] niet kan4 ,9 het twe$e geval z\d5 wij niet ne ov]heid hebb5 ma> twee2 en dit is 9 /rijd met de bepal+ d] hooge ov]heid1 die alle5 /aat en ge5e ma*t nev5 ha> duldt4 ,e5 twe$e bewijs is g5om5 uit het doel d] geme5s*ap wa>aan beantwoordt univ]sitas mat]iae1 #abd gelijk de ,apo/el ,paulus zegt3 ,da>toe is het kon+s*ap +e/eld1 opdat het lev5 onge/oord en ru/ig zij1 non tantum 9 omni hone/ate1 v]um etiam 9 omni pietate4 ,hi]bij wordt zelfs ,/4 ,?omas aangehaald4 ,deze zegt1 dat het doel1 dat de kon+ vooral voor zi* zelf en voor zijn ond]dan5 moet na/rev51 de eeuwige gelukzaligheid is1 die be/aat 9 de aans*\w+ ,gods4 ,dit doel is het hoog/e go$1 wa>he5 de kon+ en i$]e ov]heid het volk moet leid54 ,ma> is e5maal het doel gegev51 voegt ,grotius er bij1 dan heeft m5 ook re*t op datg5e1 zond] hetwelk het doel niet kan b]eikt word54 ,posito enim f9e1 simul possitur jus ad ea s9e quibus f9is obt9]i non pote/4 #abe ,bij deze argum5t5 voegt zi* de uitspraak d] goddelijke wet4 7o4 c4 n #f47 ,de gewoonte d] ,k]k en d] kon+51 7n #g47 zo[el voorhe5 als nu1 7n #h47 ,het getuig5is d] !ologant53 #abf het getuig5is van ,su>ez en ,?omas4 7#b';a #b';ae q4 #bi4 art4 #c1--;ibid4 n #h47 ,e5 nieuw bewijs voor zijn /ell+ v9dt ,grotius nog 9 de natuur en kra*t van d5 godsdi5/1 quae ejus modi e/ ut hom9es placidos1 obsequiosos1 amantes patriae1 juris et aequi ret95tes efficiat4 7c4 #f n #ac47 ,de ma*t d] ov]heid 9 k]kelijke zak5 /rekt zi* e*t] niet uit1 ov] hetge5 door ,god is +e/eld2 zooals de ,sacram5t51 de gelo(swa>h$51 enz4 7c4 #d4 n #aa47 ,hi]omtr5t kan zij alle5 bepal51 wat 9 deze zak5 niet is gebod5 ( v]bod5 door ,god1 zooals zijn circum/antias qua$am loci1 temporis1 modi4 ,zij kan bijv4 bevel51 dat e5 biss*op niet lang] dan e5 ja> en niet zond] toe/emm+ d] ov]heid zijn /&plaats mag v]lat54 7c4 #c n #aa47 ,&]e bewijz5 voor het re*t d] s\v]e9e ma*t 9 k]kelijke zak5 van m9d] gewi*t ev5wel1 v9dt ,grotius nog 9 het feit1 dat de hooge ov]heid deze ma*t niet kan af/aan2 zond] s*ade voor het geme5ebe/4 ,nam sac]dotum quidam eo sunt +5io1 ut ni p>eant1 t]rit5t4 ,et multitudo1 ut olim ,curtius dixit1 vana religione capta melius vatibus quam ducibus p>et4 7n #ac47 ,al te go$ na> het s*ijnt k5de ,grotius de revolutionaire gez9dheid d] pr$ikant5 uit die dag51 en hun invlo$ op het volk4 ,da>bij is het zek]1 zoo zegt ,grotius1 dat e5 v]&]+ 9 de religie1 zelfs 9 de ple*tigh$51 zoo zij niet met all] in/emm+ ges*i$t ( e5 kla>blijkelijke v]bet]+ is1 uit]a>d d5 /aat s*okt en tot groote onheil5 vo]t4 ,het /rafre*t4 ,de /raf 9 het algeme5 bepaalt ,grotius1 als e5 malum passionis1 quod infligitur ob malum actionis4 #abg ,dat de misdaad mag ge/raft word51 zegt het natuurre*t4 ,hij1 die kwaad de$1 is niet te go$ om ook zelf te lijd54 l4 #b c4 #bb #a n #b4 ,de /raf behoort bij de ju/itia expletrix 7commutativa7 want hij1 die /raft1 moet wettelijk re*t hebb5 om te /raff51 hij moet er de z$elijke bevoegdheid toe hebb54 ,dat re*t nu ont/aat door het misdrijf van d5 s*uldige4 7ibid4 #b n #c47 ,zegt de natuurwet1 dat de misdaad kan ge/raft word51 zij zegt niet door wie4 7 #c n #a47 ,het is e*t] billijk1 dat het ges*i$e door e5e ov]heid1 en van d5 &]5 kant is zek] hij da>toe niet bevoegd1 die ev5 sle*t is als de /rafs*uldige4 7ibid47 #abh ,is iets ju/um1 het is da>om nog niet rectum1 en da>om vraagt de ,groot1 ( m5 mag /raff5 om te /raff51 alle5 uit wraakzu*t8 ,dat pa/ de r$elooze s*epsel51 antwoordt hij1 niet d5 m5s*4 #abi ,deze moet e5 doel beoog5 met de /raf4 ,hij moet niet /raff5 quia peccatum e/1 gelijk ,plato zegt1 ma> om de misdrijv5 9 het v]volg te voorkom5 7 #d47 ,god1 uit ho(de van zijn hoogheidsre*t1 dat zi* uit/rekt ov] all5 en alles en omdat ,hij volkom5 vrij is en volmaakt en niets buit5 zi* zelv5 zoekt1 kan /raff5 enkel en alle51 omdat er kwaad b$rev5 is1 zond] v]d] doel4 ,de m5s* e*t] moet bij het /raff5 /e$s e5 go$ doel voor oog5 hebb51 en wel omdat hij met de &]5 v]want1 en van nature hun gelijk is4 7 #d n #c47 ,het go$e doel1 dat m5 beoogt bij het /raff51 kan zijn driev\dig1 het kan zijn de v]bet]+ van d5 s*uldig5 zelf2 het voordeel van hem1 die er belang bij heeft1 dat er ge5 kwaad gebeure2 het belang van e5i$] zond] ond]s*eid4 ,is de /raf e5 po5a m$ic9alis1 di5t zij om door pijn en sm>t1 e5 afke] te wekk5 van het kwaad2 dan kan zij toegepa/ word51 door e5i$]1 die voldo5d v]/& en oordeel bezit4 ,en wat 9 dit geval de groo!id d] /raf betreft1 zij mag niet zijn de dood/raf1 t5zij r$uctive4 ,het kan 9 het belang zijn van d5 s*uldige dat hy g$ood worde n4l4 als er ge5e v]bet]+ mogelijk is1 en het te vreez5 is1 dat zijne misdad5 /e$s aangroei54 #acj ,/raff5 9 het belang van hem1 die het kwaad te vreez5 heeft1 kan hij1 die het kwaad heeft te lijd5 en zelfs e5i$]1 want het is ov]e5kom/ig de natuurlijke r$e1 dat de e5 d5 &] helpe4 7 #h n #a47 ,da> wij e*t]1 zoo het ons ( het onze betreft1 al te spo$ig g5eigd zijn tot drift en wraakzu*t1 en alle r$elijkheid v]get51 zijn vele familin bije5 gekom5 en hebb5 zij re*t]s aange/eld aan wi5 zij hunne ma*t om d5 s*uldige te /raff5 ov]gav51 en da>m$e hun deze taak opdroeg54 7 #h n #d47 ,de oude vrijheid1 om de misdadig]s te /raff5 #aca h]leeft e*t] da>1 wa> ge5 re*tspraak is1 bijv4 op zee ( afgeleg5 plaats54 7 #h n #e47 ,m5 kan /raff5 9 het belang van onv]s*illig wie1 en dit kan gebeur51 door d5 s*uldige te dood51 door hem de ma*t te b5em5 kwaad te do5 ( door hem te v]bet]52 dat kan gebeur5 door hem te pijnig5 en zoo aan &]5 d5 lu/ te ontnem5 hem na te volg5 9 het kwaad4 7 #i n #a47 ,is dit re*t van nature bij all51 mett]tijd is ook dit re*t ov]g$rag5 aan bepaalde p]son54 7 #i n #d7 #acb ,het be/aat e*t] nog 9 zijn oud5 vorm voor h51 die niet /aan ond] e5 bepaalde re*t]lijke ma*t 7n #e7 en da>1 wa> ge5 re*tspraak is4 ,bij vele volk5 hebb5 de mee/]s ov] hunne slav51 de oud]s ov] hunne k9d]5 nog zelf het /rafre*t 9 zijne volheid4 7n #e47 ,le]t de wet van het ,evangelie iets &]s dan het natuurre*t8 ,ne54 ,lijf/raff51 die ge5 blijv5de s*&e ( nadeel m$ebr5g5 en noodig zijn1 toegepa/ door h51 die da>toe de wettelijke ma*t hebb5 bijv4 door oud]s en mee/]s enz41 zijn niet 9 /rijd met de wet van ,*ri/us1 7c4 #bb #aj n #a47 #acc ,/raff5 enkel uit wraakzu*t is ongeoorlo(d volg5s de natuurwet4 ,9 dit punt v]bi$t ,*ri/us me]4 ,hij v]bi$t zelfs haat toe te drag5 aan zijne vij&54 7n #b47 ,wat betreft het re*t om h5 te /raff51 die misdo5 teg5 het op5ba> welzijn1 het bleef be/aan ook ond] de ,nieuwe ,wet4 7n #h #aa47 ,publieke misdadig]s /raff5 met d5 dood1 is ook nog geoorlo(d4 7 #ab47 #acd ,m5 moet h5 e*t]1 vr zij word5 omgebra*t1 d5 tijd gev5 voor b]\w4 7ibid47 ,het z\ e*t] niet v]ke]d zijn1 zoo de *ri/5 vor/5 de dood/raf v]&]d5 9 dwang>beid4 ,( de m5s*elijke wett51 die toe/aan bepaalde misdadig]s te dood51 niet sle*ts bij de m5s*51 ma> ook bij ,god re*t gev51 bespreekt ,grotius da>na4 ,het kan zijn1 dat de m5s*elijke wett5 alle5 e5e m5s*elijke on/rafba>heid v]zek]51 zij kunn5 e*t] ook tegelijk met e5 on/rafba>heid bij de m5s*51 de daad geoorlo(d mak5 9 gewet54 #ace ,m5 kan dit afleid51 uit de woord5 d] wet en uit de zaak1 wa>ov] het gaat4 7 #ag n #a47 ,is het zek]1 dat misdad5 ge/raft mog5 word51 e5 &]e vraag is3 mog5 alle misdrijv5 ge/raft word58 7 #ah47 ,me] inn]lijke dad51 ook al word5 zij bek5d1 gev5 ge5 re*t tot /raf2 want het is niet 9 ov]e5/emm+ met de m5s*elijke natuur1 dat uit inw5dige dad5 w$]zijds*e pli*t5 en re*t5 volg54 ,da>door wordt e*t] niet v]bod51 bij het afmet5 van hetge5 iem& v]di5t1 rek5+ te h\d5 met de inn]lijke ge/eldheid van d5 m5s*1 9 zoov]re deze invlo$ heeft op zijne uitw5dige h&el+54 7 #ah47 ,niet /rafwa>dig zijn de onv]mijdelijke gevolg5 van de m5s*elijke natuur1 wa>ond] de misdrijv5 vall51 voortkom5de uit e5 +ewortelde gewoonte ( e5 zek]e zielsge/eldheid4 ,word5 deze re*tmatig ge/raft1 dan is het niet om zi* zelv51 ma> om hunne oorzaak4 7n #b47 ,ook datg5e1 wat ge5 middellijke ( onmiddellijke betrekk+ heeft op de m5s*elijke geme5s*ap ( d5 ev5m5s*1 valt niet ond] het /rafre*t1 t5zij 9 zoov]re m5 de /raf neme als middel t] v]bet]+4 #bj4 ,dit alles b]u/ hi]op1 dat er ge5 enkele r$5 be/aat om niet aan ,god alle5 de /raf voor zulke dad5 ov] te lat54 ,bij de niet /rafb>e zak5 behoor5 ook de ondeugd51 die teg5ov] de deugd5 /aan1 welke all5 dwang uitsluit51 zooals het m$$oog51 de vrijgevigheid en &]e4 7 #bj47 ,( alle misdad51 die /raf v]di551 ook altijd ge/raft moet5 word51 m4 a4 w4 ( m5 volg5s re*t ooit e5 /raf mag kwijts*eld51 hi]omtr5t is de ,groot e5 &] gevoel5 toeg$aan1 dan de ,/ocijn5 #acf4 ,/raf mag volg5s deze laat/5 nooit word5 kwijtges*old54 ,grotius e*t] me5t1 dat uit de wa>heid3 e5 misdadig] mag met re*t voor zijn misdaad ge/raft word51 niet volgt3 e5 misdadig] moet volg5s re*t imm] en altijd ge/raft word51 e5 /raf mag nooit word5 kwijtges*old54 7 #ba47 ,voor dat het burg]lijk /rafre*t w]d +e/eld1 zoo zegt hij1 0 m5 niet v]pli*t i$] /rafwa>dig v]grijp te /raff54 ,er kond5 gevall5 zijn1 wa>9 m5 v]pli*t 0 te /raff51 da>teg5ov] e*t] /ond5 gevall51 wa>9 m5 niet mo*t /raff5 ( wa>9 het vrij /ond te /raff5 ( niet te /raff54 ,hetge5 uit de /raf z\ volg51 gaf hi] d5 doorslag4 ,zoo mo*t m5 niet /raff51 als het algeme5 welzijn er door lijd5 z\1 zoo moe/ m5 /raff51 als het geme5 welzijn dit eis*te4 7ibid #bb-bc47 ,na het invo]5 van e5 burg]lijk /rafre*t is de zaak niet zoo e5v\dig1 want de wetgev] is door zijne wet 9 zek]5 z9 gebond54 ,moet m5 da>uit nu opmak51 dat na de invo]+ van dit /rafre*t1 kwijts*eld+ van /raf onre*tva>dig wordt8 ,ne52 want de wetgev] is door zijne wett5 gebond51 9 zoov]re hij wordt bes*\wd als e5 deel d] societeit1 niet 9 zoov]re hij het ho(d van d5 /aat is4 ,hij kan qualitate qua de heele wet afs*aff54 ,dit e*t] moet hij niet do5 zond] r$551 want hij z\ do5 teg5 de ju/itia gub]nativa4 7 #bd1 no #a47 ,wat mag en heeft hij dus te do58 ,hij kan als wetgev] van de wet uitzond]5 zek]e p]son5 en zek]e dad51 7no #b7 mits hij da> grondige motiev5 voor heeft 7no #c47 ,die motiev5 nu kunn5 zijn van intr9siek5 ( extr9siek5 a>d4 ,van intr9siek5 a>d1 zoo bijv4 als de /raf wel niet onre*tva>dig1 ma> to* te groot is 9 v]gelijk+ met de daad 7 #be47 ,buit5 de zaak zelf geleg5 r$55 zijn o4 a4 iem&s v]di5/5 en dit te me] als de wet hic et nunc ha> doel mi/4 ,want al blijft er e5 algeme5e grond voor de wet1 zoo ha> r$5 van be/aan 9 e5 p>ticuli] geval oph\dt1 dan kan zond] h9d] voor het ov]heidsgezag e5 uitzond]+ gemaakt word51 7disp5satie47 ,dit heeft vooral plaats1 als iem& e5igz9s onwet5d heeft geh&eld1 zond] da>om zond] s*uld te zijn4 7#bf47 ,het blijkt dus1 zoo gaat ,grotius v]d]1 dat m5 twee zak5 moet 9 't oog h\d5 bij het /raff5 id ob quod en cujus ergo--ob quod1 dat is de v]di5/52 cujus ergo1 is het go$1 dat uit de /raf voortvloeit4 ,e5i$] moet na> v]di5/5 ge/raft word54 7 #bh47 ,om de v]di5/5 va/ te /ell5 moet m5 op drie zak5 lett53 op datg5e wat van de misdaad oorzaak 01 op datg5e wat iem& van het kwaad _h moet5 afs*rikk5 en op de invlo$ van beid5 op d5 p]soon 9 kwe/ie4 ,zeld5 doet iem& kwaad om kwaad te do54 ,p>s maxima ad pecc&um ducitur affectibus4 #acg ,op de e]/e plaats komt da>om 9 d5 regel voor als oorzaak van misdrijf1 vrees voor e5 bepaald kwaad1 voor dood1 gevang5is1 pijn ( armo$e4 ,wat om deze d+5 te v]mijd5 gebeurt1 v]di5t de mee/e v]s*oon+4 7 #bi no #a74 ,cet]i appetitus ad bonum aliquod t5dunt1 aut v]um aut imag9abile4 ,e5 wa> go$1 #ach dat d5 m5s* kan v]lokk5 tot kwaad1 is hetge5 behaagt 7delectantia7 ( wat e5 middel is om da>toe te kom53 het nuttige4 ,e5 +ebeeld go$ is bijv4 het me] will5 zijn dan de &]51 zond] dat hi]voor e5ige r$5 be/aat ( zond] dat da>9 e5ig nut is geleg52 zoo ook de zu*t na> wraaknem+3 hoe onr$elijk] de m5s* 9 deze gevall5 h&elt1 hoe sle*t] hij h&elt4 ,de zooev5 g5oemde oorzak5 van de misdad5 kan m51 zegt de ,groot 9 korte en algeme5e woord5 aangev51 het zijn de wellu/ 7voluptatum desid]ia71 de bege]igheid1 7hab5di cupiditatem7 de ijdele glorie en wraakgi]igheid 7vanae gloriae consectationem et iracundiam74 7ibid #bi no #b74 ,wat afs*rik van het kwaad moe/ inboezem5 is de inju/ia 9 het misdrijf geleg54 ,deze nu is afs*rikwekk5d] na>mate zij groot] is en h>e grootte hangt af van de groot]e s*ade die v]oorzaakt wordt4 ,ideo primum locum obt95t delicta consummata1 po/remum quae ad actus aliquos1 s$ non ad ultimum process]unt4 ,9 beide klass5 zijn zulke misdrijv5 we] het groot/1 die de publieke orde v]/or5 en da>door e5 groot] aantal p]son5 b5adeel54 ,ond] de misdrijv5 teg5 afzond]lijke p]son5 is doodslag het groot/e #aci1 dan volgt misdrijf teg5 het familielev51 wa>van het huwelijk de grondslag is2 op de laat/e plaats komt dief/al en iem& 9 zijn go$ b$riegelijk b5adeel5 7 #cj no #a474 ,possunt haec ipsa subtilius dividi1 s$ quem indicavimus ord9em ,deus 9 ,decalago sequutus e/ 7 #cj1 no #b74 ,e5e bijzond]e r$5 tot afs*rik van zulke misdrijv5 ont/aat nog uit de ho$anigheid d] p]son51 teg5 wie zij b$rev5 word54 ,dezelfde misdaad is erg] teg5ov] oud]s dan teg5ov] vreemd51 teg5ov] p]son51 aan wie wij iets v]s*uldigd zijn uit dankba>heid dan teg5ov] h51 die ons ge5 go$ g$aan hebb51 7ibid no #c47 ,de groo!id d] v]di5de /raf moet v]d] word5 afgemet5 na> d5 invlo$1 die dit alles op d5 misdadig] kan hebb5 en gehad heeft4 ,zoo moet rek5+ geh\d5 word5 met zijn li*amelijke ge/eldheid 7corporis mixtura7 met leeftijd1 gesla*t1 opvo$+1 om/&igh$5 d] misdaad4 ,9 #cj1 no #c wordt dit v]d] besprok54 ,is e5maal de groo!id d] s*uld va/ge/eld1 dan moet nog om de groo!id d] /raf te bepal51 gelet word5 op d5 p]soon1 die ge/raft wordt4 ,grotius' b$oel+ is hi] duidelijk4 ,e5 zelfde geldboete kan e5 arm5 man zwa> vall51 t]wijl zij voor e5 rijke niets beteek5t4 ,e5 v]oordeel+ kan ze] s*adelijk zijn en griev5d voor iem&1 die e5 hooge positie heeft 9 de maats*appij1 t]wijl er e5 gewoon m5s*1 niet heel erg door lijd5 z\ 7ibid #cc7 ,de liefde jeg5s d5 s*uldige moet v]volg5s de /raf tot e5 m9imum r$uce]5 #adj ,na dit alles komt ,grotius op volk5re*telijk t]re94 ,welk re*t om te /raff5 is bij h51 die 9 d5 /aat de s\v]e9e ma*t bezitt5 niet teg5ov] hunne ond]dan5 ma> teg5ov] &]58 ,zij zijn bevoegd elk onre*t te /raff51 dat h5 ( hunne ond]dan5 is aang$aan en bov5di5 elke daad die1 (s*oon hun no* hunne ond]dan5 onmiddellijk rak5d1 9 /rijd is met het natuur-( volk5re*t4 ,bij h5 is dit re*t1 want /ond het 9 d5 beg9ne e5 i$] vrij1 tot beh\d d] m5s*elijke sam5lev+1 e5 &] te /raff51 dit re*t b]u/ s9ds m5 9 e5 /aatsgeme5s*ap is gegaan en re*tbank5 heeft +e/eld1 bij de hoog/e ma*t1 niet omdat zij &]5 gebi$t1 ma> omdat zij ond] niem&s be/i]+ /aat4 ,imm]s alle5 door zi* aan e5 &] te ond]w]p51 v]lie/ m5 het re*t tot /raff51 dat d5 m5s* van nature toekomt4 7ibid #dj no #a74 ,da>om me5t ,grotius 9 teg5/ell+ met ,victoria1 ,vasquius1 ,azorius1 ,mol9a1 dat e5 misdaad teg5 het natuurre*t e5 causa ju/ificativa van d5 oorlog is1 en wel wijl het voor hem niet noodig is1 dat iem&1 opdat er sprake kunne zijn1 van re*t om te /raff51 p]soonlijk ( 9 zijn volk bele$igd is1 ( wel dat er e5 misdaad is gepleegd teg5 iem&1 die ond] zijn jurisdictie /aat4 ,de bevoegdheid om te /raff51 zoo zegt hij1 vloeit niet voort uit het burg]lijk-1 ma> uit het natuurre*t4 7ibid #dj no #d47 ,want 0 dit niet het geval1 dan z\ ook na het beg9n5 van de vij&elijkh$5 de e5e vij& ge5 bevoegdheid hebb5 d5 &]5 te /raff51 hetge5 to* de mee/5 aannem5 en door het gebruik van alle volk5 erk5d wordt4 ,mag m5 misdad5 teg5 de natuurwet be/raff51 m5 h\de 9 het oog1 t5 e]/e1 dat niet alle burg]lijke z$5 en gebruik51 (s*oon zij door de mee/e volk5 niet zond] r$5 zijn aang5om51 natuurre*t zijn 7 #da7 t5 twe$e1 dat m5 ge5 natuurre*t make van wat ge5 natuurre*t1 ma> e]d] e5e goddelijke wet is4 ,zoo miss*i5 innuptos concubitus et quisdam eorum qui ince/i dicuntur et fo5us 7 #db71 t5 d]de1 dat m5 go$ ond]s*eid make tuss*5 datg5e1 wat tot de algeme5e beg9sel5 van het natuurre*t behoort1 zooals bijv4 dat m5 e]ba>1 dat is volg5s de r$e moet lev52 en wat di*t bij die algeme5e beg9sel5 komt1 en zoo duidelijk is1 dat het bov5 all5 twijfel v]hev5 is1 gelijk de pli*t1 om e5 &] niet van het zijne te b]oov52 en wat uit de algeme5e beg9sel5 me] ( m9d] gemakkelijk is af te leid54 ,zoo ziet m5 al li*t 91 ut posito matrimonio non admitt5dum adult]ium2 niet zoo makkelijk begrijpt m5 ultionem1 quae 9 dolore alt]ius acquiescit esse vitiosam4 ,e5 sle*te opvo$+ ( we9ig v]/&elijke aanleg kan da>om r$5 zijn1 iem& vrij te sprek5 van s*uld1 ook al misdoet hij teg5 de natuurwet1 mits het zij 9 die punt51 die niet zoo direkt duidelijk zijn4 7 #dc4 no #d--b47 ,wij moet5 t5 slotte1 zegt de ,groot1 nog zi51 ( ook de misdad51 die betrekk+ hebb5 op ,god1 door de m5s*5 kunn5 ge/raft word52 en 9 hoev]re4 ,met ,cov>ruvias1 die dit ond]w]p wijd en bre$ beh&elde1 is ,grotius het niet heelemaal e5s4 ,re$s vroeg] heeft hij de me5+1 die ook ,cov>ruvias h\dt1 dat m5 n4l4 om iem& te tu*tig5 jurisdictie moet hebb5 9 d5 /r5g5 z9 des woords1 we]legd4 ,de ov]heid heeft1 behalve voor het eig5 volk1 zorg te drag5 voor de societeit1 die de geheele w]eld omvat2 de kon+5 kan m5 v]gelijk5 met de biss*opp5 d] k]k4 ,dez5 hebb5 op zi* g5om5 zorg te drag51 niet alle5 voor de hun toev]tr\wde kudde1 ma> tev5s voor de geheele k]k4 ,dat ,god ma*tig g5oeg is om zelf het kwaad teg5 ,hem b$rev51 te /raff51 en wij da>om ons met zulke misdrijv5 niet moet5 bemoei51 wordt wel ooit met e5ig5 s*ijn van grond gezegd1 ma> dit argum5t is niet /eekh\d5d4 ,er z\ imm]s uit volg51 dat wij nooit re*t hadd5 om te /raff51 da> ,god ma*tig g5oeg is om alle misdad5 te /raff51 7ibid4 #dd1 no #a4 #b47 ,er wordt nog bewe]d1 dat alle5 /rafba> is1 datg5e1 wat t5 nadeele is van &]e m5s*51 ( wat h5 ( hun go$ 9 geva> br5gt2 ma> hi] teg5ov] /aat1 dat de m5s* ook die misdad5 /raft1 die niet direct1 teg5 het re*t van e5 &] zijn1 ma> als p] consequ5tiam4 ,als voorbeeld kan hi] di551 zelfmoord1 en concubitus cum be/iis4 7ibid4 #db no #b47 ,op dez5 laat/5 grond nu is m5 bevoegd ongodsdi5/igheid te /raff52 om de gevolg54 ,want de godsdi5/1 (s*oon hij voor doel heeft ,gods gratie te v]krijg51 speelt e5 ze] groote rol 9 de maats*appij4 ,na> wa>heid1 noemt ,plato1 d5 godsdi5/1 het bolw]k van ma*t en re*t2 en ,epicurus1 die ge5 goddelijke ,voorzi5igheid erk5t1 erk5t ook ge5 re*t4 ,vooral 9 de w]eld-maats*appij is ,god onmisba>4 ,want hi] is bijna ge5 &] middel om het re*t 9 /& te h\d51 dan geweld van wap552 we9ige wett5 zijn hi] mogelijk en zijn zij mogelijk1 dan ontle55 zij nog alle5 aan ,god hun sanctie #ada4 ,zond] ,god moet da>om de maats*appij t5 gronde gaan1 en het gevolg zal zijn1 dat hij die misdoet teg5 ,god1 teg5 de maats*appij zondigt1 en da>om /rafba> is4 ,wanne] is ongodsdi5/igheid e*t] /rafba>1 ( wanne] is zulk misdrijf v]d]felijk voor het geme5s*appelijk lev58 ,het w>e en natuurlijke ,godsgelo( heeft vi] punt53 #a ,god be/aat en is n2 #b ,niets1 van hetge5 wij zi5 is ,god1 ,hij is iets hoog]s1 iets me] v]hev5s4--#c ,gods voorzi5igheid waakt ov] d5 m5s*2 ,god oordeelt 's m5s*5 dad5 9 /r5ge re*tva>digheid--#d ,god is de mak]1 van al wat buit5 ,hem is4 7ibid #de no #a7 ,al deg551 die deze punt5 niet aannem5 en er niet na> lev51 zijn s*uldig1 ma> zijn zij ook /rafba>8 ,aan de wa>heid1 dat ,god be/aat en zorg heeft voor zijne s*epsel51 kan niem& twijfel52 da>om zijn zij /rafba>1 die !orin1 hi]m$e 9 /rijd1 v]kondig5 ev5als zij1 die de ondeugd5 ( de duivels als ,god v]e]51 en m5s*5(f]s aan hunne god5 br5g54 7 #dg1 no #d-e74 ,niet zoo zek] en niet zoo onmiddellijk k5ba> voor het v]/&1 is de e5heid ,gods1 da>om is het veelgod5dom ( het v]e]5 van de natuur en zijn kra*t51 t]wille van de maats*appij1 niet /rafba> door d5 m5s*4 7 #dg no #d47 ,om dezelfde r$5 mag m5 e5 volk niet met geweld dw+51 het *ri/elijk gelo( te omhelz54 ,het *ri/elijk gelo( b]u/ op e5 feit1--,*ri/us' ,v]rijz5is--en is dus ge5 onmiddellijk k5b>e wa>heid4 ,bov5di5 wil ,god niet dat de le] van ,*ri/us iem& opg$rong5 worde4 7 #dh1 no #a-b7 ,ook h51 die e5 nieuwe le] aanhang5 9 e5 *ri/5/aat1 mag m5 niet v]volg51 zoolang zij niets do5 teg5 d5 /aat4 ,grotius v]d$igde het tollrantie beg9sel1 en /ond hi]9 niet alle51 de v]s*ill5de godsdi5/5 moet5 g$uld word51 9 zoov] dit ge5 onheil br5gt voor het geme5ebe/4 7 #ej no #b7 ,(1 en 9 hoev]re het niet onre*tva>dig is1 dat e5 /raf1 gelijk dikwijls het geval is1 niet alle5 hem treft1 die 9 eig5 p]soon /rafb>e d+5 de$1 ma> ook &]51 beh&elt ,grotius 9 e5 nieuw ho(d/uk4 7,c4 #ba4 ,de ,jur4 ,b4 ac ,p4 l4 #b47 ,e]/ en vooral maakt hij ond]s*eid tuss*5 h51 die m$epli*tig en die niet m$epli*tig zijn aan e5 misdaad4 ,de m$epli*tige wordt eig5lijk om zijn eig5 f\t5 ge/raft4 ,m$epli*tig is m51 als m5 m$ew]kt aan het kwaad1 door aanrad51 bes*]m51 enz4 ,het m$epli*tig zijn d] ov]heid aan misdad5 d] ond]dan51 en d] ond]dan5 aan de f\t5 d] ov]heid1 trekt op de e]/e plaats ,grotius' a&a*t4 ,wat de ov]heid betreft1 9 d5 regel zal zij s*uldig en /rafba> zijn1 (wel1 omdat zij misdad51 welke zij wi/1 dat b$rev5 z\d5 word51 en die zij kon voorkom51 niet v]h9d]d heeft 7c4 #ba #b7 (wel omdat zij v]h9d]t e5 s*uldige te /raff54 7ibid #c1 #d47 ,het laat/e geval--de ov]heid kan /rafba> zijn1 wijl zij v]h9d]t dat m5 d5 s*uldige be/raffe--di5t nad] besprok5 te word54 ,9 e5 natuurtoe/& heeft1 volg5s ,grotius1 e5i$] die niet dezelfde misdaad op zijn gewet5 heeft1 het re*t e5 misdadig] te /raff54 ,bij het vorm5 van e5 /aatsgeme5s*ap1 is m5 e*t] ov]e5gekom51 dat voortaan de /aat ( de rege]+ de misdrijv5 d] burg]s teg5 het op5ba> welzijn z\ /raff54 ,en zoo kreeg alle5 de ov]heid het re*t ha> ond]dan5 voor zulke misdrijv5 te /raff54 ,wat e*t] de misdad51 die betrekk+ hebb5 op de algeme5e maats*appij1 betreft1 ( de misdad51 wa>door e5 &] volk ( di5s ov]heid wordt bele$igd1 niet alle5 de burg]lijke ov]heid van d5 s*uldige1 heeft het re*t deze te /raff51 ma> ook &]54 ,da>om z\ e5 volk1 wa>toe de s*uldige behoort1 ( zijne ov]heid w$]re*telijk h&el51 9 geval het e5 &] z\ v]h9d]51 zulk e5 booswi*t te /raff54 7l4 #b c4 #ba #c n #b47 ,dewijl e*t] het e5e volk niet v]pli*t is1 het &]e gewap5d b9n5 zijn grondgebi$ te duld51 volgt dat de /aat wa>9 de s*uldige leeft1--want het br5gt ge5 v]s*il1 ( de s*uldige burg] is van di5 /aat1 ( sle*ts na het b$rijv5 zijn] misdaad 9 dat l& is gevlu*t1--dat die /aat e5 van beid5 moet do53 ,d5 s*uldig5 /raff51 als dat v]zo*t wordt1 (wel d5 s*uldig5 uitlev]54 7ibid4 #d47 ,wat het asylre*t betreft1 ,grotius me5t1 dat dit sle*ts t5 bate ia van hem1 die zond] zijn s*uld v]volgd wordt4 7ibid #e47 ,heeft aan de misdaad d] ond]dan5 de ov]heid ooit s*uld1 ook het omgeke]de komt voor2 wanne] de ond]dan5 n4l4 in/emm5 met het misdrijf d] ov]heid1 ( op ha> aanrad5 iets do51 wat zij niet mog5 do54 7c4 #ba4 #g n #a7 ,de /aat is 9 zulke gevall5 /rafba>1 ev5als dieg55 d] ond]dan51 die p]soonlijk hebb5 m$egew]kt4 ,ma> h51 die niet hebb5 toege/emd 9 de misdaad1 9 hun p]soon ( p]soonlijke bezitt+5 /raff51 z\ we] onre*tmatig zijn4 ,e5 int]essante kwe/ie is hi] de volg5de3 ,mag m5 altijd /raf eis*5 voor e5 misdrijf van het volk 9 zijn geheel8 7c4 #ba #h n #a47 ,m5 z\ kunn5 antwoord5 van ja1 zoolang het volk als volk blijft2 ma> hi] moet m5 opm]k51 dat e5 volk als volk sommige d+5 zelf bezit1 &]e1 niet zelf ma> 9 zijn ond]hoorig54 ,zoo bijv4 noemt m5 e5 volk wijs ( kra*tig1 als vel5 van dat volk wijs ( kra*tig zijn4 ,en zoo is het ook met v]di5/54 ,deze zijn op de e]/e plaats van de afzond]lijke p]son51 wijl dez5 e5 vrij5 wil hebb51 die het geheel uit zi* zelf niet heeft4 ,da>om v]valt dan ook re*t op loon ( omgeke]d1 het /raf v]di551 van e5 geme5s*ap1 zoo die p]son5 weggaan van het volk ( /]v51 die er de oorzaak van w>54 ,deelt iem& vaak met re*t 9 de /raf1 wijl hij deelde 9 de s*uld1 kan ooit e5 ons*uldige zond] dat hem onre*t g$aan wordt1 deel5 9 de /raf8 ,e]/ a*t ,grotius e5ige opm]k+5 noodzakelijk4 ,e5 nadeel1 dat m5 lijdt1 kan ons onmiddellijk zijn aang$aan ( middellijk1 als gevolg van iets &]s4 ,zoo graaf ik e5 put en snijd d5 ad] af1 die e5 &] wat] gaf2 het nadeel dat e5 &] lijdt1 is e5 gevolg mijn] daad1 ma> ik heb hem niet direkt b5adeeld 9 zijn go$4 ,zoo is het ook met k9d]51 die er s*ade bij hebb5 dat de bezitt+5 hunn] oud]s word5 geconfisce]d4 ,e5 eig5lijke /raf krijg5 hi] de oud]s1 niet de k9d]54 ,hetzelfde ges*i$t als m5 borg is geblev5 voor iem&4 ,t] oorzake van onze v]b9t5is1 niet e*t] direkt t] oorzake van &]mans f\t1 kan m5 dan s*ade ond]v9d54 ,da>uit volgt1 zegt ,grotius1 dat nooit ( nimm] iem& t] dood kan gebra*t word51 omr$5 hij borg is geblev5 voor e5 &]2 want1 dewijl m5 zelf zulk re*t niet heeft op zijn lev51 kan m5 het niet v]p&54 7l4 #b4 c4 #ba4 #aa47 ,dit voorop gezet1 moet m5 zegg51 dat niem& ooit ge/raft mag word5 om e5s &]s misdrijf1 en de r$5 wa>om niet1 is deze3 om met re*t ge/raft te word51 moet m5 de /raf v]di5d hebb51 ma> alle5 voor zijn p]soon zelf kan m5 iets v]di551 wijl iets v]di55 voorop/elt dat m5 als will5d wez5 heeft geh&eld1 en will5 e5 p]soonlijke eig5s*ap is4 7ibid #ab47 ,met behulp van zijn vroeg] opgezet beg9sel3 ,god alle5 heeft van nature re*t op lev5 en dood en op de go$]5 dez] a>de1 lo/ ,grotius de moeilijkheid op1 hoe ,god met re*t kon dreig51 de zond5 d] oud]s zelfs te v]hal5 op de k9d]54 7ibid #ad7 #adb ,grotius en de ,s*ola/iek ,het v]s*ill5d punt van uitgang4--,de betrekk+ tuss*5 de natuurwet en ,god4--,de v]h\d+ van natuurwet en positieve wet4--,z$elijkheid en re*t4--,privaat eig5domsre*t en /aat4 ,volg5s ,joh4 ,jac4 ,s*mauss #adc is ,grotius e5 le]l+ d] s*ola/iek52 niet all5 e*t] zijn het e5s met hem2 integ5deel1 de mee/5 zi5 9 de ,groot e5 d] be/e pleitbezorg]s 9 het proces d] r5aissance met het !ologis*-maetaphysis* /elsel--gelijk m5 het ga>ne noemt--d] middeleeuw54 ,de ,groot tre$t op voor de idee d] r5aissance #add2 de ,jure ,belli ac ,pacis is e5 d] s*itt]5d/e pleidooi5 9 dez5 /rijd4 ,dat de laat/51 wa>ond] ,w4 ,dil!y #ade1 de uitnem5de k5n] d] #af;e en #ag;e eeuw1 gelijk hebb51 zal 9 onze dag5 wel niem& me] ontk5n54 ,s*ola/iek is ,grotius niet4 ,die ,frage3 ,woran erk5ne i*1 0 g]e*t und 0 ung]e*t i/8--setzt die h"h voraus3 ,wodur* i/ ,g]e*tes und ,ung]e*tes1 0 bewirkt diese ,unt]s*i$e1 0 i/ die ,quelle alles soll58 ,die ,antwort auf letzt]e ,frage i/ dah] das ,ents*eid5de fr j$e ,e?ik4 ,aldus ,fri$r4 ,/ahl4 #adf ,hij heeft go$ gezi54 ,het antwoord op de vraag3 ,wa>v&aan komt het1 dat wij zegg53 de m5s* moet iets do51 iets lat52 de m5s* heeft e5 g$ragslijn te volg52 heeft z$elijke v]pli*t+58 ,het antwoord op deze vraag v]s*ilt bij ,grotius van dat d] groote d5k]s d] middeleeuw54 ,ov] de oploss+ d] traditioneele kwe/ie 9 de h&boek5 ov] moraal-philosophie3 ,wie ( wat is de =meele grondslag ( oorzaak van het v]pli*t5d k>akt] d] natuurwet1 zijn de volgel+5 d] ?omi/is*e wijsbege]te het niet e5s #adg4 ,sommig5 v9d5 d5 =meel5 grondslag d] v]pli*t+ 9 ,god1 optr$5d als wetgev]2 de natuurwet is de m$$eel+ d] lex aet]na2 &]51--en van dez5 moet5 wij ,g4 ,vasquez #adh noem51--me551 dat de oorspronkelijke1 v]pli*t5de kra*t d] natuurwet1 niet 9 d5 wil e5] ov]heid ha> oorzaak v9dt1 ma> 9 de m5s*elijke natuur zelf ( 9 het gevord]d zijn voor--( 9 het /rijdig zijn sommig] h&el+5 met --'s m5s*5 doel4 ,da>1 ons inzi5s1 deze laat/e me5+ de w>e is1 en zelfs de =meele grondslag all] v]pli*t+1 niet 9 d5 wil e5] ov]heid ligt1 ma> 9 het natuurlijk be/a& ( door e5 ov]heid geword51 v]b&1 tuss*5 e5e gegev5 h&el+ van iem& en zijne be/emm+1 da>om a*t5 wij e5 korte v]kl>+ niet ov]bodig2 deze zal da>bij e5 bet] begrip gev5 van het v]s*il1 dat wij zi5 tuss*5 ,grotius' z$ele] en die d] s*ola/iek51 en wel 9 e5 d] ho(dpunt53 de vraag na> de oorzaak alles ,soll54 ,volg5s ,/4 ,?omas1 heeft de m5s* e5 doel1 e5 lev5sbe/emm+4 ,voor dat doel1 om het te b]eik5 heeft de m5s* zijn kra*t51 faculteit5 g5aamd4 ,het doel van d5 m5s* is zijn go$1 zijne volmaak!id2 de b]eik+ da>van vormt zijn geluk4 ,niet gelijk de r$elooze w]eld w]kt de m5s* door middel zijn] faculteit5 aan zijn doel4 ,de m5s* is met v]/& begaafd1 en hij is vrij2 zijne kra*t5 zijn niet gelijk bij de lag]e wez5s va/ g]i*t op e5 bepaald doel1 hij zelf heeft zijn kra*t5 te ri*t51 hij moet zelf zijn do5 leid5 na> zijn v]volmak+4 #adi ,m5 moet dit laat/e go$ begrijp54 ,omne ag5s agit propt] f9em2 #aej en zoo kan ook de m5s* nie h&el5 dan om e5 doel te b]eik52 niets zet zi* imm]s 9 beweg+1 t5zij 9 e5 ri*t+ na> e5 bepaald iets1 de m5s*1 diezelf iets wil uitw]k51 die zelf erg5s he5 wil gaan1 kan dat natuurlijk niet1 zond] hetzelve te will51 en v]d] wil m5 niets dan hetge5 ons go$ is ( go$ lijkt2 om dus iets te will51 moet het e5 go$ zijn1 hetzij s*ijnba> ( w]kelijk4 ,ge5 go$ will5 b]eik5 door zijn h&el+5 kan de m5s* niet will5 #aea2 wat hij wel kan will51 dit go$ ( dat go$1 het e5 ( het &] tra*t5 te b]eik54 ,da> nu dit go$ ( dat go$ dat m5 b$oelt1 objectief bes*\wd1--als d5 m5s* v]volmak5d en vo]5d tot zijne be/emm+1--niet altijd ev5wa>dig is1 ma> om kort te gaan1 e5 s*ijnba> go$ ( e5 w]kelijk go$ kan zijn #aeb1 volgt dat de m5s* al moet hij noodzakelijk zijn go$ will51 to* iets kan will51 wat ind]daad sle*t is voor hem1 hij kan v]ke]d h&el5 en do51 na> iets tra*t51 dat 9 zek] opzi*t e5 go$ is voor hem1 ond] &] opzi*t e5 kwaad en dus niet het absolute go$e1 wa>he5 to* zijn heel lev5 als na> e5 ondeelba> punt moet gaan1 wa>he5 al zijn kra*t5 9 ond]l+e ond]ges*ik!id moet5 w]k51 #aec ,ma> /aat dit alles va/1 is het zek]1 dat de m5s* e5 bepaald doel heeft te b]eik51 dat zijn geluk vormt1 en dat hij zelf zijn dad5 na> dat doel heeft te ri*t51 dat hij kan gaan na> dat bepaalde doel ( na> e5 &]1 dan is het ook zek]1 dat sle*ts zulk w]k51 dat 9 ov]e5/emm+ is met zijn doel het go$e w]k5 is1 dat het &]e do5 het v]ke]de ( sle*te do5 is4 #aed ,dat w]k51 dat do5 en h&el5 9 ov]e5/emm+ met zijn doel1 kan m5 noem5 e5 h&el5 volg5s de wet1 volg5s de eeuwige wet ,gods1 volg5s de natuurwet4 ,wa>om8 ,omdat het is e5 w]k5 volg5s het plan ,gods1 omdat het is e5 w]k5 9 d5 z91 wa>voor ,god d5 m5s* kra*t5 gaf1 wa>voor ,god hem b]ek5de4 #aee ,/4 ,?omas noemt de wet e5 rationis ord9atio ad bonum commune ob eo qui curam communitatis habet promulgata4 #aef ,de goddelijke r$e nu1 volg5s welke de ,s*epp] wil1 dat i$] wez5 de hem eig5e natuur hebbe1 en de da>mee ov]e5kom/ige h&el+5 v]ri*te1 heeft de k5m]k5de eig5s*app5 van de wet1 kan da>om g5oemd word51 de lex aet]na1 wijl zij g$a*t wordt als be/a&e 9 de goddelijke r$e1 9 welke niets tijdelijks is4 ,de natuurwet is v]volg5s de p>ticipatio legis aet]nae 9 rationali creatura4 ,welke taak de m5s* dus heeft1 ziet m5 al aan/onds4 ,hij moet zijn v]/& gebruik5 en zi51 welke zijne be/emm+ is1 welk plan ,god met hem _h1 en da>na> will5 h&el52 zijn wil vooral moet go$ zijn4 #aeg ,wa>om moet e*t] de m5s* de lex aet]na1 ( de natuurwet ond]h\d51 wa>om is hij aan die bepaalde g$ragslijn z$elijk gebond58 #aeh ,om de e5v\dige r$51 dat deze de e5ige en da>om de noodzakelijke weg is tot zijn geluk4 ,het /aat d5 m5s* vrij go$ te do5 ( kwaad1 het /aat hem niet vrij1 het ligt niet 9 zijn ma*t zijn be/emm+ te v]&]51 deze is e5maal bepaald2 b]eikt hij ze1 hij zal gelukkig zijn1 b]eikt hij ze niet1 hij zal ongelukkig zijn4 ,de opw]p+3 ,zond] ov]heid is ge5 v]pli*t+ d5kba>1 9 d5 regel gemaakt teg5 de zi5swijze1 dat de =meele grondslag d] v]pli*t+ niet ligt 9 e5 ov]heid1 is niet /eekh\d5d4 ,zij lijkt e5 petitio pr9cipii4 ,ongegrond is ev5e5s de bew]+1 dat hi] wel de !oretis*e niet e*t] de praktis*e kant d] v]pli*t+5 v]kla>d wordt4 #aei ,wa>om8 ,v]pli*t+ is de z$elijke noodzakelijkheid1 wa>ond] de m5s* vrij blijft1 die e*t] van e5 &]5 kant we] absoluut1 niet hypo!tis* is1 gelijk de z$elijke noodzakelijkheid1 wa>9 de s*ild] v]ke]t1 die e5 doek wil s*ild]54 ,9 geval hij e5 doek wil s*ild]51 moet hij de regels d] kun/ ond]h\d52 ma> hij is niet v]pli*t e5 doek te s*ild]54 ,de m5s* e*t] die noodzakelijk zijn geluk wil1 die niet &]s kan will51 is ook noodzakelijk aan d5 weg gebond51 die tot het geluk vo]t4 ,zijn be/emm+1 hetge5 hij moet v]ri*t5 om gelukkig te zijn1 ligt niet 9 zijn believ51 en da>om is hij ook aan die bepaalde regels van do5 gebond51 ook deze ligg5 niet 9 zijn believ54 ,ligt 9 de ov]e5/emm+ e5] h&el+ met het e9ddoel van d5 m5s* de =meele grondslag van het v]pli*t ( v]bod5 zijn e5] h&el+1 dan ziet m5 ook dadelijk 91 wa>om het zoovel5 ,/4 ,?omas nazegg53 ,primum autem pr9cipium 9 op]ativis1 quorum e/ ratio practica1 e/ f9is ultimus4 #afj ,het e9ddoel van d5 m5s* is het crit]ium1 wa>aan te k5n5 is ( 's m5s*5 dad5 go$ zijn ( kwaad1 want het go$e w]k5 is go$ en het kwade w]k5 is kwaad1 wijl het en 9 zoov]re het e5 w]k5 is voor ( 9 /rijd met 's m5s*5 w]kelijke be/emm+1 en dit1 omdat de m5s* niet gelukkig kan zijn1 zoo hij zijn e9doel1 zijn volmaak!id niet b]eikt4 #afa ,om t]ug te ke]5 bij ,grotius1 deze geeft e5 gans* &] antwoord op de vraag1 wa>om wij tot dit ( dat v]pli*t zijn4 ,hij antwoordt niet1 omdat die ( die h&el+ 9 /rijd is met ( noodzakelijk gevord]d wordt voor ons e9ddoel1 ma> wijl zij 9 ov]e5/emm+ ( niet 9 ov]e5/emm+ is met de g5eigdh$5 en eig5s*app51 die k5m]k5d zijn voor d5 m5s*4 ,hij gaat dus uit om te wet51 wat go$ ( v]ke]d is1 van 's m5s*5 natuurlijk5 toe/&1 niet van 's m5s*5 e9ddoel2 hij belijdt e5 naturali/is*e moraal 9 teg5/ell+ met e5 teleologis*e4 ,zijn naturali/is*e moraal 0 het logis*e gevolg1 van zijn opzet1 het v]pli*te h&el5 is het wijze h&el51 en dit laat/e is1 het h&el5 volg5s de g5eigdh$5 van 's m5s*5 natuur4 ,zoo zi5 wij de wa>heid van ,fri$ri* ,/ahl's woord54 ,voor h51 die aan ,god geloov51 is volg5s zijn a>d lev51 ook het door ,god voorges*rev5 lev5 en w]k51 en dit zal da>om door ,hem beloond word5 t]wijl het teg5ov]ge/elde zal ge/raft word51 aldus de ,groot4 ,9 /rijd met ,/4 ,?omas voelt ,grotius veel voor het /ocisme1 9 alles komt hij er e*t] niet mee ov]e52 te do51 wat de natuur voors*rijft1 9 de hoop op beloon+ ( uit vrees voor /raf1 is voor hem da>door alle5 nog ge5 kwaad4 ,m5 moet zi* hi] niet 9 de w> lat5 br5g51 door de me?ode d] s*ola/iek51 die uit 's m5s*5 natuur 's m5s*5 be/emm+ afleid54 ,de z$ele] d] s*ool is teleologis*1 want uit de faculteit5 van d5 m5s* leidt zij af het e9ddoel van d5 m5s*1 wijl de s*ool wi/1 dat de m5s* zulke faculteit5 gekreg5 _h van ,god1 wijl hij voor zoo iets be/emd 04 ,uit het wez5 van d5 m5s*1 als w]k van e5 alwijz5 en alma*tig5 ,s*epp]1 vloei5 noodzakelijk voor het doel van dat wez5 b]ek5de-kra*t5 voort2 zoo lag 9 die kra*t5 9 int5tione de causa f9alis die1 ultima 9 exsecutione1 bij middel di] kra*t5 door d5 m5s* moe/ b]eikt word54 ,en zoo lag 9 d5 m5s* en zijn eig5s*app51 als voor onze oog5 op51 datg5e wa>voor ,god d5 m5s* gemaakt _h1 en wa>he5 dus de m5s* zi* zelf moe/ leid5 door eig5 k5nis ( voorgeli*t door de k5nis van &]52 datg5e wat hij moe/ will54 ,m]k5 wij hi]bij op1 dat 9 de z$ele] d] s*ool het b]eik5 zijn] volkom5heid1 van zijn geluk1 voor d5 m5s*1 kan bes*\wd word5 als e5 loon42 v]gelijk nota #a blz4 #aad4 ,en tev5s1 dat ook de voor/&]s e5] teleologis*e moraal1 op9in kunn5 v]kondig51 die hemelsbre$ v]s*ill54 ,a priori is hi] e5 epicurisme mogelijk en e5 utilit>isme1 zoo go$ als de moraal van ,/4 ,?omas4 ,van de orde1 die m5 me5t te zi5 9 de w]kelijk be/a&e d+5 zal alles afhang54 ,e5 &] sy/eem 9 de philosophia contemplativa zal e5 &]e zi5swijze 9 de z$ele] als gevolg hebb54 ,het komt er op aan te wet51 wat de m5s* is1 ( hij uit en 9 zi* zelv5 be/aat2 ( er e5 ,god is2 wa>voor de m5s* 9 w]kelijkheid be/emd is4 99 99 99 99 99 ,e5 gevolg van ,grotius' ,/ocisme is1 dat hij1 alhoewel zoo go$ als ,/4 ,?omas het be/aan van ,god aannem5d1 e5 &] v]b& ziet tuss*5 ,god en de z$ele] als deze laat/e4 ,al is voor ,grotius1 wat de natuurwet gebi$t ( v]bi$t1 ook door ,god gebod5 ( v]bod51 da>uit volgt niet1 dat ,grotius de !orie ov] de lex naturalis en de lex aet]na ond]s*rijft4 ,wat wilde de s*ola/iek met ha> lex aet]na8 ,de k5nis d] d+5 dez] w]eld1 wij/ ons volg5s ,/4 ,?omas op het noodzakelijk be/aan e5] e]/e onbewegelijke oorzaak van alles wat is1 op e5 ,s*epp]1 op ,god1 wi5s eig5s*app5 wij v]volg5s van v]re en analogis*1 e5igz9s1 kunn5 k5n54 ,ma> wet5d1 dat de a>de en de m5s* ges*ap5 zijn door ,god1 dan wi/5 zij ook dat ,god1 als alwijze ,s*epp] e5 doel _h met zijn s*epp+4 ,dat doel 0 de bonitas div9a2 niet e*t] om v]kreg5 te word5 door middel d] s*epsel51--,god 0 go$--ma> de bonitas div9a wilde ,god m$$eel5 aan zijn s*epp+4 #afb ,de m$$eel+ d] bonitas div9a is ,gods doel gewee/ bij de s*epp+1 en ,god heeft zijn doel b]eikt4 ,god die het zijn zelve is1 ,die is actus purus1 ,die s*ept en w]kt1 wijl ,hij volmaakt is1 heeft s*epsel5 voortgebra*t1 die zijn1 die w]k51 en voor e5 doel1--hun go$1 hun volkom5 zijn--w]k54 ,wet5 wij1 dat de d+51 wijl zij zijn1 wijl zij actief zijn1 en wijl zij w]k5 voor hun volmaak!id1 ,gods he]lijkheid af/ral52 wij wet5 ook1 dat die d+51 bepaalde d+5 zijn1 niet bepaalde uit hun wez5 voortvloei5de w]kkra*t51 met e5 bepaald doel4 ,uit deze laat/e wa>heid volgt1 dat ,god die en die bepaalde wez5s voortbra*t1 wijl ,hij zi* dat ( dat bepaald doel door de wez5s te bew]k51 voor/elde2 en wel om r$5 de causa f9alis (s*oon het laat/ 9 de w]kelijkheid be/a&1 het e]/e is 9 de ideele orde4 ,iets bepaalds /elde ,god zi* dus voor bij de s*epp+1 t5 e]/e zijn eig5 he]lijkheid te op5b>5 en m$e te deel5 aan zijn s*epp+3 t5 twe$e /elde ,god zi* voor1 het bepaalde doel van elk s*epsel 9 het bijzond]1 en van de w]eld 9 het algeme54 ,het e]/e v]wez5lijkte ,god1 ,hij wilde zijn plan t5 uitvo] br5g51 en de s*epsel5 en de w]eld w>52 het twe$e v]wez5lijkte ,god niet2 de s*epsel5 moe/5 zi* zelf v]volmak51 het go$e wa>voor ,god h5 be/emde1 moe/5 zij zelf b]eik54 ,god wilde het aan i$] s*epsel beantwoord5de go$1 9 zoov] dat s*epsel zelf1 het wilde4 ,en om e5 oog5blik te blijv5 bij d5 m5s*1 m5 kan vrag53 ,wa>voor is hij8 ,het antwoord moet zijn1 om ,gods glorie te v]kondig51 en wijl ,god dit wilde1 doet hij het1 n4l41 door te kunn5 w]k5 aan zijn eig5 volmaak!id1 zijn eig5 geluk4 ,wa>voor be/aat m5s* nog bov5di58 ,om te w]k5 aan zijn volmaak!id2 dit is 's m5s*5 eig5 taak1 wa>voor ,god hem kra*t5 gaf4 ,zelf moet5 de s*epsel5 w]k5 aan hun subjectieve e9dbe/emm+1 en door middel van deze aan het go$ d] heele s*epp+4 ,het b]ek5d zijn d] d+51 op hun go$ en het go$ van het geheel1 is op zi* zelf1 naa/ hun zijn iets go$s 9 de s*epsel52 #afc en da> alle go$ van ,god komt1 komt ook deze regel+ van ,god4 ,wijl ,god nu de w]eld voortbra*t1 gelijk ,hij ze begreep wijl ,hij ze voortbra*t door zijn v]/&1 0 9 ,god vooraf re$s de ratio ord9is r]um 9 f9em4 ,deze ratio ord9is r]um 9 f9em 9 ,god1 noemt ,/4 ,?omas de provid5tia ,dei4 #afd ,alles is aan ,gods voorzi5igheid ond]worp51 en met ,gods voorzi5igheid1 die ov] alles en all5 gaat1 is niet 9 /rijd1 dat 9 het bijzond]e kwaad kan zijn en ooit is4 ,hij1 die zorgt voor iets afzond]lijks1 zorgt voor het go$e van dat afzond]lijke2 ,god die zorg draagt voor de w]eld1 zorgt voor het go$e van het geheel1 en kan da>om het kwade 9 het e5 ( &] geval toelat5 tot welzijn van het geheel2 zoo is imm]s1 zegt ,/4 ,?omas1 corruptio unius1 g5]atio alt]ius4 #afe ,gaat v]d] ,gods voorzi5igheid onmiddellijk ov] alles en all58 ,/4 ,?omas antwoordt1 met d5 tweev\dig5 z91 aan te gev51 wa>9 m5 de ,voorzi5igheid kan nem54 ,de ,voorzi5igheid is de ratio ord9is r]am 9 f9em en 9 dez5 z9 opgevat1 gaat ,gods voorzi5igheid onmiddellijk ov] alles4 ,de ,voorzi5igheid kan m5 nem51 wijl zij deze 9 zi* sluit1 als de exsecutio hujus ord9is1 de v]wez5lijk+ d] voorge/elde orde2 en hi] w]kt ,god niet imm] onmiddellijk1 ,god be/i]t het m9d]e door het me]d]e4 #aff ,de goddelijke ,voorzi5igheid heeft niet imm] e5 noodzakelijkheid t5 gevolge4 ,quibusdam effectibus praep>avit causas necess>ias1 ut necess>io ev5ir5t2 quibusdam v]o causas cont+5tes1 ut ev5ir5t cont+5t]4 #afg ,met deze beg9sel5 voor oog51 zegt ,/4 ,?omas1 dat er e5 eeuwige wet ,gods be/aat1 ratio videlicet gub]nativa totius aniv]si 9 m5te div9a exi/5s4 #afh ,de wet imm]s is e5 dictam5 practicae rationis 9 pr9cipe1 qui gub]nat aliquam communitatem p]fectam #afi en het is duidelijk1 zoo de w]eld g]egeld is door ,gods voorzi5igheid1 dat de w]eld door ,gods v]/& geleid wordt4 ,wa>om deze wet1 de eeuwige wet g5oemd wordt1 behoeft niet gezegd te word54 ,wat is nu de natuurwet8 ,/4 ,?omas zegt3 er is e5e natuurwet4 ,de wet is e5 regel en maat/af1 en kan da>om bes*\wd word5 9 zoov] zij is 9 d5g5e1 die regel en maat/af gaf1 ( 9 zoov]re zij is 9 hem1 die regel en maat/af ontvangt4 ,wijl alles wat ond]worp5 is aan ,gods ,voorzi5igheid1 door ,gods eeuwige wet wordt geord5d en afgemet51 zoo is het zek] dat alles e5igsz9s deela*tig wordt aan ,gods wet1 9 zoov] het n4l4 door ha> ri*t+ ontvangt na> de hun eig51 h&el+ en het hun geig5de doel4 ,op e5 bijzond]e wijze /aat de m5s* ond] ,gods leid+ #agj 9 quantum et ipsa 7creatura rationalis7 fit provid5tiae p>ticeps1 sibi ipsi et aliis provid5s4 ,unde et 9 ipsa p>ticipatur ratio aet]na1 p] quam habet naturalem incl9ationem ad debitum actum et f9em2 dat deela*tig zijn van het r$elijk s*epsel aan de wet ,gods noemt m5 nu de natuurwet4 #aga ,de hi] mogelijke opw]p+3 de m5s* w]kt aan zijn e9ddoel als v]/&elijk en als will5d wez51 niet gelijk de niet-r$elijke wez5s1 alle5 geleid door e5 natuurlijk5 a&rang1 en dus niet door zijn natuur ( e5 natuurwet2 #agb we]legt ,/4 ,?omas1 door er op te wijz51 dat elke daad van v]/& ( wil v]b& h\dt met de h&el+51 die deze eig5s*app5 natuurlijk zijn4 ,het woord natuur1 zoo zegt hij1 heeft me]d]e beteek5iss54 #agc ,er kan door word5 b$oeld e5 zelf/&igheidsbeg9sel2--de /( ( de zelf/&igheidsvorm2 ev5go$ kan e*t] da>door word5 b$oeld elk wez51 elke zelf/&igheid1 en 9 dat geval b$oelt m51 zoo m5 spreekt ov] hetge5 natuurlijk is1 da>door datg5e1 wat e5 wez5 ( d+ van nature toekomt1 en dat is hetge5 p] se 9 dat d+ is4 ,da>om is het noodzakelijk1 dat neemt m5 natuur 9 dez5 z91 altijd het beg9sel van het wa>om iets op e5 d+ pa/1 van nature zij2 want m5 moet zegg51 dat al hetge5 niet uit zi* zelf 9 iets is1 te h]leid5 is tot iets dat1 p] se1 uit zi* zelf1 9 iets 9 sicut 9 primum4 ,het beg9sel van al ons vrij will51 moet da>om iets zijn dat naturalit] natuurlijk]wijze gewild wordt4 ,het is met ons will5 gelijk met ons d5k52 alle r$5e]+ gaat uit van pr9cip5 die natuurlijk]wijze1 ,/4 ,?omas wil zegg5 p] se1 ons bek5d zijn1 en al ons v]lang5 na> hetge5 tot ons doel vo]t1 b]u/ op het natuurlijke v]lang5 ( will5 van ons e9ddoel4 ,da>om is het noodig1 zegt ,/4 ,?omas1 dat de e]/e ri*t+ onz] h&el+5 ges*i$de door de natuurwet4 #agd ,deze oploss+ van de g5oemde moeielijkheid1 v]spreidt e5 eig5a>dig li*t ov] ,/4 ,?omas' begrip omtr5t de natuurwet1 en wij zi5 re$s e5igsz9s wat ,/4 ,?omas zal antwoord5 op de kwe/ies1 die hij zi* zelf e5 we9ig v]d] /elt3 ,wat is de natuurwet eig5lijk2 welke zijn h>e voors*rift52 vall5 alle deugdzame h&el+5 ond] de natuurwet8 #age ,de natuurwet is ge5 habitus 9 d5 eig5lijk5 z9 des woords2 het is iets door het v]/& opgemaakt1 m5 kan zegg5 quod quis agit en is dus niet iets quo quis agit gelijk de deugd4 ,het e]/e voors*rift d] natuurwet is1 dat m5 het go$e moet do5 en na/rev51 het kwade e*t] moet lat52 al wat imm]s h&elt1 h&elt