,,mee/]/ukk5    ,,van    ,,rembr&t      
,,h>m5sz4 ,,van ,,rijn4    ,,leesboek   
,,voor ,,het ,,lag] ,,en ,,voortgezet   
,,ond]wijs    ,,door    ,g4 ,,kield]1   
,,ho(d ,,e5] ,,s*ool ,,te               
',s-,,grav5hage4    ,,am/]dam4--#aijf4  
,,voorb]i*t4      ,nu dit boekje jui/ 9 
het ,rembr&tja> v]s*ijnt1 zal m5 het    
alli*t indeel5 bij de huldebetoog+54    
,to* wil het da>toe niet  g]ek5d word54 
,onze le]l+5 gev5 dikwijls blijk1 dat ze
 met  welgevall5 lui/]5 na> ( lez5 ov]  
kun/2 het is deze  belang/ell+1 die de  
s*rijv] heeft will5 vo$5 en ontwikkel54 
,m5  zal bij de k5nismak+ d5 opvo$5d5   
ond]grond van de /( d]  besprek+5 wel   
opm]k54    ,dat de ond]w]p5 ontle5d w]d5
 aan de w]k5 van ,rembr&t1 behoeft  niet
 te bevreemd53 deze s*ild] is voor de   
kun/ en voor het  kun/gevoel e5 geweldig
 opvo$] gewee/1 ook en vooral omdat hij 
/]k  p]soonlijk 0 9 alles1 wat van hem  
uitg+4    ,het 0 onv]mijdelijk1 dat de  
besprek+ van portrett5 hi] en da>  het  
k>akt] aannam van e5e hi/oris*e         

uite5zett+2 ze /ell5 ons  imm]s voor    
oog5 het gesla*t1 te midd5 wa>van       
,rembr&t leefde1 e5  gesla*t dat        
hi/oris* is geword54 ,dat we het zi5    
jui/ door het oog  van e5 psy*oloog1 is 
va/ ge5 nadeel6    ,de s*rijv] mag wel  
hop51 dat de m5s*51 die van kun/ hun    
b]oep  mak51 hem niet te h>d vall5 ov]  
de vrijmo$igheid1 wa>mee hij zijne      
laag-bij-d5-gronds*e inzi*t5 t5 be/e    
geeft2 hij heeft ma> ne  v]onts*uldig+3 
dat van h5 nog niem& iets g$aan heeft   
voor de  ae/hetis*e opvo$+ van het      
opkom5d gesla*t4 ,het zij gezegd zond]  
misk5n+ van de v]di5/5 van d5 ,he] ,h4  
,p4 ,bremm]1 die re$s  j>5 lang 9 de we]
 is1 om ond]wijz]s voor deze taak op te 
leid54  ,bij dez5 aan hem e5 woord van  
dank voor de bes*ikk+ ov] zijne  v]ma>de
 pr5t5v]zamel+4    ,voor d5 gebruik] e5 
w5k3 bespreek elk plaatje1 vrdat de tek/
  gelez5 wordt2 als bij het lez5 plaat  
en tek/ 9 het boekje niet  teg5ov] elka>
 /aan1 laat dan e5 van de twee boekjes  
op e5zelfde  bank bij de plaat op5      

ligg54 ,op5 /aan is nog bet]4 ,d5 ,haag 
#aijf4 ,g4 ,,kield]4          ,,inh\d4  
,,wat ,,ge5 ,,ho(dzaak ,,is  ,,de       
,,opwekk+ ,v,an ,,laz>us  ,,e5e ,,lat]e 
,,opwekk+  ,,hi/oris*e ,,gegev5s        
,,rembr&t ,,l&s*aps*ild]  ,,vr\we       
,,saskia  ,,kle9e ,,titus  ,,actie      
,,misleide ,,a&a*t  ,,aanrak+ ,,met     
,,hi/oris*e ,,p]son5  ,,me] ,,dan       
,,portret  ,,ge,,t/e ,,pr5t5  ,,vr\wtje 
,,bas ,,van ',t ,,rijksmuseum  ,,kun/   
,,van ,,groepe]5  ,,v]volg ,,van ',t    
,,korporaals*ap  ,,simeon ,,9 ,,d5      
,,tempel  ,,e5e ,,ond]ga&e ,,zon        
,,v]gelijk+5  ,,wat ,,portrett5         
,,bije5voegt          ,,wat ,,ge5       
,,ho(dzaak ,,is4      ,vele eeuw5 gel$5 
leefde 9 ,griek5l& e5 s*ild]1 van wi5 m5
 de  ongelo(elijk/e d+5 v]haalt1 en wi5s
 naam bij het nagesla*t is  blijv5      
voortlev5 als die van e5 d] groot/e     
kun/5a>s4 ,zeuxis1 zoo  heette hij1 wi/ 
niet sle*ts de m5s*51 ma> ook de di]5   
met de  voortbr5gsel5 van zijn p5seel 9 
v]rukk+ te br5g54 ,dit blijkt  uit het  

volg5de4    ,hij s*ild]de e5s e5        
vru*t5/uk2 9 bevallige wanorde lag5     
bess51  druiv51 not5 en appel5 door     
elk&]1 met hi] en da> e5 gro5 blad  er  
tuss*54 ,i$]1 die het zag1 /ond v]baasd 
ov] de jui/heid1  wa>mee elk ond]deel   
bew]kt 04 ,en kijk1 to5 de toes*\w]s zi*
  v]wijd]d hadd5 van de muurs*ild]+1    
kwam5 de vogel5 toevlieg5  en pikt5 na> 
de druiv54 ,misleid door d5 s*ijn1 hadd5
 ze deze voor  e*t geh\d54    ,e5       
v]haal1 dat er gaat van e5 pa>d5/uk1    
komt hi] vrij wel mee  ov]e54 ,dit gaf  
de afbeeld+ van e5 pa>d te zi51 en zoo  
b$riegelijk jui/1 dat het vurig /rijdros
 van ,alex&] d5 ,groote1  to5 het voor  
de s*ild]ij w]d gebra*t1 aan de teugels 
rukte en teg5  zijn gewa&5 natuurg5oot  
begon te h9nek54    ,we hebb5 hi] het   
oordeel van r$elooze di]5 ov] kun/ van  
m5s*54  ,het volk k5de da> e5e zek]e    
wa>de aan toe2 het oordeelde zoo3 wie   
heeft bet] kijk op pa>d5 dan e5 pa>d1   
wie bet] op vru*t5 dan  e5 vogel8 ,als  
nu door dez5 de gelijk5is 9 e5 s*ild]/uk

 wordt  opgem]kt1 moet ze wel bijzond]  
jui/ wez52 ge5e go$keur+ van  m5s*5 kan 
voor d5 kun/5a> zoo vlei5d zijn als die 
van di]51  mits deze met het ond]w]p 9  
betrekk+ /aan4    ,er is nog e5 oud     
v]haal van e5 b]oemd s*ild]4    ,apelles
 _h e5e m5s*elijke figuur ges*ild]d en  
/elde die t5 toon1  t]wijl hij zelf 9 e5
 v]borg5 hoekje na> het oordeel d]      
bes*\w]s lui/]de4 ,e5 s*o5mak] kwam da> 
langs en bleef /aan4  ,zijn blik ru/te  
ond]zoek5d op de voet51 en hoorba>      
mompelde hij  voor zi* he53 ,ze zijn te 
groot1 wat z\ je e5 lee/ moet5 hebb51   
om da>voor s*o55 te mak54    ,appelles  
nam d5 w5k t] h>te1 en d5 volg5d5 dag _h
 hij de  gelaakte li*aamsdeel5 iet ( wat
 kle9] gemaakt4    ,we] kwam de s*o5mak]
 voorbij4 ,kijk1 da*t hij1 ,appelles    
heeft  zijn f\t +ezi5 en v]bet]d4       
,jamm]1 dat hij nu ook 9 h\d+ en  geba> 
niet wat me] de fi]heid van e55         
krijgsman heeft uitg$rukt4   ,nu w]d het
 d5 s*ild] te kras4 ,hij kwam te        
voors*ijn en voegde d5  s*o5mak] toe3   

,ov] h\d+ en geba> zwijg je6 ,e5        
s*o5mak]  blijve bij zijne lee/4    ,met
 deze t]e*twijz+ is het volk het geheel 
e5s gewee/1 zoo ze]1  dat de uitdrukk+ 9
 d5 vorm van e5 spreekwoord is blijv5   
voortlev54 ,de s*o5mak] kreeg hetzelfde 
re*t van meeprat5 als de  vogel en het  
pa>d1 e5 re*t1 dat aan i$]e5 /ilzwijg5d 
is  toegek5d3 wie door zijn vak v]/&    
heeft van het ond]w]p1 dat op  e5       
s*ild]/uk is voorge/eld1 heeft          
bevoegdheid om e5 oordeel uit te        
sprek54    ,dit komt dus hi]op ne]1 dat 
het /uk pas go$ is1 wanne] het de  m5s*5
 voldoet1 die als vaklui v]/& hebb5 van 
de d+51 die er  op /aan4 ,bijgevolg     
heeft de bes*\w] me] met de d+5 dan met 
d5  kun/5a> te mak54    ,groot] dwal+   
dan deze opvatt+ is niet d5kba>4 ,bij   
elk kun/w]k  is jui/ de p]soon van d5   
mak] de ho(dzaak4 ,hij is het e5ige1    
wa>op m5 te lett51 wa>aan m5 te d5k5    
heeft4 ,de vraag is niet1 wat  /aat er  
van het d+ ( van de gebeurt5is op1 ma>  
wa>uit bespeur ik  d5 kun/5a>2 wat zie  

ik er 91 dat door hem alle5 is gezi5 en 
gevoeld2 dat ik nu ook wel zie en voel1 
do* alle5 doordat hij het  mij zoo      
voorh\dt4 ,alles wat ik van te vor5 al  
wi/ van het d+ ( van  de gebeurt5is1 is 
op de s*ild]ij bijzaak4 ,want het is    
k5nis1 die  i$]e5 heeft4 ,en de kun/5a> 
gaat niet 9 zijn w]k op1 om datg5e  te  
v]toon51 wat alle oog5 wel zi5 en alle  
h>t5 wel voel54 ,hij is  jui/ kun/5a>   
door iets1 wat e5 &] ontbreekt1 door    
gewa>word+51 die e5 &] alle5 door hem   
kan krijg54    ,het ond]w]p is ma>      
ond]w]p4 ,natuurlijk geeft het d5       
bes*\w]  r$5 tot tevr$5heid1 als hij met
 het ond]w]p niet 9 de w> zit1  als hij 
alles e5 naam kan gev5 en van alles de  
g$aante en d5 vorm  h]k5t4 ,ma> van me] 
belang is het1 dat hij zi* rek5s*ap     
geeft van  datg5e1 wat niet het ond]w]p1
 ma> wat de kun/5a> laat zi54 ,het      
v]wond]t ons da>om van ,apelles1 dat hij
 zooveel a&a*t s*onk aan  de opm]k+5 van
 e55 s*o5mak] ov] de voet5 van zijne    
figuur4  ,e]d] z\ m5 v]wa*t hebb51 dat  

hij lui/]de1 to5 die e5 oordeel         
uitsprak ov] d+51 die buit5 zijn vak en 
zijn5 w]kkr+ lag54    ,bij het bes*\w5  
van w]k van ,rembr&t zull5 wij go$ do51 
als we  deze ond]s*eid+ 9 het oog h\d53 
wat /elt het voor1 en wa>aan  bespeur   
ik1 dat e5 buit5gewoon oog dit ond]w]p  
bekek5 heeft4           99       99     
99       99       99          ,,de      
,,opwekk+ ,,van ,,laz>us4      ,de e]/e 
pr5t draagt tot ond]s*rift3 ,de opwekk+ 
van ,laz>us4    ,op de vraag1 wat er op 
/aat1 v9d5 we 9 d5 ,bijbel het antwoord1
 en  wel 9 het ,evangelie van ,johannes1
 da>van het elfde ho(d/uk4              
,illu/ration3 ,opwekk+ van ,laz>us4     
,volg5s dez5 tek/ moet de plaat te zi5  
gev53 d5 ge/orv5 ,laz>us1  ligg5de 9 het
 graf1 d5 ,he] ,jezus1 de zu/]s1 de     
vri5d5 en de  discipel5 /a&e da> rondom4
 ,bov5di5 lez5 we er1 welke h&el+  i$]  
d] aanwezig5 v]ri*t4    ,hoe /aat e5 en 
&] er nu op8 ,hoe zijn de figur5        
geteek5d8 ,hoe  wordt datg5e voorge/eld1
 wat elk figuurtje1 volg5s d5 aangewez5 

tek/1 moet v]ri*t58 ,lat5 we met ,laz>us
 beg9n54 ,na hem kom5 de  &]5 wel aan de
 beurt4    ,is er 9 de teek5+ van deze  
lijntjes1 /reepjes en krabbels iets1 dat
  we buit5woon v9d51 dat wij zelf niet 9
 ons ho(d hadd51 als  ,rembr&t het ons  
niet zoo v]toonde4    ,de figuur van    
,laz>us is 9 blanke t9t uitgebeeld2 ook 
de /e5w&51  wa> hij tuss*5 ligt4 ,het   
is1 als( zijn li*aam 9 te]heid en  )eid 
n geheel vormt met het ge/e5te1 als( hij
 re$s e5  be/&deel vormt van d5 s*oot d]
 a>de1 wa>aan zijne blo$v]want5  hem    
hebb5 toev]tr\wd4 ,nauwelijks ond]s*eidt
 zi* zijn ge/rekt  ligg5d lijf van de   
groeve2 als m5s* 0 hij uit /( gemaakt2  
ge/orv5 zijnde1 is zijn /(felijk        
omhulsel oog5s*ijnlijk al bijna  we] 9  
het /( opg5om54 ,de blankheid van het   
gewaad is zoo ong]ept  geh\d51 als ma>  
mogelijk 04 ,al de a&uid+5 van kreukjes 
en  plooi51 van v\w5 en rimpels zijn    
uit]/ te] geteek5d om niet te  veel zw>t
 aan te br5g54 ,bijna ongem]kt loopt de 
lijn voort1 die d5  /e5w& op d5         

voorgrond afs*eidt van de figuur4 ,ev5  
ongem]kt zi5  we de l9k]h& langs d5 &]5 
w& ta/5de zoek5 na> /eun4 ,9  lijnwaad  
gewikkeld1 ond]s*eidt de arm zi* bijna  
niet van het  ge/e5te2 to* krijg5 we wel
 de gewa>word+1 dat ond] al de plooi5   
van de /( dat li*aamsdeel zi* beweegt1  
zi* opheft en voorts*uift4  ,zoo ook1   
dat ond] het doodskle$ het lijf zi*     
opri*t1 zi* kromt4 ,9  de ri*t+ van de  
voet5 is alles nog ru/2 da> smelt51 om  
zoo te  zegg51 /( en /( nog 9 e54 ,ma>  
het ho(d en de hals hebb5 zi*  re$s     
losgemaakt van d5 s*oot d] a>de4 ,da>   
zijn de afs*eid+5  door d5 teek5a>      
duidelijk] gegev52 s*]pe s*aduwkant5    
loop5  langs s*\d] en afhang5d ha>1     
t]wijl voorho(d1 gelaat en  l9k]s*\d] 9 
fijne blankheid af/ek5 teg5 e5 hoekje   
donk]5  rotsw&4 ,wa> het lev5 t]ugke]t1 
s*eidt zi* het li*aam het e]/  en het   
duidelijk/ af van de a>de4 ,door de     
oogh>5 bezi51 zal het ook  lijk51 als(  
het ho(d zi* opbeurt uit d5 bodem1 als( 
het zi*  da>van losmaakt4    ,zie1 dit  

zijn ge5 d+51 die i$] lez] van het      
,evangelie van  ,johannes 9 zijne       
v]beeld+ ziet4 ,ook is het ge5 bewijs   
van  buit5gewone getr\:eid 9 het        
uitbeeld5 van e5 li*aam dat 9 e5  graf  
ligt2 want 9 w]kelijkneid zal er wel    
altijd jui/ e5e s*]pe  teg5/ell+ zijn   
tuss*5 de re9e1 witte gewad5 en de      
donk]e  a>dkluit5 ( rotsmur54 ,het is e5
 wijze van zi51 die ons  re*t/reeks aan 
,rembr&t zelf doet d5k54 ,alles 0 niet  
zoo1 en  alles /aat niet zoo te lez5 9  
de ,s*rift2 hij zag het zoo4 ,9 deze    
mani] om de grafligg+ te zi5 leeft hij  
voort4 ,s$]t hij het zoo  gewa> w]d voor
 zijn gee/esoog1 zi5 wij het ook1 ma>   
alle5 door  hem4    ,aangrijp5d is het1 
te zi51 hoe op het gelaat zi* het       
w$]ke]5de  lev5 op5ba>t4    ,het oog1   
dat 9 de diepe oogkas ligt weggezonk51  
op5t zi* en ontvangt  wel de e]/e       
li*t/ral51 ma> besef heeft het niet4    
,wez5loos en  sm>telijk /a>t het voor   
zi* uit1 het ooglid is zwa> en loom en  
s*ijnt g]e$ om we] toe te vall51 gelijk 

het re$s voor eeuwig  s*e5 toegevall5 te
 zijn4 ,flauw en gebrok5 is ev5 de      
oogappel  aangegev54    ,de mond is ma> 
niet zoo e5 zw>t /reepje ( e5 vlekje2   
hij heeft1  hoe kle9 ook van afmet+51   
e55 bepaald5 vorm1 en e55 vorm1 die     
iets uitdrukt4 ,is het niet de e]/e     
ademto*t1 die we hi] zi58  ,/roomt niet 
de lev5slu*t na> b9n5 9 ademhal+sruimt51
 die re$s  be/emd w>5 om ge5 adem me] te
 bevatt51 en die ook re$s afgeplat  en  
na> b9n5 gebog5 ne]lag54 ,pijnlijk      
volbr5gt de mond deze e]/e  lev5suit+1  
ma> zond] bewu/zijn1 zond] besef4    ,de
 wang5 zijn mag] en hoekig1 de ond]kaak 
s*]p afgeteek5d1 de neus  smal en       
+evall54 ,het oor zit ma> nauwelijks nog
 aan het ho(d1  zooals we dat bij ziek5 
wa>nem51 die langzaam wegt]54 ,ook het  
halsje draagt de spor5 van lijd52 diepe 
groev5 en rimpels /rekk5  zi* uit van   
bov5 na> b5$51 en bij de kaak1 van l9ks 
na> re*ts4  ,te zwak is het1 om het ho(d
 te drag52 t]wijl dit zi* opri*t1 helt  
het ma*teloos na> l9ks ov]4    ,zoo     

bespeur5 we 9 elk ond]deel van deze     
figuur de a&o5+ van d5  teek5a>4 ,het   
feit1 dat geteek5d moe/ word51 de oplev+
 van iem&  uit zijn graf1 /ond va/4 ,dat
 het vreeselijk moet zijn gewee/1 om    
deze  gebeurt5is mee aan te zi51 /ond   
ook wel va/4 ,ma> nu komt de  kun/5a> en
 h\dt er zi* mee bezig4 ,hij voelt het  
vreeselijke zoo  /]k1 zoo ov]weldig5d1  
dat het kle9/e krabbeltje1 wat hem uit  
de  h& vloeit1 nog uit+ geeft aan dat   
gevoel4 ,en wij1 de bes*\w]s1  kom5     
da>door tot de erk5n+3 alles op zoo'n   
gezi*t moet di5 indruk  hebb5 gemaakt2  
bij zulke oog5 zoo'n mond1 zoo'n neus1  
zoo'n hals en  zoo'n h\d+4    ,lat5 we  
de proef e5s nem51 ( het e*t is1 wat we 
opm]k54 ,door met  e5 pa> /ukjes papi]  
de ov]ige deel5 van de plaat te b$ekk51 
h\d5 we ,laz>us alle5 ov] en kunn5 nu   
beoordeel51 ( 9 hem  uitg$rukt is1 hoe  
het feit zi* toeg$rag5 heeft4 ,we zi5   
onmisk5ba>1 dat het figuurtje1 wat zi*  
hi] opri*t1 iets vreeselijks  doormaakt2
 dat het ma> niet iem& is1 die 9 zoo'n  

groeve te slap5  lag en zi* nu opri*t2  
dat de wez5loo%eid op het gezi*t niet de
  uitdrukk+ is van e5 half slap5de ( van
 e51 die bijvoorbeeld ond]  d5 invlo$   
van /]k5 drank is4 ,alles is zoo /]k van
 a&o5+ en  grijpt zoo aan1 dat alle5    
deze figuur voldo5de z\ zijn om de tek/ 
uit het ,evangelie van ,johannes te     
illu/re]54    ,nu de figuur van ,jezus4 
,zooals ,hij da> /aat1 naa/ het geop5de 
graf1  is alles wa>digheid en hoogheid  
aan ,hem4 ,we zi5 ,hem als e5e ge/alte1 
wie langs d5 rug de mantel 9 ne groote  
beweg+ tot d5 grond  afhangt4 ,9 zoo'n  
rijzigheid /ell5 we ons ga>ne voor1     
iem&1 die als  v]ri*t] van groote d+5   
optre$t4 ,de opgehev5 l9k]h&1 (s*oon  de
 v+]s niet mooi zijn geteek5d1 begeleidt
 9 groots* geba> de  woord53 ,laz>us1   
kom uit6 ,ru/ig en vol maje/eit wa*t    
,jezus de  uitw]k+ af4 ,bij ,hem ge5e   
v]baz+1 v]rass+ ( ontzett+ ov] de       
h]rijz5is2 bij ,hem sle*ts v]zek]dheid1 
dat nu gebeur5 zal1 wat ,hij  gebi$t4   
,e5e groote teg5/ell+ is er tuss*5 dat  

ru/ige /aan en de  omr+5de a&o5+54 ,om  
dit duidelijk te voel51 nem5 we e5 /ukje
  papi] en legg5 het zoo ov] de pr5t1   
dat de ge/alte van ,jezus aan  ons oog  
onttrokk5 wordt4    ,het geheel is nu e5
 druk tooneeltje geword54 ,de om/&]s    
gev5 op  e5e 9 't oog loop5de wijze uit+
 aan hun gevoel4 ,ze h]9n]5 ons  aan    
voorvalletjes1 die we langs /raat en    
gra*t wel e5s wa>nam51  bijvoorbeeld als
 er iem& 9 het wat] viel2 dan w>5 de    
m5s*5 ook  v]s*rikt1 je hoorde ze door  
elka> gill51 h>d wegloop51              
a*t]uitde9z51 om hulp roep51 de h&5     
uit/ek5 en op &]e  mani]5 zi* lawaai]ig 
aan/ell54 ,zoo'n volksoploopje met druk 
g$raai van lijv5 en gewr+ van h&5 blijft
 er van de pr5t ov]1  als we die e5e    
figuur er uitnem54    ,en met deze      
figuur1 is alles ple*tig en groots*4    
,het /atige dr+t  het drukke g$oe van de
 om/&]s op d5 a*t]grond4 ,we d5k5 niet  
lang] aan onb$uid5de /raattooneel51 ma> 
we krijg5 we] d5 indruk  van e5e        
te/am5tis*e1 e5e a>tsvad]lijke          

ges*i$5is4 ,het  oploopje1 dat zoo 9 het
 voorbijgaan ev5 de m5s*5 9 beweg+      
bra*t1 is e5e gebeurt5is geword5 voor   
alle tijd51 e5e bladzijde  uit de boek5 
d] eeuw54 ,we behoev5 de bijbeltek/ niet
 te k5n51 om  re$s bij d5 e]/5 blik te  
begrijp51 dat dit voorval iets bijzond]s
  is1 iets groots1 iets dat invlo$ zal  
hebb5 op gesla*t5 en  nagesla*t54       
,wa>aan is dit &]s toe te s*rijv51 dan  
aan de maje/eit1 de  v]hev5heid van de  
ge/alte1 die naa/ het graf van ,laz>us  
/aat6    ,to* spreekt uit de teek5+ ook 
e5e v]ke]de neig+ van ,rembr&t4  ,hij   
zet zijne figuur da> ne]1 als( ze e5    
tooneelheld is2 met  si]lijk geba> wordt
 de e5e h& 9 de zij gezet en de &]e met 
wat  erg veel v]toon+ omhoog gehev54    
,hij ov]drijft het groots*e en  maakt er
 e5igsz9s com$iespel van4 ,we mog5 deze 
opm]k+ g]u/  mak52 al is het ond]w]p aan
 de ,heilige ,s*rift ontle5d1 wij sprek5
  niet da>ov] ma> ov] d5 teek5a>4       
,zijn /rev5 om het mooi te mak5 blijkt  
bijvoorbeeld heel duidelijk uit  de     

plooi51 wa>9 de re*t]h& d5 mantel heeft 
opg5om54 ,de zev5  bo*t5 mak5 d5 indruk1
 dat ze 9 /evig metaal ( k>ton zijn     
gebog54 ,niet aang5aam is het1 dat we e5
 pa> d]gelijke plooi5 op  d5 a*t]grond  
aan d5 l9k] kant 9 e5e groote drap]ie   
t]ugv9d54  ,het lijk5 wel oude bek5d5   
uit gordijn5w]k van m5s*51 die onze     
kam]s /(fe]54    ,de indruk1 di5 de     
opwekk+ van d5 ge/orv5e op de om/&]s    
maakt1  is 9 all]lei v]s*eid5heid       
we]gegev54 ,het lief/e is ons het       
vr\w5figuurtje re*ts op d5 voorgrond4   
,het /aat 9 s*aduwg$aante  voor het     
felle zonli*t1 dat van buit5 af 9 de    
groeve doordr+t4 ,met  spann+ ziet het  
vr\wtje de lev5sv]s*ijnsel5 op het      
dood5gelaat  t]ugke]54 ,do* met e5e     
spann+1 die +eh\d5 wordt4 ,het          
re*t]h&je legt zi* zelfb$wang op1 om nog
 ge5 uit+ te gev5 aan  de vreugde1 om   
nog af te wa*t54 ,te groot is het wond]1
 te groot het  geluk1 om re$s te kunn5  
geloov54 ,van innigheid en liefde       
getuigt deze  +eh\d5heid1 me] dan de    

uitgelat5 geb>5 d] &]54 ,ook de  plaats1
 wa> dit figuurtje zi* bev9dt1 aan het  
voet5e9de van het  graf1 afges*eid5 van 
de ov]ig51 is iets ap>ts4    ,van de    
ov]ige p]son5 geeft i$]1 op eig5 wijs1 9
  gelaatsuitdrukk+ ( h&geba> uit+ aan   
zijne gewa>word+54  ,s*rik1 ont/elt5is1 
v]rukk+1 ongeloovigheid en afs*uw1 i$]e 
a&o5+ v9dt h>e v]tolk+4 ,wantr\w5 zelfs1
 en de nu*t]e  b]ek5+1 hoe dit v]ri*te  
wond] als e5 wap5 teg5 ,jezus gebruikt  
zal kunn5 word54    ,de v]li*t+1 wa>ond]
 deze figur5 zijn geplaat/1 heeft e5e   
groots*e w]k+4 ,het ongeoef5d oog zal   
bij d5 e]/5 aanblik  miss*i5 d5 indruk  
krijg51 dat de kun/5a> groote vlakt5 9  
zijn  w]k wit heeft gelat5 en dus nog   
niet heeft be>beid1 als( de  teek5+     
onvoltooid is geblev54 ,ma> tuss*5 de   
oogh>5 door gezi51  gaat er e5 li*t op4 
,de ruimt51 die niet met zw>te lijntjes 
zijn  ge>ce]d1 blijk5 v]li*t te zijn4   
,door de op5+ van het rotsgraf vall5    
zonne/ral5 na> b9n5 en  spreid5 hunne   
held]heid ov] de groeve en d5 rotsw&1   

ov] ,laz>us  en de groepjes t]zijde van 
het graf2 ook ov] het front van d5 ,he] 
,jezus1 t]wijl da>5bov5 de a*t]grond    
re*ts 9 li*telaaie s*ijnt  te /aan4     
,/e$s door de oogh>5 moet m5 zi51 hoe1  
da>buit51 die  glo$ na> bov5 toe 9 ijle 
en zw>e wolk5 opwasemt1 hoe1 met het    
onh&elb>e middel van h>de zw>te krass51 
de lu*tigheid van  opdamp5de li*tnevel5 
is v]kreg54 ,de tot het lev5 t]ugke]5de 
,laz>us is het middelpunt van de        
zonnebe/ral+1 en als v]leg5 ligt  hij   
ond] de glorie van het groots*e li*t1   
wa>9 hij ontwaakt4 ,zijne  kle9e        
ma*telooze figuur wekt 9 di5 glo$ nog te
 me] ons m$egevoel  en m$elijd5 op4 ,hij
 is het middelpunt niet sle*ts van de   
blikk5 d]  om/&]s1 ma> ook van de       
b9n5vall5de zonne/ral54 ,en onze blik   
dwaalde ev5e5s het e]/ en het laat/ na> 
hem4           99       99       99     
99       99          ,,e5e ,,lat]e      
,,opwekk+4      ,vele j>5 lat] heeft    
,rembr&t voor de twe$e maal het ond]w]p 
de  opwekk+ van ,laz>us beh&eld4 ,we    

zull5 deze plaat met de vorige          
v]gelijk51 om de v]s*ill5 va/ te /ell51 
en de oorzak5 van de  v]s*ill5 op te    
spor54 ,het ligt voor de h& om te zegg53
 als e5  groot teek5a> iets aflev]t1    
lev]t hij het af1 zoo go$ als 9 zijn    
v]mog5 ligt1 hij kan het e5 twe$e maal  
dus niet bet]1 t5zij het  d5 e]/5 ke]   
gebrekkig is gewee/4 ,de v]gelijk+ zal  
e*t]  le]51 dat dezelfde kun/5a> e5     
zelfde ond]w]p &]s moet  beh&el51 indi5 
er lat] &]e gevoel5s 9 hem omgaan4 ,dat 
dus de  lev5slotgevall5 invlo$ hebb5 op 
het w]k4    ,we h]k5n5 we] e5 rotsgraf2 
ma> nu met uitzi*t op e5 l&s*ap  met    
geboomte2 da>a*t]1 op e5 b]g1 v]rij/ e5e
 /ad2 v]d]1  ev5als op de e]/e plaat1 e5
 groep om/&]s1 de ,he] ,jezus en de     
v]rijz5de ,laz>us4 ,ook hi] bes*ijnt het
 zonli*t e5 deel van het  taf]eel1 ma>  
het is m9d] opzettelijk1 m9d] bepaald op
 de plek  g]i*t1 wa> het wond] ges*i$t4 
,en het is ?ans niet het ontwak5  uit e5
 pijnlijk diep5 slaap1 wat de kun/5a>   
ons voor oog5 /elt1  ma> de groote      

bevreemd+ van d5 ontwak5de4 ,laz>us     
begrijpt niet1  wat er voorvalt4 ,hij   
k5t d5 p]soon niet1 die teg5ov] hem     
/aat1 hij  h]9n]t zi* niet1 wat met hem 
gebeurd is4 ,de mond1 die de e]/e       
lev5slu*t heeft +eademd1 blijft         
sprakeloos halfgeop5d /aan1 en is  vol  
v]baz+4 ,met moeite en s*eef ri*t het   
lijf zi* half ov]e9d4  ,er is e5e       
ontzett+ van zoo het middelpunt te zijn 
van all] a&a*t1  zond] nog te begrijp5  
wa>om4 ,de z9tuig5 zijn ontwaakt en nem5
  re$s wa>1 ma> de h]9n]+1 de k5nis1 het
 inn]lijk lev51 moet5  nog t]ugke]54    
,rembr&ts b$oel+ is dus e5e &]e gewee/  
dan 9 zijne e]/e  ,opwekk+1 en          
begrijpelijk zi5 we die b$oel+ voor ons4
    ,9 de figuur van ,jezus miss5 we    
?ans het v]hev5e1 het goddelijke4  ,ook 
9 het gelaat4 ,dit komt geheel niet     
ov]e5 met de mooie gezi*t51  die we van 
d5 ,zaligmak] zoo wel e5s op plat5 hebb5
 gezi54 ,m5 z\  het bijna e5 ongun/ig   
uit]lijk kunn5 noem54 ,ma> er is n trek 
91  wa>door we voor deze voor/ell+ van  