voor e5 doel1 dat e5 go$ is2 7qui habet rationem bonis7 et ideo primum pr9cipium 9 ratione practica e/ quod fundatur supra rationem boni4 #agf ,op dit e]/e voors*rift d] natuurwet b]u/5 al de &]e2 dat is te zegg51 dat van al de zak5 die m5 do5 ( lat5 moet1 dieg5e ond] de natuurwet vall51 die het practis* v]/& natuurlijk]wijze1 als voor d5 m5s* go$e zak5 k5t4 ,welke zijn nu die go$e zak58 ,dat is het zelfbeh\d2 dat zijn de d+51 die de natuur alle z9nelijke wez5s le]t1 zooals commixtio m>is et fem9ae2 opvo$+ van het kroo/ en d]gelijke2 dat is e5ige ,godsk5nis en het lev5 9 geme5s*ap4 ,wa>om zijn deze d+5 go$ volg5s de natuurwet8 ,ziehi] de r$52 het go$e is wat v]langd wordt1 wat doelwit kan zijn1 het kwade is1 wat m5 niet wil1 da>uit volgt1 dat al hetge5 wa>toe de m5s* van natuur g5eigd is1 door de r$e als go$ wordt aangezi51 en da>om met de daad te v]wez5lijk51 en het teg5ov]ge/elde als kwaad en da>om te v]mijd54 ,da>om volg5 de natuurgebod5 de orde d] natuurlijke g5eigdh$52 en zoo komt op de e]/e plaats1 dat de m5s*1 gelijk elk wez51 zijn zelfbeh\d zoekt2 v]volg5s als z9nelijk wez5 voortplant+ van zijn gesla*t2 da>na als r$elijk wez51 quod v]itatem cogneoscat de ,deo1 et ad hoc quod 9 societate vivat4 #agg ,( alle deugdzame h&el+5 ond] de natuurwet vall58 ,hi]op antwoordt ,/4 ,?omas3 ,9 zek]5 z91 ja4 ,want tot de natuurwet behoort al hetge51 wa>toe de m5s* g$rev5 wordt door zijn natuur4 ,van nature nu is elk wez5 g5eigd tot e5 do5 ov]e5kom/ig zijn vorm3 ,de r$elijke ziel is het vormelijk zelf/&igheids-beg9sel van d5 m5s*1 en da>om is i$]e m5s* van nature g5eigd te h&el5 volg5s zijn r$e en v]/&2 en dit is het deugdzame h&el54 ,pr9cipium enim =male virtutis1 444 e/ rationis bonum4 #agh ,m5 begrijpt uit dit laat/e1 dat de m5s* de natuurlijke g5eigdh$5 zijn] lag]e kra*t5 te be/i]5 heeft volg5s r$e en v]/&4 ,m5 zal zi* nog afvrag51 wa>om niet elke v]ke]de en zondige h&el+1 9 de le] van ,/4 ,?omas zonde is teg5 de natuur8 ,het antwoord is3 zonde teg5 de natuur1 is e5 bijzond]e naam1 die v]grijp5 aangev5d1 die 9 /rijd zijn met hetge5 d5 m5s* niet sle*ts als r$elijk wez5 pa/1 ma> zelfs als z9nelijk wez54 #agi ,hi]uit blijkt ook wa>om m5 ooit zeide1 de natuurwet is1 quod natura omnibus animalibus docuit4 ,de b$oel+ dez] woord5 begreep ,grotius niet1 gelijk m5 kan zi54 blz4 #eg4 ,wij hebb5 gezi51 wat de ,s*ola/iek ov] de natuurwet da*t1 en ov] ha> v]h\d+ tot ,god4 ,wat d5kt ,grotius hi]ov]8 ,wij wet5 het re$s1 uit hetge5 wij bov5 gezegd hebb5 omtr5t ,grotius' begripp5 ov] het natuurre*t4 ,hoeveel punt5 van ov]e5kom/ er zijn te bespeur5 tuss*5 ,grotius en ,/4 ,?omas1 zal e5 a&a*tige lez+ van de door ons hi] gecite]de text5 van ,/4 ,?omas1 en van de ,jure ,belli ac ,pacis van d5 &]5 kant do5 zi54 ,wond]lijk is het1 hoe bij zooveel ov]e5/emm+1 beid] g$a*t5 hemelsbre$ kunn5 v]s*ill54 ,en de r$5 da>van8 ,e5 feit1 neem het sociaal en r$elijk aangelegd zijn van d5 m5s*1 wordt vru*tba>1 geeft re*t tot v]d]e gevolgtrekk+51 door vooraf aang5om5 beg9sel54 ,deze nu v]s*ill5 hemelsbre$ bij ,/4 ,?omas en de ,groot4 ,de laat/e wilde met behulp dez] feit51 door niem& te loo*551 e5e moraal en re*tsle] con/rue]51 die autonoom 01 die op zi* zelve /ond1 en da>om pass5d 0 9 elk sy/eem1 voor all51 welke w]eldbes*\w+ zij ook huldigd54 #ahj ,het middel me5de ,grotius te v9d5 9 het pr9ciep3 volg5s zijn natuur lev5 is go$ lev54 ,het 0 het beg9sel d] rome9s*e oudheid4 ,zij1 die aan het be/aan geloov5 van e5 ,s*epp] van hemel en a>de1 die zi* bekomm]t om zijn s*epp+1 moet5 tegelijk]tijd aannem51 dat het ook ,gods wil is1 te lev5 gelijk van nature onze gea>dheid is4 ,e5 &] idee heeft de ,groot niet van de lex aet]na1 door hem zek] bij "n gek5d4 99 99 99 99 99 ,dat ook de /ellige wet 9 e5 nieuw li*t voor ,grotius v]s*ijnt1 is e5 gevolg van het voorga&e4 ,en de positieve m5s*elijke wet1 en de positieve goddelijke wet is noodzakelijk na> ,/4 ,?omas1 me5+4 ,de positief-m5s*elijke wett5 zijn niet alle5 nuttig1 zij zijn noodzakelijk2 n t] v]kl>+ en toepass+ d] natuurwet voor het praktis*e lev5 n om de onwillig5 door /raf te dw+51 de maats*appelijke orde te bew>54 ,hom9i naturalit] 9 e/ qua$am aptitudo ad virtutem 7q4 #ec art4 #a47 ,s$ ipsa virtutis p]fectio necesse e/1 quod hom9i adv5iat p] aliquam discipl9am4 #aha ,de positief-goddelijke wett5 zijn noodig1 om d5 m5s* te be/i]5 op zijn weg na> e5 bov5natuurlijke be/emm+4 #ahb ,( de positief-goddelijke en de positief-m5s*elijke wett5 noodig zijn volg5s ,grotius8 ,de /rafwet is zek] nuttig1 is zij e*t] noodzakelijk8 ,ne51 want ook 9 di5 toe/&1 wa>9 e5 i$] als /rafre*t] kan optr$51 is nog mogelijk e5 maats*appelijk lev54 ,nuttig zijn ook de &]e positieve wett51 ma> om dezelfde r$5 als zoo ev5 g5oemd1 zijn ook deze niet noodzakelijk4 ,d5kba> is het1 dat de m5s*5 9 e5 natuurtoe/&1 d4 i4 onafhankelijk van elk&] lev5d1 de natuurwet ond]h\d51 r$elijk zijn 9 hun h&el+51 en sociaal2 ma> wa>om zijn dan nog positieve wett5 noodig8 ,noodig z\d5 deze kunn5 zijn1 9 geval de m5s*5 v]pli*t w>5 tot de societeit 9 d5 /r5g5 z9 des woords1 en tot het go$ d] geme5s*ap1 het bonum commune2 dan imm]s 0 e5 me] bijzond]e1 niet uit de natuur van d5 m5s* voortvloei5de ri*t+1 ord5+ van 's m5s*5 do5 na> het go$e van het geheel1 noodzakelijk4 ,deze v]pli*t+ ontk5t e*t] de ,groot4 ,ev5m9 als positief-m5s*elijke wett51 zijn positief-goddelijke wett5 noodzakelijk1 na> ,grotius' me5+4 ,dit v9dt zijn v]kl>+ hi]91 dat de ,groot de begripp5 van ,/4 ,?omas omtr5t e5 bov5natuurlijke orde1 en e5 de m5s*elijke kra*t5 te bov5 ga&e e9dbe/emm+1 niet huldigt4 ,om t]ug te kom5 bij de m5s*elijke wett51 wat zijn zij voor hem4 ,dat de positieve wet e5 uitlegg+ ( toepass+ zijn z\ d] natuurwet 9 de wissel5de om/&igh$5 des lev5s1 dat de positieve wet noodzakelijk zijn z\ om d5 m5s*1 die 9 het algeme5e geleid wordt door de natuurwet1 te leid5 9 het bijzond]e1 9 het praktis*e lev51 hi]aan d5kt ,grotius dan ook niet me]4 ,de positieve wet voor hem is het willekeurig v]pli*t5d mak5 van datg5e1 wat op zi* zelf te do5 go$1 ma> ook niet te do51 ge5 kwaad 0 en omgeke]d4 ,de m5s*1 zoo r$5e]t hij1 heeft dikwijls e5 speelruimte voor zijne vrijheid op z$elijk gebi$4 ,want al is de m5s*1 als r$elijk wez51 v]pli*t z$elijk te h&el51 dat z$elijk ( e]licke h&el51 be/aat niet altijd als 9 n ondeelba> punt2 en da>om is i$]e afwijk+ t] re*t] ( t] l9k] nog niet imm] e5 onr$elijk1 en bijgevolg anti-natuurlijk h&el54 ,na> believ5 kan de m5s* 9 zulk geval het e5 ( het &] kiez51 ,die vrijheid na1 die bevoegdheid kan hij af/aan aan &]51 ( kan hem ontnom5 word5 door ,god1 (1 t] wille e5] misdaad1 door d5 m5s*4 ,zoo ont/aat de ov]heid1 die zoo zij wil1 kan zegg51 welke van die go$e dad5 d5 m5s* te do51 welke hij te lat5 heeft2 de ov]heid kan en neemt de taak ov]1 die de nu ond]daan geword5e1 vroeg] zelf _h4 ,de m5s*elijke wett51 d4i4 i/ae p>ticul>es dispositionis ad9v5tae secundum rationem humanam #ahc v]deelt ,/4 ,?omas met ,isidorus1 9 jus g5tium en jus civile #ahd4 ,datg5e wat uit de natuurwet wordt afgeleid1 gelijk e5 gevolgtrekk+ uit e5 beg9sel1 is het jus g5tium1 ut ju/ae emptiones1 v5ditiones et alia hujusmodi1 t]wijl de me] bijzond]e bepal+5 omtr5t voors*rift5 van het natuurre*t1 d5 naam drag5 van burg]lijk re*t4 #ahe ,wat voor ,/4 ,?omas 9 zek]5 z9 tot de lex humana behoort1 het jus g5tium ( de algeme5e gevolgtrekk+5 af te leid5 uit de natuurwet1 behoort voor de ,groot tot het natuurre*t zelve4 ,dit v]s*il van opvatt+ b]u/ hi]op1 dat volg5s ,grotius door onze natuur is voorges*rev5 ( v]bod51 al datg5e wat volg5s de uitspraak van ons v]/&1 ov]e5kom/ig is ( 9 /rijd met onze gea>dheid4 ,de bepal+ d] natuurwet1 gelijk hij die geeft1 kan m5 bov5 v9d54 ,/4 ,?omas zag 9 de natuurwet e5 pr9cipium actionis1 wel e5 uitw5dig beg9sel1 ma> e5 beg9sel 0 zij2 da>om 0 voor hem natuurwet sle*ts datg5e1 wat van nature 9 d5 m5s* lag1 datg5e wa>he5 de m5s* zi* van zelf getrokk5 voelde1 wijl het de natuurlijke w]k+ 0 zijn] faculteit51 t]wijl het niet van nature gevoelde go$ ( kwaad zijn e5] h&elwijze1 ma> door het v]gelijk5 en ov]e5br5g5 di] h&el+ met e5 natuurlijk gezi5e go$e h&el+1 dus door r$5e]+ het jus g5tium vormde4 ,da>om _h het jus g5tium e5igsz9s kra*t van natuurwet4 #ahf 99 99 99 99 99 ,van het re*t 9 /rikt5 z9 kan m5 wel ge5 bet] oms*rijv+ gev51 dan die van ,potti]4 #ahg ,e5 z$elijke praef]5tie1 zoo noemt hij het re*t1 wa>door iem& de voorkeur heeft1 met uitsluit+ van alle &]51 9 het gebruik e5] zaak en die op de bijzond]e betrekk+ b]u/1 wa>9 die zaak /aat tot hem4 ,op dezelfde wijze als ,potti] d5k5 ook ,grotius en ,/4 ,?omas zi* het re*t1 9 dez5 /rikt5 z94 ,engg5om5 re*t1 zegt de e]/e1 is het opzigt dat da] is tuss*5 e5 r$elijk wez5 en iets dat op het selve pa/1 door wa>digheid (te toebehoor54 #ahh ,/4 ,?omas zegt3 jus sive ju/um e/ aliquod opus adaequatum alt]i secundum aliquem aequalitatis modum4 #ahi ,voor beid5 is ev5e5s het re*t1 het jus1 het voorw]p van de deugd van re*tva>digheid4 ,jus e/ objectum ju/itiae aldus ,/4 ,?omas #aij4 ,re*tva>digheid is e5 deugd van d5 wil om te do5 wat re*tmotig is1 aldus ,grotius #aia4 ,/4 ,?omas wil v]d]1 dat iets iem& kan toebehoor51 (wel uit d5 a>d d] zaak zelf #aib (wel ex condicto1 sive ex communi placito4 ,iets kan van nature iem& toekom51 zegt ,/4 ,?omas4 ,hi] e*t] maakt hij no* e5 ond]s*eid4 ,secundum absolutam sui consid]ationem kan iets ooit iem& toebehoor52 en 9 dit geval spreekt hij van jus naturale #aic4 ,iets kan iem& toebehoor51 wel niet op de zooev5 g5oemde wijze1 ma> secundum aliquid quod ex ipso sequitur4 ,9 dit geval1 spreekt ,/4 ,?omas van jusg5tium #aid4 ,teg5ov] het jus naturale en het jus g5tium /aat dan het jus positivum 7aliquid comm5suratem alt]i ex condicto etc47 ,9 dit laat/e gaat de ,groot niet heel en al met ,/4 ,?omas m$e4 ,hij maakt ge5 ond]s*eid1 tuss*5 natuurlijk re*t en jus g5tium4 ,zi5 wij dit e*t] ov] het ho(d1 en vrag5 wij ons af1 wa>op voor beid5 de re*tsorde d] m5s*5 ond]l+ b]u/4 ,om de vraag e5 e5v\dige vorm te gev52 ,ev5als de m5s*1 zoo heeft ook het di] het lev51 d5 m5s* ev5wel mag ik niet dood51 het di] e*t] wel4 ,vanwa> dit ond]s*eid8 ,volg5s ,grotius moet5 wij onz5 ev5m5s* lat51 wat hij heeft en gev5 wat hij hebb5 moet1 om r$e wij van nature sociaal zijn4 ,uit d5 social5 z9 van d5 m5s* volgt voor hem het re*t4 ,/4 ,?omas bes*\wt deze kwe/ie van uit e5 &] gezi*tspunt4 ,als beg9sel zet hij op1 dat alle d+5 gebruikt mog5 word5 voor hetge51 wa>voor zij di554 #aie ,wa>voor di5t de m5s*8 ,dat het go$e wat de m5s* heeft1 hem niet gegev5 is t5 voordeele en t5 bate van de &]e m5s*51 gelijk dit het geval is met de r$elooze w]eld1 wi] go$ be/emd is1 en hun gegev5 is t] wille van d5 m5s*1 deze /ell+ leidt ,/4 ,?omas hi]uit af1 dat de m5s* is e5 intellectueele zelf/&igheid1 en dus di*t komt bij het altijd zijn2 de m5s* is na> zijn ziel on/]felijk4 ,want1 zoo zegt hij1 wat iem& op zi* zelf wil1 wil hij altijd2 quod enim propt] se e/1 semp] e/4 ,da>om moet ,god1 die d5 m5s* e5 on/]felijk wez5 wilde1 hem ook op zi* zelv5 gewild hebb54 ,niet gelijk de di]5 en de lag]e wez5s1 die sle*ts kom5 en gaan en da>om niet voor zi* zelf gewild zijn1 ma> voor de &]e wez5s1 wilde ,god dus d5 m5s*1 ma> ,hij wilde hem op zi* zelf4 ,dit alles sluit e*t] niet uit1 zoo voegt ,/4 ,?omas er bij1 dat de m5s* v]d] be/emd is voor ,god en de volkom5heid van het geheel4 #aif ,de conclusie1 die ,/4 ,?omas hi]uit trekt is deze3 ,volg5s ,gods ord9antin is de ond]l+e v]h\d+ d] m5s*5 e5 vre$zame1 wa>9 i$] zelf/&ig aan zijn e9dbe/emm+ kan w]k51 en deze is mogelijk wanne] aan e5i$] het zijne gegev5 wordt4 #aig ,alhoewel ,grotius d]halve het begrip re*t ev5 gelijk de s*ool1 b9n5 de gr5z5 van het z$elijke1 v9dt1 alhoewel hij bijna met dezelfde woord51 als de ,baets1 z\ kunn5 zegg51 dat het re*t1 9 e5 subjectiev51 z9 g5om51 is ce p\voir d'acqurir sa de/9e1 s'y conduisant p> sa raison et sa volont1 de dispos] p> consqu5t1 p> ces mmes facults1 des moy5s ncessaires cet effet2 c'e/ le p\voir moral qu'on appelle le droit2 #aih--;is er to* e5 diepga& v]s*il tuss*5 de le] van de ,groot en van de s*ool ov] de bron van het re*t4 ,da>uit nu volgt we]1 dat de s*ool e5 &] /&punt inneemt dan ,grotius1 9 het bepal5 van wat re*t is4 ,voor de ,groot is re*t1 wat niet 9 /rijd is met de sociale natuur van d5 m5s*1 t]wijl voor ,/4 ,?omas de m5s* re*t heeft op datg5e1 wat hem noodig is om zijn e9ddoel te b]eik5 en 9 /aat is re*t te hebb5 op datg5e1 wat voor dat doel nuttig is4 ,want zoo zegt met re*t de ,baets1 l'homme n'a pas seulem5t le droit de t5dre a sa f9 le droit de vivre1 de p5s]1 de v\loir4 ,il peut avoir des droits plus dt]m9s1 le droit de proprit sur telle maison1 le droit de travaill] *ez tel patron1 etc4 ,ces droits et t\s les autres1 ne sont que des manisfe/ations concrte du droit gnral a l'exi/5ce et l'acquisition de sa f94 ,ces dt]m9ations doiv5t prov5ir du fait4 #aii ,c'e/ grce ces donnes de fait1 que tel homme a droit telle *ose dt]m9e4 ,zi5 wij nu1 hoe deze v]s*ill5de zi5swijze ov] de bron van het re*t1 bij ,grotius en de s*ool1 oorzaak is van het v]s*il hunn] !orin ov] het privaateig5domsre*t1 en d5 /aat4 99 99 99 99 99 ,het privaat eig5domsre*t en de /aat hebb5 volg5s ,grotius e5 geme5zame eig5a>digheid4 ,beid5 zijn m5s*elijke in/ell+51 die ge5 natuur- ma> positief-re*telijk k>akt] drag54 ,de ,groot v]s*ilt we] 9 me5+ met ,/4 ,?omas4 ,op de e]/e plaats1 wat betreft het privaat-eig5domsre*t4 ,voor dez5 laat/5 is er sprake van jus sive ju/um naturale wanne] iets uit zijn a>d e5 &] toekomt ( op hem pa/4 #bjj ,op twee wijz5 kan nu iets uit zijn a>d e5 &] toekom54 ,zoo ma> zond] me]1 alle5 de zaak wa>ov] het gaat1 op zi* zelf bes*\w5d1 kan het ooit duidelijk zijn1 dat iem& re*t heeft op die zaak1 het kan ev5wel gebeur51 dat m5 het behoor5 van iets aan iem&1 niet ma> zoo direkt kan opmak5 uit het wez5 d] zaak1 wa>ov] het gaat1 ma> wel uit hetge5 z\ volg51 zoo die zaak niet aan deze ( g5e behoorde4 ,r$5e]5 kan alle5 de m5s* en da>om noemt ,/4 ,?omas het behoor5 van iets aan iem&1 om de gevolg51 die er uit voortvloei51 het jus g5tium en als voorbeeld hi]van geeft hij proprietas possessionum4 ,er is ge5 r$51 wa>om de akk]1 die da> ligt me] aan mij toekomt dan aan e5 &]1 zoo m5 nl4 die akk] op zi* zelf bes*\wt2--wel e*t] zoo m5 er aan d5kt1 dat die akk] beb\wd en wel go$ beb\wd moet word54 #bja ,als iem& iets van nature toekomt op de e]/e mani]1 noemt ,/4 ,?omas1 dat toebehoor51 e5 jus naturale 9 d5 /rikt/5 z9 des woords4 ,r$5e]5 is dan niet van noode4 #bjb ,wat de /aat betreft1 ook deze heeft voor ,/4 ,?omas e5 natuurre*telijk k>akt]2 d4w4z1 dat de /aat1 het lev5 9 e5 /aatsgeme5s*ap1 d5 m5s* pa/ gelijk de commixtio m>is et fem9ae4 ,de m5s*1 zoo zegt hij1 is van nature niet zoo go$ toeg]u/ voor d5 lev5s/rijd als het di]1 en da>om moet hij het middel1 dat 9 zijn b]eik ligt1 en geig5d is om hi]9 te voorzi51 d5 /aat1 gebruik52 en heeft hij van e5 &]5 kant1 e5 natuurlijk re*t1 dat middel te gebruik54 #bjc ,wa>om zijn volg5s ,grotius 9 teg5/ell+ met de s*ola/iek zo[el de /aat als het privaat-eig5domsre*t positief-re*t]lijke in/ell+58 ,de oorzaak is we] te zoek5 9 beid] beg9sel54 ,de ,groot me5t natuurre*t te moet5 noem51 datg5e1 wat gevord]d wordt door ( 9 /rijd is met de r$elijke en sociale natuur van d5 m5s* en de r$e heeft hi] uitspraak te do54 ,/4 ,?omas e*t] noemt natuurre*t de van nature nage/reefde h>monis*e ontwikkel+ van d5 m5s* en zijn faculteit51 als e5 geheel bes*\wd1 en ond] e5 &] opzi*t1 de z$elijk ons*5db>e bevoegdheid1 die de m5s* heeft1 om na> zijn e9ddoel te /rev51 en di5svolg5s de r$elijk ons*5db>e bevoegdheid op de da>toe noodige middel54 ,grotius me5t1 dat /aat-en privaat-eig5domsre*t niet teg5 de r$elijke en sociale natuur van d5 m5s* +aan2 ma> dat zij noodzakelijk gevord]d word5 voor het welzijn van d5 m5s* en van het geheel1 komt niet 9 zijn g$a*te op4 ,zij zijn nuttig ja1 ma> noodig8 ,wat is noodig1 wat is go$ ( kwaad8 ,alle5 wat aan het individu als r$elijk en sociaal wez5 pa/1 dat is v]/&ig1 met oordeel h&el5 en welwill5d1 niet t5 nadeele h&el5 d] &]51 hun niet ontnem5 wat zij hebb54 ,al is de /aatgeme5s*ap1 e5maal aang5om5 dat de m5s*elijke natuur zoodanig is1 e5 voor d5 m5s* noodzakelijk iets1 hi]uit volgt voor de s*ola/iek niet1 dat de /aat die w]kelijk be/aat alle positief-re*t]lijke elem5t5 uitsluit4 ,ne54 ,de m5s* v9dt 9 de burg]lijke geme5s*ap e5 onmisba> middel om tot zijn doel te kom51 ma> hij is vrij 9 deze ( die burg]lijke geme5s*ap 9 te tr$54 ,wat de v]h\d+ d] afzond]lijke p]son5 betreft1 t5 ov]/aan d] geme5s*ap ( d]1 het geme5ebe/ v]teg5woordig5de ov]heid1 volg5s de ,groot is deze re*tsv]h\d+ af te met5 na> het contract1 dat be/aat tuss*5 de individu5 en het geheel ( tuss*5 afzond]lijke p]son5 en de ov]heid4 ,dat het zoodo5de mogelijk is1 dat e5 volk totaal di5/ba> is aan zijn vor/1 is duidelijk4 ,het ov]heidsgezag kan zijn alle5lijk t] wille d] ov]heid1 en niet t] wille d] ond]ges*ikt52 alhoewel dit niet 9 d5 regel het geval zijn zal1 zoo zegt hij4 ,niet uit e5 ov]e5kom/ ( e5 contract leidt ,/4 ,?omas de re*tsma*t van d5 /aat af en de pli*t5 d] ond]dan5 teg5ov] de geme5s*ap1 ma> uit het wez5 ( d5 a>d d] burg]lijke societeit1 die va/ oms*rev5 is voor hem1 wijl zij is e5 natuurlijk en ge5 willekeurig iets2 wijl de /aat e5 door 's m5s*5 natuur onafhankelijk van zijn vrij5 wil aangegev5 en da>om bepaald middel is tot zijn doel4 #bjd ,de m5s* is voor ,/4 ,?omas e5 p>s1 e5 deel d] geme5s*ap2 het deel is onvolmaakt t5 ov]/aan van het geheel1 en zoo is de m5s* voor de societeit2 en da>om kan hij t] h>] wille word5 opge(f]d1 zoo het noodig is1 voor het welzijn van het geheel4 ,van d5 &]5 kant e*t] is de m5s* e5 p]soon1 die blijft1 zi* niet v]lie/ 9 de geme5s*ap4 ,de geme5s*ap is middel voor d5 m5s* en de m5s* middel voor de geme5s*ap1 do* niet geheel en al t]wille d] geme5s*ap alle5 be/aat hij1 gelijk de r$elooze w]eld alle5 voor d5 m5s*4 ,da>uit volgt nu1 dat het /aatsgezag niet kan zijn t5 bate d] ov]heid1 ma> dat alle gezag1 is t] wille d] ond]dan5 9 hun geheel1 het go$ zijn van alle ond]ges*ikt54 ,het bonum commune is het doel d] /aatsov]heid4 ,om hi]bij e5 woord te zegg5 ov] ,grotius' /rafre*ts-!orie2 hij bepaalt de /raf jui/ gelijk de s*ola/iek2 hij v]s*ilt van ,/4 ,?omas 9 het afleid5 van de bevoegdheid van d5 /aat om misdadig]s te /raff52 ,grotius wil1 dat dit re*t ont/aat door e5 ov]e5kom/2 het d5 p]soon eig5 re*t is afg$rag5 aan de geme5s*ap ( aan de ov]heid2 t]wijl ,/4 ,?omas me5t1 dat aan de ov]heid dit re*t toekomt1 omr$e het e5 middel en wel e5 noodw5dig middel is tot in/&h\d+ d] m5s*elijke geme5s*ap4 #bje ,de zi5swijze van ,grotius b]u/ w$] op zijn individualisme4 ,alle re*t5 van de geme5s*ap w>5 oorspronkelijk re*t5 d] afzond]lijke p]son52 langs contractueel5 weg zijn zij ov]gegaan4 ,dat de m5s*5 lev5d 9 e5 natuur-toe/& de bevoegdheid hadd5 om te /raff51 b]u/ v]d] voor hem op de noodzakelijkheid d] /raf voor het sociale lev51 t]wijl van d5 &]5 kant d5 misdadig] ge5 onre*t g$aan wordt1 wijl hij de /raf v]di5de4 99 99 99 99 99 ,gewiss1 zoo s*rijft ,w4 ,dil!y1 gewiss umgiebt d5 ,melan*ton1 die ganze ,tradition d] ,vt] und ,s*ola/ik]4 ,ihre ,begriffe s9d ihm bekannt4 ,sie w]d5 von ihm b5tzt4 ,ab] d] metaphysis*e ,zusamm5hang1 9 wel*5 diese ,begriffe bei d5 ,s*ola/ik]n /eh51 i/ fr ihn unbrau*b>4 #bjf ,wat ,w4 ,dil!y ov] ,melan*ton zegt1 z\ m5 met ev5veel re*t kunn5 zegg5 ov] ,grotius4 ,ook 9 ,grotius leeft nog de traditie van vroeg]e eeuw51 ma> ook voor hem1 is de metaphysis*e ,zusamm5hang1 9 wel*5 diese ,begriffe bei d5 ,s*ola/ik]n /eh51 444 unbrau*b>2 hij k5t ( begrijpt di5 sam5hang niet me]1 en da>uit is te v]kl>51 hoe zijn sy/eem1 (s*oon ess5tieel v]s*ill5d van dat d] s*ola/iek51 to* ontelba> vele aanknoop+spunt5 v]toont met het sy/eem d] laat/g5oemd54 ,het z\ ons te v] vo]5 ze op te somm54 ,op e5ige kunn5 wij de a&a*t ve/ig52 ,grotius bes*\wt d5 m5s* als sociaal en r$elijk wez51 en b\wt op deze m5s*elijke eig5s*app5 zijn moraal en re*tsle]4 ,hij spreekt van e5 natuurwet en da>nev5 van e5 /ellige wet1 die e5 goddelijke ( e5 m5s*elijke kan zijn1 en die hij gelijk de s*ola/iek5 bepaalt4 ,bijna gelijk ,grotius def9ie]t ,leon>dus ,lessius #bjg het natuurre*t4 ,jus naturale1 s*rijft deze1 dicitur1 quod ex ipsis r]um naturis oritur1 sive ex natura rationali4444 ,unde ejus rectitudo1 supposita exi/5tia naturae humanae1 non p5det ex aliqua lib]a ord9atione ,dei1 vel hom9is1 s$ ex ipsa natura r]um4 ,voor ,grotius is da>om de lex naturalis onv]&]lijk1 zo[el als voor de s*ola/iek51 en hij spreekt de taal d] s*ool1 als hij h>e onv]&]lijkheid bewij/4 ,da>om ook zijn er voor de ,groot h&el+51 die op zi* zelf go$ ( op zi* zelf kwaad zijn4 ,ook 9 de beh&el+ van zijn ond]w]p volgt hij de s*ool2 zijn me?ode is s*ola/iek4 ,gelijk ,hely #bjh erg5s zegt3 ,grotius geeft v]deel+5 tot 9 het one9dige1 en bes*\wt de vraag1 die hij beh&elt1 uit v]s*ill5de gezi*tspunt54 ,dit alles 0 wel de r$51 wa>om sommig5 me5d51 dat ,grotius heel en al meeg+ met ,/4 ,?omas2 te me] nog wijl ,grotius zi* op5lijk uitsprak t5 gun/e d] s*ool2 wijl hij de d5k]s d] voorga&e eeuw5 bewond]de4 ,grotius beoordeelt de s*ola/iek wel wat gun/ig] dan ,kalt5born4 ,deze durft zegg51 die ,dialektik 7d] s*ola/iek7 i/ ,spitzf9dig und weits*weifig1 444 die ,d>/ellung unkl>1 unv]/ndli*1 voll] ,sprungs und ,wid]spr*e4 #bji ,s*ola/ici1 zegt de ,groot1 quantum +5io valeant1 saepe o/5dunt3 s$ 9 infelicia et artium bon>um ign>a saecula incid]unt3 ejus m9us mirum1 si int] multa laud&a1 aliqua et condon&a sunt4444 ,tam5 ubi 9 re morum cons5tiunt1 vix e/1 ut err5t1 quippe p]spicaces admodum ad ea vid5da1 quae 9 aliorum dictis repreh5di possunt3 9 quo ipso tam5 div]sa tu5di /udio laudabile praeb5t mode/iae exemplum1 rationibus int] se c]tantes1 non qui mos nup] adeo litt]as inqu9>e coepit1 comitis turpi foetu impot5tis animi4 #baj ,als ,grotius ,b5jam9 ,maur]ius aanzet tot de /udie van het op5b>e re*t1 en dez5 de auteurs aanwij/ bij zijn /udie te raadpleg51 is het niet alle5 ,plato en ,cic]o1 ma> ook ,?omas ,aqu9atis1 die ond] de aanbevel+swa>dige s*rijv]s v]meld wordt4 ,neque po5itebit1 ex s*ola/isis ,?omam ,aqu9atem si non p]leg]e1 saltem inspic]e secunda p>te secundae p>tis libris1 quem summam !ologiae inscripsit4 #baa ,al wordt de engela*tige le]a> /e$s aangehaald met de woord51 ,?omas ( ,?omas ,aqu9atis1 gelijk ook zijn heilige voorgang]s1 en nimm] als ,/4 ,?omas1 dit 0 sle*ts e5 teek5 van ,grotius' prote/antisme1 niet van dwep]ij ( fanatiek5 haat teg5 al wat rooms* 04--,integ5deel de rooms*e wet5s*ap1 als wij dit woord mog5 gebruik51 0 hem lief en bijzond] de wij%eid d] s*ool4 ,ev5 gelijk ,erasmus1 haatte ,grotius wel het gefilos(a/] d] #ae;e en #af;e eeuw1 ma> niet de wijsbege]te van de mee/]s d] #ab;e en #ac;e eeuw4 ,van ,su>ez zegt ,grotius 9 e5 zijn] briev53 ,nam quorsum tantus ,su>ezii contemptus1 hom9is1 si quid recte judico1 9 ,philosophia1 qui hoc tempore connexa e/ s*ola/ica1 tantae subtilitatis1 ut vix quemquam habeat p>em4 #bab ,dit tweev\dige feit1 zijne liefde voor de s*ola/iek5 en het meegaan met h5 9 vele ond]ges*ikte punt51 bra*t sommig5 ertoe zond] v]d] ond]zoek ,grotius ond] de volgel+5 d] s*ool te rangs*ikk54 ,dat zij zi* door d5 s*ijn liet5 misleid51 is zek]4 ,welke de g5ealogie van ,grotius ideen is1 kunn5 wij nog 9 't kort aangev54 ,vrag5 wij ons e]/ af1 9 welk midd5 ,grotius leefde1 en welke g$a*t5-invlo$ hij van buit5 ond]g+4 ,want dat de kr+ d] ideen1 wa>9 m5 leeft1 onze eig5 ideen en onze g$a*t5 e5igsz9s zal benvlo$51 welli*t zelfs 9 hooge mate1 valt niet te ontk5n54 ,grotius en de omgev+1 wa>9 hij leefde4 ,niet sle*ts 9 e5 kr+ van re*tsgele]d5 leefde ,grotius1 zijn vri5d5 w>5 ook ,jos4 ,scalig]1 ,ju/us ,lipsius1 ,cansabonus1 ,ho(t en zelfs ,vondel4 #bac ,ook het litt]>is* s*oon trok hem aan4 ,en hi] vooral is het dat wij d5 sleutel v9d5 van ,grotius /ell+54 ,bes*\w5 wij e5 oog5blik de re*tsgele]de w]eld wa>9 hij leefde4 ,de re*tsgele]d51 wa>mee hij 9 nauw] betrekk+ /ond1 w>5 op de e]/e plaats de pr(essor5 van ,leid51 mann51 die hun tijd en tal5t be/e$d5 aan het lev]5 van comm5t>5 op 't rome9s*e re*t2--het w>5 op de twe$e plaats de s*rijv]s1 vooral ov] 't publieke re*t4 ,grotius zelf noemt ze 9 de voorr$e van de ,jure ,b4 ac ,p4 ,het w>5 de s*rijv]s van ,summa's ov] gewet5szak51 het w>5 ,franciscus ,victoria1 ,h5rions v4 ,gorkum1 ,wilhelm ,mat?aeus #bad2 ,joannis ,lupus1 ,franciscus ,aria1 ,joannis de ,lignano1 ,m>t9us ,laud5sis4 ,het w>51 ,fab]1 ,bal?az> ,ayala en bov5al ,alb]ic ,g5tilis #bae4 ,behalve dez51 die ,grotius noemt1 k5de hij voor het re*t ontelb>e &]e s*rijv]s van naam4 ,het blijkt uit zijn citat54 ,grotius' eruditie 9 n woord 0 v]baz5d4 ,grotius _h e5 voorliefde voor het publieke re*t1 en het is hi]1 dat hij p>tij kie/ voor de e5 ( &]e me5+4 ,want critise]t ,grotius de me?ode van al zijn voorgang]s1 hij critise]t niet all] ideen4 ,hij wikt en weegt ze1 en toet/ ze aan pr9cip51 die1 na> zijn me5+1 algeme5 en onafwijsba> w>54 ,b\w/(f5 vond hij en die gevond5 b\w/(f5 heeft hij geord5d4 ,l'homme de gnie1 que l'on appelle le fondateur d'une sci5ce ne fait que ratta*] ses lm5ts dj exi/5ts3 il se borne runir ses membres p>s1 leur insuffl] le s\ffle de la vie4 #baf ,met de individuali/is*e re*t/heorin zijn] voorgang]s g+ ,grotius m$e1 en tra*tte hun go$ re*t te bewijz5 uit van te vor5 aang5om5 beg9sel51 en wijzigde v]volg5s die re*t/heorin volg5s de e5s aang5om5 pr9cip54 ,wa> vond e*t] de ,groot de beg9sel5 zijn] individuali/is*e re*tsle]8 ,de weg w]d hem gewez5 door ,erasmus1 ,coornh]t1 ,?omas ,morus en &]51 door de humani/5 9 n woord4 ,dit br5gt ons als van zelf er toe te sprek5 ov] e5 &]5 kr+ van ideen1 wa>9 ,grotius leefde1 ov] het humanisme4 ,de s*ola/iek 0 na glorievolle dag5 e5 tijdp]k +etr$5 van all5gsk5s groot] en diep] v]val4 ,zij 0 opgegaan 9 e5 ijdel woord5spel4 ,t]zelfd] tijd kwam 9 ,holl& van uit ,itali en ,duits*l& de k5nis d] grieks*e en rome9s*e oudheid4 ,ook hi] k5de de bewond]+ hunn] kun/w]k5 weldra ge5 gr5z54 ,ma> met de bewond]+ voor de vorm-s*oonheid1 wa>9 m5 zijn g$a*t5 _h we]gegev51 kwam ook liefde voor die g$a*t5 d] ,griek5 en ,rome95 zelf4 ,zoo vormde zi* de p>tij d] r5aissance ond] d5 invlo$ d] oude wij%eid1 geholp5 door de groote vlu*t1 die de wet5s*app5 nam51 t]wijl de s*ola/iek da>5teg5 ge5 kra*t bezat1 het d5k5 9 &]e ban5 te leid54 ,da>aan dankte de p>tij d] r5aissance ha> ont/aan1 en als wa*twoord koos zij3 de autonomie d] m5s*elijke r$e4 ,voor het tribunaal d] m5s*elijke r$e hadd5 zi* alle in/ell+5 d] volk51 _h zi* alles te v]antwoord51 gelijk ,dil!y zegt4 ,de prote/ant5 d] #ag;de eeuw noemd5 sommig5 hunn] p>tijg5oot5 lib]tijn51 #bag het w>5 de humani/51 die het rooms* gelo( v]lat5 hadd51 niet om e5 nieuw dogma van ,lu!r ( ,calvijn aan te hang51 ma> om zelf/&ig te kunn5 d5k54 ,behalve de godsdi5/-wet5s*app5 w>5 het vooral de z$ekundige vraag/ukk51 wa>mee vel5 d] humani/5 zi* g+5 bezigh\d54 ,de z$5le] 0 grondslag d] re*ts/udie1 en zoo v9d5 wij ,grotius1 d5 re*tsgele]de bij uitnem5dheid op zijn plaats te midd5 d] humani/54 ,wa> de humani/5 de b\w/( voor hun wijsge]ig5 arbeid zull5 zoek5 en v9d51 laat zi* gemakkelijk rad54 ,het 0 bij hun gevi]de auteurs4 ,vooral het neo-/oicisme trok vel5 aan2 en w]kelijk veel s*oons en wa>s 0 hi] te v9d54 ,wij v9d5 het neo-/oicisme 9 me] ( m9d] oorspronkelijkheid bij ,erasmus #bah en ,coornh]t #bai bij ,melan*ton #bbj en ,lipsius4 #bba ,met dez5 nu g+ ook de ,groot m$e4 ,grotius en de rome9s*e ,/oa4 ,grotius sluit zi* aan bij de naturali/is*e moraal van e5 ,m>cus ,aurelius1 ,cic]o en ,s5eca1 bij ,z5on en ,*rysippus4 ,ev5als zij bes*\wt hij de z$5le] als e5 soort physica1 natuurkunde4 ,de natuurkunde zoekt de wett5 d] r$elooze w]eld1 de z$5le] de wett5 d] r$elijke w]eld2 hoe h&elt van nature het met v]/& begaafde s*epsel1 de m5s*4 ,niet alle5 9 het opzett5 d] vraag1 ook 9 de uitw]k+ van het probleem gaat ,grotius niet h5 m$e4 ,niet gelijk voor ,hobbes is volg5s hem de m5s* e5 ego/is* wez51 ne5 de m5s* is sociaal en r$elijk4 ,het sociaal zijn van d5 m5s* b]u/ voor hem gelijk voor ,cic]o1 op het idee e5] algeme5e bro$]s*ap tuss*5 de m5s*5 ond]l+1 en ev5als voor dez5 laat/e volgt da>uit1 dat het e5 gruwel is1 elk&] kwaad te do51 wijl dit teg5 onze natuur is4 ,het 0 de omw]k+ van ,ari/oteles' gezegde1 lat] door ,/4 ,?omas ov]g5om53 ,homo e/ animal sociale4 ,grotius v]bet]t ,cic]o1 als deze laat/e wil1 dat onze go$gez9dheid niet v]d] gaat1 dan tot deg551 die ons ge5 kwaad do54 ,ook teg5ov] ze]oov]s bijv4 geld5 de sociale pli*t54 #bbb ,dat er niet sle*ts tuss*51 de m5s*51 ma> ook tuss*5 ,god en d5 m5s*1 e5 societas is1 ook dit _h ,cic]o re$s bewe]d4 ,e/ igitur1 quoniam nihil e/ ratione melius1 exque 9 hom9e et 9 ,deo1 primo hom9i cum ,deo societas4 #bbc ,dat de r$e d5 m5s* me] di]ba> moet zijn dan zijn li*amelijke g5eigdh$51 v]kondigd5 ook zij2 de voldo5+ onz] lu/5 is sle*ts go$1 9 zoov]re zij r$elijk is4 #bbd ,dezelfde plaats als bij ,grotius1 bekle$t ,god 9 de le] d] ,rome9s*e ,/oa ov] het natuurre*t4 ,ook to5 re$s _h m5 +ezi51 dat het voor het praktis* lev51 niet voldo5de 0 al begreep de m5s*1 dat het r$elijk en go$1 dat het door zijn natuur gewild1 en pli*t 0 gezellig sam5 te lev5 met die van zijn gesla*t w>51 en er tev5s e5 da>m$e sam5hang5de natuurlijke sanctie 0 van het re*t2 e5 hoog]e sanctie 0 noodig en m5 vond die bij ,god4 ,hield5 sommig51 dat de natuurwet e5 goddelijke wet 01 dewijl zij de natuur v]e5zelfdigde met ,god1 &]51 (s*oon erk5n5d1 dat de ,s*epp] ond]s*eid5 0 van zijn s*epp+1 zag5 9 de natuurwet e5 goddelijke wet1 wijl de ,s*epp] bij de s*epp+ gewild _h1 dat zulke beg9sel5 9 ons w>51 ,hij _h ze ons imm]s gegev54 ,het is niet te v]wond]51 dat ,grotius 9 zijn !orin ov] privaat-eig5domsre*t1 #bbe ov] re*t5 en pli*t5 van ond]dan5 en ov]/51 ov] /rafre*t1 enz4 de zi5swijze van het neo-/oicisme deel5 zal4 ,deze !orien imm]s w>5 sle*ts de logis*e toepass+ van algeme5e beg9sel5 op bijzond]e ond]w]p54 ,om e5 enkel voorbeeld te noem54 ,zoo bes*\wde ook ,cic]o1 #bbf het privaateig5domsre*t1 als e5 lex humana2 welks ont/aan hij bes*rijft met bijna dezelfde woord5 als de ,groot4 ,cic]o en ,grotius met hem1 besluit da>uit1 dat het privaateig5domsre*t da>om1 gelijk elke door e5 m5s*elijk5 wil geword5 wet1 di5t v]kla>d te word51 uit hetge5 m5 r$elijk] wijze d5k5 kan1 dat deg55 wild51 die deze wet invo]d54 ,d5 wil d] in/ell]s dez] wet naspor5d1 kom5 zij dan tot het besluit1 dat sommige niet e*t] alle zak51 toeeig5ba> zijn1 dat er voor all5 e5 zek] re*t blijft1 ook op de als privaat go$ bezet5 zak51 9 zoov]re dit re*t ov]e5 te br5g5 is met het re*t van d5 eig5a>1--dat 9 geval van uit]/5 nood het privaateig5domsre*t oph\dt te be/aan4 ,cic]o1 ,s5eca en ,plato k5n51 om dezelfde r$5 als ,grotius1 all5 de bevoegdheid toe te /raff54 ,all5 will5 van nature de geme5s*ap1 en hebb5 dan ook re*t op de noodige middel5 tot in/&h\d+ d] geme5s*ap1 wa>ond] valt het toepass5 van /raf4 ,nihil e/ hom9i utilius hom9e alt]o zeide ,cic]o1 en bewees da>uit1 dat de e5 mo*t /raff5 t] wille van d5 &]54 ,dat het /raff5 om te /raff51 enkel uit wraakzu*t sle*t 01 le]d5 re$s de rome95 #bbg1--zij a*tt5 de dood/raf re*tva>dig1 zelfs ooit als correctioneele /raf1 dewijl het ooit bet] kon zijn voor d5 s*uldige te /]v5 dan te lev51 dan n4l4 als ge5 bet]s*ap ma> nog iets erg] te vreez5 02--zij spoord5 de /rafre*t]s aan de /raf1 uit liefde voor d5 s*uldige1 tot e5 m9imum te r$uce]54 ,wat ,grotius' /aatsle] betreft1 ook hi] is de invlo$ van het neo-/oicisme go$ m]kba>4 ,de bepal+ van wat de /aat is1 v9dt ,grotius bij ,cic]o3 ,fru5dae ju/itiae causae reges esse in/itutos #bbh ,ook volg5s ,cic]o is de s\v]e9e ma*t niet altijd bij het volk2 het volk kan zi* aan &]5 ond]worp5 hebb54 ,en hij geeft bijna dezelfde r$5 aan1 wa>om e5 volk zi* aan &]5 ond]w]pt als ,grotius4 #bbi ,s5eca _h re$s de drie rege]+s vorm5 bes*rev51 zoo go$ als ,ari/oteles3 ,int]dum populus e/1 quem tim]e debeamus2 int]dum1 si ex civitatis discipl9a e/1 ut plurima p] s5atum transigantur1 gratiosi 9 ea tim5tur viri2 int]dum s+ulis quibus pote/as populi 9 populum data e/4 #bcj ,grotius v9dt het e5 wa> gezegde1 het gezegde van ,cic]o3 mihi pax omnibus cum civibus bello civili utilius videtur1 en zegt da>om met d5 laat/e1 dat noodwe] en zelfv]d$ig+ sle*ts ze] zeld51 ja1 buit5 gevall5 van al te diep +rijp5de re*tsv]kra*t+1 bijna nooit geoorlo(d is4 #bca ,grotius' le] ov] de v]h\d+ van ,k]k en ,/aat1 blijkt ev5e5s 9 nauw v]b& te /aan met de le] van het oude ,rome4 ,hij zag het bov5natuurlijk k>akt] d] k]k ov] het ho(d1 en da>m$e1 dat ha> re*t5 hoog] /aan1 dan de re*t5 van d5 /aat4 ,dit zoodanig bes*\w5 van d5 godsdi5/1 wekt ge5 v]wond]+4 ,de aanhang]s van ,lu!r en ,calvijn1 noemd5 ,erasmus en zijne p>tijg5oot51 wa>toe ook ,grotius behoorde1 niet zond] grond ,lib]tijn51 zooals wij re$s bov5 opm]kt54 ,zij hadd5 de mo$]k]k niet v]lat5 om e5 nieuw dogma aan te hang51 e5 dogma gegev5 door ,lu!r ( ,calvijn1 ma> om vrij te zijn1 om e5 natuurlijk5 godsdi5/1 op de r$e gegrond1 en da>om door niem& te loo*551 op te b\w54 ,ook dit w]k5 vond zijn v]kl>5de oorzaak 9 het humanisme1 en /aat ond] d5 invlo$ d] heid5s*e wijsbege]te4 ,de v]di5/5 van ,hugo de ,groot ,laat het wa> zijn1 dat ,hugo de ,groot 9 ze] nauwe betrekk+ /aat tot de rome9s*e ,/oa1 en van h5 bijna alles ov]neemt1--bijna alles1 want het *ri/5 gelo(1 dat ,grotius belijdt1 heeft invlo$ op zijn begripp51 #bcb ma> deze invlo$ is sle*ts secundair1--dit sluit nog niet 91 dat zijn naam niet met e]e z\ kunn5 g5oemd word5 9 de ges*i$5is d] wet5s*app54 ,ook wij me551 dat ,grotius' w]kelijke v]di5/5 niet g]+ zijn4 ,ind]daad m5 moet hulde br5g5 aan ,huig de ,groot1 le jurisconsulte du g5re huma9 gelijk ,vico hem noemt4 ,wa>om e*t]8 ,wij zijn het niet e5s met ,glafey #bcc1 voor wi5 ,grotius' groo!id hi]9 be/aat1 dat hij zo[at het e]/ iets wet5s*appelijks te b]de bra*t ov] natuur-en volk5re*t4 ,alles wat de s*ola/iek5 gezegd hadd5 ov] deze ond]w]p51 _h1 volg5s zijn bew]+1 vol/rekt ge5 wa>de4 ,wat de oudheid hi]ov] ons naliet1 0 van we9ig beteek5is4 ,s*mausz #bcd1 ,van ,kalt5born #bce1 ,nijs #bcf en ,gi]ke #bcg hebb5 de me5+ van ,glafey voor e5s en voor go$ we]legd2 zij bewez51 dat de ges*i$5is d] re*ts-en /aatswet5s*app51 zelfs die van het volk5re*t1 van vr ,grotius date]t4 ,er 0 e5 ,?omas gewee/1 e5 ,f]d4 ,vasquez1 #bch e5 ,su>ez2 #bci ,mol9a #bdj1 ,leon-,lessius #bda1 ,didacus ,cov>ruvias #bdb ,dom9icus ,soto1 #bdc ,alb]tus ,bolognetus #bdd4 ,vr ,grotius s*reef re$s ,melan*ton #bde1 ,/ephani1 #bdf ,meissn] #bdg1 ,old5dorp #bdh1 ,w9cl] #bdi1 ,hemm+ius #bej1 ,jean ,bod9 #bea1 ,al?usius om enkele d] mee/ bek5d5 te noem51 uit de middeleeuw5 en d5 vr-grotiaans*5 tijd4 ,die controv]se1 ob und wie weit1 gelijk ,gi]ke #beb zegt1 ,wille 7voluntas7 od] ,v]nunfte9si*t 7intellectus71 die eig5tli*e ,sub/anz des ,naturre*t und d>um zuletzt alles re*tes i/1 be/ond re$s vr ,grotius4 ,zulke discusies bewijz5 to* wel1 dat m5 ze] ern/ig nada*t ov] het natuurre*t1 en dat er aangeh\d5 begripp5 be/ond5 omtr5t zijn a>d en wez54 ,met s*]pte w>5 re$s de voornaam/e /ell+5 d] /aatsle] omlijnd geword54 ,zoo wat de !orie van het /aatsv]drag betreft1 die t5 grondslag ligt aan ,grotius' /aatsle]1 ook zij 0 door ,grotius' voorgang]s uitgew]kt4 ,het is 9 de #af;e eeuw vooral1 dat deze !orie1 re$s vroeg] door enkel5 v]d$igd1 ha> rol beg9t te spel51 en de g$a*t5 behe]s*t4 ,vooral aan ,al?usius 0 het te dank54 ,de burg]lijke geme5s*ap1 de /aat1 b]u/ voor dez51 op e5 daad van d5 m5s*elijk5 wil2 die daad split/ zi* 9 twee 9 die beid5 ,gli$] des ,gesells*aftv]trages1 gelijk ,gi]ke #bec zegt1 und des ,h]rs*aftsv]trages4 ,is er e5e wettige /aatsma*t1 dan is er e5 ov]heidscontract vooraf gegaan4 ,dit volgde uit zijn beg9sel3 alle re*t d] ov]heid kan zi* alle5 grond5 op e5 vrijwillige en contractueele ond]w]p+ d] gezamelijke ond]dan54 ,ge5 he]s*appij is re*tmatig1 t5zij die1 welke legitimo et ord9>is jure a populo et communitate manasse con/at dit hield ook ,su>ez 7,,iii c4 #d47 en met hem vele &]54 #bed ,met ,grotius en ,puff5dorf1 w]d deze le] e5 va//a& dogma2 de /rijd g+ voortaan sle*ts ov] de beteek5is van dit v]drag van volk en ov]heid1 en zijn omvang4 ,de ov]heid kreeg door deze ov]e5kom/ absolute ma*t1 bewe]d5 sommig51 t]wijl &]5 er hunne le] ov] volkss\v]e9iteit me5d5 uit te kunn5 afleid54 ,zoo w>5 de door h5 algeme5 aang5om5 /ell+5 de volg5de4 ,het geheel1 het volk1 draagt zijn be/i]+sre*t aan e5 &] ov]1 contrahe]t1 moet dus zijn e5 z$elijk p]soon1 bekwaam om e5 v]b9t5is aan te gaan4 ,hoe is nu de m5igte e5 nheid on wel e5 z$elijke e5heid1 die sui juris is8 ,door e5 ond]l+e ov]e5kom/ om sam5 te lev51--door e5 sociaal v]drag4 ,zoo 0 de /aat e5 dubbele p]soonlijkheid1 n geword5 door e5 v]drag2 de /aat 0 het volk n de ov]heid4 ,e]/ ,hobbes critise]de dit dualisme4 ,0 de /aat het v]drag tuss*5 ov]heid en volk1 dan moe/5 ook de contracte]5de p>tij5 blijv52 zoolang zij blev51 bleef de /aat2 m5 nam aan met ,s5eca ,manet idem flum9is nom51 aqua transmissa4 ,het volk is als e5 on/]felijk1 bij het kom5 en gaan zijn] l$51 id5tis* voortbe/a& geheel4 ,r\sseau s*rapte uit zijn /aatsle] het ond]w]p+s-v]drag en /elde da>mee e5 revolutionnaire daad4 ,om t]ug te kom5 bij ,grotius1 heeft hij iets &]s g$aan1 dan deze le] opg5om5 9 zijn sy/eem8 ,wat het volk5re*t aangaat1 hi]ov] zegt ,e4 ,nijs3 ,l',italie avec ses juri/es1 et ses diplomates1 l',espagne avec ses gr&s s*ola/iques et ses fonctionaires de la puissante mon>*ie de ,*>les-,qu9t1 la ,france avec ses nobles initiateurs qui ont nom1 ,honor ,bonet et ,*ri/9e de ,pisan1 l',anglet]re avec ses lgi/es de la c\ronne fond5t vritablem5t le droit des g5s mod]nes4 ,et en effet1 il faut se g>d] de la dat] de ,grotius4 #bee ,wij k5n5 e5 ,victoria e5 ,su>ez1 e5 ,alb]ic ,g5tilis #bef1 en e5 bre$e rij van s*rijv]s ov] het re*t van d5 oorlog4 ,victoria _h het volk5re*t re$s nad] bepaald4 ,hij zegt3 quod naturalis ratio int] omnes g5tes con/ituit1 vocatur jus g5tium4 ,su>ez _h het ze] nauwkeurig bepaald4 ,humanum g5us1 zoo s*rijft hij1 quantumvis 9 v>ios populos et regna divisum1 semp] habet aliquam unitatem non solum specificam1 s$ etiam quasi politicam et moralem quam indicat naturale praeceptum mutui amoris et mis]icordiae1 quod ad omnes ext5ditur1 etiam extraneos et cujus cumque nationis4 ,quapropt]1 licet unaquaeque civitas p]fecta1 respublica aut regnum1 sit 9 se communitas p]fecta et suis membris con/ans1 nihilom9us quaelibet ill>um e/ etiam m5brum aliquo hujus univ]si1 pr\t ad g5us humanum spectat2 nunquam enim illae communitates adeo sunt sibi suffici5tes sigillatim1 qu9 indigeant aliquo mutuo juvam9e et societate ac communicatione1 int]dum ad melius esse majoremque utilitatem1 int]dum v]o etiam ob moralem necessitatem et indig5tiam1 ut ex ipso usu con/at4 ,hac ergo ratione indig5t aliquo jure1 quo dirigantur et recti ord95tur 9 hoc g5]e communicationis et societatis4 ,et quam vis magna ex p>te hoc fiat p] rationem naturalem1 non tam5 suffici5t] et imm$iate quoa omnia2 ideoque aliqua specialia jura potu]unt usu e>umdem g5tium introduci4 ,nam sicut 9 una civitate1 vel prov9cia consuetudo introducit jus1 ita 9 univ]so humano g5]e potu]unt jura g5tium moribus introduci4 ,eo vel maxime quod ea quae ad hoc jus p]t95t et pauca sunt et juri naturali valde prop9qua1 et quae facillimam hab5t ab eo d$uctionem adeoque utilem et cons5taneam ipsi naturae1 ut licet non sit evid5s d$uctio tamquam de se omn9o necess>ia ad hone/atem morum1 sit tam5 valde conv5i5s naturae et de se acceptabilis ab omnibus4 #beg ,het v]raadt dus wel e5 volslag5 onkunde van d5 vr-grotiaans*5 tijd1 ,grotius te bes*\w5 als d5 e]/e1 die nada*t ov] natuur-en volk5re*t4 ,zijn wij het niet e5s met ,glafey1 wat sommige &]5 9 d5 laat/5 tijd ov] de ,groot gezegd hebb51 z\d5 wij ev5m9 will5 ond]s*rijv54 ,d'avoir fait de la raison un in/rum5t de dduction sci5tifique en matire de morale et de droit1 is volg5s sommig51 gelijk ,e4 ,descamps #beh zegt1 ,grotius' v]di5/54 ,m5 v]geet dan e*t]1 gelijk dezelfde s*rijv] opm]kt1 dat ook de s*ola/ieke doctors dit procd k5d51 en1 wat me] is1 toegepa/ hebb54 ,pradi]-,fodr en ,basdevant hebb5 e5 &]e ontdekk+ g$aan4 ,ni ,bod91 zoo zegt de e]/e1 #bei ni ,bacon n'avai5t s\ponn la "q du droit naturel et n'avai5t t5t une explication philosophique de la nature huma9e4 ,pos] la "q du droit naturel1 c'tait ni plus ni mo9s se mettre en face de la ?ologie et en gu]re avec elle4 ,il fallut p\r cette oeuvre une poque de lutte et de lib]t religieuse1 le temps de ,seld5 et de ,grotius4 ,il ne faut pas croire cep5dant1 que ,grotius ait v\lu isol] l'homme de ,dieu1 et mconnaitre l'autorit qu'exc]ce dans la vie huma9e et dans l'hi/oire la religion1 qui e/ la metaphysique des nations4 ,j4 ,basdevant #bfj s*rijft3 ,grotius dgage le droit naturel de la ?ologie et de la mtaphysique4 ,il en fait matire une tude sci5tifique sur la nature sociable de l'homme4 ,c'e/ p>ce qu'il s'e/ atta* cette conception et l'a rpondue dans les esprits1 qu'il a t considr comme pre du droit naturel4 ,( hi] de w]kelijke v]di5/5 van de ,groot zijn aangegev58 ,ik z\ het betwijfel54 ,0 het wa>1 dat ,grotius de e]/e 01 die e5 wijsge]ige uitlegg+ beproefde van de m5s*elijke natuur2 0 het wa>1 dat hij vr alle &]5 op de g$a*te kwam het natuurre*t nu e5s wijsge]ig te beh&el52 dan1 ja1 kon ,grotius1 ook afgezi5 van de deugdelijkheid zijn] philosophie1 aanspraak mak5 op de erk5telijkheid van het m5s*elijk gesla*t4 ,ma> zoo m5 zulks bewe]t1 ziet m5 het wijsge]ig w]k5 d] middeleeuw5 op dit gebi$ ov] het ho(d4 ,en nu kan het wel gebeur51 dat m5 de bes*\w+5 d] s*ool ov] het natuurre*t !ologis*e en metaphysis*e bes*\w+5 me5t te moet5 noem51 en ge5 wijsge]ige4 ,dit e*t] z\ b]u/5 op e5 wanbegrip4 ,want voore]/ al beh&eld5 de s*ola/iek5 het natuurre*t bij geleg5heid van de !ologie1 da>door is het nog niet zek]1 dat zij dat ond]w]p niet philosophis*1 ma> !ologis* beh&eld54 ,kalt5born heeft zi* ongetwijfeld v]gi/1 als hij zegt1 dat m5 het natuurre*t aannam1 alle5 op grond van e5 s*riftuurtek/4 ,wil m5 de ,summa ,!ologica van ,/4 ,?omas op5slaan1 dan wordt het voor elke51 die zi5 kan1 duidelijk1 dat er nev5 !ologis*e grond51 ook wijsge]ige grond5 word5 aangegev51 en dat deze zelfs de groot/e plaats innem54 ,m5 v]w>de ge5 philosophie met !ologie1 ( liet de e]/e niet opgaan 9 de twe$e1 m5 ond]s*eidde deze twee wet5s*app51 v]smaadde e*t] niet het li*t d] op5b>+1 ook 9 de wijsbege]te4 ,dat v]d] de philosophis*e v]kl>+ van 's m5s*5 natuur1 onphilosophis* z\ word51 zoo m5 er de metaphysiek bij te pas br5gt1 o* ja1 dit is het subjectieve oordeel d] positivi/51 dat m5 z\ moet5 bewijz5 wa> te zijn ook 9 de objectieve w]eld4 ,ik gelo( liev]1 hetge5 ,fonsegrive s*rijft3 ,la mtaphysique supprime la morale ne peut tre qu'une physique des moeurs4 #bfa ,het gaat dus niet op1 de ,groot als d5 vad] van het natuurre*t te bes*\w51 op titel van deze /( het e]/ wijsge]ig te hebb5 beh&eld4 ,bet] noemde m5 hem e5v\dig d5 epo*eman1 d5 baanbrek]1 voor e5 nieuwe wijsge]ige ri*t+4 ,wat e5 &]e bew]+ betreft1 deze nl41 dat de ,groot de s*eid+ van