,jezus me] voel51 dan voor de  e]/e4    
,het zijn de go$heid en de za*!id1 die  
hi] sprek54 ,de half  ne]geslag5 oog51  
het ev5 gebog5 ho(dje1 het bijna v]leg5 
afgew5de gelaat1 alles draagt da>van de 
uitdrukk+2 de re*t]h&1  niet va/ en     
kra*tig tot vui/ gebald1 ma> za*t en    
mild1 en nauwlijks  toegeslot52 de l9k]1
 die op de e]/e pr5t vol groo!id zi*    
opheft  bij het veelzegg5d woord1 maakt 
hi] e5 vri5delijk1 bijna weifel5d       
geba>1 niet v]d] dan t] hoogte van de   
bor/ opgehev54    ,illu/ration3 ,lat]e  
opwekk+ 7#afdb74    ,de opwekk+ is zoo  
ge5e uit+ van goddelijke ma*t1 ge5      
wond]1 om  er ongeloovig5 mee tot beke]+
 te dw+51 ma> ze wordt e5e daad  van    
go$heid1 van m$egevoel voor h51 die     
b$roefd om het graf /ond51  e5 daad van 
liefde en van innigheid4 ,wel is wa> zal
 m5 op de e]/e  pr5t alli*t de ge/alte  
groots*] en mooi] v9d52 ma> inn]lijk    
laat ze ons k\d4 ,ons gevoel wordt me]  
getr(f5 door de uitdrukk+  van za*!id op
 de twe$e2 door het e*t m5s*elijke en   

vri5delijke  van d5 ,he] 9 d5 omgang met
 m5s*54    ,rembr&t is t]uggekom5 van   
het ontzaglijke tot het gewone4 ,ook 9  
de  om/&]s4 ,wel /aan ze1 ev5als op de  
e]/e plaat1 ontdaan1  getr(f51 v]baasd1 
ma> ge5 e5 slaat er me] e5 gat 9 de lu*t
 met  zijne h&54 ,de teek5a> heeft zi*  
wet5 te matig51 hij blijft  sob]1       
e5v\dig en kalm4 ,aan gevoel ontbreekt  
het hem e*t] niet3 m5  zie sle*ts het   
gelukkige gezi*t van het vr\wtje1 dat   
naa/ ,jezus  /aat4 ,en wat heft ook het 
mannetje aan ,zijne l9k]h& de h&jes 9   
jui/heid van gevoel3 er is v]baasdheid  
ov] het wond]1 9 het  vooruitge/ok5     
gezi*t zo[el als 9 de h&52 ma> de a&o5+ 
wordt met zelfb$wang +eh\d54 ,+eh\d5 ook
 9 het geknielde  figuurtje op d5       
voorgrond1 dat wel ontzet t]ugde9/1 ma> 
zi* niet  aan groot misba> te buit5     
gaat4 ,ondanks d5 indruk1 di5 het wond] 
op  de om/&]s maakt1 blijft e5e wa>dige 
kalmte he]s*54 ,en we mak5  de opm]k+1  
dat die kalmte wel pa/ op e5e plek1 die 
to* altijd e5  graf is4 ,kalm neemt     

vooral het oudvad]tje het op1 dat re*ts 
van ,jezus  op e5 /e5blok zit4 ,hoog/5s 
trekt hij de w5kbrauw5 iets me] op  dan 
gewoonlijk1 en /ulpt hij zijne          
uitgezakte ond]lip iets v]d]  vooruit1  
t5 bewijze1 dat hij niet volkom5        
begrijpt1 wat hi] voorvalt4  ,wijsge]ig 
en ond]zoek5d ru/ zijn rimpelig ho(d op 
de knokige h&4    ,bij de bes*\w+ van de
 figur5 d] om/&]s krijg5 we d5 indruk1  
dat ,rembr&t al het vreemde en ongewone 
heeft will5 v]mijd51 om des  te diep] te
 do5 gevoel51 welke de uitw]k+ heeft    
moet5 zijn van  dit wond] op de         
aanwezig54 ,zelfs de a*t]grond /emt tot 
kalmte2 9  plaats van laai5de li*twolk5 
en opwasem5de zonnes*ijndamp5 v9d5  we  
e5 vr$ig l&s*ap met vri5delijk uitzi*t  
op de b]g/ad4    ,de a&o5+ van groo!id1 
=s*heid1 uitgelat5heid en opw9d+  heeft 
plaats gemaakt voor /ille ern/ en       
innigheid4 ,er is ov] d5  teek5a> e5    
za*!id gekom5 en e5e mildheid1 die ons  
weemo$ig  /emm54    ,9 de e]/e plaat 0  
hij h>t/o*telijk1 en /reefde hij na>    

v]toon  van uit]lijke groo!id4 ,hij moe/
 zi* uitsprek5 met woe/e en groote      
geb>54 ,9 de twe$e is hij innig en      
gevoelvol2 alles lijkt gewoon2  ma> er  
zit te$]heid en m$egevoel 94 ,9 het     
dagelijks*e lev5  m]k5 we ook op1 dat   
zij1 die bij alles het mee/e misba>     
mak51 niet  jui/ de natur5 zijn1 die het
 diep/ voel54    ,door de twee plat5 zoo
 met elka> te v]gelijk51 wordt het ons  
duidelijk1 dat niet de bijbeltek/       
va//elt1 hoe e5e teek5+ zal  word54     
,hetzelfde gegev5 kan op twee           
uite5loop5de mani]5 beh&eld  word54 ,wat
 d5 doorslag geeft1 is de gemo$/oe/& van
 d5  kun/5a>4 ,zooals hij de gebeurt5is 
voelt1 zoo wordt de afbeeld+4  ,kan m5 9
 e5e afbeeld+ niet m]k51 dat de teek5a> 
ond] d5  indruk van e5e gemo$sbeweg+    
heeft gew]kt1 dan heeft m5  wa>s*ijnlijk
 te do5 met e5 /uk van g]+e wa>de4      
,e5e go$e teek5+ we]spiegelt zelfs de   
/emm+ van d5 teek5a> 9  e5 bepaald      
tijdp]k van zijn lev5sloop4    ,de      
gebeurt5is1 die tuss*5 de twee bew]k+5  

van de opwekk+ van  ,laz>us ligt1 0 wel 
9 /aat1 om 9 het gemo$ van ,rembr&t 9 te
  grijp54 ,9 #afdb ontviel hem door d5  
dood zijne jeugdige e*tg5oote4  ,9 de   
e5zame1 slapelooze na*t51 die nu volgd51
 da*t hij aan ha>1  en pe9sde hij ov]   
ha>4 ,is het wond]1 dat hij zi* de      
mogelijkheid  voor/elde van e5 we]zi58  
,maakte niet de ,s*rift gewag van e5    
geval1  dat e5 ge/orv5e uit d5 dood     
h]rees en tot de zijn5 w$]ke]de8  ,ma>  
a*1 dat kon gebeur5 eeuw5 en eeuw5      
gel$56 ,voor hem ge5 hoop1  dat ,saskia 
tot hem t]ug z\ kom51 om nog op a>de    
naa/ hem voort te  lev54 ,voor hem      
niets1 dan het d5kbeeldig geluk1 wat het
 z\ zijn1 als  zij door ,jezus uit het  
graf w]d g]oep5 met de woord53 ,kom uit6
  ,de behoefte ont/ond1 om de opwekk+   
van ,laz>us nog e5s te  beh&el54 ,ma> nu
 met &]e g$a*t54 ,nu niet om te toon51  
hoe  groots* hij d5 ,zaligmak] vond1 en 
hoe vreeselijk voor ,laz>us de  ov]gang 
uit het dood5rijk 9 het lev5 moet zijn  
gewee/6 ,nu1 om met  zijne g$a*t5 te    

v]wijl5 bij het geluk1 de blijds*ap1 de 
innige  zaligheid1 die het h]rijz5 s*onk
 aan de treur5de nabe/a&52 nu1  om zi*  
voor te /ell51 hoe go$ de ,he] wel      
gewee/ moet zijn1 om dit  wond] voor    
zijne vri5d5 te v]ri*t54    ,en zie3    
ond] d5 indruk van deze g$a*t5 bew]kte  
hij1 kort na  ,saskia's dood1 de twe$e  
plaat4 ,om die t5 volle te begrijp51    
moet m5  met deze bijzond]heid uit het  
lev5 van ,rembr&t bek5d zijn4 ,zond]    
die k5nis z\ m5 kunn5 d5k51 dat de twe$e
 bew]k+ alle5 de  b$oel+ _h om iets te  
mak51 dat bet] 0 dan de e]/e4 ,ze z\ dan
  ook van teek5+ de be/e van de twee    
moet5 zijn4 ,dit ligt e*t] 9  de        
voorga&e bes*\w+ niet opgeslot53 er is  
sle*ts aangetoond1 dat  de twe$e        
,opwekk+ innig]1 liefdevoll] is2 en dat 
we kort na #afdb  niet &]s van ,rembr&t 
kond5 v]wa*t54    ,wat voor deze pr5t   
e5e noodzakelijke behoefte geblek5 is1  
e5ige  k5nis namelijk van de            
lev5sges*i$5is van d5 kun/5a>1--dat kan 
m5 ev5m9 bij heel veel &] s*ild]-en     

teek5w]k ontb]54 ,da>om  hebb5          
ges*i$vors*]s met ijv] datg5e           
nagespoord1 wat li*t kon  v]spreid5 ov] 
zijne lev5%i/orie4 ,nog lang is alles   
niet b]eikt2  veel bleef er 9 het dui/] 
gehuld2 ma> to* zijn er gegev5s g5oeg   
aan het li*t gekom51 om te kunn5 zegg51 
dat we de  ho(dgebeurt5iss5 k5n54 ,het  
is zelfs mogelijk geword51 om g$ur5de   
enkele tijdp]k5 met d5 s*ild] alles mee 
te belev51 wat hij  beleefde2 om als het
 w>e naa/ hem e5 met hem zijne          
lotgevall5 door  te mak54 ,ond] deze    
zijn er wel ge5e1 die me] invlo$ op het 
gemo$  en op de w]klu/ hebb5 gehad1 dan 
die1 welke hij met zijne vr\w  ond]vond4
 ,we zull5 da>om tra*t5 iets me] van    
nabij met ha> bek5d  te word54          
99       99       99       99       99  
,,hi/oris*e ,,gegev5s4      ,het 0 9 d5 
zom] van het ja> #afcd1 dat ,rembr&t zi*
 aan d5  ,,ij-kant te ,am/]dam          
ins*eepte1 om na> ,friesl& te gaan4 ,de 
to*t  g+ ov] zee1 zooals to5maals       
vanzelf sprak4 ,de v]vo]middel5 te  l&  

w>5 sle*t1 de weg5 ev5e5s1 en bov5di5 0 
de ,republiek nog  9 oorlog met ,spanje1
 wa>door e5 reis ov] de ,veluwe soms    
onaang5ame  avontur5 oplev]de4 ,9 #afbh 
maakte de vij& ond] aanvo]+ van  ,cuculi
 nog /roopto*t5 tot ond] de wall5 van   
,am]sfoort4 ,de  ,zuid]zee da>5teg5 0   
veilig2 de dag5 van ,bossu behoord5 tot 
het  v]l$54    ,de beurts*ipp] zette    
onz5 s*ild] te ,h>l+5 aan l&4 ,v&a>  g+ 
het p] b9n5va>tuig ov] ,franek] na> het 
we9ig bek5de dorpje  ,s9t ,anna-p>o*ie1 
en wel met het doel om er 9 de e*t te   
word5  v]e5igd met e5e deftige ,fries*e 
jong$ame4    ,rembr&ts huwelijk is e5   
m]kwa>dig /aaltje van de ges*i$5is van  
,ges*i$5is4    ,m5 /elt zi* gewoonlijk  
voor1 dat de k5nis van dit vak uit boek5
  wordt opg$aan4 ,de s*rijv]s dez] boek5
 hebb5 op hunne beurt ook  we] uit boek5
 geput1 ma> zijn ev5 dikwijls langs &]5 
weg a*t]  de to$ra*t d] gebeurt5iss5    
gekom54    ,niet door ov]lev]+1 die van 
oud] op k9d1 van k9d op k9dsk9d]5       
ov]gaat4 ,imm]s1 wij 9 onze dag51 wet5  

me] van ,rembr&t1--om bij  hem te       
blijv5--dan onze voor\d]s uit het ja>   
#ahjj1 zelfs me] dan  die uit #agjj1 ja6
 me] dan ,rembr&ts eig5 tijdg5oot56     
,zijne vri5d5  en k5niss5 natuurlijk    
uitgezond]d4 ,onze k5nis kan dus ge5e   
ov]gelev]de k5nis zijn4    ,zoo heeft m5
 hond]d en vijftig ja> lang niet met    
zek]heid gewet51  dat en met wie hij    
getr\wd is gewee/4    ,m5 v]telde3 met  
e5e kle9e1 dikke bo]9 uit ,raasdorp4 ,e5
 dorp van  di5 naam is er niet4 ,m5     
begon dus1 met ma> aan te nem51 dat     
,ransdorp  0 b$oeld1 e5 plaatsje 9      
,wat]l&4 ,e*t] wilde het niet gelukk51  
om op te spor51 wie dan die vr\w gewee/ 
04 ,9 de /ad ,am/]dam  snuffelde m5     
all]lei papi]5 na1 om het gewa> te      
word54 ,ook 9  ,leid51 zijne            
geboorteplaats4    ,ma> vru*teloos4     
,het toeval bra*t de oploss+ van het    
vraag/uk4 ,v] van ,am/]dam1 9  e5 v]get5
 dorpje 9 ,friesl&1 w]d1 om/reeks het   
midd5 van de  #ai;de eeuw1 9 de oude    
boek5 van het geme5tehuis1 tuss*5       

hond]d5  aanteek5+51 de ontdekk+ g$aan  
van deze regels3      #bc ,juni #afcd   
zijn 9 d5 e*t v]e5igd    ,,rembr&t      
,,h]m5s ,,van ,,rhijn    won5de te      
,am/]dam      en    ,,saskia ,,van      
,,ul5borgh  ?ans g$omicile]d te         
,franek]4      ,to5 m5 nu ook 9 ,am/]dam
 de papi]5 en de regi/]s van het ja>    
#afcd doorzo*t1 en meld+ gemaakt vond   
van dit huwelijk1 0 de zaak  opgeheld]d4
 ,het bo]9netje van ,raasdorp bleek e5  
sprookjes-bo]9 te  zijn4 ,saskia van    
,ul5borgh kwam niet uit ,noord-,holl& en
 0 all]m9/  bo]9 van geboorte4 ,de vad] 
to* 0 burgemee/] van ,leeuw>d5  gewee/4 
,dit bewij/ al1 dat hij e5 man van      
aanzi5 04 ,hij 0 bov5di5  iem&1 die wat 
durfde1 da> hij behoorde tot de e]/51   
die 9  ,friesl& 9 d5 ,geuz5tijd zi* teg5
 d5 ,spaans*5 l&voogd  v]zett54 ,ze]    
toevallig is hij zelfs voor i$]5        
s*ooljong5 e5  bek5de1 door e5e         
gebeurt5is uit de vad]l&s*e ges*i$5is1  
(s*oon m5 zijn5 naam gewoonlijk niet    
k5t4 ,zooals m5 weet1 is ,pr9s  ,willem 

,i van ,oranje 9 #aehd b9n5 ,delft op   
het ,pr9s5h( v]moord4 ,hij  ontv+ het   
doodelijk s*ot1 t]wijl hij de trap af   
g+1 na het  middagmaal gebruikt te      
hebb54 ,bij dit middagmaal _h hij als   
ga/ aan  tafel gehad e55 burgemee/] van 
,leeuw>d51 die ov] rege]+szak5  met hem 
geh&eld _h4 ,en deze nu 0 niem& &]s dan 
de he] ,van  ,ul5borgh1 met wi5s do*t]  
,rembr&t vijftig ja> lat] is getr\wd4   
,de s*oonvad] van ,van ,rijn is de      
laat/e gewee/1 die met ,willem d5       
,zwijg] aan tafel heeft gezet54 ,saskia 
is dus uit e5e hi/oris*e  familie6      
,wat wil het to* vreemd loop56 ,m5s*51  
die tw9tig ( d]tig ja> na  ,rembr&t     
leefd51 wi/5 niet bet]1 ( hij 0 gehuwd  
gewee/ met e5e  bo]94 ,en wij1 twee     
eeuw5 lat]1 zijn van zijne huiselijke   
aangeleg5h$5 nauwkeurig op de hoogte4   
,zij v]g5oegd5 zi* met e5  sprookje1 wij
 wet51 voor ons is zijn lev5sloop e5e   
bladzijde  ges*i$5is4 ,zoo gaat het     
/e$s4 ,e]/ gebeur5 de d+54 ,dan word5   
ze v]get54 ,er kom5 gesla*t51 die zi* er

 niet om bekomm]54  ,e9delijk /aan er   
m5s*5 op1 die er belang 9 /ell54 ,ze    
ond]zoek5  en vors*5 na4 ,e5 oud papi]  
wordt gevond51 en het v]l$5 is          
ontslui]d4    ,er is bijna ge5e         
bladzijde 9 onze hi/orie1 ( ze heeft h>e
  ges*i$5is4 ,dikwijls is de ges*i$5is  
van ,ges*i$5is ev5  m]kwa>dig als de    
,ges*i$5is zelf4 ,dit moge nog blijk5   
uit het  volg5de /aaltje4    ,nadat de  
ontdekk+ van ,saskia van ,ul5borgh _h   
plaats gehad1 zo*t m5  na> me] gegev5s  
omtr5t ,rembr&ts lev52 vooral 9 de      
k]kelijke  boek5 snuffeld5 de wijsge]54 
,9 die van de ,we/]k]k te ,am/]dam1  de 
k]k1 wa> 9 #affg de groote s*ild]       
begrav5 is1 ontdekte iem&1  dat hij e5e 
w$uwe _h nagelat5 met twee k9d]51 die   
ond] d5 naam  ,ca?>9a van ,wijk bes*rev5
 /ond4 ,e5e &]e1 wa>s*ijnlijk dus  e5e  
twe$e vr\w6 ,natuurlijk 0 de ontdekk]   
met dit nieuws 9 de  wolk54 ,geloov5    
moe/ m5 het wel2 het /ond onwe]legba> 9 
het  regi/] te lez54    ,ma> wat        
ontdekte lat] e5 twe$e wijsge]1 die de  

regi/]s van de  ,we/]k]k doorsnuffelde8 
,zijn blik viel op e5e bladzijde1 wa>   
het  ov]lijd5 en het begrav5 bes*rev5   
/ond van d5 e*tg5oot van  ,ca?>9a van   
,wijk4 ,hi] ontbrak e*t] de aanteek5+1  
dat deze  ov]l$5e e5e w$uwe met twee    
k9d]5 naliet1 e5e aanteek5+1 die  m5    
jui/ wel lee/ op het folio1 wa>         
,rembr&ts ov]lijd5 geboekt  /aat4 ,er   
moe/ e5 abuis hebb5 plaats gehad4 ,en   
dit behoeft ons voor  de zev5ti5de eeuw 
niet te bevreemd54 ,zak5 van geboorte1  
huwelijk en  ov]lijd5 w]d5 met heel wat 
m9d] zorg beh&eld dan teg5woordig4  ,wij
 moet5 er voor na> het geme5tehuis1 en  
da>1 op de afdeel+  ,burg]lijke ,/&1    
hebb5 de ambt5>5 niet &]s te do51 dan te
  zorg5 voor nauwkeurige regi/ratie4    
,9 de zev5ti5de eeuw g+ het &]s1 ma>    
niet bet]4 ,de zak5 van  d5 burg]lijk5  
/& w]d5 9 de k]k5 aangeteek5d4 ,wilde m5
  ond]zoek do5 na> iem&s geboorte-(     
/]fja>1 dan moe/ m5 e]/  tra*t5 gewa> te
 word51 9 welk k]kgeb\w hij 0 g$oopt (  
begrav54 ,zoolang m5 dit niet wi/1      

ri*tte m5 niets uit4 ,de  ambt5a>1 die  
met het belangrijke w]k van regi/ratie 0
 bela/1  leefde niet voor dit ambt      
alle54 ,zelfs 0 dit niet zijn voornaam/e
  w]k4 ,hij 0 eig5lijk doodgrav] van    
b]oep1 en kon gewoonlijk bet]  met de   
spa dan met de p5 omgaan4 ,voor vele van
 deze  wa>digheidsbekle$]s 0 het s*rijv5
 9 de de k]kelijke regi/]s  e5e         
dagelijks*e kwell+4 ,de doodgrav] van de
 ,we/]k]k te ,am/]dam  li*tte er zelfs  
de h& wel e5s mee6 ,hij liet soms       
aanteek5+5 weg1  die niet mo*t5         
ontbrek54 ,voelde hij zi* lat] bezwa>d  
ov] het  begane pli*tsv]zuim1 dan greep 
hij p5 en inkt en tra*tte de f\t  go$ te
 mak54 ,zoo s*ijnt hij e5 zwak oog5blik 
te hebb5 gehad op d5  dag1 to5 de       
e*tg5oot van ,ca?>9a van ,wijk w]d      
begrav54 ,de naam  van d5 ov]l$5e w]d   
nauwgezet geboekt1 ma> dat er e5e w$uwe 
met  twee k9d]5 a*t] bleef1 liet hij ma>
 weg4 ,e5ig5 tijd da>na begon  hij zi*  
hi]ov] to* ong]u/ te mak54 ,hij sloeg   
het regi/] op en  zo*t d5 ov]l$5e1 wi5  

hij te kort g$aan _h4 ,da> hij zi* d5   
naam niet me] h]9n]de1 moe/ hij giss54  
,giss5 doet miss54 ,de  w$uwe met h>e   
twee bloei5 van k9d]5 w]d bij ,rembr&t  
aangeteek5d1 die re$s e5ige j>5 vroeg]  
ge/orv5 en alda>  begrav5 04 ,hond]d en 
vijftig ja> lang bleef de groote s*ild] 
9  dez5 e*t v]e5igd1 zond] dat man en   
vr\w1 en zond] dat vad] en  k9d]5 elka> 
miss*i5 ooit gek5d hadd54 ,het huwelijk1
 door d5  doodgrav] 9 alle /ilte        
voltrokk51 bleef e5 geheim1 totdat 9 de 
neg5ti5de eeuw de e]/e wijsge] het      
ontdekte en op5ba> maakte4  ,to5 kwam   
wijsge] nomm] twee1 betrapte d5         
doodgrav] op  regi/]v]vals*+ en         
pli*tsv]zuim1 ontbond het huwelijk en   
wees de  twee kle9e ,van ,wijkjes aan d5
 w>5 vad] toe1 hetge5 ,rembr&t van  de  
zorg voor h5 ontsloeg4           99     
99       99       99       99           
,,rembr&t ,,l&s*aps*ild]4      ,rembr&t 
,hzn4 van ,rijn huwde alzoo 9 het ja>   
#afcd op d5 #bb/5  ,juni4 ,hij vo]de    
zijne vr\w na> ,am/]dam en betrok de    

won+ 9 de  ,bre$/raat1 ond] welks dak   
hij zooveel ern/ige en gelukkige        
lev5som/&igh$5 doormak5 z\4    ,de      
,bre$/raat1 ?ans e5 deel van de oude    
/ad1 0 de/ijds e5e  nieuwe /raat1 e5    
buit5wijk4 ,9 #afca 0 ,am/]dam opnieuw  
en voor de  zooveel/e maal uitgelegd4   
,de to5ame van bevolk+ bleef ma>        
aanh\d53 h&el en zeeva>t d$5 s*att5     
toevloei51 de hoop op  =tu9 nieuwe      
bewon]s4 ,nadat de halve cirkel b9n5 de 
,he]5gra*t  volgeb\wd en te kle9 geblek5
 01 w]d e5 bre$e gordel van  omligg5d   
weil& b9n5 nieuwe ve/+w]k5 en e5e gra*t1
 de  ,keiz]sgra*t1 beslot5 en t] beb\w+ 
be/emd4    ,do* spo$ig blek5 de ,he]5 d5
 gordel te smal g5om5 te hebb51 en      
maakt5 ze de f\t go$1 ( tra*tt5 die go$ 
te mak51 door aan de  halve maan e5e    
nieuwe v]bre$+ toe te voeg51 begr5sd    
door de  ,pr9s5gra*t met h>e ve/+w]k54  
,het zal d5 s*ild] e5e behoefte zijn    
gewee/1 niet al te v] van de  vrije     
natuur te won54 ,sle*ts e5 pa> hond]d   
pass5 behoefde hij te  mak51 dan 0 hij  

buit54 ,hi] kon hij zijn h>t ophal5 aan 
het  gezi*t op grazige weil&51 van      
sloot5 doorsn$51 op bo]5won+51  9       
geboomte v]s*ol51 aan tal van w9dmol5s1 
zo[el pold]mol5tjes  als groote1 /atig  
rondwiek5de h\tzaag-en kor5mol5s4       
,vooral deze  laat/5 vond m5 ev5 buit5  
de /ad 9 groot5 getale4 ,geboortig als  
hij 0 uit e5e mol5a>sfamilie1 voelde    
,rembr&t zi* /e$s  aangetrokk5 tot deze 
s*ild]a*tige geb\w54 ,zijn vad] _h er e5
 9  ,leid51 9 het aangr5z5de huis 0 hij 
gebor5 en opgegroeid4    ,nog b9n5 de   
/adsgra*t1 op e5 zoog5aamd ba/ion van   
het bolw]k1  di*t bij de ,muid]poort1   
/ond het exempla>1 wa>van hij ons e5e   
afbeeld+ heeft nagelat54    ,re*ts zi5  
we het wat] van de gra*t1 wa>9 e5       
viss*]sbootje met  ge/rek5 ma/2 op d5   
a*t]grond e5e boom5rij1 miss*i5 e5 s+el1
  e5 w&elpad1 dat de gra*t aan d5       
buit5kant volgde4 ,van het wat] af      
loopt het t]re9 na> l9ks e5 we9ig       
omhoog1 wa>s*ijnlijk na> d5  /adsmuur1  
die de buit5zijde van het bolw]k vormt4 

,da>1 wa> de  gra*t e5e bo*t maakt1     
spr+t de muur boogvorm+ vooruit en vormt
  e5 hoog t]ras1 het ba/ion4 ,hi]op /aat
 de mol5 met bijbehoor5de  geb\w54 ,9   
vele /$51 die 9 de #ai;de eeuw          
ontmanteld zijn1 blev5  de ba/ions      
gespa>d om aan de mol5s het voortbe/aan 
te v]zek]54 ,nu  deze e*t] door de      
meelfabriek5 doodgeconcurre]d word51    
v]dwijn5  met h5 ook de laat/e          
ov]blijfsel5 van de vroeg]e ve/+w]k54   
,h\tzaagmol5s vond5 op ba/ions ge5      
plaats3 die moet5 laag aan d5  wat]kant 
/aan4    ,de s*ild]ij bewa>t ons dus e5 
gezi*t op de /ad1 zooals ze er aan  de  
buit5zij uitzag4 ,de s*ild] heeft het   
tooneeltje zitt5 aan te  kijk5 op het   
lage pad1 dat aan d5 b9n5kant van de    
gra*t liep1  tuss*5 deze en d5 /adsmuur4
 ,dit blijkt uit de s*ild]ij zelf2 die  
geeft ons het beeld van wat hij voor zi*
 zag4 ,t]wijl hij w]kte en  ijv]ig zijne
 p5seel5 hante]de1 liep het teg5 d5     
avond4 ,de hemel  heeft e5e li*t5de     
kla>te1 alles wat van de a>de is1 /aat  

er 9  zw>e kleur5 teg5 af te /ek52 alle5
 het wat]1 dat de kla>heid  we]spiegelt1
 bl9kt held] op uit de donk]e omlij/+4  
,ook het  voetpad1 met zijne blanke t9t5
 van z& ( platgetr$5 /e5/ort+1  is za*t 
van li*t4    ,ov]ig5s /aat alles 9 zw>e 
grij%eid teg5 de held]e lu*t4 ,we       
voel51 hoe /il en s*oon ,rembr&t de     
li*tdiepte van d5 avondhemel  heeft     
gevond54    ,illu/ration3 ,mol54    ,van
 l9ksbov5 af na> het midd5 toe1 word5 de
 t9t5 ijl] en ijl]4  ,de donk]e kleur51 
die het geheel aan d5 bov5kant als e5   
boog  omspann51 dr+5 het oog /e$s me]   
na> het midd51 na> het  vooruitspr+5de  
deel van het ba/ion1 wa> de hemel 9 kl>e
  avondzuiv]heid tot 9 v]re diepte      
wegwelft4    ,vr die li*tdiepte rij/ het
 zw>e muurgeva>te omhoog4 ,langdurig    
moet  het d5 s*ild] geboeid hebb5 om te 
kijk5 na> de bre$e en hooge  afmet+5 van
 deze a>d-en /e5massa1 9 teg5/ell+ met  
de lu*tige  doors*ijn5dheid van d5      
avondhemel4 ,het 0 hem als e5           
rotsgeva>te1  als e5 brok voorgeb]gte1  

dat 9 het wat] vooruit /aat4 ,het       
muurw]k  is en geword5 met de a>de2     
oud]dom en v]we]dheid gav5 donk]e1      
diepe kleur51 hi] wat li*t]1 da> wat    
zwa>d]1 al na> gelang de  buit5kant me] 
( m9d] afgebrokkeld1 met moss5 begroeid 
( van vo*t  doortrokk5 04 ,de bov5r& en 
de ne]dal5de zij-lijn miss5 de          
kantigheid en de /rakheid van nieuwe    
/e54 ,het is1 als( de tijd ze  rond     
heeft afgeslet52 de /a&e lijn1 die re*ts
 d5 muur begr5/1 is  e5 we9ig rond      
+ebog5 en a*t]ov] gezakt1 wa>door het   
geheel nog  me] d5 indruk maakt van e5  
zw>e massa1 die ge5 /eun behoeft1 om    
zoo 9 elka> te blijv5 hang54    ,het    
grasveld1 dat d5 bov5kant b$ekt1 hangt  
als e5 zwa> kle$ ru/ig  ov] d5 r& he54  
,de hell+1 die l9ks het bolw]k v]b9dt   
met het  lag] geleg5 pad1 is e5 ev5 zw>e
 massa als het muurw]k1 wa> ze  teg5op  
ligt4 ,(s*oon niet /e5a*tig van a>d1    
vormt ze er en geheel  mee2 het gans*e  
t]re9 is en groote1 bre$e opheff+       
geword5 van de  a>de2 alles ligt 9 ru/ig

 ev5wi*t teg5 elka> aan3 n]g5s /aat  e5 
brok muur ( grond los en afgezond]d van 
de re/4 ,het p5seel wi/  er en klomp van
 te mak51 (s*oon de sam5/ell5de deel5   
alle zi*  zelf blev51 hetzij muur1      
hetzij grasveld1 hetzij voetpad4 ,ook   
dit  laat/e is 9 het geheel opgegaan4   
,wel is het li*t] van kleur1 zooals  e5 
pad 9 de s*em]+ als e5 /ille blankheid  
uit het donk] van de  omgev+ opbl9kt2   
ma> het is ge5 afgezond]d tooneeltje    
geblev52 de  blankheid en de donk]te    
ligg5 niet s*]p naa/ elka>4 ,het v]s*il 
9 li*!id is g]+2 we krijg5 wel d5 indruk
 van e5e zek]e  blankheid1 ma> dat      
g$eelte van de s*ild]ij is to* nog vrij 
donk]4  ,en bov5di5 is er e5 ov]gang1   
die uit all]lei tuss*5t9t5  be/aat4     
,kijk ma> e5s1 wat e5 rommelige ruigte  
van gras1 /ruik51  pu9 ( /e5brokk5 de   
geleidelijke v]b9d+ is tuss*5 de twee   
p>tij54 ,en wat is 9 het pad zelf de    
afwissel+ mooi we]gegev5 van  vo*tige en
 droge1 van hooge en platgetr$5 g$eelt51
 van flauwe  wag5spor51 onm]kb>e hell+5 

na> d5 wat]kant1 en op/a&e  kantjes teg5
 het grasveldje1 l9ks op d5 voorgrond4  
,to* bleef dit  en blanke plek1 die zi* 
ru/ig en va/ teg5 de oprijz5de massa    
da>a*t] vlijt4 ,m5 voelt1 op wat voor   
va/5 pu9bodem de figuurtjes  zi* beweg51
 die van de hoogte afkom51 ( aan d5     
wat]kant /aan4    ,e5 vr\wtje ligt l9n5 
uit te spoel5 9 de gra*t4 ,spel5de      
v]spreid5 zi* kr+5 ov] het spiegelwat]4 
,het trok d5 s*ild]  aan1 om dit /ille  
beweg5 op zijn doek va/ te legg5 en d5  
indruk te  bew>54 ,het golflijntje1 dat 
e5 voorbijzwemm5d e5dje ( e5 9 het  wat]
 geworp5 kluitje doet ont/aan1 is iets1 
wa>na> we ga>ne /il  en 9 g$a*t5 v]zonk5
 /aan te kijk54 ,zoo g+ het ,rembr&t    
ook4  ,t]wijl hij da> op het lage pad1  
op e55 vr$ig5 avond1 zat te  s*ild]51   
kwam e5 vr\wtje na> b5$5 om iets uit te 
spoel52 e5  oog5blik ru/te zijn p5seel1 
en volgde zijn oog de kr+51 die zi*     
v]spreidd51 tot ze teg5 het bootje      
bot/51 en da> e5ige  kr9kel+ te weeg    
bra*t5 9 het donk]e spiegelbeeld4 ,het 0

 e5e  kle9e1 onb$uid5de gebeurt5is1 die 
de ru/ van d5 avond v]brak  zond] ze te 
/or54 ,en met e5 pa> zwi]ige1 d>tele    
p5seel/rek5  w]d ze snel en jui/ 9 beeld
 gebra*t1 om d5 lieflijk51 vr$ig5       
indruk van zoo'n s*oon5 avond te bew>54 
,de /ilte mo*t ge5e  lev5looze          
e5zaamheid word52 e5e uit+ van lev5 moe/
 er zijn1 als  ma> de ru/ niet v]/oord  
w]d4 ,lieflijk] kon het wel niet1 dan   
het  za*te b$rijf van zoo'n vr\wtje er 9
 te br5g51 en het  voorbijga&e1         
kort/ondige oplev5 van d5 wat]spiegel4  
,wat kunn5 we ons zoo geheel ind5k5 9 d5
 gemo$/oe/& van d5  s*ild]1 en e5       
d5kbeeld krijg51 hoe vatba> hij 0 voor  
indrukk54  ,zond] na> het mol5tje gezi5 
te hebb51 dat &]s door vele  bes*\w]s   
voor ho(dzaak geh\d5 wordt1 wet5 we1 wat
 voor hem het  eig5lijke ond]w]p 01 dat 
hij s*ild]de4 ,niet de inri*t+ van      
zoo'n /ads-buit5kant1 ook niet de vorm  
van e5 mol51 ma> de vr$ige1  ru/ige1    
kalme /emm+ van e5 m5s*1 die da> zit1 en
 die g5iet5  kan van ple*tige           

avond/ilte1 van mooie1 kl>e lu*t51 bov5 
bijna  +esluim]de /adsg$eelt54    ,d5k  
to* niet1 dat zoo'n kun//uk er is1 om   
ev5 op de v+]s na te  tell51 wat er op  
/aat4 ,we moet5 er 9 doordr+51 om tot   
het besef  te kom51 hoe de s*ild]       
voelde1 hoe zijn gemo$ door de          
v]s*ijnsel5  bewog5 w]d4    ,het mol5tje
 is ma> bijzaak1 al is m5 g5eigd1 het   
/uk da>na> te  b5oem54 ,het /aat er1 om 
midd5 op het doek e5 v]heff9kje aan te  
br5g51 en het /ond nu e5maal op het     
ba/ion4 ,bevallig1 rank en  ru/ig is het
 we]gegev51 (s*oon 9 onz5 tijd de       
s*ild]s er niet  van h\d51 om op de     
wiek5 zoo'n witt5 glans aan te br5g54   
,het  balkw]k van d5 krui/a>t zit er    
h&ig en gemakkelijk a*t] teg5  aan4 ,e5 
kle9 spetje wit maakt s*eid+ tuss*5     
bov5-en ond]/uk1  wa>door de mol5 e5    
ond]krui] wordt4    ,het huizegroepje en
 e5 beetje laag geboomte /aan gezellig  
bij elka>4  ,je krijgt net e5 idee1 als(
 het e5 kle9 dorpje is1 het e5e dakje   
wat hoog] ( wat lag] dan het &]e4 ,het  