moraal en re*t wel niet voltrokk5 z\ hebb51 ma> to* ond] de voorloop]s van ,?omasius en ,kant z\ zijn te rek551 ook dit is onwa>2 want de ,groot wil1 dat ook de re*tspli*t5 van d5 m5s* e?is*e pli*t5 zijn4 ,m5 misdoet 9 gewet51 als m5 +aat teg5 zijn sociale natuur2 en ook hij zegt1 dat m5 kan sprek5 van re*tva>digheid1 e5 deugd van d5 wil1 om e5 &] te gev5 wat hem toekomt1 en van het re*t 9 objectiev5 z91 als hetge5 wat iem& toekomt4 #bfb ,welke zijn dan wel ,grotius' v]di5/58 ,met re*t kan m5 hem noem5 d5 vad] van natuur- en volk5re*t1 mits m5 deze woord5 9 e5 bepaald5 z9 opneme4 ,als m5 da>door v]/a1 dat ,grotius het natuur-en volk5re*t heeft v]hev5 tot d5 rang e5] afzond]lijke wet5s*ap4 ,als m51 gelijk ,mey] #bfc zegt1 door ,grotius vad] te noem5 van natuur-en volk5re*t1 me] d5ke aan d5 vorm1 wa>9 hij die zak5 heeft voorg$rag51 dan aan die zak5 zelf4 ,grotius 0 de e]/e1 die van natuur-en volk5re*t e5 afzond]lijke wet5s*ap maakte1 want bij al de s*rijv]s1 en zij zijn legio1 ov] oorlog en vr$e en ov] aanv]wante ond]w]p51 hebb5 wij sle*ts traktaatjes ov] bijzond]e ond]w]p51 wij miss5 e5 geheel4 ,wij miss5 miss*5 wel niet e5 nauwkeurige bepal+ van natuur-en positief re*t1 van volk5re*t1 ma> deze bepal+5 bije51 9 v]b& met elka>1 en 9 v]b& met het da>uitvolg5de2 n4l4 wat de m5s* te do5 ( te lat5 heeft ov]al en altijd1 wat hem vrij/aat te do5 ( niet te do52 wat hem 9 het praktis*e lev5 geoorlo(d is ( niet1 al na> gelang hij door zi* zelf v]pli*t is geword5 tot iets1 ( door ,god2 zi$a> wat tot dan toe ontbrak4 ,h]hal5 we nog e5s de woord5 van ,rob]t ,fl9t1 gelijk ,e4 ,nijs ze v]taalt3 ,l'homme de gnie1 que l'on appelle le fondateur d'une sci5ce ne fait que ratta*] ses lem5ts dj exi/ants2 il se borne runir ses membres p>s1 leur insufl] le s\ffl de la vie4 #bfd4 ,vr ,grotius 0 veel gew]kt4 ,t\te la d]nire p>tie du moy5 ge a un c>actre juridique prononc2 au fond de t\te son hi/oire se tr\ve l'ide du droit4 #bfe ,behalve de re*tsgele]d51 hebb5 ,erasmus1 ,coornh]t1 ,?omas ,morus1 ,lipsius aan ,grotius b\w/( gelev]d1 zo[el als ,montaigne en zijn le]l+ ,*>ron1 zo[el als ,bacon en ,h]b]t de ,*]bury4 ,kortm>tus #bff bewe]de zelfs1 dat ,grotius ,montaigne niet alle5 9 vele punt5 gevolgd heeft1 ma> zelfs de v]bo ad v]bum annotavit4 ,zek] is het1 dat ,mi*el de ,montaigne 7#aecc-aeib7 het e?is*1 aan ,socrates en het /ocijn5 h]9n]5d1 pr9ciep3 z$elijk lev5 is lev5 volg5s zijn natuur1 zoo go$ als ,grotius huldigde4 ,*>ron 7#aeda--afjc7 zeide3 ,alle wijz5 le]51 dat het go$e lev5 het lev5 is volg5s de natuur1 en dat het hoog/e go$ is1 met zi* zelf ov] e5 te /emm54 #bfg ,bij ,bacon is de natuurwet1 de sociale1 op het welzijn van het geheel g]i*te1 a&rift d] afzond]lijke p]son51 9 ov]e5/emm+ gebra*t met de a&rift tot zelfbeh\d4 ,h]b]t de ,*]bury 7#aeha-afdh7 spreekt van communes notitiae die voor hem de grondslag5 word5 van z$elijkheid en van re*t4 ,grotius vond de b\w/( b]eid en v]w]kt1 zijn g5ie vond het middel ze te ord55 tot e55 b\w1 tot e5 geheel4 ,dit is zijn v]di5/e4 ,zoo b4v4 _h ,alb]ic ,g5tilis1 die door ,grotius dankba> wordt h]da*t1 #bfh zi* te veel op autoriteit b]oep51 zond] zelf e5s te zi51 hoe zwa> de autoriteit van sommige re*tsgele]d5 woog4 #bfi ,voeg5 wij hi]bij nog deze vraag3 ,behoorde ,grotius tot de 9 die dag5 zoo dikwijls g5oemde en zoo heftig be/r$5 politici1 die ,?omas ,/apleton #bgj ons bes*rijft8 ,grotius 0 e]d] e5 h5 teg5ov]ge/elde me5+ toeg$aan4 ,hij erk5de 9 de ov]heid e5 re*t en e5 pli*t uit te kom5 voor d5 godsdi5/ en hij wil1 dat m5 e]d] ,god moet gehoorzam5 dan de m5s*54 ,ons oordeel ov] ,grotius4 ,aan zijn de ,jure ,belli ac ,pacis hebb5 wij 9 het beg9 gezegd1 dankt ,grotius zijn on/]felijkheid1 en ge5 wond]1 kunn5 wij er bijvoeg5 hi] is e5 mee/]w]k1 alle5 e5 g5ie kon het tot /& br5g54 ,e5 mee/]w]k is de ,jure ,belli ac ,pacis om de zooev5 aangegev5 r$54 ,de ,jure ,belli ac ,pacis moe/ na> de b$oel+ des s*rijv]s de onom/ootelijke1 voor all5 kl>e en evid5te beg9sel5 aangev5 van re*t en z$elijkheid en da>door m$ew]k5 aan het practis* nalev5 d] in/9ctmatig gevoelde re*t5 en pli*t5 d] volk5 en d] m5s*5 ond]l+4 ,het moe/1 de volk5 en de vor/51 die 9 deze w]eld ge5 re*t]s hadd51 er aan h]9n]51 dat zij one]lijk kunn5 do5 en onre*t b$rijv51 ma> dat zij dan e5 eeuwig5 re*t]1 wi5s ma*t geweldig is1 te vreez5 hadd54 ,9 die pog+ is ,grotius voor e5ig5 tijd geslaagd2 het is onteg5zeggelijk1 dat hij e5 heilzam5 invlo$ heeft uitgeoef5d op de toe/&5 di] dag5 en zelfs lat]4 ,de kun/ des mee/]s lag hi]91 dat hij het oude 9 vele punt51 9 de mee/e zelfs1 kon bew>5 met nieuwe middel51 die 9 d5 gee/ des tijds w>51 met nieuwe beg9sel54 ,( all works1 zoo sprak ,&rew ,d4 ,:ite1 bij de ,grotius' ple*tigheid te ,delft 7#d ,juli #ahii7 n claim+ div9e inspiration1 t book1 writt5 by a man proscrib$ & hat$ bo? = 8 politics & 8 religion _h prov$ ! greate/ bless+ to humanity4 ,m ?an any o!r x has prev5t$ unm]it$ suff]+1 mis]y1 & sorr[2 m ?an any o!r x has ennobl$ ! milit>y pr(ession2 m ?an any o!r x has promot$ ! bless+s ( peace & dim9i%$ ! horrors ( w>4 #bga ,il 7,grotius7 travaille noblem5t faire desc5dre1 au milieu de tant de f\gueux capita9es1 la svre maje/ du droit2 zegt ,ed4 ,descamps4 #bgb ,heeft ,grotius' w]k e5 zeg5rijk5 invlo$ gehad op de politiek van het ,europa d] #ag;de eeuw en miss*i5 zelfs lat]1 dit kan ons de oog5 niet do5 sluit5 voor de s*aduwzijde van zijn w]k4 ,de tijdelijke v]bet]+1 die ,grotius bra*t1 weegt niet op teg5 de veel groot]e onheil51 de vals*e le]+51 voor welke hij de baan op5de1 met zijn naturali/is*e moraal en individuali/is*e re*tsle]4 ,met d5 natuurtoe/& tot uitgangspunt te nem5 van re*t en z$elijkheid leidde ,grotius de moraal en de re*tswet5s*app5 9 e5 ze] v]ke]d spoor4 ,hobbes1 ,sp9oza1 ,puff5dorf1 ,cumb]l&1 ,*ri/iaan de ,wolf1 om niet te sprek5 van ,j4 ,j4 ,r\sseau1 ev5 zooveel mann5 van naam1 zijn ,grotius 9 deze ri*t+ gevolgd4 ,wat m5 met dat woord natuurtoe/& b$oelde1 moet nog ev5 gezegd word54 ,puff5dorf bes*rijft hem ons4 ,l'tat de nature e/ celui1 o l'on conoit les hommes les uns p> rapport aux autres1 en tant qu'ils n'ont ensemble d'autres relations que celle qui e/ fonde sur cette liaison simple et univ]selle1 qu'il y a entre eux p> la ressemblance de la nature1 indp5damm5t de t\te conv5tion et de t\t acte huma9 qui les ait assujettis les uns aux autres d'une facon p>ticulire4444 ,ceux qui viv5t dans l'tat de nature sont ceux1 qui ne sont ni s\mis l'empire l'un de l'autre1 ni dp5dants d'un matre commun1 et qui n'ont reu l'un de l'autre ni bi5 ni mal4444 ,le pr9cipal droit de l'tat de nature c'e/ une entire indp5dance de t\t autre que de ,dieu4 #bgc ,welke pli*t5 de m5s* 9 di5 natuurtoe/& heeft1 wordt dan v]d]--en hi] komt het vooral op aan--afgeleid uit de neig+5 van d5 m5s*1 die de e5 sociaal1 de &]e anti-sociaal1 de e5 ego/is*1 de &]e altru/is* noemt ( beide te gelijk4 ,van e5zelfde beg9sel uitga&1 vormt m5 p>tij51 al na> gelang m51 gelijk ,grotius en ,puff5dorf en ,wolf bijv41 afgaat1 om te wet5 wat de m5s* van nature is1 op d5 s5sus communis op het algeme5 en r$elijk gevoel5 da>omtr5t2 (wel gelijk vel5 9 ,engel& en ,s*otl&1 e5 me] wet5s*appelijk ond]zoek da>na> in/elt4 ,wat ,grotius mi/e1 het 0 e5e voldo5de wijsge]ige vorm+4 ,deze ontbreekt hem1 gelijk zij ontbreekt aan de rome9s*e /oa4 ,er is wel wat wa>heid 9 de woord5 van ,leibnitz #bgd3 ,mons4 ,grotius tait d'un trs gr& savoir et1 d'un esprit solide3 mais il n'tait pas assez philosophe p\r raisonn] avec t\te l'exactitude ncessaire sur des matires subtiles1 dont il ne laissait pas d'crire4 ,is dit het oordeel dat wij vorm5 ov] ,grotius w]k1 wij e]5 d5 man1 e5 d] groot/e1 die ,holl& ooit gek5d heeft1 met zijn e]lijk k>akt]1 dat lebt und webt 9 d5 ,ideen des ,fri$5s #bge1 met zijn diep5 godsdi5/z9 #bgf1 die aan ,god e5 plaats liet 9 de m5s*elijke maats*appij4 ,wij betreur5 het1 hetge5 hijzelf betreurde voor de s*ola/iek53 9 infelicia saecula incid]unt4 ,_h ,grotius d5 wijsge]ig5 blik gehad van de mann51 die naa/ hem /ond51 ik b$oel de volgel+5 d] s*ools*e wijsbege]te1 en die hun plan de ontwri*te maats*appij d] #ag;de eeuw en de pas geword5 /at5 te h]9n]5 aan re*t en z$elijkheid1 miss*i5 wel niet zoo s*itt]5d als hij1 en zoo 9 d5 gee/1 des tijds en met zoo groot e5 eruditie1 voltooid51 ,grotius z\ wa>s*ijnlijk nog groot] gewee/ zijn4 ,w]k5 ov] de ,groot #bgg ,accolas1 ,e4--,droit de la gu]re4 ,altmey]1 ,j4 ,j4--,prcurseurs de la r=me aux ,pays-,bas4 ,la ,haye #ahhf4 ,arnd1 ,j4--,spec4 de ,h4 ,grotia a comm5tatoribus juris ,b4 ac ,p4 imm]ito vapulante4 ,ro/ock #agab4 ,ass]1 ,t4--,hugo de ,groot1 #aehc-ahhc4 ,gids #ahhc4 ,,ii #dda4 ,basdevant4--,les ,fondateurs du droit int]m4 ,p>is #aijd4 ,batesius1 ,g4--,vitae selectorum aliquot virorum4 ,london #afha1 bldz4 #dbj4 ,bey]l9ck4--,v4 ,grotius4 ,b]g]1 ,j4 ,g4--,oratio de ,h4 ,grotio ,ro/o*ii mori5te ,lips4 #agaf4 ,bossuet4--,oeuvres ,compl4 ,dis4 prelim4 ,br&t1 ,casp4 en ,adr4 v4 ,catt5burgh4--,hi/orie van het lev5 des ,he]5 ,h4 de ,groot4 ,dordre*t en ,am/]d4 #agbg4 ,bro]e4--,de gez9dheid van ,h4 de ,groot voor de ,ka?ol4 ,k]k4 ,de ,ka?oliek #aheb en vlgd4 ja>g4 ,burigny4--,vie de ,h4 ,grotius4 ,p>is #ageb4 ,bu!r=?4--,in/itutes ( natural laws 444 lectures on ,grotius de ,j4 ,b4 ac ,p4 ,london4 #aged4 ,butl]4--,life ( ,h4 ,grotius4 #ahbg4 ,h4 ,grotii epi/olae ad ,gallos4 ,lugd4 ,bat #afdh4 #bgh ,h4 ,grotii et ,m4 ,b]negg]i epi/olae mutuae ,arg5tor4 #affg4 ,h4 ,grotii epi/olae quotquot rep]iri potu]unt4 ,p4 ,blaeu4 #afhg4 ,epi/olae ad ,i4 ,jaski4 ,dantz4 #afgj4 ,epi/olae ad ,oxi5/i]na's patrem et filium aliisque ,sueciae concili>ios1 ,ha>lem #ahjf4 ,epi/olae sex in$itae4 ,lugd4 ,bat4 #ahji4 ,epi/olae ad ,oxi5/]nam et ,j4 ,a4 ,salvium ,ha>lem #ahbi4 ,briev5 v4 ,m>4 v4 ,reig]sb]gh4 ,h4 ,voll5hov5 en ,g4,d4,j4 ,s*otel4 ,middelb4 #aheg-eh4 ,geheime briefwissel+ tuss*5 ,s*riv]ius ,h4 de ,groot en ,r4 ,hoog]beets4 ,hi/or4 ,g5oots*ap ,borigt5 #ahej1 blz4 #cjc4 ,onuitgegev5 briev5 en bes*eid5 betreff5de ,h4 de ,groot4 ,algem4 ,kun/-en ,lett]bode #ahfj4 bldz4 #bed4 ,h4 ,grotii ,bref4 publi p> l',acad4 ,royale de ,/ockholm #ahhi-ia4 ,epi/olae ,h4 ,grotii ad ,domum regiam ,sueciae et alios ,suecios omnes f]e in$itae4 ,/ockholm #ahib4 ,briev5 v4 ,nic4 v4 ,reig]sb]gh aan ,h4 de ,groot4 ,dr4 ,h4,c4 ,rogge1 ,am/]d4 #aija4 ,caumont4--,etude sur la vie et les travaux de ,grotius4 #ahfb4 ,coops51 ,b4--,ad ,h4 ,gr4 de ,j4 ,b ac ,p4 ,,iii4 #bj4 #dc1 #c4 #agfe4 ,c\rat4--,de ,dood v4 ,h4 de ,gr4 ,n$]l4 ,speet4 #ahhd4 ,cras4--,laudatio ,h4 ,gr4 ,kongl4 ,vitt]het4 ,hi/orie4 ,,vii4 #ahg4 ,/ockholm4 #ahjb4 ,cras4--,oratio1 enz4 ,am/elod4 #aggf4 ,cras4--,laudatio ,h4 ,grotii4 ,am/elod4 #agif4 ,creuz]4--,lu!r und ,grotius4 ,heidelb]g4 #ahaf4 ,descamps1 ,e4--,essais de phil4 juridique4 ,h4 ,grotius et le droit naturel *4 ,,ii ,l\va94 #ahhi4 ,die/ ,lorgion4,het ,ca?olicisme v4 ,h4 de ,groot4 ,wa>heid 9 ,liefde4 ,godgel4 tijds*r4 #aheg4 ,dil!y1 ,w4--,die ,autonomie des d5k]s 9 #ag ,juhzh4 ,ar*iv4 f4 ,ges*4 d] ,phil4 #c4 ,,vii blz4 #ff1 #gd4 ,dodt1 ,j4 ,j4--,h4 ,grotius4 ,algem4 lett]l4 ,ma&s*r4 #ahdg4 blz4 #egd4 ,do$es1 ,j4--,v5etiaans*e uitgaaf v4 ,de ,v]it4 ,rel4 ,*ri/iana godgel4 ,bijdr4 #ahfi blz4 #cei4 ,dorn1 ,j4--,ad ,h4 ,grotii de ,j4 ,b4 ac ,p4 ,j5a4 #agaf4 ,egg]s1 ,j4--,annot4 ad ,h4 ,gr4 ,introd4 ad juris prud5tiam ,holl4 ,lugd4 ,batav4 #ahci4 ,familieboek 7e5 oud7 v4 de ,groot4 ,algem4 ,n$4 ,fam4 blad4 #ahhc-ahhd4 no #adb4 ,feld51 ,joh4 --,annot ad ,h4 ,grotium de ,j4 ,b4 ac ,p4 ,am/]d4 #afeb-c4--;,annot4 ad ,h4 ,grotium1 quibus immixtae sunt responsiones ad /ricturae ,grasw9ckelii-,j5ae4 #affc4 ,fock]na1 ,&reae4--,inl4 tot de ,h4 ,re*tsgel4 van ,h4 de ,groot1 ,arnhem #ahie4 ,franck4--,ad4 ,re=mateurs et publici/e de l',europe du ,x,v,i,ie ,s4 ,p>is #ahhd blz4 #bec en v4 ,franck ,ad4--,de droit de la gu]re et de la paix p4 ,grotius1 ,j\rn4 d4 ,savants4 #ahfg blz4 #dbh4 ,fru91 ,r4--,h4 de ,groot en ,m>4 v4 ,reig]sb]gh4 ,gids4 ,n4 ,s4 d4 #aa4 ,fru91 ,r4--,memori5 v4 ,h4 de ,g4 ,maats*appij ,n$4 ,lett]k4 #ahff4 ,fru91 ,r4--,onuitgegev5 w]k v4 ,h4 de ,gr4 ,gids #ahfh4 d4 #d4 ,fru91 ,r4--,v]hoor5 enz4 v4 ,h4 de ,gr4 ,w]k5 v4 h4 ,hi/or4 ,g5oots*ap no #ad1 #ahga4 ,gees9k1 ,w4--,calv9i/5 9 ,holl&4 ,rott]d4 #ahhg4 ,gi]ke1 ,o4--,joh4 ,al?usius-,breslau #ahhj en ,noot van ,,pg r$acteur3 orig9ele tek/ deels weggevall5 ,gilze1 ,j4 v4--,is ,h4 de ,gr4 ,rooms* geword58 ,gids ,n4,s4 d4 #aa4 ,glafey4--,ges*i*te des re*ts d] ,v]nunft4 ,leipzig #agci4 ,graaff1 ,m4 de--,het ,h4 de ,groot fee/4 ,leeskab9et4 #ahhc ,,ii #a4 ,gratama1 ,s4--,h4 de ,gr4 teg5 ,hufel& en ,lampr$i v]d$igd4 ,re*tsgel4 mag4 ,i4 #a4 ,gratama1 ,h4--,dis]tatio 444 9 quae/ione fa5ebri3 ,gron4 #ahbj4 ,groot1 ,hugo de4 ,g\v]neurs oude huisvri5d4 #ahhc--;blz4 #aic4 ,groot1 7het e9de van74 ,nieuwe vad]l4 ,biblio!ek4 ,am/]d4 #agig-ahjd ,,vii4 ,grotius & ! s\rces ( int]national law4 ,ed9burgh review1 #ahfj4 d4 #aab4 ,groot 7,hugo de7 ,lev5sbes*r4 v4 mee/ ,n$]l4 mann5 en vr\w5 #aggd-hb4 ,d4 ,,ii4 blz4 #a4 ,groot 7,hugo de7 en ,bild]dijk4 ,vad]l4 lett]oef4 #ahbi4 ,,ii4 blz4 #bdh ,groot4 ,t]ugke] v4 ,h4 de ,gr4 tot het ka?4 gelo(4 ,am/]d4 #aheg4 ,grotii 7,hugonis7 qua$am doctr9ae multum noxiae4 ,bibliot4 ,royale ,brux4 ,section des mscrits4 #agehd-he1 no #d4 ,gronovii1 ,f4--,dicta ad ,hug4 ,grotii libros4 ibid4 #adeea4 ,h>t5/e91 ,g4--,d>/ell1 d4 ,re*tsphilos4 des ,h4 ,grotius ,abh&l4 d] ,sa*s-,gesells*4 #ahej blz4 #dhc4 ,hal5ses 7obs]vationes7 de vita1 morte et scriptis ,h4 ,grotii #agjj-agje1 ,,ii no #ae4 blz #cbi4 ,hely4--,etude sur le droit de la gu]re de ,grotius4 ,h]tl+1 ,j4--,disp 444 ad ductum ,h4 ,grotii de ,j4 ,b4 ac ,p4 ,heidelb]g #agcc4 ,holtz5dorff--,h&bu* des volk]re*t4 ,b]l94 #ahhe4 ,jong1 ,j4 de--,diss]t4 ,grotianae doctr9ae 444 de jure crim9ali ,tra4 ad ,rh54 #ahbg4 ,kalt5born1 ,c4 von--,vorluf] des ,h4 ,grotius4 ,leipzig4 #ahdh4 ,klnne1 ,b4,h4--,leon>dus ,m>ius en ,h4 de ,groot4 ,de ,ka?oliek4 #ahhi-ij4 ,klose1 ,r4,l4--,hugo de ,gr4 als s*w$is*] ,ges&te v4 ,bulau4 ,geheime ,ges*i*t5 enz4 ,b4 #ab1 blz4 #fa4 #ahfj4 ,knuttel ,w4--,ov] het /]v5 v4 ,h4 de ,gr4 ,n$4 ,spect4 #ahhd4 blz4 #bge4 ,kol/ee1 ,m4,j4--,lev5s*ets v4 ,h4 de ,groot4 ,delft1 #ahhc4 ,kortm>tus--,abrg des memoires illu/res4 ,krogh-,?onn+--,h4 ,grotius und die religis5 ,bewegung5 im ,prote/antismus se9] ,zeit4 ,kln4 ,ba*em4 #aijd4 ,lab\*re1 ,c4--,diss]t1 de ,grotii ,jurispr4 ,holl4 ,lugd4 ,bat4 #ahci4 ,l&1 ,dr4 ,j4,p4,n4--,wijsbege]te 9 de ,n$]l1 #ahii--;blz4 #if en v4 ,laur5tius--,grotius papizans1 ,am/]d4 #ahcj4 ,leeuw51 ,j4 v4--,h4 de ,groot als di*t]-,eig5ha>d4 #ahhc4 ,lehman4--,h4 ,grotii manes 444 v9dicatae4 ,delph4 #agbg4 ,l]m9i]1 ,e4--,introd4 g5r1 l'hi/oire du droit4 ,brux4 #ahcj4 blz4 #ic4 #aji4 ,leupe4--,brief v4 d4 ,kam] v4 ,zeel& d] ,o4 ,i4 ,compagnie aan ,mr4 ,h4 de ,gr4 ,n$4 ,spect4 #ahge4 blz4 #bjd4 ,lev5 v4 ,h4 de ,groot4--,am/]dam #ahge4 ,lyon1 ,b4--,diss4 de loc4 ,grot4 ,intr4 ad ,jurisprad4 ,holl4 #ahci4 ,lud51 ,h4--,h4 ,grotius na*4 ,s4 ,s*iksal und ,s*rift54 ,b]l9 #ahjf4 ,h4 de ,groot uit zijn lotgevall5 en s*rift54 ,leeuw>d5 #ahcj4 ,mauri]1 7,l\is ,amb]y ,*ev4 ,seign de7--,memoires p\r s]vir l'hi/oire d',holl&e enz4 ,p>is #afhj-hh4 blz4 #dcc-hj4 ,m>covii--,quae/ion4 sel4 jures nat4 et g5t4 int] ,grotium et ,puf5dorfium controv]sis4 ,lipsiae #agdh4 ,mei/]--,biblio!ca juris naturae et g5tium4 ,gtt+5 #agdi-ei4 ,meus*51 ,joh4--,obs]v4 de vita1 morte et scriptii4 ,h4 ,grotii4 ,millies1 ,h4--,ov] de oo/]s*e v]tal+5 v4 ,grotius' de ,v]itate ,rel4 ,*ri/ianoe4 ,v]sl4 ,kon9kl4 ,academie d4 ,wet5s*4 ,,vii #aji4 ,mull]1 ,s4--,grotius contra m>e lib]um4 ,nijh(f4 ,bijdrag54 ,n4 ,r4 ,,ix #bbb4 ,mull]1 ,j4,j4--,de obligatione subditorum ex delicto ,summae pote/atis ad ,h4 ,gr4 de ,j4 ,b4 ac ,p4 ,j5a1 #afhi4 ,de occisione furis nocturni1 ,j5a #afhi4 ,de jure feesli1 #afij--;,de jure transitus #afig4 ,neumann4 ,hugo ,grotius--,b]l9 #ahhd4 ,nijs1 ,e4--,le droit de la gu]re et les prcurseurs de ,grotius4 ,brux4 #ahhb4 ,orig9e du droit int]n4 ,brux4 #ahid4 ,nic]on4--,vie de ,grotius4 ,mmoires4 ,p>is #agbi-de4 ,nuy5s4 ,de p>tij5 9 de #ag;de eeuw en het re*tsg$+ v4 ,h4 de ,groot4 ,wa*t] #ahgd1 ,i en ,,ii4 ,ompt$a1--,litt]at4 des ,vlk]re*t1--,reg5sburg4 #aghe4 ,oo/]zee--,m>ia v4 ,reig]sb]g4 ,ja>boekje voor ,zeel& #ahed1 blz4 #bjh4 ,oudeman1 ,a4--,uitgav5 d] re*tsgel4 ,w]k5 v4 ,h4 de ,gr4 en ges*rift5 ov] en na> aanleid+ v4 deze w]k54 ,tijds*r4 voor het ,n$]l4 ,re*t4 ,gron4 #ahgb4 ,paludanus1 ,r4--,diss]t4 ad #b4 #a4 #a4 ,h4 ,grotii ,juris pr4 ,holl4 ,lugd4 ,bat4 #agei4 ,philippona1 ,*r4--,guy ,pat9 ov] godsdi5/ige gevoel5s v4 ,gr4 ,de ,ka?oliek4 ,n4 ,r4 #ahhf4 ,plois v ,am/el4--,uitmunt5d k>akt] en lotgevall5 v4 ,h4 de ,gr4 ,am/]d4 #aggd4 ,portrett5 v4 ,h4 de ,gr4 en zijn vr\w1--,navors*] #ahgc4 blz4 #aib4 ,pf5nig]1 ,h4--,d] ,begriff d] ,/rafe unt]su*t an d] ,!orie d] ,h4 ,gr4 ,zuri*4 #ahgg4 ,riet1 ,j4 v4--,diss]t4 de ,h4 ,grotii 9 jure crim9ali m]itis #ahbh4 ,rogge1 ,h4--,h4 de ,groot-,eig5ha>d #ahhc4 ,rogge1 ,dr4 ,h4 ,c4--,bibliographie d] ,w]k5 v4 ,h4 de ,groot4 #ahhc4 ,rob]t4--,disc\rs1 enz4 mscrits4 ,ar*iv4 ,g5]4 ,brux4 f4 ,secr4 d',etat et de gu]re l4 #babb4 ,s*att]1 ,j4--,de natura virtutis ad ,h4 ,grotium 9 prolog4 ,arg5t #afdi4 ,s*eltema1 ,p4--,memorie v4 mijne int5tin en notabele bejeg+5 door ,h4 de ,groot1 ,i blz4 #age4 ,s*eltema1 ,p4--,dagboekje v4 ,willem de ,groot1 enz4 ,nieuw ,ar*ief v4 k]kl4 ges*4 ,i1 #cca4 ,s*neid]1 ,j4--,de fide p]fidis s]v&a en ,grotii de ,j4 ,b4 ac ,p4 ,hallae #agbc4 ,s*otel4--,lucian ,mull] ov] de lat4 g$i*t5 v4 ,h4 de ,groot4 ,vad]l4 lett]oef4 #ahfg4 ,,ii1 #dcg4 ,s*ott1 ,c4--,diss]t4 si/5s analys9 op]is ,grotiani de ,j4 ,b4 ac ,p4 ,tub4 #agfh--;,diss]t4 alt]a #aggj4 ,s*mausz1 ,joh4 ,jac4--,neues ,sy/ema d] ,r4 d] ,natur4 #aged4 ,s*rckhs1 ,j4--,h4 ,grotius4 ,abbildung5 und ,leb5bes*r4 b]umht] ,gelehrt54 ,leipz4 #agff--fi ,,ii4 #beg-cgf4 ,s*umann1 ,h4--,diss]t an ,h4 ,grotii uxor ob lib]atum e c>c]e m>itum ju/e puniri potuisset4 ,witt5b4 #agbg4--;,de ,h4 ,grotio p]duellionis crim9e absoluto4 ,viteb4 #agbg4 ,s*udt1 ,joh4--,vita ,h4 ,grotii4 ,francf4 #agbb4 ,seeg>1 ,c4--,oratio de ,h4 ,grotio humanorum et div9orum scriptorum int]prete4 ,traj4 ad ,rh54 #aghe4 ,seid51 ,joh4--,m>e clausum ,lond54 #afhe4 ,simonis1 ,j4 ,g4--,de fide m9orum pote/atum 9 bello ad ,grotii ,j4 ,b4 ac ,p4 ,,iii #bb4 ,j5a4 #afge4 ,sme]1 ,t4--,hulde aan ,h4 de ,groot4 ,de ,fakkel4 ,rott]dam #ahbe-ci4 ,,ii blz4 #abc4 ,s\t5dam1 ,j4--,e5 onbek5d w]k v4 ,h4 de ,gr4 uit zijn vroege jeugd4 ,oud-,holl& #ahhi4 blz4 #bic4 ,/ahl4--,ges*4 d4 ,re*tsphil1 blz4 #aeh4 ,/olk]1 ,a4--,twee rekue/5 v4 ,m>ia v4 ,reig]sb]gh4 ,vad]l4 lett]oef4 #ahbd4 ,,ii4 #fgd--,m>ia v4 ,r4 en ha> bro$]1 ibid4 #ahbd4 ,,ii blz4 #ai4--;,d]de b]igt weg5s briev5 v4 ,m4 v4 ,reig]sb]gh ibid4 #ahbd4 ,,ii4 blz4 #cbj--,vi]de b]igt1 dito1 ibid4 #ahbi4 ,,ii4 blz4 #dhb-eai4--;,e5 bijzond]heid weg5s ,elsje v4 ,h\w5+54 ,vad]l4 ,lett]oef4 #ahji blz4 #cji4 ,/&beeld v4 ,h4 de ,gr4 te ,delft4--,eig5ha>d4 #ahhf--,leeskab9et #ahhe4 ,?omasius1 ,c4--,de sponsione ,caud9a ac ,numant9a ad ,h4 ,grotium4 ,lips4 #afhd4 ,tellegem1 ,b4 ,d4 ,h4--,diss]t4 de jure 9 m>e1 inprimis proseimum4 blz4 #ah4 #cj4 ,viss]1 ,d4--,diss]t4 de oeconomia politica et jure publico1 ad ,groti&s libros4 ,luyd4 ,bat #ahef4 ,viss]+1 ,s4--,ov] e5 drietal h&s*rift5 v4 ,h4 de ,gr4 ,kon9kl4 ,acad4 v4 ,wet5s*4 ,vita ,hugo ,grotii cum litt]is ,pr9cipis ,araution5sis ad ,grotium et reg9ae ,*ri/9ae ad ,grotii viduam4 zie ,grotii op]a !ologica4 ,am/]d4 #afgi1 en ,guil-,batesis vitae select4 viror4 ,lugd4 #afaa4 blz4 #dbj4 ,vita ,h4 ,grotii4--,leid54 #agjd4 ,voort1 ,j4 v4--,ov] de lett]kundige v]di5/5 v4 ,h4 de ,gr4 ,l4 ,,ix4 #ade4 ,v]h&l4 ,n$4 ,in/ituut v4 wet5s*4 ,am/]d4 #c;de klas1 ,,iv1 #b1 #a4 ,vor/]man van ,oij54--,het zegel van ,h4 en ,w4 de ,groot4 ,eig5ha>d4 #ahhc1 blz4 #aic4 ,vorat]man v4 ,oij54--,h4 de ,groot en zijn gesla*t4 ,antw]p54 #ahhc4 ,vries1 ,j4 de--,e5 brief v4 ,m>ia v4 ,reig]sb]gh van ,h4 de ,groot4 ,vad]l4 lett]oef4 #ahbd4 ,,ii4 blz4 #dbe4 ,wagn]1 ,b4--,de cons5su g5tium ad ,h4 ,gr4 ,i1 #d1 #fb4 ,viteb4 #afcc4 ,walt]1 ,j4--,de praescriptione int] lib]asg5t]1 ad ,h1 ,gr4 ,witte v4 ,cit]s4--,brief v4 ,e4 de ,c\rcelles corrector v4 de ,groot's drukproev54 ,n$4 ,speet4 #ahff1 #cja4 ,witt54--,memoriae ,!ologorum4 ,franc(urti #afgd1 #e1 ,,iv4 ,wolt]s1 ,w4--,h4 de ,gr4 als v]d$ig] v4 h4 ,*ri/5dom4 ,de ,gids1 #ahfi1 ,,iii1 #dcf4 ,wijn1 ,h4 v4--,v]kl>+ d] s*ild]/ukk5 betreff4 ,h4 de ,gr4 ,wag5a> ,bijlag54 ,wijnmal51 ,?4--,apropos du #c';ieme c5t5aire de ,grotius4 ,revue de droit int]n4 #ahhc1 #afj4 ,z5tgravius1 ,j4--,diss4 de armis 9 bello prohibitis4 ad ,grot4 ,arg5t4 #afgg--;,de ca$e ho/ium captivorum ,arg5t4 #afic--;,de milite volunt>io ibid4 #afhe--;,de jure comm]ciorum int] belliq]antes1 ibid4 #afij--;,ad ,gr4 de ,j4 ,b4 ac ,p4 ,,ii4 #b4 #aj4 ibid4 #afic--;,de imp]io p>5tum 9 lib]os1 ibid4 #afie4 ,,voetnot53 #a ,otto ,gi]ke1 ,joh4 ,al?usius und die ,entwicklung d] naturre*tli*5 /aat/heorin4 ,breslau #aijb4 blz4 #a4 #b ,dordre*t1 ,ha>lem1 ,delft1 ,leid51 ,g\da1 ,am/]dam w>5 de zes groote /$54 #c ,nuy5s4 ,wa*t] #ahgd4 ,de politieke en k]kelijke p>tij5 enz4 #d ,br&t4 ,hi/orie van het lev5 des ,he]5 ,huig de ,groot etc4 ,dordre*t en ,am/]dam #agbg blz4 #f en v4 #e ,inleid+ tot de ,holl4 ,re*tsgele]dheid bes*rev5 bij ,hugo de ,groot #afca 's ,grav5h4 ,nieuwe uitgave door ,mr4 ,s4,j4 ,fockema ,&reae ,arnhem #ahie4 ,voorr4 p4 ,,ix4 #f ,corn4 de ,groot3 libros nullos edidit1 s$ elaboratos quosdam comm5t>ios ad div]sas juris p>tes conscripsit4 ,julius a ,beyma comm5t>ia 9 jus civile p>rata rel9quit4 ,socius s*reef comm5t>ia 9 codicem4 ,ev4 ,bronckhor/3 ,dum hoc munus pr(essoris su/9et1 v>ior tum p&elect>um1 tum codicis titulos1 tractatusque juris publice en>ravit et int]pretatus e/4 ,hij s*reef ov] rome9s*e controv]s51 e5 me?odus feudorum4 ,g]4 ,tun+ius s*reef comm5t>ius ad quatuor dige/orum libros4 #g blz4 #ag4 ,hi/4 du ,c>tesianisme en ,belgique4 #h ,de ,wijsbege]te 9 de ,n$]l&5 door ,dr4 ,j4,p4,n4 ,l&4 ,v]taald door ,mr4 ,c4 v4 ,voll5hov5 's ,grav5h4 #ahii blz4 #aac4 #i ,v]antwoord+h v4 d4 wettel4 regi]+ enz4 ,p>ijs blz4 #bhf4 ,beid5 w>5 remon/rants* gez9d4 ,uit zijn propoo/5 7zegt ,grotius van ,uit5boga]dt7 heb ick niets &]s ghem]ckt1 dan dat hij de le] van de remon/rant5 van h]te 0 toeg$aan4 ,ibid4 #aj ,deze ,frans ,junius w]d 9 #afji opgevolgd als pr(4 door d5 bek5d5 ,arm9ius1 van wi5 de p>tij ha> naam kreeg4 #aa ,br&t p4 #ac4 #ab ,hij zegt da> van zi*zelf3 ,et cum ,lugduni aliquamdiu dilectissimus ,scalig]o vixisset1 v]5te patre ne amo5ioribus /udius irretiretur juv5ilis animus1 anno #aeii 7ante legitimam actatem1 anno quippe decimo sexto--,fru97 ,hag5sium advocatorum ord9i asscriptus e/1 neque multo po/ causas egit1 nonita tam5 ut humanioris litt]aturae lib5t] oblivisc]etur4 ,fru94 ,ges*i$5is van de inleid4 tot de ,holl4 re*tsgel4 uitgave van ,fockema ,&reae4 #ac ,hij s*rijft aan zijn vri5d ,danil ,he9sius1 pr(essor te ,leid51 dato #ba ,juli #afjc3 ,nescis mi ,he9si1 quam totos mihi dies furetur 9 gratum illud =um4 ,cr$e mihi et gratul>e =tunae tuae3 longe aliud hoc e/ quam ,academia4 ,nam lites no/rae1 praet]quam quod hom9i etiam dilig5tissimo mole/iam exhib5t et m9ime conv5iunt1 +5io tam pacato1 qualia sunt haec no/ra1 tum (f5s>um apud adv]s>ios plurimum hab5t1 gratiae apud cli5tes p>um1 gloriae apud caet]os pa5e dix]am mihi4 ,burmanni-,syll4 ,,ii p4 #cia4 #ad ,br&t p4 #ac4 #ae ,gratul>is mihi et cur quaeso gratul>is1 quiane eraptam mihi vides eam1 quam semp] habui maximam lit]>iam voluptatem8 ,an quia 9 lites apud quas div]ti hact5is1 nunc totus religor8 ,an v]o quia totes dies cum eo hom9em g5]e vid5dum mihi erit1 quos vos non possitis s9e /oma*o aspic]e8 #af ,de p5sion>is 0 de bezoldigde re*tsgele]de raadsman d] /$51 di5a> d] magi/ratuur1 die e5 bijna s\v]e9e ma*t _h 9 de /$54 ,hij 0 ook de afgeva>digde d] /$5 bij de ,/at54 #ag ,p>um no/i1 vir cl>issimo1 mis]iam meam1 quem negotia1 multa magis quam magna ita didexant1 ut non modo +5tia illa volum9a1 s$ m9ores quoque libellis leg]e1 int]dum vix liceat4 ,neque tam5 tantum 9 me juris hab5t mole/issimae occupationes1 ut non saepe animo repetam alvi mei p>t]n dulcissimam1 quam 9 umo5ioribus /udies magna eum voluptate exegi4 ,epi/4 app4 no #ga4 #ah ,de ki/1 wa>9 ,grotius ontkwam1 s*ijnt zoek g]aakt2 ( het metsela>swambuis dit lot deelde1 z\ ik niet durv5 zegg52 het is zek] lang] bewa>d geblev54 ,m5 zie hi]ov] ,afbeeld+ van ,h4 de ,groot 9 het gewaad van e5 metsela>1 b5ev5s e5 bijzond]e afbeeld+ en bes*rijv+ van het wambuis4 ,te ,leid5 ,p4,h4 ,trap #agic4 ,de ,biblio!ek van het ,prov9ciaal g5oots*ap 9 ,n4-,brabant bezit e5 h&s*rift1 v]meld5d e5ige lotgevall5 van dit wambuis4 #ai ,daetsel>ius1 qui 9 matrimonio1 habet ,erp5ii ,sororem1 9 cujus domum1 delatus sum1 cum primum c>c]em evasi4 ,9 ,balagniaco #ba ,jul4 #afbc4 ,epi/4 ad ,gallos #gc4 ,het 0 deze ,erp5ius die op het e9de van #afai zijn hulp inriep voor e5 uitgave van 't ,n4 ,te/4 9 het ,grieks*-,syris*1 ,arabis* en ,aetiopis*4 #bj ,v]antwoord+h enz4 bladz4 #afg4 #ba ,en ,france il avoit cultiv amiti avec ,mr4 le ,prsid5t ,jann91 avec ,mr4 le ,prsid5t du ,?\1 avec ,mr4 ,bignon avocat gnral et avec ,mrs4 du ,puy frres1 qui ont t l'ornem5t des lettres en leurs temps4 ,mr4 ,grotius avait aussi p\r ami p>ticuli] ,mr4 des ,cordes *ano9es de ,limoges qui l'assi/oit de sa ,bibliotque trs ample et trs curieux4 ,mmoires p\r s]vir l'hi/oire de ,holl&e etc4 ,l\is ,aub]y1 ,seign4 du ,mauri]1 ,p>is #afhj bldz4 #ccj4 #bb ,mr4 ,grotius1 tant arriv ,p>is avec plusieurs lettres de rcomm&ation que mon ,pre lui envoya p\r ,mrs4 les m9i/res ils luy fur5t donn] p> le roy1 en considration de son mrite et de son scavoir1 une p5sion de trois mille livres dont il a vu quelques annes ,p>is4 ,aprs avoir t dix ans ou environ ,p>is sa p5sion lui fut ray p> ,mr4 le ,c>d9al de ,ri*elieu4 p4 #cda1 ,mem4 etc4 ,l\is ,aubry seign4 du ,mauri]4 ,p>is #afhj4 #bc ,v]gel4 ,epi/4 #adg1 ad ,g4 ,lusonium4 #bd ,ce *oix1 7d',ox5/j]na7 dplt =t ,mr4 le ,c>d9al de ,ri*elieu1 qui ft un homme rev5ir triomphant de la royaume o on lui avait refus la subsi/ance1 p4 #cdc4 ,mmoires etc4 ,l4 ,aub]y1 seign4 du ,mauri]4 ,p>is #afhi4 #be ,aprs la mort de ,mr4 le ,c>d9al de ,ri*elieu1 ,mr4 le ,*anceli] ,ox5/]n ne se s\cia plus de cons]v] ,mr4 ,grotius et il s'toit fait un po9t d'honneur de le laiss] en ,france p5dant la vie de ce m9i/re1 qui sollicitoit cont9uellem5t son rappel4 ,ce *anceli] avait consid] trop t>d que cet ambassadeur s'tait retir de la socit de vivans3 et que passant les j\rs enti]s1 et la plup>t de la nuit avec les morts1 p\r compos] des oeuvres en ?ologie1 il ne lui p\voit m&] que des n\velles du ,pont-neuf en beau lat92 a9si3 entirem5t dgt de lui1 il dpe*a extra-ord9airem5t en ,france le ,sr4 de ,crifantes1 qui faisoit t\t la c\r sans ri5 communiqu] ,mr4 ,grotius1 soit qu'il en et ordre1 soit que s'ab&onnant son humeur trop altire4444 ,ce mpris si manife/e ne pt tre dig] p> ,mr4 ,grotius3 qui p\r cela dem&a la p]mission de se retir]4444 ,le de ,crifantes s'appeloit ,m>c ,duncan4 ,mmoires etc4 du ,mauri]1 blz4 #ced4 #bf ,als hy 9 syne laet/e reyse uyt ,vranckryck nae ,sw$5 a5 h>e ,con+hlycke ,maje/eyt reys5de1 syn wegh nam door uwe ,ed4 ,groota*tb4 ,/adt 7,am/]dam7 om van da] te s*epe te ga51 alwa] hy van de selfde niet alle5 vri5delyck ontfang51 beleefdelyck begroet1 ghewellekomt1 en gheh]b]gt wi]t1 ma] oock voor syn afs*eyt he]lijck en de magnifycklyck on?aelt1 ghetoeft1 en ghetracte]t1 hem geluck op syn reyse w5s*5de1 en alle teyck55 van e]e1 gun/e en hooghtoe-g$ane g5eg5!yt bewys5de4 ,voorr4 ,hug4 de ,groot's re*t des ,o4 en des ,v41 v]taald door ,b4 ,d4 ,am/]dam4 ,jan ,h5drics5 en ,w4 v4 ,beaumont4 #afeg4 #bg ,bossuet zegt da>ov]3 ,si j'entre auj\rd'hui comme je l'ai s\v5t promis1 dans la discussion fond de la doctr9e et de la critique de ,grotius1 ce n'e/ pas p\r accus] un si savant homme1 qui p>oit durant environ tr5te ans avoir *]* la vrit de si bonne foi et qui aussi la f9 en toit si prs1 qu'il y a sujet de s'tonn] qu'il n'ait pas fait le d]ni] pas ou ,dieu l'attiroit4 ,bossuet-,diss]t prelim4 ,oeuvr4 ,compl4 ,e5 &] s*rijv] v]haalt ons van ,grotius /]v5 en zijn godsdi5/ige ge/eldheid3 ,enf9 n\s avons apris que ,mr4 ,grotius e/ mort ,ro/ock d'une fivre cont9ue son ret\r de ,sude4 ,on dit que ce n'e/ pas sans s\pon de poison de la "p des ,lu?ri5s1 cause de ce qu'il a crit de l',anti*ri/ en faveur du ,pape4 ,mais je ne p5se pas1 qu'on empoisonne en ce pays-l1 comme on fait en quelques endroits d',italie4 ,on n'a po9t bi5 peu savoir sa religion depuis #bj ans4 ,dans sa qu]elle contre ,mr4 ,rivet il sembloit favoris] le p>ti des ,ca?oliques ,roma9s4 ,il toit ,holl&ois et avoit t ,arm9i54 ,il toit ,ambassadeur d'une re9e ,lu?ri5ne4 ,il e/ mort dans une ville ,lu?ri5ne entre les bras d'un ,m9i/re ,lu?ri51 luy qui hassait =t ,lu!r et ,calv94 ,quelques-uns dis5t qu'il e/ mort ,soc9i51 et que quelque m9e qu'il fit1 il l'toit dans son me4444 ,depuis que ,grotius toit sorti de ,p>is1 on avoit imprim de luy ,am/]dam un n\veau livre contre ,mr4 ,rivet1 dans le quel il se range =t du p>ti du ,pape1 et se s]t de l'autorit du ,pre ,petau qu'il appelle son amy4 ,lettr4 #g p4 #bd-be4 ,lettres *oisies de ,feu ,mr4 ,guy ,pat9--,p>is #afhh4 ,9 e5 &]5 brief s*rijft dezelfde3 ,il e/ fils de ,monsieur l'ambassadeur ,hugo ,grotius1 qui me faisoit l'honneur de m'aim]1 et qui m\rut l'an #afde1 ,ro/ock1 en rev5ant de ,sude1 dont il etoit ambassadeur de la re9e ,*ri/9e v]s notre ,roy4 ,il a t le plus savant homme de son temps1 avec ,saumaise4 ,ils n'etoi5t pas t\s deux de mme avis en beauc\p de *oses et p>ticulirem5t en matire de religion3 c> ,monsieur ,grotius toit ca?olique en son me et s'alloit dcl>] ds qu'il et t arriv4 ,lettr4 #aie4 p4 #dbh4 #bh ,ego nunc ad tempus aliquod con/itui coelo lib]o frui1 et auri viv]e1 b5eficio ,memnii1 qui praetorii tui usum mihi concessit4 ,lutet4 #ai ,maii #afbc ,epi/4 ad ,gall4 #ga4 ,lips4 #afgd4 #bi ,lutet4 #aa ,jan4 #afbd4 ,epi/4 ad ,gallos4 #gh4 ,lips4 #afgd4 #cj ,neque ,?uanus mihi excidit1 cujus quotidie libris utor4 ,balagni #bg ,jun4 #afbc--;,ep4 a4 ,gall4 #gb4 #ca ,silvanecti #g ,aug4 #afbc4 ,ep4 a4 ,gall4 #ge4 #cb ,de ,jure ,belli ac ,pacis prol4 #cj4 ,wij hal5 /e$s aan uit ,h5rici de ,coccej3 ,grotius illu/ratus1 acc$unt obs]vationes ,s7amuel7 de ,c7occeji7 ,h4,f4 ,wratislaviae4 ,johannis ,jacobi ,korn4 #agdd4 #cc ,quod int] populos plures etc4 7,quod1 zoo oms*rijft ,gronovius deze woord51 populos aut pr9cipes sui juris nullaque reipublicae communione conjunctos alium aliis prae/>e oportet7 ,h4 ,grotius de ,j4 ,b4 ac ,p4 cum n4 ,gronovii ,hagae4 ,com4 ,le]s #afhj blz4 #b 9 voce4 #cd ,v]gel4 ,de ,jure ,b4 et ,pacis4 prol4 #cf en #cj4 #ce ,drie ,boeck5 ,van 't re*t des ,oorloghs en ,vr$es door ,mr4 ,hugo de ,groot4 ,prol4 #bh4--;,door ,b4,d4 ,am/]dam #afeg4 #b;de druk4 ,op4 maj4 ad ,johann4 ,crellium ,epi/4 #bhj4 #cf ,zie ,pradi] ,fodr4 ,le droit de la ,gu]re et de la ,paix4 ,p>is ,guillaumie #ahfg4 ,essai ,biographique etc4 p4 ,,lxvi4 ,zie ,lehmann--,hugonis ,grotii manes v9dicati4 ,delph4 #agbg t4 ,i4 blz4 #bfh4 ,ompt$a ,litt]atur des 444 ,volk]re*ts d4 #a1 blz4 #ahc4 #cg ,controv]siae eorum1 quos nulla juris civilis t5et communio quatales sunt et qui 9 g5tem mondum coi]unt1 et qui int] se div]s>um sunt g5tium1 tum privati1 tum reges ipsi1 qui que p> regibus jus obt95t1 sive illi optimates sunt1 sive populi lib]i1 aut ad pacis aut ad belli tempora p]t95t4 ,de ,jure ,b4 ac ,p4 l4 #a4 c4 #a4 #ch ,m5 b$5ke tev5s dat gelijk ,e4 ,nijs zegt de woord5 jus belli1 lex belli1 jus belli ac pacis1 lex belli atque imp]atorum jus1 lex belli ac jus victoriae bij vele rome9s*e s*rijv]s di5d5 om aan te gev51 het voorw]p van het re*t1 dat m5 betitelde als volk5re*t1 zoo het g+ ov] het ond]w]p van dat re*t1 de re*tsdrag]4 #ci ,cum fru/ra de ,jure suscipiatur disputatio1 si ipsum jus nullum e/1 et ad comm5d&um et ad praemuni5dum opus no/rum p]t9ebit hunc gravissimum errorem 7dat er ge5 natuurre*t 07 brevit] refelli4 prol4 #e4 #dj ,cic]o discit bellum c]tationem p] vim4 ,s$ usus obl9uit1 ut non actio s$ /atus eo nom9e indic]etur1 ita ud sit bellum /atus p] vim c]tantium qua tales sunt4 l4 #a4 c4 #b4 #da ,cf4 ,lehmann o4c4d4 #a1 blz4 #bhj4 #db ,cf4 ,m4 de ,wulf4 ,hi/4 de la philosophie mdivale blz4 #dbj4 #dc ,cf4 ,tijds*rift voor het ,n$]l4 ,regt ,v bladz4 #ahc4--;,dr4 ,h4 ,g4 ,rogge1 ,bibliographie d] w]k5 van ,h4 de ,groot 's ,grav5hage1 ,nijh(f #ahhc4 ,mei/]1 ,biblio?ca juris naturalis et g5tium4 ,gott+5 #agdi-ageg4--,lehmann1 ,h4 ,grotii manes ab iniquis obtrectationibus v9dicati #agbg ,ompt$a4 ,litt]atur des gesammt5 s[ohl naturli*5 als positiv5 ,vlk]re*ts4 ,reg5sb4 #aghe4 #dd ,d4 ,h4 ,l4 von ,ompt$a1 ,litt]atur des 444 ,vlk]re*ts1 ,reg5sburg #aghe blz4 #cia4 #de ,joh4 ,felde1 ,annotata ad ,h4 ,grotium de ,jure ,b4 et p4 ,j5ae #afeh4 ,!od4 ,grasw9ckel tra*tte zijn aanm]k+ te we]legg54 ,hij s*reef ,/ricturae ad ,c5suram ,joannis ,feld5 ,juris ,u4 ,d4 ad libros ,hugonis ,grotii de ,jure ,belli ac ,pacis4 ,am/elod4 #afed4 ,zie ov] ,grasw9ckel1 ,dr4 ,g4 ,j4 ,liesk]4 ,die /aatswiss5s*aftli*5 ans*auung5 ,dirck ,grasw9ckel's4 ,freiburg 7,s*w47 #aija4 ,ook ,joh4 ,seld5 7geb4 te ,salv+ton 9 #aehd1 /i]f 9 #afed7 _h1 gelijk m5 weet onz5 de ,groot aangevall5 9 zijn ,m>e ,clausum ,lond5 #afce4 ,e5 w]k1 dat zijn auteur uit de gevang5is r$de4 ,het boek 0 g]i*t teg5 ,grotius' m>i lib]o4 ,ook ,s]aph9us ,freitas _h ,grotius hi]ov] aangevall54 ,hij s*reef ,de ju/o imp]io ,lusitanorum ,asiatico adv]sus ,grotii m>e lib]um #afbe4 #df ,samuel de ,cocceji1 ,introd4 ad ,h5rici de ,cocceji3 ,grotius ,illu/ratus4 ,halae #agdh4 #dg ,biblio?4 royale de ,bruxelles 7section des mscrits7 #agehd-he 7,droit public47 ,e5 d] moeilijkh$51 die gemaakt w]d5 bij geleg5heid van de besprek+ omtr5t het opri*t5 van e5 zetel voor het publieke re*t te ,leuv5 0 deze1 dat de /ud5t5 dan ,grotius en ,puff5dorf moe/5 lez5 t]wijl deze boek5 9 d5 l&e v]bod5 w>54 ,da>op w]d geantwoord3 ,les livres de ,grotius et ,puff5dorf 444 digg]s p> un ,pr(esseur ,ca?olique selon les pr9cipes de la foy peuv5t tre utiles aux tudiants1 si le ,pr(esseur imittoit les abeilles en tirant seulem5t le meilleur suc1 des livres empoisonns 444 quoy qu'il en soit1 me dira-t-on1 zoo wordt v]d] gezegd4 ,hugo ,grotius l'emporte sur t\s les autres en matire de droit public4 ,il y a en cela quelque *ose de vray1 si l'on considre la va/e t5due de son esprit1 qui entre dans t\tes les que/ions avec une gr&e lib]t1 mais c'e/ un erreur de dire1 qu'on ne scauroit tre vritablem5t scavant sans le sec\r de ,grotius2 les au!urs ca?oliques n\s peuv5t donn] des lumires suffissantes4 ,dan word5 opgegev5 e5ige ka?olieke s*rijv]s4 ,mal! ,lige1 ,franagi ,salsburg1 ,*l+5sp]g ,+ol/adt1 ,fuld5us ,l\va91 ,ga/ius ,cologne1 ,s*ambog5 ,prague1 d',&lo d',alsasse1 ,beb5burg1 ,evque de ,bamb]g4 ,apres t\t1 si la lecture de ,grotius e/ si ncessaire1 les docteurs de ,l\va91 qui p\r la plus "p ont la p]mission de lire les livres deff5dus1 p\rront expliqu] cet au!ur leurs tudionis1 corrig] et rfut] etc4 ,rob]t vo] geweldig uit teg5 ,grotius4 ,m5 zie ,disc\rs prononc p> ,mons4 le ,docteur ,rob]t l'ouv]ture de ses leons du droit public ,l\va9 en 444 #age 444 ,ar*ives ,gnrales du royaume ,bruxelles4 ,fonds3 ,scrtair]ie d',etat et de gu]re4 ,liasse no #babb4 ,te ,brussel zijn nog 9 het ar*ief d] kon9kl4 biblio!ek #agehd-he no #d qua$am doctr9ae multum nosciae ,hugonis ,grotii4--#adeea ,dicta ,joh4 ,f4 ,gronovii ad ,hugonis ,grotii libros4 ,het e]/e bespreekt v]s*ill5de /ell+5 van ,grotius omtr5t speciale ond]w]p51 zoo o4a4 omtr5t de leug54 #dh ,wil m5 iets wet5 ov] de ma*iavelli/is*e en anti-ma*iavelli/is*e litt]atuur1 m5 leze dan o4a43 ,mei/]1 ,biblio!ca juris naturalis et g5tium1 ,gott+5 #agdi--;,h9ri*s1 ,ges*i*te d4 ,re*ts und ,/aalspr9cipin seit d4 ,re=mation4--,holtz5dorff1 ,h&bu* des ,volk]re*ts1 ,b]l9 #ahhe4 ,zelfs ,ju/us ,lipsius1 9 zijn politicorum libri ,,vi 7#afab71 0 niet zuiv] anti-ma*iavelli/4 ,m5 leze l4 ,,iv c4 ,,xiii4 #di ,caet]um ne cum turba nobit res sit1 demus ei advocatum3 et quem potius quam ,c>neadem4 ,de ,jure ,b4 et ,p4 prol4 #e4 #ej ,int] haec1 quae hom9i sunt propria1 e/ appetitus societatis1 id e/ ,communitatis1 non qualiscumque s$ tranquillae1 et pro sui intellectus modo ord9atae1 cum 8 qui sui sunt g5]is 7o4 c4 prol4 #f47 ,cfr4 ,hugo ,grotius de m>i lib]o1 praef4 en c4 #a blz4 #ag1 #ah4 ,lugd4 ,bat4 ,(fic9a ,elzeviriana #afcc4 #ea ,hom9i v]o p]fectae aetatis1 cum circa similia similit] ag]e norit1 cum societatis appetitu excell5te1 cujus peculi>e solus int] animantes in/rum5tum habet s]monem1 inesse tiam facultatem sci5di ag5dique secundum g5]alia praecepta1 p> e/ intelligi1 cui quae conv5iunt ea jam sunt non omnium quidem animantium1 s$ humanae naturae congru5tia4 7o4 c4 prol4 #g47 #eb ,societatis cu/odia fons e/ enz4 ,hi]bij teek5t ,gronovius aan4 ,homo appetit societatem1 quia ea juvatur et cons]vatur3 et si nihil juv>etur1 ac sibi soli suffic]et1 eam appet]et tam51 ne s]mo esset ociosus sibi3 de9de ut1 quae habet commoda1 cum aliis communic>et3 7bonum enim e/ communicativum sui7 aut saltem aliis demon/r>et1 naturalit] enim gaudia te/em requirunt4 ,jam qui socium admittit1 qui vic9um1 necesse e/ aliquid ei tribuat1 aliquid 9 illo f]at1 et sibi m9us indulgeat1 ut eadem vicissim consequatur a socio4--,de ,j4 ,b4 ac ,p4 ,le]s #afhj1 blz4 #c4 ,gronovius me5t dus1 dat de m5s* sociaal wil zijn1 wijl dit op zijn m9/ e5 go$ voor hem is4 ,grotius wil e5v\dig1 dat er e5 z9 voor het sociale lev5 9 d5 m5s* ligt4 ,hij gaat uit van het feit4 #ec ,g4 ,h>t5/e94 ,d>/ellung d] re*tsphilos4 ,des ,hugo ,grotius1 p4 #ejb4 #ed ,cum tam5 jus illud proprie nom9atum div]sam longe naturam habeat 9 eopositam1 ut quae jam sunt alt]ius alt]i p]mittantur aut impleantur1 prol4 #aj4 #ee ,kalt5born4 ,die ,vorluf] des ,h4 ,grotii1 ,leipzig #ahdh4 blz4 #eb4 #ef l4 #b4 c4 #a4 #i1 no4 #b4 ,nam jus naturae1 quat5us legem significat1 non ea tantum respicit quae dictat ju/itia quam expletricem dicimus1 s$ ali>um quoque virtutum ut temp]antiae1 =titud9is1 prud5tiae actus 9 se cont9et1 ut 9 c]tis circum/antiis non hone/os tantum s$ et debitos4 #eg ,s$ ipsa recta ratio c>ior nobis esse debeat1 quam illa s9t a quibus ad hanc v5]imus l4 #a c4 #a4 #i no4 #b4 ,de m5s* v]laagt zi* tot di]1 als hij zijn drift5 en niet zijn v]/& volgt1 zoo zegt hij nog3 nam vim judicatricem humanis actionibus ,deus addidit1 quo contempta obbrutescit animus4 ,de m5s* heeft met de di]5 geme51 dat hij toornig wordt4 ,at talis appetitus1 9 se spectatus non conv5it p>ti rationali cujus e/ imp]>e affectibus1 ac pro9de nec juris naturae et socialis4 ,dictat1 zoo voegt hij er bij1 autem ratio hom9i1 nihil ag5dum quo nocetur hom9i alt]i1 nisi id bonum aliquod habeat propositum4 7hi] wordt b$oeld het e5 &] le$ do51 als wij er re*t op hebb547 ,9 solo autem inimicis dolore ita nudum spectato nulum e/ bonum nisi falsum et imag9>ium ut 9 divitiis sup]vacuis multisque aliis rebus ejus modi4 l4 #b c4 #bj #e no4 #a4 #eh ,gabriel ,biel 7#adic7 zei re$s3 ,nam si p] inpossibile ,deus non esset1 qui e/ ratio div9a1 aut ratio illa div9a esset errans adhuc si quis ag]et contra rectam rationem angelicam vel humanam aut aliam aliquam si qua esset pecc>et4 ,collectorium s5t5ti>um ,tub4 #aeja4 l4 #a4 di/4 #ce4 q4 #a4 art4 #a4 ,zie ook ,o4 ,gi]ke1 o4c4 blz4 #gd4 ,zie ook ,su>ez ,,ii4 c4 #f4 #c4 en wat hij aanhaalt van ,gregorius1 ,jac4 ,alma9 en ,condub5sis4 #ei ,cfr4 ,h4 ,grotius de m>i lib]o1 ,c4 #a4 #fj ,nam qui se coetui alicui aggregav]ant1 aut hom9i hom9ibusque subjec]ant1 hi aut expresse promis]ant1 aut ex negotii natura tacite promisisse debebant intelligi1 secuturos se id1 quod aut coetus p>s major1 aut hi1 quibus delata pote/as erat1 con/ituiss5t4 o4c4 prol1 #ae4 cfr4 l4 #b4 c4 #e4 #a4--l4 #a c4 #e #g no4 #c4--l4 #b c4 #bj #h no4 #d4-- #i1 no4 #d4--;c4 #ba #c no #a4 #fa ,juri autem civili occasionem d$it utilitas3 nam illa quam dicimus consoxiatio aut subjectio utilitatis alicujus causa coepit in/itui4 o4c4 prol4 #af4 #fb ,s$ sicut cujusque civitatis jura utilitatem suae civitatis respiciunt ita int] civitates aut omnes1 aut pl]asque1 ex cons5su jura qua$am nasci1 potu]unt et nata app>et1 qui utilitatem respic]5t non cetuum s+ulorum s$ magnae illius univ]sitatis4 ,et hoc jus e/ quod g5tium dicitur4 ,prol4 #ag4 ,cfr4 l4 #a4 c4 #a4 #ad4 no4 #a4 #fc ,tum v]o etiamsi ex juris obs]vatione nulla spect>etur utilitas sapi5tiae non /ultitiae esset eo f]ri1 ad quod a natura no/ra nos duci s5timus4 o4c4 prol4 #ah4 #fd ,si nulla e/ communitas1 quae s9e jure cons]v>i possit1 quod memorabili latronum exemplo probabat ,ari/oteles1 c]te et illa quae g5us humanum1 aut populos complures int] se colligat1 jure indiget4 prol4 #bc4 #fe ,nam jus hic nihil aliud1 quam quod ju/unt e/1 significat1 idque negante magis s5su quam ai5te1 ut jus sit quod inju/um non e/ l4 #a c4 #a #c4 #a4 #ff ,qualitas moralis p]sonae compet5s ad aliquid ju/e hab5dum vel ag5dum4 ,de ,jure ,b4 ac ,p4 l4 #a c4 #a4 #d4 ,p]sonae competit hoc jus1 etiamsi rem int]dum sequatur4 #fg ,obligationem requirimus4 ,p]missio autem proprie non actio e/ legis s$ actionis negatio4 ibid #i #a4 #fh ,e/ autem inju/um1 quod naturae societatis ratione ut5tium repugnat4 l4 #a c4 #a #a4 #fi ,sicut autem societas alia e/ s9e inaequalitate1 ut int] fratres1 cives1 amicos1 fo$]atos3 alia inaequalis1 ut int] patrem et lib]os1 dom9um et s]vum1 regem et subditos1 ,deum et hom9es3 ,ita ju/um aliud e/ ex aequo int] se viv5tium1 aliud ejus qui regit et qui iregitur1 qua tales sunt quorum hoc jus rectorium1 illud aequatorium recte ni fallor vocabimus4 l4 #a c4 #a #c #b4 ,dat er e5 sociteit is tuss*5 ,god en d5 m5s* _h ook ,cic]o gezegd4 ,de ,leg4 l4 #a4 #gj ,aptitud9em 7dignitatem7 respicit attributrix1 444 comes e>um virtutum1 quae aliis hom9ibus utilitatem aff]unt1 ut lib]tatis1 mis]icordiae1 provid5tiae rectricis4 ibid4 ,e5 voorbeeld van onvolkom5 re*tsbevoegdheid geeft ,grotius l4 #b4 c4 #ag4 #c4 ,sic etiam civis aliquis non indignus1 etsi jus proprium ad (ficium non habeat1 habet tam5 v]um jus pet5di juxta alios4 #ga ,inleijd+e tot de ,holl&se regts-,gele]!it1 bes*rev5 bij ,hugo de ,groot4 ,uitgaaf van ,mr4 ,simon v4 ,gro5eweg51 van d] ,made en ,r4 ,hoog]beets4 ,am/]d4 #agjf4 ,h4 ,boom4 ,b4 #a d4 #a4 #b enz4 ,9 #ahie v]s*e5 te ,arnhem e5 nieuwe uitgave door ,mr4 ,s4 ,j4 ,fockema ,&reae3 ,inleid+ tot de ,holl&s*5 re*tsgele]dheid bes*rev5 bij ,hugo ,de ,groot1 #afca1 's ,grav5hage4 #gb l4 #a4 c4 #a4 #h no4 #c4 #gc ,inleid+ enz4 ,b4 #a4 d4 #b #a4 #gd ,jus naturale e/ dictatum rectae rationis1 indicans actui alicui1 ex ejus conv5i5tia aut disconv5i5tia cum ipsa natura rationali1 inesse moralem turpitud9em aut necessitatem moralem ac consequ5t] ab auctore naturae ,deo talem actum aut vet>i aut praecepi4 l4 #a c4 #a #d4 #a4 ,cfr4 ,inleid+e tot de ,holl4 re*tsgel4 ,a5gebor5 wet 9 d5 m5s*5 is het oordeel des v]/&s1 te k5n5 gev5de wat sak5 uit