s*oor/e5tje /aat er  bov5uit te /ek51   
als( het e5 dorp/or5tje w\ wez54 ,alles 
w]kt  mee om het vre$zame1 l&elijke uit 
te drukk54    ,z zag ,rembr&t nu de     
w]eld4 ,hij _h aan vreemde geb\w51      
wond]lijke rots5 en geheimz9nige        
spelonk5 ge5e behoefte1 als hij         
natuurg5ot wilde smak54 ,het mee/       
all$aags*e tooneeltje maakte  indruk op 
hem4 ,v&a> zijne g]+e reislu/4          
,kun/bro$]s a*t]na te  trekk51 de wond]5
 van ,itali te zi51 na> de groots*e     
taf]eel5  d] ,alp5 op te kijk51 hij     
voelde er ge5 behoefte aan4 ,hij 0      
huiselijk1 bleef ga>ne bij mo$] de vr\w 
en vond zijn vad]l& e5  s*oon l&4       
,wa>toe z\ dan trekk5 en rondzwalk5     
g$i5d hebb56    ,het is e5e v]heff5de   
g$a*te1 dat hij1 die e5 d] groot/e      
s*ild]s d] w]eld is gewee/1 ,holl& mooi 
vond4 ,dat geeft ons mo$1  om het met   
dat vaak v]guisde1 platte1 vlakke       
pold]l& to* ook ma>  te probe]54 ,het   
moet1 blijk5s ,rembr&ts voorbeeld1      
mogelijk zijn1  het mooi te v9d54 ,niet 

het zeldzame1 niet het wond]ba>lijke1   
niet  het v]hev5e doet 't em2 alles1 wat
 vreemde l&5 aanbi$51 kan m5  ontb]51   
mits de go$e wil er is4           99    
99       99       99       99           
,,vr\we ,,saskia4      ,van ,rijn       
behoefde zelfs niet de ,muid]poort uit  
na> ,muid51 na>  ,na>d5 ( na> het ,gooi 
te w&el51 om tooneel5 te v9d51 die hem  
boeid52 hij _h ze1 om zoo te zegg51 naa/
 de deur4 ,en we kunn5 ons  d5k51 hoe   
hij met zijne jonge vr\w na> buit5      
w&elde1 en het  ,friez9netje att5t      
maakte op al het s*oone1 wat ,am/]dams  
buit5kant  te zi5 gaf4 ,hoe hij1 ev5    
/il/a&e1 met e5 potloodkrabbeltje wi/   
aan te duid51 wat hem hi] ( da> het mee/
 tr(1 (1 aan d5 kant van  d5 weg zi*    
ne]zette en e5 s*etsje maakte1 om het   
,saskia aan te  bi$5 en ha> oog voor    
natuurs*oon te op554    ,to* trok ge5   
ond]w]p d5 groot5 teek5a> zoo aan1 als  
,saskia zelf4  ,tot 9 het one9dige heeft
 hij ha> uitgebeeld1 haa/ dagelijks moe/
 ze  voor hem zitt51 en maakte hij ha>  

portret4    ,e5 lu*tig teek5+etje is    
dat1 wat hij maakte kort na zijn tr\w54 
,hij s*reef er eig5h&ig iets ond]4 ,m5  
ziet3 s*oons*rift is 't  niet4 ,hij     
s*reef1 ev5als zijn mee/e tijdg5oot51   
/eils*rift2 zijn  h& is los en vlug--ge5
 wond]6 de h& van ,rembr&t6--,wie mo*t  
me551 dat je aan de p5nes*rapp5         
eig5a>digh$5 opm]kt1 die aan  het       
s*rijfg]e$s*ap van die dag51 aan de     
ganzep5 h]9n]51 ho$e  zi* voor ov]ijlde 
gevolgtrekk+53 ditmaal heeft de         
teek5a>-s*rijv] no* potlood1 no* p5 en  
inkt1 no* krijt gebruikt1  ma> e5v\dig  
e5 zilv]5 /iftje1 rijn toegepunt1 en    
da>bij e5  bijzond] soort papi]1 op     
ivoor gelijk5d2 e5 s*rap met de /ift    
laat  hi]op e5 zw>t spoor a*t]4 ,e5     
zilv]/ifts*rift dus1 en e5              
zilv]/iftteek5+4    ,er /aat te lez53   
,dit is na] mijn huijsvr\ gecont]feit1 d
 sij #ba ja] oud 01 d5  d]d5 da* als wij
 getr\dt wa]54    de #h junijus  #afcc4 
,d5 d]d5 dag1 nadat ze getr\wd w>52 het 
huwelijk _h plaats op #bb  ,juni #afcd2 

drie dag5 lat] s*reef m5 #be ,juni      
#afcd4 ,dat is e*t] ge5  #h ,juni #afcc4
 ,deze datum klopt niet met de opgave 9 
het k]kregi/] te  ,/4 ,annap>o*ie4 ,wa> 
s*uilt de f\t8 ,9 het regi/]8 ,dat is   
moeilijk  te geloov54 ,de ko/]1 die bij 
de huwelijksvoltrekk+ het feit          
aanteek5de1 zal to* wel met de almanak  
bek5d gewee/ zijn4 ,de datum  mag iem&  
e5s voor e5 oog5blik v]get5 zijn1 ma> e5
 vol ja>  v]gi/ m5 zi* niet4 ,op de     
teek5+ dan8 ,ma> wat voor d5 ko/]       
geldt1 geldt ook voor ,rembr&t4 ,het g+ 
hem zelf aan1 van hem kunn5  we ons nog 
moeilijk] e5e v]giss+ d5k54 ,wie van hun
 beid5 heeft  gelijk1 wie ongelijk8 ,dat
 is e5 kolfje na> de h& van e55         
ges*i$vors*]3 uit te zoek51 hoe het     
mogelijk is1 dat ,rembr&t1  nadat hij   
drie dag5 getr\wd 01 niet op de hoogte  
van datum en ja>  04 ,wie het vraag/uk  
oplo/1 kan er e] mee inlegg54    ,wij   
zi5 intuss*5 de teek5+ v]d] aan4    ,9  
dit s*etsje zit lev54 ,lev5 is iets1 wat
 m5 niet met d5 v+]  kan aanwijz5 ( met 

e55 pass] kan namet51 9 w]kelijkheid    
ev5m9  als 9 beeld4 ,ma> als we d5      
indruk krijg51 dat er lev5 9 zit1  moet5
 we het er ook ov] e5s kunn5 word51     
wa>door die indruk  ont/aat4    ,we     
beg9n5 met het portretje op e5 kle95    
af/& te h\d54 ,dan  h9d]5 de arce]+5 9  
het gezi*tje ons niet2 die loss5 zi* op 
9  e5e gelijkmatige t9t4    ,zie1 ze zit
 nu na> iem& teg5ov] ha> te kijk54 ,( is
 de blik op  e55 muur geve/igd8 ,ne51 op
 e55 p]soon4 ,imm]s1 de oog5 /aan       
s*alks*1 e5 beetje spott5d4 ,het dikke  
r&je ond] het oog k5n5 we  wel2 dat is  
e5 la*je1 het is d>telheid4 ,zoo zit    
iem& niet op e5  /uk muur te kijk54 ,de 
blik geldt hem1 di5 ze lijd5 mag1 en di5
 ze  nu1 9 ha> speels*heid1 niet kan    
nalat5 te plag54 ,er t9telt iets 9  het 
oog1 dat lev5slu/ is4 ,let e5s op1 hoe1 
uit de ges*aduwde l9k]  helft van het   
gelaat1 het oogwit tuss*5 oogappel en   
ooghoek speels*  en blijmo$ig te        
voors*ijn li*t4 ,dat wit gelat5 plekje  
draagt er wel  toe bij1 om ons d5 indruk

 van lev51 van vroolijk1 s*alks* lev5 te
  gev54    ,illu/ration3 ,portret van   
,saskia4    ,zit het mondje /rak en     
ern/ig af te wa*t51 wat de teek5a> van  
de  s*ets zal mak51 ( speelt ook da>    
niet hetzelfde la*je8 ,voel5 we 9  d5   
opgetrokk5 re*t] mondhoek niet e5 beetje
 spot8 ,/aat da> niet  uitg$rukt3 mij   
teek551 dat kun je niet8 ,is dat trekje 
er niet op  b]ek5d1 om hem aan 't la*5  
te mak58 ,het is1 als( we1 teg5ov]  ha>1
 ,rembr&t zi5 zitt51 ijv]ig 9 de we]1 om
 ha> portret en ha>  lev5 va/ te legg5  
op zijn teek5blad2 de mond 9 ern/ige    
plooi1 het  oog bij afwissel+ op ha> en 
op zijn w]k g]i*t4 ,en ha> zi5 we       
probe]51 om d5 ern/ van zijn gelaat te  
v]drijv51 om door ha> la*  ook hem e5   
la*je af te dw+54 ,h>e s*alks*heid1 de  
t9tel+ op  h>e trekk5--we wet5 niet     
alle51 dat ze hem geld51 we zi5 er      
zelfs zijn ern/ig gezi*t 92 9 het       
spott5de en plag]ige lez5 we1  hoeveel  
moeite het hem ko/5 zal1 om zi* go$ te  
h\d51 om er nu e5s  de gek niet mee te  

hebb51 dat hy ha> teek55 wil4    ,zij   
zit niet vr ons als e5e e5zame1 die zi* 
aan onze onbes*eid5  blikk5 bloot/elt2  
ze heeft teg5ov] zi* e51 di5 ze         
g5eg5heid  to$raagt4 ,het is1 als( we 9 
de ruimte rondom ha> de aanwezigheid    
voel5 van d5 p]soon1 tot wi5 ha> glimla*
 zi* ri*t4 ,die  aanwezigheid spiegelt  
zi* 9 ha> oog51 om ha> mond1 op geheel  
ha>  gelaat4 ,z\ die spiegel+ niet het  
lev5 zijn1 dat we 9 dit portretje  zi58 
,lev5 is wel iets vreemds1 dat vaak     
moeilijk nad] te bepal5 is4  ,m5 kan het
 soms hebb51 dat m5 e5e kam] b9n5komt1  
wa> niem& te  zi5 is2 het v]trek s*ijnt 
leeg te zijn1 en to* ziet m5 beho$zaam  
om zi* he51 want m5 krijgt e5 gevoel1   
als( er zi* e5 lev5d wez5  bev9dt2 m5 z\
 ga>ne e5 gordijn opli*t51 e5 ka/ op55 (
 9 e5  hoek kijk51 om te wet5 te kom51 (
 da> iem& s*uilt4 ,m5 voelt  zi* door   
lev5 omgev54    ,bij ,saskia gaat het   
niet geheimz9nig toe4 ,ma> ook ha> voel5
 we  omgev5 van lev52 we k5n5 dit lev51 
en we wet51 hoe h>e gevoel5s  zijn t5   

opzi*te van dat lev54 ,dit alles geeft  
het portret te zi54  ,me] dus1 dan enkel
 e5 mond1 e5 neus1 e5 pa> oog51 en wat  
v]d]  het gezi*t helpt voltooi54 ,wat   
kan het zelfs s*el51 ( de gelijk5is  van
 deze ond]deel5 volkom5 is4 ,er zit iets
 91 dat van hoog]e wa>de  is1 iets wa>om
 we het e5 lief portretje v9d54         
,rembr&t moet dit wel go$ begrep5 hebb51
 als hij ,saskia aanzag4 ,want  wat     
heeft hij 9 de e5v\dige krabbels en     
krasjes deze d+5 zuiv]  lat5 voel52 en  
nog wel d+51 die m5 niet ond] woord5 kan
 br5g5  ( 9 lijn5 kan aanwijz54    ,er  
is nog iets 9 ,saskia1 dat hem niet     
ontg+1 en wat het portret nog  me] liefs
 geeft4 ,zij let niet op zi*zelf4 ,ze   
gaat niet p>mantig  zitt5 met het idee3 
nu moet ik er mooi opkom52 en ev5m9 met 
het  teg5ov]ge/elde idee3 het kan me    
niet s*el51 hoe ik er op kom4 ,je  kunt 
heelemaal niet zi51 dat ze opzettelijk  
e5e h\d+ aanneemt4  ,zooals zij zit1 zoo
 zit iem&1 wanne] hij van e5e lange     
w&el+  ?uiskomt4 ,m5 valt dan ev5 op e55

 /oel ne]1 om uit te blaz51  voordat m5 
van kle]5 v]wisselt4 ,zond] erg komt de 
h& ond] het  ho(d2 het ho(d leunt er wel
 niet op2 zie ma>1 de h& raakt het      
nauwelijks aan1 ma> het geeft e5ig5 /eun
 en de arm v9dt het e5  gemak om ev5 op 
de tafel te ru/52 iets wa>aan de &]e ook
 behoefte  heeft2 die ligt er languit   
ov] he5 en is zelfs niet hups* g5oeg1 om
  het roosje re*top te drag54 ,zoo laat 
m5 e5 bloem hang51 als de h&  moe wordt4
    ,beide ellebog5 ru/5 op de tafel4   
,netjes is 't niet4 ,dat zal vr\we      
,saskia ook wel wet54 ,ma> ze kwam      
v]moeid ?uis1 en dan is het  v]leidelijk
 om e5s op je gemak te zitt54 ,niet re*t
 op en ne]1 ma>  het bov5lijf           
voorov]gezakt2 de bor/ zoo'n beetje teg5
 d5 tafelr&4  ,de kle]5 wat losgemaakt  
en d5 ho$ nog op 't ho(d4    ,wie zi*   
zoo ne]zet1 neemt niet plaats om        
uitgebeeld te word51 ma>  gaat zond] erg
 zitt51 omdat zitt5 aang5aam is4 ,die   
let niet op  zi*zelf1 op h\d+ en po/uur1
 ma> geeft zi*1 zooals ze is4 ,die gaat 

zoo zitt51 omdat zij bij ha> e*tg5oot   
is1 en niet 9 gezels*ap van  m5s*51 die 
altijd op fatso5 en behoorlijkheid      
lett54    ,het is deze argeloo%eid1 die 
onze teek5a> 9 zijne vr\w zag2 en hij   
gaf ze ons duidelijk 9 li*aam%\d+1 9    
armlegg+1 9 h&geba>1  zelfs 9 het roosje
 te v]/aan4 ,want dit roosje hangt net  
zoo ov] de  tafel he5 als ,saskia zelf4 
,eig5lijk is deze trek 9 ha> dezelfde1  
als die1 welke uit ha> gelaat  sprak4   
,beide kom5 ze voort uit e5 gevoel1 dat 
ha> aang5aam 03 ze  voelde zi* prettig  
en op ha> gemak1 zoo bij ha> b]oemd5 he]
  gemaal4 ,ze g5e]t zi* niet1 hem la*5d 
9 de oog5 te zi51 en  ev5m9 om het zi*  
gemakkelijk te mak54 ,ze a*t zi* veilig 
voor  onbes*eid5 blikk5 en onbes*eid5   
op-en aanm]k+54    ,het trekt ons 9 ha> 
aan1 dat ze zi* zoo argeloos ons*uldig  
gev5 kon  aan d5 teek5a>2 dat ze zelfs  
op dit oog5blik niet da*t aan nette     
h\d+1 aan gezi*t-9-de-plooi51 aan toilet
 ( kapsel4    ,ongetwijfeld is hi] de   
v]kl>+ te zoek51 wa>om we het beeld lief

  v9d51 en wa>door het ons bekoort4     
,da> komt nu nog iets bij1 dat op d5    
teek5a> betrekk+ heeft4    ,het s*ets5  
van e5 portret g+ hem zoo gemakkelijk   
van de h&1 dat  zijne g$a*t5 eig5lijk   
met dit w]k alle5 niet gevuld w>54 ,hij 
behield e5 op5 oog voor de eig5a>dige   
wijze van do51 zooals die op  te m]k5 0 
aan zijn model4 ,ond]wijl hij omtrekk5  
van gezi*t1 ho$1  ho(d1 li*aam1 arm5 en 
h&5 zette1 zag hij ze] go$1 hoe we9ig   
a*t ,saskia op zi*zelf sloeg1 hoe we9ig 
ze aan zi*zelf en hoe ze] ze  aan hem   
da*t2 hoe ze zi* volkom5 onbespi$ a*tte1
 (s*oon teg5ov]  hem zitt5de4 ,hij zag  
dit 9 h>e trekk51 9 h>e h\d+1 9 d5 arm1 
zooals die op de tafel lag1 hij zag het 
9 alles4 ,en al s*ets5de1 gaf  hij 9    
elke lijn de uitdrukk+ van het          
v]tr\welijke1 dat hij 9 ha>  zag4 ,de   
vri5delijkheid van h>e v]s*ijn+1 niet   
voor e5 i$]1 ma>  voor hem alle51 wi/   
hij uit te teek554 ,hij wi/1 dat die    
eig5s*ap  van ha> wez5 kon v]dwijn51 als
 &]5 om d5 hoek gluurd54 ,hij  wi/1 dat 

zijne teek5+ be/emd 01 om gezi5 te      
word51 en dat dit  /re$ met h>e         
v]tr\welijkheid4 ,to* bra*t het hem niet
 9  v]w>r+2 hij zette het d5kbeeld1 dat 
&]5 z\d5 zi51 van zi*  af en g+ voort1  
om d5 indruk va/ te h\d5 en 9 beeld te  
br5g54  ,met oog5 en h&5 arbeidde hij1  
om de uit]lijke vorm5 op papi] te       
zett51 en intuss*5 bleef hem het besef  
bij1 van de v]tr\welijkheid  tuss*5 hem 
en ha>4 ,en1 arbeid5de aan de vorm51    
s*reef hij  eig5lijk 9 leesba> s*rift al
 ma> door ov] die v]tr\welijkheid4      
,niet me] de li*aamsg$aante beh&elde    
zijn teek5/ift1 ma> hoe zij  ov] de     
tafel he5 na> hem toe gebog5 lag2 niet  
me] ha> beeld1 ma>  hoe 9 dat beeld de  
ziel1 het lev5 zi* afspiegelde4    ,lang
 behoefde hij aan zoo'n s*etsje niet te 
w]k53 alles is los en  vlug op papi]    
geworp54 ,en to* raak en go$4 ,m5 lette 
bijvoorbeeld  e5s op de zwi]ige lijn51  
die de re*t]m\w we]gev52 9 en veeg  zijn
 ze opgezet1 en 9 die ene veeg gev5 ze  
mete5 aan1 hoe 9 de  buig+1 bij d5      

elleboog1 het kle$ 9 bre$e plooi5 valt4 
,( op de  te]e s*rapjes van het         
l9k]h&je1 hoe als vanzelf de p9k a*t]ov]
  buigt4 ,het is e5 g5ot1 om de         
bewegelijkheid van al die lijn5 te  zi54
 ,9 e5 photographis* portret ontbreekt  
dit4 ,m5 v9dt er ook  niets aan1 het te 
bezi*tig51 t5zij m5 d5 p]soon k5t4      
,het is wa>1 dat de photographie        
nauwkeurig] en precies] 9  kle9igh$5 is2
 dit weegt e*t] niet op teg5 de uit+ van
 e*t  lev51 die e5 teek5a> 9 zijn w]k   
ne]legt4 ,we beklag5 de eeuw van        
,rembr&t niet1 omdat ze het zond] de    
cam]a obscura moe/ /ell51 en  zi*       
behielp met h&gemaakte afbeeld+51       
integ5deel1 we a*t5 ha>  gelukkig en    
betreur5 het1 dat lat] e5 w]ktuig is    
uitgevond51  wa>mee aan kun/5a>s het w]k
 uit de h& g5om5 en het brood uit  d5   
mond ge/oot5 is4 ,wel kunn5 we ?ans voor
 we9ig geld portrett5  hebb5 van all51  
wi5 we g5eg5 zijn1 en wel gelijk5 die   
zveel1 dat  we de p]son5 h]k5n51 ma> ze 
zijn er na>6 ,het lev5 ontbreekt1 en    

ook datg5e1 wat we1 na lang5 omgang1 9  
gelaat1 h\d+1 geba> en  li*aamsb\w hebb5
 le]5 opm]k54 ,we zijn tevr$5 met d5    
jui/5  vorm van oog51 neus1 mond en k91 
we eis*5 niet me]2 s$]t de  zev5ti5de   
eeuw hebb5 de m5s*5 zi* le]5 tevr$5     
/ell5 met  afbeeld+5 zond] het s*alks*e 
lev51 zond] t9tel5d5  oog5opslag1 zond] 
gemo$ en k>akt]4 ,miss*i5 zijn er zelfs 
re$s  m5s*5 9 onz5 tijd1 die aan hunne  
blo$v]want5 en vri5d5 deze  eig5a>digh$5
 niet e5s me] opm]k54    ,het is be/    
mogelijk1 dat de kun/ van photographe]5 
ons  gezi*tsorgaan voor nauwkeurige     
wa>nem+ van m5s*5 en hunne  lev5suit+   
heeft afge/ompt4           99       99  
99       99       99          ,,kle9e   
,,titus4      ,illu/ration3 ,titus van  
,rijn4    ,lat5 we naa/ ,saskia nog e5s 
nem5 deze afbeeld+ van ,titus1 het      
zoontje van ,rembr&t4 ,dan zal ons      
blijk51 dat ook hi]9 d+5  voorkom51 die 
e5 photographis* portret niet kan gev54 
,het v5tje zit e*t lekk] op zijn gemak4 
,hij zoekt dit op k9d]lijke  mani]4 ,e5 

volwass5e gaat er &]s bij zitt53 niet   
zoo met het ho(d  9 de nabijheid van de 
h&51 en niet zoo 9 elka> g$ok5 op d5 r& 
van e5e s*oolbank ( e5 raamkozijn       
ligg5de4 ,het omgebog5  polsgewri*t van 
het re*t]h&je is e*t k9d]lijk1 ook de   
duim1 die  het ho(dje /eunt en e5       
kuiltje 9 de k9 drukt1 wa>door de       
mondhoek  e5 beetje omhoog ges*ov5      
wordt6 ,da> behoort precies bij1 die    
mani]  om e5e p5 va/ te h\d51 als m5 zit
 na te d5k5 ov] hetge5  ges*rev5 moet   
word54 ,en zie e5s het l9k]h&je6 ,het   
komt net te  voors*ijn1 zooals we dat   
soms zi5 bij e5 poesje1 dat behagelijk  
e5  bre$1 mollig pootje vooruit/eekt4   
,de heele figuur1 het v]li*te           
driehoekje van gelaat1 h&5 en boek1     
heeft iets poezeligs ov] zi*4  ,dit     
neemt dadelijk 9 voor het v5tje4 ,het is
 ons onv]s*illig1 (  oog51 neus1 mond1  
gezi*tsvorm en ha> nauwkeurig gelijk51  
er is1  buit5 dat1 iets aantrekkelijks  
94 ,het portretje geeft ons te zi51 hoe 
de vad] zijn k9d soms kon aantreff51 als

 het 9 s*ool ( ?uis 9  e5 hoekje te le]5
 zat4 ,de h\d+ moet indruk op hem       
gemaakt hebb51  want1 to5 hij g+        
s*ild]51 /elde hij zi* het k]eltje z    
voor4    ,het is niet wa>s*ijnlijk1 dat 
hij1 zooals onze photograaf z\ do51     
gela/te3 ga nu zus ( zoo zitt54 ,imm]s1 
dan wordt alles /ijf en  h\t]ig4 ,hi] 0 
ge5 afspraak2 zond] erg zit ,titus op   
zijn gemak na  te d5k5 en voor zi* uit  
te kijk51 en argeloo%eid kon de vad] hem
  niet als bevel oplegg54    ,dat we hem
 onbespi$ kunn5 bes*\w51 is jui/ het    
aantrekkelijke4  ,want nu komt zijn w>e 
a>d aan d5 dag3 zijne neig+ namelijk om 
knus  en gemakkelijk ine5 g$ok5 te      
zitt54 ,hij v]loo*5t da>9 niet1 dat  hij
 e5 k9d van ,saskia van ,ul5burg is6    
,het aantrekkelijke wordt nog v]hoogd   
door de groote1 donk]e kijk]s en  de    
lange1 weeld]ige lokk54 ,bov5di5 v9d5 we
 het a>dig1 zoo  toevallig e5s iets te  
zi51 dat op het s*oolgaan en het le]5 9 
de  zev5ti5de eeuw betrekk+ heeft3 e5   
bundeltje vell5 papi] ligt op  e5       

op5geslag5 boek2 de inkt1--het zal wel  
zelfgemaakte inkt wez51  want dat 0 het 
gewoonlijk1--bev9dt zi* 9 e55 kok]1 die 
aan e5  koordje ( kett9kje hangt4 ,dit  
g]ei droeg de le]l+ mee na> s*ool  en   
zeulde er mee rond door huis2 ov]al wa> 
hij zi* ne]zette1 om te  s*rijv51 _h hij
 het bij zi*2 als hij voor het op5 raam 
plaats nam1  kon het be/ gebeur51 dat   
hij a*teloos d5 inktkok] uit het raam   
he5  en we] liet bungel54 ,+5aaide      
s*rift5 w>5 niet zooveel 9  gebruik1 als
 losse blad5 papi]4 ,deze om/&igheid gaf
 hi] d5  s*ild] geleg5heid1 om te lat5  
zi51 hoe de velletjes soms plat op      
elka>1 soms met e5e gap5de op5+ er      
tuss*5 kunn5 ligg54    ,met ,titus er   
bij hebb5 we nu d5 kle95 huiselijk5 kr+ 
compleet1  wa>9 ,rembr&t anno #afdb     
leefde4 ,we moet5 e*t] b$5k51 dat de    
zoon nog heel kle9 01 to5 ,saskia       
ov]le$2 de mo$] heeft hem nooit  gezi51 
zooals de vad] hem hi] afbeeldt4    ,9  
de portrett5 van vr\w en zoon heeft hij 
wel duidelijk uitg$rukt1  met hoeveel   

h>t hij aan beide h+1 hoe gelukkig hij  
zi* aan d5  huiselijk5 ha>d voelde1 to5 
,saskia nog leefde4 ,ook zal hij        
inn]lijk  bewog5 gewee/ zijn1 als hij   
lat] het k9d uitbeeldde en opm]kte1 hoe 
h>e gea>dheid1 h>e natuur da>9          
voortleefde1 to5 zij re$s lang  t] ziele
 04           99       99       99      
99       99          ,,actie4      ,naa/
 elka> zijn hi] ge/eld twee groepjes van
 twee p]son51 die  e5ige woord5 met     
elka> wissel54 ,het e5e /elt voor e5    
,am/]dams*  burg] uit het ja> #afcc1    
s*eepsb\w] en teek5a> van  s*eepsontw]p5
 van b]oep1 met zijne vr\w1 die e5      
briefje b9n5  br5gt4 ,het &]e is ,mi*iel
 ,azn4 de ,ruyt]1 9 gesprek met zijn5   
/uurman ,zeg]4 ,al dadelijk valt het op1
 dat ,de ,ruyt] en ,zeg]1 elk met  e5   
pa> gelijke platvoet5 en e5 pa> zw>te   
kuit51 re*t op en ne]  naa/ elka> /aan4 
,beid] ond]/el1 met en b5ev5s de wijde  
broek51  s*ijn5 na> e5 en hetzelfde     
model te zijn gevormd4 ,de enkels zijn  
te  dik1 en ev5veel te dik1 het         

aanzwell5 d] be551 na> bov5 toe1 gaat   
gelijk 9 zijn w]k1 de broek5 hang5 er   
gelijk om4 ,v]vel5d is het  v]d]1 dat   
beide gelijkelijk het front na> elka>   
draai51 en dat ze  beide d5 na> elka>   
geke]d5 arm s*u9 omlaag1 d5 &]5 arm     
opgehev5 h\d54    ,illu/ration3 ,de     
,ruyt] en ,zeg]4    ,de ,s*eepsb\wmee/] 
en zijne vr\w zijn zond] zulke          
toevalligh$5  tot e5 groep bije5gebra*t4
 ,de h\d+ van de h&5 d] vr\w laat  zi*  
ze] go$ met die van ,de ,ruyt]          
v]gelijk54 ,zij h\dt met de  l9k] kloek 
en f]m de kl9k van de deur omvat1 niet  
nuffig en met  opzettelijke             
bevalligheid1 ma> zooals e5e degelijke  
huisvr\w 9  drukke bezigh$5 alles doet4 
,de ,ruyt] doet iets1 dat1 op zi*zelf   
bes*\wd1 e5 daad is van kloekheid1 van  
mo$ en van durf4 ,eig5lijk  moe/ hij dus
 ook onv]s*rokk5 met de l9k]h& na> d5   
,engels*man  wijz51 di5 hij tot p>tuur  
heeft gekoz54 ,ma> hoe is dit op de     
plaat  uitg$rukt8 ,de w]eldv]ma>de      
zeebonk /eekt e5 blank1 mollig1 kle9    

h&je uit1 de arm is slap en zond]       
fi]heid opgehev51 het  wijsv+]tje bij   
het jongejuffr\w5duimpje wij/ op kromme 
mani] iets  aan4 ,m5 z\ haa/ d5k51 dat  
mijnhe] ,zeg] heeft gevraagd3 ,hoe loop 
ik het kort/ van hi] na> de ,kip/raat8  
en dat e5 voorbijga&1  ziekelijk oud he]
 met e5 pijnlijk gezi*t antwoordt3 ,hi] 
l9ks d5  hoek om4 ,wa>op gemelde he]    
,zeg] met vri5delijk gelaat voor de     
bekom5 inli*t+ b$ankt1 beleefd d5 ho$   
li*t1 en d5 oud5 he]  e5e prettige w&el+
 toew5s*t4    ,zoo kan ge5 ,de ,ruyt]   
het v]ma>de comm&o hebb5 gegev51 zoo    
/rekt  ge5 held met gebi$5d geba> d5    
arm4    ,illu/ration3 ,s*eepsb\wmee/] en
 vr\w4    ,de re*t]h& is niet bet] van  
teek5+4 ,miss*i5 loop5 er  v]wa&e m5s*5 
rond1 die op deze mani] met gebog5      
polsgewri*t d5  knop van e5 w&el/ok     
omvat h\d51 ma> van onz5 ,vliss+]       
,mi*iel  geloov5 we het niet4    ,zie   
da>5teg51 hoe het vr\wtje h>5 brief     
ov]reikt4 ,de b$oel+ is  volkom5        
duidelijk uitg$rukt3 ze laat hem niet   

zi51 ze neemt hem niet  weg1 ma> ze     
ov]h&igt4 ,zelfs zit 9 het h&geba> de   
beweg+ van  iem&1 die a*t]wa>ts e5      
briefje afgeeft4 ,m5 probe]e zelf de    
h\d+ na te boots54    ,ook de h&5 van d5
 s*eepsb\wmee/] mog5 gezi5 word5 bij die
 van  /uurman ,zeg]4 ,zijn l9k]1 e5e    
dikke1 vleezige w]kh& blijft ru/5  op   
het teek5w]k1 t]wijl het ho(d zi* ev5   
opri*t om te zi51 wie  d5 arbeid komt   
/or54 ,is het niet1 als( die h&1 met    
g$a*t5  v]vuld1 bij het w]k tra*t te    
blijv51 als( ze d5 g$a*t5gang wil       
va/h\d51 tot de /oornis voorbij is8     
,de re*t] wil het briefje 9 ontvang/    
nem54 ,e*t] niet met e5  geba> van      
haa/ig aanpakk54 ,het b9n5kom5 van mo$] 
de vr\w wordt  euvel opg5om51 omdat het 
/or5d is4 ,v&a> dat de h& ma>  a>zel5d  
uitge/ok5 wordt4 ,dit is geheel 9       
ov]e5/emm+ met 's  mans gelaat2 de      
afdruk laat duidelijk e5 li*t5 graad van
  ontevr$5heid zi52 die blik op zijne   
vr\w en het voorho(d-frons5  zijn er de 
blijk5 van4    ,de re*t]h& van /uurman  

,zeg] neemt op e5e wijze d5 ho$ af1 die 
no* de mani] van e5 zeeman1 no* die van 
e5 fijn he] is4 ,h\va/  zit er niet 92  
e5 groote1 vilt51 zev5ti5de-eeuws*e ho$ 
z\ wel  &]s doorbuig51 als m5 di5 bij   
het uit]/e r&je tuss*5 duim en  v+]     
aanvatte4 ,hij lijkt wel van h\t4 ,wat  
is da>bij v]gelek5 het  pass]tje go$    
geteek5d2 9 de h& het ronde gewri*t1 na>
 b5$5 de  gepunte1 driekante be551      
wa>van e51 door lang gebruik1 iets      
kromgebog5 is2 met e5 soort van gretige 
w]klu/ hapt het in/rum5tje  na> het     
papi]4 ,zelfs 9 zoo'n g]+ bijzaakje     
heeft ,rembr&t het  bijzond]e gevoeld4  
,de s*eepsroep] is lang niet van        
hetzelfde gehalte2  de r& van het       
geslag5 kop]blik is veel te dik geword52
 de  tre*t]vormige bek] is aan d5       
ond]kant bijna re*t1 aan d5  bov5kant   
bolvormig2 het mond/uk heeft e5 v]ke]d5 
/&2 van onze  plaats af moe/5 we er niet
 9 kunn5 zi52 het heeft bepaald 9 de    
klem gezet5 en is v]bog5 g]aakt4 ,lett5 
we op de h&el+1 die op  beide afbeeld+5 

tuss*5 de twee p]son5 voorvalt1 dan     
moet5 we  all]e]/ onze bewond]+         
uitsprek5 voor het vr\wtje4 ,er zit 9   
h>e  h\d+ buit5gewone bewegelijkheid2   
het ov]h&ig5 van d5 brief gaat  niet    
b$a>d 9 zijn w]k1 ma> haa/ig en gejaagd4
 ,zij blijft bijna bij  de deur /aan1 om
 ge5 tijd te v]liez5 met v]d] te loop5  
dan noodig  is2 met ov] d5 /oel he5 te  
buig5 b]eikt ze ha> doel ev5 go$4  ,het 
bov5lijf helt niet alle5 zijdel+s na> d5
 b\wmee/] ov]1 het  maakt ook e5e kle9e 
buig+ voorov]4 ,intuss*5 draai5 de      
l9k]heup1 de l9k]s*\d] en de l9k]>m zi* 
re$s we]  a*t]wa>ts1 t]ug na> de deur4  
,de re*t]h& en-arm1 en het gezi*t zijn  
nog v]diept 9 de beweg+  van het        
ov]h&ig54 ,9 al de ond]deel5 van deze   
figuur dus e5e  a&uid+ van w5d51 buig5  
en draai51 n]g5s de /ijve ru/ van e5    
lid1 dat aan de h&el+ ge5 deel neemt4   
,sommige bes*\w]s mak5  hi]van ,rembr&t 
wel e5s e5 v]wijt4 ,ze v9d5 het         
s*ielijke  b9n5kom5 /or5d voor de ru/   
van de s*ild]ij2 het maakt hun  gejaagd1

 als ze er e5 oog5blikje kalm na> z\d5  
will5 kijk54 ,da>  is wel iets van aan2 
het is h9d]lijk1 als je het idee krijgt1
 dat  zoo'n figuurtje zoo aan/onds zal  
wegsnell51 en als m5 zi*zelf  betrapt1  
dat m5 da>op /aat te wa*t54 ,ma> we     
moet5 d5 s*ild] de  e] gev51 die hem    
toekomt2 hij heeft 9 de li*aams h\d+ van
 e5e  vr\w1 die ev5 b9n5komt en dadelijk
 we] he5gaat1 met e5 fijn oog  de       
bewegelijkheid van buig+ en draai+      
wa>g5om5 en we]gegev54    ,de plaat van 
,de ,ruyt] is er1 om e5 ges*i$kundig    
feit voor te  /ell52 alles moe/ dus     
eig5lijk h&el+ zijn2 de h&el+ moe/      
al?ans ze] /]k tot ons sprek54 ,neem nu 
d5 admiraal e5s2 hij /aat  er zoo h\t]ig
 en s*utt]ig bij1 dat er ge5 s*ijn van  
beweg+ 9  hem zit4 ,van ond] tot bov51  
van zijn voet5 tot zijn ho(ddeksel1     
alles /ijf en re*t2 n]g5s 9 de heele    
figuur e5ige zw5k+2 ge5  enkele l5igheid
 van draai+ ( buig+4 ,hij zit diep 9    
zijn ho$je  weggeslag51 en s*ijnt aan e5
 /ijv5 nek te lijd54 ,miss*i5 trekt  hij

 da>om zoo'n pijnlijk gezi*t4 ,kijk     
da>5teg5 e5s1 hoe mooi rond  het        
vr\w5kopje is1 hoe het mutsje meew]kt1  
om de rond+ uit te  beeld51 en hoe los  
en gemakkelijk het ho(d zi* ke]t en w5dt
 bov5  d5 kraag4    ,zoo krijg5 we tot  
slotsom van de v]gelijk+3 de plaat1 die 
e5e  h&el+ moet voor/ell51 geeft        
h\t]ige1 /ijve figur51 die de  arm5     
opli*t5 om te do51 als( ze zi* beweg51  
ma> ze beweg5 niet4  ,de &]e1 die       
gemaakt w]d om de portrett5 van e]zame  
inwoond]5 van  ,am/]dam te gev51 t9telt 
van actie1 zond] no*tans 9 het gev5 van 
portrett5 te kort te kom54 ,de h&el+    
maakt zooveel indruk1 dat we  beg9n5 te 
d5k5 aan e5 hi/oris* feit4 ,het lijkt   
wel1 dat dit nu  het b]oemde briefje is1
 wa>ov] we 9 boek5 lez51 hetwelk        
b9n5gebra*t w]d1 om d5 v]rad]lijk5      
aanslag op e5 ( &]e /ad  te v]ijdel54   
,ma> 't is zoo niet6 ,de s*ild]ij is er 
e51 wa> niets  a*t] zit4 ,zij is e5     
portret/uk1 me] niet4    ,we zull5 deze 
neig+ van ,rembr&t1 om d5 a>d van het   

portret te  v]bloem51 me] opm]k54 ,m5   
kan hem ook hi]van e5 v]wijt mak52  het 
is miss*i5 niet heelemaal 9 orde1 dat we
 teg5ov] de twee  kont]feitsels van e5  
pa> burg]luitjes g$a*t5 hebb5 van       
v]ma>de  gebeurt5iss52 dat we dus aan   
d+5 d5k51 die hi] niet te pas  kom54    
,ma>--wat e5 kun/1 om dat te kunn56 ,wat
 e5 s*ild] moet m5  wez51 om zoo1 spel5d
 weg1 9 e5 portret/ukje e5 a>digheidje  
te  v]tell51 en het dan zoo te do51 dat 
de bes*\w] heelemaal de klus  kwijt     
raakt4    ,de ,anatomis*e les heeft     
hi]van ook wel e5 tikje weg1 zooals we  
zull5  zi54           99       99       
99       99       99          ,,misleide
 ,,a&a*t4      ,ond] de dromm5 van      
reizig]s1 die ja>lijks de /ad           
's-,grav5hage  bezoek51 zijn er gelukkig
 niet we9ig51 die e5 uurtje ov] hebb51  
om  de s*att5 van het ,maurit%uis te    
gaan zi54 ,en ond] dez5 m]kt m5         
dikwijls bezoek]s op1 voor wie de gang  
da>he5 e5e b$eva>t is4 ,ze  kom5 uit /$5
 en /adjes1 die b9n5 h>e mur5 ge5 enkel 

/aaltje  bevatt5 van de groote kun/ onz]
 voorvad]52 van ,rembr&t gehoord  hebb5 
ze2 photographien na> zijne s*ild]ij5   
hebb5 ze gezi54 ,ma>  nog nooit hadd5 ze
 geleg5heid om het h>t e5s op te hal5   
aan zoo'n  lapje doek1 wa>voor hij zelf1
 twee en e5 halve eeuw gel$51 met palet 
en p5seel heeft gezet52 wa>op hij       
eig5h&ig de klont]s v]f heeft  geklut/1 
gewrev5 en aangesme]d4 ,b9n5 de mur5 van
 dit e5v\dig1  onaanzi5lijk geb\w zal   
dan e9delijk de bege]te bevr$igd en het 
v]lang5 ge/ild word54 ,de trapp5 gaat   
het op1 re*ts d5 hoek om1  e5e kam]deur 
door en het v]trek b9n54 ,dit is het    
heilige d]  heilig54 ,wat hi] hangt1    
draagt groote nam53 we lez5 er ,jan     
,/e51 ,p4  ,pott]1 ,o/ade1 ,br\w]1 ma>  
voor all5 lez5 we ,rembr&t ,h>m5szoon   
van ,rijn4 ,teg5 deze we9ige vi]kante   
met]s muur hang5 e5 ti5tal  zijn] /ukk5 
bije51 e5 s*at1 di5 hond]d musea het    
kle9e  ,maurit%uis b5ijd54 ,het /atig   
middelpunt da>van vormt de  ,anatomis*e 
les1 die wa>d is1 e5igsz9s uitvo]ig     

bes*\wd te word54    ,de ,anatomis*e (  
,ontle$kundige les is e5 portret/uk4    
,rembr&t  maakte het op be/ell+1 voor   
a*t g5eeskundig5 uit de /ad  ,am/]dam4  
,dez5 hadd5 het oogm]k1 om er hun       
v]e5ig+sgeb\w1 de  *irurgijn%al1 mee te 
v]si]54 ,9 plaats van a*t afzond]lijke  
portrett51 v]langd5 ze e5 groep2 ze     
liet5 het aan d5 s*ild]  ov]1 de groep  
sam5 te /ell51 op voorwa>de natuurlijk1 
dat i$] van  de a*t kopp5 tot zijn re*t 
kwam4 ,zij v]wa*tt5 niet &]s1 dan dat   
hij het met deze voorwa>de ern/ig op z\ 
nem54 ,nu1 de kopp5 kwam5  tot hun re*t2
 ma> to* z\ de e]/e blik van d5 bes*\w] 
op e5  &] deel van de s*ild]ij geve/igd 
word54 ,de s*ild] wilde1 dat  het lijk1 
9 uitge/rekte h\d+ op de snijtafel      
ne]gelegd1 het e]/  de a&a*t z\ vrag54  
,hij _h dit kunn5 b]eik51 door het      
aanw5d5 van e5 e5v\dig  middel3 als hij 
er e5 griezelig voorw]p van _h gemaakt1 
zoo akelig om  te zi51 dat e5 i$] er na>
 moe/ zi54 ,ma> dit de$ hij niet4 ,het  
lijk is zoo ges*ild]d1 dat ook de       

te]gevoelig/e li$5 d5 aanblik  kunn5    
v]drag54 ,zelfs de op5gelegde arm heeft 
niets afs*uwelijks4  ,alles wat de z5uw5
 van aan/ell]ige jongejuffr\w5 z\ kunn5 
prikkel51 v]me$ hij4 ,wel is het gelaat 
het gelaat van e5 doode1 en  dus niet   
aang5aam om te zi52 ma> het wekt ge5    
we]z94    ,wa>om is het dan wel1 dat we1
 als van zelf1 /e$s het e]/ op het  lijk
 het oog ri*t58    ,we ond]gaan e5      
gelijk lot1 als het avondvl9d]tje1 dat  
door ons  op5/a& v5/] komt b9n5vlieg54  
,het li*t trekt ons aan4 ,het  li*t is  
de geheimz9nige ma*t1 die ons           
gezi*tsorgaan1 ev5ze] als  dat van het  
onnoozel g$i]te1 weet te leid51 wa>he5  
ze wil4 ,zitt5  we des w9t]s 9          
s*em]donk] bij op5 ha>d ( ka*el1        
onwe]/aanba> wordt het oog door d5      
vlamm5glo$ aangetrokk54  ,s*rijd5 we des
 zom]s door de donk]te van e55 bos*weg1 
we  v]haa/5 onz5 tr$1 als op het e9d van
 de laan het zonli*t door  e5e op5      
ruimte b9n5dr+t4    ,li*t geeft op het  
netvlies e5 aang5aam gevoel1 zooals     

fris* wat]  aan tong en gehemelte1      
wanne] ze van dor/ v]s*roei54 ,het ko/  
soms  moeite1 om d5 blik van de vlam e5]
 lamp af te w5d51 als de omgev+  door de
 dui/]nis e5e s*]pe teg5/ell+ vormt4    
,nu2 de ,anatomis*e les is e5e s*ild]ij1
 wa>van het groot/e deel d]  opp]vlakte 
9 zw>e1 donk]e v]v5 bew]kt is4 ,het is  
jui/  voornamelijk het lijk1 dat hi]op  
e5e uitzond]+ vormt4 ,de gezi*t5  d]    
rondom/a&e g5ee%e]5 ook wel1 ma> die    
zijn van m9d] omvang  en zull5 e]/ 9 de 
twe$e plaats onze a&a*t trekk54 ,we gaan
 op  het zonnige li*t af1 dat midd5 op  
het groote doek e5 hoekje vult4 ,de     
portrett51 wa> het feitelijk om te do5  
01 word5 da>door m9 (  me] op d5        
a*t]grond g$rong52 het /uk krijgt d5    
s*ijn van  gemaakt te zijn met e5 &]    
doel1 dan om die portrett5 te gev54 ,we 
z\d5 haa/ kunn5 d5k51 dat de s*ild]     
wilde lat5 zi51 op welke  wijze dokt]   
,claes ,piet]szoon ,tulp les gaf 9 de   
ontle$kunde4  ,m5s*51 die niet voor     
dokt] hebb5 ge/ude]d1 zi5 hi] iets1 wat 

ze  nooit e]d] hebb5 gezi51 dat namelijk
 e5 hoogle]a> zoo1 vr zi*1  e5 cadav]   
heeft ligg51 wa>van hij e5 ( &]         
li*aamsdeel  op5legt2 hij neemt e5 soort
 van tang om va/ te pakk52 de le]l+5    
/aan er 9 e5 kr+ omhe51 en het ond]wijs 
beg9t6 ,w]kelijk me55  vel51 dat het /uk
 met deze b$oel+ is gemaakt4            
,illu/ration3 ,de ontle$kundige les4    
,to* is het e5 portret en moet dus op n 
lijn ge/eld word5 met  bijvoorbeeld e5  
s*oolportret1 dat 9 lange rij5 de kopjes
 van e5e  klas s*oolk9d]5 te zi5 geeft4 
,wat e5 v]s*il e*t]6 ,het e5e is  e5    
v]vel5de v]zamel+ van allemaal kijk5de  
gezi*t52 wie het  ond] de oog5 krijgt1  
gaat zoek5 na> bek5d54 ,soms maakt de   
photograaf e5e kle9e v>iatie1 door aan  
e5ige l$5 van het  gezels*ap iets te do5
 te gev53 g>5 w9d51 !e s*5k5 ( zoo      
iets4 ,ma> niem& wordt de dupe van dez5 
kun/greep1 m5 zal nooit ook  ma> e5     
oog5blik me551 dat de photographie er   
is1 om het  !es*5k5 te lat5 zi52 de     
gezi*t5 trekk5 te /]k de a&a*t4    ,het 

portret van ,rembr&t leidt ons jui/ wel 
op e5 dwaalspoor en heeft  al m5ige5    
omtr5t d5 a>d van het /uk misleid4 ,en  
dat1 doordi5 het  volle li*t op het lijk
 valt4    ,e5 oog5blik mag m5 wel       
/il/aan bij dit ov]ig5s niet erg        
v]kwikkelijke voorw]p4    ,hoe komt het1
 dat we zoo go$ het v]s*il voel5 tuss*5 
de  vlees*opp]vlakte en de gewev5 /(1   
wa>uit de l$5doek be/aat8 ,het  is1 als(
 we e5 en &] met v+]s hebb5 beta/4    ,9
 de e]/e plaats door het v]s*il 9 kleur1
 wat ook op e55 zw>t5  afdruk te zi5 is4
 ,beide zijn wel li*t1 ma> de doek is   
to* li*t]  geh\d5 dan het li*aam1 (s*oon
 hij niet wit is2 ov]al m]k5 we  grijze 
t9t51 die s*aduw5 van vr\w5 en plooi5   
we]gev54 ,ma> deze  vr\w5 en plooi5     
hebb5 de eig5a>dige g$aante1 die we 9   
gewev5  /(f5 opm]k54 ,en1 dit is e5     
twe$e punt van v]s*il1 de  s*aduwdiept51
 die 9 de opp]vlakte van het li*aam zijn
 aangegev51  zijn van &]5 vorm4 ,ze zijn
 bre$] en m9d] diep2 ov] e5e  groot]e   
ruimte gaan ze geleidelijk 9 blank li*t 

ov]4 ,m5 kan het  be5d]5 ge/el giss51   
dat er ond] zit4 ,zoo bijvoorbeeld dat  
van de  bor/kas4 ,duidelijk zi5 wij d5  
/rak gespann5 omtrek van het  bor/be51  
en na> d5 re*t]>m heel vaag de afteek5+ 
van de  diepsels1 die tuss*5 de ribb5   
zijn +ezonk54 ,ook de rond+ van het     
geheele li*aam is met fijne grijze kleur
 ta/ba> gemaakt4 ,heel mooi  ligt de    
zw>e spi] van d5 bov5>m teg5 het lijf   
g$rukt2 het  s*aduwgleufje v]bre$t zi*  
na> bov5 tot e55 oksel1 na> b5$5  tot   
e5e elleboog%olte4    ,van het re*t]be5 
trekt vooral de omtrekslijn langs d5    
bov5kant de  a&a*t4 ,als we die1 van d5 
l5d5doek af tot d5 voet toe1 met het    
oog volg51 nem5 we telk5s fijn          
uitgebeelde spi]vorm5 wa>2  halv]wege   
/ulpt de knie e5igsz9s na> buit51 omgev5
 van de kle9e  rond+51 die we da> gewoon
 zijn op te m]k54    ,de voet5 reik5 tot
 9 de s*aduw4 ,ze wijz5 ons d5 weg na>  
e5  op5geslag5 boek1 van e]wa>dige      
grootte en dikte1 e5 foliant1 wa>9      
anatomis*e wij%eid zal zijn opgeta/4    

,zooals de blad5 op elka>  ligg51       
getuig5 ze van veelvuldig gebruik4      
,wa> de s*aduwp>tij precies e5 aanvang  
neemt1 is moeilijk aan te  wijz52 het   
bov5be5 is nog v]li*t1 de knie al niet  
me]4 ,ongem]kt  heeft de ov]gang plaats4
 ,zoo gaat het ook met de slags*aduw van
 e5  potlood1 dat m5 op kort5 af/& ov]  
het beli*te deel van het  cadav] h\dt4  
,met deze wa>nem+5 hebb5 we aan de pli*t
 voldaan1 om te zi5 9 de  ri*t+1 die de 
s*ild] met zijn li*teffect heeft        
aang$uid4    ,bij voortgezette bes*\w+  
dwaalt nu de blik als van zelf na> het  
gelaat van ,tulp1 en hi]he5 e]d]1 dan   
na> de gezi*t5 d] ov]ige  he]54 ,het    
s*ijnt1 dat de beide h&51 die zoo 9 de  
nabijheid van  het lijk h>e welsprek5de 
geb>5 mak51 di5 ov]gang bew]k54 ,we     
moet5 ook bij ,tulp het e]/ wez52 hij is
 ond] de a*t  geportrette]d5 de         
voornaam/e en aanzi5lijk/e4 ,als g5ee%e]
 g5oot  hij e5e groote reputatie1 zo[el 
9 ,am/]dam als da> buit54 ,hij  speelde 
9 deze w]eld/ad bov5di5 e5e groote rol  

als lid van de  /$elijke rege]+4 ,en de 
rege]+ van ,am/]dam1 dat w\ wat zegg54  
,die gaf 9 de rege]+ van de ,republiek  
de lak5s uit4 ,e5 man als  ,bick] _h    
imm]s 9 ons l& bijna ev5veel invlo$ als 
,/adh\d]  ,willem ,,ii4 ,e5 burgemee/]  
van ,am/]dam mo*t met re*t teg5 e5 hoog 
geplaat/ ,frans* edelman zegg53 ,de     
kon+5 van het l&1 dat zijn  wij6        
,intuss*5 z\ ,tulp1 n als g5ee%e] n als 
magi/raat1 to* re$s  lang v]get5 zijn1  
wanne] hij niet toevallig bevri5d 0     
gewee/ met  ,rembr&t1 en wanne] deze van
 hem niet d5 onv]getelijk5 kop _h       
gemaakt1 di5 we hi] voor ons zi54 ,de   
oog51 donk] van kleur1 /aan  er held] en
 met v]wond]lijke kla>heid 94 ,de blik1 
die op de v]te  g]i*t is1 v]raadt e5    
groot v]/&1 diepe k5nis en za*!id 9  het
 oordeel54 ,het gelaat is vol ern/1 niet
 de ern/1 die door le$  ont/aat1 ma> de 
ern/1 die gevolg is van jui/ inzi*t en  
van veel  wet54 ,de mond s*ijnt te      
sprek54 ,de bov5-en ond]lip zijn        
zoodanig op  elk&] ges*ild]d1 dat er e5e

 bijna onm]kb>e plooi+ 9 komt2  door    
deze plooi+ is het1 als( we de lipp5 de 
lett]s hoor5  aanblaz5 bij het sprek51  
en m5 kan er zi*zelf op betrapp51 dat m5
  tra*t va/ te /ell51 welke m$ekl9k] er 
gevormd wordt1 hetzij dan  e5 f1 hetzij 
e5 v4    ,de h&5 begeleid5 dit sprek5   
met v]wond]lijke jui/heid4 ,de  l9k]1 t]
 halv] hoogte opgehev51 maakt aan de    
hoord]s duidelijk1  welke beweg+5 de    
dokt] b$oelt4 ,t]wijl namelijk de re*t] 
met  behulp van e5 p9cette n5 spi]bundel
 van de &]5 afzond]t1 laat  de l9k] zi51
 welke uitw]k+ de sam5trekk+ da>van z\  
hebb54  ,het is e5 buigspi]1 ligg5de aan
 de b9n5zijde van d5 arm2 de  middelv+]s
 van de l9k]h& mak5 onwillekeurig de    
buigbeweg+ mee1  ov] welke gesprok5     
wordt4    ,veegjes li*te v]f gev5 tuss*5
 de v+]s de plaats+ aan1 hoe ze         
e5igsz9s uite5 wijk51 naa/ elka> op de  
h& zijn +eplant1 en los  van elka> 9 de 
ruimte /aan4 ,we zi5 9 de tuss*5ruimte  
op4 ,9 d5  duim van de re*t]h& voel5 we 
de drukk+1 die hij op het w]ktuigje     

uitoef55 moet1 om d5 spi]bundel va/ te  
h\d54 ,wat ligg5 ook de  vi] v+]topp5 9 
jui/e h\d+ om d5 duim he56    ,de kle$+ 
v]di5t wel e5 oog5blik bijzond] de      
a&a*t4 ,er zijn  zev5ti5d-eeuws*e       
portrett5 g5oeg1 die ons ond]ri*t5      
omtr5t vorm  en snit van de to5malige   
kle$+/ukk54 ,ma> hi] hebb5 we er e51    
dat ons doet voel5 hoe mooi ze /ond51   
hoe s*ild]a*tig ze d5  p]soon kle$d54   
,bre$ en kloek is de bor/1 en zijn de   
s*\d]s ond]  zoo'n wambuis met          
mantelkraag4 ,de bre$g]&e1 vilt5 ho$    
geeft d5  kop e5 pra*tige vi]kan!id2 hij
 kle$t onteg5zeggelijk mooi] dan  de    
hooge cyl9d]ho$5 uit onze dag54 ,het    
kantkraagje en de man*ett5  droeg m5    
niet ond] ma> ov] het wambuis1 niet 9   
ma> om de m\w4    ,miss*i5 wekt het     
bevreemd+1 dat ,dr4 ,tulp ond] de les en
 9  aanzi5lijk gezels*ap d5 ho$ op het  
ho(d h\dt4 ,dit 0 9 zijn tijd  gewoonte3
 de pr(essor aan de hooges*ool1 zo[el   
als de ond]wijz] te  midd5 van zijne    
le]l+51 de vro$e raadsl$5 op het        

raadhuis1  zo[el als de huisvad] 9 d5   
familiekr+1 hield5 zi* g$ekt2 en m5  zag
 da>9 ge5e onwellev5dheid4 ,van de      
ov]ige kopp5 trekk5 vooral  de twee1 die
 zi* ov] het cadav] he5buig51 de a&a*t4 
,9 de e]/e  plaats om de teg5/ell+ tot  
,tulp4 ,t]wijl deze spreekt1 zo[el met  
d5 mond als met de h&51 zo[el door zijne
 opg]i*te h\d+ als  door zijn           
rondblikk5d gelaat1 lui/]5 g5e4 ,de e5  
ziet na> het  lijk1 de &] na> d5        
pr(essor1 ma> beid] oogopslag v]raadt   
a&a*tig lui/]52 lui/]5d ook buig5 ze zi*
 voorov]4    ,9 de twe$e plaats om de   
s*ild]ho$anigh$54 ,m5 lette bijvoorbeeld
  e5s op de re*t]wang van d5 p]soon1 die
 het di*t/ bij ,tulp zit4  ,van het oog 
af na> b5$5 v9d5 we alle kleurs*ake]+51 
die ons  9 het gezi*tsvlees* van zoo'n  
gelaat bek5d zijn4 ,all]lei zwakke      
s*aduwtjes en li*tvlakjes duid5 aan1 hoe
 het v]loop is van de wang4  ,het is    
niet ma> e5v\dig weg e5e bolle rond+ (  
e5e mag]e  afplatt+2 ov]al zitt5 vorm-en
 g$aantewissel+54 ,e]/ e5e  blauwa*tige1

 e5igsz9s uitpuil5de /reek ond] het oog1
 zooals bij  zwak uitzi5de m5s*54 ,dan  
de v]heff+ van het jukbe51 wa> we e5    
blosje v]mo$54 ,hi]tuss*5 en tuss*5 d5  
neus e5e invall5de  diepte4 ,v]d] na>   
b5$5 de +evall5 wang1 die a*t] d5 knevel
  v]dwijnt en1 om het jukbe5 he51 nog   
tot aan het oor te volg5 is4  ,alsnu    
gaat het met geleidelijke rond+ om de   
kaak he51 wa> heel dun  e5ig blond ha>  
groeit4    ,en1 zooals deze wang is1 is 
de heele kop4 ,elk plekje is aan het    
model  ern/ig en a&a*tig wa>g5om51      
bespi$ en be/ude]d4 ,het portret is  e5 
beeld geword51 dat m5 niet zoo ma> e5s  
ev5 uit zijn ho(d  s*ild]t1 het is na>  
het lev5 g5om51 het geeft ook het lev5  
we]4    ,bij de bes*\w+ tra*t5 we ons   
onwillekeurig te b9n5 te br5g51  wa> en 
wanne] we dez5 p]soon hebb5 ontmoet1    
als( het iem& is1  di5 we 9 onze omgev+ 
opgem]kt hebb54    ,de ov]ige kopp5 op  
deze s*ild]ij z\d5 ev5ze] e5e           
afzond]lijke  besprek+ v]di554 ,alle    
drag5 de k5m]k5 van /udie na> het  lev54

 ,9 alle is met zorg het afzond]lijke1  
het eig5a>dige  opgem]kt4 ,m5 v]gelijke1
 om e5 voorbeeld te gev51 ma> e5s met   
elka> de mani]1 wa>op bij elk het ha> op
 het voorho(d is +eplant4  ,alle5 hi]aan
 z\ m5 de he]5 alle kunn5 h]k5n51 als m5
 ze  ontmoette4    ,( m5 ga e5s na1 hoe 
elk van de aanwezig5 op eig5 wijs de les
 van  ,dr4 ,tulp volgt2 met me] ( met   
m9d] a&a*t2 met e5 gee/ig5 trek  om mond
 en oog5 ( met e5 soort van             
onv]s*illigheid4    ,i$] is zi*zelf en  
leeft zijn eig5 lev54 ,ge5 twee zijn van
 e5  zelfde model4    ,al deze uit+5 van
 lev5 sprek5 des te /]k]1 omdat ze      
g]angs*ikt  /aan rondom het beeld van d5
 dood1 van de /(1 wa>uit het lev5       
ontvlod5 is4    ,de mond van het cadav] 
is half geop5d1 en e5 glimla* s*ijnt er 
omhe5 te spel54 ,ma> de glimla* is      
v]/ijfd1 en het spreekgeba> van  de     
mondop5+ is k\d en v]/e5d4 ,het is het  
eeuwige zwijg5 met e5  grimas van lev54 
,en op het gelaat van d5 lesgev5d5      
pr(essor3 het  mondop55 nauwelijks      

zi*tba>1 de blik /rak op de v]te g]i*t1 
ge5  plooitje1 dat zi* tot glimla*      
vormt1 en to* het heele wez5 e5 en al   
lev51 op de bijna onbewog5 trekk5 e5    
sprek51 dat s$]t bijna drie  eeuw5 elk5 
toes*\w] 9 de ziel dr+t1 en dat sprek5  
zal blijv5  tot 9 l5gte van dag54       
,het /uk 9 zijn geheel heeft ook zijne  
eig5a>dige bekor+4 ,e]/5s  door het     
zonnige hoekje1 wa> het cadav] ligt4    
,het oog heeft 9 die  li*tplek e5       
aang5aam ru/punt4 ,t5 twe$5 door de     
groepe]+4 ,de  p]son5 /aan los1         
ong$wong5 en regelloos bij elka>1 t]wijl
 ze to*  9 e5 driehoek gevat zijn2 n    
gezi*t vormt hi]van d5 top en doet de   
groep na> bov5 toe bevr$ig5d e9dig54    
,t5 d]d5 door de rijke afwissel+ van    
li*t en donk]2 tuss*5 de  witte krag51  
blanke gezi*t5 en h&5 zijn ov]al /ukjes 
a*t]grond  aangebra*t ( brok/ukk5 donk]e
 kle$+1 donk]e ba>d5 ( beha>de  s*$els4 
,m5 bezie het /uk ma> e5s door de       
oogh>51 om deze  afwissel+ op te m]k54  
,de ges*i$5is van de ,anatomis*e les is 

deze4 ,rembr&t maakte ha> 9  #afcb1 het 
ja>1 wa>9 ,fr$]ik ,h5drik ,limburg aan  
de ,republiek  toevoegde4 ,ze kreeg e5e 
plaats 9 de v]gad]zaal d] *irurgijns te 
,am/]dam en bevond zi* alda> nog1 to5   
deze 9 #ahbh hunne bezitt+5  te gelde   
w5s*t5 te mak5 en het /uk aan ,kon+     
,willem ,i v]ko*t5  voor f#cb4jjj4 ,s$]t
 maakt het deel uit van het ,kon9klijk  
,kab9et1 dat  9 het ,maurit%uis         
ond]gebra*t is4    ,de mak] van het     
kun/w]k zal wa>s*ijnlijk van elk d] a*t 
he]5  g5eeskundig5 de som van e5 kle9e  
hond]d guld5 hebb5 ontvang51  wat 9     
#afcb1 to5 ,am/]dam krioelde van go$e   
s*ild]s1 al wel 01  vooral voor e5      
beg9n5d man van ev5 vijf en tw9tig ja>4 
,9 e5 &]5 z9 bra*t het hem e*t] me] op4 
,als e5 loop5d vuur  g+ de m>e door de  
/ad1 dat e5 groot s*ild] 0 opge/aan1    
ov]gekom5 uit ,leid5 en je kon zijn w]k 
zi5 op de ,*irurgijn%al6  ,dit legde hem
 ge5 w9dei]54 ,spo$ig reg5de het        
be/ell+5 van  portrett51 en maakte hij  
e5 geweldig5 opgang1 zoo enorm1 dat     

zelfs 9  het ,/adh\d]lijk ,paleis te    
's-,grav5hage zijn naam g5oemd w]d4     
99       99       99       99       99  
,,aanrak+ ,,met ,,hi/oris*e ,,p]son54   
,re$s 9 zijne /udiej>5 _h ,rembr&t 9 ,d5
 ,haag zak5 g$aan4 ,to5  hij1 nog vr    
#afcb1 bij zijne oud]s te ,leid5 woonde 
en ijv]ig  s*ild]de en teek5de om de    
kun/ ma*tig te word51 de$ e5s e5        
bezoek] hem aanwijz+ voor e5 he] 9 ,d5  
,haag4 ,e5 zek] /ukje1 dat  hij jui/    
voltooid _h1 moe/ hij di5 e5s gaan      
v]toon5 en te koop  aanbi$54 ,te voet   
trok de jonge s*ild] er op uit1 b]eikte 
na e5e  w&el+ van vi] ur5 de ,resid5tie 
en smaakte de voldo5+ zijn /uk  voor    
hond]d guld5 te v]koop54 ,wond] 9 zijn  
s*ik met dit succes1  en nog niet gewoon
 zooveel geld 9 zijn buidel te hebb51   
voelde hij  behoefte1 om zoo gauw       
mogelijk na> ,leid5 te gaan met zijn    
s*at1 en  zijne oud]s 9 k5nis te /ell5  
met het =tu9tje4    ,e5 weg van e5 kle9e
 vi] uur gaans we] te voet af te legg51 
dat  kwam1 dunkte hem1 niet te pas voor 

iem&1 die s*ild]ij5 met hond]d  guld5   
betaald krijgt4 ,de treks*uit1 da> g+   
,jan en alleman mee4 ,hij  de$ als e5   
groote m'nhe] en nam p>mantig plaats bij
 het logem5t1  ,de ,leids*e wag5s op d5 
wag5 na> ,leid54 ,op d5 wag5 na>        
,leid51 aldus v]telt e5 oud s*rijv]1    
niet 94    ,wat g5oot hij van dat ritje6
 ,e]/ vo]de de weg hem door het ,haags*e
  bos* met zijne gladde1 rijzige1 gro5e1
 beuk5/amm51 die hunne takk5  bre$ en   
vlakweg met li*tdoorlat5de1 fijne       
blaadjes uitgespreid  hield52 v]spreide 
eik5 /ond5 zwa> en donk] da>tuss*5 met  
diepgefron/e s*ors1 en takk51 die 9     
moeilijke kromm+ zi* wrong54  ,ma*tig en
 bre$ /ond de voet uit 9 de z&ige       
du9hell+52 het tr(  hem1 hoe ze hun     
wortels uitlegd5 ov] d5 bodem als e5    
reuzig  g$i]te1 dat krampa*tig met      
uitgeslag5 en wijdgeop5de klauw5 zi*    
va/ wil klemm54    ,nog &]s dan 9 ,leid5
 op het bolw]k1 zag je hi]1 hoe de      
natuur e5  beeld van kra*t kan zijn4    
,hi]1 wa> w]kelijk eeuw5-heug5de eik5 en