ha] eyg5 a>d zijn e]lijk ( one]lijk1 met v]b9t5isse van ,gods weg5 om 't zelve te volg54 ,b4 #a d4 #b4 blz4 #d4 ,bij zijn bepal+ van het natuurre*t cite]t ,grotius1 ,philo1 ,lex m5tiri nexia e/ ratio1 quae lex non ab hoc aut illo mortali mortalis1 non 9 *>tis aut columnis exanimis exanima1 s$ corrumpi nescia1 quippe ab immortali natura insculpta 9 immortali intellectu4--,t]tullianus1 de corona milit>i--,m4 ,antonius--,cic]o1 de republ4 ,,iii--,?omas #b';a #b';ae q4 #eg4 #b--,scotus1 ,,iii di/4 #bg4--,van ,?omas en ,scotus zegt hij hi]3 ,nec sp]n5da quae ,?omas 444 dix]unt4 ,consequ5t] hi]bij teek5t ,sam4 ,coccejus aan2 dat de oud5 re$s sprak5 van e5 naturam naturantem en naturatam4 ,pl9ius1 ,nat4 q4 #de4 ,vis ,deum naturam voc>e1 non errabis2 e/ enim ex quo nata sunt omnia4 ,cfr4 ,s5eca1 l4 #d ,b5ef4 c4 #g4 #h4--,proclus1 l4 #e4 c4 #i4--,tacitus1 ,i ,annal4 #ge ,grotius cite]t ,cic]o1 de ,(f4 ,,iii4 #gf ,e/ autem jus naturae adeo immutabile1 ut ne a ,deo quidem mut>i queat4 l4 #a c4 #a #aj #e4 #gg ,grotius cite]t1 ,s5eca1 ,de ira l4 #a1 c4 #c3 ,mota animalia humanis affectibus c>5t2 hab5t autem similes illis quosdam impulsus4 ,ze] held] is ,grotius 9 hetge5 hij 9 de ,inleid+ enz4 ov] de onv]&]lijkheid van het natuurre*t1 en ov] e5 m5s* en di] geme5zaam re*t1 zegt3 ,van deze zak5 zijn e5ige d5 m5s* eig51 e5ige hem geme5 met &]e s*epsel51 niet dat de onr$elijke s*epsel5 eig5tlick des re*ts deela*tig zijn1 't welck alle5 pa/ op 't r$elick wes53 ma> dat d5 m5s* door de r$5 die 9 hem is1 bev9d 9 hem re*t te zijn 't ge5 &]e s*epsel5 do5 ( alle5 door ha] a5ghes*ap5 kra*t ( te oock met e5ig5 treck en de zu*t4 ,want gelijck al wat da] is zoeckt het geme5e go$ ende voorts sijn eig52 ende nam5tli* sijne beh\d5isse1 gelijck oock de di]5 door gang van man en de wijf zoeck5 ha]s gesla*ts voort/eel+ en de 't ghebor51 ond]h\d51 zoo is 't dat e5 m5s* oock sulcks do5de1 9 zijn ghemo$ bev9d dat hij doet dat re*t is2 ma] voor zooveel als hij e5 r$elick s*epsel is1 w]d hij v]d] gheleid tot godsdi5/ en de tot r$elicke gheme5s*ap met &]e m5s*53 wa]van de grondve/5 zijn &]5 te do5 dat m5 wilde dat hem zelve ges*i$e1 en de tr\w te h\d51 als oock vord] ghehoorza>nheid1 dancba]heid1 en de all]lei deugd5 d] z$54 't ,ge5 't bij de a5gebor5 wet w]d v]bod5 is onghebi$elijk2 't ge5 bij de zelve ghebod5 w]d onv]bi$elick1 de zak5 blijv5de 9 de selve ge/alt5isse3 ende 9 des5 z9 w]d deze wet gh5oemt onv]&]lick1 hoewel &]s9ts 't ge5 bij de zelve wet vrij 0 gelat51 bij &]e wett5 kan gebod5 (te v]bod5 w]d51 ende de zak5 zelve door e5 &]e wet ( te willige da$ sulcks konn5 w]d5 v]&]t1 dat de v]b9t5isse van de aanghebor5 wet komt op te h\d54 ,inleid+ enz4 ,b4 #a1 d4 #b4 #e4 #gh ,ari/oteles1 7,nicom4 ,x #aa7 wordt gecite]d1 ,s5eca en ,cic]o4 #gi ,o4 c4 l4 #a c4 #a #aj4 cfr4 ,inleid+ enz4 ,da> wordt gezegd3 ,a5 gebor5 wet 9 d5 m5s* is 444 met v]b9t5isse van ,godts weg5 om 't zelve te do54 ,zijn bro$] ,willem zegt 9 zijn w]k ov] natuurre*t4 ,naturae etiam vox div]sas habet significationes1 aliqu&o enim sumitur pro affectibus hom9is a natura insitis1 ut e/ in/9ctus procre&i sobolis4444 aliqu&o natura pro prima causa1 atque adeo pro ipso ,deo accipitur1 quid aliud e/ natura quam ,deus8 mihil natura s9e ,deo e/ nec ,deus s9e natura2--aliqu&o pro causa secunda et ,deo subjecta2 sic ,pota1 hanc ,deus et melior litem natura dim]et--aliqu&o pro naturali illa ,dei op]atione1 quae m5tibus no/ris ins$it1 cujus ipse ,deus auctor e/2 et haec quidem acceptio huic no/rae mat]iae quam maxime accomodata e/4 ,de jong]e bro$] _h d5 oud]5 bro$] dikwijls g]aadpleegd1 da>om ook hebb5 zijne woord5 gewi*t voor onze vraag4 ,de pr9cipiis juris naturalis en*iridion auctore4 ,g4 ,grotio ,hac4 ,com4 ap4 ,j4 ,tong]loo4 #afgg4 blz4 #c4 #hj ,cfr4 ,/udien ,jrg4 #bf ,d4 #da blz4 #dag4 #ha ,de ,le] v4 d4 ,h4 ,?omas v4 ,aqu9o ov] het re*t4 ,w4 ,h4 ,nol5s1 ,utre*t #ahij blz4 #abj4 #hb ,l',ordre ,int]national4 ,*4 ,p]94 ,p>is #ahhh1 blz4 #bga4 #hc ,essais de ,philosophie ,juridique4 ,l\va9 #ahhi1 blz4 #ij-ia4 #hd ,zoo zegt ook ,l&4 ,de wijsbege]te 9 de ,n$]l&5 's ,grav5hage #ahii blz4 #ig3 ,het re*t 7m]kt hij 7,grotius7 oordeelkundig op7 zo[el als de r$e zijn 4442 ons niet &]s bek5d dan als attribut5 d] m5s*elijke natuur4 ,aan alle m5s*5 zond] uitzond]+ is de bege]te eig5 na> e5 vre$zame en volg5s de mate van hun begrip geord5de sam5lev+ met h51 die van hun gesla*t zijn4 ,en da> wij als go$ en billijk erk5n51 alwat 9 de m5s*elijke natuur is gegrond1 en als re*tva>dig en betamelijk al wat di5/ig is tot het lev5 9 de maats*appij1 hebb5 wij ge5 speciale goddelijke ( m5s*elijke ord9antin noodig om ons te ov]tuig5 van het re*t en d5 pli*t van i$] m5s* om zoo te lev5 als de v]/&ig5 door eig5 s*]pz9nigheid en nad5k5 inzi51 dat 's m5s*5 aanleg voor sam5lev+ hem voors*rijft4 #he ,inleid+ enz4 blz4 #d4 ,b4 #a ,d4 #b4 #hf ,ov] m5s*elijk re*t1 zegt ,grotius 9 zijn ,inleid+he enz4 7,am/]d4 #agjf1 ,b4 #a4 d4 #b blz4 #e47 ,m5s*elijke wet is volk]wet (t burg]-wet3 ,welk ond]s*eijt zijn oorspronk heeft gehadt t5 tijde als de m5s*5 soo se] zijn v]me5igvuldigt geword51 dat sij niet altegad] bequaemelijk hebb5 konn5 /a5 ond] e5 beleijt1 ende ov]sulx ha] 9 v]s*eijde burg]lijke geme5s*app5 hebb5 moet5 v]deel54 ,volk]-wet is die geme5lijk bij d5 volke wort a5g5om5 tot ond]h\d+e van de geme5s*ap des m5s*elijk5 geslagtes4 ,deze1 hoewel sij niet 't e5emael nootsakelik volgt uyt de a5gebor5 wet1 komt no*tans de selve se] na3 ende soo da>om als van weg5 ha] wijt-/rekk5d ende langdurig gebruik w]t se] swa]lijk v]&]t3 gelijk is de wet van 't vrij geleijde d] gesant51 ende me] nd]e1 rak5de vre$e en oorlog4 ,burg]-wet noem5 wij die tot ha]5 nae/5 oorspronk heeft de wille van de ov]heyt e5s burg]like geme5s*aps4 ,zij is ges*rev5 ( onges*rev54 #hg ,hoc ipsum quod hone/um dicimus1 pro mat]iae div]sitate1 modo 7ut ita dicam7 9 puncto consi/it1 ut si vel m9imum inde abeas1 ad vitium deflectat1 modo lib]ius habet spatium1 ita ut et fi]i laudabilit]1 et s9e turpitud9e omitti aut alit] fi]i possit1 f]me quomodo ab hoc esse ad hec non esse /at9 fit transitus2 ac int] alit] adv]sa1 ut album et nigrum rep]ire e/ aliquid int]positum sive mixtum1 sive r$uctum utr9que4 ,et 9 hoc po/]iosi g5]i maxime orcup>i sol5t leges tum div9ae tum humanae id ag5do1 ut quod p] se laudabile tantum erat1 etiam deb]i incipiat o4c4 l4 #a1 c4 #b #a n #c4 #hh ,voor ,goddelijke gegeev5 wet k5n5 wij1 na onzes ,he]5 ,jesus-,*ri/us kom/e1 ge5 &]e1 als die1 en ,godt d5 ,vad] door d5 selv5 onz5 ,he]e ,*ri/us heeft geop5ba]t4 ,inleid+1 b #a1 d4 #a4 #hi ,t]tullianus de pudicitia3 lib]tas 9 ,*ri/o non fecit innoc5tiae injuriam manet lex tota pietatis1 v]itatis1 con/antiae1 ca/itatis1 ju/itiae1 mis]icordiae1 b5evol5tiae1 pudicitiae1 o4 c4 l4 #a1 c4 #a1 #ag4 #d4 #ij ,sive illud suum ipsi competit ex m]a natura1 sive acc$5te facto humano1 puta dom9io aut pacto1 sive ex lege4 ,natura hom9i suum e/ vita1 non quidem ad p]d5dum s$ ad cu/odi5dum1 corpus1 membra1 fama1 honor1 actiones propriae4 ,dom9io et pacto quomodo suum quid cuique fit1 sup]ior tractatio docuit2 tum quoad res1 tum quoad jus 9 actiones ali5as4 ,simili modo ex lege jus suum cuique oritur1 quia idem aut plus lex pote/ quam 9 se ac sua s+uli4 o4 c4 l4 #b1 c4 #ag #b1 n'o #a4 cfr4 l4 #a1 c4 #b l1 n'o #e4--,/4 ,?omas #b';a #b';ae q4 #eg art4 #b1 #c4 #ia ,wat ,grotius eig5lijk b$oelt1 blijkt ze] go$ uit de volg5de woord54 ,non enim si quid alicui e/ utile1 id /atim mihi licet p] vim impon]e4 ,nam 8 qui rationis hab5t usum lib]e esse debet utilium et mutilium electio1 nisi alt]i jus quaesitum sit4 ,infantium plane alia e/ ratio 444 enz4 l1 #b4 c4 #b4 #ab4 #ib ,nam ad dom9ii natura nihi ref]t ex g5tium an ex civili jure oriatur3 semp] enim secum habet quae sibi sunt naturalia1 int] quae e/ obligatio cujusvis possessoris ad rem dom9o re/itu5dem4 l4 #b4 c4 #aj4 #a4 no4 #e4 #ic al wat m5 ons v]pli*t is door v]b9t5is1 ex promissis c #aa ,noot van de ,,pg r$acteur3 orig9ele tek/ deels onleesba> seq door misdaad1 ex maleficio c #ag4 ,wat m5 dus ex contractu vel delecto v]pli*t is1 is m5 ex jure naturae v]pli*t4 #id ex jure g5tium1 quod ex voluntate ortum habet1 debetur et corporum mortuorum sepultura l #b c #ai4 #a4 #ie ,l'ordre int]national blz4 #fi cfr4 ,hefft]1 ,droit int]nation4 de l',europe4 #if ,deus humano g5]i g5]alit] contulit jus 9 res hujus inf]ioris naturae1 /atim a mundo condito atque it]um mundo po/ diluvium rep>ato4 l #b4 c4 #b4 #b4 #ig ,na de ges*i$5is d] e]/e m5s*5 gegev5 te hebb5 zegt hij3 ,h9c discimus quae fu]it causa ob quam a primaeva communione r]um primo mobilium1 de9de et immobilium discessum e/2 nimirum quod cum non cont5ti hom9es vesci sponte natis1 antra habit>e1 corpore aut nudo ag]e 444 etc4 vitae g5us exquisitius diligiss5t1 indu/ria opus fuit1 quam s+uli rebus s+ulis adhib]5t4 l4 #b4 c #b4 #d4 #ih ,grotius 7l4 #b4 c4 #b4 #b4 n #e47 ,puf5dorf aliique jus proprietatis pacto aliquo primig5io sive tacito1 sive explicito introductum esse exi/imant4 ,putant nimirum hom9es jam fundata societate ob utilitatem publicam aliquam bonorum p>tem int] se divisione1 de reliquis v]o conv5isse1 ut fi]5t primi occupantis1 solum sibi res]vante jus usus innoxii r]um ali5>um1 et jus sibi sum5dis 9 extremo necessitate1 quantum ad cons]vationem necess>ium =et4 ,cfr4 ,ca?re94 ,phil4 mor4 blz4 #bhf4 ,dicit ,grotius ex pacto vel tacito vel expresso ad communionem v5tum1 etc4444 ,feld5us zegt3 ,haec m]a figm5ta sunt4 ,nos dicimus dom9ium ortum esse ex r]um natura4 ,nam quod communit] hom9ibus datum e/1 salut>it] v]o quoad s+ulas p>tes a s+ulis dirigitur1 illius divisio e/ a ,jure naturae4 ,respondeo 7,grasw9kel71 haec non sunt contradic5tia2 v]e enim divisio juri naturali conv5i5s fuit1 mutato /atu hom9um cum orbem impleviss5t4 ,manet tam5 inconcussum1 facto hom9ium divisionem intrasse4 ,nihil enim fit alicui a natura proprium1 alis exclusis1 cum natura omnes eodem jure amplectatur1 eadem tam5 mon/ravit p] modum div9ionis multa melius dirigi2 posse1 et diss5tionum causas amput>i4 ,neque tam5 naturalit] fi]i dicitur1 quid quid naturali ratione nititur3 nisi et nos omnes leges humanas naturale jus esse dicamus--,!od4 ,grasw9ckeli4 ,/ricturae ad c5suram ,joannis ,feld5 ad libros ,h4 ,grotii4 p4 #hj1 ad lib4 #b4 c4 #b4 #b4 ,am/ela$ami2 ,joann4 ,blaeu #afed4--,zie ov] ,grasw9kel ,g4,j4 ,liesk]4 ,die ,/aatswiss*5s*aftli*5 ,an*auung5 ,dirck ,grasw9ckels--,freiburg4 7,s*w47 #aija4 #ii ,antiquissimae artis1 agricultura et pa/oritia 9 primis fratribus app>u]unt non s9e aliqua r]um di/ributione4 l4 #b c4 #b #b4 ,wat niet v]deeld 0 nam m5 lat] 9 privaatbezit door occupatio3 ,puteos v]o1 rem 9 siticulosa regione valde necess>iam1 nec multis suffici5tem1 occup&o quisque suos fec]e4 l4 #b c4 #b n #c4 ,ideo quae communia omnium fu]unt et 9 prima divisione 7l4 #b c4 #b #b7 divisa non sunt ea jam non divisione1 s$ occupatione transceunt 9 jus proprium1 nec dividuntur nisi po/quam propia esse coep]unt4 l4 #b c4 #b #c n #c4 #ajj ,b4 #b d4 #c #b4 ,cfr4 ev5e5s1 ,de m>e lib]o4 #aja ,liquida quia p] se non t]m9antur occup>i nequiunt2 nisi ut cont5ta 9 re alia3 quomodo locus et /agna occupata sunt1 item flum9a1 quia ripis t55tur4 l4 #b4 c4 #b #c4 n #b4 #ajb ,spect&um enim e/1 quae m5s eorum fu]it qui primi dom9ia s+ul>ia introdux]unt4 l4 #b c4 #b1 #f n #a4 ,quae cr$5da e/ talis fuisse1 ut quam m9imo ab aequitate naturali recess]it4 #ajc ,non 9 res tantum1 s$ 9 p]sonas jus quoddam acquiritur1 et orig9>ie quidem ex g5]atione1 cons5su1 delicto4 c4 #e4 no l #b4 #ajd ,ex consociatione jus 9 p]sonas oritur1 aut ex consociatione v5it aut ex subjectione1 o4 c4 #a4 #b c #e n #a4 #aje ,consociationes praet] hanc maxime naturalem sunt et aliae tum privatae1 tum publicae4 l4 #b c4 #e #ag4 #ajf ,e/ autem civitas coetus p]fectus lib]orum hom9um juris fru5dae et communis utilitatis causa sociatus4 l4 #a c4 #a #ad4 #ajg ,consociatio1 qua multi patres famili>um 9 unum populum ac civitatem coeunt1 maximam dat jus corpori 9 p>tes1 quia haec p]fectissima e/ societas3 neque ulla e/ hom9is actio ext]na quae non ad hanc societatem aut p] se1 aut ex circum/antiis spect>e possit4 #ajh l4 #a4 c4 #d4 #g4 n #c4 ,juris autem civilis occasionem d$it utilitas nam illa1 quam diximus consociatio aut subjectio1 utilitatis causa coepit in/itui4 prol4 #af4 ,nam qui coetui alicui se aggregav]ant1 aut hom9i hom9ibusque subjec]ant hi aut expresse promiss]ant1 aut ex negotii natura tacite promisisse debebant intelligi1 secuturos se id1 quod aut coetus p>s major1 aut hi1 quibus delata pote/as erat1 con/ituiss5t4 prol4 #ab4 #aji ,dit zag ook ,feld5 93 ,v]um ex praesumpta voluntate pacisc5tium eorum1 qui 9 societatem civilem coi]unt pet5dum non esse videtur fundam5tum1 s$ ex natur potius con/itu5te hom9es p>tes societatis civilis4444 ,fundam5tum eorum1 quae ju/a sunt 9 civitate1 non a praesumpta voluntate coeuntium1 s$ ab ipsa natura civitatis pet5da esse4 ,joann4 ,feld51 ,annotata ad ,h4 ,grotium4 etc4 ,j5ae #afeh4 blz4 #gb4 ,zie ook ,feld54 ,elem5ta juris univ]si4 ,lips4 #affd4 ,de /aat wordt aang$uid als societas naturalis p]fecta blz4 #d4 ,feld5 hatte ents*i$5 ,unre*t1 9 d5 ,ausfhrung5 des ,grotius b]haupt e9e ,v]k5n+ des speziell natrli*5 ,elem5tes zu erblick54--,zw> wurde 9 dess5 ,s*rift e95 besond]5 ,na*druck auf die ,?atsa*e gelegt1 dass ohne e9e gewisse b]e9kunft1 zwis*5 d5 ,individu5 ke9e geordnete ,gesells*aft en/ehe1 ab] glei*falls wurd5 an man*5 ,/ell5 die ,natrli*5 ,v]hltnisse betont1 dur* wel*e das ,individium dazu gefhrt wurde1 d5 ,social5 ,v]trag =mel od] /ils*weig5d z s*liess54 ,aldus ,liesk]4 ,die ,/aatswiss5s*aftli*5 ,an*auung5 ,d4 ,grasw9kel's p4 #aeg4 ,ik gelo( dat m5 zi* hi] v]gi/4 ,de aangehaalde text1 wa>op deze bew]+ /eunt is l4 #a4 c4 #d4 #g4 n #c4 wa> ,grotius jui/ het teg5deel bewij/4 ,v]gelijk ov] ,grotius' contract/heorie3 ,o4 ,gi]ke1 passim4 vooral blz4 #ha4 ,j4 ,basdevant4 ,fondateurs du ,droit int]national4 ,p>is #aijd4 blz4 #bdj4 ,deze laat/e zegt3 ,comme pr9cipe ,grotius admet la doctr9e du contrat social1 qu'il n'expose pas dans son ensemble comme un po9t sur lequel il aurait port specialem5t son att5tion1 mais que des allusions suffissam5t prcises font app>aitre comme adopt dans son esprit4--,cfr ,esme94 ,elem5ts du droit con/itutionel4 ,p>is #aijc4 #aaj ,o4c4 ,l4 #a4 c4 #c4 #f4 n #a4 #aaa ,summam imp]io intelligo p]sonam ant coetum cui imp]ium sit 9 populo solius ,dei imp]io subditum4 ,de ,imp]io ,summ>um ,pote/atum4 blz4 #a4 #aab ,haec ergo summa pote/as quod subjectum habeat videamus ,subjectum aliud e/ commune1 aliud proprium3 ut visus subjectum commune e/ corpus1 proprium oculus2 ita summae pote/atis subjectum commune e/ civitas1 subjectum proprium e/ p]sona una pluresve1 pro cujusque g5tis legibusque ac moribus4 l4 #a4 c4 #c4 n #g4 n #c4 #aac l4 #a c4 #c #h no #a4 cfr4 l4 #b c4 #aa #a no #c4 #aad l4 #a c4 #d l no #c4 #aae ,zie ov] ,ephor51 ,otto ,gi]ke--,al?usius blz4 #bi4 ,ephor5 w]d5 g5oemd de mann5 die de opdra*t hadd5 9 naam van het volk di5s re*t5 voor te /aan teg5ov] de hooge rege]+4 #aaf l4 #a c4 #d #g no #b4 #aag ,lib ,,iii adv]s4 ,mon>*om4 c4 #h4 l4 ,,vi c4 #bc-bd4 #aah ,summam pote/atum intelligo p]sonam aut coetum cui imp]ium sit 9 populo solius ,dei imp]ium1 subditum4 ,vocem ergo ,summae pote/atis non pro jure sumimus1--s$ pro jus hab5te4 ,hujus ergo ,summae pote/atis ita def9itae imp]ium dicimus1 non ad pr(ana tantum s$ ad sacra quoque ext5di4 ,h4 ,grotii4 ,de imp]io ,summ>um ,pote/atum circa ,sacra4 ,ed4 #c';e ,hagae ,com4 ,adr1 ,vlacq #afeb4 ,c4 #a4 n #b4 #aai ,v]antwoord+ v4 d4 ,wettelicke ,regi]+ van ,hollant ende ,we/ ,vrieslant4 ,p>ijs4 ,cap4 #b4 blz4 #bd4 ,atque adeo religimis q\que publicae /atus nunquam non a regis ac ,syn$rii arbitrio pep5dit4 l4 #a4 c4 #d4 #f4 n #d4 #abj ,v]antw4 c4 #b4 blz4 #bh4 #aba ,v]antw4 blz4 #ei4 c4 #f4 #abb ,v]antwoord+h ibid4 #abc ,de ,imp]4 ,summ4 ,pote/atum4 c4 #a4 no4 #b4 #abd ,univ]sitate mat]iae respondit f9is quoque univ]sitas o4 c4 c4 #a4 no4 #d4 #abe ,de ,imp]io ,summ>um ,pote/atum4 c4 #a4 no4 #d4 ,ook de v]d]e citat5 9 d5 text zijn uit dit w]k4 #abf ,musculo1 ,buc]o1 ,ivello1 ,witakk]o1 ,re9oldo1 ,brittan>um rege1 ,episcopo ,eli5si1 ,bo*ello1 ,tok]o1 ,causabono1 ,p>aco1 cons5t9unt hi qui ,politica tract>unt 444 ,mel*ior ,golda/us1 etc4 #abg ,nam quamquam pro po5a quibusdam injungi op]a qua$am sol5t ea tam5 op]a spectantur tantum qua mole/a sunt1 atque ideo ad passiones sunt ref]5da4 l4 #b4 c4 #bj4 #a4 no4 #a4 #abh ,dictat 444 ratio maleficium posse puniri1 non autem quis punire debeat1 nisi quod satis indicat natura conv5tissimmum esse ut fiat ab eo qui sup]ior e/3 non tam5 ut omn9o hoc demon/ret esse necess>ium nisi vox sup]ioris eo sumatur s5su1 ut is qui male egit eo ipso se quovis alio inf]iorem c5seatur fecisse et quasi ex hom9um c5su detruxisse 9 c5sum be/i>um quae hom9i subjac5t4 l4 #b4 c4 #bj4 #c4 no4 #a4 #abi ,e/ enim ira ut 9 be/iis ita 9 hom9e 444 qui appetitus adeo p] se c>et ratione1 ut saepe f]atur 9 ea1 quae non laes]unt1 ut 9 foetus f]ae quae laesit2 aut 9 s5su c>5tia ut 9 lapidem quo ictus e/ canis4 ,at talis appetitus 9 se spectatus non conv5it p>ti rationali1 cujus e/ imp]>e affectibus2 ac pro9de nec juri naturae quia id e/ dictatum naturae rationali ac sociali qua talis e/ #e4 #acj ,de talibus ,s5eca loquitur1 cum ait1 int]dum1 ut p]eant int]esse p]euntium4 l4 #b c4 #bj #g no #c4 #aca ,cfr4 l4 #a c4 #c #b no #b quanquam enim judicia publica non a natura1 s$ a facto sunt humano 444 enz4 #acb ,s$ cum facti inquisitio saepe magnam dilig5tiam et po5ae ae/imatio multo prud5tiae et aequitatis desid]et ne dum quis nimium de se praesum]et1 aliis non cr$5tibus1 rixac orir5tur1 eo placuit hom9um ju/is commutationibus eis delig]e quos optimos ac prud5tissimos put>5t aut =te sp]>5t4 #i no #d4 #acc ,sunt enim haec rem$ia animorum non m9us innoc5tia quam ph>maca s5sui +rata4 l4 #b c4 #bb #aj no #a4 #acd ,dit alles beh&elt ,grotius wijd en bre$4 l4 #a c4 #b #h no#i4 en v]d]4 #ace ,cfr4 l4 #b c4 l #ad4 #acf ,tam omnes p>c]e crudelitas e/1 qu>a nulli4 ,s5eca1 ,de clem5tia4 ,de ,jure ,b4 ac ,p4 l4 #a4 c4 #b4 #h4 no4 #aj 444 negant enim /oici ut vid]e e/ 9 fragm5to apud ,/obacum1 titulo de magi/ratu1 9 oratione ,tullii pro ,muc5a1 et 9 f9e librorum ,s5ecae1 de clem5tia1 s$ levi argum5to4 ,v5ia aiunt1 debitae po5ae remissio e/3 sapi5s autem quod fac]e debet facet4 ,hic fraus latet 9 illa voce debitae4 o4 c4 c4 #bj #ba4 #acg ,de ,j4 ,b4 ac ,p4 l4 #b1 c #bb4 #bi4 no #a4 #ach ,v]a bona extra virtutes1 et e>um actiones1 quae ad peccatum non ducunt sunt aut delectantia1 aut delectantium causa1 quae utilia vocantur ut possessionum abundantia4 #aci ,sunt 444 qua$am quae vitae acquip>antur1 ut exi/imatio pudor virg9alis1 fides matrimonii1 aut s9e quibus vita tuta esse non pote/1 ut imp]ii societatem cont95tis rev]5tia3 adv]sum quae qui faciunt ii homicidis meliores non vid5tur4 o4 c4 l4 #a4 c4 #b4 #e4 no #g4 #adj ,s$ intra concessum modum ad m9imum ducit c>itas ejus qui punitur1 nisi plurium ju/ior c>itas aliud suadeat ob causam extr9secam1 quae int]dum e/ +5s p]iculum ab eo qui deliquit1 pl]umque autem necessitas exempli4 c4 #bb #cd4 #ada ,jam v]o majorem etiam usum habet religio 9 majori illa1 quam 9 civili societate1 quia 9 civili p>tem ejus suppl5t leges1 et facilius legis exsecutio4 ,cum contra 9 magna illa communitate juris exsecutio sit difficillima1 ut quae nisi armis expl]i nequeat2 et leges paucissimae quae insup] sanctimoniam suam hab5t praecipue a metu num9is4 l4 #b c4 #bj #dd1 no #f4 #adb ,zie ov] ,grotius /rafre*t-!orie1 ,he9ri* ,pf5n+]3 ,d] ,begriff d] ,/rafe1 ,zri*4 #ahgg4 #adc ,alles 0 ,grotius von dem re*te d] ,natur vorbr+t1 i/ ni*ts als die alte s*ola/is*e ,lehre4 ,joh4 ,jac4 ,s*mauss1 ,neues ,sy/ema des ,re*ts d] ,natur ,gott4 #aged ,wz4 #bac4 #add ,grotius bra* auf politis*em ,gebiete die ,bahn1 wie ,lu!r auf dem religis5 und ,c>tesius auf dem philosophis*51 ,kalt5born4 ,die ,vorluf] des ,hugo ,grotius1 ,leipzig #ahdh4 #ade ,ar*iv1 fr ,ges*i*te d] ,philosophie d4 #g1 blz4 #fg4 #adf ,die ,philosophie des ,re*ts1 #ahcj1 ,b4 #a1 blz4 #fh4 #adg ,cfr4 ,v4 ,ca?re91 ,moralphilosophie1 #ahii1 ,b4 #a1 blz4 #cbc e4 v4 #adh ,ge/4 #afjd4 ,disquisitiones me?aphisicae #a1 #b1 disp4 #aej c4 #c no #bb-be ,zie ov] ,vasquez' /ell+ ,dr4 ,praxm>]4 ,philosoph4 ,jahrb4 #ahhh blz4 #dba4 #adi ,illa ergo quae rationem hab5t1 seipsa mov5t ad f9em1 quia hab5t dom9ium suorum actuum p] lib]um arbitrium1 quod e/ facultus voluntatis et rationis44444 ,et ideo1 proprium e/ naturae rationalis1 ut t5dat 9 f9em quasi se ag5s1 vel duc5s ad f9em2 naturae v]o inrationalis1 quasi ab alio acta1 vel ducta4 ,s4 ,?4 #a;a #b;ae q l1 art4 #b4 c4 ,duplex e/ necessitas3 una coactionis1 et haec1 quia repugnat voluntati tollit rationem m]iti4 ,alia e/ necessitas ex obligatione praecepti sive ex suppositione f9is1 qu&o scilic aliquis non pote/ consequi f9em virtutis1 nisi hoc faciat1 et talis necessatis non excludit rationem m]iti1 9 quantum aliquis hoc quod sic e/ necess>ium volunt>ie agit4 ,s4 ,?om4 ,s4 ,!ol4 #b;a1 #b;ae1 q4 #eh1 art4 #c ad #b cfr4 ,de v]itate q4 #ag4 a4 #c4 #aej ,ag5s autem non movet1 nisi ex int5tione f9is4 ,si enim ag5s non esset det]m9atum ad aliquem effectum1 non magis ag]et hoc quam illud3 ad hoc ergo quod det]m9atum effectum producat necesse e/ quod det]m9etur ad aliquid c]tum1 quod habet rationem f9is4 ,s4 ,?om4 la1 #b;ae q4 l a4 #b c4--,s4 c4 ,g4 ,l4 #c c4 #b4 #aea ,manife/um e/ omne ag5s ag]e propt] f9em1 quia quodlibet ag5s t5dit ad