  beuk5 /ond54 ,maakte niet e5 m$]eizig]
 hem att5t op e5 drietal  =s*e exempl>51
 met doore5ge/r5gelde takk51 die het    
volk het  ,jacobaprieel noemde1 omdat er
 de l&svr\w ,jacoba tweehond]d ja>      
gel$5 ga>ne v]wijld _h8 ,he]lijk won5   
moe/ het 9 ,d5 ,haag zijn  voor e55     
kun/5a>4 ,de oude /ad nog net plaats    
v9d5de op het  uite9de van de reeks     
b9n5du951 wa>op ook het ,haags*e bos*   
/ond1  en wa>ov] de ,leids*e weg hem    
,noordoo/elijk vo]de2 de nieuw]e  /rat5 
de v55 +a&e4 ,de om/rek51 9 ,noordelijke
 ri*t+1  kl+5 en dal5 met laag en opga& 
h\t1 9 zuidelijke ri*t+ lage  weid51 vol
 sloot5 en plass52 hi] en da> mo]ass51  
met ruigt5 van  wilgbes*ot en           
oev]plant52 de v]re horizonn5 ond]brok5 
door  wat]mol5tjes1 die m5 re$s 9       
gebruik begon te /ell5 van de           
grondv]bet]+4    ,t]wijl hij            
voortmijm]de1 passe]de de koetsi] niet  
ongem]kt het  liefelijke ,huis ,t5 ,bos*
 7wijl dit er nog niet 01 en e]/ ov]    
tw9tig ja> t] e]e van d5 vr$e van ,mun/]

 z\ v]rijz57 ma> re$  door tot1 en hield
 /il voor het huis ,t5 ,deil1 e5e h]b]g1
 die d5  weg van ,d5 ,haag na> ,leid5 9 
nag5oeg gelijke helft5 deelt 7deilt74   
,e5e onoogelijke wa>d9 kwam buit5 met e5
 zw>tb]ookt tabakspijpje  9 d5 mond1 en 
zette d5 pa>d5 e5e krib met vo] voor4   
,de reizig]s  /eg5 uit en trad51 ev5als 
de wag5be/uurd]1 de h]b]g b9n51  bov5   
welks deur1 tuss*5 rank5d wijnlo(1 aan  
e5 e9d lat e5 groote  a>d5 bi]pot       
bungelde4 ,rembr&t voelde ge5 lu/1 het  
voorbeeld te  volg5 en m$e uit te /app54
 ,hij bleef bij zijn voll5 buidel op d5 
wag5 zitt54 ,na e5ige oog5blikk5 wordt  
de krib wegg5om51 en komt  het volk met 
d5 wag5a> na> buit51 om i$] zijn        
plaatsje we] 9 te  nem54 ,hun al te     
groote luidru*tigheid jaagt d5 pa>d5 e5 
s*rik op  het lijf3 ze gaan er van door 
en r5n5 met d5 s*ild] voort4 ,het gaat  
langs d5 hun bek5d5 weg huiswa>ts2 ze   
/or5 zi* aan niets1 holl5  voort1 b]eik5
 de ,wittevr\w5poort1 sleur5 d5 wag5 ov]
 de  ,dr5ts*e kei5 van het ,noorde9de en

 h\d5 9 voor de deur5 van d5  gew5d5    
/al4 ,het /alp]soneel /ormt na> buit51  
helpt d5 s*ild]  uit/ijg51 beta/ zijn   
l$51 ( er ge5 gebrok5 is1 en toont zi*  
b5ieuwd om te v]nem51 hoe hij dus1 alle5
 op d5 ,haags*5 wag5  gezet51 de /ad    
komt b9n5rijd54 ,ma> hij4 ,zond] veel   
praatjes maakt  hij zi* weg en spo$t zi*
 na> de ,w$de/eeg1 die het rijtuig      
gepasse]d 0 zond] hem af te zett54      
,beh\d5 en wel br5gt hij zijn  hond]d   
guld5 ?uis1 en is gelukkig1 dat hij op  
,d5 ,deijl zoo we9ig  v]t]+sko/5 heeft  
behoev5 te mak54    ,het is             
wa>s*ijnlijk1 dat de groote m'nhe] 9 ,d5
 ,haag1 die zijn /uk  hond]d guld5 wa>d 
a*tte1 niem& m9d] dan ,con/antijn       
,huyg5s is  gewee/4    ,kort nadat      
,rembr&t zi* 9 ,am/]dam _h geve/igd en  
e5 groot5 naam  begon te krijg51 bra*t  
,huyg5s hem bij d5 /adh\d]1 pr9s ,fr$]ik
  ,h5drik1 t] sprake1 wat hij           
gemakkelijk kon do51 omdat hij1 als di5s
  geheim-secret>is1 dagelijks met d5    
vor/ v]ke]de4    ,er volgde e5e be/ell+ 

van e5ige /ukk51 miss*i5 om er het      
/adh\d]lijk paleis te ,rijswijk mee te  
v]si]54 ,de lev]+1 en  da>na de betal+1 
hebb5 nog al voet5 9 de a>de gehad4 ,m5 
is dit  aan de weet gekom5 uit eig5h&ige
 briev5 van ,rembr&t1 die bewa>d  zijn  
geblev5 9 families1 welke van ,huyg5s   
af/amm54 ,uit e5 van deze  blijkt1 dat  
hij zelf ze] go$ wi/1 e5                
e]/e-rangss*ild] te zijn1  di5 m5 go$   
moe/ betal51 ma> tev5s1 dat hij bes*eid5
 g5oeg 01  om wa>de te he*t5 aan het    
oordeel van ,huyg5s ( van d5 ,pr9s4 ,zie
  hi]3    ,mijn ,he]6    ,soo i/ dan dat
 ick met lic5sij u e dese #b /uck5      
toes5de die ick  me5 dat sooda5i* sull5 
bevond5 w]d5 dat sijn ,hoo*eijt nu selfs
  mij niet m9 als dus5t guld5s voor id] 
toelegg5 sal do* soo sijn  ,hoo*eijt    
dunckt dat sijt niet en me]ijte]5 sal   
na] sijn eijg5  believ5 m9d] geev5 mij  
v]laet5de op sijn ,hoo*eijts k5nis en   
discreesij4 ,sals mij danckba]lick da]  
met laet5 cont5te]5 ende  blijv5de      
neff5s mijne groet5isse sijn5    ,d4,w4 

ende g5eeg5 di5a]    ,,rembr&t4    ,het 
tgh5e ick a5 de lij/5 en de kas v]s*oot5
 hebb is #dd guld5s  9 alles4           
,behalve omtr5t zijn k>akt]1 le]t dit   
s*rijv5 iets omtr5t zijne  ontwikkel+4  
,hij s*reef e5 go$5 brief1 de z9n5      
vloeid5 hem  gemakkelijk uit de p51 en  
hij spelde vrij zuiv]1 te rek55 voor de 
zev5ti5de eeuw4 ,zijn s*oolond]wijs 0   
niet v]wa>loosd1 al wijdde  hij zi* re$s
 vroeg aan de kun/4 ,dat hij 9 d5 laat/5
 z9 s*reef3  da] met laet5 cont5te]5 9  
plaats van da>mee1 kan m5 op  rek5+     
/ell5 van zijn omgang met vr\we ,saskia 
van ,uhl5burg1 die  dat 9 ,friesl& zoo  
_h gele]d4    ,uit zijne briev5 aan     
,huyg5s moge ook deze nog aangehaald    
word51 om  grond te gev5 aan ons v]mo$51
 dat het h( 9 ,d5 ,haag met de  uitke]+ 
d] contant5 nu niet jui/ zoo heel vlug  
is gewee/4    ,mijn ,he]6    ,mijn ,e4  
,he] met s*room5 i/ dat ick u e met mijn
 s*rijv5s kom  bes\ck5 ende dat doort   
segg5 van d5 ontfang] ,wtt5booga]t die  
ickt  t>de]5 van mijn betael+ klae*d5   

hoe dat d5 tresoori] ,volb]g5  dat      
lo*g5t als dat da] ja]licks intresse    
getrock5 w]d5 soo heeft  mij d5 ontfang]
 ,wtt5booga]t nu voorl$5 woonda* da] op 
geantwoort  als dat ,volb]g5 all5 halv5 
ja] die selvij intress5 heeft geli*t    
dat tot nu toe soo dat da] nu w$]om ov] 
#djjj ,k4 guld5 bij d5  selvij kantoor5 
v]s*e55 is ende bij des5 wa]a*tijge     
geleeg5!ijt soo bidde ick u mijn goet   
a]dijg5 ,he] dat mijn  ordonnansij nu 9 
d5 e]/5 mo*t kla]gemaeckt w]d5 opdat ick
 mijn  wel v]di5de #abdd guld5s nu mo*t 
e5mael ontfang54 ,ende ick sal sulx  a5 
ue met rev]5sij di5/ ende blijck van    
vri5s*ap altijd s\ck5  te rekump5se]5   
met dees5 i/ dat ick mijn he] h>telick  
groete ende  w5ss*e dat ue ,godt lanck 9
 go$5 gesond!ijt t] saeli*eijt  spa]5   
w]de4    ,u,e,dw4 ende geaffexcione]de  
di5a]1    ,,rembr&t    ick woon op de   
b9n5-,em/] 9 die suijk]back]ij          
,adresse3    ,mijn ,he]6    ,mijn ,he]  
van ,suijlikum raet ende ,secreet>ijus  
van ,sijn ,hoo*eijt    9 d5 port        

,s*raev5 ,hae*4    ,de indruk1 di5 m5   
uit dit s*rijv5 krijgt1 is wel1 dat de  
behe]d]  van de /adh\d]lijke p5n+5      
,rembr&t zond] veel complim5t5 op  zijn 
loon liet wa*t54 ,al maakte de jonge    
s*ild] opgang1 to* zooveel  nog niet1   
dat zijn naam voldo5de 0 om geld los te 
krijg54 ,ook bra*t  hij het nooit zoo   
v]1 dat b]oemde mann5 uit onze ges*i$5is
 zi*  door hem liet5 portrette]54 ,we   
mog5 dit /ellig betreur54 ,wat  z\d5 we 
uit zijne h&5 e5 portret hebb5 gekreg5  
van e5 ,fr$]ik  ,h5drik1 e5 ,jan de     
,wit1 e5 ,mi*iel de ,ruijt]1 e5         
,con/antijn  ,huyg5s4 ,bet] dan de      
be/a&e lev5sbes*rijv+5 z\d5 zulke       
afbeeld+5 ons hun k>akt]1 hunne edele   
ho$anigh$5 hebb5 bewa>d4  ,ma> dat heeft
 zoo niet mog5 zijn6 ,de groote mann5   
hebb5 geme5d1  zijne kun/ niet noodig te
 hebb5 om hunne trekk5 te v]eeuwig54 ,de
  portrett51 die hij gemaakt heeft1 zijn
 alle van twe$e-rangsp]son54  ,to* kunn5
 we hi]uit zijn mee/]s*ap voldo5de le]5 
k5n54 ,als  e5 mooi voorbeeld v]di5t dat

 van d5 ontvang] ,uyt5boga]d te word5   
v]meld1 welks naam we v9d5 9 d5 zoo ev5 
aangehaald5 brief4           99       99
       99       99       99             
,,me] ,,dan ,,portret4      ,de he]     
,uyt5boga]t zi5 we gezet5 9 zijne       
w]kkam]4 ,op de tafel  ligg5 zakk5 met  
geld1 en e5 boek1 wa>9 de h& g]e$ is1   
aanteek5+ te h\d54 ,hij ov]h&igt d5     
b$i5de e55 zak1 di5  deze miss*i5 9 e5  
geldvat moet l$ig54 ,de balans1 om het  
g\d af te  weg51 hangt aan e5 boek5plank
 bov5 de tafel2 op d5 a*t]grond  wa*t5  
me]d]e b$i5d5 op ord]s4    ,wat ons 9 d5
 he] ,ontvang] het mee/ treft1 is de    
blik1 di5 hij op  zijn5 di5a> w]pt4     
,doordr+5d ziet hij hem aan4 ,uit zijn  
oog lez5  we de gewet5svraag3 kan ik je 
dit toev]tr\w58 ,en dat oog blijft  /r5g
 en ond]zoek5d op hem ru/54 ,rembr&t    
slaat hi] d5 spijk]  met d5 e]/5 slag op
 d5 kop2 hij ta/ de zaak aan 9 't h>t4  
,imm]s  de be/e eig5s*ap van e55 behe]d]
 van 's l&s p5n+51 is1 dat  hij teg5    
alle b$rog op zijn ho$e is4 ,zoo n /e$s 

waakzaam moet  zijn1 dan hij6 ,kan m5 e5
 man als ,uyt5boga]d dus treff5d] 9     
beeld  br5g51 dan door deze eig5s*ap    
voorop te /ell58 ,hij mag e5 go$  man1  
e5 vri5delijk man1 e5 e]lijk man gewee/ 
zijn1 het be/e wat  m5 van hem kan      
zegg51 is3 hij 0 e5 man op de jui/e     
plaats4 ,en dit  all]e]/ zegt zijn      
portret4    ,het gezi*t is niet bepaald 
s*oon te noem54 ,de wang5 hebb5 e5e     
onaang5ame bre$heid1 sommige            
gelaatsspi]5 legg5 er onbevallige  vorm5
 92 de neus is van e5 s*eef1 +$eukt     
model4 ,ma> zooals dit  moe/ wez51 zoo  
is het ook uitgebeeld4 ,we behoev5 niet 
9 onzek]heid  te vrag51 hoe eig5lijk de 
vorm 04    ,de bor/ is bre$ en vi]kant 9
 de kle]5 ge/ok54 ,kloek en zwa>  hangt 
de pelsmantel er om3 het s*ijnt e5      
kantoorjasje te zijn4 ,ma>  wat voor e56
 ,het za*te1 glanzige ha> zit er duim5  
dik op2 m5 z\ er  ga>ne de h& ov] will5 
/rijk51 om de molligheid te voel54 ,wat 
e5  rijkdom van pluisjes en bundeltjes  
h>5 zi5 we op d5 bre$5 zoom2  telk5s we]

 ligg5 ze 9 &]e ri*t+ op en teg5 elka>4 
,zwa> en  dik is de /(1 wa> we1 9 het   
v]kort1 teg5 de wijde l9k] m\w aan  zi54
 ,da>5teg5 is het ond]kle$1 dat bij d5  
hals zi*tba> is1 van  fijn en ko/ba>    
weefsel1 wa>s*ijnlijk 9 regelmatige     
preciese  plooitjes gev\w5 en ge/rek54  
,illu/ration3 ,de ,betaalmee/]4    ,het 
is e5 ze] ap>te kun/1 om met di*te      
arce]+5 de /( uit te  drukk54 ,let e5s  
op d5 a*t]grond4 ,de w&1 wa>teg5 de     
s*ild]ij  hangt1 is volgekrabbeld1 tot  
het e5 bes*aduwde1 grijze1 geplei/]de   
muur 02 het g$eelte aan d5 re*t]kant1   
voorbij e5 soort van  poortje1 is met   
h\t betimm]d1 wat duidelijk van d5      
geplei/]d5 muur  te ond]s*eid5 is4 ,het 
afhang5de deel van het tafelkle$1 (s*oon
  van de zelfde grij%eid1 draagt        
da>5teg5 we] duidelijk de k5m]k51  dat  
het gewev5 /( is4    ,&] mooi w]k zi5 we
 9 de voorw]p51 die op d5 voorgrond     
/aan4 ,ze  duik5 op met hunne v]li*te   
bov5kant5 uit e5e za*te1 donk]e         
kam]s*aduw4 ,zooals wij 9 e5 donk]      

hoekje alle5 met onzek]heid de  d+5     
wa>nem51 zoo zi5 we op d5 voorkant van  
de groote ki/ het  nauwelijks           
afgebeelde1 zw>e ijz]beslag2 hi] en da> 
bl9kt de kop van  e55 spijk]2 langs d5  
r& re*ts glimt wat li*t1 dat miss*i5    
door  e5 &] meubel/uk is t]uggekaat/4   
,zw>e s*>ni]5 teek55 zi*  met kle9e1    
zwakke glimli*tjes af langs d5 bov5r&4  
,op het deksel1  dat ze] v]smald        
geteek5d is1 zitt5 drie ijz]5 b&51 die  
op de  jui/e mani] na> elka> toeloop52  
door hunne wijk+ krijgt het  deksel voor
 ons oog zijne bre$te4 ,e5 mooi /uk     
teek5w]k1 zoo'n ki/1  wa>9 we de h>dheid
 voel5 van het ijz]beslag4    ,uit al   
deze ond]deel5 blijkt de mogelijkheid1  
om1 met arce]+  alle51 /( en maaksel van
 de voorw]p5 uit te beeld54    ,om nu   
tot de figuur van d5 ontvang] t]ug te   
ke]51 de bre$heid en  de vi]kan!id do5  
ons v]tr\w5 /ell5 9 het k>akt]4 ,de     
op5ligg5de mantel1 met da>ond] de fi]e  
bor/1 wekk5 het v]mo$5  van op5heid en  
e]lijkheid4 ,de re*t]h& is e5e uitdrukk+

 van  nauwlett5dheid en zorgvuldigheid2 
ze ligt /e$s g]e$ om 9 het boek  van    
alle g$ane uitgav5 aanteek5+ te h\d54   
,a>dig is het om te  zi51 met hoeveel   
s*rijv]sfijnheid de duim en de v+] het  
p5netje  va/h\d54    ,9 gelaat1 9 blik1 
9 h\d+ en li*aamsb\w1 9 actie en h&geba>
  zi5 we e5e a&uid+ van de eig5s*app51  
die ,uyt5boga]d mak5 tot  e5            
voortreffelijk ambt5a>4 ,hij is e5 model
 betaalmee/]2 door e5  man als hem word5
 's l&s middel5 na> d5 eis* behe]d4     
,zijn  portret is ma> niet sle*tweg e5  
portret1 wa>bij m5 vraagt1 ( het  go$   
gelijkt2 het is e5 z9nebeeld geword51 e5
 l(spraak op d5 man  9 zijn vak4 ,en me]
 nog3 e5 l(spraak op de rege]+ uit die  
dag54  ,met welk e5e va/e h& moet deze  
de teugels hebb5 gevo]d1 als ze  be/ond 
uit mann51 gelijk we er hi] e5 voor ons 
zi54 ,de kra*t van  het jonge ,holl&    
spreekt uit zoo'n portret1 de kra*t van 
e5e  rege]+1 die nog bezig is 7#afci7   
zi* vrij te ve*t5 van de ,spaans*e      
ov]he]s*]s4    ,hi/oris*e wa>de krijgt  

het vooral1 als we niet alle5 op d5     
ho(dp]soon1 ma> ook op d5 b$i5de lett54 
,met welk e5 respect neemt deze d5      
geldzak aan1 die hem ov]h&igd  wordt6   
,de blik1 welk5 hij met d5 ontvang]     
wisselt1 wekt de  v]ond]/ell+1 dat hij  
pli*tmatig moet toon51 zijn5 mee/] 9 de 
oog5 te durv5 zi5 en dus ge5e sle*te    
voornem5s te koe/]54 ,e5  en al         
ond]danigheid is hij6 ,bijna            
slaafs*heid4 ,het doet ons vreemd  aan1 
dat 9 e5 vrijgevo*t5 l&1 als het onze1  
alle5 de hoog]e  klass5 des volks zi*   
m5s* en onafhankelijk voeld51 dat 9 e5  
,republiek de ond]ges*ikt5 de knie bog5 
voor d5 w]kgev]4 ,is het  niet1 als( we 
nog w>5 9 de dag5 d] ,spaans*e          
ov]he]s*+8 ,to*  draagt de pr5t de      
dagteek5+ #afci1 en het leek 9 dat ja> 9
 het  ,kanaal voor ,du9s we9ig na> e5e  
zoodanige he]s*appij4    ,ma> de ,reg5t5
 liet5 niet met zi* spott53 ze hadd5 er 
d5 w9d  ond]4 ,het is deze v]h\d+ tuss*5
 he] en di5a>1 die ,rembr&ts  plaat voor
 ons bewa>d heeft2 9 enkele lijn5 word5 

hi] boekdeel5  gezegd4    ,niet sle*ts  
het portret van e5 p]soon1 ma> e5       
tooneel uit het lev5  zi5 we1 hetwelk   
ons doet zegg53 zoo g+ het toe2 zoo     
leefd5 de  /&5 met elka> 9 de           
,republiek4    ,het portret is e5       
sprookje geword54 ,we lez5 van e5 groot 
he]1 die  e5 ko/ba> kle9ood toev]tr\wt  
aan e55 brav5 di5a>4 ,do* het is  e5    
sprookje van het soort1 wa> me] a*t]    
gezo*t moet word54 ,het  gunt ons e5    
blik op de sam5lev+ onz] zev5ti5deeuws*e
  voorvad]54           99       99      
99       99       99          ,,ge,,t/e 
,,pr5t54      ,de pr5t1 die ,uyt5boga]d 
voor/elt1 is e5e ets4 ,wat is dat1 e5e  
ets8    ,gebruikt de s*ild] e55 lap l9n5
 ( e5 h\t5 paneel1 en br5gt  hij da> met
 behulp van p5seel5 oliev]f op1 dan     
spreekt m5 van e5e  s*ild]ij4 ,w]kt hij 
met kool1 krijt1 potlood1 inkt ( wat]v]f
 op  papi]1 dan ont/aat e5e teek5+4 ,van
 beide maakt hij natuurlijk niet  me]   
dan n exempla>4 ,s*ild]t ( teek5t iem&  
dit na1 dan heet dat  e5e copie4 ,voor  

boek5 en ges*rift5 laat m5 d5 photograaf
 en d5  plaatdrukk] reproducties mak54  
,ma> nu e5e ets4    ,de teek5a> neemt e5
 plaatje roodkop]4 ,dit moet volkom5    
vlak en  eff5 zijn1 en wordt da>om      
teg5woordig langs galvanis*5 weg        
v]va>digd4 ,op het plaatje br5gt hij e5e
 dunne laag 0 aan2 door het  aan d5     
ond]kant te v]w>m51 wordt de 0 vloeiba> 
en dus ges*ikt1  om zoodanig v]spreid te
 word51 dat het kor/je na het /oll5     
ov]al  e5e gelijkmatige dikte heeft4    
,e5e fijne naald is het teek5g]e$s*ap4  
,de punt zet de lijn5 niet  op1 ma> 9 de
 02 ze kan zi* door de za*te massa heel 
gemakkelijk  beweg51 en dit v]gunt d5   
teek5a> dus1 om los en zwi]ig te w]k51  
zwi]ig]1 dan wanne] hij met e5 mes zijn 
beeld 9 palmh\t snijdt1 om  e5e         
h\tsneepr5t te mak54    ,wat er nu 9 de 
0 /aat1 kan hij niet met inkt aansm]51  
om op papi]  af te drukk54 ,da>voor is  
alles te za*t4 ,hij br5gt rondom de     
kop]plaat e5 op/a& lij/je aan1 en giet  
er vitriool ov] uit4 ,deze  vloei/( laat

 de 0 onaangeta/2 ma> wa> ze kop] v9dt1 
bijt ze dit  uit4 ,dus 9 de smalle vor51
 die de naald 9 het b$ekk5de laagje     
heeft  getrokk54 ,na e5ig5 tijd wordt de
 vitriool afgegot51 de kop]plaat  door  
v]w>m+ ontdaan van de 01 en alsnu       
v]toont ze de figuur1 door  d5 teek5a> 9
 de za*te /( ontworp51 do* ?ans 9 het   
h>de  metaal onv]gankelijk +evret54     
,met behulp van e5e inktrol b$ekt hij   
ha> met inkt1 wrijft ha> met  e5 lap we]
 s*oon1 ma> draagt zorg1 d5 inkt niet te
 v]wijd]51 die  9 de diepte van de lijn5
 zit4 ,deze zal1 bij het afdrukk5 op e5 
blad  papi]1 de teek5+ te zi5 gev51 jui/
 ev5 los en zwi]ig1 als ze 9  de 0      
geteek5d is1 ma> 9 spiegeld beeld4 ,want
 door het afdrukk5  wordt de voor/ell+  
omgeke]d4    ,van e5e ets word5 door d5 
teek5a> e5 groot aantal exempl>5        
v]va>digd4 ,da> ze voor d5 h&el be/emd  
zijn1 en de liefhebb]s ze  gelijk/ell5  
met oorspronkelijke teek5+51 kunn5 ze   
e5e ruime  bron van inkom/5 zijn4 ,er is
 er e5 afkom/ig van ,rembr&t1 die       

hond]guld5blad heet1 omdat elke afdruk  
d5 prijs van hond]d guld5  opbra*t6     
,de get/e kop]plaat blijft voor lat]e   
afdrukk5 bewa>d4 ,het komt  me]mal5     
voor1 dat de ets] na e5ig5 tijd met zijn
 w]k niet me]  tevr$5 is4 ,hij tra*t dan
 9 de plaat wijzig+5 aan te br5g54 ,er  
heeft zek] ge5 kun/5a> be/aan1 die      
hi]van zoo de geheim5 k5de1  als        
,rembr&t4    ,de v]&]+51 aangebra*t 9   
het portret van e5 vri5d1 d5  s*ild]    
,jan ,asselijn1 hebb5 aanleid+ gegev5   
tot e5e v]makelijke  v]giss+4    ,9 de  
v]s*ill5de musea en kun/v]zamel+5 bev9d5
 zi* twee  soort5 van afdrukk5 van dit  
portret2 ook 9 de a*tti5de eeuw         
v]h&elde m5 re$s exempl>5 van ,asselijn 
met d5 ezel en  exempl>5 van ,asselijn  
zond] d5 ezel4 ,op dez5 /aat de s*ild]  
afgebeeld naa/ e5 tafeltje met boek51 op
 g55 wordt de a*t]grond  gevormd door e5
 h\t5 s*ild]sezel1 wa> e5 paneel ( e5   
doek op  /aat1 dat arbeid van d5        
kun/beoef5a> moet voor/ell54    ,er w]d 
9 de a*tti5de eeuw druk 9 deze en       

d]gelijke ets5  geh&eld4 ,liefhebb]s w>5
 niet tevr$51 als ze e5 ,asselijn       
bezat52  ze moe/5 er e5 exempla>        
,asselijn met d5 ezel bij hebb52 soms   
liep5 ze alle kun/h&el>5 af1 om e5 te   
krijg54    ,illu/ration3 ,asselijn met  
d5 ezel4 ,asselijn zond] d5 ezel4    ,e5
 ,duits* pr5t5koopman _h al me]mal5     
vraag gehad na> e5  ,asselijn met d5    
ezel1 en tot zijn v]driet /e$s ne5 moet5
  v]koop54 ,hij 0 op en top man van     
zak51 en als het moe/1 /ond hij  voor   
niets6 ,hij bra*t e5 ,asselijn zond] d5 
ezel bij e5 behoeftig  kop]snijd] en    
v]zo*t di51 om 9 alle /ilte e5e etsplaat
 te mak5  na> het beeld van d5 ,holl&s*5
 s*ild]1 ma> 9 gezels*ap van  e55 ezel4 
,da> ge5 van beid5 ooit e5 exempla> van 
het veel  gevraagde soort _h gezi51     
v]ond]/eld5 ze1 dat met d5 ezel e5      
gelangoorde vi]voet] w]d b$oeld4 ,de    
zaak kwam g]e$4 ,de kun/koop]  bezat    
?ans de twee soort54 ,en to5 er weldra  
e5 ,engels*man bij hem  aanklopte om e5 
,asselijn met d5 ezel1 drukte hij dez5  

voor go$  geld d5 zond]l+5 ezelho$] 9 de
 h&4 ,natuurlijk kwam zijn b$rog  spo$ig
 uit1 en heeft hij niet veel exempl>5   
kunn5 slijt54 ,to* z\  m5 ?ans bij onze 
ov]zees*e bur5 we] go$ geld will5 gev5  
om er  e5 te bezitt51 niet omdat het ge5
 ,rembr& is1 ma> t] wille van  de       
m]kwa>digbeid4           99       99    
99       99       99          ,,vr\wtje 
,,bas ,,van ',t ,,rijksmuseum4      ,hi]
 hebb5 we het portret van ,elisabe?     
,jacobs ,bas1 w$uwe van admiraal        
,sw>t5hont4 ,het heeft ge5e &]e b$oel+  
dan de beelt5is te gev54  ,e5e omgev+1  
wa>9 we b]oep1 ambt ( bezigh$5 t]ugv9d51
  ontbreekt2 de a*t]grond is donk]4 ,de 
dame is zond] e5 ( &]5  s*ijn aan te    
nem5 zoo ma> voor d5 s*ild] gaan zitt51 
om zi* te  gev5 zooals ze is4 ,er       
spreekt uit de h\d+ groote e]lijkheid1  
op5h>tigheid1 die niets heeft te v]b]g51
 die ge5 behoefte heeft om  mani]5 aan  
te nem54 ,natuurlijkweg heeft ze de h&5 
ru/ig ov]  elka> gelegd4 ,ov] elka>     
gelegde h&5 ziet m5 dikwijls op e5      

portret1 dat is dus hi] het eig5a>dige  
niet4 ,ma> m5 moet1 door er  lang en    
ru/ig op te zi51 tra*t5 te erk5n51 hoe  
gemakkelijk en  ong$wong5 deze h&5 op d5
 s*oot ru/54 ,niet alle5 dat ze er op   
ligg51 dit zegt nog niets1 ma> ze word5 
er door g$rag54 ,met de  elleboog5 is   
het net zoo2 die v9d5 /eun1 die ru/5 op 
de leun+  van d5 /oel4 ,het /]k/ voel5  
we dit wel 9 de l9k]h&1 die ov]  de     
re*t] is gelegd4 ,let ook e5s op1 hoe de
 ond]/e a*teloos d5  zakdoek va/h\dt1 en
 hoe de bov5/e 9 e5 gemakkelijk5 greep  
ov] de  &]e he5 ligt4 ,en hoe dit       
ov]e5/emt met de h\d+ van het  bov5lijf2
 ook dit leunt 9 gemakkelijk5 /& teg5 d5
 rug van d5  /oel2 het helt net g5oeg   
a*t]ov] om dit voelba> te mak54 ,alles  
draagt er toe bij om d5 indruk van      
ru/igheid1 kalmte1 b$a>de  /atigheid bij
 ons te wekk54 ,9 e5 deftig v]trek door 
zoo'n dame  ontvang5 te word51 die 9    
deze h\d+ e5 v]zoek aanhoort1 doet      
weldadig aan en zet ons onmiddellijk op 
ons gemak4 ,het geeft de  gewa>word+1   

dat ze 9 ha> dagelijks*e do5 veelvuldig 
m5s*5  heeft moet5 ontvang5 en heeft    
moet5 aanhoor54 ,het ru/ige ligg5 d]    
h&5 duidt e]d] zulk e5 w]kkr+ aan1 dan  
beslomm]+ van  h&5>beid4 ,en de         
gelaatsuitdrukk+ beve/igt die opvatt+4  
,ook  hi]9 dat ru/ige1 onv]/oorb>e4 ,om 
d5 mond ge5 la* en ge5 trek  van        
nors*heid1 ge5 zwakheid en ge5 h>dheid  
van k>akt]1 ma> jui/  g5oeg za*!id om   
niet af te s*rikk54    ,illu/ration3    
,vr\wtje ,bas4    ,elisabe? ,bas komt   
re$s op leeftijd3 de mond beg9t 9 te    
vall51 wel  niet veel1 ma> g5oeg om de  
k9 iets vooruit te do5 spr+54 ,de diepe 
plooi51 van de neusvleugels af na> b5$51
 duid5 het ook aan4 ,de  vleezigheid van
 de wang5 doet 9 die plooi5 we] kle9]e  
ont/aan4  ,als vr\w5 ze/ig ja> zijn1    
beg9t dat langzam]h& te kom54 ,bij  dez5
 leeftijd behoort de bloz5de            
gelaatskleur1 en behoor5 v]d] de  twee  
uitgezakte rond+5 l9ks en re*ts van de  
k91 de vi]kante vorm  van het gezi*t1 de
 golv5de lijn1 die d5 omtrek van de     

re*t]wang  a&uidt en het hooge voorho(d4
 ,deze oud]domsk5m]k5 voeg5 zi*  heel   
gemakkelijk bije54 ,van ge5 enkel krijg5
 we het idee1 dat het 9  dit gezi*t niet
 pa/4 ,als de s*ild] er ook ma> n       
ov]drev5 _h  voorge/eld1 z\d5 we dat    
t]/ond als e5e f\t hebb5 opgem]kt4 ,de  
plooi5 aan de mondhoek5 zijn 9 e5 ( &]  
gezi*t soms wel diep]1  de k9           
vooruit/ek5d]1 de mond me] +evall51 ma> 
9 dit portret  gaat alles tot zoo'n     
graad1 dat er volmaakte e5heid blijft   
be/aan4  ,ge5 enkele eig5s*ap spr+t uit 
d5 b&4 ,alles is om zoo te zegg5  op e5 
g\ds*aaltje afgewog54    ,wel moet de   
s*ild] het model dus door en door hebb5 
begrep51 als hij  9 zijn h& en 9 zijn   
p5seel voelde1 hoe diep hij e5 plooitje 
moe/  zett51 om bij al het ov]ige te    
pass54 ,wa> e5 groefje van d5           
re*t]mondhoek s*u9 na> b5$5 zakte1 vond 
hij 9 de omtrekslijn  van de wang e5    
bo*tje1 dat da>aan beantwoordde4 ,en hij
 zette het e5  niet1 zond] het &] 9 't  
oog te h\d54    ,neus en oog5 zijn      

volmaakt 9 ov]e5/emm+ met de re/4 ,op d5
  leeftijd van juffr\w ,bas is de rug   
van d5 neus niet me] smal en  kantig1   
ma> bre$ en na> beide zijd5 rond        
afloop5d4 ,alle5 de punt  en de vleugels
 zijn nog s*]p geteek5d4 ,ond] de oog5  
vorm5 zi*  zw>e plooi52 ook zakt er e5  
van de w5kbrauw5 s*u9 na> d5  buit5hoek 
van het oog4 ,hi]ond] komt het vleezige 
bov5/e ooglid te  voors*ijn4    ,deze   
bijzond]h$5 hebb5 alle d5zelfd5         
leeftijd2 de e5e toont niet  oud] dan de
 &]e4 ,n]g5s e5 trekje dat te donk]1 te 
li*t1 te diep  ( te opp]vlakkig1 te     
ouwelijk ( te jeugdig is4 ,al deze      
ges*ild]de  zak5 zitt5 ru/ig bij elka>1 
zond] dat het e5 het &]  ov]s*reeuwt4   
,ru/ig kijkt het gezi*t ook uit de oog54
 ,de blik heeft wat bijzond]s1  zooals  
we dat bij sommige m5s*5 wel opm]k53 hij
 h\dt het midd5  tuss*5 glimla* en ern/4
 ,we weifel5 tuss*5 deze twee4 ,en om d5
  mond speelt e5 trekje1 dat ons ook 9  
het onzek]e laat4 ,niet doordat         
,rembr&t onva/ s*ild]de1 ma> het gelaat 

zelf droeg e5 plooi van  gem5gde a&o5+54
    ,de ho(d9druk is die van ern/ en    
wij%eid en van v]tr\w51 dat ze          
inboezemt4 ,de wij%eid is het inzi*t van
 e5 p]soon1 die 9 ha> lev5  veel heeft  
moet5 rege]5 en leid51 die veel aan     
b]aadslag+5  deelg5om5 heeft2 m5 ziet   
ha> de eig5s*app5 aan1 om wee%uiz5 te   
be/ur51 om one5igh$5 tuss*5 reg5t5 te   
besle*t51 om beide  p>tij5 aan te hoor51
 e5 i$] aan te mo$ig5 om te zegg51 wat  
op  het h>t ligt1 ma> da>na wekt zij ook
 de v]wa*t+1 dat met  ge/r5gheid        
uitspraak zal word5 g$aan1 ge/r5gheid   
e*t]1 die vrij  van h>dvo*tigheid is4   
,we zi5 dit gelaat ga>ne voor ons1 niet 
zooals  we miss*i5 behag5 v9d5 9 lieve  
engel5kopjes1 ma> omdat we  ,elisabe?   
,jacobs ,bas e5e lieve vr\w v9d54 ,wel  
ook e5e v]/&ige1  ma> vooral e5e lieve  
vr\w4    ,t]wijl ,rembr&t op het gelaat1
 dat voor hem zat1 deze ro]sel5 van     
k>akt]geheimniss5 las1 wi/ hij er zi*   
bov5di5 zoo jui/  rek5s*ap van te gev51 
dat zijn p5seel ze 9 lijn en kleur kon  

va/legg54 ,hij 0 m5s*5k5n] zo[el als    
kun/5a>4 ,h\d+51  vorm51 geb>5 en trekk5
 nam hij nauwkeurig wa>4 ,ma> de        
m5s*elijke  natuur1 die da>a*t] s*uilt1 
niet m9d]4 ,zooals iem& 9 e5 /oel  gaat 
zitt5 en de h&5 ov] elka> legt1 zoo is  
ook zijn lev5/aak en  zijn k>akt]2 dat  
_h de omgang met m5s*5 hem gele]d4 ,met 
wat e5  a&a*t moet hij de p]son5 uit    
zijne omgev+ hebb5 be/ude]d6 ,wij1  die 
9 e5 tijd van veel drukk] v]ke] lev51   
als wij 9 e55  spoortre9 zitt51 en iem& 
komt de c\p b9n51 kunn5 wij ma> amp]    
aan zijn mani] van plaats nem5 zi51 (   
hij veel heeft g]eisd dan (  reiz5 iets 
ongewoons voor hem is4 ,en wat is dit   
aan de opp]vlakte1  v]gelek5 bij de     
k>akt]ho$anigh$51 welke ,rembr&t zag 9  
de  p]son51 die teg5ov] hem g+5 zitt54  
,hoe veel en hoe ern/ig moet  hij zi*   
met m5s*5 hebb5 beziggeh\d51 om hun     
inn]lijk lev5 zoo  op het uit]lijk af te
 lez54    ,en to* heeft m5 will5 bew]51 
dat hij 9 zi*zelv5 geke]d1              
t]uggetrokk51 bijna e5zelvig leefde1 ge5

 m5s*5 zag1 ge5 omgang  _h en we9ig van 
m5s*5 hield4 ,dit ne portret bewij/ voor
 het  teg5deel g5oeg4 ,wie dit kan mak51
 k5t d5 m5s*1 be/ude]t hem1  zoekt hem  
en voelt zi* tot hem aangetrokk54       
,als we nu nog ev5 de a&a*t aan de      
kle$]dra*t di] dag5 s*5k51  m]k5 we op1 
met hoeveel welgevall5 de s*ild] d5 9 't
 oog  loop5d5 plooikraag zag4 ,om e5s   
e5e ongepa/e v]gelijk+ te mak53  het is1
 als( het ho(d1 wa>9 al die wond]lijke  
zak5 van gemo$ en  k>akt] word5         
opgem]kt1 aan d5 bes*\w] wordt          
gepres5te]d op e5  s*otel van blanke    
re9heid4 ,9 zuiv]51 afg]ond5 vorm teek5t
 het  zi* da>teg5 af4 ,l9t51 /rikk51    
koral5 ( &]e si]ad5  misleid5 de a&a*t  
niet4 ,zelfs ge5 ha>dos4 ,e5 l9n5 kapje 
(  mutsje voltooit de witte omlij/+1    
wa>9 het gelaat ons alles kan  zegg51   
wat het te zegg5 heeft4    ,wat is die  
kraag er mooi opgezet6 ,lu*tig en       
kraakfijn /aat de kant 9  de plooi54    
,ov]al van die bijna doors*ijn5de       
s*aduwt9t51 zooals  m5 ze ook ziet op   

v]s*gevall5 lu*tige sneeuw4 ,hoe zuiv]  
loopt de  ronde lijn ov] de bor/ en de  
s*\d]s a*t] om het ho(d he52 nog  net   
ev5 kunn5 we voel51 dat de kraag aan de 
a*t]zij iets uit het  platte vlak       
doorgezakt is4    ,m5 ziet1 het zijn    
niet alle5 de raadsel5 van e5 m5s*elijk 
gemo$1  wa>na> ,rembr&t zo*t1 ook het   
e5v\dig/e d+ keek hij aan en we]  aan1  
tot hij kon zegg53 zoo doet het zi* aan 
mijn oog voor4 ,hij ta/te  zijn model   
e]/ 9 het h>t aan en gaf uitdrukk+ aan  
het p]soonlijk  k>akt]2 ma> dan _h hij  
ook a&a*t voor de bijzak5 en s*epte er  
behag5 91 e55 kraag 9 de plooi ( e5     
w$uw5kapje 9 de /ijfsel  te zett54      
99       99       99       99       99  
,,kun/ ,,van ,,groepe]54      ,we9ige   
van ,rembr&ts w]k5 hebb5 ond] het groote
 publiek zoo'n  bek5dheid gekreg51 als  
het ,korporaals*ap van ,frans ,bann+    
,kok4 ,het  bev9dt zi* 9 het            
,rijksmuseum te ,am/]dam en dagteek5t   
uit het ja>  #afdb4    ,de bes*\w] voelt
 zijn blik het e]/ getrokk5 door twee   

p]son5 op  d5 voorgrond4 ,het zijn      
,frans ,bann+ ,kok en ,willem van       
,ruit5b]g4    ,op &]e portrett5 wordt m5
 nu e5s het e]/ door dit1 dan we] door  
dat gezi*t geboeid2 de e5 beg9t zijne   
bes*\w+ met dez51 de &]  met g55 kop2 de
 massa gezi*t5 is gewoonlijk v]w>r5d1   
met het  gevolg1 dat het we9ig kan      
s*el51 wa>he5 m5 d5 e]/5 blik w5dt4     
,ma> op dit portret/uk ri*t i$]e5 di5   
altijd na> het zelfde  tweetal4    ,dit 
feit is niet van g]+e beteek5is1 al     
kl9kt het e5v\dig4 ,de  s*ild]ij        
krioelt1 om zoo te zegg51 van m5s*52 en 
bij d]gelijke  /ukk5 wil het wel e5s zoo
 wez51 dat niet i$] e5 va/ uitgangspunt 
v9dt4 ,v]gelijk bijvoorbeeld de into*t  
d] ,kruisva>d]s 9 ,j]usalem  7van       
,piloty7 er ma> e5s bij4 ,de blik dwaalt
 onru/ig he5 en we]1 is  nu e5s bij het 
groepje1 dat e5 kruis met palm5 tor/1   
dan bij d5  ridd]1 die het kle9e        
teg5/ribbel5de k9dje op d5 arm draagt1 (
  bij d5 rijka>d1 die si]ad5 9 het kle$ 
van e5 b$ela> w]pt4    ,illu/ration3 ,de

 ,na*twa*t4    ,het wordt d5 bes*\w]    
niet duidelijk1 wrop hij 9 ho(dzaak     
zijne  a&a*t moet ve/ig52 er zijn tal   
van groep51 die hij g5eigd is1  mooi te 
v9d51 ma> ze h\d5 met elka> ge5 v]b&2 er
 is ge5  zwa>tepunt 9 het /uk2 m5 blijft
 onzek] omtr5t de b$oel+4 ,to*  moet bij
 ,piloty e5e b$oel+ hebb5 be/aan2 het   
zal bijvoorbeeld deze  gewee/ zijn3 te  
lat5 zi51 hoe vroom en deemo$ig e5 pa>  
groote  vor/5 geknield de /ad b9n5krop5 
en de heilige plaats nad]d54  ,ma> m5   
m]kt niet1 dat da> alles om draait2 de  
bijzak5 v]w>r5  ons4    ,zoo heel       
e5v\dig is het dus niet1 om de a&a*t te 
ve/ig5 op de  ho(dzaak4 ,m]k5 we dit ook
 niet dikwijls op bij s*rijv]s1 als ze  
zi* ne]zett51 om uitspann+slectuur te   
s*rijv58 ,ze me55 wel1 dat  ze ons iets 
a>digs hebb5 te v]tell51 ma> het raakt  
zoek 9 d5  groot5 omslag van het geheel2
 we hal5 het er niet uit ond] het lez54 
,als we het boek uit hebb51 wet5 we nog 
niet1 wa>om de s*rijv] het  ges*rev5    
heeft4    ,lat5 we dus beg9n5 met omtr5t

 het ,korporaals*ap te v]kl>51 dat  het 
al va/ deze go$e eig5s*ap heeft3 i$]    
bes*\w] kan /e$s 9  dezelfde twee p]son5
 de ho(dzaak aanwijz51 op welke ,rembr&t
 de  a&a*t wilde ve/ig54    ,wa>om heeft
 hij dit gewild8 ,wa>toe di5t het1 dat  
we all5 het e]/  aan ,bann+ ,kok en     
,ruit5b]g onze a&a*t s*5k58    ,to* zek]
 niet om ons te lat5 zi51 hoe fraai     
hunne kle$+1 hoe druk  hun gesprek1 hoe 
vri5ds*appelijk hun omgang is2 ( hoe 'n 
mooie h&  ,bann+ ,kok heeft1 hoe a>dig  
de zon da>op s*ijnt en de s*aduw ov]    
het kle$ van ,ruit5b]g doet vall54 ,dit 
zijn zak5 van ond]ges*ikt  belang2 ze   
hebb5 voor de uitbeeld+ van e5 v5del    
s*utt]s niet  zooveel beteek5is1 dat    
da>voor de a&a*t het e]/ op de beide    
g5oemde figur5 moe/ word5 geve/igd4     
,dit heeft e5e &]e b$oel+1 en we zull5  
die vrij zek] opm]k51  wanne] we1 met e5
 /ukje papi] ( met e5 pa> v+]s1 d5      
kapite9  en zijn5 luit5ant b$ekk5 en aan
 onz5 blik onttrekk54    ,de ov]blijv5de
 figur5 /aan nu /il4 ,besluiteloos /aan 

ze op e5  hoop bij elka>4 ,het v5del    
komt niet me] van zijne plaats2 het     
wa*t4  ,de gang1 die er 9 zat1 is er    
uit4 ,wel zijn er nog e5ige figur5 9    
ga&e beweg+ uitgebeeld1 ma> het geheel  
maakt d5 indruk van talm5d  en treuzel5d
 halt h\d54    ,illu/ration3 ,into*t 9  
,j]uzalem 7van ,piloty74    ,zoodra we  
de b$ekk+ wegnem51 komt het heele v5del 
we] vooruit4 ,de  s*ild]ij geeft niet e5
 groep s*utt]s1 9 s*ild]a*tige wanorde  
bije5geplaat/1 ze geeft het uitrukk54   
,het v5del rukt uit4 ,en het  zijn de   
twee (fici]51 die er actie aan gev54    
,door hun beweg5 wordt  alles 9 beweg+  
gezet4 ,hun gaan geeft gang aan de heele
 compagnie4    ,0 er dus ook r$5 voor   
,rembr&t1 om voor deze twee figur5 de   
ho(da&a*t te vrag58 ,9 h5 bra*t hij alle
 actie bije51 die voor  het heele v5del 
noodig 01 en spa>de ons de v]vel5de     
v]toon+ van  e5e gans*e v]zamel+ ga&e   
be55 en ga&e voet54    ,hebb5 we nu niet
 mete5 het antwoord op de vraag1 wa>om  
,bann+ ,kok en  ,ruit5b]g t5 voet5 uit  

zijn afgebeeld1 en wa>om ze ook1 t5     
voet5  uit1 9 het li*t zijn gezet8 ,het 
kwam op hunne be55 jui/ aan6 ,ze  moe/5 
aan 't loop5 voor e5e heele compagnie6  
,lat5 we de beweg+ van dit gaan e5s     
a&a*tig bes*\w51 en ons  da>toe voor d5 
gee/ hal51 wat we opm]k5 aan m5s*51 die 
langs  d5 weg loop54 ,dit bepaalt zi*   
vol/rekt niet tot het regelmatig en     
afwissel5d v]plaats5 van de be554 ,e]/5s
 komt da> gewoonlijk bij  het he5 en we]
 gaan van de arm51 wat toevallig bij de 
bes*\w+ van  onze twee figur5 van ge5   
belang is1 omdat ze ge5 van beid5 de    
arm5  los lat5 hang54 ,twe$5s3 9 het    
geheele li*aam e5e beweg+1 wa>op  we hi]
 wel de a&a*t moet5 ve/ig54 ,bij elk5   
pas gaat namelijk het  lijf en da>mee   
het ho(d op en ne]2 het rij/ en daalt4  
,bijzond]  duidelijk nem5 we dit wa>1   
als e5 troepje m5s*5 zi* met elka>      
voortbeweegt zond] 9 d5 pas te m>*e]52  
al de ho(d5 en  ho(ddeksels dobb]5 dan  
op en ne]1 als door e5e de95de          
golfbeweg+4 ,duidelijk is dit vooral1   

als ze a*t] e5 niet te hooge  haag aan  
ons oog voorbij trekk54    ,en zie1 het 
is dit op en ne] de95 van de bov5li*am51
 wat we 9  ,bann+ ,kok en ,ruit5b]g     
beg9n5 te voel51 als we ons de moeite   
gev51 e5ig5 tijd a&a*tig hun gaan aan te
 kijk54 ,de twe$e s*ijnt  jui/ het      
oog5blik door te mak51 dat hij omhoog   
ve]t1 t]wijl de  e]/e dit net we] a*t]  
d5 rug heeft4 ,e5e s*ild]ij kan wel is  
wa> ge5 w]kelijk beweg5 te zi5 gev51 ma>
 to* kan de s*ild] uit  de kle9e v]&]+51
 die tezam5 de actie uitmak51 e5e       
zoodanige  keuze do51 dat wij d5 indruk 
krijg51 als( het beeld de beweg+  zelf  
te zi5 geeft4 ,dit gelukt hem alle51 als
 hij e5e nauwgezette  /udie van de zaak 
maakt1 en als hij van nature b$eeld is  
met het  jui/e gevoel voor actie1 voor  
ve]kra*t en voor ev5wi*t4 ,hij moet     
zi*1 al w]k5de1 lev5dig voor d5 gee/    
kunn5 /ell51 hoe hij e5e  m5s*elijke    
g$aante langs d5 weg heeft zi5 gaan1 hoe
 elk  li*aamsdeel op eig5a>dige wijze   
a&eel kreeg 9 de beweg+ van het  gaan1  

hoe e5 ho(d zi* telk5s ev5 omhoog ri*t  
bij het v]plaats5  d] li*aamszwa>te van 
het e5e op het &]e be54 ,na> e5 model1  
dat  9 zijn ateli] de v]langde h\d+ en  
/& aanneemt1 kan hij niet  w]k51 als hij
 zoo iets wil we]gev54 ,het v]ke]t 9    
ru/1 en om de  ru/ is het hem jui/ niet 
te do54 ,voor e5e figuur als van        
,ruit5b]g  z\ e5 model hoog/5s de       
plaats+ van de voet5 en de buig+ van de 
be55 te zi5 kunn5 gev54 ,ma> niet het   
omhoog ve]51 het opbeur51  dat ons 9 het
 bov5lijf1 9 d5 hals en het ho(d zoo    
treft4 ,hoe lang]  m5 er op ziet1 hoe   
m9d] m5 zi* aan di5 indruk kan          
onttrekk54 ,en  tegelijk beg9n5 we op   
prijs te /ell51 dat de s*ild] zijn volle
  li*t en zijne li*tgele kle$+/(f5      
spa>de voor deze figuur2 zij  spr+t     
da>door des te bet] 9 't oog4    ,er is 
na> aanleid+ van dit ond]w]p nog e5e    
opm]k+ te mak53 de  twee vri5d5 loop5   
namelijk niet gelijk4    ,re$s trok het 
onze a&a*t1 dat ze niet 9 d5zelfd5 pas  
m>s*e]54  ,t]wijl ,bann+ ,kok zijn      

re*t]be5 jui/ na> vor5 gebra*t heeft1 en
  hij zijne li*aamszwa>te bezig is op   
dat be5 ov] te br5g51 is het  re*t]be5  
van ,van ,ruit5b]g re$s ge/rekt1 het    
ond]/eunt di5s  zwa>tepunt en geeft aan 
het l9k]be5 geleg5heid om na> vor5 te   
kom52 de voet ru/ dan ook nog sle*ts met
 de punt van d5 te5 op d5  grond4       
,ma> behalve het v]s*il 9 tijdmaat1 is  
er e5 wez5lijk ond]s*eid  9 de mani] van
 loop54 ,m5 z\ elk van hun tween er aan 
kunn5  h]k5n51 zooals we tr\w5s onze    
k5niss5 dikwijls h]k5n5 aan  hunn5 gang4
    ,ruit5b]g maakt groote pass51 bijna 
te groot voor iem& van zijne  l5gte4    
,hij komt met e5e zek]e drift opzett54  
,zijne nad]+ heeft  m9 ( me] e5 dreig5d 
aanzi54 ,het l9k]be51 dat zi* ?ans nog  
a*t] bev9dt1 wil zi* ge/rekt en op e5e  
v9nige1 kordate mani]  na> vor5 beweg54 
,als ons oog van dit driftige1 besli/e  
mannetje na> d5 groot51  vi]kant5 ,bann+
 ov]gaat1 doet di5s voet/ap ons weldadig
 aan4  ,ru/ig en go$smo$s s*rijdt hij   
voort4 ,wel ook met me] dan gewoon      

burgelijke snelheid1 ev5 go$ als zijn   
buurman1 ma> zijn gang is niet  nijdig1 
niet ge/rekt1 niet als de gang van d5   
gymna/1 die zijne l$5  aan korte1       
besli/e beweg+5 w5t4    ,illu/ration3   
,groep uit de ,na*twa*t4    ,zooals hij 
da> aan komt /app51 heeft hij e]d] iets 
v]tr\welijks  ov] zi* dan de kle9e      
,kuit5b]g4    ,dit ond]s*eid 9 beid]    
gang is door d5 s*ild] aan de twee      
lev5de  p]son5 nauwkeurig ontle5d4 ,want
 het behoeft onze a&a*t niet te         
ontgaan1 dat hetzelfde v]s*il ook       
spreekt uit beid] li*aamsb\w en  vooral 
uit beid] gelaat/rekk54 ,de e5 ziet met 
e5 vol1 bre$ gezi*t  de w]eld 91 uit e5 
pa> wijd geop5de en vrijmo$ig opzi5de   
oog54  ,de &]e heeft 9 zijne mag]e      
trekk5 niet dat aantrekkelijke2 hij mag 
wat s*]pz9nig] wez51 s*]p] is hij ook1  
en hij ziet m9 ( me]  sluw ond] d5 ho$  
uit1 die hem 9 de oog5 zit1 t]wijl ,kok 
dat  kle$+/uk a*t] op het ho(d /aat4    
,i$] m5s* draagt zijn5 ho$1  zooals zijn
 k>akt] is4    ,de gang is dus 9        

ov]e5/emm+ met grootte1 met bre$te1 met 
gelaatsuitdrukk+1 v]mo$elijk ook met    
k>akt]4 ,dit v]le5t aan de  twee naa/   
elka> loop5de figur5 het e*te lev52 de  
e5 is e5 geheel  &] m5s* als de &]4 ,aan
 beid] eig5a>digh$5 heeft de s*ild]     
re*t g$aan1 t]wijl hij bov5di5 de actie 
van hun gaan wi/ te  gebruik51 om aan de
 heele groep van p]son5 de              
bewegelijkheid te  gev5 van e5 troepje  
uitrukk5de s*utt]s4    ,want1 om d5     
ho(d9druk van onze s*ild]ij niet uit het
 oog te  v]liez51--dit uitrukk5 is      
eig5lijk het ond]w]p1 dat de s*ild]     
beh&el5 wilde4 ,we behoev5 niet lang te 
rad51 wa>om hem dit  aantrok4 ,s9ds     
ov]\de tijd5 is het uittrekk5 van de    
gewap5de ma*t  e5 soort volksfee/1 dat  
to5 zo[el als nu zi* mo*t v]heug5 9 de  
belang/ell+ van het publiek4 ,wie zal   
ook ontk5n5 dat het e5  lev5dig1 e5     
a>dig tooneeltje is1 zoo door de /rat5  
d5 bont5 /oet  te zi5 voortm>s*e]51     
muziek ( trommelslag voorop1 va&els bov5
  de ho(d5 vlieg5d1 wap5s bl9k5d en     

klett]5d1 het geheel door  /raatjeugd   
om/oeid1 door volwass55 met welgevall5  
gadegeslag54    ,het lag voor de h&1 dat
 zoo'n tooneeltje hem ges*ikt voorkwam1 
om  da>9 de be/elde portrett5 tot e5    
geheel te v]e5ig54    ,het tweetal1 dat 
aan het ho(d van d5 /oet m>s*e]t1 en dat
 zijne  beweg+ aan de gans*e s*a> weet  
mee te deel51 heeft nu intuss*5  nog e5e
 &]e taak te v]vull54 ,9 h5 moet ook    
blijk51 wie het zijn  die hi] uitrukk54 
,al dadelijk zi5 we 9 ge/alte1 h\d+ en  
fi]51 va/5 gang iets1  dat ons z\       
bevreemd51 als we het opm]kt5 9 twee    
burg]luitjes1 die  sam5 e5 /raatje      
omw&eld54 ,wanne] we twee deftige       
he]s*app5 met  zooveel tr$1 zooveel     
lev5digheid en met zoo'n druk h&beweeg  
door  onze /rat5 zag5 passe]51 z\d5 we  
zek] me55 dat e5 ern/ig  ongeluk 0      
gebeurd1 en zij er op uitg+5 om hulp van
 politiema*t 9  te roep54 ,hi] is iets  
uitg$rukt1 dat /rijdt met het gewoon    
burg]lijke2 en dit 0 jui/ noodig om van 
de figur5 militair5 te  mak54 ,ze hebb5 

het krijg%aftige gekreg51 om te zijn1   
wat ze moe/5  wez53 s*utt]s2 en wel     
s*utt]s1 aan wie de v]d$ig+ d] /ad z\   
kunn5 word5 opg$rag5 9 tijd5 van oorlog4
    ,voor het gans*e v5del zijn de      
(fici]5 met militaire eig5s*app5        
toeg]u/4    ,to* zijn ook we] zij het1  
die 9 het militaire het burg]lijke m5g54
  ,het /uk mo*t niet onta>d5 9 de       
voor/ell+ van e5e krijg%aftige  groep   
vet]an5 uit het b]oepsleg] van /adh\d]  
,fr$]ik ,h5drik4    ,dit z\ gebeurd     
zijn1 als de a&a*t me] en 9 ho(dzaak w>e
  geve/igd geword5 op het e*te          
krijgsmansuit]lijk van d5 man1 die  ond]
 het gaan zijn gewe] laadt1 l9ks van    
,bann+ ,kok1 ( op de drie1  die we we]  
l9ks van dez5 wa>nem54 ,allemaal typ5   
van krijgsli$54    ,ma> de gezi*t5 van  
,ruit5b]g en ,kok zijn ge5 tronin van 9 
kruitdamp v]we]de vet]an54 ,m5 h\dt ze  
wel dadelijk voor  burg]lijke +ezet551  
die met d5 krijgsmans/& we9ig geme5     
hebb54 ,het blijv5 burg]s1 zij het dan  
ook burg]s1 die zi* v&aag  als mann5 van

 wap55 do5 geld54 ,al do5 ze dit laat/e 
go$1 m5  ziet h5 wel aan1 dat zij 9 e5  
vr$eliev5d5 kr+ ?uis behoor54  ,bann+   
,kok is niets me] ( m9d] dan ,we?\d] van
 ,am/]dam en zit  9 die functie op het  
kuss5 naa/ dokt] ,nicolaas ,tulp1 wi5s  
portret  ,rembr&t ti5 j>5 vroeg]1 9     
#afcb1 _h gemaakt4    ,9 het welsprek5d 
h&geba> van d5 kapite9 v9d5 we ook iets1
 dat  9 /rijd is met soldat5mani]51 (   
al?ans ge5e /rijdlu/ige  b$oel+5        
v]raadt4 ,het geeft wel is wa> aan d5   
p]soon e5e  lev5digheid1 die e5 burg]1  
als hij zi* door de /raat beweegt1      
vreemd z\ /aan en e]d] aan d5           
krijgsmans/& doet d5k52 ma>  tegelijk is
 het to* ook van e5e vre$zame natuur2 we
 kunn5 dez5  krijgsman ge5 &]e oogm]k5  
toes*rijv51 dan om met zijn mann5 uit   
te trekk51 en vre$zaam oef5+ te h\d5 9  
het hante]5 van de lans  ( het s*iet5 op
 e5 doel1 miss*i5 op d5 haan1 di5 het   
meisje  draagt4 ,zoo gemo$elijk loopt   
niet de l&sv]d$ig] te ge/icule]51  die  
d5 wre$5 vij& tegemoet gaat1 en vr\w en 

k9d]5 voor 't  laat/ va>wel heeft       
gezegd2 en zoo ru/igjes loopt e5 &] niet
 met  de h& 9 de zij1 te lui/]5 na> het 
disc\rs van e55 lotg5oot4    ,het zijn  
dus ook al we] ,bann+ ,kok en ,van      
,ruit5b]g1 9 wie het  k>akt] uitg$rukt  
is van het soort krijsvolk1 dat hi]     
uitrukk5de is  voorge/eld4 ,ev5m9 als   
het voorafga&e1 is dit door ,rembr&t op 
diepz9nige wijze v]zonn52 het d5kbeeld  
lag voor de h&4 ,al?ans1 we  krijg5 d5  
indruk1 dat dit zoo 04 ,groote kun/w]k5 
wekk5  gewoonlijk de g$a*te1 dat ze     
e5v\dig van opvatt+ en sam5/ell+  zijn1 
dat ze d5 kun/5a> gemakkelijk van de h& 
zijn gegaan4    ,het middel1 dat        
aangew5d is om de ho(dp]son5 ond] i$]s  
a&a*t  te br5g51 is ev5e5s heel e5v\dig2
 de s*ild] heeft ze lett]lijk  9 't li*t
 gezet1 en de re/ van zijn doek nogal   
rijkelijk met s*aduw  b$a*t4 ,( dit li*t
 de k5m]k5 heeft van zuiv] dagli*t1 dan 
wel (  er iets onnatuurlijks 9 is1 kan  
m5 niet beoordeel5 met e5e zw>te  pr5t  
voor zi*2 het zijn de kleur51 die dit   

uitwijz51 en deze kan m5  alle5 zi5 op  
het orig9eel 9 het ,rijksmuseum4    ,ma>
 dat het e5 held] en s*itt]5d li*t is1  
laat ge5 twijfel ov]1  ook niet als op  
onze plaat de kleur5 ontbrek54 ,to*     
heeft m5 lang 9  twijfel v]ke]d1 met    
welk li*t m5 hi] te do5 _h4 ,de donk]e  
a*t]grond bra*t vel5 op het idee1 dat   
,rembr&t e5 na*telijk  tooneel b$oelde1 
bij voorbeeld het rondgaan van e5       
na*twa*t van  s*utt]s1 bij het li*t van 
toorts5 ( flamb\w54    ,vooral ,frans*e 
reizig]s1 die 9 de a*tti5de eeuw        
,am/]dam bezo*t5  en op de              
,voetboogdoel5 teg5 d5 bre$5 s*oor/e5   
het /uk g+5  zi51 /ond5 er va/ op1 dat  
het de ommegang van de na*twa*t 04      
,langzam]h& hebb5 onze voor\d]s zi*     
da>bij ne]gelegd4 ,9 d5  pruik5tijd     
s*ijn5 zij niet veel oog voor s*ild]kun/
 gehad te  hebb51 en v]tr\wd5 ze er op1 
dat e5 ,frans*man het wet5 kon4 ,m5  g+ 
dus sprek5 van de ,na*twa*t van         
,rembr&t4 ,en di5 naam behield  het /uk1
 to5 het na> het /adhuis1 en zelfs lat] 

nog1 to5 het ond]  de rege]+ van        
,lodewijk ,napoleon 9 #ahjh na> het     
museum v]huisde1  to5 deze kon+ het     
/adhuis inri*tte tot vor/elijk paleis4  
,me] dan  hond]d ja> is het e5 ,na*twa*t
 geblev52 e]/ 9 de neg5ti5de  eeuw brak 
de morg5 aan1 begon het dagli*t te      
glor51 en zag m5 het  bespottelijke van 
de b5am+ 94 ,9 d5 mond van het volk     
leeft die  e*t] nog voort4    ,zoo zi5  
we1 hoe we9ig er ma> noodig is1 om wit  
zw>t en zw>t wit te  heet51 om van dag  
na*t te mak54 ,als m5 de b$oel+ van d5  
kun/5a> ma> net precies niet vat1 ke]t  
m5 ze totaal om4 ,wie ?ans  de s*ild]ij 
ond] go$e v]li*t+ ziet1 kan niet        
geloov51 dat onze  voor\d]s d5 dag voor 
na*t hebb5 geh\d51 zoolang hun de s*ell5
  niet van de oog5 w>5 g]ukt4 ,zij heeft
 met na*t niets te mak51 (  m5 moet zi* 
voor d5 gee/ roep51 9 welk ja>          
,rembr&t's p5seel  dit mee/]w]k         
voltooide4 ,het 0 9 #afdb1 9 het ja> to5
 hem ,saskia  door d5 dood ontviel1 to5 
hij alle5 9 zijn groote huis a*t]bleef  

met e5 k9d van nog ge5 ja>1 en avond aan
 avond e5zaam 9 het  woonv]trek zat1 wa>
 zijn jonge vr\w zoo dikwijls teg5ov]   
hem _h  gezet51 als hij uit zijn        
w]kplaats met teek5g]ei 0 b9n5gekom51   
om 9 huiselijke gezelligheid all]lei    
s*ets5 te mak54 ,het 0 het  ja>1 to5    
voor hem het li*t ond]g+1 dat a*t j>5   
lang zijn  lev5sweg _h bes*554 ,droef5is
 en somb]heid w>5 9 zijn huis1  droef5is
 en somb]heid w>5 ook 9 zijn gemo$4 ,hij
 doorleefde e5  tijd1 die 0 als e5 na*t 
van troo/eloo%eid4 ,sle*ts n d+ kon  hem
 /a&e h\d5 9 zijn le$2 dat 0 zijne kun/4
 ,zijne liefde voor  het p5seel hield d5
 lev5smo$ er 94 ,uit die dag5 van       
droefheid  w]kte hij zi* op1 groot] en  
roemvoll] dan voorhe54 ,treff5d] wordt  
voor ons zijne groote kun/1 als we wet51
 welke om/&igh$5 zijn  gemo$ behe]s*t54 
,we zi5 dit mee/]/uk van het somb]e ja> 
#afdb  als e5 li*tge/alte /aan teg5 d5  
donk]5 a*t]grond van zijn  huiselijk    
le$4    ,9 zoov]re is het gepa/1 het    
korporaals*ap van ,frans ,bann+ ,kok    