aliquod det]m9atum4 ,id autem ad quod ag5s det]m9ate t5dit1 oportet esse conv5i5s ei2 non enim t5d]et 9 ipsum nisi propt] aliquam conv5i5tiam ad ipsum4 ,quod autem conv5i5s e/ alicui e/ illle bonum4 ,ergo omne ag5s agit propt] bonum4 ,/4 ,?om4 ,s4 c4 ,g4 l4 #c4 c4 #c4 #aeb ,f9is e/ bonum1 vel app>5s bonum--,ari/oteles1 ,phys4 lib4 #b1 #ca1 cfr4 ,/4 ,?om4 ,de ,v]it4 q1 #ad a #b4 #aec ,/4 ,?om4 #a;a #b;ae q4 #e art4 #f1 c4 #aed ,/4 ,?om4 #a;a #b;ae q4 #ah--ai4 #aee ,cum ratio humana ad legem aet]nam comp>etur1 ut causa secunda primae subord9ata1 necess>ium e/ voluntatis humanae bonitatem magis ex lege aet]na quam ex ratione dep5d]e4 ,/4 ,?om4 #a;a #b;ae q4 #ai art4 #d concl4 #aef #a;a #b;ae q4 #ij art4 #d c4 #aeg ,cfr4 ,/4 ,?om4 #a;a #b;ae q4 #ai4 #aeh ,celui1 qui a agi contrairem5t aux lois de la morale 444 a viol un ordre1 qu'il tait t5ue de respect]1 un ordre qui devrait tre obs]v4 ,de ,baets4 ,bases de la morale et du ,droit4 blz4 #cjj4 #aei ,zie ov] dit alles ,victor ,ca?re94 ,moralphilosophie1 #ahii1 blz4 #cbg-ccb4 ,hij k5t ge5 w>e v]pli*t+ zond] ov]heid4 #afj ,cfr4 ,/4 ,?om4 #a;a #b;ae q4 #ij4 art4 #b c4 #afa ,t\t *ose e/ bonne2 lorsqu'elle t5d sa f94 ,a9si en e/-il des *oses naturelles2 a9si des actions de l'animal1 a9si des actions de l'homme en dehors de la considration morale2 a9si en e/-il enf9 des actions morales4 ,elles sont bonnes1 si elles t5d5t ralis] la f9 de l'homme1 de l'homme comme tel4 ,de ,baets4 ,les basis de la morale et du droit4 ,g&1 #ahib1 bl4 #agg4 #afb ,s$ primo ag5ti1 qui e/ ag5s tantum1 non conv5it ag]e propt] acquisitionem alicujus f9is2 s$ int5dit solum communic>e suam p]fectionem1 quae e/ ejus bonitas4 ,et unaquaque creatura int5dit consequi suam p]fectionem1 quae e/ similitudo p]fectionis et bonitatis div9ae4 ,sic ergo div9a bonitas e/ f9is r]um omnium4 #a;a q4 #dd art4 #d4 #afc ,9 rebus creatis inv5itur bonum1 non solum quantum ad sub/antiam r]um1 s$ etiam quantum ad ord9em e>um 9 f9em #a;a q4 #bb art4 #a4 #afd ,ratio autem ord9&orum 9 f9em proprie provid5tia e/ #a;a q4 #bb art #a4 #afe #a;a q4 #bb art4 #b c4 en ad #b o4 #aff #a;a q4 #bb art4 #d4 #afg #a;a q4 #bb a4 #d c4 #afh #a;a #b;ae q4 #ia4 art4 #a1 concl4 #afi ibid en q4 #ic art4 #a4 #agj #a;a q4 #bb art4 #b ad4 #d4 #aga #a;a #b;ae q4 #ia4 a4 #b4 c4 cfr4 #a;a q4 #bb art4 #b4 ad #e4 #agb #a;a #b;ae q4 #ia a #b #b4 #agc #a;a #b;a q4 #aj art4 l c4 #agd #a;a #b;a q4 #ia1 art4 #b1 ad #b4 #age #a;a #b;ae q4 #id1 art4 #a c4 #agf #a;a #b;ae q4 #id art4 #b c4 #agg #a;a #b;ae q4 #id art4 #b4 #agh #a;a #b;ae q #id art4 #c--i4 #fa art #b4 ,cfr4 #a;a4 #b;ae q #fc art4 #a4 ,hi] zegt ,/4 ,?omas ook1 wa>om de deugd van nature 9 ons is secundum aptitud9em1 et in*oationem1 non autem secundum p]fectionem4 q4 #id1 art4 #d ad #c4 #agi ,/4 ,?omas #a;a #b;ae q #id1 art4 #c ad4 #b4 #ahj cfr4 ,w4 ,dil!y4 ,ar*iv1 f4 ,ges*ikte d] ,philosophie d4 ,,vii blz4 #ff4 ,grotius gelijk ,bacon1 g+ uit van het idee van aangebor5 t5d5z5 9 de m5s*elijke natuur1 op welke hij dan 9 ,/oicijns*5 z9 e5 moraal con/rue]de4 ,cfr4 ,w4 ,dil!y1 ibid4 d4 ,,vi4 ,natrli*es ,sy/em d4 ,gei/eswiss5s*aft5 im #ag ,jahrh4 #aha #a';a #b';ae q4 #ie art4 #a cfr4 ibid art4 #b--q4 #ia art4 #c4 #ahb #a';a #b';ae q4 #ia art4 #d4 #ahc l'a #b';ae q4 #ia1 art4 #c4 #ahd l'a #b';ae q4 #ie1 art4 #d4 #ahe ,ibid4 #ahf #a';a #b';ae q4 #ie1 art4 #b4 #ahg ,a4 ,potti]4 ,de ,jure et ,ju/itia4 ,leodii #aijj blz4 #g4 #ahh ,inleid+ enz4 ,b4 #a d4 l #b4 #ahi #b;a #b;ae q4 #eg4 art4 #b4 #aij ibid4 art4 #a4 #aia ,inleid+5 l4 c4 #aib ,jus sive ju/um naturale1 e/ quod ex sui natura e/ adaequatum vel comm]isuratum alt]i4 #b;a #b;ae q4 #eg art4 #c4 cfr4 ibid art4 #b4 #aic ibid4 art4 #c4 #aid ibid4 ,si consid]etur i/e ag] absolute1 non habet unde magis sit hujus quam illius2 s$ si consid]etur p] respectum ad opportunitatem col5di 444 secundum hoc habet qu&am comm5surationem1 ad hoc quod sit unius1 et non alt]ius4 #aie #b;a #b;ae q4 #fd4 art4 l4 #aif ,quod aliquid propt] se qua]it semp] qua]it2 444 quae igitur semp] sunt 9 entibus sunt propt] se a ,deo volita2 444 sub/antiae autem intellectuales maxime acc$unt ad hoc1 quod s9t semp] 444 ,p] hoc autem quod dicimus sub/antias intellectuales1 propt] se a div9a provid5tia ord9>i1 non intelligimus quod ipsae ult]ius non ref]antur 9 ,deum et ad p]fectionem univ]si4 ,sic igitur propt] se procur>i dicuntur et alia propt] ipsas1 quia bona 444 non eis sunt data propt] alt]ius utilitatem4 ,s4 c4 ,g4 l4 #c c4 #aab4 #aig ,s4 c4 ,g4 l4 #c c4 #abh4 ,tunc autem ord9ata concordia int] hom9es s]vatur1 qu&o unicuique quod suum e/ r$ditur1 quod e/ ju/itiae4 #aih ,m4 de ,baets4 ,les bases de la morale et du droit blz4 #aec4 cfr ,potti]4 ,de jure et ju/itia blz4 #g4 ,m5 ziet hi]uit ook1 wa>om ,kalt5born t5 onre*te van de s*ola/iek5 zegt3 ,das ,re*t ers*e9t no* als ,g]e*tigheit1 die ja au* moralis*] und religis] ,natur i/1 o4c4 blz4 #db4 #aii o4c4 ,ibid4 #bjj #b;a #b;ae q4 #eg art4 #c4 #bja ,ibid4 #bjb ,absolute autem appreh5d]e aliquid non solum conv5it hom9i1 s$ etiam aliis animalibus4 ,ibid--,consid]>e autem aliquid1 comp>&o ad id quod ex ipso sequitur1 e/ proprium1 rationis2 et ideo hoc idem e/ naturale hom9i secundum rationalem naturam1 quae hoc dictat4 #b;a #b;ae q4 #eg art4 #c4 #bjc ,/4 ,?omas ,de ,reg4 pr9cip4 l4 #a4 c4 #a4--;cfr4 ,ed4 ,crahay4 ,la ,politique de ,/4 ,?om4 blz4 #e4 ,l\va91 #ahif4--;cfr4 ,ene4 ,leonis ,,xiii4 ,d9turnum--cfr4 ,/4 ,?omas #a;a #b;ae q4 #if1 art4 #d4 s4 c4 ,g4 l4 #c4 c4 #abi4 #bjd ,cuicumque e/ aliquid naturale1 oportet etiam esse naturale id s9c quo illud hab]i non pote/2 444 ,e/ autem hom9i naturale quod sid animal sociale2 444 ,ea igitur s9e quibus societas humana cons]v>i non pote/ sunt hom9i naturalit] conv5i5tia4 ,s4 c4 ,g4 #a4 #c4 c4 #abi4 ,zoo bijv4 bet /aatsgezag4 #bje ,cfr4 ,/4 ,?om4 ,s4 c4 ,g4 q4 #c1 #adf4--,su>ez4 ,de legibus1 l4 #b4 c4 #ad n #d4--;,de ,lugo de ju/itia1 etc4 disp4 #aj sect4 #b n #eh4--,/4 ,?om4 #a;a #b;ae q4 #ie4 art4 #a4 ,zie ov] /raf4 ,/4 ,?omas #a;a #b;ae q4 #hg4 ,ca?re9 o4 c4 d4 #b4 blz4 #fcb--cc4 #bjf ,w4 ,dil!y4 ,naturl4 ,sy/em d4 ,gei/eswiss5s*4 im #ag ,jahrh4 ,ar*iv4 f4 ,ges*i*te d4 ,philos4 d4 #f blz4 #bef4 #bjg ,geb4 #aeed4 ,de ,ju/itia et jure libri ,,iv4 #bjh ,hely4 ,etude sur le droit de la gu]re de ,grotius4 ,dezelfde uitdrukk+5 als ,/4 ,?omas gebruikt de ,groot4 ,zie bijv4 de ,s4 c4 ,g4 l4 #c c4 #abi3 ,ea igitur s9e quibus societas humana cons]v>i non pote/ sunt hom9i naturalit] conv5i5tia4 #bji o4 c4 blz4 #dc4 #baj ,de ,jure ,b4 ac ,p4 prol4 #eb4 #baa ,epi/ol4 #a ad ,b5j4 ,maur]ium1 ,grotius et aliorum ,diss]t4 etc4 blz4 #e4 ,elzevi]4 ,am/]dam #afde4 #bab #ae ,oct4 #afbc4 ,epi/4 ad ,gallos4 #bac ,huigh de ,groot4 ,josef ( ,s(ompaneas4 ,treurspel v]taeld door ,j4 v4 ,vondel ,am/]d4 ,jac4 ,?omasz4 ,s]geant #afcf4 ,voorr$e4 ,wij hebb5 het ,latijn niet al te di*t will5 op de hiel5 volg51 no* ook te v]re van onz5 treffelyck5 voorgang] afwijck54 ,ma] ( wij hi] 9 de re*te mate h\d51 dat zal het ,groote ,v]nuft 7na veele ramp5 en w$]wa]digheid tot de wa]digheid van kon+klijcke gezants*ap v]hev5 en v]he]lijckt1 en met gewightige ,rijcxzaeck5 beslomm]t7 kunn5 oordeel51 wanne] het zi* gewa]dige onze ,ne]l&s*5 ,s(ompaneas1 9 zijn /amel5 te b]isp51 en hem zoo volmaeckt 9 ,duits* als 9 ,latijn te lev]51 en wij zull5 zijn oordeel als e5 orakel opneem51 en w5s*5 dat d'alma*tige hem lange sp>e1 en 9 zyn doorlu*tigh ampt zeg5e met wij%eid en kloeckh>tigheid1 tot e]e van ,ne]l&1 v]e5ig+ d] geheele *ri/5w]eld1 ende g5oeg5 van veel duiz5d e]lijcke ziel51 die hem h>telijcke liefde to$raeg54 #bad ,deze 0 volg5s ,holtz5dorf--,h&bu* des ,volk5re*ts blz4 #cig4 ,nota ,rivi]--,pa/oor te 's ,h]tog5bos* en s*reef e5 w]k1 de bello ju/o et licito1 9 #aead te ,antw]p5 g$rukt4 #bae ,degh5e1 welck5 sommi]5 van de gevall51 d] consci5tie1 zoo zij die noem51 hebb5 gemaeckt1 hebb5 ghelijck van &]e sak51 alsoo m$e van oorloghe1 van bel(t51 van d5 eets1 van represalin1 e5ighe capittel5 ge/eld4 ,ick hebbe ook e5ighe eigh5 boeck5 van 't re*t d] oorloge ghesi51 t5 deele ges*rev5 van !ologant51 als van ,franciscus ,victoria1 ,h5ricus ,gori*emus1 ,wilhelmus ,ma?aei1 ,johannes van ,c>?ag5a4444 t5 deel m$e van doctor5 9 de re*t5 als ,johannes ,lupus1 ,franciscus ,arius1 ,johannis de ,ligneus1 ,m>t9us ,laud5sis1 ma> alle des5 hebb5 van soo se] ov]vlo$ige mat]ie uyt]mate we9igh bijgebra*t en d5 mee/5 hoop alsoo1 dat sij zond] orde die d+h51 die tot het re*t d] nature behoor51 die tot het goddelijke1 die tot d] volck]5 re*t1 die tot het burgh]lijcke1 die uit de canonijcke ( gee/clijcke re*t5 g5om5 zijn hebb5 v]m5gd en ond] malk&] geworp51 't ,ge5 all5 dez5 ontbrok5 heeft1 namelijck 't li*t d] hi/orin1 hebb5 beg9n5 te v]vull5 de se] gele]de ,fab] 444 wijdloopig] ,bal?as> ,ayala en no* me]d] ,alb]icus ,g5tilis 9 wi5s nae/igheit1 ghelijck ik wete1 dat ze &]5 kan behulpelijck zijn1 en bek5ne dat ick da] door geholp5 b54 ,van ,cov>ruvias en ,vasquez wordt gezegd3 ,twee ,spanja]d5 ,cov>ruvia en ,vasquius hebb5 de s*ola/ycke subtielh$5 met de k5niss5 d] wett51 en canonijcke re*t5 te sam5 ghekoppelt4--,van ,bod9us en ,hottmannus3 ,de ,franc5 hebb5 begonn5 de hi/orin wat me] met de /udi5 d] re*t5 te sam5 te voegh53 ond] de welck5 ,bod9us en ,hottmannus ze] v]ma]t zijn4 ,cfr4 ,voorr$5 op de drie boek5 enz4 ,jan ,h5drickx en ,w4 v4 ,beaumont1 ,am/]dam #afeg4 #baf ,e4 ,nys ,orig9es du droit int]national4 ,rob]t ,fl9t4 ,hi/ory ( ! philosophie ( hi/ory--t4 #a4 blz4 #bh4 ,zoo _h de le] van het /aatsv]drag veel aanhang]s gevond51 o4a4 ,bod9us4 ,de republica c4 #h41 ,al?usius--,hub]t ,languet--,m>silius v4 ,padua--,occam--,nic-,cusanus4 #bag ,zie hi]ov] ,nuy5s4 ,de ,n$]l4 republiek--d4 #a4 blz4 #hi4 ,lang5huys5 #aije--;,dr4 ,k4 ,krogh ,tonn+ ,hugo ,grotius enz4 ,koln4 ,ba*em #aijd4 #bah ,zie ov] ,erasmus1 ,memoire de ,m4,e4 ,rotti]--,memoire sur le collge des ,trois-,langues p> ,m4 ,nve--,leb5 des ,erasmus4 ,mull]--,erasme prcurseur et initiateur de l'esprit mod]ne4 ,h4 ,dur& de ,laur4 ,p>is4 ,didi] #ahgb4 ,vie d',erasme4 ,burigny ,p>is #ageg4 ,erasmus wil1 dat e5 pr9s ,s5eca leze en ,ari/oteles en ,cic]o 7de (ficiis47 #bai ,dirk ,volk]tz4 ,coornh]t1 not>is te ,ha>lem4 ,9 #aehc s*reef hij e5 boekje teg5 d5 ,n$]l&s*5 ,cate*ismus1 wa>9 hij de /ell+ aanviel1 dat wij all5 van nature g5eigd zijn om ,god en d5 naa/e te hat54 ,zie ov] hem ,c>l4 ,lor5tz51 ,j5a #ahhf--;,f4,d4,j4 ,morrees4 ,s*oonhov54--,re=mateurs et publici/e de l',europe du ,,xvii'e ,adolf ,franck ,p>is #ahhd4--;,j4,j4 ,altmey]4 ,les precurseurs de la re=me ,haag4 #ahhf4--;,dr4 ,w4 ,gees9k4 ,calv9i/5 enz4 ,rott]dam4 #ahhg4 #bbj cfr4 ,w4 ,dil!y o4c4d4 #f blz4 #cde4--;,hnel ,melan*ton d] ,juri/4 ,zeits*rift f4 re*tsges*4 #ahfi--h blz4 #bdi4 #bba ,hij s*reef3 ,de ,con/antia #aehb--,politica #aehc--,manuductio ad ,/oicam philos4 #afjd--,phisiologia ,/oicorum #afaj4--,zie ov] ,lipsius1 ,mall9ckrodt--,hi/or4 psy*ol4 /udie4 9 ,gelo( en ,vrijheid4 #cb;e ,jhrg4 #ahih--,reitsma ,ges*i$5is van de ,h]vorm+1 enz4 ,gron+4 #ahii4 ,quant moi je rintgre ,ari/ote dans l'enseignem5t de la philosophie2 mais je ne le rintgre pas seul3 je mets en tte tantt ,platon1 tantt ,epictte1 qu& ce n'e/ pas ,plut>que ou ,snque1 s*reef ,lipsius4 cfr4 ,em4 ,amiel1 ,ju/e-,lipse1 ,p>is #ahhd4 #bbb ,de ,jure ,b4 ac ,p4 l4 #c c4 #ai #b no4 #a4 #bbc cfr4 ,cic]o de ,leg4 l4 #a4 #bbd ,s5on's def9itie d] drift52 als3 p]turbatio av]sa a recta animi contra naturam animi1 neemt ,cic]o ov]1 en van h5 ,grotius4 cfr4 ,cic]o ,tusc ,,iv #i--;de leg4 l4 #a4 #bbe ,zie ov] het privaateig5domsre*t ook ,grotius' ,p>aphrasis ,tituli ,in/itutionem2 ,de r]um divisione etc4 blz4 #cad--;,hugo ,grotii ,poemata ,ed4 #d;a ,lugd4 ,b4 ,vogel #afde4 #bbf cfr4 ,cic]o de (f4 ,,iii4 c4 #e4 #bbg cfr4 ,s5eca de ira #b c4 #ab4 ,exsequ> quia oportet non quia dolet4 cfr4 c4 #bf--a4 c4 #e4 #bbh ,cic]o l4 #b;de (f4 c4 #ab4 #bbi ibid c4 #f4 #bcj ,epi/4 #ad4 #bca ,zelfsv]d$ig+ is e*t] ooit go$1 want ,grotius zegt gelijk ,cic]o3 ,pr9cipio g5]i animantium omni e/1 a natura tributum1 ut se vitam corpusque tueatur4 ,cic]o de ,(f4 ,i4 c4 #d4 #aa4 #ab4 #bcb ,m]k5 wij hi]bij op1 hoe zi* veel 9 de ,jure ,b4 ac ,p4 v]kla>t uit het he]s*5d prote/antisme4 ,de p>tij d] humani/51 w]d door de e*t g]e=me]d51 de ,calv9i/5 9 ,holl&1 de p>tij d] lib]tijn51 d] ,erasmian51 d] ,peligian5 g5oemd4 ,zij w>5 te v]draagzaam1 te vrijz9nig voor h51 die het oude dogma hadd5 v]lat5 om e5 nieuw te omhelz54 ,het nieuw gelo( 0 alles voor h51 en naa/ dat gelo( de nieuwe z$5wet1 geput uit het ,oude ,te/am5t4 ,de /aat _h voor h5 ge5 beteek5is1 dan 9 zoov] hij de v]spreid+ van het nieuwe gelo( bevord]de1 de afgod5di5/1 de kett]ij51 de paaps*e sup]/itin en /\tigh$5 be/re$2 dan 9 zoov] hij de z$5wet met zijn ma*t hielp4 ,hij moe/ dans5 en zondagss*5nis1 woek] en ontu*t1 enz4 /r5g /raff54 ,dit alles v]kla>t ons1 wa>om niet alle5 door de ,groot1 ma> ook door de &]e s*rijv]s zooveel gewi*t w]d gehe*t aan de oude wet1 wa>om m5 zi* afvraagt ( zij nog v]pli*t8--,dat m5 ond]zo*t1 ( v]volg+ van kett]s geoorlo(d is1 ( m5 v]bond5 mag sluit5 met de ongeloovig51 enz4 ,zie ov] deze p>tij5 ,nuy5s--,n$]l4 republiek etc4 ,lang5huyz5 #aije4 ,h4,c4 ,rogge1 ,johannis ,ut5boga]t en zijn ,tijd4 #bcc ,ad4 ,fri$r4 ,glafey4 ,ges*i*t5 des ,re*ts d] ,v]nunft4 ,leipz4 #agci4 #bcd ,neues ,sy/ema des re*ts d] ,natur4 ,gtt4 #aged4 #bce o4 c4 #bcf ,le droit de la gu]re et les prcurseurs de ,grotis ,brux4 #ahib4 ,les orig9es du droit int]nat4 ,brux4 #ahid4 #bcg ,joh4 ,al?usius o4c4 #bch #aeji--aeff4 ,contr4 illu/r4 etc4 libri tres4 #bci #aedh--afag4 ,de legibus etc4 #bdj #aece--afjj4 ,de ju/itia et jure4 #bda #aeed--afbc4 ,de ju/ititia aliisque virtutibus morum4 #bdb #aeab--fj4 ,op]a omnia4 ,quae/ pract4 #bdc #adid--aefj4 ,de ju/itia et jure4 #bdd #aeci--he4 ,disp4 de lege1 jure et aequitate4 #bde #adig-aefj4 ,philos4 moralis epitome ,witt5b4 #aecg--;,e?icae doctr9ae elem5ta et en>ratio--,e?icorum 7,ari/otelis7 ,witt5b4 #aecj4 #bdf ,me?odia tractatio artis juris4 #afae4 #bdg ,de summo bono #afad--;,de legibus #afaf4 #bdh ,juris naturalis1 g5tium et civili ,greek3 eisagogae ,colon #aeci--;,hij w]d gebor5 #aejf1 als pr(4 te ,m>burg #aefg4 #bdi ,pr9cipiorum juris libri qu9que4 ,lips #afae4 ,w9cl] geb4 #aegi1 /i]f #afdh4 #bej ,de lege naturae apodictica me?odus #aegg4 ,old5dorp bepaalt het natuurre*t niet als3 quod natura omnibus animalibus docuit4 ,de di]5 hebb5 ge5 re*t1 want zij hebb5 ge5 wet4 ,jus d5ique idem e/ quod lex4 7cfr4 o4c4 blz4 #g4 editie ,kalt5born74 ,w9cl] en ,hemm+ius sprek5 van e5 jus naturae prius et po/]ius4 ,het e]/e is de ons +ebor5 wet1 het twe$e1 datg5e wat noodzakelijk is geword5 na d5 zondeval1 om te voorkom5 dat de m5s*5 teg5 de natuurwet do54 cfr4 ,w9cl] o4c4 ed4 ,kalt5born4 blz4 #ii4 ,hemm+ius neemt ook het /aatsv]drag aan4 #bea #aecj--if ( #ig4 ,six livres de la republique4 #aegg4 #beb ,joh4 ,al?usius blz4 #gc4 n4 #dd4 #bec ,o4 ,gi]ke o4c4 blz4 #gf4 #bed ,zoo ook ,cov>ruvias ,i c4 #a4 no #b--d2 ,victoria ,rel4 ,,iii no #g2 soto ,i q4 #a a #c2 ,vasquez c4 #dg2 ,la9]2 ,bell>m9us2 ,mol9a4 #bee o4c4 blz4 #d4 #bef ,alb]ic-,g5tiles geb4 #aeea te ,ancona vlu*tte om zijn nieuwgez9dheid na> ,engel&1 /i]f als pr(4 te ,ox=d #afaa4--;,de ,legationibus #aehe4 ,de jure belli #aehh4 ,de ju/icia bellica #aeij4 ,le savant pr(esseur de ,tur91 ,pasquale ,fiore1 atribue ,alb]ic ,g5tiles le mrite d'avoir1 le premi] trait les que/ions de droit int]national en les sp>ant des que/ions !ologiques et morales en leurs donnant un fondem5t plus raisonable4 ,il a su accord] l'lem5t hi/orique l'importance qui lui e/ due4 ,calvo4 ,droit int]n4 !or4 et pratique4 #c;e dit4 ,p>is #ahhj4 t4 #a no4 #c4 v]gl4 ,p]9 ,ordre int]n4 p4 #bji4 ,grotius o4c4 prol #ch4 zag al 9 dat ,g5tilis zi* alle5 op de gebruik5 base]de4 ,hij z\ e5 voorloop] kunn5 g5oemd word5 d] cole hi/orique4 ,zie ov] ,alb4 ,g5tiles nog ,mr4 ,w4 ,a4 ,reig]4 ,comm5tatio de ,a4 ,g5tili1 ,grotio #ahfg4 ,e4 ,nys o4c4 p4 #aa zegt dat voor ,g5tilis het volk5re*t is3 ,le rsultat d'un accord des peuples1 accord1 qui app>ait surt\t p> le long usage4 ,grotius zegt van hem3 cujus dilig5tia sicut alios adjuv>e posse scio ita et me adjutum pr(iteor4 ,9 ,holl& w]d 9 #ahgf e5 comit georganise]d om ,alb4 ,g5tilis te huldig54 ,presid5t 0 ,ass]1 pr(4 ,am/]dam4 ,zie ov] d5 uitslag van dit comit het ,h&elsblad van dat ja>4 #beg ,de legib et ,dei legilatore l4 #b c4 #ai no #i4 ,v]gel4 ,e4 ,nys ,orig4 du droit int]nat4 p #aa en #ab ,fondateurs du droit int]n1 9 voce4 #beh ,e4 ,descamps o4c4 blz4 #gh4 #bei ,pradi] ,fodr4 ,le droit de la gu]re et de la paix4 ,p>is #ahfg4 blz4 #ad4 nota cfr4 ,l]m9i]4 ,introd4 g5]4 l'hi/oire du ,droit blz4 #aje4 ,brux4 #ahcj4 #bfj ,fondateurs du droit int]national1 art4 ,grotius blz4 #bcc4 #bfa ,fonsegrive4 ,franois ,bacon blz4 #cig ,p>is #ahic4 #bfb cfr4 ,ueb]wegs 444 ,ges*4 d4 ,philos4 ,h]ausgegeb5 v4 ,dr4 ,max ,he9ze #ija4 #c;e deel blz4 #fd4 #bfc ,hugo ,grotius 444 qui edito op]e ,de ,jure belli ac pacis primum inpulsum d$it jure naturalis de9ceps ab aliis dicipl9is sejung5di atque ad peculi>is sci5tiae dignitatem eveh5di2 qu>e et juris naturalis fundator 7non s9a inju/a exagg]atione si res magis quam ejus =ma spectatur7 appel>i consuevit4 ,mey]4 ,in/it4 ,jus ,natur4 #ahhe4 p4 ,,xx4 cfr4 ,mey]4 ,grondstze d] ,sitli*keit und des ,re*ts1 blz4 #df4 ,e4 ,descamps o4c4 blz4 #ha4 #bfd ,hi/ory ( ! philosophy ( hi/ory t4 #a4 blz4 #bh4 cfr4 ,e4 ,nijs4 orig9es enz4 blz4 #bfe cfr4 ,e4 ,nijs o4c4 cfr4 en ,w4 ,/ubbs4 ,sev5te5 lectures on ! /udy ( m$ieval & mod]n hi/ory & k9dr$ subjects4 blz4 #bdj4 #bff ,abrg des mmoires illu/res4 l4 #a c4 #a blz4 #fag4 #bfg ,*>ron4 ,sagesse ,,ii4 c4 #g #bfh cfr4 ,neumann4 ,hugo ,grotius4 blz4 #ai4 #bfi cfr4 de ,jure ,b4 ac ,p4 prol4 #ch4 #bgj ,?omas ,/apleton bes*rijft de ,politici als civiles hom9es1 elegantes et suaves1 prud5tes et cordati1 ipsam sacrosanctae religionis causam1 politice et civilit] tract>i volunt4 ,hun dogmata zijn3 ,multa esse pro tempore dissimul&a1 publicae pacis causam ante oculos semp] hab5dam1 non esse irrit&es crabrones2 ha]eses i/as vel debell>i non posse1 quia pot5tes1 vel ex animis hom9um evelli non posse1 quia p]t9aces ha]etici sunt2 vel tantis conatibus impugn>i non esse necesse1 quia de rebus leviculis cont5ditur vel po/remo tanti illos non esse1 nec tantam univ]se religionis curam nobis incumb]e1 ut pacem publicam communesque =tunas1 vel ad illas reprim5das vel ad hanc cons]v&am1 p]iclit>i s9amus--qu9imo prud5tis ac politici viri esse1 patriae et civium1 suorum commodis ante omnia prospic]e1 suis rebus consul]e1 ,pr9cipum placitis sese accomod>e1 invidias aut simultates sup]fluas ,religionis causa non subire4 enz4 ,?4 ,/apletoni oratio academica ,mona*ii habita #afjg1 blz4 #d4 #bga ,proce$+s at ! lay+ ( a wrea? on ! tomb ( ,hugo ,grotius by ! ,commiss4 ( ! ,unit$ ,/ates ( ,am]ica to ! ,int]n4 peace ,conf]5ce blz4 #ad4 ,dit rapport1 dat niet 9 d5 h&el is1 dank ik aan de welwill5dheid van ,zijne ,excell5tie ,mr4 ,l4 ,h4 ,ruyss5a]s4 ,aan hem hi]voor mijn dank4 #bgb ,essais de phil4 ,jurid4 blz1 #gg4 #bgc ,puff5dorf4 ,les devoirs de l'homme et du citoy5 l4 #b4 *4 #a4 #e4 #h4 ,ed ,b>beyrac ,am/]d4 #agjh4 ,m5 moet niet d5k51 dat de auteurs die e5 moraal doce]5 op het voetspoor van ,/4 ,?omas en ond]s*eid mak5 9 e5 e?ica g5]alis en specialis zo[at hetzelfde do54 ,de e?ica g5]alis geeft voor h5 aan datg5e1 wat de m5s* als m5s* te do5 heeft1 afgezi5 van het feit ( hij leeft 9 e5 v]e5ig+ ( niet4 #bgd ,oeuvres de ,leibnitz4 ,ed4 ,dut5s4 t4 ,,vi4 blz1 #bga4 #bge ,s lebt und webt ,hugo de ,groot 9 d5 ,ideen des ,fri$5s ,w ,dil!y-,ar*iv4 f4 ,ges*4 d4 ,phil4 d4 #g4 blz #gf4 #bgf ,etiam philosophurum alliis summum1 alus unicum bonum virtus1 quae duris non alitur tantum s$ ijuod adjiciunt1 gaudet1 ut miles1 cui a duce magni labores ac p]icula imponantur4 ,quanto magis id *ri/ianos s5tire aequum e/1 quibus it] p] crucem ad regnum coele/e /ravit ipse1 cujus nom9e fru/ra appellamur1 si exemplum sequi piget4 ,epi/ ad4 ,joh ,casimirum #ab ,febr4 #afci ,epi/ ,h ,grotii ad ,domum regiam sueciae1 enz ,/ockholm #ahib4 #bgg ,wij will5 ( kunn5 hi] ge5 compleete bibliographie gev51 gelijk m5 begrijpt4 #bgh ,wij gev5 hi] ,grotius briev54 ,,inh\d4 ,inleid+ ,lev5ss*ets v4 ,hugo de ,groot ,de ,jure ,belli ac ,pacis ,zijn word+1 doel en inh\d4 ,de wa>de]+1 die het vond ,hugo de ,groot en het re*t ,i4 ,zijne grond/ell+ ,,ii4 ,het natuurre*t en het /ellige re*t a4 ,het natuurre*t4 ,de /& d] vraag en de grondslag5 van het re*t ,van het natuurre*t 9 eig5 z9 ,van het re*t 9 oneigelijk5 z9 b4 ,het /ellige re*t4 ,het be/aan e5] willekeurige goddelijke re*tsorde ,het be/aan e5] m5s*elijke re*tsorde 7burg]lijk en volk5re*t7 ,,iii4 ,de sanctie van het re*t ,,iv4 ,de beteek5is van d5 t]m re*t4--,de v]deel+ van het re*t ,de natuurwet4 a4 ,ha> bepal+ en eig5s*app5 b4 ,god en het natuurre*t ,het willekeurig re*t 7gegev5 re*t7 #a ,het m5s*elijk re*t #b ,het goddelijk re*t ,v4 ,de ,det]m9atie ,juris ,grotius' !orin ov] eig5domsre*t1 ,/aat en ,/rafre*t4 ,i4 ,het eig5domsre*t ,,ii4 ,de /aat ,,iii4 ,het /rafre*t ,grotius en de ,s*ola/iek4 ,het v]s*ill5d punt van uitgang ,de betrekk+ tuss*5 de natuurwet en ,god ,de v]h\d+ van natuurwet en positieve wet4 ,z$elijkheid en re*t ,privaat-eig5domsre*t en /aat ,grotius en de omgev+ wa>9 hij leefde ,grotius en de rome9s*e /oa ,de v]di5/5 van ,hugo de ,groot ,ons oordeel ov] ,grotius ,w]k5 ov] de ,groot 99 99 99 99 99 ,,imprimatur4 ,m4,l4 ,,drabbe1 ,sup4 ,g54 ad hoc deputatus4 ,tilburgi1 #i ,maji #aijf4