,rembr&t's ,na*twa*t te noem54 ,ma>     
ov]ig5s lijdt het ge5 twijfel1  ( de    
ho(dp]son5 zijn 9 het volle dagli*t     
geplaat/4           99       99       99
       99       99          ,,v]volg    
,,van ',t ,,korporaals*ap4      ,na deze
 uitvo]ige besprek+ van e5 pa>          
ho(dpunt51 kunn5 we  sle*ts kort nog bij
 e5ige ond]ges*ikte zak5 /il/aan4    ,we
 m]k5 dan e]/ op1 hoe fraai de          
s*aduwkant van ,bann+s l9k]h&  teg5 de  
li*tkantjes /aat langs duim en v+]s1 hoe
 los en  welsprek5d het geba> is1 en hoe
 de slags*aduw geworp5 wordt op het     
kle$ van ,ruit5b]g4 ,ze ligt er niet op1
 zooals de r&v]si]sel5 er  va/ op zitt51
 ma> ze glijdt er los en bewegelijk     
ov]he54 ,het e5e  maakt deel uit van het
 wambuis1 het &]e niet4 ,ook bij het    
lijk op de  ,ontle$kundige les m]kt5 we1
 hoe zorgvuldig ,rembr&t be/ude]de de   
mani] van e5e s*aduw om erg5s op te     
vall54    ,bij het bes*\w5 van de vi]   
voorts*rijd5de be55 h]9n]5 we ons  die  
van ,mi*iel de ,ruyt] en ,zeeg] op de   

plaat3 ,dat is onze man4 ,bij  ,bann+   
,kok en ,ruit5b]g alles v]s*ill5d3      
s*oeisel1 kle$+1 kleur  en b\w1 h\d+1   
beweg+ en /&4    ,het is natuurlijk1 dat
 de bes*\w+ van dit /uk zi* groot5deels 
bepaalt tot de ho(dp]son54 ,de          
tijdg5oot51 en vooral de l$5 van  het   
s*utt]sv5del m]kt5 dit ook op en nam51  
voor zoov] ze er  belang bij hadd51 het 
d5 s*ild] kwalijk4 ,e]lijk gezegd1 we   
kunn5  hun ge5 ongelijk gev54    ,i$]   
lid van de compagnie moe/ e5 som van    
hond]d guld5 betal54 ,en  hoe w>5       
sommig5 voor dit b$rag op het doek      
gebra*t8 ,aan d5  re*t]kant1 wa> de man 
met witt5 kraag zijn h& uit/eekt1 /aat  
a*t] di5s arm e5 p]soon1 die op het     
portret van zijn heele gezi*t  niets dan
 twee oog5 en e5 /uk neus t]ugvond4 ,wel
 wat we9ig voor  zijn hond]d guld56     
,v]kla>ba> is het1 dat ,rembr&t het na  
#afdb met  be/ell+5 van s*utt]/ukk5 niet
 druk me] gehad heeft4 ,het 0  zijn e]/e
 en zijn laat/e4    ,to* heeft hij van  
enkele p]son5 veel w]k gemaakt4 ,e5e    

aang5ame  figuur bijvoorbeeld is de man1
 die l9ks van d5 kapite9 zijn gewe]     
laadt4 ,er is 9 de wijze van gaan iets  
onzek]s1 iets dat aan waggel51  aan     
wijdbe5s loop5 doet d5k54 ,dit is s*]p  
opgem]kt van d5  s*ild]4 ,we voel5 er de
 onva/heid 9 van iem&1 die1 al loop5de1 
met beide h&5 iets bezig is te do5 aan  
e5 zwa> voorw]p1 en die  het gemis m]kt 
van zijne arm51 welke &]s ond] het gaan 
door  sl+]beweg+ e5 gevoel van gemak en 
ev5wi*t gev54    ,wat ons het mee/      
v]wond]t1 ook ,bann+ ,kok 0 met zijn    
kont]feitsel  niet tevr$56 ,hij noodigde
 voortaan &]e s*ild]s uit1 als hij zijn 
eig5 beelt5is1 die van zijn vr\w ( die  
van zijn korporaals*ap  w5s*te te hebb54
 ,we wet51 dat e5 zek]e ,lud5s er 9     
#affj e5 van  hem gemaakt heeft1 ma> het
 nagesla*t /elde we9ig prijs op het /uk2
  9 #agab is het nog e5s voor f#bfc     
v]h&eld2 da>na g+ het  wa>s*ijnlijk     
v]lor54 ,bann+ ,kok nam het ,rembr&t    
miss*i5  kwalijk1 dat die hem e5        
gelaatskleur _h gegev5 van nogal 9 't   

oog  loop5de roodheid4 ,voor de w>e     
s*oonheid zal hij mogelijk net zoo      
we9ig hebb5 gevoeld als de di*t] ,joo/  
van d5 ,vondel4 ,deze1 e5  tijdg5oot van
 ,rembr&t1 won5de als hij 9 ,am/]dam1   
heeft all]lei  b]oemde p]son5 9 g$i*t5  
bezong51 ma> nooit d5 groot/5 onz]      
s*ild]s4 ,hij _h1 na> het s*ijnt1 ge5   
begrip van s*ild]kun/4 ,en  ke] spreekt 
hij e5 oordeel uit ov] e5 portret1 door 
,van ,rijn  ges*ild]d1 en zegt dan ond] 
&]53    ,de v]f v]gaat1 de deugd zal    
eeuwig blijv54    ,zoo'n v]sregel is    
pittig en heeft klank4 ,e5 oog5blik zijn
 we g5eigd  het e5s te zijn met wat de  
di*t] bewe]t4 ,imm]s1 de roem van       
buit5gewone deugd5 is onv]gankelijk1 en 
e5e v]fkor/ kan v]gaan4  ,ma> bij nad]  
inzi5 blijkt alles ma> woord5spel te    
zijn4 ,de p]soon1  op het portret       
uitgebeeld1 is met zijn5 roem1 met zijne
 deugd51 met  zijn5 naam re$s lang      
v]get52 de onv]gankelijkheid 0 niets dan
 e5  di*t]lijk complim5t4 ,het gem9a*te 
v]fkor/je be/aat e*t] nog1  wordt 9 e]e 

geh\d51 is voor ge5 g\d te koop en maakt
 de glorie uit  van zijn5 bezitt]4 ,van 
v]gaan is ge5 sprake3 deze v]ond]/ell+  
0 sle*ts e5e di*t]lijke onnoozelheid4   
,de deugd v]g+1 de v]f  leeft voort4 ,de
 tijd heeft ,vondel gelog5/raft4 ,we    
mog5 van het  ,korporaals*ap niet       
af/app5 zond] het naa/ de ,anatomis*e   
les te  hebb5 gelegd4 ,beide s*ild]ij5  
zijn portret/ukk51 wa>op e5e groep  van 
me]d]e p]son5 is voorge/eld4 ,op beide  
heeft de s*ild]  getra*t1 om het /ijve  
van e5 troepje m5s*51 dat bij elka> /aat
  ( zit1 te v]mijd54 ,hij bra*t er e5   
d5kbeeld 92 de bes*\w] kan  me551 dat   
het e5e di5t om te lat5 zi51 hoe e5e    
ontle$kundige les  gegev5 w]d1 het &]e  
hoe de zev5ti5de-eeuws*e s*utt]s        
uitrukt5  om op het doel te s*iet54 ,en 
intuss*5 ontbrek5 de go$e  eig5s*app5   
van e5 portret/uk 9 ge5 van beide4      
,tot zoov] gaan de /ukk5 gelijk met     
elka> op4 ,er is e*t] ook  v]s*il4 ,en  
dit moet ons niet v]wond]54 ,de ,les    
dagteek5t uit #afcb1  ,bann+ ,kok uit   

#afdb4 ,da> ligg5 ti5 j>5 tuss*51 e5    
tijdp]k1 dat  9 het lev5 van i$] m5s*   
iets beteek5t1 ma> dat van veel         
beteek5is moet zijn 9 het lev5 van e5   
kun/5a>4 ,9 die ti5 j>5  _h ,rembr&t wel
 opnieuw e5 groot man kunn5 word51 als  
hij 9 #afcb  al zijne kun/ e5s _h       
v]lor54 ,wat moet zijne va>digheid en   
zijn  s*ild]soog dan wel gewonn5 hebb51 
nu hij bleef1 wie hij 01 en ti5  j>5    
a*t]e5 dagelijks teek5de1 et/e en       
s*ild]de4    ,we kunn5 helaas aan zw>te 
nadrukjes niet al de v]&]+5 zi51 die  's
 mee/]s wijze van w]k5 heeft ond]gaan   
tuss*5 de ,les en ,bann+  ,kok4 ,ma>    
al?ans n ze] belangrijke m]k5 we op1 en 
die le]t ons  veel4    ,op de ,les wordt
 e5e ho(drol gespeeld door het cadav]4  
,dit is het  voornaam/e middel1 wa>mee  
de s*ild] aan het portret/uk de         
beteek5is van e5e gebeurt5is geeft4 ,het
 is e*t] e5 willekeurig  toevoegsel1 dat
 er alle5 op gekom5 is1 omdat ,rembr&t  
dat zoo _h  v]zonn54 ,( miss*i5 0 het   
d5kbeeld wel van e5 &] afkom/ig4  ,9 elk

 geval3 het is e5 toevoegsel1 dat niet  
meew]kt1 om de b$oel+  van het /uk te   
bevord]54 ,de portrett5 word5 er niet   
bet] om4 ,wel  /elt het ,dr4 ,tulp 9 de 
geleg5heid1 om mooi en ern/ig les te    
/aan  gev51 zooals hij dat kon1 wanne]  
hij bezig 02 ma> da>toe 0 e5e           
kle9igheid ook voldo5de gewee/3 e5      
be5tje1 e5 s*$el1 e5e  bladzijde uit e5 
boek1 ( iets d]gelijks4 ,nu ligt da> het
 lijk2 de  zon bes*ijnt het2 het vormt  
d5 aantrekkelijk/5 hoek van het geheele 
/uk2 mooi bew]kt is het2 alles go$ en   
wel4 ,ma>--het _h gemi/  kunn5 word54   
,e5 d]gelijk v]wijt treft het           
,korporaals*ap niet4 ,wat da> aangew5d  
is1 om gebeurt5is 9 het /uk te br5g51 is
 aan de ho(dp]son5 zelf  t5 go$e gekom54
 ,dr ge5 a&a*t dan voor h51 op wie ze   
pli*tmatig door d5 s*ild] geve/igd moe/ 
word54 ,dr alle5  ope5hoop+ van go$e    
eig5s*app5 9 twee p]son51 om de &]e     
figur5 te ontla/5 en onz5 blik me] op en
 punt te ve/ig54 ,dat  ene punt is wel  
degelijk e5 onmisba> ond]deel van het   

geheel4    ,de ti5 j>5 zijn voor        
,rembr&t dus niet onvru*tba>            
voorbijgegaan4  ,we erk5n51 dat het     
cadav] op de ,les e5 gelukkige kun/greep
 0 om  d5 bes*\w] te boei52 ma> we word5
 gewa>1 dat ti5 j>5 lat]  hetzelfde doel
 b]eikt wordt1 zond] het te pas br5g5   
van vreemde  zak54 ,e5 bewijs dus van   
groot] mee/]s*ap4 ,e5 &] bewijs zi5 we  
9 de h&el+3 hoeveel mal5 moet iem& ga&e 
m5s*5 9 all]lei  /& hebb5 ges*et/1 om 9 
e5 portret/uk zooveel va>digheid aan  d5
 dag te legg5 als hi]4 ,de p]son5 op de 
,les toon5 da>5teg5  nog we9ig beweg+1  
al zijn de h&geb>5 van ,tulp ze] jui/   
we]gegev54 ,9 #afcb gaf de s*ild] zijne 
figur5 9 ru/ige h\d+  bij elka>2 9 #afdb
 durft hij de beweg+ tot ond]w]p van    
beh&el+  te nem52 zelfs de p]soonlijke  
ond]s*eid5h$5 9 de beweg+4              
,illu/ration3 ,simeon 9 d5 ,tempel4     
,de v]gelijk+ d] beide /ukk5 toont aan1 
dat de s*ild] 9 de  e]/e j>5 van zijne  
loopbaan nog niet 01 wat hij lat] w]d4  
,wat  hij to5 maakte 0 groots*2 ma> hij 

zelf z\ de man word51 om d5  vroeg5     
,rembr&t te ov]treff54           99     
99       99       99       99           
,,simeon ,,9 ,,d5 ,,tempel4      ,de    
,simeon 9 d5 tempel is e5 bijbels* /uk4 
,m>ia1 de mo$] van  het ,jezusk9dje1    
ligt op d5 /e55 vlo] ne]geknield4       
,jozef1 ook e5e  knie buig5de1 h\dt 9 de
 h& de duifjes1 die voor (f] be/emd     
zijn4  ,de hoogeprie/] heft zeg55d zijne
 h&5 op2 ,simeon heeft het k9dje        
gegrep51 slaat het oog na> bov5 en      
spreekt de bek5de woord53 ,nu  laat gij1
 ,he]1 uw5 di5/kne*t gaan 9 vr$e1 na>   
,uw woord2 mijne  oog5 hebb5 uwe        
zaligheid gezi54 ,e5 pa> l&li$5 zijn    
toevallig  getuige van het tooneel1     
ev5als twee s*riftgele]d51 die op d5    
voorgrond op e5 ru/bank zitt54 ,omhoog  
welv5 en kruis5 zi* de  tempelbog51 die 
door weeld]ig v]si]de kolomm5 word5     
g$rag54 ,da>  he]s*t s*em]+1 ev5als op  
de bre$e trap1 wa> tal van  tempelgang]s
 op en afgaan4    ,om re$s bij d5 e]/5  
aanblik de att5tie te ve/ig5 op de      

ho(dgroep1 laat de s*ild] de ruimte van 
d5 tempel 9 het halfdonk]4  ,op ne      
plaats valt het zonli*t na> b9n51 en wel
 door e5 v5/]1  dat zi* l9ks bov5 9 het 
gewelf zal moet5 bev9d54 ,de            
s*riftgele]d5 zitt5 buit5 het li*t2     
(s*oon 9 lett]lijk5 z9  op d5 voorgrond 
geplaat/1 trekk5 ze ge5sz9s het e]/ de  
a&a*t4  ,dat do5 zek] wel de hoogeprie/]
 en ,simeon het mee/4 ,de e]/e door     
zijne kon9klijke ge/alte1 wa>1 9 lange1 
/atige1 plooi51 de mantel  omhe5 hangt4 
,hij doet d5k5 aan ,jezus op de e]/e    
pr5t van de  ,opwekk+ van ,laz>us4 ,de  
gebog5 lijn1 van het ho(d a*t] ov] d5   
hals en d5 rug1 is hi] zuiv]d] van      
beloop2 bij ,jezus voel5 we t]  hoogte  
van d5 l9k]s*\d] en iets lag] e5e       
afwijk+1 die niet  duidelijk de b$oel+  
laat doors*em]54    ,zuiv] van uitdrukk+
 is de h&2 ze wuift en w5kt het         
ne]geknielde  pa> de woord5 toe4 ,9 de  
pols is jui/ g5oeg buig+ a*t]ov]1 om    
het gevoel van /ille v]rukk+ uit te     
sprek52 de hoogeprie/] neemt  deel 9 de 

zaligheid van dit groots*e oog5blik4    
,boog de h& zi* 9  ne]wa>ts*e ri*t+1 dan
 kreg5 we d5 indruk1 dat hij m9 ( me]   
uit de hoogte d5 zeg5 gaf4    ,de v+]s  
/aan uitgespreid1 als( ze t9tel5 van de 
a&o5+1  wa>mee de ple*tigheid hem       
v]vult2 vooral de p9k /aat wijd         
uitgespann52 zoo zi5 we dat bij iem&1   
die zijne woord5 spreekt 9  ontro]de    
beziel+4    ,niettem9 is de h& ons*oon  
van teek5+4 ,ev5als die van ,jezus op de
  e]/e ,opwekk+1 is ze bre$ en plat1 de 
v+]s zijn kort en /omp1 de  gel$+ is    
niet zuiv] gevoeld4    ,9 de nijg+ van  
het ho(d ligt iets h]d]lijks4 ,het drukt
 bezorgdheid  en deelnem+ uit4 ,zoo /aat
 e5 gee/elijke teg5ov] h51 die zi*  aan 
zijne leid+ toev]tr\w54 ,zoo neemt hij  
ze1 9 figuurlijk5 z91  ond] zijne       
vleugels1 9 zijne bes*]m+4 ,en wie zoo  
toegesprok5  zijn1 ke]5 huiswa>ts met e5
 gevoel van v]tr\w5 op de toekom/1  met 
het gelo(1 dat alles wel go$ zal kom54  
,met de geheele figuur /aat 9 't li*t2  
alle5 dat deel1 wa>9 de  s*ild] de      

uitdrukk+ wilde legg54 ,da> zi5 we ook  
het duidelijk/1  hoe de /atiegewad5 er  
om hang54 ,lange plooi5 gaan si]lijk van
 d5  hals tot op d5 grond en slep5 zelfs
 nog na4 ,zwa> en dik is de /(4  ,hi] en
 da> kreukel5 de plooi5 ov]dw>s4 ,van   
het ho(d af hangt e5  prie/]lijk si]aad 
ov] d5 hals en op d5 rug4 ,het ligt er  
ru/ig en  plat uitgespreid4 ,de zijlijn 
volgt de buig+ van d5 hals1 de ond]kant 
de rond+ van d5 rug4 ,alles plakt zwa>  
en soli$ op elka>4    ,het v]li*te h&je 
draagt onz5 blik van d5 hoogeprie/] op  
,simeon  ov]4 ,het is e5 li*t-s*akel4   
,ontzaglijk is het1 de v]vo]+1 de       
gee/esv]rukk+ van dez5  grijsa>d te zi54
 ,m5 hoort hem met groote /em1 met woe/ 
geluid tot  d5 ,he] zijn5 ,god roep5 en 
de woord5 sprek51 die bov5 aangehaald   
zijn4 ,hij a*t ge5 om/&]s1 ziet ge5 vad]
 ge5 mo$]1 ge5  hoogeprie/]1 ma> voelt  
zi* het h>t zwell5 van                  
dankba>heidsdrift1  nu hij d5 lang      
v]wa*t5 ,messias 9 de arm5 sluit4 ,het  
is e5e uit+  van d5 /]k/5 h>t/o*t1 e5e  

ontro]+1 die d5 a&a*tig5  bes*\w] door  
de ziel gaat4    ,illu/ration3 ,groep   
uit ,simeon 9 d5 ,tempel4    ,de mo$]   
,m>ia1 (s*oon niet t5 volle begrijp5de1 
slaat vol zalig  gevoel de h&5 op de    
bor/ tezaam2 ha> mo$]h>t zwelt1 nu ha>  
k9d  d5 grijsa>d zoo 9 glo$ zet en hem  
zulke woord5 ontlokt4 ,jozef1  e5igsz9s 
9 de s*aduw ge/eld1 weet nog m9d]1 wat  
hij van de  ontboezem+ van ,simeon moet 
d5k54 ,to* zit ook hij met vad]lijk     
welgevall5 het tooneel aan te zi54 ,zijn
 gemo$ wordt za*t] bewog5  dan dat van  
,m>ia2 zijne gevoel5s zijn me] gematigd4
 ,9 het volle  li*t behoefd5 ze niet    
ge/eld te word51 mits ze to* ook de     
a&a*t  niet ontg+54 ,de s*ild] laat hem 
da>om ne]kniel5 9 de s*aduw  van d5     
hoogeprie/]4 ,ma> e5e za*te1 /ille      
we]kaats+ van d5  glo$ van ,simeon ligt 
ov] zijn wez54 ,het is e5e we]kaats+ van
 d5  li*tglo$1 zo[el als e5e we]spiegel+
 van de gemo$sbeweg+1 ma>  beide /]k    
getemp]d4    ,e5e belangrijke rol laat  
,rembr&t de bo]tjes spel51 die toevallig

  langs de groep he5liep5 en ev5 blev5  
/aan4 ,het misba> van d5  grijsa>d moet 
zijn oorzaak hebb52 wat mag er wel aan  
de h& zijn8  vrag5 ze zi* af4 ,ze kom5  
nieuwsgi]ig e5 /apje nad]4 ,die met de  
hooge muts ziet er vrij onnoozel uit en 
zal niet veel wijz] word51 al  /aat hij 
er vooraan bij4 ,de middel/e van de drie
 is e5 e*t type4  ,w>5 ze er zoo 9 de   
dag5 van ,rembr&t1 9 #afca1 wij k5n5 ze 
zoo  nog4 ,de h&5 onv]s*illig op d5 rug1
 het ho(d tuss*5 de s*\d]s  gezakt1     
hoogruggig door d5 veld>beid1 d5 kop    
vooruitge/ok5 met e5  nors*1 bullebakkig
 gezi*t4 ,m5 ziet hem aan1 dat hij      
ont/i*t is ov]  het misba>4 ,to* w]pt   
hij e5 ond]zoek5d5 blik op het k9deke1  
e5  blik1 di5 m5 niet li*t v]geet4      
,t]wijl hij ne]ziet1 is het1 als(  zijn 
wrevelige trekk5 zi* ontspann54 ,e5     
kle91 te] k9dje1 wie kan  da>bij ook    
onv]s*illig blijv56    ,voor ons is het 
ge5 raadsel1 wa>om zijn gezi*t opkla>t2 
wij lev5  tw9tig eeuw5 na de            
,j]uzalems*e gebeurt5is1 en ons is het  

gegev5 om  te ov]zi51 wat dat ,k9deke   
geword5 is1 en welke d+5 ,het v]kondigd 
heeft4 ,zie1 voor wie w>5 lat] de       
pr$ik+5 van ,jezus het mee/  be/emd1 op 
wie maakt5 ze het e]/ indruk6 ,wie slot5
 zi* aan en  liet5 zi* doop58 ,w>5 het  
niet de e5v\dig5 van gee/8 ,w>5 zij  het
 niet1 wi] v]/& kle9 01 wi] begrip van  
de d+5 niet  v]g+8    ,rembr&t voelde   
behoefte1 om het groepje 9 d5 tempel aan
 te vull5  met e5 pa> van deze e5v\dige 
ziel54 ,dat z\ voor d5 bes*\w] de       
h]9n]+ lev5dig h\d5 van wat er lat]     
gebeur5 moet4 ,9 de  simpele l&li$51 die
 met belang/ell+ kom5 toekijk51 zi5 we  
de  toekom/ van het e]/e ,*ri/5dom4     
,nog 9 e5 &] opzi*t zijn de bo]tjes     
m]kwa>dig4 ,lat5 we niet uit  het oog   
v]liez51 dat ,jezus 9 het l& ,kanan     
gebor5 w]d2 de  ontmoet+ met ,simeon _h 
plaats 9 d5 tempel te ,j]uzalem2 het    
volk1  dat de trapp5 op en afg+1 (      
toes*\w] 0 bij ,simeons  gee/esv]vo]+1  
w>5 ,israliet51 ,joods*e l&b\w]s1       
,oo/]l+5  dus4 ,de kle$ij1 die de ,jod5 

9 het beg9 onz] ja>tell+ droeg51  komt  
ov]e5 met die1 wa>9 zi* ?ans nog        
,arabi]5 en ,syrirs /ek54  ,de mee/e    
s*ild]s hebb5 getra*t1 als ze e5        
bijbels* tafreel  beh&eld51 om hun      
figur5 het voorkom5 van ,oo/]l+5 te     
gev54  ,soms sloeg5 ze d5 bal wel mis1  
en s*ild]d5 ze ,italiaans*e  l&li$5 9   
plaats van oud-,isralitis*e1 ma> ze     
hadd5 dan to* de  b$oel+1 er e5         
buit5l&s* t9tje aan te gev54    ,deze   
b$oel+ v9d5 we bij ,rembr&t niet4 ,hij  
doet ge5 moeite om het  ,bijbelv]haal te
 do5 spel5 9 v]re l&51 ond] vreemde     
volk54 ,de  bo]tjes zijn e*t ,holl&s*e  
typ54 ,ze kom5 regelre*t uit ,ransdorp1 
,broek-9-,wat]l& (                      
,ouw]k]k-aan-d5-,am/el4 ,9 hun blauw5   
kiel  heeft de s*ild] h5 door ,am/]dam  
zi5 gaan1 ( 9 de weide bij hun  vee     
bespi$4 ,wel zi5 ze er &]s uit dan het  
l&volk uit onz5 tijd1  ma> ook buit5 de 
/$5 wisselt en v]&]t de kle$]dra*t4 ,en 
zoo  als ze hi] 9 d5 tempel /aan1 zoo   
heeft ,rembr&t 9 zijn tijd h5 op        

v]s*ill5de plat5 na> het lev5 geteek5d2 
nu e5s met e5e hooge1  dan e5s met e5e  
lage muts op het ho(d4 ,zoo 0 9 zijn5   
tijd hunne  dra*t4    ,hij br5gt dus de 
gewijde ges*i$5is ov] op vad]l&s*5      
bodem4  ,vreemde kle$]dra*t5 voor h]d]s 
en l&li$5 v]smaadt hij4 ,hij  weet1 dat 
tal van m5s*5 zi* op dat vreemde bl9d   
kijk51 en ge5 oog  hebb5 voor het       
wez5lijke van de s*ild]ij4 ,ze zull5 de 
voor/ell+  bet] gaan voel5 en begrijp51 
als de figur5 m5s*5 zijn gelijk zij     
zelf2 als die 9 gelaat/rekk51 9 kleur1 9
 h\d+ en 9 kle$+  gewone1 e*te ,holl&]s 
zijn4 ,jezus _h imm]s heel go$ 9 ,holl& 
gebor5 kunn5 zijn4 ,0 niet de ,republiek
 d] ,v]e5igde ,n$]l&5  e5 ze] bijzond]  
l&8 ,_h de ,god d] ,vad]5 niet geholp51 
om ha>  van de ,spaans*e tirannij te    
bevrijd58 ,_h ,hij de zaak d] ,h]vorm+  
niet do5 zegevi]58 ,0 er en prote/ants* 
l& zoo met a>ds*e  rijkdomm5 en met     
welva>t gezeg5d8 ,e5 uitv]kor5 volk1    
da>voor  hield5 onze voor\d]s zi*4 ,zij 
w>5 e5 twe$e ,isral4 ,alles1 wat  g9ds 9

 het ,oo/51 aan de oev]s van de         
,jordaan1 0 afgespeeld1  speelde zi* ook
 hi] af1 da*t5 ze4 ,hunne ges*i$5is 0   
e5e  afspiegel+ van de ,bijbels*e4      
,als zoo e5 geheel volk d5kt1 valt het  
d5 kun/5a> gemakkelijk1 zi*  ook 9 die  
ri*t+ te beweg54 ,hij d5kt niet alle51  
hij /elt  zi*tba> voor4 ,het ,joods*e   
wordt ,holl&s*2 de s*aaph]d]s van       
,ephrata en de wijnb\w]s van de         
b]ghell+5 van ,judea1 kom5de 9 d5       
tempel van ,j]uzalem1 word5 melkbo]5 uit
 de om/rek5 van ,am/]dam4  ,en wa>om ook
 niet8 ,ov] de heele a>de won5 m5s*5 van
 en natuur2  het d5k5 en voel5 is wel   
ov]al t5 naa/ebij hetzelfde4 ,vooral    
ond]  de volksklasse1 die hi] is        
voorge/eld1 ond] de e5v\dig5 van gee/1  
die opgroei5 te midd5 van de natuur4    
,hi]mee kunn5 we afs*eid nem5 van de    
blauwgekielde tempelgang]s1 om  nog ev5 
e55 blik te slaan op het tweetal1 dat op
 d5 voorgrond 9 de  s*aduw zit4    ,de  
e]/e laat het tooneeltje1 da> voor hem1 
niet onopgem]kt  passe]54 ,hij /eekt het

 ho(d ond]zoek5d vooruit4 ,zooals het   
h&je  en de arm op de leun+ van d5 /oel 
ligg51 kan m5 zi* d5k51 dat  hij bijna  
van z9s is1 op te rijz5 en nad] te tr$54
 ,numm] twee  wisselt met hem e5 blik   
van v]/&h\d+4 ,hij krijgt argwaan1 dat  
de  zaak niet 9 orde is4 ,s*riftgele]d51
 zooals zij miss*i5 zijn1 nem5  het met 
godsdi5/aangeleg5h$5 ze] nauw4 ,ze duld5
 ge5e  uitdrukk+5 9 /rijd met de        
,joods*e wet4    ,( zij 9 de woord5 van 
,simeon iets hoor51 wat hun v]da*t      
voorkomt1  will5 we niet nagaan4 ,ma>   
ons treft hunne teg5woordigheid op deze 
plaats4 ,re$s bij dit voorval uit het   
lev5 van ,jezus zijn ze  dw>skijk]s1 9  
lett]lijk5 en 9 figuurlijk5 z94 ,rembr&t
 geeft ze  voor%&s nog e5 plaatsje 9 de 
s*aduw1 t]wijl hij de aan/a&e  volgel+5 
van d5 ,naz>5] 9 het volle li*t zet2 ma>
 ze zijn er  to*1 en ze br5g5 ons te    
b9n51 hoeveel le$ ze lat] zull5         
uit/ort5 ov] het ho(d van het ,k9deke1  
dat nu nog zoo onnoozel 9  ,simeons arm5
 ligt4    ,t5 slotte e5 enkel woord ov] 

de ges*i$5is1 die dit s*ild]ijtje  heeft
 doorgemaakt4    ,voor wi5 en voor      
hoeveel ,rembr&t het maakte1 wet5 we    
niet4 ,het duikt  9 #agcc uit het       
onbek5de op4 ,bij e5e v]koop+ t5 huize  
van e5  ,haags* burg] w]d het voor f#hcj
 v]ko*t2 m5 weet dit uit e5  rek5+5boek4
 ,e5 mooie prijs voor di5 tijd6--,lat]  
w]d het  aangeko*t voor de v]zamel+ van 
,/adh\d] ,willem ,v4 ,de groote         
gebeurt5is voor het /uk moe/ e*t] e]/   
kom5 tuss*5 #ahaj en  #ahac4 ,to5 ,n$]l&
 als aanslibsel van ,frans*e rivi]5 bij 
het  ,keiz]rijk 0 +elijfd1 vond         
,napoleon1 dat alle kun/w]k51 die aan   
d5 ,/aat behoord51 na> de ho(d/ad des   
rijks moe/5 v]huiz51 na>  ,p>ijs4 ,de   
,simeon 0 door ,pr9s ,willem ,v bij zijn
 v]trek na>  ,engel& 9 #agie natuurlijk 
9 d5 /eek gelat51 ev5als de v]d]e       
ro]5de en onro]5de h2 de /aat _h er zi* 
ov] ontf]md1 en nu  ontf]mde ,napoleon  
er zi* we] ov]4    ,het w]d met tal van 
&]e s*ild]/ukk5 +epakt1 op e55 wag5     
gelad5 en v]zond54 ,de b$oel+ 01 om het 

,l\vre er mee te  v]rijk54 ,wag5vra*t5  
en wag5vra*t5 van kun/w]k5 ond]g+5  ook 
9 de &]e ,frans*e w+ewe/5 hetzelfde lot4
 ,m5 0 er 9  ,p>ijs v]leg5 mee4 ,de     
ope5hoop+ 0 zoo groot1 dat e5 pa> j>5   
lat] het w]k d] s*ift+ en d] t5toon/ell+
 nog niet afgeloop5  04 ,napoleon kwam  
t5 val1 voordat alles e5 plaats _h      
gekreg54    ,to5 hij 9 #ahae voorgo$ van
 het w]eldtooneel v]dwe51 0 het ,l\vre  
me] pakhuis dan museum4 ,spo$ig daagd5  
van de ond]s*eid5 h]/elde  rege]+5      
afgeva>digd5 op1 om uit d5 rommel op te 
eis*51 wat door  ,napoleons ambt5>5 na> 
,p>ijs 0 v]vo]d4 ,ook van de rege]+ d]  
,n$]l&54 ,simeon maakte de t]ugreis na> 
,d5 ,haag1 en kreeg da>  9 het          
,maurit%uis het plaatsje1 dat hij nu nog
 inneemt4 ,moge hij er  blijv5 tot 9    
l5gte van dag51 om nog vele bezoek]s het
 h>t te  v]heug54           99       99 
99       99       99          ,,e5e     
,,ond]ga&e ,,zon4      ,het li*t is voor
 ,rembr&t g$ur5de al zijne lev5sj>5 e5  
geliefdkoosd ond]w]p van /udie gewee/4  

,wat is er ook s*oon]6 ,wie  kan        
onv]s*illig zijns weegs gaan1 wanne] hij
 des o*t5ds buit5 is  bij het opkom5 van
 de zon8 ,wie sluit dan het oog voor de 
li*tspel+5  langs lu*t en wolk58        
,voelt ook niet i$] zi* door zonnes*ijn 
me] aangetrokk5 tot de  vrije natuur1   
dan door bewolkte1 vreugdelooze lu*t56  
,en dan des avonds bij het ond]gaan d]  
zon6 ,welk e5 kleur5spel wordt  ons i$]5
 dag opnieuw b]eid6 ,nimm] v]valt de    
natuur 9 h]hal+4  ,altijd we] is ze     
v]rass5d en nieuw 9 ha> getoov] met     
li*tv]v5  en kleurvloei+54    ,oud en   
jong1 arm en rijk1 onges*oold en        
welond]wez51 alles heeft er  oog voor4  
,ge5 m5s*1 ( wel ns 9 zijn lev5 heeft   
hij n5  zonsond]gang g5ot51 wel ns heeft
 hij bij dit natuurv]s*ijnsel  a&a*tig  
/il ge/aan4 ,da> zonk de vuurbol t]     
kimme4 ,het li*t1 dat  d5 gans*5 dag    
sle*ts li*t 0 gewee/1 w]d nu kleur4 ,de 
huizegevels 9 bak/e5 blonk5 e5s zoo rood
 als &]s4 ,de witte  raamkozijn5 blev5  
wit1 ma> w>5 to*1 zond]l+ wond]1 te     

gelijk  ook rood4 ,de hagelwitte        
gordijn5 ev5e5s1 (s*oon het wit to*     
vlekkeloos re9 bleef4 ,de grijze1 /(fige
 /raat--wie z\ ooit op de  kleur van e55
 /raatvlo] lett56--behield h>e grauwe   
/e5kleur51  en trok niettem9 het oog    
door e5 purp]5 s*ijn4 ,da> w>5 de       
s*oone1 gro5e boom56 ,s*55 niet ook zij 
van hetzelfde purp]  doortrokk51 t]wijl 
gro5 to* gro5 bleef4 ,de /amm5 /ond5 te 
bloz5 als friss*e wang53 ma> grauw en   
grijs en bru9 0  onv]&]lijk de          
kurks*ors4    ,met ge5e woord5 kon m5   
noem51 wat elk d+ voor v]v5 kreeg4      
,zoodra  m5 het beproefde1 gaf m5 sle*ts
 e5e opsomm+ van de kleur51 die er  w>5 
bij held]e dagv]li*t+4 ,e5 raadsel 0    
het1 dat de zon bij  het s*eid5 nog     
opgaf4 ,e5 moeilijk raadsel6    ,van de 
ond]ga&e zon tot d5 lev5savond van onz5 
s*ild] is e5e  s*r$e m9d] groot1 dan m5 
welli*t z\ d5k54    ,da> hangt 9 het    
,rijksmuseum te ,am/]dam e5 w]k1 de     
,/aalmee/]s  heet het1 dat hij voltooide
 9 #affa1 en dat het laat/e groote /uk  

is1  wa>aan hij zijne zorg wijdde4 ,we  
s*rom51 als we het nad]51 om de  g$a*te 
uit te sprek51 do* ze laat zi* niet     
t]ugdr+53 dit  kun/gewro*t is het       
afs*eidsli*t1 dat e5e ond]ga&e zon nog  
gaf4  ,e5e ontzaglijke ziel spreekt hi] 
ha> laat/e woord4 ,en ook dit  laat/e   
woord is e5 raadsel1 is hetzelfde       
raadsel1 wat de avondzon weet  voor te  
legg54 ,ook hi] heeft elk d+ zijn eig5  
kleur1 zijn eig5  v]f1 zijn eig5        
kleurv]m5g+52 ma> tegelijk /raalt ook   
hi] elk  d+ e55 rossig5 glo$ uit1 e5e   
t9t1 die n]g5s aan te wijz51 en  to*    
ov]al te v9d5 is2 die op ge5 voorw]p    
ontbreekt1 en to* op  alles de          
natuurlijke kleur5 h&haaft4 ,we zi5 het 
roode li*t niet1  we ond]gaan het4      
,ov]al kunn5 we aanwijz5 zuiv] bru91    
zuiv] wit1  zuiv] zw>t1 en ov]al to*    
voel5 we het uit/ral5de rood1 dat  n]g5s
 is1 dan alle5 9 het kle$1 dat ov] de   
s*u9e tafel gespreid  ligt4    ,het     
grijpt ons aan1 als we b$5k51 dat de    
zon1 na al ha> s*oone  li*t1 e9delijk   

tot het avondrood komt1 en dan niets    
s*oon]s me]  gev5 kan4 ,dan moet ze     
ond]gaan4 ,ze heeft het s*oon/e b]eikt4 
,en  ,rembr&t is het ev5e5s gegaan6     
,zijn gans*e lev5 is gewee/3 groot] en  
groot] word54 ,we zag5 het  bij de twee 
,opwekk+51 we zag5 het bij de           
,anatomis*e les en het  ,korporaals*ap1 
we ontdekk5 het nogmaals bij de         
,/aalmee/]s1 tw9tig  j>5 lat] gemaakt1 9
 d5 lev5savond van d5 kun/5a>4    ,hij  
beg9t groot 9 #afcb4 ,/e$s wa/ hij1 en  
me55 wij1 dat het  hoog/e b]eikt is2 ma>
 /e$s ov]treft hij we]1 wat hij te vor5 
maakte4 ,elk /uk v9d5 we onov]tr(f51 tot
 hij zelf e5 nieuw  mee/]w]k s*ept1 en  
ons de oog5 op5t voor de tekortkom+5 van
 het  voorga&e4 ,en wat hij op het e9d  
van zijn lev5 te zi5 geeft1 is niet     
alle5 we] bet]1 dan wat vooraf g+2 het  
lijdt aan ge5e gebrek5  me]1 het b]eikt 
alles1 wat b]eikt w\ word54 ,wat de     
s*ild] wilde1  gelukte2 en er is niets  
groots1 dat hij v]get5 heeft te will54  
99       99       99       99       99  

,,v]gelijk+54      ,omdat we ons met e5 
zw>t pr5tje moet5 v]g5oeg51 zull5 we bij
 de  bes*\w+ de kleurho$anigh$5 lat5    
ru/51 dat wil dus zegg51 het            
wond]lijk/e wat er aan de ,/aalmee/]s is
 op te m]k54 ,to* is  vooral aan het    
tafelkle$ wel iets te zi5 van de        
kleur5pra*t4 ,da>9  zit1 zelfs 9 onz5   
zw>t5 afdruk1 nog e5e m5gel+ van al d5  
v]v5rijkdom1 di5 we ons 9 e5 weeld]ig   
weefsel kunn5 d5k51 en  van al de       
t9tel+51 die het li*t da>op kan do5     
ont/aan4 ,groote  vlakk5 van za*te      
beli*t+5 en za*te v]donk]+5 wissel5 met 
elka> af4 ,da>door he5 zi5 we bre$e1    
horizontale kleurb&5 gaan1  en door deze
 we] li*tri*eltjes van ond] na> bov51 ( 
reeks5  li*tnopp5 van re*ts na> l9ks4   
,het g$eelte1 dat l9ks om de tafel  he5 
hoekt1 geeft op &]e wijze1 zond] m5gel+1
 de kleurfigur5 te  zi51 die de wev]    
door zoo'n kle$ weet he5 te w]k54       
,v]gelijk hi]mee nu de lap /(1 die op de
 plaat ,ev]ts5 9 de ,/at5  van ,zeel&   
ov] de tafel ligt4 ,droog en dor geeft  

hi] de grijze kleur  aan wat s*aduw is4 
,rembr&ts kle$ gloeit van w>mte1 van    
inn]lijke  kleur5pra*t1 van ,oo/]s*5    
tapijt5rijkdom2 het &]e is k\d en  mat1 
arm van weefsel en arm van kleur4       
,illu/ration3 ,de ,/aalmee/]s4    ,voor 
het ov]ige moet5 we van kleurbes*\w+    
afzi51 en ons  voornem51 om 9 het       
,rijksmuseum de s*ade 9 te hal54    ,wat
 er van de ,/aalmee/]s 9 e5 zw>t5 afdruk
 ov]blijft1 is e*t]  niet zoo g]+1 ( het
 zal ons duidelijk word51 dat we hi] te 
do5  hebb5 met e5 on/]felijk g$5kteek54 
,het spreekt nog me] van  ,rembr&ts     
groo!id dan wat voorafgegaan is1 me] dan
 het  ,korporaals*ap ( e5ig &] kun/w]k4 
,illu/ration3 ,ev]ts5 en de ,/at5 van   
,zeel&4    ,we beg9n5 niet1 met na>     
zeldzame eig5s*app5 te zoek54 ,jui/ 9   
de afwezigheid hi]van s*uilt e5e        
v]di5/e4 ,/el ma> naa/ elka>  het       
,gezels*ap op het ,muid]slot en de      
,/aalmee/]s4 ,beide  v]toon5 e5 groepje 
burg]m5s*5 uit de #ag;de eeuw1 uit #afai
 en  uit #affa4 ,het v]s*il 9 kle$+ en  

kapsel duidt wel e5 v]s*ill5d  tijdp]k  
aan4 ,wat uit #afai dagteek5t1 /aat 9   
dit opzi*t di*t] bij  de ,anatomis*e    
les1 t]wijl de figur5 uit #affa ons     
bek5d voorkom51  weg5s de ov]e5kom/ met 
,jan de ,wit1 het portret op            
,lev5sv]zek]+s-en ,spoorboekjes4        
,beide gezels*app5 bev9d5 zi* b9n5%uis1 
dus 9 e5e omgev+1 die  we e5 int]ieur   
zull5 noem54 ,bij dit int]ieur bepal5 we
 het e]/  onze a&a*t4 ,op het ,muid]slot
 valt het dagli*t b9n5 door e5  v5/]1   
dat we t] l9k] zijde kunn5 zi54 ,het    
v]gunt ons1 om  buit5li*t naa/ kam]-(   
b9n5li*t te /ell51 want bij het v5/]  is
 e5 /ukje witte muur4 ,tuss*5 dit wit en
 het wit van de  v5/]op5+ bev9d5 zi* e5 
vi]tal s*aduw/rook51 die we met e5      
potlood ( e5 reepje papi] kunn5 b$ekk54 
,dan m]k5 we op1 dat  beide witte /rook5
 gelijk zijn1 miss*i5 w9t de muur het   
van het  buit5li*t nog 9 held]heid4 ,wie
 nu 9 het e]/e het be/e v]trek  ev5 e5e 
v]gelijk+ maakt tuss*5 het e5 en het &]1
 zal  opm]k51 dat de v]h\d+ jui/ &]som  

moet zijn4 ,al is e5  b9n5muur 9 het    
li*t gezet1 hij moet to* voor het       
zonli*t1 dat de  buit5w]eld bes*ijnt1   
ond]do5 9 held]heid4 ,e5 ges*ild]d      
int]ieur mag hi]van niet afwijk51 ( het 
is ge5 int]ieur me]4    ,op d5 vlo]     
spreekt de f\t nog /]k]4 ,v] 9 de kam]1 
tot ond] d5  /oel van d5 oud5 he]1 die  
met zijn5 rug na> de tafel zit1 is het  
li*t kra*tig] dan buit5 de op5/a&e deur4
 ,hem voorbij m]k5 we  hetzelfde op aan 
enkele voorw]p53 aan het tafellak51 het 
doekje1 dat  de di5/bode op d5 rug      
hangt1 het zijmuurtje l9ks van d5       
s*oor/e51 zelfs aan e5e v]si]+ teg5 d5  
s*oor/e54    ,ondanks deze gebrek5 zegg5
 we to*1 dat de plaat e5 int]ieur       
voor/elt1 omdat we e5 v5/]1 e5 deur1 e5 
b9n5muur en  kam]meubel5 zi52 die do5   
ons besluit53 het moet e5 b9n5huis      
wez54 ,ma> e]lijk gezegd3 het is er ge54
 ,hoe het moe/ zijn om er  e5 te wez51  
le]t ons het /uk van ,rembr&t4 ,alles is
 hi] 9 e5e  matte1 grijze t9t gezet1 die
 ov]al doet gevoel51 dat we ons         

b9n5%uis bev9d54 ,wanne] e5e v5/]op5+   
w]d aangebra*t1 z\  da>door het dagli*t 
kunn5 vall5 9 e5e held]heid1 die /]k    
af/ak  bij de v]li*t+ van de muurg$eelt5
 op d5 a*t]grond4    ,dit muurtje met   
het s*oor/e5tje v9d5 we bijna 9 dezelfde
 g$aante  op het ,muid]slot t]ug4 ,we   
kunn5 9 het voorbijgaan deze twee       
ond]deel5 naa/ elka> /ell54 ,beide      
be/aan uit h\tbetimm]+ en  geplei/]d    
metselw]k4 ,op het ,muid]slot is het    
e]/e erg donk]1 het  laat/e1 zooals we  
re$s opm]kt51 veel te li*t van kleur4   
,wie door de  oogh>5 na> de betimm]+    
kijkt1 kan d5 geplei/]d5 muur be/ voor  
e5 /uk lu*t h\d51 dat heel 9 de v]te    
a*t] het bes*ot oprij/4  ,er is ge5     
sam5hang tuss*5 de twee4 ,de teek5a> 0  
bang1 dat we  ge5 /e5 van h\t z\d5      
ond]s*eid5 en maakte de v]s*ill5 veel   
te duidelijk4 ,de a*t]w& valt uit elka>4
 ,ook s*ijnt hij zi* heel  v] a*t] het  
s*ild]ijtje bov5 de ka/ te bev9d54      
,illu/ration3 ,muid]kr+4    ,a*t] de    
he]5 ,/aalmee/]s zi5 we h\t en /e5 9    

bijna dezelfde  t9t4 ,het v]s*il is g]+4
 ,to* ontgaat ons het /(felijk          
ond]s*eid niet2 er zijn kle9igh$51 die  
da>voor zorg drag54 ,let  ma> e5s op de 
kantlijn1 wa> de voor-en zijkant van d5 
s*oor/e5muur elka> ontmoet52 op het     
,muid]slot is die lijn langs  e5 l9iaal 
getrokk52 het is e5 pra*t van e5 re*te  
lijn4 ,bij  ,rembr&t helt ze t5 e]/5 e5 
we9ig na> re*ts2 en dat is  v]kla>ba>4  
,zoo'n oud /uk gemetselde s*oor/e5 rij/ 
gewoonlijk  niet loodre*t omhoog4 ,t5   
twe$5 is ze heel fijn met korrels       
afgebrokkeld2 ook dit is voor e5        
geplei/]d5 muur heel jui/1 en me]       
wa>s*ijnlijk dan de onges*ond5          
l9iaallijn op d5 ,muid]slots*5          
s*oor/e54 ,t5 d]d5 is het niet e5       
zw>t-getrokk5 lijn1 ma>  jui/ het       
teg5ov]ge/elde1 e5 li*tkantje4 ,ook dit 
beantwoordt aan de  w]kelijkheid4 ,alle5
 dit kantlijntje z\ re$s duidelijk g5oeg
 zegg51  dat het bov5/e deel van d5     
a*t]w& geplei/]de /e5 is4    ,door a*t  
te gev5 op dat1 wat 9 het ,muid]slot    

ontbreekt1 word5 we  gewa>1 wat e5e go$e
 eig5s*ap is van de ,/aalmee/]s4 ,het is
 e5  int]ieur4 ,we zegg5 niet3 het moet 
er wel e5 wez52 het is er  e54    ,het  
int]ieur is e*t] ma> a*t]grond en       
bijzaak2 de figur5 zijn  ho(dzaak4 ,we  
tell5 er zes1 d5 b$i5de meeg]ek5d4 ,na  
hetge5 we  opm]kt5 bij de v]gelijk+ van 
,anatomis*e les en ,korporaals*ap1 zal  
het al dadelijk de a&a*t trekk51 dat    
,rembr&t afgezi5 heeft van  middel5 om  
te groepe]51 zooals hij 9 #afdb nog     
noodig vond4 ,voegde  hij de l$5 van het
 ,korporaals*ap nog z sam51 dat de      
s*ild]ij er  uitzag1 als( ze e5e b]oemde
 gebeurt5is voor/elde1 de ,/aalmee/]s   
kruip5 ma> heel gewoon bij elka>1 zooals
 ze dagelijks 9 hun b]oep  bij elka>    
zitt54 ,het /uk /elt niets voor4 ,het is
 e5 portret/uk1  zond] me]4 ,e5         
kun/greep1 zooals het cadav] op de ,les1
 anno #afcb1  trok d5 s*ild] na d]tig   
j>5 niet me] aan2 zelfs het kun/matig   
bije5voeg5 niet me]1 gelijk het /uk uit 
#afdb te zi5 geeft4 ,van al  het        

gekun/elde1 kom$ie-a*tige1 dat zijne    
vroeg]e w]k5 k5m]kte1  en dat m5 to5    
s*oon vond en ?ans nog s*oon v9dt1 omdat
 het zoo  volmaakt van kun/ is1 van dat 
alles is hij t]ug gekom54 ,op zijn      
leeftijd is de arbeid ge5 spel met      
wond]tooneel54 ,hij zet heel  gewoon1   
zond] ophef1 de figur5 naa/ elka> op e5e
 rij4 ,beh\d5s  kle9e afwijk+51 die zijn
 smaak hem +af3 nomm] twee van l9ks af  
moe/ ev5 oprijz51 om de e5tonigheid van 
e5e vijfkoppige re*te lijn  te brek52 de
 b$i5de mo*t wel po/ vatt5 tuss*5 twee  
d] he]5  midd5 op het doek1 ma> hij     
kreeg zijne plaats to* iets di*t] bij   
d5 e5 dan bij d5 &]1 en de$ met zijn    
gezi*t dus ge5  regelmatig5 driehoek    
ont/aan4 ,/aalmee/] nomm] twee1 van     
re*ts af1  w]d met half afgew5d bov5lijf
 ne]gezet1 om niet twee gelijkvormige   
s*\d]s1 ho$5 en witte krag5 naa/ elka>  
midd5 op het doek te  krijg54    ,dit   
zijn kle9e s*ikk+51 die bijna           
toevalligh$5 lijk52 als vijf  m5s*5     
ordeliik om e5e tafel ges*a>d zitt51 zal

 m5 jui/  d]gelijke afwijk+5 opm]k54 ,ze
 h\d5 het midd5 tuss*5 /ijfheid  en     
gezo*!id4    ,hoe e]lijk en e5v\dig de  
s*ild] er na> /reefde1 om niets &]s  te 
mak51 dan portrett51 blijkt ook uit het 
spel d] h&54 ,op de  les zo[el als op   
het s*utt]/uk is dit e5 d+ van belang4  
,het  spreekgeba> van ,dr4 ,tulp1 de    
wijze hoe hij zijne m$$eel+5 ov] de     
spi]beweg+ toeli*t1 trekt /]k de a&a*t4 
,de h&5 zijn vrij 9  de ruimte gezet1   
teg5 e5 donk]5 a*t]grond1 en ze hebb5   
voor het  geheele /uk e5e groote        
beteek5is1 gelijk we bov5 re$s zag54    
,ook  die van ,frans ,bann+ ,kok zijn 9 
't oog loop5d op d5 voorgrond  gebra*t4 
,rembr&t s*epte er behag5 91 om te lat5 
zi51 wat hij met  h&5 kon4 ,ma> 9 #affa 
zal hij geme5d hebb51 dat het zi5 van e5
  portret e5 te ern/ig w]k is1 om da>bij
 afgeleid te word5 door  bijzak54 ,to*  
z\ het wegm(fel5 van de h&5 ook e5e f\t 
gewee/  zijn4 ,imm]s1 als we e5 groepje 
m5s*51 dat rond e5e tafel zit1  opnem51 
zond] dat zij het bem]k51 dan zi5 we wel

 9 het e]/e  oog5blik de gezi*t51 ma>   
het kan to* zijn1 dat we 9 de twe$e     
plaats ook toevallig na> de h&5 zi54    
,da>om gaf hij ze wel aan  zijne figur51
 ma> zoo1 dat we ze sle*ts t]loops en   
e]/ na de  gezi*t5 ontw>52 hetzij dan   
v]smald gezi51 als bij nomm] e51  hetzij
 9 de s*aduw gezet1 als bij nomm] twee1 
hetzij 9 de  onmiddellijke nabijheid van
 d5 tafelr& en het boek1 zoodat ze      
hi]mee  als het w>e n geheel uitmak51 en
 niet als afgezond]de li*tplekk5  teg5  
d5 a*t]grond vrij 9 de ruimte /aan4     
,e*t] wi/ hij ook met  t]zijde ges*ov5  
h&5 nog g$a*t5 uit te drukk53 let ma>   
e5s  op1 hoe jui/ de re*t] van d5       
middel/5 s9jeur ons zegt3 ma> het  /aat 
hi] to*6 ,het klopp5 met d5 rug van de  
v+]s op de blad5  van het boek kan niet 
&]s beteek554 ,de h\d+ van het ho(d en  
de  gelaatsuitdrukk+ beve/ig5 het4      
,e5e /]k sprek5de eig5s*ap van ,rembr&t 
op dez5 leeftijd is dus1  dat hij zi*   
bep]kt4 ,9 jong] j>5 groeide zijne      
kun/drift als e5  welig gewas met       

v]-uits*iet5de1 bloemdrag5de lot54 ,nu  
snoeit hij2  alles wat weg kan1 gaat    
weg2 de v]zonn5 tooneel5 zijn het spel  
d]  h&5 gevolgd4 ,slaan we nogmaals e5  
blik op de ,les naa/ de  ,/aalmee/]s1   
dan valt ons ook 9 de gezi*t5 iets op4  
,op het e5e  trekk5 de blanke1 hooge en 
bre$e voorho(d51 de 9 v]li*te           
vlees*kleur ges*ild]de wang51 en op het 
&]e de oog51 de neuz5  en de mond5 de   
a&a*t4 ,is het niet1 als( de g5ee%e]5   
uit #afcb  allemaal toevallig kle9] van 
oog5b\w w>51 fijn] van neus en mond1    
ma> hoog] van voorho(d en opzi*tig] van 
wang1 dan de /aalwa>dijns  uit #affa8   
,dez5 s*ijn5 gr(f] van maaksel te zijn  
gewee/ dan g554  ,de zaak is1 dat de    
s*ild] 9 zijn e]/e j>5 veel a&a*t s*onk 
aan de vlees*kleur51 de vlees*p>tij51   
zooals m5 dat noemt4 ,hoe  oud] hij w]d1
 hoe me] hij er e*t] na> /reefde1 niets 
dan het  lev5 en de ziel uit te drukk54 
,deze las hij me] 9 oog51 mond en  neus 
dan 9 de s*ild]a*tige li*t-en           
kleurv]s*ijnsel5 van het  gezi*tsvlees* 

( 9 d5 b\w van het gelaat4              
,onwillekeurig bra*t hij  ze tot me]d]e 
uitdrukk+1 met het gevolg1 dat wij ze   
e]d] opm]k54  ,treff5d is het 9 dit     
opzi*t1 dat hij voor de gelijk5is van de
  g5ee%e]lijke kopp5 alle voorho(d5     
noodig a*tte1 en ze i$] met  zijne      
eig5a>digh$5 s*ild]de1 t]wijl hij ze bij
 de /aalmee/]s1  op e5e enkele uitzond]+
 na1 ond] de ho$5 weg/opte1 als niet    
t]zake di55de4 ,met de ba>djes en       
kneveltjes kon hij dit moeilijk  do52   
ma> to* word5 ook deze m9d] op d5       
voorgrond gebra*t dan 9  #afca4    ,van 
knevels en ba>d5 gesprok51 het pr5tje   
,ev]ts5 voor de ,/at5  van ,zeel&1 e5e  
hi/orieplaat van e5 neg5ti5deeuws*5     
teek5a>1  geeft figur5 uit hetzelfde    
tijdvak als ,rembr&ts ,/aalmee/]s4 ,ze  
zijn alle voorzi5 van snorr5 en         
puntba>d51 v]va>digd na> e5  zelfde     
model1 9 dezelfde punt g$raaid1 van     
dezelfde dikte1 9  d5zelfd5 gebog5 vorm4
 ,het lijk5 gehuurde tooneelsikjes en   
tooneelknevels1 die de he]5 vr g$aan    

hebb51 om er kranig uit te  zi54 ,naa/  
zulke zak5 erk5n5 we e]/ re*t1 hoe bij  
,rembr&t elk  d+ tot jui/heid komt4 ,wat
 gev5 zijn kort afgeknipte smalle       
ha>lijntjes op de v]s*ill5de bov5lipp5  
e5 heel &] d5kbeeld  van de mode anno   
#affj4 ,z moet het er uitgezi5 hebb52 de
 vals*e  spull5 van de he]5 ,/at5 zijn  
e5e bespott+4    ,9 d5 loop d] j>5 heeft
 alzoo ,rembr&t ook het groote snoeimes 
gezet 9 zijne neig+5 bij het s*ild]5 van
 kopp54 ,hij bep]kte  zi* hoe lang] hoe 
me] tot datg5e1 wat het wez5lijke is1   
wat het  lev5 we]geeft4 ,dat1 wat hij   
vroeg] mooi vond1 en wat hem da>om      
aantrok1 liet hij weg1 als het voor het 
eig5lijke doel niet di5de4 ,9  #afcb    
/ond5 al de kopp51 (s*oon kun/ig        
bije5ges*ikt1 als  afzond]lijke         
portrett5 teg5 e5 donk]5 grond2 9 #affa 
/ek5 ze zoo  blank en rond niet af1 ma> 
word5 9 het int]ieur opg5om54 ,dat de   
,/aalmee/]s e5 portret is1 wordt 9 het  
geheel niet  v]bloemd--imm]s1 het heeft 
niet d5 s*ijn van e5e gebeurt5is4 ,de   

,les doet wel1 als( ze e5 voorval is1 en
 to* d5k5 we dadelijk3 die  he]5 zijn   
uitgeportrette]d4           99       99 
99       99       99          ,,wat     
,,portrett5 ,,bije5voegt4      ,de      
,/aalmee/]s /aan ( zitt5 voor ons1 als( 
we h5 9 het  w]kelijke lev5 onv]wa*ts   
ov]viel54 ,de s*ild] heeft h5 zoo wet5  
te treff51 dat we niet zegg53 kijk1 die 
zijn er voor gaan zitt5 om er  go$ op te
 kom54 ,en to* zijn ze dat jui/ wel4    
,zelfs ve/ig5 vijf van  de zes hun blik 
op d5 kun/5a>4 ,ma> zooals ze na>       
hem--en omdat wij  9 zijne plaats nu    
/aan-na> ons kijk51 wekt het de g$a*te3 
ze zi5  na> iem&1 die b9n5komt4 ,en dit 
is iets &]s dan3 ze zi5 na> d5  man1 die
 h5 uitteek5t4 ,het v]s*il is fijn      
gevoeld4 ,door ,rembr&t is  deze indruk 
va/geh\d53 alle he]5 kek5 op1 to5 ik    
b9n5kwam1 en  s*55 te vrag53 wie is dat 
nu8 ,hij be>beidde h51 niet zooals hij  
ze voor zi* zag zitt51 wanne] ze n voor 
n 9 zijne w]kplaats  kwam5 om te pose]52
 ma> met datg5e op de gezi*t51 wat hij  

ev5tjes _h wa>g5om51 to5 hij voor 't e]/
 b9n5kwam4 ,hij  s*ild]de h5 met 9      
a*tnem+ van e5e li*te v]wond]+1 van e55 
vrag5d5 trek op het gelaat4 ,dit 0 e5e  
natuurlijke1 ongemaakte  uit+1 doordat  
alle tegelijk iets vreemds hoord5 en het
 ho(d na> d5  kant draaid51 vanwa> het  
geluid kwam4 ,e5e uit+ van lev51 die    
door  de p]son5 niet e]/ ov]da*t is2    
zond] ov]leg kwam dit zoo op  hunne     
gezi*t52 ze hadd5 zelfs d5 tijd niet1 om
 e5 slimm] ( e5  opgewekt] gezi*t te    
zett51 dan hun van nature eig5 04 ,nomm]
 e5  van re*ts af is bijvoorbeeld niet  
e5 van de snugg]/5 gewee/4  ,rembr&t    
doorzag dit met d5 e]/5 oogopslag3 9 de 
hoog opgetrokk5  w5kbrauw51 9 de dikke  
oogl$51 de slap]ige oogjes1 de          
vooruit/ek5de bov5lip voelde hij het4   
,da>naa/ zit e51 die van de  natuur ge5 
welgemaakt gezi*t heeft meegekreg53 het 
is wat te lang en  te smal1 de lipp5    
zijn te dik4 ,ma> hij behoort tot de    
li$51 die  ondanks hun uit]lijk1 e5 i$] 
aantrekk5 door iets prettigs en iets    

vri5delijks 9 de oog5 en om d5 mond4 ,de
 middel/e van de vijf _h  jui/ het      
woord1 en liet zi* 9 zijn betoog door   
,rembr&t's  b9n5kom5 niet /or54 ,de     
volg5de rees ov]e9d1 miss*i5 om t]      
me]d]e kla>heid er e5 &] boek bij te    
hal52 aan d5 draai van  zijn ho(d zi5   
we1 dat zijn op/aan met de kom/ van d5  
s*ild]  niet 9 v]b& /aat2 hij /ond al1  
en heeft1 ondanks d5 blik op d5         
b9n5kom5de1 &]e d+5 9 het ho(d4 ,dit    
vooral is duidelijk aan  hem te zi54    
,om kort te gaan3 de gelaatsuitdrukk+5  
zijn ov]vall52 niet bij e51  ma> bij    
allemaal4 ,de v]rass+ is de lev5/9tel+  
die all5 eig5  is4 ,neem er n figuur    
uit1 aan die v]rass+ is m]kba>1 dat hij 
bij  de &]5 op dit portret/uk ?uis      
behoort4 ,bij ge5 van de zes /ijgt  de  
uit+ tot v]baz+1 bij ge5 heeft ze d5    
s*ijn van  onv]s*illigheid4 ,ze is bij  
all5 ev5 /]k2 we voel5 zoo heelemaal1   
dat all5 ond] d5zelfd5 indruk ev5 opzi52
 dat ze als e5 groep1 die  bije5zat1    
door ,rembr&t zijn opgem]kt4 ,wat h5    

v]e5igt1 is ge5  v]toon9kje van e5e les 
( van e55 opto*t1 ma> e5zelfde          
gemo$/oe/&2 ze doorlev5 e5e zelfde1     
gelijke gewa>word+4 ,en  dat maakt h5 n4
 ,niet e5e vreeselijke ont/elt5is1 e5e  
groote  ang/1 e5e woe/e drift2 die z\d5 
te veel ophef hebb5 gemaakt4 ,het       
blijft bij e5e nauwelijks m]kb>e a&o5+4 
,iets als e5 za*t  rimpeltje1 dat bij   
w9dzu*t ev5 ov] al de wat]vlakjes van e5
 plasje  loopt4 ,zoo ond]gaan ook de    
bloem5 9 de wei alle gelijkelijk het    
voorbijgaan van e5 avondw9dje4    ,de   
s*ild] zelf is het middelpunt van all]  
opm]kzaamheid4 ,we kunn5  ons hunne     
v]rass+ be/ voor/ell51 to5 hij b9n5kwam4
 ,zijn roem  0 re$s lang geve/igd2 ze   
vond5 het /reel5d1 dat de groote        
,rembr&t 9 hun midd5 v]s*e54 ,bij       
voorbaat zijn ze 9 opgewekte  /emm+ ov] 
hun afbeeldsel1 dat natuurlijk wel slag5
 zal1 en dat  miss*i5 e5 b]oemd /uk kan 
word54 ,deze gewoon m5s*elijke          
g$a*tetjes sprek5 uit hunne trekk54 ,de 
s*ild] heeft dat allemaal  door en door 

e*t 9 h5 voel5 lev54 ,hij maakte ge5e   
figur5 van  h51 hij bra*t ze zelf op het
 doek2 het 0 ge5 namaak1 ge5  afbeeld52 
het 0 de a&o5+1 het d5k51 het v]ra/     
word51 het  zi* prettig gevoel5 zelf1   
wat hij gaf4    ,da> dit bij twee m5s*5 
nooit precies hetzelfde is1 al lijk5 ze 
uit]lijk nog zooveel op elka>1 wordt de 
v]s*eid5heid van gezi*t5  ook groot]1   
na>mate dat inn]lijke /]k] spreekt4 ,we 
zi5 het hi]4  ,er is uit]lijk ze] veel  
gelijk5is tuss*5 sommig51 en 9 kle$+    
tuss*5 alle4 ,ma> i$] d5kt er zijn eig5 
van1 als ,rembr&t  b9n5komt2 en dat zet 
h5 all5 v] uite51 als ze] ond]s*eid5 en 
heelemaal v]s*ill5de m5s*54 ,wij krijg5 
d5 indruk1 dat dit ge5e  figur51 ge5e   
afbeeldsels zijn1 ma> wez5s1 die be/aan4
 ,we word5  door al de oog51 door al de 
v]s*ill5de mani]5 van oogopslag zoo     
aangetrokk51 dat we op het gelijke 9    
kapsel1 ho$1 kraag1 kle$+ en  h\d+      
nauwelijks lett54 ,9 d5 oogopslag zit   
hi] e5 belangrijk deel  van de          
portrett54 ,da>9 voel5 we1 dat de he]5  

zoo ev5 nog met  ne]geslag5 oogl$5 na>  
de tafel1 na> het boek ( na> elka> zat5 
te kijk52 door het b9n5kom5 word5 de    
blikk5 opgeslag52 is het  niet1 als( we 
deze beweg+ er 9 voel58 ,en geeft de    
s*ild] niet bij  i$] afzond]lijk iets   
ap>ts 9 die beweg+8 ,bij alle v]s*ilt de
  teek5+ van het opgeslag5 ooglid1 en   
bij i$] is het optrekk5 van  de         
w5kbrauw5 we] &]s dan bij de ov]ig54    
,als we al de mond5 langs zi51 m]k5 we  
ook hi]9 de v]s*eid5heid4  ,wat is die  
bij d5 b$i5de dun van lipp5 en heel &]s 
dan bij d5  s9jeur1 a*t] wi5s rug hij   
/aat4 ,en zie da>bij nu we] e5s numm]   
e5 van re*ts af1 hoe die de ond]lip     
a*t]uittrekt en de bov5lip  iets        
vooruit/eekt4    ,deze deel5 van het    
gelaat drag5 wez5lijk veel me] de uit+  
van  k>akt] en lev51 dan de             
vlees*p>tij51 die ,rembr&t 9 vroeg]  j>5
 op d5 voorgrond bra*t4 ,hij is dus s$]t
 het ,korporaals*ap1  (s*oon dit e5     
mee/]/uk 01 /e$s hoog] ge/eg54 ,alles   
wat na>  kom$iespel geleek1 liet hij    

v>52 wat het zielelev5 van zijne figur5 
/]k] kon uitdrukk51 greep hij als       
ho(dzaak aan4    ,na> het uitw5dige w]d 
hij e5v\dig]1 na> het inn]lijke =s*]  en
 groot]4 ,b$5k5 we nog bov5di51 welke   
wond]e li*tspel+ en  kleurv]li*t+ het   
oorspronkelijke /uk d] ,/aalmee/]s d5   
bes*\w] te zi5 geeft1 dan kunn5 we g]u/ 
zegg51 dat ,rembr&t aan  het e9d van    
zijn lev5 e5 onov]tr(f5 s*ild] 04 ,hij  
_h groote  voorgang]s gehad2 en ond]    
deze voorgang]s 0 hij zelf 9 jong]  j>5 
e5 groot kun/5a> gewee/4 ,do* hij       
e9digde zijne loopbaan als  e51 die     
hoog] /aat dan all51 ook hoog] dan hij  
zelf e]tijds /ond4    ,9 d5 j>e #affi   
ov]le$ hij4 ,op welk5 dag weet m5 niet4 
,d5 #h/5  ,octob] w]d hij t] a>de       
be/eld4 ,voor f #ae w]d hem e5 graf     
gegrav5 9 de ,we/]k]k te ,am/]dam4 ,het 
bespel5 van het c>illon  0 9 di5 prijs  
begrep54 ,wie het grav5 van e5 graf met 
f#ae kon  betal51 behoorde tot d5 gego$5
 /&4 ,dit /elt ons g]u/ omtr5t  de      
geldelijke om/&igh$51 wa>9 hij 9 de     

laat/e j>5 v]ke]d  _h2 we behoev5 niet  
te geloov51 wat me]mal5 bewe]d wordt1   
dat hij  arm ge/orv5 is4 ,en zijn lev5  
is rijk gewee/1 rijk aan g5ot4 ,hij     
heeft vele m5s*5 en vele d+5 gek5d en   
begrep54 ,k5n5 en  begrijp5 is g5ot4    
,als wij ern/ig tra*t5 zijne w]k5 te    
k5n5 en te begrijp51 zull5  we deel     
hebb5 9 de erf5is die hij naliet3 g5ot  
van te zi5 en te  begrijp54 ,de erf5is  
is groot g5oeg voor e5 geheel volk3 wie 
zi* de  moeite geeft om te will51 kan   
m$e-erfg5aam word54